You are on page 1of 216

mesud adinlija

Vrijeme ini svoje. Veo zaborava neumitno prekriva jednu neponovljivu epopeju, dogaaje i ljude. Prekriva zaboravom svu istou i plemenitost bosanskog ovjeka koja se pokazala i, po ko zna koji put, potvrdila u najteim uslovima koji se mogu zamisliti, uslovima odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995. Osnovni statutarni zadatak Udruenja 1. Slavna - 111. Viteka brigada Sarajevo je borba protiv zaborava, njegovanje i uvanje sjeanja na kristalno ist ratni put i doprinos pripadnika 111. Viteke brdske brigade 1. korpusa Armije RBiH u odbrani Sarajeva i osloboenju nae zemlje. Mi smo protiv svoje volje bili uvueni u dug i krvav rat, ije posljedice se osjeaju danas, ali e se osjeati i sutra u mnogim aspektima svakodnevnice na drutvenom, obiteljskom i individualnom planu. Mada za rat nismo svi krivi, svi imamo odgovornost da u granicama svojih mogunosti doprinosimo pomirenju ljudi i naroda, i kreiranju zdravijeg drutvenog ambijenta u zajednikoj budunosti. Pomirenje, koje je nae pravo i naa obaveza, nije mogue bez istine. To je bio pokretaki motiv za izdavanje ove monografije. Kroz 111. Viteku brdsku brigadu prolo je oko 7.000 pripadnika, od kojih je njih 624 ugradilo svoje ivote u slobodu koju danas uivamo. Vie od 2.000 pripadnika brigade je tee ili lake ranjeno. 71 borac je dobitnik najveeg ratnog priznanja znake Zlatni ljiljan, dok su tri pripadnika brigade odlikovani. Bili su razliitih etnikih i religijskih odreenja, razliitih profesionalnih i politikih opredjeljenja. Brigada je u takvom, izvorno bosanskom, sastavu prola cijeli ratni put, od dana svoga formiranja, 27. maja 1992. godine, do kraja odbrambeno-oslobodilakog rata. Zato se nadamo da e ova monografija predstavljati na doprinos promociji i afirmaciji bosansko-hercegovake kulture, jaanju nacionalne i vjerske tolerancije, i da e omoguiti sticanje novih znanja iz perioda novije historije. Svima koji su pomogli u realizaciji ovog projekta najiskrenije zahvaljujemo. Posebno se zahvaljujemo porodicama ehida i poginulih boraca na ukazanom povjerenju i saradnji. Izgubili smo mnoge drugove, prijatelje i saborce. Porodice svoje najdrae: oeve, sinove, brau i sestre. Oni su tiho, jedan za drugim, odlazili u historiju, dokle ih s tugom i ponosom prati nae sjeanje. Ova monografija je potvrda toga. Namijenili smo je njima i svim drugim pripadnicima brigade. Namijenili smo je, s iskrenom vjerom i nadom, i buduim pokoljenjima, za potovanje i nezaborav. Sarajevo, decembar 2010. godine. Upravni odbor Udruenja 1. Slavna 111. Viteka brigada Sarajevo

ZA SARAJEVO, ZA BOSNU SVOJU

od 13. novosarajevske do 111. viteke brdske brigade

rije izdavaa

ZA SARAJEVO, ZA BOSNU SVOJU


od 13. novosarajevske do 111. viteke brdske brigade

mesud adinlija

udruenje 1. slavna 111. viteka brigada sarajevo

Mesud adinlija ZA SARAJEVO, ZA BOSNU SVOJU Od 13. novosarajevske do 111. Viteke brdske brigade

Autor mr. Mesud adinlija Urednik: mr. Amir Kliko Recenzenti dr. Safet Bandovi dr. Edin Radui mr. Vahid Karaveli, general u penziji Lektor i korektor Maida erimovi-Kulovac

Udruenje 1. Slavna 111. Viteka brigada, Sarajevo, 2010. Sva prava zadrana. Nijedan dio ove knjige ne smije se kopirati, umnoavati, niti na bilo koji drugi nain reproducirati bez pismenog odobrenja izdavaa.

Mesud adinlija

ZA SARAJEVO, ZA BOSNU SVOJU


Od 13. novosarajevske do 111. Viteke brdske brigade

Sarajevo, 2010.

Mesud adinlija

SADRAJ
Uvod ................................................................................................................................ 7 PRVI DIO I (Od prvih izbora do prvih barikada. Uloga JNA, Srbije i Hrvatske. Stvaranje paravojnih snaga SDS. Zaeci stvaranja odbrambenih snaga u Novom Sarajevu i Vogoi) ...................................................................................................14 II (Prvi dani agresije. Formiranje snaga Teritorijalne odbrane RBiH na podruju Novog Sarajeva i Vogoe. Borbe za Grbavicu i Vraca. Pad Svraka. Pokuaj deblokade grada preko Vogoe. Pofalika bitka. Odbrana naselja Kre) ..................26 III (Dalje okrupnjavanje jedinica. Formiranje 13. novosarajevske brigade. Sanadaka brigada. Formiranje 1. vogoanskog odreda) .....................................................44 IV (Operacija LJETO-92. Oslobaanje Orlia. Borbe za Hrasno brdo i Vraca. Pokuaji deblokade Sarajeva tokom jula 1992. Operacija JUG-92. Odbrana Azia. ivi tit: odbrana Orlia) .......................................................................................................51 V (Formiranje 1. mehanizovane brigade. Drugi vogoanski odred. Zdrueni vogoanski odred. Protiv-diverzantski odredi OpO Vogoa. Odbrana Foanske ulice) ........................75 VI (Operacija KOVERTA. Oslobaanje kote 850 i Golog brda. Borbe za Mujkia brdo) ......82 VII (12. brdska brigada. Borbena dejstva u januaru i februaru 1993. godine. 1. motorizovana brigada) .......................................................................................................95 VIII (Operacija LUKAVAC-93. Borbe za odbranu Visa, Golog brda, Kote 850 i Orlia) ........................................................................................... 106
4

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

IX ( Jesenja defanziva 1993. Prva SLAVNA motorizovana brigada. Operacija PANCIR 2) ................................................................................................... 135 X (Kadrovske i organizacijske promjene tokom 1994. Izlazak na Bjelanicu. Pripreme za jesenju ofanzivu) ............................................................................................ 142 XI (Oslobaanje Mlakve, ljemena, Javorske kose i Poljica. Oslobaanje Pandurica i Borikovaca. Posjedanje linije Dujmovska brda Kilavac Orlica. Oslobaanje Glavice, Proskoka i Prekog brda. Prva VITEKA motorizovana) ............... 153 XII (111. VITEKA brdska brigada. Kraj zime na Treskavici. Operacija T. Posljednja ofanziva 1. korpusa. Primirje i kraj rata) .............................................................182 Zakljuak ................................................................................................................... 203 Izvori i literatura ......................................................................................................... 206 Koritene skaenice ..................................................................................................... 208

DRUGI DIO ehidi, poginuli i umrli borci ........................................................................................ 215 Dobitnici odlikovanja i ratnog priznanja znake Zlatni ljiljan ...................................... 323 Starjeine ..................................................................................................................... 339 Spisak pripadnika brigade ............................................................................................ 371

Mesud adinlija

Pripadnicima 1. VITEKE motorizovane brigade i njihovim porodicama, svima koji su branili Bosnu i Hercegovinu i u toj borbi istrajali.

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

UVOD
............................................................................................................................................. Od svih kolektiviteta: organizacija, partija, pokreta, grupa i slinih, koji imaju bilo kakav prepoznatljiv identitet i ulogu u historiji Bosne i Hercegovine 20. vijeka, a vjerovatno i u znatno irem vremenskom okviru, nije mogue pronai slinu, po prostoru nastanka i djelovanja potpuno autohtonu, tako masovnu i rasprostranjenu organizaciju, koja je tako odluno uticala na historijske procese u kojima je sudjelovala, na nain na koji je to za vrijeme svog postojanja inila Armija Republike Bosne i Hercegovine. To je ini najznaajnijom pojavom u historiji Bosne i Hercegovine 20. vijeka. Znaajnija od nje je, po naem miljenju, samo drava Bosna i Hercegovina, u ijoj historiji smo je na takav nain ocijenili. Sasvim smo sigurni da ova ocjena u budunosti historiografije nije ugroena i da nee biti promjenjena ni kada se praina burnog kraja ovog vijeka konano slegne i pred oima ljudi u ovoj zemlji prestanu lelujati utvare historijskih mitova. Ova izvjesnost stavlja pred istraivae dodatnu odgovornost i ispostavlja zahtjev krajnje ozbiljnosti i naune utemeljenosti rada. Koliko je iznesena ocjena historijske uloge Armije Republike Bosne i Hercegovine ugroena u sadanjosti historiografije u Bosni i Hercegovini? Viestruko, i to najprije injenicom da se domaa historiografija isuvie sporo podie na noge nakon ratnih lomova i teko uspostavlja nove standarde prouavanja historije Bosne i Hercegovine. U okviru ovakvog opisa stanja je i prouavanje savremene historije i historije rata 1992. 1995. Primjetna apstinencija historiara od ovih tema rezultat je njihove u principu opravdane potrebe za historijskom distancom i nedostatka arhivske grae koja je, zbog zatvorenosti arhiva i drugih ustanova koje je posjeduju, uglavnom nedostupna istraivaima. Kako je potreba javnosti za odgovorima na pitanja iz nedavne prolosti iz vie razloga ipak velika i stalna, u posljeratnom periodu se pred italakom publikom naao, za bosanskohercegovako trite, enorman broj knjiga koje bi se mogle klasifikovati u razliite vanhistoriografske anrove ali koje imaju izraene historiografske pretenzije, a napisane su sa vrlo malo znanja o historijskim zbivanjima kojima se bave, sa jo manje opeg znanja i bez imalo upuenosti u naune metode historiografije. To pogorava situaciju i kao drutvo nas samo po sebi dodatno udaljava od spoznaje historijske zbilje nae nedavne prolosti, ali je to najmanja teta (veina ovih knjiga i ne ivi dulje od svoje promocije i brze sponzorisane distribucije). Veu tetu nanosi takoe znatan broj radova iste vrste, koji su podjednako daleko od naunog pristupa, a koji po biografiji autora ili instituciji izdavaa mogu posluiti neupuenima da ih preporue kao ozbiljne, a zlonamjernima da ih potvore za vjerodostojne slike prolosti. Mada svojom naunom, ili bar dokumentarnom
7

Mesud adinlija

vrijednou u sutini mnogo vie predstavljaju sliku sadanjosti nego prolosti Bosne i Hercegovine, u nesmiljenoj borbi za reinterpretaciju prolosti, koja se jo vodi u regionalnom kontekstu sa globalnim stratekim usmjerenjem, oni mogu proizvesti veoma ozbiljne posljedice. Izuzetke u ovoj produkciji predstavljaju knjige koje takoer preporuuju imena autora - aktera historijskih zbivanja, a koje veim ili manjim uspjehom autora da se uzdre od pokuaja kvazinaune objektivizacije ili preuranjene historijske sinteze i istraju na vlastitim sjeanjima i iskustvima, ostaju javnosti kao vrijedna memoarska tiva. U takvoj situaciji kao ohrabrujui nagovjetaj promjena doivjeli smo poziv Udruenja 1. Slavna 111. Viteka brigada Sarajevo da historijsku monografiju o brigadi iji su pripadnici bili napiemo iskljuivo kao nauni rad, sa najveom moguom objektivnou. Prije poetka istraivanja imali smo dobar uvid u izdanja koja se bave ratom 1992-1995. i o preovlaujuem kvalitetu istih prethodno smo iznijeli svoj sud. Nekolicina naslova objavljenih u Sarajevu koji donekle predstavljaju izuzetke i koje bi inae preporuili itateljstvu, nisu nam bili od koristi s obzirom na ogranienost predmeta naeg istraivanja na jednu konkretnu jedinicu Armije RBiH. Nekoliko naslova objavljenih u Beogradu, Zagrebu i Banja Luci, koji bi se inae morali uzeti u obzir u istraivanju irih tema, iz istog razloga nisu nam bili od pomoi. Dio literature naveden u popisu uglavnom je koriten u tekstu prvog poglavlja. U ostalom dijelu knjige oslanjali smo se na mali broj naslova. U toku naeg rada i istraivanja teme, 2009. godine se pojavila knjiga uvaenog Ibrahima Dervievia, jednog od komandanata 1. motorizovane brigade, pod nazivom Prva slavna i viteka brigada: herojstvo i rtve u odbrani Sarajeva 92-95. Ova knjiga spada u prethodno apostrofiranu malu grupu uspjelih memoarskih radova objavljenih u Bosni i Hercegovini. Uzdravi se od naunih pretenzija, autor je predstavio vlastito ratno iskustvo i preteno lino vienje dogaaja, ostavljajui zanimljivo tivo i koristan historijski izvor. Naravno, takav pristup podrazumijeva i odreeni nivo nepreciznosti i subjektivnosti, koje se mogu oekivati i koje trae oprez u koritenju knjige kao izvora, ali ne umanjuju mnogo njenu vrijednost i doprinos autora. U odreenoj mjeri mogli smo se osloniti i na vlastite rezultate istraivanja objavljene 2008. godine u knjizi pod naslovom Prvi korpus ARBiH 1992 1995, nastanak i razvoj. Zbog nedostatka arhivske grae 1. sandake brigade, u odnosu na nekoliko osnovnih injenica o brigadi kao izvor smo koristili monografiju Murata Kahrovia. Od koristi su nam bili i radovi najpoznatijeg bosanskohercegovakog ratnog izvjetaa, novinara efka Hodia. U ostalim dostupnim radovima nismo prepoznali elemente i vrijednosti od znaaja za istraivanje nae teme, pa ih stoga nismo naveli u popisu literature. Tako smo od samog poetka bili oslonjeni na istraivanje arhivske grae i drugih dostupnih izvora. U odnosu na uslove u kojima rade historiari u Bosni i Hercegovini, veoma sretnu okolnost predstavljala je injenica da nam je bila dostupna prvorazredna graa Arhiva ARBiH i da smo bili u prilici pregledati i iskoristiti doslovno sve sauvane dokumente optinskih tabova
8

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Teritorijalne odbrane Novo Sarajevo i Vogoa, 13. novosarajevske brigade, 1. sandake, 1. mehanizovane, 12. brdske, 1. motorizovane i 111. brdske brigade. U okviru ovih arhivskih fondova oit je nedostatak znaajanog broja dokumenata iz poetnog perioda rata. Naroito veliki problem predstavljao je mali broj sauvanih dokumenata 13. novosarajevske i 1. sandake brigade. Istraujui ovaj period morali smo koristiti arhivske fondove viih komandi ija je ouvanost znatno bolja, kao i druge izvore o kojima e biti rijei. Stanje grae u fondovima od jeseni 1992. godine je znatno bolje, a za ostale ratne godine integritet fondova je veim dijelom ouvan, pa smo se u punoj mjeri mogli osloniti na arhivsku grau. Osim navedenih fondova, u Arhivu ARBiH bili smo u prilici koristiti i fondove Regionalnog i Okrunog taba odbrane Sarajevo, Komande 1. korpusa ARBiH, Komandi 12. i 14. divizije ARBiH, kao i dokumente Generaltaba ARBiH. U pogledu koritenja arhivske grae, na osnovu koje je u najveoj mjeri nastao ovaj rad, zahvaljujui objavljivanju velikog broja dokumenata putem online baze podataka sudskih dokumenata ICTY-a u Hagu, po prvi put u bosanskohercegovakoj historiografiji o ratu 1992-1995, imali smo priliku istraivati i relevantan skup dokumenata druge strane u ratnom sukobu. Nadamo se da je i ta injenica doprinijela objektivnosti koju smo nastojali postii i kvalitetu rada. U toku istraivanja koristili smo sve relevantne izvore do kojih smo mogli doi. Osim ratne periodike i sarajevskog Osloboenja kao dnevnog lista, koristili smo i nekoliko drugih objavljenih izvora. Ustupljeno nam je i nekoliko vrijednih dokumenata i ratnih biljenica u posjedu bivih pripadnika brigade, a sa velikim brojem istih obavili smo intervjue i razgovore o pojedinim pitanjima bitnim za nae istraivanje. Njihova imena navedena su u fusnotama, a na jednom mjestu u popisu izvora i literature. Ovom prilikom svima izraavamo zahvalnost na pomoi i strpljenju. Ono to je iz nae saradnje bilo dobro po knjigu, po njenu tanost i objektivnost, njihova je zasluga, a ono to to eventualno nije, propust je autora. Na navedenom materijalu nastala je monografija ZA SARAJEVO, ZA BOSNU SVOJU, Od 13. novosarajevske do 111. Viteke brdske brigade. Naslov knjige nije plod autorove kreativnosti i predstvalja dio refrena ratne pjesame Prva motorizovana brigada (autor muzike Nedad Esadovi, autor teksta Enver adinlija) koji smo posudili. Knjiga se sastoji iz dva dijela. U Prvom dijelu je u dvanaest poglavlja data historijska rekonstrukcija nastanka, razvoja i ratnog puta brigade. Poglavlja su oznaena rimskim brojevima, a ispod broja poglavlja u zagradi su navedene kratke naznake sadraja. Istraivanje i na njima nastali tekst nastojali smo provesti i sainiti po principima metodologije historijske nauke. Tekst se bavi prvenstveno borbenim dejstvima koje je brigada vodila, kao i organizacijskim promjenama u kojima je nastajala i razvijala se. Naa nastojanja bila su koncentrisana na njihov to taniji prikaz. Zbog toga ovom prilikom nije bilo prostora za neke aspekte ivota i rada jedinice, pogotovo ne za bogatiju sliku

Mesud adinlija

svakodevnog ivota u njoj. Kao dodatnu ilustraciju teksta monografija sadri 25 historijskih karata, od kojih je jedna kopija originalnog dokumenta, a 24 karte je nacrtao autor. Podaci na osnovu kojih su karte nacrtane plod su istraivanja. Koritene oznake i simboli na kartama su uproeni i prilagoeni preglednosti i irem itateljstvu u odnosu na standardne simbole vojnih karata. Prvi dio knjige zavrava se Zakljukom, popisom koritenih Izvora i literature i popisom koritenih Skraenica. Prvi dio knjige pisan je s namjerom dostizanja naune objektivnosti prikaza historijskih dogaaja vezanih za Prvu Viteku motorizovanu brigadu. Konciznost izlaganja i to istiji niz predoenih injenica koji smo nastojali postii, nije doputao prostor da se, kada su u pitanju pojedine borbe, bojevi i operacije, pominju imena boraca koji su ih vodili i koji su se u istim naroito isticali. Izuzetak smo inili samo kada su u pitanju ehidi i poginuli borci iz sastava brigade u pojedinim borbenim dejstvima. Imena komandanata, komandira i istaknutih boraca u pojedinim fazama ratnog puta brigade i u pojedinanim borbama izbjegavali smo veoma dosljedno i s namjerom da ovu knjigu zadrimo van terena u Bosni i Hercegovini veoma omiljene discipline: nadmetanja u linim zaslugama, kao i iz bojazni da se ne dovedemo u poziciju da sami procjenjujemo line zasluge pojedinaca, to ne bi doprinijelo objektivnosti. Takav pristup izraava i duboko lino i profesionalno uvjerenje da su i Bosna, i Armija i Prva motorizovana mogle bez svakog svog pripadnika pojedinano, i da istovremeno niti jedan pojedinac ne bi znaio nita bez kolektiva jedinice, bez Armije i bez Domovine za koju se borio. Individualna hrabrost i sposobnost bile su doprinos snazi kolektiva i vrednovani su kroz odlikovanja, priznanja i dunosti koje su pojedincima povjeravane. Zato je Drugi dio knjige sastavljen od priloga kojima smo nastojali ispraviti tu posljedicu nastojanja da tekst dostigne nauni nivo izlaganja, i imenom i prezimenom predstaviti ljude iji je kolektivni napor i rtvovanje dao rezultate o kojima ova knjiga govori. Prvi prilog predstavlja spisak ehidi, poginuli i umrli borci, a zatim slijede spiskovi Dobitnici odlikovanja i ratnog priznanja znake Zlatni ljiljan i Starjeine. Na kraju je dat i spisak Pripadnici, u kojem su navedena imena svih pripadnika brigade. Spisak Starjeine, koji predstavlja registar sa imenima ljudi i dunostima koje su obavljali u brigadi, a obuhvata dunosti od nivoa komandira voda do komandanta brigade, sainjen je najprije na osnovu raspoloive arhivske grae, a zatim je njegova prva verzija predstavljena na seriji sastanaka sa pripadnicima brigade i kritiki razmotrena u javnoj raspravi. Nakon toga je na osnovu pismenih primjedbi spisak auriran i objavljen na internet stranici Udruenja 1. Slavna 111. Viteka brigada, sa pozivom za saradnju u cilju njegovog upotpunjavanja. Nakon to su uzete u obzir i primjedbe dostavljene nakon objavljivanja na internetu, registar je auriran u formi i sadraju u kakvom je predstavljen u ovoj knjizi. Za svako u njemu navedeno ime i dunost posjedujemo dokument i pisani izvor na osnovu kojeg smo ih naveli. Time su bile iscrpljene sve istraivake mogunosti. Veliki nedostatak registra je u injenici da njime nisu obuhvaeni komandiri odjeljenja. To, i pored svjesnosti znaaja ovih starjeina u izvravanju neposrednih borbenih zadataka, i time za
10

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

tok dogaaja o kojima ova knjiga govori, na osnovu raspoloive arhivske grae nije bilo mogue rekonstruisati na minimalno zadovoljavajui nain. to se tie ostalih spiskova u Drugom dijelu, na istraivaki doprinos sastojao se u pronalaenju relevantnih izvora i evidencija. Autorstvo, itav tehniki dio, sravnjenje i provjera podataka uraeni su u Udruenju 1. Slavna 111. Viteka brigada. Za organizaciju i realizaciju ovog velikog posla zasluge pripadaju u prvom redu predsjedniku Udruenja gospodinu Salku Hajdareviu. Naida Pozder i Vahida Boguni su u neposrednom kontaktu sa porodicama ehida i poginulih boraca vrile auriranje linih podataka i prikupljanje fotografija. Ernad Aganovi i Amina Hajdarevi su izvrili auriranje i tehniku obradu spiskova pripadnika brigade. U posljednjoj fazi obrade podataka i tehnikog prilagoavanja materijala uestvovali su Amina Hajdarevi i Vedad Zorni. Pomo tokom realizacije ovih aktivnosti pruili su: slube za boraka pitanja opina Novo Sarajevo, Vogoa, Centar, Gorade, Praa, Tuzla; udruenja porodica ehida i poginulih boraca opina Novo Sarajevo, Novi Grad, Olovo; JOB Vogoa; Ministarstvo za pitanja boraca FBiH; sektori/odsjeci za pitanja iz oblasti vojne evidencije Unsko-sanskog kantona, Bosansko-podrinjskog kantona, Tuzlanskog kantona; MUP Kantona Sarajevo; Policijska uprava Bosanski Petrovac; KJKP Pokop d.o.o. Sarajevo; Foto AS u vlasnitvu Senada Adilovia; Foto klub Sarajevo. Istraujui historiju Prve Viteke motorizovane brigade stekli smo uvjerenje da je ona sama po sebi dovoljan izvor osjeanja ponosa za sve njene pripadnike. Nastojali smo da ova knjiga bude objektivan prikaz takve historije i da sama postane jedan izvor, ne samo spoznaje o prolosti Bosne i Hecegovine, ve i takvog osjeanja. To je bio cilj koji smo nastojali postii. Koliko smo u tome uspjeli prosudie itaoci. Ako smo imalo uspjeli i tako naljutili brojne proizvoae mitova i falsifikatore historije u Bosni i Hercegovini (i okolini), to nije bio cilj, ve nusprodukt naeg rada zbog kojeg se neemo sikirati.

11

Mesud adinlija

12

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

PRVI DIO


13

Mesud adinlija

I
(Od prvih izbora do prvih barikada. Uloga JNA, Srbije i Hrvatske. Stvaranje paravojnih snaga SDS. Zaeci stvaranja odbrambenih snaga u Novom Sarajevu i Vogoi)

U zavrni in raspleta jugoslovenske krize Bosna i Hercegovina je ula, kao i ostale jugoslovenske republike, sa novom demokratski izabranom vlau. Na nivou republike na vlast je dola koalicija triju nacionalnih stranaka: Stranke demokratske akcije (SDA), Srpske demokratske stranke (SDS) i Hrvatske demokratske zajednice (HDZ). U Predsjednitvo SRBiH izabrani su kandidati navedenih stranaka. U dva vijea Skuptine SRBiH pobjednike stranke su osvojile ubjedljivu veinu: SDA 35,85%, SDS 30% i HDZ 18,35% od ukupno 240 mandata.1 U 109 bosansko-hercegovakih opina i Gradu Sarajevu, sa svega dva izuzetka, na vlast su dole iste stranke samostalno ili u meusobnim koalicijama. U Skuptini Grada Sarajeva od 120 mandata 41 je osvojila SDA, 28 SDS i 4 mandata HDZ.2 U Opini Novo Sarajevo (povrina 47 kvadratnih kilometara, 95.089 stanovnika nacionalne strukture: 35,7% Bonjaka3, 24,6% Srba, 9,3% Hrvata, 15,9% Jugoslovena i 4,6% ostalih)4, koalicija je uspostavila vlast sa sljedeim rasporedom 100 mandata u Skuptini Opine: SDA 21, SDS 24, HDZ 6, opozicija (Savez komunista BiH, Savez reformskih snaga Jugoslavije, Demokratski socijalistiki savez, Muslimanska bonjaka organizacija) 49 mandata.5 U Opini Vogoa (povrina 69 kvadratnih kilometara, 24.647 stanovnika nacionalne strukture: 50,7% Bonjaka, 35,8% Srba, 4,3% Hrvata, 7% Jugoslovena i 2,2% ostalih)6, od 51 mandata u Skuptini Opine 18 mandata pripalo je SDA, 15 SDS, a 18 mandata osvojile su ostale stranke.7 Ovakva struktura novoizabrane vlasti postala je sutinska determinanta krajnje teke pozicije u kojoj se Bosna i Hercegovina nala u raspletu jugoslovenske krize. Na jugoslovenskoj politikoj sceni se do kraja osamdestih godina 20. vijeka profilirao snaan, ideoloki i nacionalno monolitan blok, predvoen politikim rukovodstvom Srbije, u kojem su
1 2

Arnautovi Suad, Izbori u Bosni i Hercegovini 90 Analiza izbornog procesa, Sarajevo, 1996, 108. Ibid, 123 3 Na popisu stanovnitva provedenom 1991. Bonjaci su se u nacionalnom smislu izjanjavali kao Muslimani. Od 1993. godine ovaj narod svoju etniku pripadnost artikulie imenom Bonjaci. U namjeri da smanjimo mogunost zabune, u daljem tekstu emo koristiti odrednicu Bonjaci i kada govorima o periodu prije 1993. godine. 4 Gelo Jakov i drugi, Stanovnitvo Bosne i Hercegovine narodnosni sastav po naseljima, Zagreb, 1995, 15. 5 Arnautovi, 118. 6 Gelo, 15. 7 Arnautovi, 118. 14

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

bile i vladajue strukture njenih pokrajina Vojvodine i Kosova, kao ravnopravnih konstitutivnih elemenata Federacije, rukovodstvo Crne Gore i rukovodea struktura Jugoslovenske narodne armije. Politiko djelovanje ovog bloka kretalo se, u sutini, od zahtjeva za recentralizacijom cijele jugoslovenske drave do velikodravnog projekta uspostavljanja srpske drave na veem dijelu jugoslovenske teritorije. Ovom bloku su se, u periodu u kojem je njegova nastojanja mogue definisati zahtjevom za recentralizacijom drave,8 politiki suprotstavljala rukovodstva svih ostalih republika na bazi nastojanja da se zatite ustavne pozicije zagarantovane Ustavom SFRJ iz 1974. godine. Nakon raspada SKJ i provedenih viestranakih parlamentarnih izbora u republikama 1990. godine, odnosi su se diferencirali od otvorenog nastojanja Slovenije i Hrvatske da izau iz jugoslovenskog dravnog okvira, do nastojanja Makedonije i Bosne i Hercegovine da nau optimalnu vlastitu poziciju izmeu mira koji je obeavao velikodravni projekat Srbije i pune neizvjesnosti traenja naina da se zatiti vlastiti dravni suverenitet. U tom skupu odnosa najvaniji je bio sukob na osovini smisla jugoslovenske drave, sukob izmeu Srbije i Hrvatske. Unutranja dinamika i intenzitet krize, generisani pozicijama njenih politikih subjekata i meunarodno-politikim kontekstom, brzo su eliminisali najprije nunost, a zatim i mogunost jugoslovenskog kompromisa srpskih i hrvatskih nacionalnih politika, to je imalo znaaj smrtne presude jugoslovenskoj dravi. U takvoj situaciji politike elite Srba i Hrvata nastojale su postii drugaiju vrstu kompromisa i izlaz potraile u definitivnom meusobnom etnikom i teritorijalnom razgranienju na dotadanjem jugoslovenskom prostoru, pri emu su i jedni i drugi, na razliite naine i primjereno vlastitim izlaznim strategijama, dovodili u pitanje republike granice. Okvire i pravila igre u kojoj je trebalo biti postignuto ovo rjeenje srpsko-hrvatskih sporova dogovorili su predsjednici Srbije i Hrvatske na sastancima u Karaorevu i Tikveu u martu i aprilu 1991. godine, na kojima je bez sumnje utvrena i osnovna moneta meusobnog namirivanja rauna: teritorija Bosne i Hercegovine.9
8

Radi se o periodu od 1986. godine, od pojave teksta uvenog Memoranduma SANU u beogradskom dnevnom listu Veernje novosti i poetaka profiliranja srpske politike u smjeru o kojem je rije, do januara 1990. godine i raspada Saveza komunista Jugoslavije na njegovom 14. i posljednjem kongresu. 9 Posljednji premijer SFRJ Ante Markovi je, u izjavi koju je dao kao svjedok na suenju Slobodanu Miloeviu u Hakom tribunalu, potvrdio da su mu dogovor o podjeli BiH potvrdila u neposrednom razgovoru oba predsjednika, i Miloevi i Franjo Tuman. Predmet Miloevi (IT-02-54), Skraeni saetak svjedoenja Ante Markovia, http://www.un.org/icty/ bhs/ cases/milosevic/documents/ docpros/witness/mil-wit-markovic.htm. Neposrednu potvrdu dogovora o podjeli BiH svjedoi i historiar Duan Bilandi, kojeg je Tuman uvrstio u uzak krug eksperata koji su trebali taj naelni dogovor operacionalizirati. Duan Bilandi, Povijest izbliza, Zagreb, 2006, 372-376. Neposrednu izjavu o postojanju sporazuma od Tumana je dobio i ameriki ambassador u SFRJ, uz informacije da je sporazum o podjeli Bosne podrao i vrh JNA, te da je Miloevi za takvo rjeenje imao podrku Francuske i Grke. Warren Zimmermann, Izvori jedne katastrofe, Zagreb, 1997, 213-215. Vrlo sistematinu analizu potvrda dogovora o podjeli BiH u izjavama i napisima najbliih saradnika Miloevia i Tumana, kao i eksperata koje su ovi, uz Bilandia, angaovali na konkretizaciji tog dogovora, daje Milo Mini. Milo Mini, Dogovori u Karaorevu o podeli Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1998, 19-104. U svojim memoarima, kao i u sueljavanju sa Miloeviem kao svjedok na suenju, posrednu potvrdu postojanja i predmeta dogovora daje i Hrvoje arini, Tumanov ef kabineta i linost zaduena za neposredne kontakte sa Miloeviem. Fond za humanitarno pravo/ Haki tribunal/ Suenje Miloeviu/ Transkripti/ etvrtak, 22. januar 2004. - Svedok Hrvoje arini, http://www.hlc.org.yu/ srpski/ Haski _tribunal/Transkripti. 15

Mesud adinlija

Vodee srpske i hrvatske nacionalne stranke u Bosni i Hercegovini SDS i HDZ bile su snano uvuene u glavne matice srpskih i hrvatskih nacionalnopolitikih tokova. To je znailo da je provoenje irih nacionalnih strategija imalo prioritet u formulisanju unutranje politike i odnosa unutar vladajue koalicije u Bosni i Hercegovini. Jedinstvenu politiku platformu za djelovanje u uslovima krajnjeg zaotravanja krize nije bilo mogue ostvariti unutar dravnih organa Bosne i Hercegovine, to je republiku neizbjeno vodilo iz pozicije subjekta u poziciju objekta dogovora o raspletu krize. Rukovodei vrh JNA, koji se nakon smrti doivotnog predsjednika Jugoslavije Josipa Broza postavio u poziciju samostalnog politikog subjekta na jugoslovenskoj politikoj sceni, od poetka osamdesetih godina pravio je planove za upotrebu vojske u cilju sprijeavanja produbljivanja krize i raspada Jugoslavije. U tom cilju u periodu od 1986. do 1991. preduzete su opsene mjere reorganizacije Oruanih snaga SFRJ, iji je osnovni cilj bio smanjenje teritorijalne odbrane republika i pokrajina, njihovo razoruavanje i izdvajanje iz ustavnih nadlenosti republika. Tokom ovih procesa Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine je drastino smanjena sa skoro 314.000 pripadnika u 5.115 tabova, jedinica i ustanova krajem 1986, na neto vie od 90.000 ljudi u 867 tabova i jedinica krajem 1991. U periodu od 18. maja do 13. juna 1990. godine, gotovo svo naoruanje i pripadajua municija oduzeti su od TO SRBiH i smjeteni u magacine JNA.10 Vojni udar za koji se JNA spremala sam po sebi je bio protivustavni in, kao i sve mjere i radnje poduzete na njegovoj pripremi, i protiv njega se nije mogao primjeniti republiki veto u organima SFRJ. Bile su potrebne mnogo konkretnije mjere i republike koje su bile na udaru, a u kojima struktura novoizabrane vlasti nije predstavljala konicu, su ih ubrzo poele preduzimati. Slovenija je sprijeila oduzimanje znaajnih koliina naoruanja svoje Teritorijalne odbrane, a zatim tajnim uvozom naoruanja i opreme iz inostranstva dodatno ojaala svoje odbrambene snage: TO i MUP. Hrvatska je od jeseni 1990, takoe tajnim uvozom naoruanja poela enormno jaati svoje policijske snage i fomirati odreenu odbrambenu strukturu u okvirima svog ministarstva odbrane.11 Struktura vlasti uspostavljene u Bosni i Hercegovini nije omo10

Izuzev naoruanja koje su tabovi TO zadrali radi obezbjeenja objekata TO, te znatne koliine naoruanja i municije u vlasnitvu radnih organizacija (privrednih preduzea) koje su imale vlastite jedinice TO. Kompletno naoruanje radnih organizacija JNA e nakon toga pokuati (i u velikoj mjeri i uspjeti) oduzeti kroz proces ukidanja jedinica TO u radnim organizacijama. Ukupno je, od naoruanja i municije koji su se uvali u magacinima TO SRBiH, oduzeto oko 240.000 cijevi raznog pjeadijskog naoruanja i oko 82.000.000 komada municije kalibra do 14,5 mm, te oko 2.700 cijevi raznog artiljerijskog naoruanja kalibra 20 mm i vie, sa oko 300.000 projektila za ova orua i preko 450.000 metaka za PAT 20 mm. Navedeni podaci dobiveni su istraivanjem arhivske grae Teritorijalne odbrane SRBiH i prezentirani u magistarskom radu autora koji je pod nazivom Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine u vrijeme jugoslovenske krize: 1986-1992, odbranjen na Filozofskom fakultetu u Sarajevu 11.03.2008. godine. 11 Aktivnosti naoruavanja Slovenije i Hrvatske intenzivno su praene od organa bezbjednosti JNA. Kako srpski nacionalni blok nije bio zainteresovan za zadravanje Slovenije (ili njenih dijelova) u Jugoslaviji, od njenog naoruavanja nije nainjena afera. Afera je isfabrikovana sa uvozom naoruanja u Hrvatsku i kulminirala prikazivanjem pijunskog filma iji je akter bio tajno praeni hrvatski ministar odbrane Martin pegelj na jugoslovenskoj televiziji. O tome i o stepenu organizovanja i naoruavanja hrvatskih snaga za odbranu kakav je dostignut do januara 1991. u: Martin pegelj, Sjeanja vojnika, Zagreb, 2001. 16

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

guavala provedbu bilo kakvih efikasnih mjera za jaanje njenih odbrambenih kapaciteta pred sve konkretnijim prijetnjama njenoj dravnoj suverenosti i teritorijalnom integritetu. Struktura komandnog kadra TO SRBiH, u kojoj su na elnim pozicijama u republikom i okrunim tabovima bili aktivni visoki oficiri JNA, nije davala mogunosti za provoenje efektivnih mjera odbrambenih priprema na liniji lojalnosti TO republikom rukovodstvu, ak i da je hipotetiki bilo mogue postii formulaciju takvog zahtjeva rukovodstva. Pokuaj provoenja eventualnog zahtjeva dijela bosansko-hercegovakog rukovodsta stvarno zainteresovanog za instrumente zatite dravnog suvereniteta, mogao je odvesti u rano zaotravanje situacije, to je moglo ii u prilog samo politici iji je naoruani pokrovitelj bila JNA. Sline tekoe bile su i na putu jaanja mogunosti MUP-a u funkciji zatite zakonitosti i ustavnog poretka. Na odluku Ministarstva za unutranje poslove da u septembru 1991. godine povea rezervni sastav policije, i pored injenice da se i to poveanje ostvarivalo u okvirima ouvanja nacionalnog balansa i u kadru i u rukovodnoj strukturi MUP-a, Radovan Karadi je reagovao burno tvrdei da Izetbegovi stvara muslimansku vojsku i konsultovao se sa Slobodanom Miloeviem o formi odgovora SDS12. Miloevi ovom pitanju nije pridavao mnogo panje, ve je svom izvriocu radova u Bosni i Hercegovini savjetovao da se dri JNA i obaveza SDS u popuni jedinica u ovo vrijeme ve potpuno posrbljene jugoslovenske vojske, pa je legalno poveanje rezervnog sastava MUP-a BiH izvreno bez dodatnog politikog zaotravanja.13 Nakon neuspjelog pokuaja srpskog bloka u Predsjednitvu SFRJ da isforsira odluku o proglaenju vanrednih prilika u zemlji, ime bi vrhu JNA bile date odrijeene ruke da na legalan nain provede mjere predviene planovima za vojni udar, a to je u martu 1991. godine znailo zaokruivanje teritorije Jugoslavije koja je mogua, odnosno drave koja bi ispunila maksimalistike teritorijalne pretenzije srpskog nacionalizma u Jugoslaviji, za to su saglasnost i podrku traili i od vojnog vrha velesile na izdisaju SSSR-a, situacija u zemlji dosegla je kritino stanje. Srpski blok se povukao iz Predsjednitva kako bi stvorio stanje blokade vlasti koje je JNA trebalo posluiti kao pokrie za udar, a predsjednik Srbije Slobodan Miloevi je odmah naredio mobilizaciju rezervnog sastava policije u Srbiji, i naloio da se razmotre mogunosti i naini formiranja dodatnih snaga radi zatite Srbije i srpskog naroda van Srbije od prijetnje onih snaga
12

ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Presretnuti razgovor Radovana Karadia i Slobodana Miloevia, 23.09.1991. http://icr.icty.org. 13 Snage rezervnog sastava milicije bile su dosta manje od snaga TO SRBiH, ali se radilo o ipak respektivnim snagama koje e se u prvim danima odbrane zemlje od otvorene agresije pokazati u svom sutinskom znaaju. MUP SRBiH raspolagao je krajem 1989. godine sa oko 39.000 dugih cijevi pjeadijskog naoruanja sa odgovarajuim borbenim kompletima municije, te sa 20.618 runih bombi, 5.309 tromblonskih mina i 1.919 mina za runi baca. Ovo su sredstva predviena za tadanji formacijski sastav aktivne i rezervne milicije. Uz njih MUP je imao i obaveznu rezervu u odnosu na formaciju od 2.800 cijevi sa pripadajuom municijom. Sve ovo je bilo savremeno pjeadijsko naoruanje kakvo je bilo u upotrebi i u operativnim jedinicama JNA. Osim ove koliine, na raspolaganju su bili i vikovi naoruanja u odnosu na tada vaeu formaciju u koliini od 9.600 cijevi raznog naoruanja razliitih modela. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: RTO SRBiH, Informacija o akciji sigurnijeg obezbjeenja oruja i municije TO SRBiH, DT 06/1-79, 13.09.1990. http://icr.icty.org. 17

Mesud adinlija

koje je Predsjednitvo SFRJ odbilo otkloniti ne dajui JNA potrebna ovlatenja.14 Prije toga, u vrijeme kada su srpski lideri stvarali atmosferu za uvoenje vanrednih prilika, predsjednik SDS-a je na velikom mitingu ove stranke u Banja Luci poetkom marta, pred 50.000 svojih simpatizera, izjavio kako je za Srbe jedina alternativa federalnoj Jugoslaviji Velika Srbija.15 Nakon toga dolo je do prvih oruanih incidenata u Hrvatskoj i ve pomenutih sastanaka u Karaorevu i Tikveu. Bez obzira na injenicu da se u aprilu u pokuaje rjeavanja jugoslovenske krize ukljuila i Evropska zajednica, poetkom juna 1991, sa pribliavanjem najavljenog proglaenja dravne nezavisnosti Slovenije i Hrvatske, bilo je posve izvjesno da e se nestanak jugoslovenske drave desiti u vihoru ratnog nasilja. SDA na elu sa Alijom Izetbegoviem, koja je izbore dobila na platformi zatite Bonjaka i Bosne i Hercegovine, mada je i dalje polagala izvjesne nade i nastojanja u pravcu postizanja politikog sporazuma o postjugoslovenskoj budunosti i budunosti transformisane JNA u Bosni i Hercegovini, u takvoj situaciji je i sama morala nagovijestiti otvaranje drugih vrata za izlaz u sluaju da razvoj dogaaja krene po predloku najcrnjeg scenarija kojeg je bilo mogue zamisliti. Na skupu u sarajevskom Domu milicije, 10. juna 1991. godine, na kojem je uestvovalo 380 ljudi iz cijele Jugoslavije, bonjakih javnih radnika i predstavnika SDA, osnovano je Vijee nacionalne odbrane muslimanskog naroda. U okviru Vijea stvorena je Patriotska liga kao njegovo vojno krilo.16 U tom trenutku ovo je znailo obznanjivanje volje da se bonjaki narod i cjelovitost Bosne i Hercegovine kao minimalni uslov njegove opstojnosti pod svaku cijenu brane, i nije znailo nikakvu konkretnu i organizacijsku spremnost. Ozbiljnije korake u organizaciji odbrane u okvirima Patriotske lige SDA je preduzela tek od poetka jeseni 1991. godine, nakon to je proglaenje slovenake i hrvatske dravne nezavisnosti rezultiralo kratkim slovenakim ratom i poetkom krvavog rata u Hrvatskoj, i nakon gomilanja ogromnih efektiva JNA povuenih iz ovih zemalja na teritoriju Bosne i Hercegovine. Od septembra 1991. ta struktura se poela uobliavati u iroko zasnovan sistem gotovo identian teritorijalnoj odbrani, u ijoj osnovi je mrea teritorijalnih vojnih i politikih tabova. Na vrhu organizacije je Glavni tab PL za Bosnu i Hercegovinu, na srednjem nivou organizacije su regionalni tabovi (Biha, Prijedor, Livno, Doboj, Tuzla, Zenica, Sarajevo, Gorade, Mostar), dok osnovu ine opinski tabovi koji objedinjavaju zamiljenu organizaciju krajnje fleksibilne strukture jedinica od odjeljenja do brigade.17 Za naglasiti je i14

Obraanje graanima Srbije preko RTV Beograd, 16.03.1991., Dokumentacioni centar Ratovi 1991-1999.: Arhiva govora Slobodana Miloevia, www.dcr.org.yu, Izvor: Politika, 17. mart 1991, Srbija je za Jugoslaviju, str. 1. Vidi i: Borba, 17. mart 1991, Srbija ne priznaje ni jednu odluku Predsednitva SFRJ, str. 1 i 6. Dodatne snage za zatitu Srbije i srpskog naroda koje je Miloevi traio ubrzo je formirala Dravna bezbednost Srbije i to su po zlu uvene jedinice Crvenih beretki, Srpske dobrovoljake garde, korpioni i slini. Filip varm, Jedinica, dokumentarni TV serijal, Vreme film i B92, Beograd, 2006. 15 Janko Velimirovi i dr, Hronologija 1990-1995, Banja Luka, 2002., str. 27. 16 Alija Izetbegovi, udo bosanskog otpora ( Odabrani govori, intervjui, izjave, decembar 1993 decembar 1994.), Sarajevo, 1995, 24-25. 17 Arhiv Armije Republike Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu AARBiH), G PL BiH, Direktiva za odbranu suvereniteta BiH, Sarajevo, 25.02.1992. 18

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

njenica da se radi o zamiljenoj strukturi jedinica, u kojoj su aktivisti Patriotske lige odreene ilegalne aktivnosti provodili u okvirima tabova, dok je najvei dio jedinica postojao samo na papiru sainjenom na anketnoj osnovi spremnosti ljudi da u sluaju potrebe brane zemlju od oruane agresije ije su se konture sve jasnije pojavljivale na horizontu bliske politike budunosti. U navedenoj veini ove jedinice nikada nisu bile ni okupljane, ni postrojavane, ni naoruane, niti je s njima izvoena bilo kakva druga aktivnost. Tek su manje grupe izrazitih aktivista tajno okupljane i sa njima su vreni pokuaji izvoenja skraene osnovne vojne obuke i upoznavanja sa imajuim borbenim sredstvima. Obuku su uglavnom izvodili bivi oficiri JNA koji su takoe od jeseni 1991. godine poeli naputati JNA i stavljati se na raspolaganje Stranci demokratske akcije. Ove manje borbene grupe su i jedine koje su do poetka agresije bile naoruane, za ta su ograniene mogunosti stvorene nakon zauzimanja dijela garnizona JNA u Hrvatskoj od strane hrvatskih oruanih snaga, od kojih je pod okriljem SDA nabavljeno i u zemlju do proljea 1992. uvezeno nekoliko hiljada cijevi pjeadijskog naoruanja.18 Ove male borbene grupe u sastavu Patriotske lige ili pod drugim nazivima (na primjer Zelene beretke), ilegalno formirane i naoruane pod pokroviteljstvom SDA, ostae jedini stvarni domet cijele organizacije i, uz rezervni sastav MUP-a, jedini konkretan oslonac u oekujuem poetku agresije. Sa pribliavanjem trenutka u kojem su morale biti donesene nune odluke o sudbini Bosne i Hercegovine, tokom kojeg je situacija u zemlji postajala sve sloenija u prvom redu kao posljedica aktivnosti SDS, koja je od jeseni 1991. do januara 1992. konkretizovala cjelovitu paradravnu strukturu na teritoriji BiH stvarajui srpske optine, srpske autonomne oblasti i na kraju Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu, strukture PL su na lokalnim nivoima poele ostvarivati intenzivnije kontakte i koordinaciju sa strukturama unutar tabova TO lojalnim dravi Bosni i Hercegovini. HDZ je je takoe na podrujima na kojima je imao vlast ili bar znaajniji uticaj provodio pripreme za ratno stanje, i one su bile mnogo temeljitije i konkretnije, i u pogledu organizacije i u pogledu naoruavanja i opremanja, sa snanim osloncem na Republiku Hrvatsku. Realizovane su u skladu sa dvosmislenom politikom prema Bosni i Hercegovini, kakvu je kreirao Franjo Tuman, i u kojoj je na taktikom nivou izraavana deklarativna podrka bosanskohercegovakoj suverenosti zbog zatite vlastitih interesa u jugoslovenskom razvodu, a na stratekom nivou izvoene pripreme za zaokruivanje teritorije u BiH koja je, u skladu sa dogovorom iz Karaoreva, trebala postati ekskluzivno hrvatski prostor i na kraju zavriti u okvirima granica drave Hrvatske.19 Organizacijske forme su slijedile obrasce prethodno iskuane u Hrvatskoj, a strategija i taktika u potpunosti su utvrivane sa hrvatskim vrhovnitvom u Zagrebu. Na podruju Sarajeva HDZ nije pripremio i organizovao nikakve znaajnije snage.
18 19

Ismet Hadiosmanovi, Bonjako-hrvatski politiki obraun, Mostar, 2006, 67 Zapisnik sa sastanka predsjednika Republike Hrvatske dr Franje Tumana s delegacijom Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine uz nazonost dunosnika Republike Hrvatske, odranog u Zagrebu, 27. prosinca 1991. godine, Stenogrami o podjeli Bosne, knjiga I, (priredio Predrag Luci), Split-Sarajevo, 2005, str. 75-128. 19

Mesud adinlija

Kao to smo prethodno naznaili, politika SDS od njenog dolaska na vlast u Bosni i Hercegovini nije izlazila iz okvira planova srpske nacionalne politike kreirane u Beogradu. U tom smislu, od poetka je glavni zadatak stranke bio podrka JNA u popuni njenih jedinica vojnim obveznicima rezervnog sastava i dobrovoljcima, kao i politika podrka mjerama JNA da u potpunosti iskontrolie cijelu Teritorijalnu odbranu BiH i da unutar dravnih organa blokira bilo kakve aktivnosti kojima bi se takvo nastojanje na legalan nain onemoguilo.20 Osim ove aktivnosti provoene su i pripreme paravojne strukture pod okriljem stranke. Ova aktivnost je posebno intenzivirana nakon proglaenja nezavisnosti Slovenije i Hrvatske, kada su prva iskustva rata u Hrvatskoj pokazala da ova vrsta podrke ne pothranjuje u dovoljnoj mjeri ratni stroj JNA kako bi ostvario zamiljene planove. U samoproglaenim srpskim optinama SDS paravojnu strukturu potpuno integrie u sistem teritorijalne odbrane u mjestima u kojima je imala apsolutnu vlast. U optinama u kojima zbog koalicione strukture vlasti nije mogla posrbiti postojeu strukturu TO, uz formiranje paralelne srpske optine formiraju se i paralelne srpske teritorijalne odbrane. Kompletna struktura naoruana je od strane JNA, a ogromne koliine naoruanja i opreme podijeljene srpskom stanovnitvu takoe su poticale iz istih izvora. Paralelno se provode aktivnosti na stvaranju strukture srpskog MUP-a unutar strukture MUP-a SRBiH i njenog potpunog izdvajanja, to e biti dovreno poetkom aprila 1992. godine.21 U Opini Novo Sarajevo, iako je nacionalna struktura stanovnitva prema popisu iz 1991. bila onakva kakvu smo naveli na poetku teksta, SDS je vodio istu politiku kao i u opinama sa apsolutnom srpskom veinom stanovnitva. Kroz paradravnu teritorijalizaciju provoene su pripreme za njeno ukljuenje u SAO Romaniju i pozicioniranje u planu koji je SDS imao za Sarajevo. Veliki oslonac i pouzdanje u takvim nakanama pruali su enormni kapaciteti koje je JNA imala na teritoriji ove opine, dvije velike kasarne u Lukavici i Kasarna Maral Tito u sreditu opine. Kao i u drugim dijelovima u kojima nisu udjelom u vlasti mogli u potpunosti preuzeti strukturu teritorijalne odbrane, i u Novom Sarajevu SDS je pristupio formiranju paravojne strukture srpske TO. Osnovu strukture inila su odjeljenja22 za ije su formiranje na mjesnom podruju bili zadueni predsjednici mjesnih odbora SDS. Isti su Kriznom tabu SDS Novo Sarajevo dostavili spiskove formiranih odjeljenja sa prijedlozima kandidata za dunosti komandira viih jedinica, kao i nedostajue koliine naoruanja i vojne opreme. Do decembra mjeseca 1991. ova struktura je upotpunjena i utvrene su nedostajue koliine naoruanja, koje su tada iznosile
20

Ilustrativan je sadraj zapisnika sjednice na kojoj je Predsjednitvo SRBiH razmatralo godinji izvjetaj o radu RTO za 1990. i plan rada za1991. godinu. Arhiv Armije Republike Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu AARBiH), Predsjednitvo SRBiH: Zapisnik 18. sjednice Predsjednitva SRBiH, odrane 24. i 26. juna 1991. godine, broj 02-011-567/91, 26. juna 1991. godine. 21 ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Kristijan A. Nilsen, Ministarstvo unutranjih poslova bosanskih Srba: zaeci, djelovanje i zapovijedanje i rukovoenje, 1990.-1992., istraivaki izvjetaj pripremljen za predmet Krajinik. http://icr.icty.org. 22 Propisana formacija ovih odjeljenja bila je: komandir, kurir, pukomitraljezac, 9 strijelaca, runi bacalija. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Uputstvo za formiranje jedinice TO na mjesnom podruju. http://icr.icty.org. 20

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

30% od stvorene formacije23. S obzirom na brojnost stanovnitva u opini i na brojnost lanstva SDS, injenica da je dvije treine paravojnih jedinica koje je ova stranka mogla da formira bilo naoruano prije decembra 1991. godine govori o razmjerama priprema i odlunosti rukovodstva ove stranke da silom oruja prisvoji ono to joj ni po kakvom pravu, osim po pravu jaeg, nije moglo pripadati. Tokom decembra su nastavljene aktivnosti na ukrupnjavanju formiranih sastava po mjesnim podrujima i na nabavci nedostajuih koliina naoruanja i opreme.24 Proces okrupnjavanja paravojnih jedinica okonan je prije kraja januara 1992. godine, kada su ve bili formirani bataljoni ove paravojske i kada su njihovi komandanti pozvani na sastanak u Krizni tab SDS Novo Sarajevo.25 U Opini Vogoa, u kojoj su prema popisu stanovnitva 1991. apsolutnu veinu stanovnitva inili Bonjaci, lokalni SDS je proveo isti niz mjera i radnji koji smo opisali u primjeru Novog Sarajeva, jer su i jedni i drugi radili prema obaveznim uputstvima koje je sainilo rukovodstvo ove stranke. Na teritoriji ove opine takoe se nalazila kasarna JNA u Semizovcu kao i veliki kompleks vojne industrije. U Vogoi je sve konce politike SDS u svojim rukama drao jedan od osnivaa ove stranke Jovan Tintor, koji je neposredno obavio i posao naoruavanja paravojne strukture.26 Poetkom februara mjeseca 1992. godine procjene Glavnog vojnog taba Patriotske lige Bosne i Hercegovine govorile su da bi u sluaju potrebe u njenim sastavima, prema anketnim spiskovima jedinica, moglo biti angaovano oko 80.000 ljudi. Od ovog broja procjenjeno je da bi moglo biti naoruano do 25% ljudi, lahkim naoruanjem koje je poticalo iz ilegalnog uvoza, o kojem smo prethodno govorili, ili se nalazilo u linom posjedu graana (lovako i drugo naoruanje u posjedu graana).27 Prema generalnoj organizacijskoj emi i dostignutom stepenu organizacije kakav smo naznaili, odvijalo se i organizovanje strukture Patriotske lige u opinama Novo Sarajevo i Vogoa. Na podruju Novog Sarajeva struktura se, po navedenom principu, procjenjivala na mogunost angaovanja sastava nivoa odreda u mjesnim podrujima Hrasno Brdo, Grbavica, Pofalii i Veleii. Na podruju Vogoe procjenjena struktura odgovarala je ekvivalentu dva odreda.
23

Ibid. Na kraju dokumenta su rukom dopisani brojevi koji se odnose na nedostajue koliine za mjesna podruja Vraca, Gornji Kovaii, Tilava, Lukavica, Hrasno Brdo, Pofalii i Miljevii. Sa strane upisana je procjena 30%, to bi u odnosu na sadraj dokumenta logino predstavljalo procenat nedostajuih sredstava naoruanja u odnosu na potrebe postojeih formacija. 24 Na sastanku Kriznog taba odranom 23. decembra 1991. u prostorijama SDS Novo Sarajevo, za nabavku naoruanja i vojne opreme ovlaten je Dragan Vueti. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Sastanak Kriznog taba, 23.12.1991. http://icr.icty.org. 25 Koordinator koji je trebao sazvati sastanak sa komandantima bataljona bio je Momo Gari. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Zapisnik sa sastanka Kriznog taba odranog 29.01.1992. u MZ Lukavica. http:// icr.icty.org. 26 Svjedoenje o ovom naoruavanju dao je sam Tintor u televizijskoj emisiji u ljeto 1994. godine. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Transkript emisije Moj gost njegova istina, urednik Risto ogo, gost Jovan, Joja, Tintor. http://icr.icty.org. 27 AARBiH, Uloga Patriotske lige, Zelenih beretki i drugih organizovanih patriota (Preuzeto iz NIP Vojna iskustva iz rata u BiH 1992-1995 Separat 2 i 3). 21

Mesud adinlija

Evropska zajednica je kao uslov za priznavanje dravne nezavisnosti Bosne i Hercegovine zahtijevala odravanje referenduma graana po tom pitanju. Prije referenduma, u Sarajevu su 13. februara 1992. zapoeli i razgovori o buduem ustavnom ureenju zemlje, pod okriljem Evropske zajednice i pod predsjedavanjem portugalskog diplomate ozea Kutiljera. Referendum na koji je izalo 63,95% graana upisanih u birake spiskove i koji su svojom odlukom legitimizirali bosanskohercegovaki zahtjev za dravnom nezavisnou, odran je 29. februara i 1. marta. U noi 1/2. mart, rukovodstvo SDS je u briljivo planiranoj operaciji, postavljanjem barikada koje su posjedale naoruane i maskirane grupe pripadnika njene paravojske, presjekla komunikacije i u potpunu blokadu stavila grad Sarajevo.28 Ova akcija SDS nije znaila poetak ostvarenja njenog plana za Sarajevo, ve njegovu generalnu probu i pokuaj da se demonstracijom sile odgodi proglaenje nezavisnosti do okonanja pregovora na osnovi Kutiljerovog plana. Na ove barikade uslijedio je odgovor Patriotske lige i postavljanje kontrabarikada29. Predsjednitvo SRBiH, u cilju smirivanja nastale situacije, saoptilo je da rezultati referenduma ne prejudiciraju ustavnu organizaciju Bosne i Hercegovine, te da e se pregovori o tome nastaviti pod pokroviteljstvom Evropske zajednice. U odravanje mira i akciju mirne deblokade grada ukljuene su mjeovite patrole MUP-a SRBiH i JNA.30 Barikade su uklonjene sa ulica i u gradove se vratio prividni mir i jedno potmulo osjeanje iekivanja. Stvoreni privid mira SDS je koristila da zavri procese uspostave paradravne strukture proglaene 9. januara 1992. pod imenom Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Svoj dio posla radile su srpske institucije,31 dok je SDS dovravala teritorijalizaciju srpskih optina. Skuptina srpskog naroda optine Novo Sarajevo je 26. marta donijela odluku o formiranju Srpske optine Novo Sarajevo u sastavu SAO Romanije. U sastav ove optine trebale su ui mjesne zajednice: Tilava, Miljevii, Lukavica, Vraca, Gornji i Donji Kovaii, Bane
28

O planiranju i izvoenju operacije blokade Sarajeva martovskim barikadama u ve pominjanom intervjuu Jovana Tintora. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Transkript emisije Moj gost njegova istina, urednik Risto ogo, gost Jovan, Joja, Tintor. http://icr.icty.org. 29 Sefer Halilovi svjedoi da je nareenje za postavljanje kontrabarikada izdao on u svojstvu naelnika Glavnog taba Patriotske lige. Dokumentarni TV serijal Generali (Sefer Halilovi), urednik ukrija Omeragi, Federalna televizija, januar-februar 2007. godine. 30 Zapisnik sa 56. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-168/92, 02.03.1992, Tomo imi, Dokumenti Predsjednitva BiH 1991. 1994., National security and the future 3(7), Zagreb, 2006, 95. 31 Sa vanrednog zasjedanja Sabora Srpske pravoslavne crkve, odranog 16. i 17. januara 1992. godine izdato je saoptenje u kojem se navodi da ni Srpska pravoslavna crkva, ni srpski narod nikada nisu priznali vetake i nelegitimne avnojevske unutranje granice ustanovljene, bez istorijskog i etnikog osnova, samovoljom komunistike gerile u uslovima okupacije i graanskog rata. Objavljeno u Glasniku SPC, januar 1992. godine, navedeno prema: Hronologija dogaaja 1966-2006, Kovanje antijugoslovenske zavere, Knjiga 1, Beograd, 2006, 271. U Sarajevu je 30. marta 1992. godine odran Kongres srpskih intelektualaca BiH, na kojem je zapaeno uee imala intelektualna elita iz Beograda, koja je na kongres donijela u SANU izraene etnike mape BiH. U Deklaraciji ovog kongresa kae se da je sudbina srpstva nedjeljiva i da se sve to se dogaa u jednoj srpskoj zemlji odnosi na sve Srbe ma gdje ivjeli, jer su sve srpske zemlje jedinstven prostor, a u konkretnoj situaciji kongres smatra da je jedino rjeenje za BiH da bude trodjelna dravna zajednica u kojoj e Srbi suvereno stati na svoje mee. Navedeno prema: Bosna i Hercegovina jezgro velikosrpskog projekta, Beograd, 2006, str. 25. 22

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

urbat, Rava Jankovi, Slobodan Princip Seljo, Ivan Krndelj, Pero Kosori, Blagoje Parovi, Danilo oki, Hrasno brdo, Nikola Tesla, Avdo Hodi, Omer Masli, Bratstvo-jedinstvo, Gornji i Donji Pofalii, te, kako se u odluci kae, dijelovi mjesnih zajednica Gornji i Donji Veleii nastanjeni srpskim stanovnitvom. Osim praktino cijele teritorije Novog Sarajeva, srpska optina je trebala u svom sastavu imati i dijelove optine Novi Grad, mjesne zajednice: Otoka, Staro Hrasno, Petar oki, dio mjesne zajednice Ivo Lola Ribar, te Odakovii.32 U isto vrijeme u Vogoi su poslanici SDS u Skuptini optine napustili poslanike klupe i istupili sa zahtjevom da se izvri podjela optine na etnikom principu. Pri tome je srpskoj optini trebalo pripasti sve osim mjesnih zajednica Svrake, Gora, Hotonj i Kobilja Glava, na ijem podruju su se, osim privatnih stambenih objekata, nalazile samo dvije kolske zgrade, dok su sredite opine, sva infrastruktura, javni i privredni objekti, kao i sva industrija trebali pripasti srpskoj optini. S obzirom na strukturu skuptine, ona je imala uslove da nastavi legalan rad i nakon naputanja poslanika SDS, te je rezultat ovog zahtjeva ostao na nivou pregovora stranakih predstavnika, sve dok SDS nije odluio da silom oruja ostvari svoje teritorijalne zahtjeve.33 U tako uzavreloj politikoj situaciji u kojoj je poetak oruanih sukoba predstavljao pitanje trenutka, Predsjednitvo SRBiH je stanje u regularnoj oruanoj sili Bosne i Hercegovine, njenoj Teritorijalnoj odbrani, u razmatranje uzelo na sjednici odranoj 11. marta. Ovom prilikom je komandant RTO general Drago Vukosavljevi podnio izvjetaj o borbenoj gotovosti TO iji je dio bila i informacija o injenici da je JNA oduzeto naoruanje vratila u 28 opina Bosanske Krajine i istone Hercegovine u kojima je politiki dominirala SDS. Predsjednitvo je ovom prilikom odluilo da sa JNA otpone pregovore o daljim uslovima uvanja naoruanja TO, pri emu je insistiralo na jednakom odnosu: ili vraanju naoruanja svim opinama ili ponovnom oduzimanje naoruanja i od pomenutih 28 opina.34 Takvi pregovori nisu nikada zapoeli, jer je JNA imala vlastito vienje ovog problema i u prioritetu imala naoruavanje formacija SDS, ne samo naoruanjem oduzetim teritorijalnoj odbrani, ve i naoruanjem iz njenih rezervi, i to je provodila u svim dijelovima Bosne i Hercegovine u kojima je SDS imala kapacitet da uspostavi vojnu organizaciju. Tako je 2. marta, na dan blokade Sarajeva od strane naoruanih formacija SDS, komandant 2. vojne oblasti general Milutin Kukanjac naredio da se ova struktura na podruju Novog Sarajeva dodatno pojaa sa 250 automatskih puaka iz magacina Kasarne Slobodan Princip Seljo u Lukavici.35
32

Povodom odluke o formiranju Srpske optine Novo Sarajevo: Uzet i dio Novog Grada, Osloboenje (Sarajevo), 1. april 1992., 15 33 ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Izjava svjedoka: Bilal Hasanovi. http://icr.icty.org. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Vogoa ima perpektivu, Na glas (Vogoa), br. 60 i 61, 13. juli 1992. http://icr.icty.org. 34 Zapisnik sa 57. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-194/92, 11.03.1992., imi, 95. 35 ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: Komanda 2.VO, Predaja AP 7,62 mm, pov.broj 16/28-3, 02.03.1992. http://icr.icty.org. 23

Mesud adinlija

Sa pribliavanjem trenutka meunarodnog priznanja dravne nezavisnosti Bosne i Hercegovine napetosti i incidenti su se pojaavali. Krajem marta, nakon proglaenja srpske optine na podruju Bosanskog Broda, otpoeli su viednevni krvavi sukobi na ovom podruju. U Bijeljinu su 1. aprila upale specijalne jedinice Dravne bezbednosti Srbije pod komandom eljka Ranatovia Arkana, koje su u dva dana praktine demonstracije uspostavile obrasce zloina i terora nad nesrpskim stanovnitvom, koji e se u narednim danima ponavljati u mnogim bosanskohercegovakim gradovima. Na ovakav razvoj dogaaja Predsjednitvo SRBiH je 3. aprila donijelo odluku kojom odobrava mobilizaciju Teritorijalne odbrane i rezervnog sastava milicije u opinama u kojima vlasti procjene da je to potrebno. Na sjednici odranoj 4. aprila, s obzirom na situaciju na terenu, Predsjednitvo je praktino naloilo mobilizaciju TO u cijeloj Republici i gradu Sarajevu, zatim mobilizaciju cjelokupnog rezervnog sastava milicije, kao i mobilizaciju civilne zatite prema procjeni potreba na opinskom nivou. Zatraena je i efikasna pomo i ukljuivanje JNA u rjeavanje situacije u BiH.36 Odmah nakon sjednice Predsjednitva 4. aprila, komandant 2. vojne oblasti general Milutin Kukanjac naredio je poveanje stepena borbene gotovosti svojih jedinica, izmjetanje svojih snaga izvan garnizona u kojima bi mogli biti blokirani na dominantne poloaje izvan gradova, te dodatne mjere obezbjeenja objekata JNA.37 Snage JNA pod komandom ovog generala su ve 5. aprila zauzele sarajevski aerodrom i u narednih nekoliko dana cijeli grad stavile u gotovo potpunu blokadu, to je bila priprema i uvertira u predstojeu opsadu grada, sprijeavajui svaku mogunost pojaavanja snaga njegove odbrane, dok je istovremeno u maksimalno moguoj mjeri uveavala snage napadaa.38 Na istoj liniji djelovao je i komandant RTO general Drago Vukosavljevi, koji je po povratku sa sjednice Predsjednitva praktino raspustio svoj tab, osim grupe istomiljenika i zavjerenika, sa kojima je u noi 5/6. aprila napustio svoje komandno mjesto i otiao u kasarnu JNA u Lukavici. Naputanjem baze jednog dijela specijalne jedinice MUP-a SRBiH, kojeg su inili pripadnici srpske nacionalnosti, sa opremom i naoruanjem, dovrena je podjela MUP-a, a zatim je 5. aprila izvren napad srpskih specijalaca na kolu MUP-a na Vracama. Na nekoliko mjesta u gradu ponovo su postavljene barikade. Masa graana okupljena na antiratnim demonstracijama ispred skuptine SRBiH, krenula je na barikadu postavljenu kod Vrbanja mosta. Na ove ljude
36 37

Zapisnik sa 65. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-354/92, 04,05,06. i 07.04.1992., imi, 126. AARBiH, Komanda 2. VO JNA, Nareenje, Str.pov.broj 09/80-23, 04.04.1992. godine 38 Prema izjavi generala Milutina Kukanjca u beogradskoj Borbi od 15. i 23. novembra 1993. godine, JNA je izmjestila naoruanje, municiju i drugu vojnu opremu iz svojih magacina na prostore pod kontrolom SDS. Srpskoj paravojsci JNA je predala 90% ukupnih efektiva sa kojima je raspolagala u BiH. Uz to je na istu adresu isporuila i 70% od ukupnih koliina naoruanja, municije i opreme koju je opljakala od TO SRBiH. Navedeno prema: Bosna i Hercegovina jezgro velikosrpskog projekta, 34-36. 24

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

je otvorena vatra sa poloaja srpskih snaga u Kovaiima i pale su prve civilne rtve u gradu. Nakon toga, masa svijeta je provalila u Skuptinu BiH, demonstracije su dobile politiku dimenziju i prerasle u pokuaj dravnog udara.39 Tokom noi Grad je bio izloen prvom snanom artiljerijskom napadu sa srpskih poloaja.40 U jutarnjim satima 6. aprila uslijedili su i pjeadijski napadi paravojnih snaga prema Vasinu Hanu, Jaredolima i irokai. Tokom dana nastavljen je antiratni miting pred Skuptinom. Ovaj put su vatru na uesnike mitinga iz zgrade hotela Holidej-in otvorili snajperisti iz obezbjeenja SDS.41 Iste veeri, Predsjednitvo SRBiH donijelo je odluku o proglaenju vanrednih prilika i uvoenju policijskog sata na podruju Grada Sarajeva.42

39

Okupljena masa insistirala je na ostavkama Vlade i Predsjednitva SRBiH. Predjednik vlade Jure Pelivan je i podnio ostavku, a istu mogunost je najavio i predsjednik Predsjednitva Alija Izetbegovi. Na samozvanom parlamentu u zgradi Skuptine formirana je i puistika vlada pod nazivom Komitet nacionalnog spasa. Osvajanje slobode, Osloboenje (Sarajevo), 07.04.1992; Komitet nacionalnog spasa, Osloboenje (Sarajevo), 7. 4. 1992. 40 U daljem tekstu trudiemo se da, u skladu sa normama metodologije historijske nauke, za historijske pojave (politike stranke, vojske, policije, drave) koristimo one nazive kojima su se same nazivale i koji su koriteni u historijskim izvorima. Termine kao to su sa srpskih poloaja, srpske snage i sline, koristiemo u sluajevima kada prema raspoloivim izvorima nije mogue odrediti radi li se o VRS, MUR RS, JNA, MUP-u Srbije, DB Srbije, dobrovoljakim ili nekim drugim jedinicama iz Srbije. 41 Narod brani grad, Osloboenje (Sarajevo), 08.04.1992. 42 Zapisnik sa 65. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-354/92, 04,05,06. i 07.04.1992., imi, 127 25

Mesud adinlija

II
(Prvi dani agresije. Formiranje snaga Teritorijalne odbrane RBiH na podruju Novog Sarajeva i Vogoe. Borbe za Grbavicu i Vraca. Pad Svraka. Pokuaj deblokade grada preko Vogoe. Pofalika bitka. Odbrana naselja Kre.)

Nakon dogaaja pred Skuptinom, prvih civilnih rtava na Vrbanja-mostu i napada specijalaca MUP-a SrRBiH na kolu MUP-a SRBiH na Vracama 5. aprila 1992. godine, rat protiv drave Bosne i Hercegovine postao je bolna i krvava stvarnost graana Sarajeva. Dok se u zgradi Skuptine Bosne i Hercegovine odigravao iluzionistiki igrokaz pokuaja politikog pua pod sjenkom pokrenutog golemog i jedinstvenog srpskog ratnog stroja, dotle su aktivisti Patriotske lige i drugi graani, odluni da brane svoj grad, radili ono to je bilo u njihovoj moi. Grupa pripadnika Patriotske lige iz Pofalia tokom dana je uestvovala u spaavanju pitomaca iz kole MUP-a na Vracama. U nonim satima 5. aprila aktivisti PL uli su u magacin Teritorijalne odbrane i Sportskog saveza Sarajeva na strelitu u Veleiima. Iz magacina su uzeli oko 50 komada ispravnog naoruanja i oko 200 komada onesposobljenih puaka M-48 kojima su nedostajali zatvarai, te veu koliinu municije raznog kalibra i neto intendantske opreme i ABHO sredstava. Naoruanje i municija podijeljeni su snagama PL iz Veleia i drugim subjektima u gradu koji su se ve stavili u funkciju odbrane.43 Sutradan, 6. aprila 1992. godine, zemlje Evropske zajednice priznale su nezavisnost drave Bosne i Hercegovine, a na njen glavni grad poeli su artiljerijski i pjeadijski napadi srpskih snaga.44 inom meunarodnog priznanja drave i potrebom da se bezuvjetno stupi u odbranu njenog suvereniteta i teritorijalnog integriteta, bili su eliminisani svi politiki razlozi blokade koji su tako dugo sprjeavali dravne organe Bosne i Hercegovine da aktiviraju ustavne mehanizme zatite drave. Predsjednitvo SR Bosne i Hercegovine je 8. aprila donijelo odluku o proglaenju neposredne ratne opasnosti. Za vrijeme trajanja stanja neposredne ratne opasnosti, Predsjednitvo je, u proirenom sastavu, moglo donositi uredbe sa zakonskom snagom i validne odluke iz skuptinske kompetencije.45 U tako uspostavljenom kapacitetu, Predsjednitvo je donijelo i uredbu sa zakonskom snagom kojom se iz imena drave brie atribut socijalistika i naziv drave mijenja u Republika Bosna i Hercegovina.46 Donesena je i uredba sa zakonskom snagom
43 44

Biljenica amila Idrizovia Narod brani grad, Osloboenje (Sarajevo), 08. 04. 1992. 45 Odluka o proglaenju neposredne ratne opasnosti, Slubeni list RBiH, 1/92. 46 Uredba sa zakonskom snagom o izmjeni naziva Socijalistike republike Bosne i Hercegovine, Slubeni list RBiH, 1/92. 26

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

o ukidanju Republikog taba TO SRBiH i formiranju taba TO Republike Bosne i Hercegovine, na ije su elo postavljeni komandant pukovnik Hasan Efendi i naelnik taba pukovnik Stjepan iber. Kao jedinstvena oznaka pripadnosti Teritorijalnoj odbrani, propisan je historijski bosanski grb, titastog oblika sa est zlatnih ljiljana na modroj podlozi podijeljenoj popreno na dva polja.47 Narednog dana, 9. aprila, Predsjednitvo je donijelo odluku o objedinjavanju svih dobrovoljakih i drugih naoruanih sastava, osim MUP-a i JNA, pod jedinstvenu komandu i jedinstvene oznake Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, sa rokom realizacije do 15. aprila48, datuma koji e kasnije biti usvojen kao Dan Armije Republike Bosne i Hercegovine. Nakon stvorenih uvjeta da se u ustavnu funkciju odbrane drave stavi struktura Teritorijalne odbrane, u Optinskom tabu TO Novo Sarajevo odmah su poduzeti odluni koraci koji su u dobroj mjeri predstavljali kontinuitet sa dotadanjim aktivnostima taba Patriotske lige Novo Sarajevo. To je bila logina konsekvenca injenice da je komandant Optinskog taba PL Novo Sarajevo Salko Idriz bio istovremeno i komandant OpTO Novo Sarajevo. Optinski tab je nakon odluke Predsjednitva o objedinjavanju svih naoruanih sastava pod komandu Teritorijalne odbrane, 9. aprila izdao naredbu da se od dotadanjih odreda Patriotske lige, kao dobrovoljake osnove, formiraju odredi Teritorijalne odbrane49. Inicijativu u tom pravcu ve 6. aprila ispoljio je i Krizni tab Mjesne zajednice Veleii, kada je donio odluku da se u ovom naselju pristupi formiranju odreda. U poetnim aktivnostima na formiranju Odreda Veleii, na liniji realizacije pomenutog nareenja OpTO Novo Sarajevo, na elu odreda bio je rukovodilac kriznog taba mjesne zajednice Muhamed Musa. Do tada je na elu aktivnosti Patriotske lige u Veleiima, koja je u organizacijskom smislu, takoer, bila osmiljena u formaciji odreda, bio Smail engi. Komandu nad Odredom Veleii 14. aprila je preuzeo Enver ehovi. Snage Odreda Veleii u formiranju tokom aprila i u prvoj polovini mjeseca maja, prvenstveno su rasporeivane u cilju obezbjeenja i odbrane naselja Veleii i vitalnih objekata u blizini naselja kakav je bio TV-repetitor na Humu.50 (Naelan raspored snaga u uspostavljenoj odbrani naselja prikazan je na Karti 1.) Od strukture organizovane u okviru Odreda PL Pofalii, na ijem je elu bio Habib Idrizovi, 9. aprila formirana su dva odreda Teritorijalne odbrane: Odred Pofalii I, za ijeg je komandanta postavljen Habib Idrizovi, i Odred Pofalii II, za ijeg je komandanta postavljen Jusuf Loi. Od strukture PL sa podruja istoimene mjesne zajednice formiran je Odred TO Hrasno Brdo, za ijeg je komandanta postavljen dotadanji komandant PL Enver Zorni. Optinski tab TO
47

Uredba o ukidanju dosadanjeg Republikog taba Teritorijalne odbrane i obrazovanju taba Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, Slubeni list RBiH, 1/92. 48 Zapisnik sa 66. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-354/92, 09. 04. 1992., imi, 133 49 Razgovor sa komandantom OpTO Novo Sarajevo i komandantom Optinskog taba PL Novo Sarajevo Salkom Idrizom. 50 AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis (Autorstvo ovog rukopisa na osnovu grae sauvane u arhivu nije mogue utvrditi); Razgovor sa Salkom Idrizom; Razgovor sa Salkom Hajdareviem; Biljenica amila Idrizovia. 27

Mesud adinlija

Karta 1: Naelan raspored snaga OdTO Veleii u odbrani naselja tokom aprila i prve polovine maja 1992.

28

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Novo Sarajevo nije uspio od strukture Patriotske lige na podruju Grbavice, na ijem elu je bio Azem Kaljanac, formirati jedinicu Teritorijalne odbrane. 51 Brza realizacija odluka dravnog rukovodstva u pogledu organizacije Teritorijalne odbrane na podruju Novog Sarajeva bila je apsolutno nuna, s obzirom na znaaj teritorije opine za organizaciju ukupne odbrane Sarajeva, na snage JNA rasporeene na njenoj teritoriji, kao i na snage, organizaciju i ciljeve oruanih formacija formiranih pod okriljem SDS. Tu injenicu su potvrdili i sve uestaliji napadi navedenih snaga i ope pogoranje sigurnosne situacije. Artiljerijski napadi na predajnik na Humu i na nasalje anac izvreni su 10. aprila. 52 Sutradan su artiljerijom sa ui gaani objekti Elektroprivrede BiH i eljeznike stanice.53 U naselju Pofalii 12. aprila dolo je do prvog oruanog incidenta, do razmjene vatre izmeu srpskih paravojnih snaga i pripadnika TO kod objekata Plavi granap i kafane indikativnog imena Ravna gora.54 U toku noi 15/16. aprila, u napadu srpskih snaga na zgradu Elektroprivrede BiH, poginula su dva pripadnika MUP-a RBiH. Napad je odbijen. Iste snage su pokuale proboj preko Ulice bratstva-jedinstva, ali su odbijene i vraene u pravcu Vraca. U jutarnjim satima primijeena je aktivnost naoruane srpske paravojne grupe u rejonu Orlovaka ulica55 - ljivik.56 Radilo se o jedinici srpske milicije iju je smotru tog dana izvrio njen komandir Lazo Bojani. U sastavu ove grupe bila su 42 dobro naoruana ovjeka, koji su od tog trenutka poeli maltretirati i terorisati bonjaki i hrvatski ivalj u Pofaliima, pretresati automobile i oduzimati linu imovinu. Sutradan je, u cilju suzbijanja aktivnosti ovih snaga, u Pofaliima formirana regularna jedinica milicije MUP-a RBiH.57 Na podruju Vogoe, u datoj politikoj situaciji, djelovanje i organizacija Patriotske lige odvijali su se u okvirima koji su po sadraju bili identini aktivnostima i organizaciji kakva je uspostavljana u ostalim opinama u zoni koju je pokrivao Regionalni tab Patriotske lige Sarajevo, a po obimu je bio srazmjeran potencijalu koji je Vogoa imala i primjeren specifinostima gustine naseljenosti opine i etnike strukture stanovnitva. Do prve krize organizacije dolo je u novembru 1991. godine kada je komandant Optinskog taba PL Vogoa Alija Kulo dobio pouzdanu informaciju da organi sigurnosti JNA, koji su djelovali u kompleksu vojne industrije u Vogoi, raspolau sa imenima svih rukovodilaca politikog i vojnog taba i komandira jedinica u okviru vogoanske PL. Mnogi od ovih ljudi poeli su dobivati prijetnje smru. Zbog line sigurnosti i omoguavanja zatite tajnosti daljnjih aktivnosti na organizaciji odbrane, dotadanji
51

AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis; Razgovor sa Salkom Idrizom; Biljenica amila Idrizovia. 52 AARBiH, Komanda odbrane grada Sarajeva, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti na teritoriji Grada, Broj 0206/92, 10. 04. 1992. 53 AARBiH, NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995: OTA Pofalika bitka. 54 Biljenica amila Idrizovia. 55 Dananja Brae Panjeta (op.a.) 56 AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02-8/9, 16. 04. 1992, 8:00. 57 Biljenica amila Idrizovia. 29

Mesud adinlija

komandant Optinskog taba PL svoju je dunost prepustio Muratu uturi.58 Nakon provoenja referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine i blokade putnih komunikacija koja je uslijedila i na podruju Vogoe, dolo je do politike krize i zahtjeva SDS za podjelom opine, o emu smo ve govorili. Legalna opinska vlast je funkcionisala sve do 12. aprila, kada je odrana posljednja sjednica Skuptine.59 Na elu OpTO Vogoa nalazio se Jovo Peranovi, ije je djelovanje bilo u funkciji politike vogoanskog SDS-a. Optinski tab PL imao je odreene kontakte sa bonjakim i hrvatskim kadrovima u OpTO Vogoa i naelni dogovor da se, u sluaju otpoinjanja oruanih sukoba, objedini njihovo djelovanje sa Patriotskom ligom, ali je u planiranju i pripremi odbrane djelovao samostalno. Iako je sadraj tih planova odbrane ukljuivao podruje cijele opine, i naravno samo gradsko podruje Vogoe, evidentna nadmo srpskih snaga u dijelovima na koje je SDS polagala pravo u zahtjevu za podjelom opine, kao i prisustvo JNA i njene aktivnosti na kontroli komunikacija, poetkom aprila 1992. godine su praktino istisnuli strukturu PL na rubna podruja sa apsolutnom bonjakom etnikom veinom.60 Ubrzo nakon posljednje sjednice Skuptine Optine Vogoa, iz Vogoe su se na podruje Barice izmjestili Stanica javne bezbjednosti i grupa starjeina iz OpTO Vogoa.61 U Barici je komandu nad OpTO Vogoa preuzeo komandant Optinskog taba PL Murat utura. tab TO Vogoa izmjestio se iz Barice 20. aprila i uspostavio komandno mjesto na Kobiljoj Glavi u zgradi osnovne kole.62 Nakon odluke Predsjednitva RBiH o objedinjavanju naoruanih sastava pod komandom Teritorijalne odbrane, OpTO Vogoa je, dolaskom na njegovo elo komandanta PL, preuzeo komandu nad strukturom Patriotske lige. Ve smo rekli da su ukupne snage PL na podruju Vogoe u januaru 1992. godine procjenjivane na ekvivalent dva odreda, ali su te potencijalne jedinice u stvarnosti bile strukturirane u veem broju manjih jedinica u mjesnim podrujima63. Tako OpTO Vogoa, po otpoinjanju svog djelovanja u Barici, nije mogao planirane odrede PL uvesti u sastav Teritorijalne odbrane, kako smo to vidjeli u primjeru Novog Sarajeva. Odredi nisu zaivjeli, pa je rukovoenje i komandovanje nad preuzetim manjim dobrovoljakim jedinicama i grupama objedinjavano preko neke vrste kriznih tabova koji su funkcionisali po mjesnim podrujima. Da bi ovu zateenu strukturu uokvirili u formacijsku strukturu Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine, starjeine OpTO Vogoa su u prvim danima pomenute krizne tabove pokuali tretirati kao rejonske tabove TO, to je bio poznat i u praksi teritorijlne odbrane provjeren model. Do 23. aprila pod komandom OpTO Vogoa funkcionisali su rejonski tabovi Kobilja Glava, Barica, Hotonj, Semizovac i Vogoa (na Saobraajnom fakultetu).64
58 59

Razgovor sa Alijom Kulom, komandantom Optinskog taba PL Vogoa. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Izjava svjedoka: Bilal Hasanovi. http://icr.icty.org. 60 Razgovor sa Alijom Kulom. 61 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Izjava svjedoka: Bilal Hasanovi. http://icr.icty.org. Nisad Balta na osnovu podataka iz svoje radne biljenice tvrdi da se pomenuti sastanak i izmjetanje grupe starjeina u Baricu dogodio 11. aprila. 62 Radna biljenica Nisada Balte. 63 Izvor ove procjene snaga: Faid Heo, komandant Regionalnog taba PL Sarajevo. 64 Radna biljenica Nisada Balte. 30

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Dok su branioci izlazili na kraj s poetnim mukama ponovnog podizanja na noge strukture Teritorijalne odbrane RBiH, koja je u godinama jugoslovenske krize sistematski devastirana od strane JNA i planski modelirana na mjeru u kojoj nee predstavljati smetnju za provoenje planova rukovodeeg vrha jugoslovenske armije, dotle je JNA, koja se meunarodnim priznanjem Bosne i Hercegovine nala u poziciji strane vojne sile na teritoriji druge suverene drave, a svojim borbenim angaovanjem u poziciji agresorske sile, dovravala poslove koji su trebali osigurati zaokruivanje teritorije srpske drave na tlu Bosne i Hercegovine. Kolone motornih vozila sa naoruanjem, opremom i materijalno-tehnikim sredstvima praene oklopno-mehanizovanim jedinicama JNA, uurbano su ovaj materijal izmjetale iz vojnih objekata u podruja pod apsolutnom kontrolom SDS-a. Tamo e u narednih mjesec dana itav taj ogromni ratni stroj, sa sredstvima, ljudstvom, formacijom, pozicijama i kontrolom koje je JNA drala na terenu, sa ratnim planovima, logistikom, obavjetajnom i kadrovskom nadogradnjom na Vojsku Jugoslavije (u ta se transformisala JNA na teritoriji Srbije i Crne Gore), biti preobuen u novu strukturu nazvanu Vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine da bi se prikrili tragovi agresije i posezanja Srbije za teritorijom suverene drave Republike Bosne i Hercegovine. U ovoj operaciji koja je trajala do formalnog iseljenja JNA sa teritorije pod kontrolom dravnih organa Bosne i Hercegovine poetkom juna, a naroito intenzivna bila tokom aprila, u funkciju oruane borbe sa ciljem stvaranja srpske drave na tlu Bosne i Hercegovine, stavljeno je ne samo oruje i oprema u vlasnitvu JNA, ve i oruje u vlasnitvu Teritorijalne odbrane RBiH koje je JNA prethodno oduzela i smjestila u svoja skladita. Najvea takva pljaka na podruju Sarajeva desila se u noi sa 12/13. april, kada su pod zatitom artiljerijske vatre JNA, njena nadogradnja naoruani sastavi SDS-a, opljakali skladite u kojem se uvalo naoruanje Teritorijalne odbrane Sarajeva na Faletiima, iz kojeg je otueno oko 30.000 cijevi pjeadijskog i artiljerijskog naoruanja i pripadajue koliine municije.65 Teritorijalna odbrana i MUP RBiH pokuali su snagama, koje su imale na raspolaganju, sprijeiti da se isti scenario ne odigra i kada su u pitanju skladita gotovih proizvoda u vogoanskoj vojnoj industriji Pretis. U ranim jutarnjim satima 18. aprila Specijalna jedinica MUP-a RBiH, u sadejstvu sa snagama OpTO Vogoa i SJB Vogoa, prodrla je u krug fabrike Pretis, bez upotrebe vatrenog oruja savladala fabriko osiguranje i uspjela izvui tri kamiona ubojnih sredstva, od kojih je za odbranu Sarajeva najvei znaaj imala vea koliina izuzetih protivoklopnih sredstava. Akcija je izvedena uspjeno i sa minimalnim gubicima.66 Nakon ovog uspjeha, prema Pretisu se uputila jo jedna grupa pripadnika TO koja se na samom ulasku u fabriku nala u vatri pripadnika jedinica srpske TO pod komandom Jovana Tintora i pretrpjela znatne gubitke67 ne uspjevi prodrijeti do fabrikih skladita.
65 66

Mesud adinlija, Prvi korpus ARBiH: nastanak i razvoj 1992 1995, Sarajevo, 2008, 16. AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Diverzantska akcija na fabriku Pretis. 67 Ukupni gubici bili su 4 mrtva i 7 ranjenih. AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02/36-92, 18. 04. 1992., 14:00. Meu poginulima u ovoj akciji bio je i nosilac Ordena heroja oslobodilakog rata Safet Hadi. 31

Mesud adinlija

Ovaj dogaaj je bio signal za potpuno preuzimanje veeg dijela opine Vogoa od strane jedinica Jovana Tintora, uz punu podrku JNA. Preko stupske petlje, u pravcu Vogoe krenula je kolona od 10 oklopnih vozila JNA.68 Iz Vogoe su u krug Pretisa dola etiri tenka i dva oklopna transportera.69 Srpske snage su zauzele zgradu Opine i sve javne ustanove u Vogoi,70 preuzele od JNA oklopna sredstva i kontrolu puta na vogoanskoj petlji, kao i kontrolu na svim ostalim putevima na podruju opine. Nakon ovakvog ukupnog razvoja dogaaja i djelovanja JNA, Regionalni tab TO Sarajevo naredio je mjere zapreavanja komunikacija u cilju vre kontrole kretanja i efikasnijeg obezbjeenja ljudi i materijalno-tehnikih sredstava na podruju regije Sarajevo. Shodno ovom nareenju postavljene su prepreke radi blokade puteva na podruju opine Vogoa: na Kobiljoj Glavi na ulazu od groblja Bare, na raskrsnici u rejonu Barice, na raskrsnici kod UMC, na raskrsnici u rejonu Grahovita. Na podruju Novog Sarajeva prepreke na putevima postavljene su na sljedeim mjestima: kod Fabrike duhana, prema Drinskoj ulici, na prunom prijelazu u Veleiima, kod kasarne Maral Tito na izlazima prema eljeznikoj i autobuskoj stanici, kod Tehnike kole, na raskrsnici u Pofaliima, kod Ekonomske kole, na raskrsnici ulice Ivana Krndelja i zaobilaznice.71 Ove mjere pokazat e se opravdanim, jer je u naredna dva dana dolo do uurbanih pokreta srpskih snaga i pojaavanja njihovih pozicija. Mada su znaajna pojaanja srpskih snaga do 20. aprila primijeena na podruju Vogoe i na platou ui, napad na grad koji je uslijedio 21. aprila doao je iz pravca Vraca preko Grbavice. Napad je predvodila jedinica etnika Srpske radikalne stranke, predvoena Branislavom Gavriloviem Brnetom. Na potezu stadion Grbavica slastiarna Palma napad su doekali borci Odreda Hrasno Brdo i Pofalii I, koji su brzo zaustavili napad, napadau zadali znaajne gubitke, a etniku elitu stavili u okruenje.72 Takva je situacija usijala telefonske ice na relaciji Pale Beograd, odakle je srbijanski politiar i etniki vojvoda Vojislav eelj, iji je odred predvodio Gavrilovi, prijetio da e povui sve jedinice koje je iz Srbije poslao u osvajanje Bosne i Hercegovine, ako se njegovi ljudi ne izvuku iz okruenja.73 U tom cilju su angaovane sve raspoloive srpske snage na podruju Sarajeva. Napadi dodatnih srpskih snaga su doekani spremno od strane snaga OpTO Novo Sarajevo i jedinica MUP-a i odbijeni. Dobar razvoj situacije u odbrani podruja Novog Sarajeva i angaovanje srpskih snaga na ovom pravcu, u popodnevnim satima su iskoristile snage TO sa podruja Starog Grada i Centra, izvrivi snaan kontranapad sa osnovice Jevrejsko groblje - Zlatite prema Vracama i pravcem
68 69

AARBiH, MNO RBiH, Bilten o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH na dan 18. aprila 1992. godine. AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02/36-92, 18.04.1992, 14:00. 70 AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02-46/92, 20. 04. 1992. 71 AARBiH, RGTO Sarajevo, Nareenje, Str. pov. broj 02-33/92, 18. 04. 1992. 72 Biljenica amila Idrizovia. Razgovor sa Salkom Idrizom. 73 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Transkript presretnutog telefonskog razgovora izmeu Vojislava eelja i Branislava Gavrilovia. http://icr.icty.org. 32

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Vrbanja-most - Grbavica. Napad je dao dobre poetne rezultate i snage TO su ostvarile znaajno napredovanje, ali su se nakon zaustavljanja napada povukle na polazne poloaje.74 Teite borbenih aktivnosti tokom 21. aprila bilo je na podruju Grbavice i Vraca, ali je borbi bilo i u drugim dijelovima Sarajeva. Na podruju Huma poginuo je jedan pripadnik Odreda Veleii.75 Artiljerijska vatra agresora nije prestajala ni tokom veeri, a sljedeeg dana su borbe nastavljene na podruju cijelog grada, sa teitem na podruju Ilide. Intenzivnog borbenog djelovanja agresora bilo je i na teritoriji Novog Sarajeva. Velika koncetracija srpskih snaga bila je na podruju Grbavice i ui, a u ranim veernjim satima iz kasarne Maral Tito izvren je prepad jedne borbene grupe na objekat Sarajevske mljekare, koji je odbijen. U ovim aktivnostima aktivnu ulogu su imale jedinice JNA u artiljerijskoj podrci i transportu srpskih snaga, a u toku dana u cilju zastraivanja graana i branilaca Sarajeva jedan avion JNA tipa MIG-21 u niskom letu je dva puta nadletio grad.76 Potpisivanjem primirja uz posredovanje misije Evropske zajednice 23. aprila, borbena dejstva su smanjena, ne i u potpunosti obustavljena.77 tab TO Republike Bosne i Hercegovine, izvlaei iskustva iz dotadanjih borbi za odbranu zemlje, 18. aprila izdao je nareenje za okrupnjavanje jedinica Teritorijalne odbrane i njihovo objedinjavanje u vodove i ete.78 U OpTO Novo Sarajevo je, kako smo vidjeli, struktura preuzeta iz PL ve bila formirana na nivou odreda etnog sastava, pa se po ovom nareenju u smislu organizacije nije trebalo posebno raditi. tab je na raspolaganju, na dan izdavanja nareenja o okrupnjavanju jedinica, imao 1.715 prijavljenih dobrovoljaca, od toga 450 naoruanih, organizovanih u etiri pomenuta odreda sa 15 eta, tri voda i tri odjeljenja.79 Optinski tab TO Vogoa je pristupio realizaciji nareenja za okrupnjavanje jedinica Teritorijalne odbrane. U periodu od 23. do 28. aprila izvreno je ukidanje rejonskih tabova i okrupnjavanje dobrovoljakih grupa i manjih jedinica u vodove i ete po mjesnom principu. Do 28. aprila formirane su eta Barica i eta Vogoa stacionirana na Saobraajnom fakultetu. Na podruju Mjesne zajednice Semizovac bio je formiran vod Svrake u istoimenom selu, a na Kobiljoj Glavi istoimeni vod. Do 30. aprila formiran je vod UMC Stara cesta koji je do 8. maja prerastao u etu. U istom periodu su vodovi Hum, Grahovite, ip i ipska prerasli u ete. Vod Patriotske lige u Hotonju nastavio je djelovati u sastavu OpTO Vogoa pod tim nazivom.
74

AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Vraca. 75 Snajperskim hicem na poloajima ispod releja Hum ubijen je pripadnik Odreda Veleii Fikret Krakonja. AARBiH, RgTO Sarajevo: Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02-48/92, 21. 04.1992, 8:00. 76 AARBiH, RgTO Sarajevo: Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02/67-92, 23.04.1992, 8:00. 77 AARBiH, RgTO Sarajevo: Dnevi izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02-76/92, 24. 04. 1992, 08:00. 78 AARBiH, TO RBiH, Okrupnjavanje sastava TO i njihova upotreba Nareenje, Pov. broj 02/61-1, 18. 04. 1992. godine. 79 AARBiH, RgTO Sarajevo, Pregled stanja popune pripadnicima i dobrovoljcima TO i oformljenim jedinicama u optinskim tabovima teritorijalne odbrane, 18. 04. 1992. godine. 33

Mesud adinlija

U sastavu OpTO Vogoa, do poetka maja, djelovalo je i samostalno odjeljenje u Mjesnoj zajednici Gora.80 OpTO Vogoa je 27. aprila od pretpostavljene komande traio uniforme i oznake TO za 250 ljudi.81 tab sa intendantskim odjeljenjem bio je smjeten u kolskoj zgradi na Kobiljoj Glavi, jedna eta u zgradi Saobraajnog fakulteta, a ostale jedinice, zbog nedostatka javnih objekata na teritoriji koju su snage TO Vogoa kontrolisale, bile su smjetene u privatnim kuama.82 U ovoj fazi nije dolo do daljnjeg okrupnjavanja jedinica, pa je Optinski tab u naredna dva mjeseca sa ovim jedinicama, i sa neto u meuvremenu formiranih pritapskih jedinica, neposredno rukovodio i komandovao. Djelovanje JNA bilo je faktiki djelovanje agresorske vojne sile, mada je njena komanda u Bosni i Hercegovini nastojala verbalno dokazati kvazineutralnu poziciju, kakvu je drala prethodne godine na poetku ratnog sukoba u Hrvatskoj. Jakim snagama zauzimala je znaajne vojne objekte u Sarajevu, a snagama razmjetenim na prostoru van grada, koji su kontrolisale srpske snage, pruala artiljerijsku i svaku drugu pomo tim snagama u napadima na grad. Iza fasade iekivanja dogovora o njenoj budunosti u Bosni i Hercegovini, JNA se ubrzanim tempom preoblaila u uniformu nove srpske vojske kojoj je ustupala sva sredstva i opremu koju je posjedovala, kako bi, kada doe vrijeme za povlaenje, poskidala i povukla samo svoje zastave, a stvarne vojne efektive ostavila na terenu i u funkciji ostvarenja srpskog nacionalnog projekta. Kako su takve aktivnosti postajale sve oitije, a djelovanje JNA sve opasnije po mogunosti efikasne odbrane, Predsjednitvo RBiH je 27. aprila donijelo odluku o povlaenju JNA sa teritorije Bosne i Hercegovine.83 Na osnovu ove odluke, tab TO RBiH izdao je nareenje o potpunom zapreavanju putnih komunikacija kojima je JNA izvlaila materijalno-tehnika sredstva iz svojih objekata na podruja pod kontrolom SDS-a, te o blokadi irih podruja oko tih objekata i zabrani nenajavljenih izlazaka kolona iz kasarni JNA.84 Realizacija ovog nareenja bila je vana na cijelom podruju koje su kontrolisale snage TO RBiH, ali je od posebnog znaaja bilo uspjeno ostvarenje blokade kasarne Maral Tito na podruju Novog Sarajeva. Jake snage JNA koje su posjedale ovaj veliki vojni objekat u srcu grada dijelilo je dvjesto metara prostora sa june strane do rijeke Miljacke, iju su lijevu obalu na podruju Grbavice zaposjele srpske snage. Neto vei prostor sa sjeverne strane, na kojem su smjeteni eljeznika i autobuska stanica, dijelio je snage u kasarni od naselja Pofalii, iji su znatan dio drale mjesne srpske snage pojaane dobrovoljakim jedinicama sa strane, koje su imale oslonac u snagama koje su posjedale plato ui sa zaleem Rajlovca i Vogoe. Iz datog opisa situacije (pozicije prikazane na Karti 2) jasno je da je odbrana grada visila na tankom koncu nad kojim se njihala otrica realne mogunosti spajanja srpskih snaga sa Grbavice i Pofalia
80 81

Biljenica Nisada Balte. AARBiH OpTO Vogoa, Zahtjev za TMS, Pov. broj 06/31-1/92, 27. 04. 1992. 82 AARBiH OpTO Vogoa, Izvjetaj, Pov. broj 02/55-1/92, 29. 04. 1992. 83 Zapisnik sa 79. sjednice Predsjednitva RBiH, broj 02-011-327/92, 27. 04. 1992., imi, 178. 84 AARBiH, TO RBiH, Nareenje o sprovoenju Odluke Predsjednitva RBiH, Str. pov. broj 02/145-1, 29. 04. 1992. 34

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

sa snagama u kasarni, ime bi dolo do potpunog presjecanja teritorije grada i nemogue pozicije za nastavak njegove odbrane. Zbog toga je OpTO Novo Sarajevo vei dio snaga Odreda Veleii angaovao na blokadi kasarne Maral Tito. S june strane kasarne, liniju odbrane du Miljacke na potezu od Filozofskog fakulteta do zgrade Elektroprivrede BiH, uspostavio je Odred Pofalii II. Snage Odreda Pofalii I bile su postavljene u Pofaliima naspram spomenutih srpskih snaga u naselju.85 S razvojem procesa transformacije JNA u vojsku uspostavljene srpske paradrave i daljnjim jaanjem njene vojne snage, opisane tekoe i kritine take odbrane Sarajeva poveavale su rizike i neizvjesnosti ishoda bitke za glavni grad Bosne i Hercegovine. Osim snaga jugoslovenske vojske, u kola ostvarenja srpskih ratnih ciljeva u Bosni i Hercegovini od poetka agresije upregnute su dobrovoljake jedinice iz Srbije i specijalne jedinice MUP-a i Dravne bezbednosti Srbije.86 S druge strane, blokada Sarajeva koju je ve od 5. aprila uspostavila JNA i koja je svakim danom i daljnjim uspostavljanjem borbenog rasporeda srpskih snaga oko Sarajeva prerastala u klasinu opsadu grada, onemoguavala je bilo kakav dotok sredstava kojima bi bile ojaane snage branilaca Sarajeva. Dva pokuaja da se iz pravca Visokog dostave odreene koliine naoruanja i municije jedinicama TO u Sarajevu preduzeta 22. i 27. aprila sprijeile su srpske snage na podruju Ilijaa, oba puta uz ljudske i materijalne gubitke na strani pripadnika TO Visoko.87 Osim u bici za Sarajevo, komunikacijska izolovanost Vrhovne komande i taba TO RBiH umanjivala je njihove mogunosti da uspjeno rukovode i komanduju Teritorijalnom odbranom u odbrambenom ratu na irem prostoru Bosne i Hercegovine. vrsti obru opsade, stegnut u drugoj polovini aprila oko grada, vezao je u funkciju odsudne odbrane iz krajnje nepovoljnih pozicija88 ogromne ljudske potencijale Sarajeva. Pitanje njihovog oslobaanja, odnosno pitanje deblokade Sarajeva, bilo je od poetka jedno od kljunih pitanja rata. Toga su krajem aprila 1992. godine bili svjesni u tabu TO RBiH, pa su i pored nesreenosti strukture jedinica TO u kojima je u toku bilo okrupnjavanje i formiranje novih jedinica od prijavljenih dobrovoljaca, njihove neuvezanosti, slabe opremljenosti i obuenosti, planirali borbena dejstva u cilju deblokade grada. Toga su bili svjesni i napadai na Sarajevo, pa su na podruju pod svojom kontrolom provodili dodatnu mobilizaciju snaga89 i pojaavali napade.
85 86

Biljenica amila Idrizovia. Razgovor sa Salkom Idrizom. Razgovor sa Salkom Hajdareviem. Filip varm, Jedinica, dokumentarni TV serijal, Vreme film i B92, Beograd, 2006. 87 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Odbrana transporta naoruanja i municije za Sarajevo. 88 U meosobnom razgovoru dvojice funkcionera odmetnutog srpskog MUP-a nakon opisa situacije u Sarajevu od strane Kljajia, haki zatvorenik i ratni zloinac iz Banje Luke, Stojan upljanin, i sam konstatuje tako teak poloaj odbrane Sarajeva i kae da nema za njih goreg lokaliteta pod nebeskim svodom, mislei na branioce i graane Sarajeva, te bodri kolegu: drite ih, samo im na slamku, samo na slamku, vode i malo zraka. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Transkript presretnutog telefonskog razgovora izmeu Stojana upljanina i ede Kljajia, 07. 05. 1992. http://icr.icty.org. 89 Mobilizacija je provoena na podruju Vogoe, Vraca, Pofalia i Lukavice. Provoena je i uz primjenu sredstava prisile. AARBiH, MNO RBiH, Bilten o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH na dan 30. aprila 1992. godine. 35

Mesud adinlija

Prvog dana mjeseca maja srpske snage otpoele su dejstva i na spoljnoj i na unutranjoj strani uspostavljenog prstena opsade Sarajeva. Iz pravca Ilijaa napad je iao prema Brezi i Visokom. Intenzivirano je neselektivno granatiranje ireg podruja grada. Pjeadijski napad, podran tenkovskom vatrom sa Vraca po Ekonomskoj koli, Elektroprivredi i hotelu Bristol, pokuan je iz pravca Grbavice.90 Napad je odbijen, ali su artiljerijske kanonade na grad pojaane. U pokuaju da se pritisak na grad zaustavi, snage OpTO Stari Grad stavile su u potpunu blokadu objekat Komande 2. vojne oblasti JNA na Bistriku. Na ovu blokadu JNA je 2. maja ujutro odgovorila slanjem jakih snaga u centar grada. Oklopno-mehanizovana kolona kretala se iz Lukavice, preko Vraca i Grbavice, pravcem Vrbanja-most Skenderija Predsjednitvo RBiH. Branioci grada su ovu kolonu zaustavili na Skenderiji, eoni dio je uniten a ostaci snaga JNA potisnuti prema Grbavici. U isto vrijeme, vraajui se sa meunarodne konferencije u Lisabonu, na Aerodrom Sarajevo je sletjela dravna delegacija na elu s predsjednikom Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine Alijom Izetbegoviem. Aerodrom su jo od 5. aprila pod kontrolom drale snage JNA, koje su delegaciju zarobile i sprovele u kasarnu u Lukavici, nakon ega su poeli dramatini pregovori o njihovom oslobaanju u zamjenu za izlazak Komande 2. vojne oblasti JNA iz blokirane zgrade na Bistriku. Narednog dana postignut je sporazum i izvrena razmjena dravne delegacije Bosne i Hercegovine, a zatim je dolo i do napada na kolonu JNA u Dobrovoljakoj ulici.91 Dok se fokus panje bosanskohercegovake i svjetske javnosti nalazio na pitanju zarobljavanja i razmjene predsjednika Predsjednitva RBiH, dotle su srpske snage nastavljale napade na druge dijelove Sarajeva. Napad na selo Svrake u Opini Vogoa, koje su branile snage jednog voda OpTO Vogoa, poeo je 2. maja naveer. Srpske snage iz Vogoe postavile su pripadnicima TO i stanovnitvu Svraka ultimatum za bezuvjetnu predaju naoruanja, a zatim napale selo. Na ovakav razvoj dogaaja na podruju Sarajeva i u vezi sa situacijom na podruju Vogoe, tab TO RBiH dao je signal za poetak dejstava za koja je operativno nareenje sainio nekoliko dana ranije. Bilo je to prethodno pominjano nareenje za deblokadu Sarajeva napadom u zahvatu komunikacije Visoko-Ilija-Vogoa, uz angaovanje snaga TO Visoko i Breza iz pravca Visokog i snaga RgTO Sarajevo i snaga MUP-a iz pravca Sarajeva.92 Napad iz pravca Visokog zapoele su 3. maja znatnije snage Optinskih tabova TO Visoko i Breza na pravcu Visoko Kula Banjer ekrii Kralupi Ilija i ostvarile pomak oslobodivi oko 14 kvadratnih kilometara teritorije i ovladavi sa nekoliko znaajnih objekata na terenu, ali bez pribliavanja stvarnom cilju napada - ovladavanju Ilijaem i Vogoom i obezbjeenju ko90

AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d nateritoriji, Broj 02-151/92, 02. 05. 1992, 8:00. 91 adinlija, 18 92 AARBiH, tab TO RBiH: Nareenje br. 2, Str. pov. broj 02/146-1, 28. 04. 1992. 36

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

munikacije Visoko-Sarajevo.93 Na pravcu iz Sarajeva napad su izvrile samo snage OpTO Vogoa, nad kojima je komandu nekoliko dana ranije preuzeo Enes Beirbai. Snage jaine jedne ojaane ete po zamisli su trebale izvriti napad pravcem Hotonj Vogoa Semizovac, razbiti neprijateljske snage u zahvatu ove komunikacije i u rejonu Semizovca spojiti se sa snagama TO koje su napadale iz pravca Visokog.94 Od cijele zamisli, eta OpTO Vogoa je borbenim razvojem stavila pod kontrolu dio terena koji se iz pravca Grahovita sputa skoro do u centar Vogoe i drala dostignute poloaje do narednog dana trpei bonu vatru iz pravca Blagovca. Napad sa dostignutih poloaja nije nastavljen,95 a jedinica se uz dosta tekoa narednog dana povukla uz pretrpljene gubitke.96 Branioci Svraka su odoljeli do 4. maja, kada su se predali i kada su srpske snage ule u selo. Nakon predaje, srpske snage su zarobile, uz pripadnike TO, i sve civile, ukupno 580 stanovnika ovog sela.97 Sudbina ovog stanovnitva bila je jednaka sudbini nesrpskog stanovnitva ostalih dijelova Bosne i Hercegovine koje su zauzele srpske snage, sudbina ropskog ponienja, torture, ubistava i protjerivanja. Za njihov smjetaj kasarna JNA u Semizovcu pretvorena je u koncentracioni logor, a nakon nje u historijsku mapu beaa jedne anahrone velikodravne ideologije na kraju 20. stoljea upisani su i drugi logori i mjesta zatoenja na podruju Vogoe, kakvi su Bunker, pansion Kon-tiki, Planjina kua, Nakina garaa i druga, u kojima su rtve pokuaja uspostave nove srpske drave bili, osim stanovnika Svraka, i nesrpski itelji drugih dijelova Vogoe kojima su ovladale naoruane formacije Jovana Tintora.98 Prethodna borbena dejstva, i odbrambena i napadna, nisu bitno promijenila pozicije branilaca Sarajeva. Kritine take i rizici koje su one nosile po odbranu nisu otklonjeni, i Sarajevo se guilo u sve vroj opsadi. Granatiranje grada se pojaavalo, borbene aktivnosti preostalih snaga JNA u kasarnama, pa i jakih snaga u kasarni Maral Tito, bile su sve izraenije. Prostor koji je ovu kasarnu dijelio od srpskih snaga na Grbavici i u Pofaliima inio se sve uim. Postojali su i konkretni planovi na srpskoj strani da se, istovremenim napadom iz pravca Grbavice i Pofalia i
93

AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Artiljerijsko-pjeadijski napad na Kula Banjer-ekrii-Kralupi-Ilija. 94 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na naselje Vogoa. 95 PN ObP OpTO Vogoa Iljko Bari u razgovoru je iznio injenicu da su upuene snage i imale zadatak postaviti se na ovaj nain prema Blagovcu i na taj nain tititi bok specijalnim jedinicama koje su trebale napasti na glavnom pravcu prema Vogoi i, eventualno, jedinicama iz Visokog po njihovom izbijanju u rejon Vogoe. Kako nikakve specijalne jedinice nisu dole, a ni jedinice iz Visokog, upuena eta se uz izvjesne probleme narednog dana izvukla u pravcu Kobilje Glave. Razgovor sa Iljkom Bariem. 96 U ovoj akciji poginuo je pripadnik TO Vogoa Avdi Mehmed, a jedan borac je ranjen. AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na naselje Vogoa. 97 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Odbrana sela Svrake. 98 Detalje ovog velikog stradanja u knjizi: Eset Muraevi, Ubijene i nestale rtve zloina u Vogoi 1992-1995, Sarajevo, 2001. 37

Mesud adinlija

pokretanjem oklopnih snaga iz kasarne, izvri njihovo spajanje i potpuno presjecanje Sarajeva.99 Srpske snage u Pofaliima postajale su sve agresivnije, mada to, u odnosu na druge dijelove grada, nije bila glavna karakteristika ove jake i dobro naoruane strukture. Na poetku napada na Sarajevo u Pofaliima su stanovnici drali zajednike strae i punktove, i to je potrajalo do uspostave milicijske strukture pod komandom Laze Bojania. Nakon toga, srpske snage su uspostavile vlastite strae i punktove, kao i utvrene borbene linije i otporne take u cilju preuzimanja potpune kontrole nad naseljem. Maltretiranje nesrpskog stanovnitva na punktovima i slini ogranieni incidenti drali su tonus ratne psihoze u naselju, ali ozbiljnijih napada nije bilo, iako je oekivanje politikog i vojnog rukovodstva ovih snaga oito bilo drugaije. Na dio naselja koji su kontrolisale srpske snage, 9. maja su pale minobacake granate ispaljene sa Vraca. Na pitanje iz Pofalia zato ih gaaju, artiljerci sa Vraca su odgovorili da ih gaaju zato to nisu dovoljno aktivni.100 Doba komijske panje, koja se prvih dana pomalo i preko puanog niana osjeala, prolo je. Odreeni planovi za rjeavanja uskog grla odbrane Sarajeva na potezu od Pofalia do kasarne Maral Tito ve su pravljeni tajno u Regionalnom tabu TO Sarajevo. U Komandi Odreda Pofalii I 13. maja je odran sastanak na kome su obavjetajni organi odreda, opinskog i regionalnog taba TO RBiH razmijenili obavjetajne podatke u cilju finalizacije plana napada.101 Opi razvoj situacije na sarajevskom bojitu nalagao je hitno djelovanje, ne samo na podruju Pofalia. Snage RgTO Sarajevo 14. maja zapoele su borbena dejstva na irem prostoru u cilju deblokade grada. Napadi su izvedeni na pravcima Vrbanja-most Grbavica i Jevrejsko groblje Vraca, pravcem Stupsko Brdo kasarna Nedarii, i kao kljuni u ovom pokuaju, izvren je napad na Ilidu.102 Odreene aktivnosti izvoene su i na drugim linijama. Odred Hrasno Brdo izveo je uspjenu diverzantsku akciju na vrhu ulica Ozrenska103 i Milinkladska, dok je OpTO Vogoa pokuao s napadom na pravcu Barica, ali bez uspjeha.104 U odgovoru na uzavrelost sarajevskog bojita, srpske snage su, takoer, djelovale du cijele linije dodira. 14. maja ujutro su otvorili vatru na poloaje 2. ete Odreda Pofalii I. Snage u Pofaliima su potraile pomo u namjeri da odmah stupe u realizaciju prethodno naelno do99

O postojanju plana i konkretnim sastancima na Vracama na kojima je dogovarana njegova realizacija, svjedoi Jovan Tintor. Dobro upueni uesnik ovog sastanka, Tintor, navodi da je sve bilo dogovoreno i da je signal za poetak napada trebao dati general Milutin Kukanjac, komandant 2. VO. Njegovo oklijevanje Tintor vidi kao uzrok zbog kojeg nije dolo do presjecanja grada u vrijeme kada su srpske snage bile nadomak tog cilja. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Transkript emisije Moj gost njegova istina, urednik Risto ogo, gost Jovan, Joja, Tintor. http://icr.icty.org. 100 Iz presretnutog razgovora obavljenog radio vezom. AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d, Broj 02-177/92, 09. 05. 1992, 14.00. 101 efko Hodi, Pofalika bitka, Operacija Jesen 94, str. 7-48, Sarajevo, 2007, 11. 102 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Grbavicu i Vraca; Napad na Nedarie; Napad na Ilidu. 103 Dananja Novopazarska (op.a.) 104 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni izvjetaj o stanju bezbjednosti i b/d na teritoriji, Broj 02-193/92, 15. 05. 1992. 38

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

govorenog plana za ovladavanje naseljem. Kao pojaanje, stigla je jedinica iz Veleia, ali je cijeli pokuaj propao u zaetku.105 Predveer su srpske snage poele paliti bonjake kue u Orlovakoj ulici. Stanovnitvo je u panici naputalo kue i bjealo, a 14 lica je zarobljeno i zatvoreno u podrumu samoposluge u Orlovakoj. Sutradan 15. maja, komandir 3. ete Odreda Pofalii I, Alija Prazina, iji su borci branili svoje kue i porodice u dijelu Orlovake ulice koji se nalazio u potpunom okruenju srpskih snaga, izvjestio je komandanta Odreda da im je Bojani, komandir srpske milicije, postavio ultimatum da odmah predaju oruje, i da su dva mjetanina to ve uinila. Komandant Odreda je naredio komadiru 3. ete da sprijei daljnju predaju oruja, ene i djecu skloni u podrume kua i organizuje krunu odbranu.106 Optinski tab TO Novo Sarajevo pristupio je ubrzanim aktivnostima na pripremi odlune bitke za Pofalie. U popodnevnim i veernjim satima 15. maja, zajedno sa komandantima Odreda Veleii, Pofalii I i Pofalii II, precizirani su zadaci na osnovu prethodno pominjanog plana i sainjena zapovijest za napad.107 U istom vremenu je dogovoreno i angaovanje odreenog broja udarnih grupa Regionalnog taba i Vojne policije. Pofalika bitka zapoela je u jutarnjim satima 16. maja 1992. godine. Na glavnom pravcu napada: Hum rezervoar dom Gornji Pofalii, nastupale su snage Odreda Veleii, pojaane udarnim grupama RgTO, koje su vodili Enis Srna i Devad Topi Topa. Njihov zadatak bio je da u sadejstvu s lijevim susjedom, Odredom Pofalii II, snanim i iznenadnim napadom razbiju neprijatelja na prednjem kraju i izvre prodor u cilju rasijecanja naselja, opkoljavanja i razoruavanja neprijatelja. Snage Odreda Pofalii II, sa udarnim grupama vojne policije koje su vodili Kerim Luarevi i Ismet Bajramovi elo, napao je pravcem: Ul. Ranka ipke108 Ul. Ruera Bokovia vonjak Badarevo kafana Ravna gora. Jednim vodom odred je zatvarao pravac eljeznika stanica brdo Bakarevac Mljekara, radi obezbjeenja dejstava od eventualne intervencije neprijateljskih snaga iz kasarne Maral Tito. Na pravcu: Ul. Drinska Ul. Petra Meave109 angalovia-esma Ul. Humska Plavi granap, prema Obadu i poloajima 3. ete, napao je Odred Pofalii I, pojaan udarnom grupom Ferida Omerovia s Koeva i grupom policajaca SJB Novo Sarjevo. Pravac Ul. Adema Bue Zrak Gornji Dolac trebala je zatvoriti ojaana eta OpTO Novi Grad s komandirom Derviom Gadom, sa zadatkom da vee dio srpskih snaga na Obadu i padinskim dijelovima Orlovake ulice, kao i da sprijei eventualnu intervenciju i pojaanja iz pravca brda Orli. Na desnom kraju vezivanje snaga i sprjeavanje intervencije iz
105

Hodi, 11. Jedinica je bila sastavljena od jednog voda Odreda Veleii pojaanog sa desetinom boraca OpTO Centar sa Grdonja. 106 Biljenica amila Idrizovia. 107 O udnoj sudbini ove zapovijesti, koja u dobroj mjeri odslikava stanje u kojem se odbrana Sarajeva nalazila u to vrijeme i rizike koje je Pofalika bitka nosila, a koju je Sefer Halilovi ispred TO RBiH usmeno odobrio, ali odbio potpisati, a komandant RgTO odbio i jedno i drugo, da bi na kraju ostala personalno nepotpisana, ali izvrena, sa puno detalja u pomenutoj knjizi autora efka Hodia. 108 Dananja Reisa Fehima Spahe (op.a.). 109 Dananja Fra Matije Divkovia (op.a). 39

Mesud adinlija

pravca Orlia bio je zadatak snaga OpTO Vogoa na liniji Hum Kobilja Glava Grahovite. Ukupne angaovane snage u napadu bile su oko 550 boraca.110 Nakon dobrog poetka na glavnom pravcu napada, u kojem su dobro opremljene udarne grupe protivoklopnim sredstvima eliminisale bunkere i utvrene poloaje srpskih snaga na potezu od rezervoara i igralita prema Humskom brdu i omoguile napredovanje snaga Odreda Veleii na tom pravcu, i napredovanja na pravcu napada Odreda Pofalii II, oko 11 sati dolo je do izvjesnog zastoja u bici. Protivoklopne udarne grupe na pravcima odreda Veleii i Pofalii II su se povukle iz bitke, a napad Odreda Pofalii I bio je zaustavljen vatrom iz jakog srpskog uporita kod Cvijetia-pekare. U to vrijeme su se upalili motori tenkova JNA u kasarni Maral Tito i inilo se da e s te strane uslijediti napad na pofalike borce istovremeno s kontranapadom koji su srpske snage poduzele iz pravca Plavog granapa. U naselju su se ak poele pronositi glasine da je bitka izgubljena i da e Pofalii pasti. Tenkovi ipak nisu pokrenuti iz kasarne, a srpski protivnapad je osujeen. Nakon toga je u borbu uvedena jedna udarna grupa iz specijalne jedinice Juke Prazine kojom je komandovao Samir Pezo. Odred Pofalii I konano je unitio neprijateljsko utvrenje i napravio prodor kod Cvijetia-pekare. Na glavnom pravcu Veleiki odred je nastavio napredovanje pofalikom gredom, dok je Odred Pofalii II nastavio napredovanje na svom pravcu napada prema Plavom granapu. Ubrzo su se komandanti odreda susreli na lokalitetu angalovia-esma, a dejstva su nastavljena prema Orlovakoj ulici i poziciji opkoljene 3. ete Odreda Pofalii I. U popodnevnim satima izvreno je spajanje s borcima ove ete i njihovo deblokiranje. Na tim pozicijama napad je zaustavljen.111 (Pravci napada snaga TO u Pofalikoj bici prikazani su na Karti 2.) U toku noi bilo je velikih problema u zadravanju snaga na dostignutim linijama i organizaciji nove linije odbrane. Pod okriljem mraka, preostale srpske snage, zajedno sa veinom stanovnitva iz dijela naselja koji su one kontrolisale, preko ui su napustile Pofalie.112 Bitka za Pofalie bila je dobijena. Njen znaaj bio je veliki. Iako po svim elementima predstavlja borbeno dejstvo taktikog nivoa, u odnosu na ukupnu poziciju odbrane Sarajeva, ona je u izvjesnom smislu imala i operativno-taktiki znaaj. Neprijatelju su naneseni veliki gubici u ivoj sili. Ratni plijen bio je veliki: 200 automatskih i poluautomatskih puaka, 2 PAT 20 mm, 17 PAM 12,7 mm, 8 MB 82 mm, 15 MB 60 mm, 20 RB, 6 OSA, 90 ZOLJA, 200 mina za MB 82 mm, 40 sanduka municije za pjeadijsko naoruanje. Cijela akcija izvedena je sa minimalnim gubicima snaga Teritorijalne odbrane i policije, s obzirom da se radilo o borbi u naseljenom mjestu i u uvjetima sadejstva vie razliitih jedinica.113
110

Fadil Alihodi, Operativno-taktika analiza Pofalike bitke, AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995. 111 Hodi, 40-45; Biljenica amila Idrizovia. 112 Ibid 113 Poginuli su: Miralem Miraija, Rasim Kotreba, Edin Krako, Muhamed Brutus. Iz jedinice Kerima Luarevia 40

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Karta 2: Raspored snaga i pravci napada u Pofalikoj bici

U psiholokom smislu veliki znaaj imala je injenica da je istom pobjedom osloboena znaajna teritorija koju su branioci uspjeli zadrati pod svojom kontrolom, to je bio prvi uspjeh takve vrste na sarajevskom bojitu od poetka rata.
poginuo je Muris elki. Ranjeno je 10 boraca. AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambenooslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Pofalika bitka. 41

Mesud adinlija

Karta 3

Nedugo nakon Pofalike bitke, tokom koje su snage OpTO Vogoa imale zadatak da svojom aktivnou vezuju srpske snage iz Vogoe i tako sprijee eventualna pojaanja koja su iz tog pravca mogla biti upuena prema Pofaliima, uslijedio je karakteristian odgovor. U samoj Vogoi i dijelovima opine koje su zauzele srpske snage, njihovo formacijsko ustrojavanje u Vogoansku brigadu Vojske Srpske Republike BiH praeno je pojaavanjem maltretiranja i terorisanja preostalog nesrpskog stanovnitva, pretresanjem i pljakom stanova, paljenjem kua, a po slobodnim teritorijama pojaano je artiljerijsko dejstvo.114 Po scenariju sprovedenom poetkom mjeseca u Svrakama, 25. maja 1992. dat je ultimatum za predaju naoruanja braniocima i stanovnitvu naselja Ugljeii. Istog popodneva je uslijedio snaan napad u kojem su srpske
114

AARBiH, MNO RBiH, Bilten o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH na dan 25. maja 1992. godine.

42

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

snage za oko 500 metara uspjele pomai linije koje su drali branioci i zauzeti vei dio naselja.115 Ipak, scenario iz Svraka se nije ponovio. U dijelu naselja Ugljeii I, nazvanom Kre, pripadnici OpTO Vogoa pruili su snaan otpor i, nakon borbe koja je trajala do veeri, odbili napad nanijevi napadaima znaajne gubitke.116 Odbrana je stabilizovana na novoj liniji. Prvobitne i novouspostavljene linije odbrane u rejonu Ugljeia prikazane su na Karti 3.

115 116

AARBiH, RgTO Sarajevo, Operativni izvjetaj, Broj 02-229/92, 26. 05. 1992. u 19:00. AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Odbrana naselja Ugljeii I Kre. U odbrani Kra 25. maja poginuli su: Amel Bekovi i Merzuk Feriz. Od strane srpskih snaga su zarobljeni, a zatim ubijeni Ibro Kro, Kasim Kro, Ramiz Kro, Asim Mro i Ahmed Piknja. 43

Mesud adinlija

III
(Daljnje okrupnjavanje jedinica. Formiranje 13. novosarajevske brigade. Sandaka brigada. Formiranje 1. vogoanskog odreda.)

Intenzitet borbenih dejstava na sarajevskom bojitu, sloenost zadatka odbrane Sarajeva od napada nadmonijeg neprijatelja i jo sloeniji zadatak njegove deblokade, kao nunog uvjeta za omoguavanje preivljavanja njegovog stanovnitva i funkcionisanja legalne dravne vlasti u gradu i njeno djelovanje iz grada na slobodnoj teritoriji Bosne i Hercegovine, ve u ranoj fazi rata opredijelili su tab TO RBiH da preduzme mjere na okrupnjavanju velikog broja malih jedinica na terenu. Taj proces se odvijao paralelno sa intenzivnim borbenim dejstvima tokom aprila i prve polovine maja 1992. godine. Iskustva i dometi voenih borbi pokazali su da je za ostvarenje zadataka koji su se postavljali pred Teritorijalnu odbranu Republike Bosne i Hercegovine potrebno uiniti daljnje korake u izgradnji njene organizacijsko-formacijske strukture. Postojali su i drugi razlozi. Proces pretvaranja snaga JNA na teritoriji Bosne i Hercegovine u Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine polovinom maja je bio dovren. Odlukom rukovodstva srpske paradrave i uz saglasnost generaltaba Vojske Jugoslavije, ve 3. maja formiran je ui dio budueg glavnog taba srpske vojske u Bosni i Hercegovini.117 Srpska skuptina je 12. maja u Banjoj Luci donijela formalnu odluku o formiranju Vojske SrR Bosne i Hercegovne. Za komandanta Glavnog taba ove vojske postavljen je general Ratko Mladi.118 Supstanca konverzije JNA u ovu vojsku, naravno, nije leala samo u injenici da je komandant Glavnog taba nove srpske vojske bio istovremeno i naelnik taba 2. vojne oblasti JNA. Ona e u potpunosti biti ostvarena nekoliko dana kasnije. Komanda 2. vojne oblasti je 14. maja izdala nareenje o preimenovanju korpusa JNA na teritoriji Bosne i Hercegovine u korpuse Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Ovim nareenjem preimenovane su i sve jedinice iz organskog sastava korpusa. Nareenje se odnosilo i na preimenovanje 4. korpusa JNA u Sarajevsko-romanijski korpus Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine.119 Komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa 22. maja, provodei Mla117

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VRS, Analiza borbene gotovosti i aktivnosti Vojske Republike Srpske u 1992. godini, Han Pijesak, april 1993. http://icr.icty.org. 118 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Zapisnik sa 16. sjednice Skuptine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini odrane 12. maja 1992. godine u Banjoj Luci. http://icr.icty.org. 119 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Nareenje Komande 2. VO nosilo je Str.pov.broj 1-1/25 od 14. 05. 1992. godine. http://icr.icty.org. Komanda 4. korpusa, odnosno Sarajevsko-romanijskog korpusa, svojim aktom Str.pov.broj 09/19-190 od 17. 05. 1992. jedinicama iz svog sastava dostavila je obavijest o njihovom 44

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

dievo nareenje, naredio je okrupnjavanje oruanih formacija, kako ih u dokumentu naziva dosadanjih jedinica TO srpskih odbrambenih snaga Srpske Republike Bosne i Hercegovine, u formacije brigada: Novosarajevske, Blaujske, Ilidanske, Kasindolske, Rajlovake, Vogoanske, Lukavike, Paljanske, Sokolake, Rogatike, Ilijake i Trnovske brigade.120 Formiranje brigada u cilju daljnjeg okrupnjavanja sastava Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine takoer je planirano ve polovinom maja. Komandanti optinskih tabova TO sa podruja grada su upoznati sa ovim planom na sastanku odranom prije 20. maja i od komandanata na ijim opinama su postojali uvjeti za formiranje brigada su traeni prijedlozi najpogodnijih linosti za dunosti komandanata. Prijedlog komandanta OpTO Novo Sarajevo za dunost komandanta budue brigade na ovoj opini bio je Enver ehovi, komandant Odreda Veleii. Kako je ovaj prijedlog odmah dobio saglasnost pretpostavljene komande, komandant OpTO Novo Sarajevo je naredio ehoviu da pone s pripremama. Enver ehovi je dunost komandanta Odreda Veleii 20. maja predao Ibrahimu Dervieviu i poeo s pripremama za formiranje brigade.121 Odluku o formiranju 13. novosarajevske brigade TO i postavljanju Envera ehovia na dunost njenog komandanta, Predsjednitvo RBiH donijelo je 27. maja 1992. godine.122 U vrijeme kada je otpoeo pripreme za formiranje brigade, OpTO Novo Sarajevo raspolagao je sa brojno ojaanim sastavom u odnosu na poetak aprila, ali je taj sastav bio i mnogo usitnjeniji, sa znatno vie jedinica na vezi, to je oteavalo rukovoenje i komandovanje. U sastavu OpTO Novo Sarajevo borila su se 4 odreda TO sa 1.602 borca, 8 eta sa 610 boraca, tri voda sa 76 boraca i jedno odjeljenje sa 10 boraca. Ukupno 2.298 boraca, sa jo 1.500 ljudi evidentiranih u OpTO i spremnih za ukljuenje u jedinice.123 Kao to se iz predoenih brojeva vidi, OpTO Novo Sarajevo je na raspolaganju imao vie nego dovoljan broj ljudi za formiranje brigade. Problem je bio u injenici da je na raspolaganju imao svega 30% pjeadijskog naoruanja u odnosu na broj boraca.124 Stvaranjem brigade elio se dobiti novi kvalitet, snana jedinica sposobna za manevar i proboj linija opsade, to se nije moglo postii prostim objedinjavanjem postojeih jedinica. Velike rizike po osjetljivu stabilnost linija odbrane nosila je i mogunost izdvajanja najboljih dijelova postojeih jedinica i njihovog ukljuivanja u sastav brigade, posebno s obzirom na imajue naoruanje. OpTO Novo Sarajevo je krenuo srednjim putem. Komandantu brigade su u prvom momentu na raspolaganje stavljeni
preimenovanju po sljedeem: 49. mbr u 1. sarajevsku brigadu, 120. lpbr u 2. sarajevsku brigadu, 216. bbr u 1. romanijsku brigadu, 4. map u Paljanski artiljerijski puk, 4. mpoap u Paljanski protivoklopni puk, 346. lap PVO u Sarajevski puk ARJ PVO, 4. bVP u Sarajevski bataljon vojne policije, 4. bv u Sarajevski bataljon veze, 4. Snb u Paljanski sanitetski bataljon, 4. atb u Paljanski automobilski bataljon, 4. inb u Sarajevski inenjerijski bataljon. 120 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK: Organizacijsko-formacijske promene u Korpusu, Nareenje, Str.pov.broj 09/19-192, 22. 05. 1992. http://icr.icty.org. 121 Razgovor sa Salkom Idrizom. 122 AARBiH, Predsjednitvo Republike Bosne i Hercegovine: Odluka o formiranju jedinica TO, PR broj 1170, 27.05.1992. 123 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Broj 02-212/92, 22. 05. 1992. 124 AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Naoruanje za popunu jedinica TO, trai, Pov. broj 02/119, 13. 06. 1992. 45

Mesud adinlija

starjeine OpTO, kao vrioci neophodnih dunosti u Komandi 13. novosarajevske brigade, i ova privremena komanda je poela sa izborom ljudstva iz postojeih jedinica sa kojim je planirala buduu popunu brigade, kada za nju budu stvoreni uvjeti. Izabrano ljudstvo nije povlaeno iz matinih jedinica, ime je ispunjen zahtjev da proces formiranja brigade ne oslabi odbranu. Do polovine juna evidentirano je 348 boraca koji su trebali ui u sastav brigade.125 S duge strane, problem usitnjenosti jedinica rijeen je daljnjim ukrupnjavanjem i objedinjavanjem manjih jedinica formiranih na mjesnom principu. Nareenjem komandanta OpTO Novo Sarajevo 19. juna formirana su tri nova odreda, koji su nazive dobili po nazivima mjesnih zajednica u kojima su formirani, to je bila uobiajena praksa u Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine tokom njenog mirnodopskog razvoja. Odred Omer Masli, sa zonom odgovornosti od kasarne Maral Tito do Ulice Brae Vujia126 iskljuno, te od korita Miljacke do Drinske ulice iskljuno. Za komandanta odreda postavljen je Omer Kljui. Odred engi-Vila, sa zonom odgovornosti od Ulice Brae Vujia do mosta i Doma zdravlja na Otoci iskljuno, te od korita Miljacke do Drinske ulice i podvonjaka iskljuno. Za komandanta odreda postavljen je Zlatko Lagumdija127. Odred Ivan Krndelj, sa zonom odgovornosti od Ulice Milutina urakovia128 do Ulice Petra Dokia129 iskljuno, te od korita Miljacke do Dinarske130 ulice iskljuno. Za komandanta odreda postavljen je Mario Frimel.131 Svi odredi na prostoru Novog Sarajeva, etiri postojea i tri novoformirana objedinjavanjem postojeih manjih jedinica, raspolagala su ukupno sa 3.656 boraca i sa 1.349 cijevi pjeadijskog naoruanja.132 Iako su aktivnosti na odabiru ljudstva za popunu 13. novosarajevske brigade kontinuirano provoene, do njenog stvarnog zaivljavanja nije moglo doi prije nego se stvore uvjeti da brigada u punom obimu preuzme borbene poloaje i odgovornost za rejone odbrane postojeih odreda TO. To e se desiti krajem mjeseca jula 1992. godine. Tada je komanda brigade popunjena najizraslijim starjeinama iz komandi Odreda Veleii i Odreda Pofalii I i II, a bataljoni formirani iz odabranog ljudstva iz odreda: 1. bataljon iz Odreda Pofalii II, 2. bataljon iz Odreda Pofalii I, 3. bataljon iz Odreda Veleii. Period od dva mjeseca, u toku kojih su trajale aktivnosti na formiranju 13. novosarajevske brigade, osim intenzivnih borbenih dejstava o kojima e biti rijei na narednim stranicama, bio je ispunjen i refleksijama pomalo uzavrele atmosfere u kojoj se odvijala transformacija Teritorijalne odbrane u Armiju Republike Bosne i Hercegovine u toku juna i jula 1992. godine. U ovom peri125 126

AARBiH, TORBiH, Izvjetaj o toku izvrenja mobilizacije, 18. 06. 1992. Dananja Malta (op.a.) 127 Ne radi se o tadanjem potpredsjedniku Vlade RBiH i politiaru SDP-a, ve o starjeini TO i ARBiH istog imena i prezimena (op.a.) 128 Dananja Topal Osman-pae (op.a.) 129 Dananja Milana Preloga (op.a) 130 Dananja Zvornika (op.a.) 131 AARBiH OpTO Novo Sarajevo, Nareenje za okrupnjavanje i formiranje OdTO, Str.pov.broj 01/2, 19.06.1992. 132 AARBiH OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj, Str. pov. broj 35/01, 26. 06. 1992. 46

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

odu je na podruju grada formirano nekoliko jedinica na osnovu regionalnog porijekla boraca: 1. sandaka, 1. podrinjska, 1. istono-hercegovaka brigada i Olovsko-sokolaki odred. Ove jedinice su popunjavane eksteritorijalno u odnosu na gradske opine i time, posebno sandaka i podrinjska brigada sa izuzetno brzim masovnim prilivom ljudstva, izazvale onu vrstu poremeaja i problema u postojeim jedinicama koje je OpTO Novo Sarajevo nastojao izbjei u formiranju 13. novosarajevske brigade. Prelasci veeg broja pojedinaca, grupa boraca i itavih postojeih jedinica u ove brigade, po ocjeni RgTO Sarajevo, izazvao je probleme i poremeaje u rukovoenju i komandovanju unutar optinskih tabova. Primjedbe se nisu odnosile samo na slabljenje postojeih jedinica prelascima njihovih boraca u brigade o kojima je rije, ve i na probleme sa subordinacijom dijelova ovih brigada u odnosu na OpTO u ijim zonama djeluju i njihovu upotrebu u borbenim dejstvima.133 Usred ovih protivrjenosti u izvjesnom smislu naao se i OpTO Novo Sarajevo u ijoj se zoni, u Pofaliima, smjestila komanda brigade i 1. bataljon 1. sandake brigade. Pored prethodno opisane vrste regionalnog koncepta formiranja brigada, koji je doao kao odluka odozgo, iz TO RBiH, na podruju Novog Sarajeva u ovom periodu javila se i inicijativa za regionalizaciju odozdo, sa nivoa mjesnih zajednica Pofalii i Veleii, odnosno iz odreda formiranih u ovim mjesnim podrujima. Radilo se o prijedlogu da se od dva pofalika i veleikog odreda formira zasebna Pofaliko-veleika brigada, to bi vratilo na poetak ve poodmakli proces formiranja 13. novosarajevske brigade.134 Inicijativa nije prihvaena od strane nadlene komande, ijom naredbom je brigada 27. jula 1992. godine potvrena kao jedinica ARBiH pod formacijskim imenom 13. novosarajevska pjeadijska brigada.135 Popuna brigade je izvrena primarno iz pomenutih odreda, a od cijele ideje ostao je samo nezvanini, popularni naziv Pofaliko-veleika za 13. novosarajevsku brigadu. Ostatak ljudstva iz odreda, koji nije uao u sastav 13. novosarajevske pjeadijske brigade, ostao je rasporeen u prostornim jedinicama od kojih e u augustu biti formirani Protivdiverzantski odred Pofalii, za ijeg je komandanta postavljen Tahir Hajdari, i Protivdiverzantski odred Veleii, za ijeg je komandanta postavljen efet Badarevi.136 Inicijativu za formiranje 1. sandake brigade pokrenula je grupa uglednih graana Sarajeva porijeklom iz Sandaka u elji da na taj nain da doprinos odbrani Bosne i Hercegovine. Odluku o njenom formiranju Predsjednitvo RBiH donijelo je 4. juna 1992. godine, a za njenog komandanta je postavljen Medo Haznadar.137 Komandno mjesto brigade bilo je u Pofaliima u prostorijama graevinskog preduzea Vranica, gdje je bila smjetena Komanda brigade i njen 1. bataljon. Kao 2. bataljon brigade voen je Odred Isaha Mulia sa Stare Breke, Opina Centar.
133

AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-344/92, 18. 06. 1992, 08:00; AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-429/92, 28. 06. 1992, 19:00. 134 AARBiH, OpO Novo Sarajevo, Miljenje u vezi sa formiranjem 13. novosarajevske brigade, Broj 60/01, 23.07. 1992. 135 AARBiH, GOSBiH, Nareenje, Broj 02/737-1, 27. 07. 1992. godine. 136 AARBiH, RgTO Sarajevo, Postavljenje, broj 01/998-1, 28. 08. 1992. 137 AARBiH, MO RBiH: Nareenje, broj 01-354/92, 10. 06. 1992. 47

Mesud adinlija

Formiranje 3. bataljona zapoeto je na podruju Boljakovog i Bua-Potoka u Novom Gradu. Osim formacijskih pritapskih jedinica, u sastavu brigade je voeno i nekoliko manjih samostalnih jedinica: samostalni vodovi Bentbaa, Butmir, Otes i Mojmilo.138 Iz navedene strukture 1. sandake brigade vidi se da su jedinice iz njenog sastava bile disperzirane na podruju svih gradskih opina. Na tim podrujima one su uzimale uee u borbenim dejstvima unutar borbenog rasporeda snaga Teritorijalne odbrane opina na ijim teritorijama su djelovale. U periodu od sredine jula do kraja septembra 1992. godine, brigada je u punom sastavu ukljuena u borbena dejstva na podruju Nedaria, Stupa, Otesa i Azia.139
Tabela 1: Stanje TMS kojim je raspolagao OpTO Vogoa na dan 20. 05. 1992. godine140 Tabela 2: Pregled naoruanja Vogoanske brigade VSrRBiH

r/b 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17.

NAZIV TMS Pitolj (nepoznati kalibri) Pitolj 7,62 mm Pitolj 7,65 mm Pitolj 9 mm Pitolj 6,35 mm Pitolj automatski Automat 7,62 M56 Automat 11,43 Automat 9 mm HEKLER Puka 7,9 mm M48 PAP 7,62 mm AP 7,62 mm Lovaki karabini i puke (razni modeli) PM 7,62 mm PM 7,9 mm Breda PAM

komada 32 5 15 8 1 1 17 8 20 49 62 156 89 3 5 1 1

r/b 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

NAZIV TMS Automat 7,62 mm PAP 7,62 mm AP 7,62 mm PM M72 7,62 mm PM M84 7,62 mm PM M53 7,9 mm Puka M48 7,9 mm PAM 12,7 mm MB 81 mm MB 60 mm MB 120 mm PAT 20 mm 20/1, 20/2, 20/3, 20/4 PAT Bofors 40 mm RB M57 Top B1 76 mm Top ZIS 76 mm Tenk T55 VBR 128 mm Haubica 105 mm

komada 10 308 450 20 10 144 15 10 10 15 3 20 10 35 1 1 2 1 1

U vrijeme poetka faze okrupnjavanja jedinica Teritorijalne odbrane u kojoj su formirane prve brigade, snage OpTO Vogoa bile su grupisane u rejonima i naseljima Ugljeii, Hrastik,
138 139

Murat Kahrovi, Kako smo branili Sarajevo: 1. sandaka brigada, Sarajevo, 2001, 126. O borbama koje je ova brigada vodila u odbrani Sarajeva, detaljno u navedenoj monografiji autora Murata Kahrovia. 140 AARBiH, OpTO Vogoa, Pregled imajueg stanja naoruanja, Broj 06/86-2/92, 20. 05. 1992. 48

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Balino Brdo, Ugorsko, Tihovii, Barica, Hotonj i Kobilja Glava. U sastavu OpTO borilo se 5 eta, 7 vodova i 1 samostalno odjeljenje, sa ukupno 1.289 borca. U OpTO je bio evidentiran i spreman za ukljuenje u jedinice TO jo 931 dobrovoljac.141 Limit za njihovo ukljuivanje u jedinice nalazio se u nedostatku naoruanja i opreme. Pregled naoruanja s kojim su raspolagale jedinice OpTO Vogoa dat je u Tabeli 1. Naspram sebe imale su snage Vogoanske brigade VSrRBiH. Pregled naoruanja kojim je raspolagala Vogoanska brigada dat je u Tabeli 2, i ilustrativan je po pitanju razumijevanja odnosa snaga i uvjeta u kojima je OpO Vogoa organizovala odbranu.142 Snage OpO Vogoa branile su se razvuene u dugoj liniji sa mnogo jedinicama neposjednutih i nepokrivenih prostora, kako je naznaeno na naoj Karti 4. Navedena ogranienja opredijelila su OpTO Vogoa, u kojem je dunost komandanta od 7. maja obavljao Ramiz Durakovi, da u tom trenutku ne preduzima okrupnjavanje jedinica u formaciju odreda. Uvjeti za taj korak bili su stvoreni u narednih mjesec dana intenzivnih borbenih dejstava u kojima su snage OpTO Vogoa i brojno i organizacijski narasle na nivo koji je omoguavao da 27. juna 1992. godine na podruju Barice, Ugorskog i Hotonja bude formiran 1. vogoanski odred.143 Za komandanta odreda, nekoliko dana ranije, postavljen je Sinan Dafo.144 Organizacijsko i formacijsko prestrukturiranje unutar Teritorijalne odbrane na podruju Sarajeva, u fazi zapoetoj krajem maja, od poetka jula nastavljenoj unutar Armije Republike Bosne i Hercegovine, i dovrenoj do poetka septembra formiranjem 1. korpusa ARBiH, izvreno je paralelno sa intenzivnim borbenim dejstvima izvoenim gotovo svakodnevno i na unutranjoj i na spoljanjoj strani prstena opsade koji su srpske snage zatvorile oko Sarajeva. Neke od najznaajnih bitaka u tom nizu voene su na podruju Novog Sarajeva i Vogoe i o njima e biti rijei u narednom poglavlju.

141

AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Broj 02-212/92, 22. 05. 1992; AARBiH, RgTO Sarajevo, Izvjetaj, Str. pov. broj 342/1, 30. 05. 1992. 142 Podaci o naoruanju Vogoanske brigade su od 15. augusta, ali imamo vrstu osnovu da dokaemo da se koliina nije bitno promijenila od poetka oruanog sukoba. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Operativa grupa Srpske vojske Vogoa, Podaci o naoruanju i zahtev za 0,5 b/k municije, Str. pov. broj 178/92, 18. 08. 1992. http://icr.icty.org. 143 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Broj 02-417/92, 27. 06. 1992. u 19:00. 144 AARBiH, TO RBiH, Imenovanje, broj 02/349-191, 24. 06. 1992. 49

Mesud adinlija

Karta 4: Naelan raspored snaga OpTO Vogoa do 25. maja 1992. godine145
145

Karta rekonstruisana na osnovu radnih biljenica naelnika taba OpTO Vogoa Nisada Balte i predstavlja naelan raspored snaga, ne i ininjerijski ureene stalne linije odbrane.

50

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

IV
(Operacija LJETO-92. Oslobaanje Orlia. Borbe za Hrasno Brdo i Vraca. Pokuaji deblokade Sarajeva tokom jula 1992. Operacija JUG-92. Odbrana Azia. ivi tit: odbrana Orlia.)

Krajem maja i poetkom juna provoene su aktivnosti na iseljenju preostalih kasarni JNA iz Sarajeva. To pitanje je bilo izuzetno vano za novopostavljenog komandanta srpskih snaga u Bosni i Hercegovini, generala Ratka Mladia. U njegovoj viziji sudbine Sarajeva nije bilo mjesta sivim tonovima: na okolnim brdima i na prilazima gradu bilo je mjesta samo za do zuba naoruane srpske vojnike. Unutar tog prostora bili su prihvatljivi samo goloruki branioci i, u svim egzistencijalnim potrebama, uskraeni graani Sarajeva. Zbog toga je pridavao izuzetnu panju pitanju sredstava JNA u sarajevskim kasarnama, pa ak i pitanju koritenja samih objekata nakon iseljenja JNA iz njih. U pregovorima oko tih pitanja bio je krajnje nepopustljiv, prijetio stranim odmazdama, bombardovanjem i unitavanjem pojedinih dijelova grada. I ne samo da je prijetio, ve je i praktino pokazivao svoju ruilaku strast. Tih dana druge polovine maja mnogi dijelovi grada pretrpjeli su velika razaranja. uvena je njegova naredba izdata 28. maja o gaanju Pofalia i Veluia zbog toga to u njima nema srpskog ivlja mnogo.146 Bez obzira na to, proces iseljenja kasarni JNA iz Sarajeva je privoen kraju. Kasarna Maral Tito iseljena je 5. juna. Znaajnija borbena i druga materijalno-tehnika sredstva, pripadnici Teritorijalne odbrane dobili su kroz pregovore o uvjetima izmjetanja jedinica JNA, dio je otet i zaplijenjen, dio ostavljen i zateen u objektima. Znatnije koliine naoruanja i municije, a posebno artiljerijska orua u iji su posjed doli branioci Sarajeva, u velikoj mjeri su ojaali borbeni moral jedinica.147 Ovu injenicu tab TO RBiH, na ijem se elu od 25. maja nalazio Sefer Halilovi, je procijenio kao dovoljan uvjet za poetak napadne operacije deblokade Sarajeva dejstvima jedinica iz okruenja i jedinica sa spoljne strane prstena opsade grada, bez obzira na injenicu da je proces formiranja brigada, nareen u cilju realizacije upravo ove operacije, bio u samom zaetku i provoen s tekoama o kojima je bilo rijei na prethodnim stranicama. Operacija nazvana LJETO-92 zapoela je 6. juna napadom snaga TO RBiH sa spoljne strane prstena opsade. Sa slobodne teritorije Igmana i Hadia snage TO napale su kasarnu i vojna skladita
146

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Razgovor voen dana 28. 05. 1992. godine izmeu Mladi, Ratka i Vukainovi, Mirka. http://icr.icty.org. 147 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-282/92, 07. 06. 1992, 19:00. 51

Mesud adinlija

u unovnici, kao i neprijateljske linije na podruju Kasatia, Drozgometve, Dupovaca i Koana.148 S podruja Kiseljaka napadnuti su objekti Batalovo brdo, Kobiljaa i Rakovica.149 Snage iz Visokog napale su na pravcu Vratnica Dobranjsko brdo Viegrad150, i nisu uspjele probiti neprijateljske linije, dok su se nakon poetnih uspjeha prema Kasatiima i unovnici, te prema Rakovici iz pravca Kiseljaka, snage TO na ovim pravcima povukle na polazne poloaje. Glavni tab VSrRBiH spremno je doekao ovu operaciju snaga TO RBiH. Planirajui svoje aktivnosti u okvirima realizacije stratekih ciljeva koje je usvojila Skuptina srpskog naroda151 i raunajui da je teite operacije na pravcima napada sa spoljne strane prstena opsade, ova komanda je 6. juna, u odgovoru na operaciju snaga TO, potinjenim korpusima izdala direktivu da, uz vrsto dranje dostignutih linija, izmeu ostalih ciljeva na podruju cijele Bosne i Hercegovine, ofanzivnim dejstvima s ogranienim ciljem poprave operativnotaktiki poloaj na irem podruju Sarajeva. Ciljevi koje je srpska ofanziva trebala postii bili su: ienje dijelova Sarajeva sa srpskom veinom stanovnitva, presijecanje grada pravcem Nedarii Stup Rajlovac, obezbjeenje ireg podruja aerodroma, uz zauzimanje i ienje Mojmila, Dobrinje, Sokolovi-Kolonije i Butmira. Dalje je trebalo deblokirati komunikacije Trnovo Sarajevo i Zlatite Pale, uz obezbjeenje s pravca Gorada, Rogatice i epe, te obezbijediti komunikaciju Sarajevo Sokolac Vlasenica i uspostaviti vru vezu sa Istonobosanskim korpusom. Ovi zadaci postavljeni su Sarajevsko-romanijskom korpusu, uz potrebno sadejstvo u dijelu realizacije s Hercegovakim i Istonobosanskim korpusom VSrRBiH.152 Komanda Sarajevsko-romanijskog korpusa je dobiveni zadatak planirala realizovati u dvije faze. Prvu fazu, koja je ukljuivala zauzimanje naselja u irem okruenju aerodroma i obezbjeenje komunikacija, trebale su realizovati 1. i 2. sarajevska, 2. romanijska, Novosarajevska, Ilidanska i Trnovska brigada Vojske SrRBiH. Ostale brigade iz sastava korpusa trebale su vrsto drati dostignute linije i imati gotove snage za intervenciju na, eventualno ugroenim, pravcima dejstva snaga TO RBiH sa spoljne strane prstena opsade Sarajeva. U drugoj fazi ofanzive trebalo je postii presjecanje grada zadatom linijom. U ovoj fazi su snagama koje napreduju iz pravaca aerodroma i Ilide, u susret trebale krenuti Rajlovaka brigada, napadom na pravcu Rajlovac - stupska petlja, i Vogoanska brigada, napadom na pravcima u Brijee i u Boljakov Potok. Gotovost za
148 149

AARBiH, Zdrueni odred Igman, Izvjetaj, Str. pov. broj 01/23-3, 06. 06. 1992. AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Batalovo brdo (tt 934), Kobiljau i Rakovicu. 150 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Artiljerijsko-pjeadijski napad na pravcu Vratnica-Dobranjsko brdo-Viegrad. 151 Na zasjedanju 12. maja ova skuptina je usvojila Odluku o stratekim ciljevima srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, a to su: 1. Dravno razgranienje od druge dve nacionalne zajednice; 2. Koridor izmeu Semberije i Krajine; 3. Uspostavljanje koridora u dolini reke Drine, odnosno eliminisanje Drine kao granice izmeu srpskih drava; 4. Uspostavljanje granice na rekama Uni i Neretvi; 5. Podela grada Sarajeva na srpski i muslimanski deo i uspostavljanje u svakom od delova efektivne dravne vlasti; 6. Izlaz Republike Srpske na more. Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 22, 26. novembar 1993. 152 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VSrRBiH, Direktiva za dalja dejstva, Str. pov. broj 02/5-22, 06. 06. 1992. http://icr.icty.org. 52

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

izvrenje napada nareena ja za 8. juni 1992. godine u 6 sati.153 Upravo u to vrijeme, kada su sve jedinice Sarajevsko-romanijskog korpusa bile dovedene u punu borbenu gotovost, krenuo je napad snaga Teritorijalne odbrane RBiH s unutranje strane prstena opsade Sarajeva. Napad je zapoeo du gotovo cijele linije razdvajanja i bez stvarno izraenog teita.154 Vaan rezultat prvog dana borbi, s obzirom na planirane ciljeve srpske ofanzive, a koji su podrazumijevali zauzimanje Dobrinje i Aerodromskog Naselja, kao i presjecanje grada linijom Nedarii Stup Rajlovac, prestavljalo je ostvareno spajanje sa snagama odbrane na Dobrinji i deblokada ovog naselja. Snage Teritorijalne odbrane zauzele su i objekat Osmice na Trebeviu, kao i dio Vraca, ali su se u toku noi srpske snage vratile na ove pozicije. Na ostalim pravcima napada snaga TO iz okruenja, kao i na pravcu napada OpTO Ilida, nisu ostvareni pomaci.155 Uspjena su bila borbena dejstva na pravcima napada Optinskih tabova TO Novo Sarajevo i Vogoa. Najvaniji rezultat koji su postigle jedinice ovih tabova borbenim dejstvima izvedenim 8. juna 1992. godine bio je oslobaanje Orlia (tt 876), najdominantnije kote na platou ui. Pozicije za oslobaenje Orlia bile su poboljane akcijom jedinica OpTO Vogoa izvedenom u noi 6/7. juna, u kojoj su napadom iz dva pravca i, u potpunosti postignutim, efektom iznenaenja, osvojeni poloaji srpskih snaga u Grahovitu, pri emu je zarobljeno 7 srpskih vojnika. U toku ienja terena narednog dana su zarobljena jo dvojica, a da snage OpTO Vogoa nisu imale poginulih i ranjenih boraca.156 Napad na pravcu ui izvele su 8. juna u ranim jutarnjim satima istovremeno snage OpTO Vogoa, Novo Sarajevo i Novi Grad. Sa osvojenih pozicija u Grahovitu snage OpTO Vogoa bile su najblie srpskim poloajima na Orliu, i sa tih pozicija su ih napale. Istovremeno je zapoeo napad snaga Odreda Pofalii I i Veleii OpTO Novo Sarajevo. Komandant Odreda Veleii je svoje snage podijelio u dva dijela. Glavnina snaga odreda napala je desnim krajem iz zone OpTO Vogoa, s pozicije sjeverno od Demirovia-kua i groblja. Manjim snagama Odred je napadao i lijevim krajem iz vlastite zone. Napad je izveden istovremeno u pravcu Orlia i u bok neprijateljskih snaga jugoistono od kote Orli. Nakon eliminisanja prvih neprijateljskih otpornih taaka, glavnina Odreda Veleii podijeljena u tri udarne grupe, produila je napad i napredovanje
153

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Instrukcija za dalja dejstva, Str. pov. broj 10-74-44, 07. 06. 1992. http://icr.icty.org. 154 U sauvanoj arhivskoj grai nismo pronali zapovijest za napad ili plan operacije LJETO-92. Ibrahim Dervievi, u vrijeme ove operacije komandant Odreda Veleii, kasniji komandant 1. mtbr, tvrdi da je glavni pravac napada u ovom pokuaju proboja iz okruenja bio Stup Azii Vrelo Bosne Blauj, i da je tim pravcem napadala 1. sandaka brigada. Ibrahim Dervievi, Prva slavna i viteka brigada: herojstvo i rtve u odbrani Sarajeva 92 -95, Sarajevo, 2009, 106. Potvrdu ovoga nismo pronali u dostupnim borbenim izvjetajima i analizama. Ako je to tano, onda je vrlo vjerovatno da je G srpske vojske, uzimajui u obzir mjere koje je poduzeo i koje smo naveli, bio upoznat sa detaljima operacije LJETO-92. 155 AARBiH, tab TORBiH, Informacija o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH za protekla 24 asa, broj 02/349, 08. 06. 1992; AARBiH, tab TORBiH, Informacija o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH za protekla 24 asa, broj 02/349-58, 09. 06. 1992; AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj o izvrenim borbenim dejstvima na dan 08. 06. 1992. 156 AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis. 53

Mesud adinlija

pravcima prikazanim na Karti 5. Drugi dio snaga Odreda Veleii napadao je s fronta, kao desni susjed snagama Odreda Pofalii I, i napredovao je paralelno s njima. Odred Pofalii I sa pozicija sjeveroistono od tvornice Zrak, zapoeo je napad s fronta u linijskoj formaciji. Borbeni kontakt s neprijateljem uspostavljen je ispod objekta koji su borci nazvali Kua sa est prozora, gdje je odred zaustavljen snanom vatrom od koje je pretrpio znaajne gubitke. Nakon toga, komandant Odreda Pofalii I je u borbu uveo vlastitu rezervu i grupu boraca 1. sandake brigade, koja je dola u ispomo, i svoje snage podijelio u tri grupe koje su napadale u pravcu Krstaca, u pravcu Volujaka i desno na pravcu susjedne jedinice Odreda Veleii. Nakon to su snage OpTO Vogoa i Odreda Veleii savladale otpor neprijatelja i izale na kotu Orli, a Odred Veleii dijelom snaga bonim udarom izvrio prodor juno od Orlia, a dijelom snaga napredovao niz gredu iz pravca Orlia prema Volujaku, srpske snage koje su zaustavile napad Odreda Pofalii I, nale su se, u taktiki, mnogo teoj poziciji, pa je ponovljeni napad pofalikog odreda dao rezultate i jedinica je ula u Krstac i napredovala prema Volujaku. Istovremeno sa opisanim deavanjima, na pravcu napada OpTO Vogoa na dva mjesta su ubaene jedinice u pozadinu neprijatelja. Jedinica koja je kod sela Kute presjekla komunikaciju onemoguila je dolazak pojaanja srpskim snagama na Orliu, pri emu je neprijatelju nanijela znaajne gubitke. Osim onemoguavanja pristizanja pojaanja, prisustvo ove i jedinice ubaene na Mujkia-brdo u pozadini imalo je i psiholoko dejstvo na srpske snage koje su drale Orli, i time doprinijelo uspjehu jedinice koja je iz pravca Grahovita borbom napredovala prema Orliu i napredovanju snaga OpTO Novo Sarajevo.157 Nakon to su jedinice OpTO Vogoa i Novo Sarajevo izvrile svoje zadatke i razbile snage neprijatelja na pravcima svog napada, na lijevom krilu su i jedinice OpTO Novi Grad potisnule neprijatelja i napredovale na svom pravcu napada. O snazi neprijatelja i uspjehu akcije govore podaci o ratnom plijenu. Zarobljene su, i u funkciju odbrane stavljene, dvije haubice 105 mm, dva brdska topa B1 76 mm, jedan protivoklopni top ZIS 76 mm, 4 MB 120 mm, 10 MB 82 mm, 20 MB 60 mm, jedan PAT 20/3, tri PAT 20/1, jedan PAT 40 mm, 6 PAM 12,7 mm, stotinjak puaka, nekoliko stotina hiljada komada municije raznog kalibra, vie teretnih i putnikih automobila i razna druga vojna oprema.158 Nakon uvrivanja dostignute linije, uslijedile su borbene aktivnosti nieg intenziteta kojima je linija, u odnosu na pozicije dostignute 8. juna, postupno pomaknuta nekoliko stotina metara od Orlia u pravcu kote 850 i uvezana s lijevim i desnim susjedom, to je potrajalo do kraja juna. Pravci napada i napredovanja jedinica TO, polazne i do kraja juna dostignute linije odbrane, kao i osloboena teritorija prikazani su na Karti 5.
157

AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj o izvrenim borbenim dejstvima na dan 08. 06. 92. g, Sarajevo, 08. 06. 1992; AARBiH, Komanda I Pofalikog odreda, Izvrenje borbenog zadatka, IZVJETAJ, Sarajevo, 09. 06. 1992; AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-286/92, 08. 06. 1992, 22:00; AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis; Dervievi, 102-122; Razgovor s Nisadom Baltom; Razgovor sa Salkom Hajdareviem. 158 Dervievi, 115. 54

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Karta 5: Pravci napada snaga TO RBiH 8. juna 1992.

Velika pobjeda, plaena velikim brojem poginulih159 i ranjenih boraca, kojom su 8. juna 1992. godine novosarajevski i vogoanski borci izali na plato ui, postavila je vrst temelj za nekoliko bitnih stvari koje e usmjeravati razvoj dogaaja na ovom dijelu sarajevskog bojita. Oslobaanjem Orlia, najvie kote na platou, steena je taktika prednost koja je omoguavala
159

U akciji oslobaanja Orlia 08. 06. 1992. godine na vogoanskom i novosarajevskom pravcu poginuli su: Senad koro, Haris ampara, Haris Fati, Vehbija Hadi, Zijad Heljo, Ermin Imamovi, Haim Krako, Nedad Pindo, Senad Pohara, Medin Ramovi, Mustafa Salihspahi, Safet Tahirovi, Nihad Tihi, Munib Tucak, Elmedin Vraalica, Ahmed Bjelak i air Demirovi. 55

Mesud adinlija

efikasnu odbranu Sarajeva od napada srpskih snaga iz pravca Vogoe i Rajlovca. Ova taktika prednost davala je dobru osnovicu i za inicijativu snaga Teritorijalne odbrane i ofanzivu u cilju proboja iz okruenja pravcem Sarajevo Vogoa Ilija Visoko. Od izlaska na plato ui, ogromni napori i rtve njegovih oslobodilaca bit e posveeni prvenstveno tom cilju. Najzad, posveenost istom cilju, na istom operativno-taktikom pravcu, odredila je i budui organizacijsko-formacijski razvoj u smislu objedinjavanja angaovanih snaga u jedinstvenu vojnu formaciju, to e rezultirati formiranjem 1. motorizovane brigade 19. februara 1993. godine. Do toga e doi kroz jo nekoliko faza organizacijskih promjena i dugi niz bitaka koje su vojevali pofaliki, veleiki i vogoanski ratnici. U isto vrijeme kada su njihovi saborci vodili borbe za oslobaanje Orlia, Krstaca i Volujaka, pripadnici Odreda Pofalii II, u ponovnom pokuaju oslobaanja Grbavice i Vraca, izvedenom u okviru operacije LJETO-92, izveli su napad na pravcu Trg Pere Kosoria160 Hrasno Brdo. Na ovom pravcu, uz Odred Pofalii II, bile su angaovane i jedinice Odreda Hrasno Brdo OpTO Novo Sarajevo i dio Specijalne jedinice MUP-a RBiH. Odred Pofalii II je s polazne linije u Sremskoj161 ulici napao neprijateljske poloaje u Milinkladskoj, Vrbovskoj i Zagorskoj162 ulici. Napad u ovim klasinim uvjetima borbe u naseljenom mjestu su predvodili specijalci MUP-a, koji su sa snagama TO postupno napredovali, osvajali kuu po kuu, sve do popodnevnih sati, kada je snanim otporom srpskih snaga napad zaustavljen. Specijalna jedinica i jedinice TO Novo Sarajevo imale su znaajne gubitke. Poginuo je komandir dijela Specijalne jedinice Vinko amarli, a komandant Odreda Pofalii II Jusuf Loi teko ranjen.163 Nakon Loievog ranjavanja, komandu nad odredom privremeno je preuzeo zamjenik komandanta Safet Dizdar, a 23. juna na dunost komandanta Odreda Pofalii II postavljen je Mehemed Cero. Dio snaga odreda je jo izvjesno vrijeme bio angaovan kao rezerva na pravcu Hrasnog Brda. Na ovom pravcu, u obnovljenom pokuaju oslobaanja vrha Hrasnog Brda i Vraca izvedenom 12. juna, istim pravcem kao i u prethodnom napadu, angaovana je jedna ojaana eta iz sastava Odreda Veleii. Jedinica je ponovo u borbi za svaku kuu dobro napredovala, ali je zbog toga to njeno napredovanje nisu pratili susjedi, zaustavljena bonom vatrom i vraena na polazne poloaje. Borbe su nastavljene i narednog dana, ali bitnih pomaka nije bilo.164
160 161

Dananji Trg heroja (op.a.) Dananja Olovska (op.a.) 162 Dananja Posavska (op.a.) 163 Poginuli su pripadnici Odreda Pofalii II: Vehid Grbo i Demal Panjeta. Ukupni gubici snaga OpTO Novo Sarajevo 08. juna na ovom pravcu bili su 14 poginulih i 30 ranjenih boraca. Specijalna jedinica MUP-a je uz pogibiju komandira amarlia, imala jo 8 ranjenih specijalaca. AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj o izvrenim borbenim dejstvima na dan 08. 06. 92. g, Sarajevo, 08. 06. 1992; AARBiH, Specijalna jedinica MUP-a RBiH, Analiza angaovanja Specijalne jedinice u Sarajevskoj akciji 08. 06. 1992. 164 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-310/92, 12. 06. 1992, 19:00; AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-314/92, 13. 06. 1992, 19:00; Dervievi, 123-127. U ovoj akciji poginuo je borac Veleikog odreda Semir Kadi. 56

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Poslije poetnog udara, snage TO iz okruenja postepeno su gubile dah i napadi koje su gotovo svakodnevno izvodile imali su sve manje ansi za uspjeh. S druge strane, poela je do izraaja dolaziti spremnost snaga Sarajevsko-romanijskog korpusa, iji su pripremljeni napad 8. juna ujutro svojom akcijom preduprijedili pripadnici TO. Nakon to su napadi TO poeli jenjavati, srpske snage su krenule u ofanzivu. Granatiranje gradskog podruja, intenzivno za sve vrijeme voenja junskih borbi za Sarajevo, posebno je pojaano 14. i 15. juna. U skladu s pomenutim planom dejstava, 15. juna su snage Trnovske brigade VSrRBiH poele napad na snage TO na podruju Bjelanice.165 U isto vrijeme, druge jedinice SRK izvele su pjeadijske napade na Butmir i Dobrinju.166 Snage TO RBiH su pokuale odgovoriti. Sa spoljne strane prstena opsade Sarajeva, napad su 16. juna izvrile snage TO iz pravca Visokog i Hadia. Kao i u napadu izvedenom na poetku operacije, nakon poetnog udara i mjestiminog napredovanja, jedinice su uz znatne gubitke zaustavljene.167 Snage iz okruenja, koje je RgTO Sarajevo nabrzinu ealonirao u tri taktike grupe zapovijeu napisanom 16. juna, 17. su pokuale iznutra probiti blokadu Sarajeva. TG-I Ilida imala je zadatak s podruja Hrasnice, Butmira i Sokolovi-kolonije napasti Ilidu. TG-II Dobrinja napadala je pravcem Dobrinja - Nedarii. TG-III Vogoa, u ijem su sastavu bile snage OpTO Vogoa i dio snaga OpTO Novi Grad i Centar, s jedinicama MUP-a, imale su zadatak da izvedu demonstrativni napad prema Vogoi. Zadatak jedinica OpTO Novo Sarajevo bio je po svaku cijenu sprijeiti prodor srpskih snaga iz pravca Vraca, a po stvaranju uvjeta, prei u napad i ovladati Vracama. Ostalim jedinicama TO u gradu i snagama MUP-a takoer je dat zadatak da odre vlastite poloaje i, po stvaranju uvjeta, otponu napade na svojim pravcima.168 Navedenom zapovijeu i nakon nje napisanim posebnim nareenjem, RgTO je naredio potinjenim jedinicama racionalizaciju utroka municije i MTS, iji se nedostatak, u odnosu na poetak operacije LJETO-92, brzo poeo osjeati.169 Napad snaga TO iz okruenja zapoeo je 17. juna skromnim rezultatima. Jedinice OpTO Novo Sarajevo su obnovile napad na pravcu Hrasnog Brda, koji je imao djelimian uspjeh i ostvareni pomak linija odbrane naprijed. Istovremeno su srpske snage napale Zlatite i zauzele poloaje TO na ovom objektu.170 Napadi snaga TO prema citiranoj zapovijesti izvoeni su i tokom 18. i 19. juna, na pravcima taktikih grupa Dobrinja i Vogoa. Izvren je pokuaj vraanja izgubljenih poloaja na Zlatitu i izvedeni su napadi na pravcima Nedaria i Poljina, i pravcem u selo Jezero. Zlatite, i pored izvjesnog popravljanja taktikog poloaja, nije vraeno u ruke
165 166

AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-331/92, 16. 06. 1992, 08:00. AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-336/92, 17. 06. 1992, 08:00. 167 AARBiH, TO RBiH Odsjek Visoko, Borbeni izvjetaj br. 2, Str. pov. broj 14-2, 16. 06. 1992. 168 AARBiH, RGTO Sarajevo, Zapovijest za napad i deblokadu Sarajeva, Op. br. 10, 16. 06. 1992. 169 AARBiH, RgTO Sarajevo, Racionalizacija utroka municije i MES, nareenje, Str. pov. broj 01/233-1, 18. 06. 1992. 170 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-341/92, 17. 06. 1992, 19:00. 57

Mesud adinlija

branilaca Sarajeva. U borbama na pravcu Zlatita od 17. do 19. juna uestvovala je jedna jedinica 1. sandake brigade. Na pravcu Nedaria i ui ostvaren je ogranien uspjeh, dok na drugim dijelovima sarajevskog bojita nije bilo pomaka.171 Srpske snage su odgovorile ekstremnom artiljerijskom vatrom po cijelom gradu, koja je dodatno pojaana tokom 20. juna, da bi krajem dana izvele pjeadijske napade pravcima Zabre Sokolje Boljakov Potok, a zatim i pjeadijske napade na Hotonj i Baricu. Ovi napadi su uspjeno odbijeni. 172 Ovo su bile posljednje borbe jaeg intenziteta u Sarajevu u junu 1992. godine. Do kraja mjeseca bilo je ogranienih dejstava s obje strane, kakav je bio napad srpskih snaga na Hrasnom Brdu 26. i uspjena diverzija u namjenskoj industriji Pretis koju su 27. juna izvele snage OpTO Vogoa,173 ali masovnijih napada i pomaka na bojitu nije bilo. Nastalo relativno zatije na frontu i posjeta francuskog predsjednika Miterana, koja je oznaila poetak funkcionisanja zranog mosta za humanitarnu pomo Sarajevu i kraj nadanja dravnog i vojnog rukovodstva Bosne i Hercegovine u mogunost meunarodne vojne intervencije u cilju zaustavljanja agresije, zaokruili su junsku fazu bitke za Sarajevo nazvanu operacija LJETO-92. Odlunost boraca TO i MUP-a RBiH ispoljena tokom pokuaja deblokade grada, prva masovna napadna dejstva na vie pravaca, pothranjena znatnijim koliinama municije i MTS zaplijenjenih prilikom iseljenja snaga JNA iz kasarni u gradu, i pored izuzetnih uspjeha kakvi su bili oslobaanje Orlia i deblokada Dobrinje, nisu dali oekivane rezultate. Hrabrost i portvovanost branilaca, koji su u ovim pokuajima oslobaanja grada tokom juna imali 199 poginulih, 736 ranjenih i dva zarobljena borca u jedinicama pod komandom RgTO Sarajevo,174 pokazala se nedovoljnom na dostignutom stepenu vojne organizacije. Sada je bilo oito da rat nee kratko trajati i da se treba bolje organizovati i spremiti za jo vee napore i rtve. Predsjednitvo RBiH je 20. juna donijelo odluku o proglaenju ratnog stanja i izdalo naredbu o opoj javnoj mobilizaciji. Po osnovu mobilizacije poeo je dodatni priliv ljudstva u jedinice, popuna postojeih i formiranje novih jedinica. U zavrnoj fazi bilo je razmatranje odluke o organizaciji Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine, koja je donesena 4. jula 1992. godine. Njome je formirana Armija Republike Bosne i Hercegovine i prestala postojati Teritorijalna odbrana RBiH.175 U pogledu organizacije, kao prijelazno rjeenje prema planiranoj korpusnoj strukturi, tab TO RBiH 25. juna je naredio formiranje dvije operativne grupe u Sarajevu i po jedne operativ171

AARBiH, RgTO Sarajevo, Izvjetaj o borbenim dejstvima na dan 19. 06. 1992. g., Pov.broj 02-351-1/92, 19. 06. 1992; AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-353/92, 19. 06. 1992, 19:00. 172 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-355/92, 20. 06. 1992; AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-362/92, 21. 06. 1992. 173 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-415/92, 27. 06.1 992, 08:00. 174 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-442/92, 30. 06. 1992, 08:00. 175 AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Odluka o organizaciji Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine, Broj 01-111-461/92, 04. jula 1992. godine. 58

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

ne grupe u zoni svakog od regionalnih tabova Teritorijalne odbrane.176 Na podruju Sarajeva ovo rjeenje nije realizovano bez velikih problema i izazivanja djelimino nekontrolisane pojedinane i grupne fluktuacije boraca iz jedinice u jedinicu.177 Operativne grupe u Sarajevu su ipak formirane, i ta aktivnost je provoena forsirano i paralelno s planiranjem skorih borbenih dejstava kojima su ti privremeni sastavi trebali izvriti proboj iz okruenja i deblokadu grada. Ishod ratnih dogaanja, o kojima emo dijelom i ovdje govoriti, pokazao je da je ovo sloeno rjeenje u ranoj fazi organizacije oruanih snaga i s postavljenim najsloenijim borbenim zadatkom, predstavljalo greku. Njime je dodatno uslonjen sistem rukovoenja i komandovanja nad neizmijenjenom strukturom taktikih jedinica. RgTO Sarajevo je objedinjavao rukovoenje i komandovanje nad dvije OG i nad preostalim jedinicama koje nisu ule u njihov sastav. Operativne grupe su odmah dalje dijeljene u taktike grupe. Brigade i ostale jedinice objedinjavane taktikim grupama, kao i jedinice van njih, i same su bile u ranoj fazi svog organizovanja ili transformacije. Ovako dinamina struktura u nastajanju nije bila u stanju izvesti sloenu operaciju deblokade Sarajeva, i to su potvrdili dogaaji iz jula 1992. godine. Kao prva od nekoliko planiranih akcija, poetkom jula se na dnevnom redu nala ideja deblokade grada u zahvatu aerodroma s ciljem da se omogui izlazak dobrovoljakog odreda i njegov mar u pravcu Gorada, ija se odbrana u ovo vrijeme nala u kritinoj situaciji. Proboj su trebale izvriti jedinice RgTO Sarajevo pravcima Aerodromsko Naselje Kasindolska ulica i Stupsko Brdo Kasindolska ulica. Sam dobrovoljaki odred trebala je formirati Druga OG, za ijeg je komandanta postavljen pukovnik Mujo Kafedi. U njegovom sastavu planirana je i jedinica koju su trebali popuniti OpO Novi Grad s bataljonom bez jedne ete i OpO Novo Sarajevo s jednom etom.178 RgO Sarajevo odbio je oslabiti vlastite snage izdvajanjem naoruane jedinice ranga bataljona iz svog sastava, i ponudio ljudstvo koje G OSRBiH nije bio u stanju naoruati i opremiti na podruju Sarajeva. Njegov naelnik Sefer Halilovi u tome nije vidio motiv da odustane od jalove ideje, pa je 22. jula naredio da se svo naoruano i za mar i borbu spremno ljudstvo 1. podrinjske brigade pripremi za mar prema Goradu. Zadatke, pravac mara i nain izlaska naredio je usmeno.179
176 177

AARBiH, tab TORBiH, Nareenje, Str. pov. broj 02/349-201, 25. 06. 1992. AARBiH, G OSRBiH/OB, Bezbjednosni aspekti formiranja Operativnih grupa, Sarajevo, 01. 07. 1992. 178 AARBiH, G OSRBiH, Zapovijest naelnika G OSRBiH za proboj i napad, Pov. broj 02/333-715, 06. 07. 1992; AARBiH, G OSRBiH, Nareenje za formiranje privremenog sastava, Str. pov. broj 02/349-229, 07. 07. 1992. Ideja da se preduzme pokuaj proboja opsade Sarajeva koji nije uspio tokom juna, s ogranienim ciljem omoguavanja izlaska iz okruenja jednog odreda i njegovog upuivanja u pravcu Gorada, sama po sebi izgleda udna. Jo udnija je injenica da G OSRBiH ne formira i ne upuuje jau jedinicu sa slobodne teritorije, gdje je to bilo mogue ostvariti bez veih komplikacija, ve to preduzima iz Sarajeva odakle je bilo teko izvodivo, a i da je bilo mogue osjetniji efekat bio bi u slabljenju odbrane Sarajeva, nego u jaanju odbrane Gorada. 179 AARBiH, G OSRBiH, Nareenje za mar i nareenje za borbu, Str. pov. broj 02/349-452, 22. 07. 1992. Pisanih tragova o detaljima ove usmene instrukcije u dostupnoj arhivskoj rai nema. Postoji rairena usmena interpretacija da je nakon proboja na Poljinama 31. jula 1. podrinjska brigada trebala produiti svoj mar prema Goradu. Ako postoje ikakvi elementi istine u ovoj interpretaciji, oni dodatno kompromituju itavu zamisao. Prvo iz razloga to je mar prema Goradu preko Poljina bio posve nemogua i samoubilaka misija. Drugo, po 59

Mesud adinlija

Uz proboj u rejonu aerodroma, planiran je i napad na vogoanskom pravcu. U prvoj planiranoj varijanti snage OpO Vogoa, Odred Pofalii I i Odred Veleii OpO Novo Sarajevo, s bataljonom Koevsko Brdo OpO Centar i dijelom Specijalne jedinice MUP-a, objedinjeni u jednu taktiku grupu, trebali su napasti pravcem Grahovite Vogoa Dedin brijeg.180 U cilju priprema za izvrenje ovog zadatka formiran je i poseban odred, nazvan Humski odred, u koji su uli Odredi Pofalii I i Veleii, 4. eta OpO Vogoa i dio snaga OpO Novi Grad. Za komandanta ovog odreda danom formiranja postavljen je Zdenko Ragu.181 Sutradan je odluka promijenjena i za komandanta privremenog odreda postavljen je komandant 13. novosarajevske brigade Enver ehovi.182 Navedena varijanta dopunjena je naknadno nareenjem da OpO Vogoa s dvije borbene grupe, u cilju podrke napadu taktike grupe, zaposjedne objekte kota 850 i Kuta na platou ui.183 Izvreno je i komandantsko i komandirsko izvianje pravca napada, a nakon njega je RgO izvijestio pretpostavljenu komandu da se zadatak moe izvriti, ali uz neophodnu popunu znatnim koliinama MTS184, koje opet G OSRBiH nije mogao osigurati, pa je akcija odgoena. Tako su dani mjeseca jula prolazili u ovom krugu novih zamisli, planiranja, organizovanja privremenih sastava, formiranja stalnih sastava, a onda sve iz poetka. Na terenu stvari nisu bitno mijenjale tok. Na podruju Vogoe, srpske snage su 4. jula napale odsjeeno i slabo branjeno selo Tihovie. Nakon kratke i neravnopravne borbe, selo je uniteno i izvren pokolj nad 25 mukaraca, a 12 ih je zarobljeno.185 Ostatak stanovnitva je izbjegao u pravcu Breze. Nakon toga je dat ultimatum stanovnitvu mjesne zajednice Gora za predaju naoruanja.186 Srpske snage su provodile ienje preostalih depova s bonjakim stanovnitvom u dubini teritorije koju su kontrolisale, to su oitovale i 11. jula kada je iz Vogoe protjerano preko 100 porodica bonjake nacionalnosti, kojima je prethodno oduzeta sva pokretna i nepokretna imovina.187
zapovijesti za borbena dejstva 31. jula ta brigada je nakon proboja na Poljinama, kao to se moe vidjeti na Karti 6, napad trebala nastaviti u posve suprotnom pravcu prema Vogoi, to bi znailo da je usmenom instrukcijom naelnika G unaprijed sabotirana i na propast osuena zamisao za napad komandanta operativne grupe. 180 AARBiH, RgO Sarajevo, Zapovijest za napad, Op. nar. 13, 08. 07. 1992. 181 AARBiH, OpO Vogoa, Nareenje, broj 326, 10. 07. 1992. 182 AARBiH, OpO Vogoa, Nareenje, broj 336, 11. 07. 1992. 183 AARBiH, RgO Sarajevo, Borbeno nareenje broj 14, Pov. broj 02-671/92, 19. 07. 1992. 184 AARBiH, RgO Sarajevo, Izvjetaj o komandantskom izvianju, Pov. broj 02-565/92, 09. 07. 1992. 185 Po izlasku preivjelih stanovnika Tihovia u Brezu, znalo se za zarobljene ljude. Po svoj prilici, zarobljenici su odmah likvidirani, jer je komandant OG Vogoa Vukota Vukovi 7. jula izvijestio Komandu SRK da nema zarobljenika, a da je u herojskom napadu na Tihovie likvidirano 36 ustaa. Ovaj sramni zloin u Tihoviima Komanda OG Vogoa poinila je svjesno i bila svjesna njegove sramotnosti ak i pred licem svoje pretpostavljene komande. Zato Vukovi lae da su njegovi heroji u Tihoviima zaplijenili velike koliine oruja i municije, meu kojima i 30 snajpera (do savrenstva upucanih). O kakvoj se lai radi dokazuje sam Vukovi koji u nastavku izvjetaja navodi da su snage Vogoanske brigade, pojaane dobrovoljcima iz Srbije, u napadu i pod vatrom tih 30 savreno upucanih snajpera imale samo jednog ranjenog borca i to iz redova gostiju, to jest dobrovoljaca. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda OG Vogoa, Operativni izvjetaj (za period 25. 06-06. 07. 1992), Str. pov.broj 75/92, 07. 07. 1992. http://icr.icty.org. 186 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Odbrana sela Tihovii; AARBiH, OpO Breza, Obavjetajni izvjetaj, Ob. br. 2/92, Str. pov. broj 263/92, 11. 07. 1992. 187 AARBiH, MNO RBiH, Bilten o aktuelnim zbivanjima na teritoriji RBiH na dan 11. jula 1992. godine. 60

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Osim ienja teritorije, u iekivanju nove ofanzive snaga Armije RBiH, srpske snage intenzivirale su i izviake aktivnosti. Jedna izviaka grupa presretnuta je 13. jula u rejonu ui, pri emu je likvidirano 5 agresorskih vojnika.188 Za to vrijeme na linijama nije vladalo zatije. Srpske snage su stalno otvarale vatru iz pjeadijskog naoruanja i artiljerijom nemilice zasipale poloaje Armije RBiH i gradska naselja. Tamo gdje im se otvarao prostor, one su ga koristile i osvajale pozicije koje je branila ARBiH, kao u sluaju poloaja iznad izvora Moanice u rejonu Faletia, koje su zauzele 6. jula.189 Svoje poloaje na kojima su oekivali napade znatno su ojaavali.190 U ovom periodu je dovren i proces potpunog formiranja 13. novosarajevske brigade. U zapovijesti za napad komandanta RgO Sarajevo 25. jula 1992. godine, 13. novosarajevska brigada dobila je svoj prvi borbeni zadatak kao zaokruena vojna formacija pod svojim zvaninim formacijskim imenom.191 Brigada je ula u sastav Druge operativne grupe. Prema zamisli za izvrenje zadatka zbog kojeg je formirana, ova OG je jedinice iz svog sastava svrstala u tri taktike grupe. Sastav 1. TG inili su 1. podrinjska brigada, jedinica MUP-a i po jedan odred iz sastava OpO Centar i Stari Grad. Jedinice OpO Vogoa inile su 2. TG. U sastav 3. TG ule su 13. novosarajevska i 15. brigada, te dijelovi 1. sandake brigade i jedinica OpO Novi Grad i Novo Sarajevo.192 Napad i proboj iz okruenja 31. jula trebalo je ostvariti istovremenim dejstvom obje operativne grupe. Pri tome su glavne snage trebale napadati pravcima Nedarii Ilida i Nedarii Dobrinja Vojkovii. Druga OG trebala je napasti svojim glavnim snagama na pravcu Kromolj Poljine Blagovac Semizovac i pomonim snagama pravcem u Donja Joanica Krivoglavci Svrake. Snage 1. TG imale su zadatak razbiti neprijatelja na prednjem kraju i ovladati selima Izlaze, Poljine, Gornji Hotonj i objektom tt 712, a zatim, obuhvatnim dejstvom sa sjevera, ovladati uuroviima, Blagovcem i Gornjom Joanicom, te u sadejstvu sa 2. TG konano ovladati Vogoom. OpO Vogoa, odnosno 2. TG, imala je zadatak da tokom noi dio snaga ubaci u Vogou, da vatrom s prednjeg kraja svoje odbrane podri snage 1. TG u napadu na Poljine, a u zavrnoj fazi sadejstvuje u oslobaanju Vogoe. Snage 3. TG imale su zadatak napasti pravcem s. u s. Jezera k. Gradac s. Donja Joanica i u bliem zadatku ovladati linijom Ugljeii Donja Joanica Priboj, a zatim produiti napad pravcem Priboj Krivoglavci Svrake i sadejstvovati snagama 2. TG u ovladavanju Vogoom.193 Navedeni pravci dejstva prikazani su na Karti 6, koja predstvalja kopiju originalne zapovijesti na karti komandanta 2. OG.
188 189

AARBiH, RgO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-606/92, 14. 07. 1992, 08:00. AARBiH, RgO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-524/92, 07. 07. 1992, 08:00. 190 AARBiH, RgO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj 02-722/92, 24. 07. 1992, 19:00. 191 AARBiH, RgO Sarajevo, Zapovijest za napad, Op. broj 15, 25. 07. 1992. 192 AARBiH, Komanda 2. OG, Zapovijest za napad, Op.broj 1, 30. 07. 1992. 193 AARBiH, Komanda 2. OG, Zapovijest za napad, Op. broj 1, 30. 07. 1992. 61

Mesud adinlija

Zapovijest, zamiljena i napisana po svim vojnim standardima i naelima borbene upotrebe jedinica, trebala194 je biti dostavljena na izvrenje jedinicama koje osim visokog borbenog morala nisu imale u potpunosti ispunjen niti jedan standard vojne organizacije i element borbene gotovosti. Jedinice su napad trebale poeti u ranim jutarnjim satima 31. jula, koristei slabu vidljivost radi prilaenja neprijateljskim linijama i postizanja efekta iznenaenja.

Karta 6: Originalna zapovijest komandanta 2. OG za napad 31.07.1992.

Iako je u prvoj analizi borbenih dejstava komandant 2. OG tvrdio da je napad 1. TG poeo prema planu u 2:30195, to nije bilo tano. Snage 1. podrinjske brigade kasnile su sa izlaskom na polazne poloaje, i u poredak za napad na golim padinama prema selu Poljine razvile su se u poodmaklim jutarnjim satima. Tako su na samom poetku postali meta ubitane vatre
194

Iako je napad na osnovu nje izveden 31. jula, istiemo da je zapovijest trebala biti dostavljena jedinicama, jer izgleda da je sve jedinice nisu dobile. Nisad Balta, naelnik taba OpO Vogoa, pa dakle i naelnik taba 2. TG, tvrdi da no uoi poetka napada ova TG nije dobila nikakve borbene dokumente. Na njihovo insistiranje, kurirom im je dostavljen samo plan veze, zapovijest ne. Razgovor s Nisadom Baltom. Ibrahim Dervievi, u to vrijeme obavjetajac u Komandi 13. novosarajevske brigade, u svojoj knjizi pie da 31. jula nije ni znao da je brigada u sastavu 2. OG. Dervievi, 133. 195 AARBiH, Komanda 2. OG, Analiza dejstava jedinica 2. OG na dan 31. jula 1992. godine, Op. broj 16-7, 01. 08. 1992. 62

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

srpskog artiljerijskog i raketnog oruja. I pod takvom vatrom dio snaga 1. podrinjske, napadajui preko brisanog prostora, uspio je dostii neprijateljske poloaje, probiti ih i izbiti na june padine grebena Pretranj iznad sela Poljine, ali se i ovaj dio jedinice, zajedno s njenom glavninom, pod silinom vatre i teretom ljudskih gubitaka, povukao juno od sela Izlaze. Ni ostale jedinice 1. TG nisu zauzele napadnute objekte u rejonu Kromolj Radava i takoe su pretrpjele znatne gubitke.196 OpO Vogoa u svojstvu 2. TG u toku noi nije ubacio jedinice u samu Vogou. Umjesto toga, jednu jedinicu nivoa voda ubacio je pod kotu Mujkia-brdo sa zadatkom da, po otpoinjanju napada, ovlada i odri kotu stvarajui uvjete za napredovanje prema Vogoi u drugoj fazi operacije. Druga jedinica bila je ubaena u rejon Poljina sa istim zadatkom. Kako je poetak napada kasnio, i ubaene jedinice dolazile u opasnost da budu otkrivene i unitene, OpO ih je povukao, pri emu se jedinica s Mujkia-brda u povratku nala u minskom polju i pretrpjela gubitke.197 U toku napada na Poljine, zadatak jedinica OpO Vogoa bio je da vatrom s linije podravaju napad 1. TG i da se pokrenu u eventualnoj drugoj fazi napada kojom je trebalo ovladati Vogoom, a do koje nije ni dolo. 198 Snage 3. TG, u kojoj je bila i 13. novosarajevska brigada, prema analizi komandanta 2. OG Muje Kafedia, su na zadatak krenule prema planu, ali su teak teren ui presporo savladale, ne iskoristivi mrak za prilaenje i podilaenje neprijateljskim poloajima.199 Tako su borbeni kontakt s neprijateljem ostvarile sa nepovoljne pozicije, naavi se pred minskim poljima i pod strahovitom artiljerijskom vatrom neprijatelja. Napad je zapoeo oko 10:00 asova.200 Poetni uspjeh ostvario je 2. bataljon 13. novosarajevske brigade iji su borci uli u neprijateljske rovove na poloaju iznad pravoslavnog groblja izmeu sela Jezera i ivkovii. Odatle je bataljon trebao produiti sa napadom junim padinama kote 850, ali je na ovom mjestu zaustavljen snanom artiljerijskom vatrom i bio prinuen na povlaenje. Iz pravca Orlia prema koti 850 napao je 3. bataljon 13. novosarajevske brigade. Bez ozbiljne artiljerijske podrke i sa slabim protivoklopnim sredstvima, od kojih je jedini bestrzajni top odmah po otvaranju vatre otkriven i pogoen, jedinica je zaustavljena nadomak kote snanom vatrom i uz velike gubitke. Jedna eta 1. bataljona bila je u pripravnosti u rejonu Pajdaci.201 (Pravci napada snaga 13. novosarajevske brigade 31. jula 1992. godine prikazani su na Karti 7).

196 197

Ibid. Razgovor s Nisadom Baltom. 198 AARBiH, Komanda 2. OG, Analiza dejstava jedinica 2. OG na dan 31. jula 1992. godine, Op. broj 16-7, 01. 08. 1992. 199 AARBiH, Komanda 2. OG, Analiza dejstava jedinica 2. OG na dan 31. jula 1992. godine, Op.broj 16-7, 01. 08. 1992. 200 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na kotu 850. 201 Dervievi, 138-139. 63

Mesud adinlija

Karta 7: Pravci napada 13. novosarajevske pbr 31. jula 1992.

Komanda 2. OG je od 1. do 3. avgusta pokuala nastaviti operaciju na svom pravcu, ali to vie nije bilo mogue.202 Tako su skupo plaenim neuspjehom okonani pokuaji razbijanja opsade Sarajeva tokom mjeseca jula.203 Nakon Poljina, nastojanja snaga ARBiH da razbiju opsadu Sarajeva prenesena su s istonog na zapadni pravac. Od 4. do 11. augusta voene su teke borbe na podruju Dobrinje, Aerodromskog Naselja, Nedaria i Stupa. Napredovanje snaga ARBiH mjerilo se tek u metrima teritorije, a gubici u desetinama boraca izbaenih iz stroja.204
202

AARBiH, Komanda 2. OG, Dopuna Zapovijesti za napad Op. broj 1, 01. 08. 1992; AARBiH, Komanda 2. OG, Redovni borbeni izvjetaj, Op. broj 16-8, 03. 08. 1992. 203 Operacija deblokade Sarajeva izvedena 31. jula 1992. godine, u sjeanjima savremenika dogaaja uglavnom poznata kao akcija na Poljine, predstavlja jedan od najkontroverznijih poduhvata ARBiH na podruju Sarajeva. Nakon nje gradom se irila fama o stotinama poginulih boraca Armije. Takve netane interpretacije i danas se mogu uti u Sarajevu i ire, ali i proitati u brojnim kvazihistoriografskim pisanijama. Istina je da je u svim jedinicama RgO Sarajevo u toku jula 1992. godine, u operaciji deblokade i mimo nje, poginulo 105 i ranjeno 416 boraca. AARBiH, RgO Sarajevo, Pregled gubitaka za period 01. 07. 92 31. 07. 92. 204 AARBiH, RgO Sarajevo, IKM Nedarii, Presjek toka borbenih dejstava, 11. 08. 1992. 64

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Ipak, ove borbe nisu bile bez efekta. Angaovanost SRK na linijama opsade Sarajeva, bila je od pomoi snagama OpO Trnovo, jedinicama sa Igmana i 7. brigadi (Krajikoj), koje su, u dobro planiranoj i odluno izvedenoj akciji 31. jula i 1. augusta, ovladale prevojem Rogoj i oslobodile Trnovo.205 Upotrijebljene jedinice 13. novosarajevske brigade i OpO Vogoa, takoer, su u napadu 31. jula imale velike gubitke.206 Smanjenju gubitaka i zbrinjavanju velikog broja ranjenih boraca na pravcu ui svakako je doprinijelo uspostavljanje brigadne sanitetske stanice, koja je uspostavljena u pripremi za ovu akciju i na ui funkcionisala sve do kraja rata.207 Period nakon prvog pokuaja oslobaanja kote 850 i konsolidacije jedinica, bio je period u kojem su pripadnici 13. novosarajevske brigade, 1. sandake brigade i jedinica OpO Vogoa, kao i svi pripadnici Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine, polagali sveanu zakletvu.208 Ove aktivnosti obavljene su od 13. do 24. augusta i bile su prilika da se u predahu tekih borbi organizuju prigodne sveanosti u jedinicama. Tokom prve polovine augusta, dok su trajale borbe na zapadnom pravcu, snage 13. novosarajevske brigade i OpO Vogoa bile su angaovane u odbrani u svojim zonama odgovornosti. Prethodno navedene borbe na Dobrinji, Nedariima i Stupu, nisu donijele potpuno zatije na drugim stranama. Linije su bile svakodnevno aktivne, a snage agresora nisu tedjele ni pjeadijsku, ni artiljerijsku municiju. Kako proboj iz okruenja na zapadnom i jugozapadnom pravcu sarajevskog bojita u prvoj polovini augusta nije dao oekivane rezultate, G OSRBiH isplanirao je novu operaciju pod kodnim imenom JUG-92. Zamisao naelnika G sastojala se u proboju snaga sa spoljne strane prstena opsade Sarajeva pravcima Hrasnica Sokolovi-Kolonija Butmir Nedarii i Hrasnica Sokolovi-Kolonija Ilida stupska petlja, s pomonim pravcem kojim su se snage sa Igmana, preko Vojkovia, Krupca, Gornjeg i Donjeg Kotorca, trebale spojiti sa snagama Armije RBiH na Dobrinji. Snage iz okruenja trebale su djelovati ususret ovim snagama, po slinom planu po kojem su djelovale poetkom mjeseca. Pomoni pravac napada u operaciji JUG-92 trebao je biti pravac Visoko Sarajevo. Snage Armije RBiH iz pravca Visokog imale su zadatak u prvoj fazi staviti u okruenje Ilija, a zatim produiti dejstva prema Vogoi. U tom sluaju trebale su biti pokrenute snage 2. OG iz Sarajeva na vogoanskom pravcu.209
205 206

adinlija, 22. U borbenim dejstvima izvedenim 31. 07. 1992. godine iz sastava 13. novosarajevske brigade i OpO Vogoa poginuli su: Raid B.Belija, Hakija avi, Senad ati, Ramo Drndo, Safet Efendi, Semedin Etemovi, Ibrahim Kamo, Salahudin Kulovi, Mahir Ramiz, Mirsad Omerovi, Mersal Plakalo, Teufik oi, Nihad ero. Od rana zadobivenih 31. 07. na ui, Zijad Oru je podlegao 05. 09. 1992. Teko je ranjeno 19 boraca. 207 Dervievi, 137. 208 Tekst zakletve pripadnika ARBiH glasio je: Zaklinjem se da u braniti nezavisnost, suverenost i cjelovitost Republike Bosne i Hercegovine, da u savjesno i disciplinovano izvravati sve obaveze i dunosti pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine, da u braniti njenu slobodu i ast i u toj borbi istrajati. Slubeni list Armije RBiH, Broj 2, 47. 209 adinlija, 23. 65

Mesud adinlija

Odgovor G VSrRBiH na borbena dejstva ARBiH oko Sarajeva, ali i na dejstva ARBiH i HVO na drugim dijelovima bosanskohercegovakog ratita, formulisan je poetkom augusta direktivom po planu BOSNA-92. U odnosu na Sarajevo, G VSrRBiH je naredio da se po svaku cijenu mora sprijeiti njegova deblokada, i to je bio sadraj prve faze operacije. U drugoj fazi trebalo je pregrupisavanjem snaga stvoriti uvjete za daljnje suavanje opsade Sarajeva i popravljanje operativno-taktike pozicije SRK otvaranjem, od strane ARBiH prekinutih, komunikacija Sarajevo Trnovo Kalinovik i Viegrad Ustipraa Gorade.210 Na jugozapadnom pravcu je od kraja jula i tokom prve polovine augusta bila angaovana i 1. sandaka brigada. Pred poetak dejstava u okviru operacije JUG-92, ova jedinica, na elu sa svojom komandom, bila je u potpunosti angaovana na ovom pravcu deblokade Sarajeva, kao nosilac borbenih dejstava. Ostale angaovane jedinice, manje udarne jedinice RgO Sarajevo ili dijelovi veih jedinica, su bile pretpoinjene Komandi 1. sandake brigade.211 Tokom operacije JUG-92, koja je otpoela 23. augusta 1992. godine, ova grupacija je vodila estoke borbe na podruju Stupa, Otesa i Azia. Pred sobom je imala jake oklopnomehanizovane snage SRK, koje su najui dio prstena opsade branile jakim utvrenjima, velikim brojem tenkova i oklopnih vozila na terenu koji je izrazito pogodan za upotrebu oklopnomehanizovanih jedinica, te razraenim sistemom jake i koncentrisane artiljerijske vatre. Mjestimini pomaci snaga ARBiH i privremeni uspjesi, morali su odmah biti branjeni od snanih kontranapada snaga SRK, pri emu su do izraaja dolazile slabosti heterogenog skupa manjih jedinica koje je objedinjavala Komanda 1. sandake brigade. Izostajala je koordinacija u sadejstvu, a bilo je i pojava samovolje u potinjenim jedinicama. Ovakvo stanje je potrajalo sve do polovine septembra, kada je potencijal napada snaga ARBiH bio potroen i kada su srpske snage krenule u snaan kontranapad. Ovaj kontranapad je 14. septembra razbio snage ARBiH u rejonu Azia, koje su se povukle i time dovele u pitanje odbranu na cijelom pravcu. Na ugroenu liniju odbrane su u toku noi uvedene sve raspoloive snage 1. sandake brigade i dijelovi 1. i 2. bataljona 13. novosarajevske brigade. Ove jedinice su u izuzetno tekim uvjetima, nou i nasilnim izvianjem, ule u naputeni prostor i zaposjele novu liniju odbrane. U tekim borbama koje su trajale sve do 17. septembra, tokom kojih su srpske snage, osim pjeadije i artiljerije, koristile i tenkove, to je, s obzirom na konfiguraciju terena, bilo posebno teko iskuenje za branioce, borci 1. sandake i 13. novosarajevske brigade uspjeli su odbiti napade, stabilizovati i utvrditi liniju odbrane.212 Na ovom dijelu bojita, dijelovi 1. bataljona 13. novosarajevske brigade ostali su do poetka oktobra.213
210

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VSrRBiH, Direktiva za dalja dejstva Op. broj 3. http://icr.icty.org. 211 Kahrovi, 274. 212 Kahrovi, 287-294; Dervievi, 142-148. 213 U pokuajima deblokade Sarajeva i borbama na podruju Nedaria, Stupa. Otesa, Dogloda i Azia tokom augusta i septembra 1992. godine poginuli su: Radenko Abazovi, Muzafer Avdovi, Izudin Baji, Taib Balta, Sinan Biberovi, Dejzin Biki, Hilmo utahija, Jasmina Durakovi, Rizo Isovi, Mirsad Jamakovi, Lutvija Jukovi, Zikret Kadri, Mirsad Kean, Edin Kulovac, Edib Rondi, Jusuf Tahirovi. 66

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Tokom borbi u operaciji JUG-92 na podruju Dobrinje, Nedaria, Stupa, Otesa, Dogloda i Azia do izraaja je dola inferiornost jedinica Armije RBiH u napadnim borbenim dejstvima na zemljitu na kojem je mogua masovna upotreba oklopnomehanizovanih snaga. S druge strane, do posebnog izraaja doao je znaaj oslobaanja kote Orli i izlaska branilaca Sarajeva na plato ui 8. juna 1992. godine. Neuspjeli pokuaji snaga SRK da se domognu stupske petlje i ostvare planirano presjecanje grada linijom Nedarii stupska petlja Rajlovac, pokazali su od kakvog je znaaja za njih bila mogunost napada pravcima u Brijee i u Boljakov Potok, sa taktiki izuzetno povoljnih pozicija koje su imale do 8. juna. Od ideje napada ovim pravcem, u lea jedinicama ARBiH koje su branile Stup, Komanda SRK nije odustajala214 i bilo je posve logino da nakon neuspjenih napada usmjerenih prema Stupu, ipak doe do pokuaja ponovnog zauzimanja Orlia i drugih objekata izgubljenih na platou ui. Ovaj zadatak u drugoj fazi operacije BOSNA-92 pripao je Vogoanskoj i Rajlovakoj brigadi VSrRBiH, pojaanim specijalnim srpskim jedinicama prisutnim na sarajevskom bojitu i monom artiljerijskom podrkom SRK. Nakon uspjeno izvedene akcije u kojoj su osloboeni Orli, Volujak i Krstac, snage OpTO Vogoa i dijelovi OpTO Novo Sarajevo, odnosno 13. novosarajevske brigade, uspostavili su novu liniju odbrane. Do kraja mjeseca juna, aktivnosti na ureenju linije bile su dijelom usmjerene na njenu korekciju i smanjenje rizika koji je nosilo rastojanje izmeu 500 i 1.500 metara do neprijateljske linije na terenu obraslom visokom umom i gustim rastinjem. Taj prostor je od poetka kontrolisan izvidnicama, patrolama i povremenim postavljanjem borbenog osiguranja. Najkonkretnije to je u tom pogledu postignuto, bilo je pomjeranje linije od Orlia do nadohvat kote 850, do mjesta nazvanog Tri bukve, gdje je postavljen spoj linija odbrane 3. bataljona 13. novosarajevske brigade i OpO Vogoa. Uspostavljene linije prikazane su na Karti 5 i Karti 7. Ova pozicija pruala je i dobre pretpostavke za napad na kotu 850, to je provjeravano i prilikom napada 31. jula, mada bez ostvarenog rezultata. Problem je leao u tome to ovaj dio linije od Orlia prema Tri bukve nije bio u stvarnosti stalno zaposjednut, ve je i dalje u dobroj mjeri ostao jedna vrsta borbenog osiguranja poloaja na Orliu. Ispred linije 2. bataljona takoer su povremeno postavljana borbena osiguranja. Uoi napada srpskih snaga, 17. septembra 1992. godine, grupa boraca 2. bataljona dobila je zadatak da ininjerijski uredi i posjedne borbeno osiguranje ispred linije 2. bataljona kod sela ivkovii, u blizini vikendice generala Baroa, ali je za to bilo kasno, jer su taj poloaj ve bile zaposjele srpske snage. 215 Sutradan, 18. septembra ujutro, zapoeo je jedan od najjaih napada srpskih snaga na platou ui u toku cijelog rata i, sasvim sigurno, najtee iskuenje na koje su bili stavljeni borci Armije RBiH na ovom prostoru. Nakon silovite artiljerijske pripreme, uslijedio je pjeadijski napad srpskih snaga izveden na nain nedostojan pojmu ljudske asti i dostojan hronike najgnusni214

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Borbeno nareenje op. broj 1, 14. 09. 1992. godine u 10:00 asova. http://icr.icty.org. 215 Enver Kazaz, Ispod granice pakla, iz beznaa u sunce slobode, Ratni bilten (Prva slavna motorizovana brigada Sarajevo), godina III, broj 12/13, 1994, 13-16; Dervievi, 149-152. 67

Mesud adinlija

jih ratnih zloina poinjenih u Bosni i Hercegovini. U nastojanju da po svaku cijenu postignu imperativ ponovnog zauzimanja Orlia koji je pred njih postavljen, ratni zloinci iz Vogoe su ispred borbenog stroja svojih vojnika postavili ivi tit Bonjaka logoraa iz vogoanskih logora. Naredbu za angaovanje zarobljenih civila u ivom titu izdao je komandant Vogoanske brigade SRK Miladin Trifunovi, i u prvom danu u kojem je injen ovaj teki ratni zloin bilo je angaovano 50 logoraa. Njihovo isturanje ispred jurinika Vogoanske brigade nastavljeno je sve do 23. septembra.216 Koncentracija srpskih snaga izvrena je na potezu kota 830 kota 850. Napad je izvren iz pravca kote 850 prema Tri bukve i Orliu i prema poloajima 2. bataljona 13. brigade na gredi Orli Volujak.217 Pravci napada srpskih snaga prikazani su na Karti 8. U napadu Vogoanske i Ilijake brigade SRK postignut je efekat iznenaenja. Za to su postojala dva razloga. Prvi razlog leao je u injenici da, iako je bilo dovoljno znakova promjene ponaanja srpskih vojnika na poloajima nekoliko dana prije napada, koji su se ogledali u poveanom stepenu maskirne discipline218 i injenici da je prethodnog dana uoeno njihovo zaposjedanje poloaja u meuzoni, nisu preduzete adekvatne mjere pripreme odbrane. Drugi, mnogo jai razlog postignutom efektu iznenaenja sadran je u injenici da su se branioci nali usred napada pred strojem civila postavljenih u ivom titu izmeu njih i neprijatelja. To je u prvim trenucima napada izazvalo pravu pometnju na linijama odbrane. Borbeni kontakt s neprijateljem ostvarilo je borbeno osiguranje 3. ete 3. bataljona 13. novosarajevske brigade, koje je na poloaje Tri bukve stiglo u jutarnjim satima, praktino istovremeno sa srpskim snagama iz pravca kote 850. Mada je ova grupa prihvatila borbu, uvela vlastitu rezervu iz rejona Pajdaka, izvjestila pretpostavljenu komandu i zatraila pojaanje, na njihovom desnom i lijevom krilu dolo je do pometnje i povlaenja jedinica. Na desnom krilu pod prvim neprijateljskim udarom povukle su se snage 1. vogoanskog odreda. Na lijevom krilu, postupno se povukavi iz meuzone, sa osnovne linije odbrane borbu je prihvatio 2. bataljon 13. brigade. To je bio znaajan momenat, ali su linije 2. bataljona bile duboko iza pozicija boraca 3. bataljona, koji su na poloajima borbenog osiguranja pruali snaan otpor sve do 12:30. Kada je prema dinamici bitke, kojoj su zvunu kulisu kroz grmljavinu srpske artiljerije davali uasavajui vrisci i jauci logoraa iz ivog tita, bilo jasno da je napad neprijatelja doao blizu kulminacije i da lahko mogu ostati odsjeeni na isturenom poloaju, a s obzirom da je poelo ponestajati municije i da je iz stroja izbaen znaajan broj boraca, ova jedinica, na elu s komandirom 3. ete i zamjenikom komandanta 3. bataljona, otpoela je povlaenje pod borbom u pravcu Orlia.
216

Navedena naredba nosila je broj 11/84 i bila datirana 17. 09. 1992. U dnevnim izvjetajima upravnika vogoanskog logora Branka Vlaa potvrena je pogibija 7 i ranjavanje 15 logoraa iz ivog tita. ICTY online baza podataka sudskih dokumenata: SrO Vogoa/Odjeljenje zatvora, Bilten na dan 18. 09. 1992. godine; Bilten na dan 21. 09. 1992. godine; Bilten na dan 23. 09. 1992. godine. http://icr.icty.org. 217 Kazaz, 13-16; Dervievi, 149-152. 218 Dervievi, 151. 68

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Karta 8

Ovo povlaenje oteavala je evakuacija ranjenika koje su nosili. Prispjevi na osnovnu liniju na vrhu Orlia, zatekli su prilino dezorganiziranu odbranu. S borcima koje su zatekli, organizovali su odsudnu odbranu s osloncem na rov broj 8, koji se nalazio na samom platou i ija je kontrola znaila kontrolu cijele kote.219 Na ovom mjestu, na samom vrhu Orlia, odigrao se najdramatiniji dio bitke u kojem je 18. septembra i u toku narednih 5 dana odluen njen ishod. Doavi nadomak cilja, na 20-30 metara od vrha kote koja je rjeavala pitanje dominacije cijelim platoom ui, srpske snage su pokazivale izuzetnu upornost i estinu, stalno isturajui ispred sebe ivi tit bonjakih civila. Prispjevi na plato Orlia, jedinica iz sastava 3. bataljona, koja je ve prevladala psiholoki ok susreta sa ivim titom tokom dvosatne borbe kod Tri bukve, pruila je jo uporniji otpor, ispoljavajui veliku
219

Kazaz, 15-16; Dervievi, 152-153; Razgovor sa Salkom Hajdareviem. 69

Mesud adinlija

hrabrost i portvovanje. U viesatnoj borbi na bliskom odstojanju, branioci su uspjeli zadrati rov broj 8 i poloaje 3. bataljona na Orliu do dolaska pojaanja. Istovremeno s dramom koja se odvijala na vrhu Orlia, na lijevom krilu borci 2. bataljona vodili su borbu s neprijateljem, koji je istom taktikom sa upotrebom ivog tita, priao veoma blizu njihovim poloajima, i uspjeli ih odrati. Nakon povlaenja snaga 3. bataljona 13. brigade s poloaja Tri bukve prema Orliu, iz pravca Ugorskog se prema ovom poloaju uputila jedna jedinica iz sastava ete Ugorsko 1. vogoanskog odreda. U pokuaju da ponovo posjedne poloaje jedinica je naila na ve postavljene srpske snage koje su gredom prema Orliu titile bok svog napada od snaga ARBiH iz pravca Ugorskog, i koje su je doekale vatrom. Jedinica se, nakon pogibije komandira ete i pretrpljenih gubitka, povukla. Borbe su 18. septembra trajale do 19:00. Sutradan, 19. septembra u 7:15, zapoela je ubitana i dugotrajna artiljerijska priprema du cijele linije odbrane. Zatim su uslijedili pjeadijski napadi, i tim redoslijedom tokom cijelog dana. Borci 2. i 3. bataljona uspjeli su odbraniti svoje poloaje. Nakon uspjenog odbijanja njihovog napada, srpske snage su se, neobavljenog posla, sa Orlia povukle neto dublje prema koti 850. Borci 3. bataljona su pokuali popraviti svoj taktiki poloaj proiavanjem jedne stare uruene traneje iz austrougarskog vremena na nekih 20-50 metara ispred svojih poloaja, ali taj posao nisu uspjeli dovriti, pa je neprijatelj u prvom napadu izvedenom 20. septembra zaposjeo pomenutu traneju, ali dalje od nje nije uspio napredovati. Borbe su nastavljene i 21. septembra. Isfrustrirana nesalomivim otporom branilaca, vlastitim etverodnevnim neuspjesima da zauzme Orli i uz upotrebu enormne artiljerijske vatre i krenje zakona i obiaja rata koritenjem zarobljenih civila kao ivog tita, Vogoanska brigada je iskoristila ovu injenicu i izvijestila svoju pretpostavljenu komandu da je uspjela ovladati kotom Orli i da nastavlja aktivna borbena dejstva. U ovom izvjetaju bilo je tano jedino to da nastavljaju aktivna dejstva. Razorno granatiranje poloaja Armije RBiH od ranog jutra 22. septembra nisu pratili pjeadijski napadi. Narednog dana je ranojutarnja artiljerijska priprema ponovljena, a zatim je uslijedio novi estoki pjeadijski napad uz upotrebu ivog tita, koji je, kao i prethodnih dana, okonan neuspjehom srpskih snaga.220 U borbama voenim od 18. do 23. septembra, snage 13. novosarajevske brigade uspjele su se odrati na osnovnoj liniji odbrane uspostavljenoj 8. juna. Pod kontrolu srpskih snaga pao je dosta irok pojas zemljita koji se nalazio na niijoj zemlji izmeu dviju linija. Novouspostavljena linija Vogoanske i Rajlovake brigade VSrRBiH bila je posve blizu linijama 13. brigade i OpO Vogoa, na samom platou Orlia na rastojanju od 20-50 metara. (Linije odbrane uspostavljene na ui do 23. septembra 1992. godine prikazane su na Karti 9.)
220

AARBiH, Komanda 13. novosarajevske brigade, Izvjetaj o borbenim dejstvima na brdu u dana 18. i 19. septembra 1992. god, 19. 09. 1992; AARBiH, Komanda 1. korpusa IKM, Izvjetaj o borbenim dejstvima, Broj 14/92, 22. 09. 1992; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o b/d, Broj 19/92, 23. 09. 1992; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Redovni borbeni izvjetaj sa stanjem u 14:00, Str. pov. broj 10/74-367, 21. 09. 1992. godine http://icr.icty.org; AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis; AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambenooslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Odbrana tt 876 Orli.

70

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Karta 9

Srpske snage e sa ovih, taktiki povoljnijih pozicija, i u narednom periodu nastaviti gotovo stalne pokuaje da odbace snage ARBiH sa platoa ui. I u ovom periodu, u koji su ule u izmijenjenoj formaciji, jedinice koje su odbranile Orli i za tu odbranu platile skupu cijenu ivotima i krvlju svojih boraca,221 uspjele su odoljeti. Prvi ozbiljniji pokuaji srpskih snaga uslijedili su ve 27. septembra, kada su u vremenu od 10 do 15 sati izvodili naizmjenine artiljerijske i pjeadijske napade prema Orliu, ali su ovi napadi
221

U toku odbrane