8.

POVRSINSD

INTEGRAL DRUGE VRSTE
TEO}UJE

PREGLED

8.1. Neka je S komad glatke povrsi, Tada su u svakoj iaCki TES odredena dva jedinicna vektora normale na S, kcji su medusobno suprotni. Kaze-se da je povrs S dvostrana ako se u svakoj tacki T povrsi S m{·Zeodabrati jedinicni vektor nom-ale tako da kad tacka T putuje po S, vektor normale se neprekidno mijenja. U protivnom slucaju povrs S je jednostrana. Primjer jednostrane povrsi je Mebiusova (Mobius) traka. Primjeri dvostranih povrsi su ravan, sfera itd. Kad se u svakoj tacki T dvostrane glatke povrsi S na opisani nacin izvrsi izbor jedinicnog vektora normale N, tada se kale da je povd S orijentisana. Za svaku takvu povrs postoje samo dvije orijentacije koje su medusobno suprotne. Kod zatvorenih dvostranih povrsi orijentacija se obicno vrsi vektorom vanjske normale. Neka je S po dijelovima glatka povrs a SI' ... , Sit podjela povrsi S na glatke komade. Ako su svi komadi S, dvostrani, tada za svaku orijentaciju komada S, imamo uskladenu orijentaciju ruba Cj' Za svaki izbor orijentacija komada S, imamo samo ove dvije mogucnosti: 1) Za .svaka dva komada Sj' Sj eventualni zajednicki dio rubova C" C} ima kao dio ruba C, suprotnu orijentaciju onoj koju ima kao dio ruba C}i 2) Postoje bar dva komada SI i S} takva da zajednicki dio rubova C; i C] ima istu orijentaciju kao dio ruba C, koju ima kao dio ruba Cr U prvom slueaju kazemo da je povrs S dvostrana, a svaki izbor orijentacija komada S, za koji vrijedi I) zovemo orijentacija povrsi S. Dvostrana po dijelovima glatka povrs ima tacno dvije orijentacije koje su jedna drugoj suprotne. 8.2. Ako je S orijentisana povrs, a C jednostavno zatvorena orijentisana kriva na S, onda se kale da je orijentacija krive C pozitivna iIi das je u skladu sa orijentacijorn povrsi S, akonam kod kretanja po krivoj C u smjeru njene 'orijentacije dio povrsi S ogranicen krivom C ostaje sa lijeve strane (gledano sa one strane povrsi S u koju je usmjeren njen vektor normale). ' 8.3. Neka je S ogranicen komad po dijelovima glatkeorijentisane povrsi, a
(1)
-+

ogranicena vektorska funkcija na S, T(x, y, z)ES.

Za svaku podjelu Sp S2' ... , S; komada S odabracemo tacke T, E: Sj i u svakoj od ovih tacaka jedinicni vektor normale ~ ..... ~ _. N, = i· cos Ot (T + j . cos ~ (T + k . cos Y(TJ (2)
j) j)

Za tu podjelu i za taj izbor tacaka formirajmo integralnu sumu
Gn

=

;=1

2: F(Tj)·N;P(S;).
lim
Gn,

n

.....

.....

(3)

Ako postoji konacna granicna vrijednost
I= (4)
max d (S;)->O

tada se ta granicna vrijednost zove povrsinski integral druge vrste funkcije (1) po orijenti.anoj povrsi S i oznacava ovako: 1= IfE(T).NdS=
S

JJF(T).is
S

(5)

Kako vidimo, povrsinski integral druge vrste funkcije (1) po orijentisanoj povrsi S koja ima jedinicni vektor normale __.. --~ ~ N = i cos ex (T) + i- cos ~ (T) + k . cos Y(T) (6) (TES) isto je sto i povrsinski integral prve vrste funkcije
F('I'). N(T)
=

P (x, y, z)· cos ex(x, y, z) + Q (x, y, z). cos ~ (x, y, z) +
y, z) (7)

+R(x, y, z)·cosy(x,

po povrsi S. Otuda se odmah izvode osobine i nacin izracunavanja povrsinskih integral a druge vrste. Za integral (5) upotrebljava se i oznaka

1=

J J p (x, y,
S

z) dydz-s- Q (x, y, z) dzdx

+ R (x,

y, z) dxdy,

(5')

8.4. Povrsinski integral (5) predstavlja protok iIi fIuks vektora (1) kroz orijentisanu povrs S. U slucaju da je ta povrs zatvorena, pise se 1= 1fE(T). s

is.

(8)

Ako je S rub oblasti V orijentisan vektorom vanjske norma Ie, a funkcija (1) ima neprekidne komponente sa neprekidnim prvim parcijalnim . lZVodi ima

o -, P
ax

-oQ.

oy

1-

o R na
oz

0 blasti ash

V ,ta d a vnje di1 ..

S

rffiF.iS = J J J
v

div(F)dV.

(9)

Pri tome se S moze sastojati iz jedne ln iz vise jednostavno zatvorenih orijentisanih po dijelovima glatkih povrsi, Za svaku od tih povrsi odabran je u svakoj oblasti njenoj tacki jedinicni vektor normale integral N koji je usmjeren izvan funkcije
-+ -+ -+

V. Formula

(9), koja povrsinski

F po zatvorenoj

povrsi S prevodi u trostruki integral funkcije div (F) po oblasti V ogrsni.cen"j tom povrsi, zove se formula Gausa (Gauss) i Ostrogradskog. Ona je jedan od prostomih anaJogona Grinove formuJe (Drugi je Stoksova formula, v. T. 8.7.).
_,.

8.5. Ako je .polje F solenoidal no u oblasti V ciji se rub S sastoji iz jedne .jednostavno zatvorene povrsi So i nekoliko jednostavno zatvorenih povrsi SI' ... , Sn koje sve leze unutar So' a ni dijelom nisu sadrzane jedna unutar druge, tzda za svaku jednostavno zatvorenu po dijelovima glatku povrs S' koja sva lezi u V, a obuhvata upravo povrsi S, ... , Sr' vrijedi

s'

rffi F. is

=

;=,

i rffi F. is.
Sj

(10)

Pri tome se uzima da su sve ove povrsi orijentisane vektorom vanjske normale (koji je usmjeren izvan doticne povrsi). Ukoliko S' ne obuhvata ni jednu od povrsi SI' ... , Sn' tad a je desna strana relacije (10) jednaka O. 8.6. Neka je na oblasti V Ciji se rub S sastoji iz jedne jednostrano
-+

zatvorene povrsi (jednostavno povezana oblast) zadano solenoidalno polje F. Tada za svaku jednostavno zatvorenu orijentisanu krivu C i za svake dvije orijentisane povrsi S, i S2 koje leze u V, a imaju zajednicki rub C vrijedi

IIF.is= IIF.is.

(11)

Pri tome se pretpostavlja da je orijentacija svake od povrsi S; u skladu sa orijentacijomzajednickog ruba C. Tako svaki od ova dva integraJa zavisi sarno od zajednickog ruba C, a ne i od samih povrsi S, i S2' Zapravo je svaki od ovih integrala jednak krivolinijskom integralu po krivoj C vektorskog potencijaJa

G

polja

F, kako

se vidi iz sljedece tacke,

8.7. Nekaje S komad po dijelovima glatke orijentisane povrsi, a C po dijelovima glatki orijentisani rub te povrsi. Rub C moze se sastojati iz jedne ili vise jednostavno zatvorenih krivih, ali je orijentacija ruba u skladu sa orijentacijom povrsi S. Tada za svaku vektorsku funkciju. (1) koja ima neprekidne komponente P, Q i R sa neprekidnim prvim parcijalnim izvo<lima (u nekoj oblasti V u kojoj lezi S) vrijedi .1 _,.

c

:r

F·dr=.

->

r I rot(F)·dS.
-+

_,.

s

(12)

'Formula

(12),uz

ueinjene pretpostavke rot

prevodi povrsinski integral povrsi S u krivolinijski

druge vrste funkcije

integral funkeije F po rubu C cija je orijentaeija u skladu sa orijentacijom povrsi S. Ta formula zove se Stoksova (Stokes) formula. S.S. Neb je zadano vektorsko polje u oblasti V koja je povrsinski povezana;: Ij. koja ima osobinu da za svaku jednostavao zatvorenu po dijelovima glatku krivu C iz V postoji po dijelovima glatka orijentisana povrs S koja lefi u V i ima rub C. Neka su komporiente P, Q i R, kao i njihovi prvi parcijalni izvodi, neprekidne funkcije na V. Tada su meduS!?bno ekvivalentni sljedeei uslovi: , 1) Za svaku jednostavno zatvorenu po dijelovima glatku krivu Ciz V
J;->j

.....

F,

po orijentisanoj
'

F

c

r.sr-».

_,.

2) Za svake dvije tacke A, BE V i svaku po dijelovima glatku spojnieu

ili

koja lezi u V

polja

_.

fF. d7 zavisi samood krajnjih .taeaka A B', 'Ai" _,. 3) Polje Fjepotencijalno, tj. postoji skalarni poteneijal U (x, y, z)
F;
_,. _,.

, 4) rot (F) = 0 na, (V). Ako je .ispunjen neki od ovih uslova, tada se skalarni potencijal U(x, y, z) racuna po formuli U(x,y,z)=

fF.d7,
V.

gdje je A (xo ,Yo , zJ fiksna, a B(x, y z) promjenljiyatackaunutar

pdp d <P = =- o J sin2<pcos2<pd<PJ p4VR2_p2. y2 Z2 elipsoida -+-+-= bl 1. 91 J J x2 y2 VR2 . Projekcija polusfere S na ravan xOy je krug D~ x2 + y2 <: R2 (sl. pa ce hiti 1= x SI. 1. p sin ~~ J = p.ZADACI Izracunati integral: 369. 0 . gdje je· S spoljasna strana 371.y2 dxdy . • pol arne koordinate y = Uvedimo x =p 1= - JJ D ~1t cos <p. c2 11 = J J Zl dx dy.91).a)2 + (y .<P sin. Jednacina donje polusfere y je z = - V R2 - xi - y2. s gdje je S spoljasna strana . 372. . ~aje je S gornja strana donje polovine + +Z2 = R2. p4 cos.1= sfere (x . Rjesenja: 369.b)2 + (z . gdje je S gomja strana gornje polovine elip- -+-+--= 2 1 2 b c z y2 Z2 .pd<p.x2 . II = al J J z dx dy.C)2= R2. JJ S x3dydz.<P R V R2 - p2. . 1= soida x2 a JsJ xldydz+y1didx+z1dxdy. x2. 1= sfere x2 JJ s s Xl y2 Z dx dy. y2 370. .

Kako je . pdp = (R2 . ---dxdy. 2 S1 : Z1 =c ~ 1 Z2= - Projekcija P0HSi S1 i S2 na xOy ravan bice D: l'_ a2 + l'_ ~ 1. z+dxdy-« .: a) 11= I I zdxdy s = 1 S.p2. J drpi Vl00 2". Povrs S: - Xl a2 +.' R . x? y2 2 2 2 b D a b < .. 1 3 p2.~: y2 1 sastoji i S2: te iz dvije povrsi c~ 1 .-= 4 105 1t 8R7 --1t.( gradi tupi ugao sa z-osom).t2dt=---+_= lJiee o 3 5 8R7 __ .~: .1 S ~ ~ J z2dxdy +JJ .11 -c ~ 1 ---. V .:: .2 . imamo znak ~.2 a y2 dxdy. 11 zdxdy S2 = - = II'~ C D X2' 1 ---.p2= t2.8 J sm22cpd(2cp)=.8 [2CP o 2 2~ 2~ 0 sin 4CP]2~ =-. ~ 105 1= --. 2 b .. pdp =~ abc tt. (Ispred drugog integrala.pdp = t dt) = R7 7 R7 2R7 =1 (R4'::_2R2t2+t4). normala .rp~ R2 .. J zdxdy+ .~.'je. 1 . 2R7 105 ZZ = 370.+-2 b2 c :: . b) 12=11 z2dxdy =. 1 ----J sm2cpcos2cpdcp=.na povrs S 2 ~ 2ahc.1t 40 4 R o .

a)2 . xz) kroz dio ravni y +z I u prvom . -> kroz povrs: r = u C0S v i + u sin v j ~ +v k ~ 376.R2.0)2 sastoji se od gornjeg S2 : Z2 = C .371. A ='u sin v i . A=r -> kroz a) boenu b) osnovu povrs M konusa Z2=X2-ty2 Z2 = x2 = (0 <. 374. dakle.J J {c D 2 c 1/R2 .c)2 = R2 ~--~~~~--~ SI: zl=C+VR2_(X-O)2_(y-b)2 (y .0)2 . -)00 " + uk ~ 375. B: z = h konusa x -I- + y2. ft= ~ 7t 03 be.z<.0)2 + . 0<. yz. Sfera S: (x . 13= dijela + (y . J J z2dxdy= J J z.(y .b)2 dxdy R3 8 7t 0 ~ = R3 8 7t C ~ 3 • Analogno Prema II = x2 dydz = 3 .R. 2 372.27t).(x .0)2 .u cos v j (O<. oktantu.v<. kroz dio sfere x2 + y2 sane vektorom vanjske norrnale) koji pripada Ioktantu.(X + (y _ b)2<.b)2]} dxdy. A -> = (xy.u<. 4 c D J J V R2 JJ S (x . tome.(y.b)2]} dxdy= .dxdy+ J J z~dxdy= S SI S2 = J J {C2 + 2 cV R2 D 2- (x-o)2-(y-b?+ [R2_(x-af .(y .b)2 koji se projiciraju i donjeg of - na krug D: (x .V R2 . 377.b)2 + (z .b)2 + [RZ - (x . A = xy i + yz j + xz k. 13 ~.(y .h). 5 Izracunati f'luks vektorskog -> polja: 373. A -> -> + Z2 = I (orijentikoju Cine povrsi =r =x z = 1- Vx i+Y j + z k kroz zatvorenu povrs 2 + y2 i z = o.

VX2 + y2: «I>=«I>B+«I>M 92)..M J V i yj + 4-(l-Z)k x2+ y2+(1_~)2 -+ ~ ~ dS.Rjeienja: . 2J J V(1Di .y2 dydz.. II =J M2:x= J ¥(1_Z)2= y2dydx- J J -V(1-z)2Z)2 .1. r7·~MdS= M j .' . N dS = J J s xydydz + yzdzd~+ zxdxdy = 3 n . Fluks «I>Mmozemo racunati i ovako: :I']'!cp M =] M J -. dxdy l-z Yx2+ y2+(I-z)2 «I>M= J x2+ y2+z(1-z) M Vx2+y2+(I-'z)2 J J x2+ y2+z(1-z) Vx2+y2+(1-:z)2 «I>M= J (X2+ y2 +z) dxdy»M l-z «I>M=JJ 1.dxdy=7t. Ukupan fIuks «I> bieejednak zbiru fluksa <l>B kroz bazu z = 0 i fluksa «I>M kroz konus z = 1.. pa je = -] B y «I>B= ff -. N dS= J J xdydz + ydzdx M + zdxdy = 11+ 12 + 13 II = J J xdydz= Ai JJ M. D J JJ D (/2+ y2y2 + x+ 2 1 _ VX2+ y2)' dxdy.-k}dS ( B J zdS=O. 92 konusa nalazimo «I>Mi:. «I>'~ J J " s A. xdydz s- M2 J] xdydz _·¥(1-Z)2_y2 y2dydz= M1:x=V(1-Z)2_y2. (sl. pre- Normalu SI. Na B je z=O. 16 z 374. J (xt+ Yf+zIS· M dS=} .'II . jer D: X2+y2::::'. '!'i Ukupan fluks bice «I> = «I>B+ «I>M=0 + 7t = 7t.i 373.

. v. 1 . 2 1 7t dz =- 7t 3 • Slicno je 12= 13 = ~. tada je f'luks <1>= J J 1. $=-.'. O~v~2 u 7t." I.Y 2' I- t: Z _z-l dz ' = 2 0 J (l-z)2 ' . 375.+ -333 7t 7t 7t =7t. au $= ~:]= = D -+ u sin v -ucos v sin v ucos v = 21< R cos v u sin v 0 =u+u2. U konkretnom slucaju imamo D: O~u~R.-. 1 rffi xdydz S + ydxdz + zdxdy. av gdje je D oblast u ravni u. 376. . a) $M= 0. y + z'. (a-. . 377.D. Izracunati rffi y2 zdxdy S + xzdydz + x2 ydxdz. gdje je S spoljasna strana z = povrsima: 0. [-+ a. je trougao ogranicen pravama z = 0.+ . 8 378. A. cilindra x2 +y2 = strana povrsi sastavliene od paraboloida i ravni z=O.']dUdV. + (l-Z)2 arc sm -. Ako je povrs S zadata u vektorskom obliku. x (7) dudv= J J [1. gdje je S spoljasna Z=X2+ y2. S D au av D au . - y + z = I. x2 + y2 = R2 i x2 + y2 + (z- R)2 = R2 379. Izracunati tijela ogranicenog (O~z~R). pa je . 3 pa opetimamo $M= II+12 + 13 = . dS= J J 1. I- JI S ---+ A· dS ---+ J J (u + u2) dudv J dv J (u + u2) du 0 0 = 2 1t (R2 - 2 +- R3) 3 .

93 Tada je ell = II A. + ell3• 83 Na 81: z=O.. -I~y~l.380. se sastoji iz 81:z=O.N d8 81 + 1!. Y Z d" Je]e 8 spo I' x Ja~na strana eIinsoid a IpSOI x2 -+-+-=1. 83:z=X2+ + y2 (sl. a2 b2 c2 Rjesenja: Z2 378.:A. . Izracunati II dydz -8 x y2 -r . 8. ell = elll + ell2 + ell3 = 0 + 2 R3 1t - R31t = R31t• . g (y). pa N =X je ell1=II 81 -y2zd8=O.+ --. N= Na 82 :'X2+ y2 =1. a 8 spoljasna . 11 (X2Z+X2 y2)d8= 11 X2(Z+y2)dydz 82 8 Ix I = gdje je 11 I xj(z+ 82 y2) dydz= 2 O~z~ 1. 11 V l_y2 D (z+y2)dydz. Napisimo dati integral u obliku SI. g dxdz dxdz + -.Nd8 82 + 11 A. 82:X2+y2= 1. 93). ell2= = D: -k. -+ i+y j. gdje su j(X). 37'.N dS~elll + e. dakle _. .strana paralelepipeda: 381.Izracunati II j(x)dydz+g 8 (y)dzdx+h(z) dxdy. -. h (z) neprekidnefunkeije..

f(0) abc 7t 4 7t 2 + g (b) - g (0) + h (c) . A = r2 r. 383.Znaci. Z2 xy). Izracunati fluks vektora A kroz zatvorenu povrs S orijentisanu vektorom vanjske normale.h (0) ] abc. I I I <1>2=2 }'VI-y2dy -1 J(z+y2)dz= 0 I(VI-y2+2y2VI-y2)dy. -\ odakle se smjenom y = sin t dobija <l>2 3 7t .2 x2 Z - 2 x2 y2 + y2 z) dxdy = 37t Na kraju <1>=<1>1+<1>2+<1>3=0+---=-. A = r. = 4 <l>3 J = S3 J (. . A (2 x2 y. direktno i primjenom teoreme Gausa-Ostrogradskog aka je: 382. a S torus: x = ~ -> --> (a+ bcos 6) cos e y = (a + b cos 6) sin rp z = b sin 6 (a>b>O). 3 y2 X. 1= [/(a) . 4 380. 384. a S zatvorena povrs sastavljena iz dijela paraboloida 2 z = x2 + y2 i dijela ravni z = b (b:» 0). a S povrs tijela omedenog koordinatnim ravnima i dijelom sfere x2 + y2 + Z2 = 1 u I oktantu.

3y2x. <1\ + $2 + W3+ $~..nih ravni i sfere: $~ SI : z = 0..N dS = I vIf ..(.. I I 1(10 p2si~26 sin qlcos ql+ 2 p3sin! '6~inqlcos qlcos 6) p sin 6 dp d6dql 2 Uvedimo sferne koordinate. S4 : x2 + y2 N=-7::. 6.bice: ~ 6 yx+ 2zxy= 10 xy+ 2~yz. Dobijemo v' = 10-pS11( -cos6+-'-. S3 + Z2 = 1.. IV = . $= I I I (10xy+2xyz)dxdydz. cos50 3..k) dS = I I . $1 = I 11..)-/i2-. S3 y ~ __. 0 = 'tj. 24 b) Ukupni fluks bice jednak zbir~ fluksova kroz dijelove koordinat. S3:X=0.1=(2x2y. _.2'ep / z+2._ j+z k $4 = I I (2x2 Y i+ 3 y2 xJ+ Z2xy k).Rjesenja: 382.k::.p6/1 --12 !~_ -sin sin4 6 sin2ql 2 0 2.Z2xy dS 1. 2 I~ . ~2xy)" X2+y2+Z2= 1 a) Kako je $ = s rffi A . N =x i+ . 0 6 0 4 0. (x 7+YJ+zk) dS= . (-f)ds=I = 0.- div A dxdydz.$3-1I I2x2yds=0. div A=4'xy+ . 0. $=17. v $ ..

15 4 2 12 + _!_ sin2 <p]. 2 2 0 tj.d P d <po P .-. = (y = p sin <p. 13= s~ x~O.p2 + . 2 y=psin<p)= = I I (l-p2)p sin<pcos<ppdpd<p= DJ 1 (--4 1 ) -. z~O. 15 gdje je D2:x2+z2~1. Z= psin<p)= gdje je DI:y2+Z2~1. I 12 (1 - p2) P sin <ppdp d<p= y~O._3_) =. z~O. P 2·Slfl<pCOS<p.i_ : 3 5 15 Z2)xdxdz= (x = p cos e. . Kako je o J Vl- I p4pdp p2 15 <D = 4 J 0 I (l_p2)p2·pdp=_.~+-.-=-. Uvedimo 'V4 d>.z = p cose) = = .y2 S. I I z2xydxdy= I I (l-x2_y2)xydxdy=(x=poos<p. 8.3 y2 xdxdz-s-z? Z2) ydydz xydxdy. « (_3_ . ukupni fluks bice Fluks $4 mogao se racunati i ovako: $4 II = = I 12 x2 ydydz S. x~O.-.2 <p 17t sin 2=-. sin <p 5 .gdje je D3:x2+y2~1. Imacemo [p4 (2 cos3<psin<p + 3 Sin3<p <p) (1 cos ] 'V 1 .Dz =3 I I (l . Dl s. I. o. = II DJ polarne koordinate._!_) . 12= s. I 13 y2 xdxdz J 13 (1 -x2. I 12 x2 ydydz = I 12 (1 .p2) . y~'. 1 12' • dobijase [_!(_ 15 $ 4 4 4 2 cos <p + 3 Sin <p) 4 4 85 11 =-. 17 24 Na kraju. D. 0 =~ . 1 6 2 0 24 .p2) P cos <ppdp Dz d<p= 3 (_!_ 3 .

2b [X2 + yi +( x2 + Y2)2J .[x2 + y2 _. 94 J D:x2+y!".). Y' = J J (~2 + y2 + z2) zdS = R Sl.•. teoremeGausa'_Ostrogradskogdobijamo 1fi.. 94). +b.) '* 10 rc (b.=k. ~ ---+ a ... xi+yj-k VX2+ y2+ 1 dS== = JJ D:x2+r. .Jf J v div AdXcdydz. +1 15 15 24 3 .I> -=$R + $". <I>R=JJr2.NdS= R NR. 4 6 1 2 1 2424 17 383~ a) (..... Za ravan R je z=b.. a $p fluks kroz paraboloid (sl.. gdje je $R fluks kroz ravan.fjif s· as. x2 + )llJ dxdy = 2 2 Ukupni fluks bice $= $R+ $p= 2 7t b) Primjenom $= (b + b 3 4 ) + 21t C:3 +h.Tako imamo $4=11 2+13=-+-+-=-+-=-.2b J (X2+ y2 + b2) bdxdy = = J J (p2+b )bp 2 D dp drp= $p= f J (X2+ y2+Z2)(xT+ R ~ -+-+---+- yj\z k).

O~6~27t.r + div r.-(a+bcos6)sincp : (a+bcos6rsincp bsin6 A-. Direktno. ---+ (a+bcos6)coscp x V iJiJ ) -. 21t $=5JJJ(p2+Z2)pdpdcpdz=5J v' 0 dCPJ 0 dp J p(p2+Z2)dz= p2 2 384. 95 -+ torusu -+ je A=(a+bcos6). r ~ r + 3 r2 = 5 r2.cp -bsin6sincp o bcos6 -bsin6coscp = b2 sin. sa koje se vidi da je O~cp~27t.= 2 r grad r. pa ce biti Vfb b Upotrijebimo cilindricne koordinate.6 (a + b cos 6) (sin? cp-i-cos. (iJiJn :T (a+bcos6)cos.cp)= = (a b2 sin? 6 + b3 sin? 6 cos 6.cp+ sin. A· (iJr --x\iJcp iJ6 '-> = JJ D - gdje je D:O~cp~27t. (cosc i + sin cpj) + b sin 6 k. Parametrima cp i 6 u jednacinama torusa moze se dati geometrijski smisao kao na slici 95. to ce biti $ = J J J 5 r2 dxdydz rj v = 5 JI J (X2 + y2 v + Z2) dxdydz. x Na SI. .r2 -+ -+ = 2 r -.+ a2 b cos 6 + 2 ab? cos? 6 + b3 cos. po definiciji fIuksa: z $=J s J 1. .cp)+ b cos 6(a + b cos 6)2 (cos.6). -+ ~ - O~6~27t. NdS= iJr) dcpd6.

(a+ P cos 6) sin rp (a + p cos 6) cos rp 0 . to je <I> = Uvedimo koordinate: 3111 dxdydz: Y x= (a+ p cos 0) cose y= (a + pcos.. . a)2 +.Zato je fluks <I> = 1 drp 1 [ab o 0 27< 27< 2 sin" 6 + 2 Ilb2 cos2l}+ (b3 + a2 b) cos 6] d6 = = 2 7t [ ....( 0 sin 26) .0 = Primjenom teoreme-Gausa-Ostrogradskog <I> = dobija se rffi A. s Y Kako je div -. J127< ~ --4+ 2 ab2 '2+--4-·+ (b3 + a2 b) smO .• Sa slike se vidi da segranice krecu ovako: cos Ocosrp Jakobijan cos 6 sin rp sin 6 J= .p sin 6 sine pros 61 = p(a+ p cos 6).6) sinrp z= p sin 6.Z2 ~ b2 oko z-ose). N dS = 111 div A dxdydz. = 3. Zato imamo 4>= 3 If YO 1 dxdydz-« 31 27< drp 0 1 d6I 27< b p(a+ pcos6)dp= 0 Zapremina torusa moze se dobiti i preko jednostrukog integral a kad se ima u vidu da torusnastaje rotacijom kruga (x.p sin 6 cos rp .~2'2( 6 sin 26) .

390. x~O.dxdydz=jjj v (-2XZ-f I)dxdydz. y2 z) kroz vanjsku stranu zatvorene date jednacinama z = 0.x2 z dydz .iS=jjj s v divA. x-y+z~O. ako je S povrs koja ogranicava I. = 2 i dijela povrsi x Yj - zk. I~ 1= rffi 2 dxdy s + y t/xdz . vidi se da je I=rffiA. Fluks vektora (c = const) kroz povrs - . x2 + y2 = I.z + X)2 dzdx + (z . ffi 'V =- 12 s 5 a 'It • Primjenom teoreme Gausa-Ostrogradskog izraeunati: s tijelo V: 4 x2 + y2 vanjske norma Ie. 391. 386.YJ+ Z2 k kroz Rjesenja: 386.x2 z dydz.x + y)2 dxdy s tijelo: (X_y+Z)2 941 ako je S povrs koja ogranicava V: + (Y_Z+X)2 + (Z_X+:y)2 ~I.y + Z)2 dydz + (y .385.. Fluks vektora spoljnu stranu gornjeg i) . 388. . rffi 2 dxdy + ydxdz:. rffi (x . A 389. orijentisana vektorom + 4 Z2~ 387. ii) b = xi . Fluks povrsi koju cine vektora povrsi (xy. Fluks vektora A=(x-3y+Z)f+(y-2x+z)}+(z-x-y)k kroz vanjsku stranu povrsi Ix-3y+zl+12x+y-zl+lx+y+zl= I. y~O. z = x2 + y2. z~O. x2 y.

. 1= J J J..sin 6 o 5 2 1 ]~ = 2 30. 2 2 = J dcp[1--coscp--+. d 6 = 3 1] ... O~cp~'~.£_ cos !fl sin a cos a + £_ 2 . 1 <. Primijenimo teoremu Gausa-Ostrogradskog. x+ J (x+y+z)dxdydz. Bice J =~.x-y+z:. = e. = p sin cpsin Z=p cos 6. --coscp+_·10 . 1 . y-z+x=v. U nov~m koordinatnom sistemu tijelo V ce se preslikati na . y A = 2 (x- y+z)+ 2(y-z+x)+ 2 (z .. gdjeje V . Uvedimo nove promjenljive: x<-y+Z=U. y)= 2 (x+ y+z).p2 sin 6.z~x+y=w. (.. 12 7t- 1 10 387. .-1 cos cpsin TC 0 5 I} cos I} + _.. . 2 " = o J 2 d cp 5 3]1 J d a [ . 1 17t 3 2 ]? dcp=-~-. = 0 '" 5 3 0 = o 2 2[ J d cpJ . 2 0~6~~. 2 2 2 e.Upotrijebimo uopstene sferne koordinate: x ~ __!_ p cos cpsin y 2 1 1 1 . Zbog div imamo 1=2JJ . (X_y+Z)2 9 + (Y_Z+X)2 4 + (z-x+ y)2 ---1 0· "::::: . '.__!_ p2 cos cpsin Bcos a + 1) p2 sin a d p d cpd a = y'. 2 Dakle.::< . a V': p ~ 1.. =J o 2[ TO .

V gdje je v: O~Z~X2 + y2. " d <p d 6 0 I It I 0 I (3 cos <p 0 + 2 sin <psin 6 + cos 6) sin 6 p3 d p =sin -2 =3. 2 u+w Z=--. 2 2 J= 0 1 2 1 o paje 2 0 2 1=21 v' 2 II (u+ v+w)· _!_dudvdw. 4 smjenu . 1 1 u+v x=-2-' v+w y=--. _!_[6 (~_ 4· 2 sin 2 0) + 4 n sin 0 2 2 J" = 94 0 n.6dpd<pd6 =3 I " "2._!_ 1[6 sin? 0 . +!_1 oy +!_1) oz .96). I I I (y + x2 + y2) dxdydz. (xyt+X2 YJ+ y2z i0=y+.x2+ y2.-i 2" " d6= = 3. x2 + y2~ 1 (81. 1=3 V" : III V" 2 2 = p(3cos<psinO+2sin<psin6+cos6). .u Uvedimo = 3 p cos <psin 6. 388. Kako je div imacemo <II = A =(!_ Ox -.Osim toga x+y+z=u+v+w. v= 2 p sin c sin 6.0 +n sin 0 cos 0] dO = 40 = " 3 .p2siq. n --~<p~-._!_ I[3sin<psin20-2cos<psin20+<psinOcos6] 40 " . w= p cos B. n Zbog J=6p2sinO.

Jednacina povrsi S u novim koordinatama je r= aVcos rp sin rp sin? 0 cos O. trecem.= J J S b is = J J J div tdV = 5 J J J V V Z4 dV. Bice. i) Povrs S je zatvorena a tijelo V koje ona ogranicava lezi u prvom. y. to je fa = O.. sestom i osmom oktantu. It 7 ~--~~--~ fb=20J dOJ drpJ o 0 2 2: 7t 7 a )I cC:-C:o-=-spC-s:7:inC-<p-SiTo n'2 '. od kojih su dva iznad a dva ispod ravni z = 0. i zatim t.= 20 J J J VI Z4 dV. y~O.o < r6cos40sinOdr= 0 . 1 3 390. ct>=-. ii) i. Uvedimo sfeme koordinate. Primjenom formule Ostrogradskog dobija se Kako se tijelo V sastoji iz cetiri geometrijski jednaka dijela. 96 389.-0 c:-:Cos:-'. dakle. gdje je VI = {(X. z)E V: X~O. Z~O}.Uvodenjem cilindricnih koordinata dobijamo ct>= JJJ v' 27t . (p sin rp + I p2) pdp d rp dz = p2 = J d rp J (p2 sin rp + p3)d p J dz o 0 I·' 0 = = o J 17t d rp J (p4 sin rp + p5) d p = 0 y x SI.

-1 10 7( . Z =r cosfl. i) Zatvoricerno 3 linija ( : tt +( .dxdy=" . r2 z=crcos 6. dobija Ib = -- j (t 3 0 3 = 2 t 5 + t 7) dt = .a. YI = r sin e sin 6. Z=CZ}. cos46 (1 . 7 4. 7 ogranicava 391.j j zk. 3 + -1) 8 =- 84 5 a. z = C. D to je t.2" = 20 1t 1t j 000 cos+B sin 6d6! drpJ r dr 6 2 7 a Vcos<j> sin<j> sin2 e cos 6 ~ = 1t 20a7 7 J cos' 7 1 6 sin! 6 d6 j ~ 0 re 0 cos rpsin rp rp= 10 a7 7 = d ~ '" j cos' 6 sin! 6 se d6. - Ib=j jbdS=2jj S v j zdV=2! 2". y = b r! sin ' cpsin! e. cos e sin e. J=27abcx} YI ZI.r S bis = .3 cos! 6 za koju se vrijednost Jakobijana dosta lako racuna ako se jedna za drugorn uvedu dvije .j j S D D zdxdy+t).j j = S S DD- = SUD- 1J . sin2rpcos2cpdrpjsinSecossedej9abc r dr= 23 0 0 '" 2 ~ 0 .j j. D- j j . V 3 Uvedimo smjenu x=arcos3rpsin36.)'= y}.k. B. 2 rpcos? cpo (Moze tada je J = 9 abc sins 6 cos.r. Bice . 3 b3 3 222 smjene x=aXI.r bis j j! = SUD V div b dV = 2 j j j z dV. ii) Kako je j j b Js = 0.sin 26)2. J2 = rZ·sine) . a ciji je vektor Oxy koji k. x XI =. povrs S dijelom D.6 sin se uvesti i smjena = = ar' cos.6. y=brsin3cpsin36.ce j j j j +J j .cpsin.ravni normale - 1. to je jj S =- j j = j j.1 . 0 Koristeci smjenu lOa 7 sin 6 = t.= j. DD Kako zatim je div ~ "" 0.{is= .

1= -+ Izracunati J J cos-t s --+ --+ r2 (r. d>O) u I oktantu. Naci fluks vektora piramide SABC.. 395. kroz vanjsku stranu zatvorene povrsi S koja ne prolazi ni kroz jednu od tacaka M/ (i= 1. ... '2 J. coscp dS. F (x - 2 x2 Z..cos4cpd cp sm S v COSS Il dll Il 9 7t abc v v= 0 80 2 J. rastojanje tacke M. Koristeci smjenu sin e = t. . 2. a cp ugao izmedu radijus-veks- 394. . JsJ tora r i normale N povrsi S.= 9 7tabc • 8 J 0 1 (tS _ 2 t7 + t9) dt = _9_7t_a_b_c_2 8 (J_ _ ~ + J_) 6 4 10 XZ2 = 3 7tabc 2 .=1 j) i grad (- ___!j_). 160 392. . SIn vcos v 5o S Il dll v. Izracunati .. 396. (a b. 3. Odrediti funkciju f(x) tako da vektorsko polje -+ --+ 2xy A=f(x) i+--f(x)j---k 1 + x2 -+ 3z 1 +X2 -+ bude solenoidalno i da je f(1)-=2. n)... Naci fluks vektora 1= j. 0) i vrh S (2. a r. 4.0) B (5. Zadata je baza A (0. N) dS. . sm 0 n re S () cos" e de = n 2 2 2n =-- J 1 . J2. 9) piramide.= 18abe 2 J 0 2n 4 9 abc 80. 2 xyz. e>O. a r=(x-a)i+(y-b)j+(z-e)k. b>O. z). + y) kroz omotac 393. 0. y. 0.2 ( sin 2 cp 2 )2 d cp. dobija se 2 " t. Zatim naci fluks tog polja kroz povrs S:-+-+-= a2 b2 x2 y2 Z2 c2 1 (x~O) orijentisanu spoljasnorn normalom elipsoida. e od promjenljive tacke M (x. gdje je S dio ravni ax-v by s cz d r2 (a>O. Neka je S jednostavno -+- -+ zatvorena po dijelovima glatka povrs ~ ---+ ---+ sa spoljasnom normalom N. 47tr l gdje je e konsj tanta. 0) C (0.

div 1=1' (x)+~ 1 +X2 !(x) __ 3 -=0. Po teoremi Gausa-Ostrogradskog <I> '7l Kako je div + <I> Jll = J J J div A dxdydz: v 1= 1-4xz+2xz+2xz= 5 <I> Jll I. normale baze N = . Da bi polje A bilo solenoidal no.rrc 3 __. 97 V Vpiramide = = -·4·5·9 6 s I = 30. 97).. 0 3 . _ ~)2 dx = 8 5 < (I _~)3 3 5 00 ( _ ) IS = 40 .lit se sastoji iz tri trougla: SAB.Rjdenja. 392. 130 3 393. 1 +X2 ...<I> '7l + Vektor - J vJ J dxdydz. SAC i SBC (sl. mora biti divergencija tog polja jednaka nuIi: " . pa je <I> Jll = J J (XZ2+ y)dS + J J J dxdydz. . Baza ~ piramide je trougao ABC.k.. to je = . a omotac . '7l v c y Imamo J J J dxdydz = x SI. 40 Na kraju <I> 1lI=-+30=. J J (XZ2+ y) dS = J J yd xdy = J2 y21 '73 '7l =8 4(1':"~) S dx = o J (I s.

S. C= 1.. tj.. 1 Kako je div -. .. pa Ce biti ...3 r Jer Je cos~=-_. Integral mozemo ..2 y2 Z2 1 (sl. I SI. a2+ b2+ c2 Fluks kroz zatvorenu povrs koja ogranicava tijelo V jednak je nuli. -3.. - ... tj...·--=0..·N -... Kako je div A·= 0.3 .. . ravnima z=O.. 99 1 .. .. 99) datom ravni ax + by + cz = d...3 °...·1 -. . =3-+. 98 gdje je B: x=o. . ... . r) ..1. II s ... ...Posto mora biti 1(1)=2.. jer Je d' -= IV .. ....ldydz B = JJ B 1 + 3 x dydz»1 +X2 If B dydz+ bc tz • z 394. y x SI.2 pisati u obliku 1 -·-dS= r.. pa imamo 1 + x2 (l + x2)2 J- z 3z (1 +X2)2 k..·N 11 -·NdS.. x=O.2 .3 + . V -r3 = . 1= .1+3x...2xy(1+3x)... .... to iz <lJS-<I>B= 11J divA dxdydz. 98).. <1>1 je fluks kroz ravan z = 0. 11 A. ....3 r4 r to cemo zatvoriti tijelo V (sl.= (V .. 1= JJ S cos ~ dS . y=O i sferom X2+y2+Z2=e:2 (gdjeje O<e:<V d )... slijedi <l>S=<I>B= • -+-~ b2 (.. " _. r ..A= 1+ to je 2=_1_ 1+ 1 (C+3)..

b. 0) u kojoj je r = 0). [J s. _ sa normalom usmjerenom -I =-£2 . r div-=V.. r4. _. dS=---' £2 1 '4 £2 7t --=- 7t 8 2 . 1 -+ -+ 1 = . tada se .!_· s . b. O+O+O--+<I>s=O. c) b) povrs S obuhvata tacku A (a.. 395.r+(V. -. jer je u oblasti V koju ogranicava povrs S div _!_ = O. c)..Na isti nacin <1>2= <1>3= O.<1>4 + <1>5= 0. b. _. 7t tacku 0 (0.3.. Fluks <1>4 kroz dio S4 sfere x2 + ka koordinatnom pocetku bite y2 + Z2. _. s r3 N'adimo di r IV-.. r3 . a) Ako povrs S ne obuhvata tacku A. Integral I piserno u obliku I=:ffi r· N dS. Kako podintegralna funkcija _!_ nije definisana r3 jer je tamo r = 0.3 N dS = JvJ J div!_ dxdydz». __. Na kraju imamo tj. sfere radijusa e. c). jer integral JJ s.r). r3 u tacki A (a.3 ii. pa je 1= iffi. to razlikujemo dva slucaja: a) povrs S ne obuhvata tacku A (a.mvze primijeniti teorema Gausa-Ostrogradskog. r3 r3 ~ -= r3 r (1)-+ V- r3 . 2 (Dio sfere S4 uveli smo zato da bismo iz oblasti V iskljucili 0.-= -+ 1 r3 3r --.grad r·r+divr·-= r4 r3 1 r+ 3 -=0. dS predstavlja osminu povrsine <1>1+ <1>2+ <1>3+.

r. (i = 1. ako S ne obuhvata tacku A (a. el ':f.. ( gra d _--... ~ s.2.. sferu (x .a)2 + (y . N dS = 1J) i (grad S S j=1 -=!i_). (i= 1.. c). . b. N dS.. n). Kako Je div ( gra d _.. -Ar. . 396.._-' =dIV'-' -'. b. 47t rj j _. tada vrijedi II . N dS = {O.. b.. . 1J) (grad S -=!i_) .3 S . .b) Ako povrs S obuhvata tacu A Ca. ako S obuhvata tacku A (a. Normala + (z . tada gdje je Sj: (x-al)2+(y~bj)2+(z-cy=e:r Znaci.. (e. c) 47t. 47t rj ako povrs S ne obuhvata tacku M (i = = 1. . IV~=O. c). n). . 4 7trj 47t rj to je -e. . c).3 . 2.. ako S ne obuhvata ep ako S obuhvata M.f' S 4 7t rl ) . NdS. r.Pcos S <. 4 7trl 4 7trj 1=1 S .NdS= I f .:c7.2. zatvorena Za SI uzecemo. N) dS={ r2 0..b)2 nam je tako najlakse izracunati gomji integral). u. ...C)2 = R2 (jer NSI ce biti pa imamo Znaci 1. glatka povrs koja takode gdje je Slb_il? kakva jednostavno obuhvata tacku A (a. b.. N dS = i II (grad -=!i_) .) =-' ed. n).. specijalno. .) . . Ako povrs S obuhvata tacku M. tI> = 1fA.. N dS = 0.

Ako povrs S obuhvata upravo prvih k tacaka M.. x2 ako je kriva C pozitivno orijentisana kruznica + y2 + Z2 =az x+y+z=O (posmatrajuci je sa pozitivnog dijela x-ose). + Z2 = a2. a N jedinicni vektor vanjske normale cilindra - + y2 = a2 iz prvog oktanta koji isijcca cilindar . k). C f (.direktno 397... (i = I. . c primjenom Stoksove teorerne f ydx x2 +x2 y2 b dy +zdz. orijentisana kriva + y2 + Z2 = 2 Rx (O<r<R.-= O.(x x2 -+ -+- + 3 y- • . gdje je C pozitivno orijenti- h>O) (posmatrajuci je sa pozitivnog dijela x-ose). gdje je C pozitivno . Izracunati . sana elipsa c f (y-z)dx+(z-x)dy+(x-y)dz ~+~=l a h (a>O.. __. 398. -+- 2)j+ (x2 +z)~. tada ce biti AIm povrs S ne obuhvata ni jednu tacku Mj' tada je q. N dS s "F{:.\2\ y2 ~ a2• . N dS. z>O) (gledajuci je sa pozitivnog dijela z-ose). = 'jJ' A .vno orijentisana (gledano sa pozitivnog dijela x-ose). 2. . ako je kriva C presjek povrsi X -+-=-+2 2 a Y b a (c>O) poziti. ako je A = 2 yz i . 401.. S dio povrsi cilindra x2 If...2 + Z2) ""q' dx x2 + (Z2 + x2) dy + (X2 + y2) dz. 399. 400.... c f ydx + zdy + xdz.. s (V xA)· -+..

sm/+1 (I2--4. 403..ab.xyk. 100) + v~cost).. . parametarski (sl.. .. S dio povrsi paraboloida z = 4 . II s (V x A). N jedinicni vektor vanjske norinale na sferi.Si: 1) ] 2 0 - sin 1 . a) Direktno: 1= § ydX+X2 C dy+edz » 1= . ako je a A= y 7+ (x- 2 xZ)J. cos t + x z =c (1 +~ h sin t) .!_ + abc L =!_. (O</::::. a N jedinicni vektor normale povrsi S usmjeren prema gore.a b [1.sm 1 2 1.. 100 Rjesenja: 397.[ 2 2 J2 cos 1- +( ~. .21 ) +2 ( smt--sin! I)J2 ~ V2 4 V2 3C 2 (1 + V2 1 cos t + V.NdS. II s (VxA).27t). S dio sfere x2 + y2 + Z2 = a2 u I oktantu. Krivu viti i ovako. C mozemo predsta- . x=a( y=b ~ tj.)2 2~ 202 =-(I-a). ako je A=(x2+y-4)7+3xYJ+(2xz+z2)k.. / / /1 J----I y Sl.(X2+ y2) iznad xOy-ravni.402. (++ ~sin t).. ab 7t . N as.

tegrala dolazi otuda Ako stavimo x =a irnacemo normale y b N na S ima smjcr prcma (++ p r dcp. a If LJ (2.'1r A·dr= teoreme dobija --->-+ se II rot AdS. 111.V3cost-sint). - =(2x-l)k./- krive C: T2 'J 3 a cos I.a). = (+ -I p sin '? ) . N dS= ( ---.. zbog II rotA· s j N dS.\. d7 =11 (2 . 002 Direktno: Y'. 1 b 2 sto vektor cos 2' J (Prcdznak k - .I) .1)1.I\PITl I pus I' d njeg -. VI (a lz 1= . -> =:F A.1)2 ~-./' 21t I cp) . S111 Y = liT V2 1 ( .~. b) Pri mjcnom Stoksove -+ 1=.2= narnece .V3cos t + t)• ' (O~t~2). . V2( I 1= (3' a27t.x ± 2 a2 2 V - 3 x2 sc parametrizacija . z=aT .. 398. a) + 2 a p cos '. JC· dolje)..\- I) drdy. ab p lip = -- ab 7t (1.b) Primjenom Stoksove teoreme dobija ----> se I=:r J: -Adr= e tj.~ oz . gdje jc D: X 2 1)2 + (V ----.Y = . k 0 rotA= 0 c) Ox y 1 c s ()y . . s ._.v .

2 r2) (1 + cos rp) +r2 (1 + 2 cos rp + + cos. -> i +j Y3+ k 3 . Z= + y2 = r2. j k () rotA= __.. S: x+ y+z=O. cos. __.i-j-k.<p = 2Rr2. 1t. N=- i+j+k V3 - .Kako je __. y=rsin<p. 2) 1= c f (y2+ Z2) dx-s. . __. dS=Y3a21t.. z 400... = .. - o J 2". 1=- Jf s (-i-j-k). = V2Rry 2r2 VI +cos<p (0~<p~21t).Iz (x .1=2a(a+h)1t..... __.. dS=V3 Jf s (presjek lopte i ravni je krug radijusa a). a) Direktno. .. ---+ __. () () ()x y ()y Z ()z x __... __..2 r2 + 2 r2) r b) Primjenom Stoksove teoreme. c 1= f (y2 + z2)dx f (X2+y2)dz=0. = dy+ Kako je SI. 101 2".. . __.r)2 + namece se parametrizacija krive C: x=r+rcos<p.(Z2+ x + (X2 +y2) c dz.<p)] cos rp drp = r (2Rr . __..... 399...... __... d<p Kako je (sl. to je c f (Z2 + x2) dy = J 0 [(2 Rr . 101) . 0.

. 102 _ 2 z) k]. (Drugi integral je jednak nuli jer je podintegrala funkcija po y neparna. y -a xy dS= 2 2 2' II s o 2y2_-2xy a . -+ (x. .. . S: x2 N= 401.. x i + Y j dS. 1= = II f s D . pa je. . v x A=(2y-2x)J-H r I= -1-2z)k.y2 R· r2 ft.R) f+ yj+zk R dS= =21 I s (Rz-Ry) R dS=2I s I(z_y)dXdy z = If dxdy =2 == 2 R I (dxdy . xi+yj -+ . dxdz L a 1(2 Va -x -2x)dxdz = 2 2 jer je . a) Direktno.( ~ ~ II l=j. a oblast integracije simetricna u odnosu na pravu x = 0).t" ( - I- 81. II (V x A) ... a tj..2 R I I D' D V 2 Rx - Y x2 ..·dr= c S ~ -+ 2[(y-z)i+(z-x)j+(x-y)k] . z + y2 .. IV as = s = I 1[(2 y s 2 x) J.. a Imamo = a2... zbog .A..

1= J2yzdx+ tj.xz) dy + (Z2. 0. 0) do tacke B (a V2.Z2)3dx + xy3 dy + sin zdz. Izracunati direktno i pomocu Stoksove teoreme 1= c J 8 y (I . ~ l=«: J ~ 0 a 2 Va2-x2- Va2-x2dx+ J (a2-z2)dz. I). ako je kontura C data jednacinama x2+ y2= R2 z=xy. a 0 2a3 1=-.b) Prema Stoksovoj forrnuli = 1= JJ s (V x A) . 0. vee sarno od orijentisane po dijelovirna glatke konture C koja ogranicava tu povrs. 3 402.J (x 3y-2)dy+ J zdz s. 405. gdje je AB krive -t x=acoscpVl od tacke A (a cos. Izracunati odsjecak yz) dx + (y2 .J 2yzdxC3 + 3y - 2) dy + J x2 dz + J zdz.cp.2 x2 y dydz .3 x Z2dxdz ne zavisi od oblika povrsi S koja je po dijelovirna glatka i orijentisana. z=_1_ 21t V2. 404. 406. 403.N dS= s. i7= c J 2yzdx- (x+ 3 y. 1= -41t. 1=0. y~O. nicava dio elipsoida 4X2+y2+4z2=4 (x> 0. Izracunati taj integral preko krivolinijskog integrala.xy) dz.x2 . Dokazati da povrsinski integral J s J 4 xyzdxdy . . y=asincpVI +sin2cp.(x2 +z) dz= c j A. J (x2 AB - ako je C kriva koja ograz~O).2) dy = J -(x+ . Konacno.

Zbog div 0 postoji vektor larna funkcija) takav da je X= i=~ + grad U (U je proizvoljna ska- BJ cemo odrediti pretpostavljajuci -+ recirno R=O: da irna jednu kornponentu jednaku nuli. x.407. gomji integral ne zavisi od povrsi S. = 1 ravni (a>O. c>O). 1= J 14 S xyz dx dy . 103 <l>Sj = -+ J J J div A dxdydz. oy . Imamo rot ~ = A: tj. 4xyz). _ c) Rezultat dobijen pod b) provjeriti upotreborn Stoksove ieoreme. Kriva C je presjek elipsoida (: y z --1-= b c 1 rrr +(~ + (. Ako povrs S zatvorirno nekorn povrsi (vidi sliku 103). tada ce biti <l>s SI. y) duz krive C orijentisane u srnjeru u kome izabrani pararnetar raste. Rjesenja: 404. v Kako je div A= -4xy+4xy=0. b>O. j -+ k ox oy oz =Axi+AJ. S. -3xz2. a) Odrediti projekciju C' krive C na ravan Oxy. b) Izracunati cirkulaciju vektorskog polja A= (z./t-Azk-: P 000 Q 0 pa je _ oQ= _2x2y ~z u 'u ~z oP = -3xz2 ' ox iJQ_ OP =4xyz. Pornocu jedne pararnetrizacije projekcije C' pararnetrizirati krivu C. <l>s=<I>Sj tj. vee sarno' od krive C koja ogranicava povrs S.2 x2 Y dy dz - -3xz2dxdz A=(-2x2y.

B. z=xy. p= .3 x ZZdxdz dx + 4 xy z dxdy = = f ..2 cos 4 t+ 1 + cos 8 t) 4 2 dt+-. aQ a P oy ox = 4xyz + a 'Pt . t:s. = J J 1.xz 2". N d S f . U nasem slucaju c: { x = r cos t. d-..1 (1 .t dt Z'" z'" = o = r8 J o 2". izraz B uzimamo najjednostavniji (grad U = 0). y).Odavde se dobija Q= 2 XZ yz --- + 'PI (x. Za bude zadovoljena._) = _d_2_t 4 2 2 _ r8 -16 J Z'" . Kako je to je 1= 1= rot B.t sin t sin t cos t cos t dt o 0 = = r8 J sin" t cos" t dt + 2 r6 J cos+ t sin. tj.t sin t dt + 2 J r6 cos. s c C:xZ+yZ=RZ. = J + r8 cos t sin.2 r6(2----+---sin! 2 t]21t _t sin 4 t 16 2 4 3 0 . _si_n_4_2_t 2 r6 dt + o 16 J 0 0 2". y).xz3 + 'Pz (x. _si_n_z _:_( _2_t _1 _+_c_0_s_2_t_:. y = r sin t Z= rZ sin t cos t (O:S. -. 1= JJ 2 s c XZ Y dydz .. 2 re).. 3 + 2 XZ yzdy = 2".ox oz dovoljno je uzeti 'Pt = 0 Da i posljednja jednakost 'Pz= O.t cos. dakle.a 'Pz= 4 xyz.

.... a ax x2-yz ==0. + sin I). - 407. gdje je AB luk z Kriva C je zavojna linija na cilindru x = a cos tp Y = a sin tp Kako je V 1 + sin . a .. tp (vidi sliku 104). a) C':x=V2cost. y=O.... ...405... 5 406. .. y=!_(l 2 (0~t~2_1C). z=~(l-sjnt) 2 (0~t~21C). " C: X= y'2cos I.. a b y=2(1+sin/). 1= 16.. 104 ... i VI + cos 2 2 tp.. k a az Z2_yx rotA = SI. 1= krive AB J (X2 - yz) dx + (v2 - xz) dy + (Z2 - xy) dz... b) 1= a(~c) 22 1C: . to iz J + J = J J rot A dS = 0 AB BA S slijedi jer BA:z=~. x=V2a. j a ay y2-xz . Tu je S komad bilo koje po dijelovima glatke povrsi koji ima rub AB u BA.

Polazeci od definicije gradf == V f = pokazati da vaZi of-+ of->. pa se iz (4) dobija (2).of ~ i + -j +. a V--+O tako da se S steZe na tacku M u kojoj se uzima grad f..408. ako se div . Primjedba. a V --+ 0 znaci da se S steze na j~dnu tacku M u kojoj se uzima div.. 0 diIV ~ = Iim -=-----:V:-:--S a is (2) gdje je S rub oblasti V. tj. Moze se pokazati da vazi i obrnuto. pusticemo da se povrs S steze na tacku M. dV. Polazeci od definicije ~ ~ diva= Va pokazati (1) da je rffi~' v. definise pomocu (2). Tada Mo--+ M. (4) ~ Da bismo dobili div a (M) u nekoj tacki M oblasti V.k ox oy oz (1) rffifdS gradf = lim v->-o S V (2) gdje je S rub oblasti V.. tad vazi (1). primjenom teoreme slijedi 0 srednjoj vrijednosti na trostruki integral Dakle. 409. ..' " Rjesenje: Primjenom formule Ostrogradskog dobija se 1j). (3) i zatim... dS = J J J S v divd..

oz .tyfdydz+ -+. -0f dxdydz+ -~ . Kako je grad (-.. mnozimo s- v. dV..f{:. odaile odmah slijedi trazena jednakost.. 410. zbog proizvoljnosti vektora ~. Rjesenje.Rjesenje: Na osnovu (I) je -v --> k JJJ J r /' v v grad fdxdydz=7 JI J~~ v = dXdYdz+JI I v J~~ dxdydz+ • .x-. a " -.fr. Pokazati da je . pri cemu je a=const.) =~. r). f dzdx+ -+ .=..r)dS= s V·a. Na osnovu jednakosti (3) prethodnog za~a_tka vaZi III v s -+ grad (a. dS.fr.ty(a. Pokonstantnim vektorom Z Primjenom for- mule Ostrogradskog dobija se 7 s rffi f· is = iff s -. _. .ty -+ -+ -+ (a· r)· dS = je S rub oblasti V.ffif' is. po teoremi srednjojvrijednosti IJJ gradfdxdydz=gradf(Mo)' Iz (4) i (3) slijedi (2). odakle slijedi (3). # f is proizvoljnim Jednakost (3) moze se dokazati i na sljedeci nacin. integrala imamo (4) (3) r:>akle. I vI I (V f) dV.{. . j j ':IY k 'H'fdxdy= s s s = s if} f(dydzi + dzdxJ+dXdyk) s . IvI I v gradf· dxdydz 0 « s #f' S druge strane. dok .+ YJ+z t.fr. _._.f ds=I v IJ V (7·f) dV = dV =~ == I v I (V 7)jdV + I vI I 7 (V f) I ~~-+_. Primjedba.

Pokazati -+ -+ da je s 1ff...« -+ -+ -+...... to slijedi (4) i zatim tvrdnja zadatka.. (2) Sada se more primijeniti formula Ostrogradskog. -+ . -+ dV.-to -+ ~ :fY (a·r)dS=i :fY (a·r)dydz+j :fY (a..(r x grad!).......... -+ -+ -+ -+ -+ -+-+ rotr) = = (c x r) gradf= c. Polazeci od definicije ...... c ':Wfr x dS = :fYf(c x r)· s s ... x is = JJ f (-... +t.. rota=Vxa 412..... Bice (3) Kako je V [f(c x r)]= (c x r)gradf -+ -+ -+ -+ -+ -+ +fV -+ (c x r)=(c x r) gradf-f(c. -+ 411. ..a2 +k· -+ -+ -+ r s-x t-s y j s...z k.. ...... s s -+ ..... .ff.. a S rub oblasti V...ff..."Ft. .r)dzdx+k':}. ....... RjeJenje: Mnozenjem konstantnim vektorom c dobija se . More se rezonovati i ovako: vFf: -+ -+ -+ 't.. -+. gradf) x v a3)· V=a· V.ff... al -+ ...ff. (1) Primjenom pravila za mje§oviti proizvod vektora iz (1) slijedi ... .Primjedba... gdje je c :fYf r x dS == :fYf c (r xdS). (1) pokazati da je (2) gdje je S rub oblasti V......f' s s s s (a·r)dxdy= -+-+ = (i...... as..

s 'i. pri cemu je c:..3 [(0oy 0oz a a __ 2 ).a1 dxdz) k = = 1j)(dydzt s Dakle.': .r. l a1 + -----..r. ..r..... = 111 V' (...... vazi (3) Jednakost (3) moze se dokazati i ovako.dxdydz = 'H' (a dxdz . ... _.. 413.. 'V .. (4) = -~- Iz (4) (slijedi (2).. vektora 0 odakle..a rz.... + (a1 dxdy ...!) dV = 111 -. . (V' x d) dV = v = 7·11v 1 rot~.....f dS x a = 'H' c. Primjenom srednjoj iz (3) dobija se .....Rjesenje: Podimo = od jednakosti = 1II v rot . } + (0oz 0ox + (0 a _2 ox 0 a 1) ....!. rot a (Mo) 1j)isx. vrijednosti integrala.a dxdy) i + k 3 2 oy s --+ -+ ].a3). v -... ..(dS x a) = 'H' (a x c) dS = s s x --+ .. --+ --+. . tor c imamo: --+ c. zbog proizvoljnosti teoreme 7.... s slijedi (3).. Koju povrs S vrijedila osobinu relacija mora imati a da bi za proizvoljnu zatvorenu (I) ..dV - --JJf v 111 (V' x ~) dV v ---..60 konstantan vektor? . Za proizvoljan konstantan vek- + dZdx} + dxdy k) x (a1t + a3 + a3 k).dV..a3 dydz)j + (a2 dydz .

N)=--. najprije. = _. iii je rot ~ 0. r·N cos(r. torom -.formule' Ostrogradskog dobija se .Rje§enje. . = AM.. c) fiksirana tacka. 105) ne obuhvata tacku A. (4) Dakle. c x rot a=O. _. r=I-. r3 i \ I SJ. Neka.-. _.. _. Primjenom . Rjeienje.'. onda uocimo zatvorenu povrs SI koja takode obuhvata tacku A. _.. da za sve povrsi S koje obuhvataju taeku A imakonstantnu Ova jednakost izrazava cinjenicu da integral G ne zavisi od povrsi S. -. Jednakost (1) ekvivalentna jejednakosti (3) Na osnovu zadatka 412... iIi je vektor rot a samo kolinearan sa vek= A.... Kako je _.. MES. b. iz (3) slijedi . = J vJ J V (_!__) dV = J vJ J Q dV= 0. IzracunatifGausov) integral: pri cemu je -. _.I. U svakom je slucaju tot. A (a. r~ st.: N r» "ff.... N jedinicni vektor nor~ male zatvorene povrsi S. 105 Ako zatvorena povrs S obuhvata tacku A.. tj.. . 414. . zatvorena povrs S (ciji je dio prikazan ua s1. vrijednost. r· to je G=~-dS=~-dS~ s..

Tada je -+ izaberimo -+-+ da je S sfera sa centrom uAi 1= ':If s ..f s oN 02f oz 2 oN 0 C!l) as.(2) (3) J J J (qJ6. qJ (4) . N. Pomocu formule dokazati jednakosti: (1) JJJ6./) dxdydz.f 6. je kao (druga) (1).qJ)dxdydz pri cemu je 0 f rffi (qJ~_f_ .. = Grinova formula.. N· dS s J J J V' (grad/) v (2). = dxdydz = J v J J 6.. Jr -~ dS s oN = ':If (grad f).Jf. . -+ 7 xdS= ':tf'Tx sr Ostrogradskog dS.r. of. 415. = Dokaz jednakosti s rffi qJ Of oN dS = s =J rffi qJ(V'f). Relacija (3) poznata f). normale oN = grad f. r r dS= r~ .Radi jednostavnijeg racunanja poluprecnika r == l.. Rjesenje..Jf.I dxdydz v v =- J J J (V' f) = (V'qJ)dxdydz + s rffi C!l oofN dS.f dxdydz. Jednakost (3) slijedi iz (2) i iz (V'qJ)dxdxdz J J J f(6. Dokaz jednakosti .f . N izvod u pravcu vektora N. o..f=-+-+-=V'(grad o x2 0 y2 a S rub oblasti V. dS =:ffi qJ(V'f).qJ) dxdydz = v + s rffi f o0N dS.... r -+ ..{f.. is s J v J V' [qJ(V'f)] dxdydz = = J vJ J (V'qJ)(V'f)d~dydz JI J (V'f)· v +J J J v" qJ(6. 02f 02f 6.fdxdydz~rffi°f v s oN v J J J qJ6.

P(f 5U(-SI) (+) 0N -_!_~JdS=O r oN ' (3) i zatim . b. sa centrom u A i poluprecnikom (sl.· Uocimo sferu S.u oblasti d SI. vaZi r pri eemu je r=V(x-a)2+(y-b)2+(z-c)2. 106 if..uci na funkcije dobija se Grinovu I r formulu V. Funkcija cp postaje neogranicena kada r ~ 0.r I [/( ~)_ ill) s \ oN _!_ ds=I I(fo( ~ ) _ _!_ Of) dS. Neka je f(x.416. f i cp = --. tj. ali je neprekidna u oblasti V koju ogranieavaju sfere S i Sl' i u toj oblasti je harmonijska funkcija. (Vf·N)dS= = ~ I I VfdS= ~ I II v ~fdxdydz=O.. Dokazati da je f(a. f (1) p <R Rjesenje. i slicno .P (x. y. y. z) dS. c) i poluprecnikom R. r oN 51 oN r oN I (4) Kako je II of -I -dS=r oN s R II s s d/ -dS=oN R. b. Primjenju..c)= _I 471: R2 S - if. z) harmonijska funkcija u nekoj oblasti u kojoj se nalazi sfera S sa centrom u tacki A (a.. I II s . 106) i f~~kciju cp=_!_. sto se lako provjerava.

se dobija _!_ a. kako R2 Ilf dS S = 4 rt. tj. -+ r . lZ Pustajuci da P ~ 0. S iJN Sl oN (5) Uzirnajuci u obzir da je 0-. I ) ( i) __ '_= v(_!_). to iz (II) slijedi ~2I I fdS=4rc·f(A). N -+ _. .2 (6) to (5) postaje tj.!_= __I . (7) Na osnovu (7) zakljucuje se da je (8) tu konstantu. Odredicemo Primjenorn teoreme 0 srednjoj vrijednosti dobija se odnosno ~2J J fdS= :2 J J fdS=4rc·f(P).!_= _J_. S cime je dokazana jednakost (1). da se sfera S I steze oko tacke A..2" .to iz (4) slijedi JIfo( ~) ds=I JfO( ~) as.lim p_O f(P). S (10) (10) "(II) s. (9) 12J J fdS=const S za sve povrsi S koje obuhvataju tacku A.!_. P~A kad p ~O.

a1 y--a1 ('ZX)' rot (c x F) ~~ 2 «a Prema tome vrijedi iii a3=-a2. a ova je ispunjena ako i sarno ako za svaki konstan- tan vek tor b vrijcdi iff -{ [(~> x F) x (is] = 0.= -al' ('3=O. ako je a c x F po- c) Odrediti zadatka. 3 ('1 4 --> c) cxF=(aj(>z-al('jY' dakle __. tj. x FJ s ?:. dS).lo F)l'~ .Fr Yi --4 FdS=c --> --4J' . c konstantan tencijalno vektorsko polje. dV=c ~ -->fJ'f v dV=-7tc. (V' >: (c x F» -_.a2) ('3)' ('1=0 ('2=0 iii «. ~/'f.ili vektora z). is = 0. -+ -+ a) Dokazati da je 11' Ftc . tada mora biti a1 = a2 = - bar dvije komponente a3. Ako su.417. - . s ~ffi[b x (~x i)]dV=O. a2 y. " a2~al' __. dakle c razlicite od 0. dovoljno je -:::ffiFis.:-x v ~ a ova je sigurno tacna. povrs orijentisana vektorom vanjske normale. dS)=:'If c(F. zbog V'.. is s a) Data jednakost C"C je sa jednakoscu 0. y.csenjc: iff (. na primjer.\'-ajc1z. F)).b .. F= a1· (x. Poslcdnja jednakost je ispunjena.j>. a3 z) koji ekvivalentna ispunjavaju uslov c2' ('3)' Rj.. --> a1('j. Za taj integral imamo F) = 0. - .< izracunati drugi integral.~ iIi --> s s 1fi (2x +2l-1) 2 ds=_i7t7 3 v s- c s . Neka je S po dijelovima glatka -> jednostavno zatvorena vektor.. [hx(c){ --)0 ----'. -Ostrogradskog prevodi u jednakost jer se pornocu formule Gausa- III div [hx(.Ff _.fJ' divr . + aj) c1' (a1 -+ a3) ('2' (a1 . ako je sve vektore C~(Cl' F= (a1 x. b) Kako je ovdje ispunjen uslov zadatka V' x (--. s s b) Izracunati prethodne integrale. -+ -+ -+ . = 0.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful