UNIVERZITET U SARAJEVU FAKULTET ZA SAOBRAĆAJ I KOMUNIKACIJE

SEMINARSKI RAD
Iz predmeta: Ekonomika u transportu i komunikacijama TEMA: Regulacija, liberalizacija i deregulacija saobraćajnog tržišta

MENTORI: V.prof. dr. Šefkija Ĉekić

STUDENT: Asis. Azra Ferizović

1

.........................................................................11 3........................................2 Uvod....1...................................................1........7 1...........15 2 ............................. Imperfektnost saobraćajnog tržišta........................6 1............Liberalizacija saobraćajnog tržišta.......................................................................................................................12 4......Pocetak i proces deregulacije.................................................... pojam liberalizacije............................................................................11 3.....3....14 Literatura.........................................................................................................................Sadržaj Sadržaj...................Pojam deregulacije........................................Liberalizacija transporta i saobraćaja...........Zaključak......................3.......................................1.....................................Regulacija saobraćajnog tržišta................................................................Liberalizam...............Instrumenti regulisanja saobraćajnog tržišta..................3 1.........Sadašnjost i budučnost deregulacije saobraćajnog tržišta.............8 2..11 3.............................2....................................Deregulacija saobraćajnog tržišta.............13 5.........9 3...........................2..................4 1.......4 Javni interesi i regulacija saobraćajnog tržišta..2........Tržišni aspekt i korisnički zahtjevi...............8 1......................................................9 2.........9 2............................................ Eksterni efekti saobraćaja i regulacija saobraćajnog tržišta...........................................

tržište odreĎuje šta i za koga proizvoditi. pod djelovanjem tržišnih zakonitosti. pa tako i u BiH. prednosti regulacije. tj. on je ipak posebno karakterističan za saobraćanjno tržište. koja povezuje učesnike ekonomskog života. danas sva preduzeća u saobraćaju svoj dohodak stiču na saobraćanom tržištu. Tržište je spontana društvena institucija. isključivo zbog samog funkcionisanja tržišta. Iako je odreĎeni oblik regulisanja prisutan na tržištu kao cijelini. Saobraćajno tržište u Bosni i Hercegovini po svom stupnju razvoja može predstavljati relativno objektivan mehanizam društvenog vrednovanja i podjele transportnog rada. Putem cijena. gubitaka. ne dovodi do integracije pojedinaca ili pojedinih preduzeća. ove tematske cijeline je pobliže objasniti šta je to regulacija. Ovaj red koji je uveden u svakoj državi. 3 . Iako. red na tržištu ja neophodan. Razvojem tržišta nastao je i razvijao se liberalni kapitalistički sistem. uz nejednake uvijete privreĎivanja izmeĎu pojedinih grana saobraćaja. svih savremenih društava. To je prostor koji nastaje iz meĎusobnih konfotacija učesnika. pokušati nači rješenje postojećeg problema i sl. posebno treba obratiti pažnju i dati objašnjenje vazano za karakteristike. Cilj izrade seminarskog rada. nedostatke. tj. Probleme koji se javljaju u toj oblasti.Uvod Svaka razmjena. deregulacije i liberalizacije saobracajnog tržišta. tj. a tržište je danas njegova najbitnija institucija. Ti zakoni. Dakle. svi poslovi koji se odvijaju na tržištu moraju biti uslovljeni zakonom.deregulacija i liberalizacija saobracajnog tržišta. profita. a ne proizvod ljudskog oblikovanja. pojavio se u stvorenom savremenom transportnom sistemu.

. str. U reguliranoj industriji. Mjere ekonomske regulacije transporta se odnose na regulisanje brojnih pitanja i brojnih odnosa u području ekonomike prometa. Država odreĎenim mjerama regulira monopolističke kompanije koje se nalaze u privatnom vlasništvu. kao što su naprimjer: zračni. regulacija je sustav pravila. nareĎujuća. mjera. Na pitanje: šo 1 2 Ratko Zelenika. u procesu proizvodnje prometnih usluga.“ Država je.. „Općenito. ovlaštujuća. ministarstva za financije. regulira. Pometno pravo je posebna grana prava.. „Pravno pravilo ili pravna norma je jedno odreĎeno pravilo ponašanja koje je donijelo država ili neko drugi po njezinome ovlaštenju. npr. Pravno pravilo sadrži tri bitna elementa: hipotezu (dio pravila kojim se odreĎuju slučajevi kada će se pravno pravilo primjenjivati).“1 U regulaciji saobraćajnog tržišta najznačajnije su dvije skupine pravila i mjera: pravna pravila i mjere ekonomske regulacije.“2 Pravna pravila mogu biti: zabranjujuća.). Ratko Zelenika. koju čine prava pojedinih grana prometa. Rijeka 2001. primjerice: u proizvodnji prometne infrastrukture. rgulatio: ureĎavanje) ima višestruko značenje. ministarstva za zaštitu okoliša) izravno i neizravno regulira sva relavantna pitanja proizvodnje prometnih usluga i sigurnosti u prometu te ponašanja pravnih. str 120.“Regulacija transporta je sustav pravnih pravila. željeznički i gradski javni prevoz. primjerice: cestovno pravo. Rijeka 2001.. odnosno gospodarskih subjekata u transportnom. Više pravnih pravila sačinjavaju pravni institut. u upravljanju ljudskim potencijalima. a koji se bavi ureĎenjem iste vrste društvenih odnosa. pomorsko pravo. 120 4 . bez obzira na oblik vlasništva. Ekonomski fakultet u Rijeci. Ekonomski fakultet u Rijeci. mjera i aktivnosti kojima država putem svojih tijela i državnih institucija (npr. dovodi u red nekoga ili nešto. npr. imperativna. instrumenata i aktivnosti kojima država ili neko drugi ureĎuje. željezničko pravo. mnistarstva za promet i veze. odnosno privrednih subjekata.Regulacija saobraćajnog tržišta Izraz regulacija (novolat. opća i posebna. najčešće. cstovni prijevoznik. u području održivog razvoja itd.1. organ koja odreĎenim pravnim pravilima i mjerama utvrĎuje i regulira ponašanje pravnih. ministarstva unutarnjih poslova. jedan od najsloženijih problema je utvrĎivanje cijena pojedinih usluga. ter odreĎuje pravce njihovog djelovanja. odnosno prometnom sustavu. „Prometni sustavi“. „Prometni sustavi“. Država putem nadležnih ministarstava i drugih organa regulira cijene u brojnim granama. dispoziciju (dio pravila koji odreĎuje na koji način će se ponašati subjekt na kojeg se pravilo odnosi) i sankcija (dio pravila koji odreĎuje sankcije koje će snositi onaj tko se nije pridržavao pravnog pravila). Više pravnih instituta čini granu prava (skup srodnih instituta koji ureĎuju šire područje društvenih odnosa.

Potrebna je regulacija u području organizacije saobraćaja. u vrijeme svjetske ekonomske krize. eksploatacije prirodnih bogatstava i sl. Ekonomija saobraćaja. str. Dr. 337 5 . u području saobraćajne tehnike i tehnologije (. regulacija saobraćajnog tržišta ne samo zadržala već je i dalje jačala. u proizvodnji prometne infrastrukture..).Stojan Novaković. ali mi ćemo se bazirati na područje regulisanja saobraćajanog tržišta.“3 Savremeno saobraćajno tržište. U području ekonomike transporta. Naime. Regulacija saobraćajnog tržišta pojavila se već u početku stvaranja savremenog saobraćajnog sistema. „U tom periodu se smatralo da ograničavanje slobodne tržišne konkurencije predstavlja samo privremenu mjeru. funkcioniše u uslovima značajnog prisustva državne regulative. koja je nastala kriznim stanjem privrede. Veoma izraženi eksterni efekti djelatnosti saobraćaja. Kao najbitniji razlozi regulisanja saobraćajnog tržišta ističu se sljedeći: Imperfektnost saobraćajnog tržišta (nesavršenost strukture ovog tržišta).sve treba regulirati u saobraćaju? Potrebno je dosta vremena za obrazloženje. Regulacija se posebno ispoljava 30-ih godina ovog vijeka. Djelovanje države je usmjereno u pravcu realizovanja odreĎenih razvojnih ciljeva. Vladan Božić. te se vremenom zahtijevala sve veća regulacija saobraćajnog tržišta. 3 Dr. Beograd. 1999. kao što je već rečeno.. Regulisanje saobraćajnog tržišta je nužno iz više razloga. početku (u drugoj polovini XIX i početkom XX vijeka) je bila usmjerena na kontrolu monopolskog položaja željeznice. ali se do 1960-ih godina.. U savremenim uslovima prisutnost odreĎenog regulisanja odnosa na tržištima roba i usluga je objektivna nužnost i stvarnost. moraju se regulirati brojna pitanja i brojni odnosi koji se redovito javljaju u svim segmentima i svim elementima transportnih sustava kao što su: u procesu proizvodnje transportne usluge. Razvojem saobraćaja. on postaje nužan dio proizvodnje i potrošnje. U regulaciji saobraćajnog tržišta značajnu ulogu ima država.. Naglašeni javni-društveni interes za funkcionisanje saobraćajnog tržišta. u području parametara uspješnosti i stabilnosti transportnih trgovačkih društava.g. saobraćaj je u početku bio u funciji osvajanja tuĎih teritorija („Svi putevi vode u Rim“). u području transportnih tarifa.

izgradnje. kod obavljanja pojedinih vrsta prevoza. carinske dadžbine i različite vrste poreza.1. Sa razvojem mlaĎih saobraćajnih grana i njihovim uključivanjem na tržište transportnih usluga obaveze javne službe su prenijete i na njih. a samim tim i pojedinačnih firmi u okviru tih vidova. kao instrument regulisanja odnosa na saobraćajnom tržištu. Monetarni instrumenti su takoĎe u funkciji posrednog regulisanja odnosa na saobraćajnom tržištu. je bitna ekonomska poluga preko koje se može uticati na konkurentnost pojedinih vidova transporta. od kojih su svakako najčešći takse. Fiskalni instrumenti imaju raznovrsne oblike. Propisivanje ovih obaveza počelo je da se primjenjuje na željeznici. 6 . Ostvaruje se tako što država direktno odreĎuje visinu ovih cijena( rijeĎi slučaj). ili što vrši odobravanje cijena koji odreĎuju transportna preduzeća(češći slučaj). U primjeni su najčešće sljedeći instrumenti: Propisivanje obaveza javne službe Kontrola prevoznih cijena Ograničavanje kapaciteta ponude i slobodnog pristupa tržištu Kontrola investicija Fiskalni instrumenti Monetarni instrumenti Propisivanje obaveza javne službe predstavlja svakako jedan od najstarijih instrumenata regulisanja saobraćajnog tržišta. Instrumenti regulisanja saobraćajnog tržišta Brojni su i različiti instrumenti koji se koriste u sporovoĎenju politike regulisanja saobraćajnog tržišta.1. Njima se opredjeljuju uslovi finansiranja reprodukcije. kao i uslove nabavke mobilnih kapaciteta. Kontrola prevoznih cijena takoĎe je tradicionalan instrument regulisanja saobraćajnog tržišta. diferencirano se primjenjuje po pojedinim vidovima transporta. kao instrument državnog regulisanja odnosa na saobraćajnom tržištu. Ograničavanje kapaciteta i pristupa tržištu. modernizacije i rekonstrukcije infrastrukturnih. Ovaj instrument se najviše koristi za ograničavanje kapaciteta drumskog saobraćaja Kontrola investicija.

odnosno otežavaju efikasno ostvarivanje funkcije tržišta. u uslovima dejstva autonomnih tržišnih mehanizama.2 Imperfektnost saobraćajnog tržišta Da bi tržište svoju alokatorsku. a takoĎe i druge svoje funkcije. Ispoljavanjem tražnje za prevozom u tačno definisanim vremenskim intervalima i na strogo definisanim relacijama. U razmatranju elemenata ponude koji utiču na nesavršenost strukture transportnog tržišta prije svega treba istači izraženu nefleksibilnost faktora proizvodnje u transportu. R. Techniques of Transport Plnning.1. uzrokovana je kako karakteristikama transportne ponude tako i karakteristikama tražnje za prevozom. 1972. u autobuskom saobraćaju-0. jer saobrćaj ne može pratiti jaku dinamiku potražnje (promjene u potrebama).. Infrastrukturni kapaciteti. da infrastrukturni saobraćajni kapaciteti zahtijevaju ogromna ulaganja i da predstavljaju kapitalno najintezivnije privredne investicije. Transport research program. koji se odnose na koeficijente cjenovne elastičnosti tražnje za prevozom putnika u SAD-u: „u željezničkom saobraćaju -0. objektivna analiza ukazuje da saobraćajno tržište ima izražene nedostatke u svojoj strukturi. Washington. pa i relativno dužim.740. Imperfektnost saobraćajnog tržišta. Sa stanovišta ekonomske reprodukcije saobraćajne infrastrukture važno je da postoje izvjesni elementi koji se tretiraju kao nepovratne investicije.535“.. 7 . PrilagoĎavanje potrebama za transport je teško. opšte prihvatljiv je stav da na ovom tržištu egzistiraju elementi izražene imperfektnosti. R. Uz svu opreznost. Cijenovna neelastičnost tražnje za prevozom takoĎe je faktor njene nefleksibilnosti.4 Cijenovna neelastičnost tražnje za prevozom ukazuje na smanjenje mogućnosti korišćenja klasičnog tržišnog cijenovnog mehanizma za uspostavljanje ravnoteže na transportnom tržištu.358. Odnosno. 4 Mayer. kao i nemogućnost fleksibilnog prilagoĎavanja obima ponude zahtjevima tražnje u kraćim. jer ukoliko doĎe do prestanka korišćenja jedne saobraćajnice ovi elementi su u potpunosti izgubljeni kao dio nacionalnog bogastva. izmeĎu tačno definisanih prostornih tačaka izvorišta i odredišta prevoza. pokazale su brojne empirijske analize. Kao primjer možemo uzeti navode Mayera. Da je tražnja za prevozom cjenovno neelastična. bitno opredjeljuje nefleksibilnost tražnje. vremenskim periodima. grade se dakle da zadovolje očekivanu tražnju za prevozom u veoma dugom narednom periodu. Poznato je naime. u vazdzšnom saobraćaju -0. efikasno obavljalo podrazumijeva se savršenost tržišne strukture. kao satavni dio transportne ponude. 142.354. kod putničkih automobila -0. str. Karakteristike tražnje za prevozom takoĎe uzrokuju odreĎene elemente imperfektnosti saobraćajnog tržišta.

Transportovanjem roba i ljudi saobraćaj pruža infrastrukturu za funkcionisanje ukupne privrede i života savremenog čovjeka. za javni interes mogu biti proglašena i pitanja koja se tiču samo saobraćajnog sistema. ubrzava teritorijalnu raspodjelu rada i vrši veoma značajne funkcije u funkcionisanju i razvoju privrede. smatra se da intervencija države može dovesti do narušavanjasuverenosti korisnika prevoza. Čak i onda kada je regulacija argumentovano zasnovana javljaju se razlozi za ozbiljne prigovore. Uz svu zasnovanost pojačane uloge države i njenog regulatornog mehanizma na transportnom tržištu. a samim tim i javnog interesa jeste dosta široko. Dok je u prva dva slučaja intervencija države na saobraćajnom tržištu usmjerena na kreiranje veće tržišne efikasnosti. u posmatranom vremenskom periodu javni interes predstavlja ono što donosioci ekonomsko-političkih odluka proglase za pitanja od posebnog drštvenog značaja. Taj interes u dobroj mjeri i arbitralno opredjeljuje. 1.3 Eksterni efekti saobraćaja i regulacija saobraćajnog tržišta Saobraćaj je nužan uslov proizvodnje i potrošnje.4 Javni interesi i regulacija saobraćajnog tržišta Osim sprečavanja konkurencije i neutralisanja negativnih eksternih efekata. Jedan od primjera je roglašavanje pitanja bezbjednosti prevoza kao problema od posebnog javnog interesa. ima za cilj modifikaciju očekivanih rezultata tržišne konkurencije. omogućava društvenu podjelu rada. uvijek se nameće pitanje širine. saobraćaj je uslov reprodukcije (proces obnavljanja proizvodnje). Dakle. koji se političkom odlukom proglašavaju za opšti (javni) interes. 8 . Skala pitanja koja se mogu proglasiti za pitanja od opšteg značaja.1. sistem saobraćaja povezan je sa izuzetno velikim brojem složenih veza sa ostalim podsistemima privrede kao velikog ekonomskog sistema. Jedan od tih prigovora odnosi se na pitanje suverenosti potrošača (korisnika). Takva uloga saobraćaja podrazumijeva njenu povezanost sa svim ostalim dijelovima privrede. Kao primjer ćemo navesti zaštitu životne sredine i proizvodnju i potrošnju energije. načina i pristupa primjenjivane regulative. Terminologijom teorije sistema. državna intervencija. Tj. Za razliku od naprijed dva istaknuta pitanja koja se artikulišu kao pitanja od opšteg interesa na nivou ukupne privrede. Dakle. regulacija saobraćajnog tržišta zagovara se i iz razloga ostvarivanja odreĎenih ciljeva koji se definišu kao ciljevi od opšteg (javnog) interesa.

zapravo.1. znači da liberalizacija transporta i saobraćaja u najradikalnijem smislu podrazumijeva i održivi razvoj transporta i saobraćaja.2. Liberalizacija je izraz koji u najširem smislu označava uvoĎenje novih pravnih propisa koji za posljedicu imaju uklanjanje prethodnih ograničenja i restrikcija u raznim oblastima društvenog života. Liberalizacija saobraćajnog tržišta 2. Liberalizam. Liberalizacija transporta i saobraćaja označava i činjenicu da će opstanak i dalji rast i razvoj transportnih i saobraćajnih preduzeća na transportnom i prometnome tržištu ovisiti o lojalnoj konkurentskoj utakmici koja će implicirati smanjenje manipulaciskog – transportnih troškova.2. 2. Postepeno proširenje Evropske Unije prema 9 . Ukidanje trgovinskih i drugih ograničenja u Evropskoj Uniji nudi brojne mogućnosti transportnim i prometnim preduzećima posebno na proširenom evropskom prometnom tržištu. To. Proces transporta liberalizacije odnosno saobraćaja afirmira se više od tristo godina. Jedna od alternativnih definicija liberalizam navodi kao ideologiju kojoj je cilj postizanje slobode pojedinca na račun društvene jednakosti i društvene stabilnosti. odnosno racionalizaciju proizvodnje saobraćajnih usluga i povećanje sigurnosti i brzine transporta predmeta prometovanja i operacija u vezi sa transportom. a što omogućuje nesmetano djelovanje ekonomskih zakona i zakonitosti na aktivnostima nacionalnih i više nacionalnih saobraćajnih sustava. odnosno u svim procesima proizvodnje transportnih i prometnih usluga na nacionalnom i meĎunarodnim transportnim i saobraćajnim tržištima. Liberalizacija transporta i saobraćaja Liberalizacija transporta i saobraćaja postupak je uklanjana institucionalnih i drugih ograničenja i prepreka u procesima proizvodnje transportnih odnosno saobraćajnih usluga. dokazujući svoju važnost i pozitivan uticaj na rast i razvoj privrednih i izvanprivrednim djelatnostima i ekspanziju razvijenih država. pojam liberalizacije Liberalizam je zajednički naziv za političke ideologije koje se zalaže za državno ureĎenje kojemu je cilj što je moguće veća sloboda pojedinca postignuta kroz demokratski proces pod zaštitom pravne države. To praktički znači da liberalizaciju transporta i saobraćaja treba shvatiti i tumačiti kao specifičnu privrednu doktrinu laissez faire aktivnih učesnika u trasportnim i saobraćajnim sistemima. ali iistovremeno brojne opasnosti koje se javljaju kao posljedica pojačane konkurencije.

U takvoj konstataciji odnosa na integralnom liberaliziranom transportnom i prometnom tržištu. deregulacije i privatizacije općenito. zdravoj konkurenciji.. integriranih. 3. bez kojeg nije moguće osigurati brzu. Proces liberalizacije saobraćaja. sigurnu i racionalnu proizvodnju prometnih usluga. Svi aktivni učesnici svih nivoa transportnih i saobraćajnih sistema: nacionalnih.istoku omogućuje dodatno proširenje prometnog tržišta. i implementirati na temeljnim spoznajama protekcionozma. što stvara dodatne pogodnosti za transportna preduzeća unutar najvećeg. višenacionalinih. odnosno prometnih usluga kao „niša“preduzeća. jer će u suprotnom slučaju doći u pitanje ne samo njihov rast i razvoj nego i opstanak na veoma turbuletnom prometnom tržištu. regulacije. odnosno primjerenoj doktrini laissez faire. mnoga će transportna i prometn preduzeća svoj spas tražiti u proizvodnji transportnih. privredna i prometna integracija. organizacije prometa ekonomike prometa i prava prometa svih aktivnih učesnika integralnog saobraćajnog sistema. Pojam deregulacije 10 . Transportne i prometna preduzeća iz tranziciskih država trebaju stvarati pravne i privredne okvire za postepeno prilogoĎavanje i priključivanje takvim alijansama. ali i na spoznajama razvoja i afirmacije globalizacije općenito. odnosno prometnom tržištu uspješno i učinkovito će poslovati transportne i prometne alijanse. predpostavlja komplementarnost i kompatibilnost tehnike prometa tehnologije prometa.1. najznačajnijeg i svakako najkompetitvivnijeg segmenta svjetskog prometnog tržišta. Takve se prometne usluge trebaju temeljiti na ISO-normama. Ali. odnosno transporta treba promatrati.. izučavati. utemeljena na logističkim i liberalističkim načelima. a posebice transporta i saobraćaja. koje će kao megatransportni i saobraćajni sistemi na evropskom i svjetskom transportnom i prometnom tržištu diktirati posebna pravila liberalizma.trebaju imati na umu činjenicu da se svi oni moraju suočiti sa daljnim razvojem i afirmacijom liberalizacije transporta i prometa bez obzira na njene trenutne povremene i trajne negativne i pozitivne učinke. Deregulacija saobraćajnog tržišta 3. Na integralnome liberaliziranom transportnom.

sniženje cijena i za racionalno korištenje resursa.Pojam deregulacije naglašava načela i zakonitosti slobodnog tržišta i to nastoji postići smanjenjem državne intervencije i administrativnih ograničenja. deregulacija je bila odgovor na nepovoljne učinke regulacije koji su postajali sve izrazitiji i koji su u stručnoj javnosti izazivali mnoge prigovore. porast inovacija. U pristupu definisanja koncepta deregulacije saobraćajnog tržišta potrebno je istaći bitne polazne osnove. koji meĎusobno konkurišu u zadovoljavanju potražnje za prevozom. kako u prijevozu ljudi i tereta tako i u prijenosu poruka i priopćenja. Pocetak i proces deregulacije Proces deregulacije počeo je u Americi i proširio se na cijeli svijet. Prvo. Ponuda na ovom tržištu je razvijena. 11 . primjena katalizatora u osobnim vozilima. koje determinišu to definisanje. Ovdje ćemo ih ukratko istaći. Svi vidovi transporta imaju odreĎene konkurentske prednosti na pojedinim segmentima transportnog tržišta.2. smanjenje buke pri uzlijetanju zrakoplova i dr.  funkcionalna adaptacija ponude prema zahtjevima trţišta. Prema tome. kao temeljne pretpostavke za odvijanje saobraćaja u brojnim zemljama (npr. U skladu s tim.  povećanje sigurnosti u odvijanju saobraćajnog procesa. 3.  motiviranost sudionika u prijevozu i prijenosu za stalnu edukaciju i osposobljavanje stručnog kadra. diferencirana i konstituisana od ponude različitih vidova transporta. savremeno saobraćajno tržište je jedno od najrazvijenijih pojedinačnih tržišta. cilj joj je poticanje konkurencije i efikasnosti rada te unapreĎenje podjele rada i alokacije resursa u saobraćaju.  proširenje i osuvremenjivanje prijevoznih i prijenosnih kapaciteta u saobraćaju.  zadovoljavanje ekoloških minimuma. Deregulacija unutar privrednog sistema ima slijedeće učinke:  izravna zainteresiranost osamostaljenih subjekata koji sudjeluju u procesu pruţanja prijevoznih usluga i općenito usluga u saobraćajnom sistemu. Tako je stvoren jak politički pokret kojem su kao glavni razlog za uvoĎenje deregulacije poslužili podaci prema kojima se regulacija sve više pretvarala u prepreku za povećanje efikasnosti.).  veća kvaliteta prijevoznih i prijenosnih usluga na transportnom trţištu.

u sputavanju dejstva tržišnih mehanizama. ali se sa protekom vremena intezivira i progresivno zaživljava u praktičnoj politici. lakšem ulasku na tržište i povećanu ulogu privatnog sektora.3. uključujući veću slobodu u odreĎivanju cijena. i hendikepom u efikasnom autonomnom vršenju svojih funkcija. Očigledno je dakle da koncept deregulacije treba da uvaži sva tri naprijed istaknuta momenta: konkurentnost. nisu dali niti 12 . za reguliranje kvalitete i kvantitete službe prijevoza Ono što je uslijedilo na kraju 1970-ih godina. kako zbog karakteristika ponude. funkcije efikasnog alociranja resursa. pri čemu je očigledno da se proces deregulacije i odvijaja relativno sporo. Treće. najavilo je početak drugog razdoblja što je otvorilo proces liberalizacije na trasportnom tržištu. visok stepen regulisanosti saobraćajnog tržišta rezultira u smanjenoj efikasnosti korišćenja uloženih resursa. odlikuje značajnom imperfektnošću (nesavršenošću trţišne strukture). Ovaj trend već ima značajnu vremensku dimenziju.Drugo. tako i zbog karakteristika potražnje. što dalje osnažuje potrebu regulacije prometnog tržišta. Neposredno poslije drugog svjetskog rata dolazi do još većeg proširenja tog nadzora i uvoĎenje istančanijih mjera za utvrĎivanje cijena. oni koji su bili najvatreniji pobornci dergulacije očito su pretjerali u procjeni mogućih koristi od njene primjene. Potreba za regulacijom javlja se i u onim slučajevima kada na odreĎenim segmentima postoje elementi izražene monopolske strukture. proširenje javnog vlasništva. prije svega. odnosno monopolske pozicije transportera. primjena licenci za ulazak na tržište. Za prvo je razdoblje izmeĎu dva svjetska rata. svojstveno ograničenje tržišnih snaga u prometnom sektoru. To opravdava prisustvo regulativnih mjera koje treba da preduprijete negativne efekte autonomnog tržišnog mehanizma. Težnja ka deregulaciji danas je opredeljujući trend u politici regulisanja odnosa na ovom tržištu. Prvo. Drugo. oni koji su bili neskloni deregulaciji. 3. Sadašnjost i budučnost deregulacije saobraćajnog tržišta Promjene na prometnom tržištu u proteklih šest desetljeća vežu se za dva značajna razdoblja. imperfeknost i neophodnost odreĎenog regulisanja i neophodnost slobodne konkurencije. i u gubljenju onih efekata koje slobodna i zdrava konkurencija zakonito obezbeĎuje. Dosad postignuti učinci deregulacije navode na dva zaključka. Prisutnost tog problema rezultirala je u opredeljenju za deregulacijom transportnog tržišta. Izuzetno veliki eksterni efekti saobraćaja obezbjeĎuju ovoj djelatnosti status djelatnosti od posebnog društvenog i javnog interesa. kao što su nadzor cijena. saobraćajno. jačanje obaveza prijvoznika i planiranje prometne infrastrukture.

socijalnog i javnog interesa onda transporterima mora da se obezbijedi realna nadoknada (kompenzacija) izgubljenih prihoda po tom osnovu.dovoljno teoretskih niti empiričkih dokaza što bi doveli u pitanje korisnost njene primjene. Tržišni aspekt i korisnički zahtjevi Na saobraćajnom tržištu mora postojati puna sloboda izbora vida transporta i konkretnog transportera od strane korisnika prevoza. To važi kako u slučaju meĎugranske i unutargranske konkurencije na datom nacionalnom transportnom tržištu.). odnosno daje preferiraju u odnosu na ponudu konkurencije. urednosti. 5. da transporteri instrumentima svoga marketing aktivno djeluju na korisnike da izaberu njihovu ponudu. Brojni su aspekti i domeni koji zahtijevaju preduzimanje mjera za ujednačavanje uslova privreĎivanja. Ta sloboda odnosi se na slobodu kombinovanja svih instrumenata . i u periodu u kome rasprave o liberalizaciji i deregulaciji nisu bile tako aktuelne. Liberalizacija i slobodna konkurencija mogu da daju očekivane efekte samo onda ako se odvijaju u nediskriminatorskim uslovima privreĎivanja. Podrazumijeva se takoĎe. ekonomskog. 4. Zato liberalizacija isključuje primjenu regulatornih mjera koje se odnose na formiranje i kontrolu prevoznih cijena. tačnosti itd. Ovaj stav nije sporan. U slučajevima da se neka ograničenja ipak zadrže. Odluka korisnika isključivo je stvar njegove percepcije i njegovog vrednovanja konkurentskih prednosti alternativnih ponuĎača transportnih usluga. cijeni. pa je prisutan kako u teorijskim. I u jednom i u drugom slučaju podrazumijeva se neophodnost ujednačavanja uslova privreĎivanja. zbog razloga opšteg. Liberalizacija transportnog tržišta podrazumijeva punu samostalnost i slobodu transportera u kreiranju i voĎenju njihove poslovne politike. ograničenja kapaciteta i pristupa tržištu i sl. bezbijednosti. Njegova odluka počiva na vredovanju onoga što oni nude. tako i u slučaju liberalizovanja konkurencije izmeĎu transportera različite nacionalne (državne) pripadnosti na objedinjenom tržištu. Naprijed istaknuto podrazumijeva da korisnik nikakvim regulativnim mjerama ne može biti sputavan u izboru transportera. počev od tehničkih propisa i 13 . Zaključak Harmonizacija uslova privreĎivanja na saobraćajnom tržištu je pretpostavka njegovog liberalizovanja. Korisnika naravno ne interesuje zašto se ponuĎači razlikuju po pojedinim elementima konkurentnosti (brzini. tako i u empirijskim koncipiranjima saobraćajne politike.

Koncept nediskriminatorskog. Literatura  Marija Dragičević. do nediskiminatorskih monetarnih i fiskalnih rješenja i zahvatanja. Zagreb. lako se harmonizacija odnosi na stvaranje jednake startne pozicije za konkurentski nastup svih vidova transporta. ekonomske zasnovanosti i realnosti cijena koštanja. odnosno ujednačavanje uslova privreĎivanja na transportnom tržištu stvara pretpostavke i za liberalizovanje pristupa tržištu i liberalizovanje prevoznih cijena. ona je ipak posebno bitna za ravnopravne konkurentske odnose drumskog saobraćaja i željeznice. preko uslova razvoja i reprodukovanja infrastrukture. Alinea. Odnosno. ravnopravnog tretmana svih vidova saobraćaja podrazumijeva da njihova cijena koštanja treba da sadrži realan iznos svih troškova koje oni prouzrokuju. politike cijena. Harmonizacija. Ekonomika i novi razvoj.standarda. tretmana ekstemih (ekoloških) troškova. 1996. 14 . harmonizacija uslova privredivanja obezbjeĎuje pretpostavke za uklanjanje neposrednog regulisanja i kontrole prevoznih cijena od strane države. odnosno hendikepi koji su rezultat neravnopravnog tretmana pojedinih saobraćajnih grana u bližoj i daljoj prošlosti. Posebnu teškoću za obezbjeĎivanje ravnopravne startne pozicije pojedinih vidova transporta predstavlja nasljeĎe iz prošlosti.

godine  Perišić. Ekonomski fakultet.wikipedija. Ekonomika saobraćaja. sa elementima logistike. 1996. Fakultet prometnih znanosti. Radačić. Prometni sustavi. Beograd. S. Boţić. Sveučilište u Zagrebu. Sveučilište u Rijeci. Šimulčik. 2001. Ekonomika prometnog sustava.com 15 . Ratko Zelenika. Zagreb  Internet: www. Novaković. godine  V.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful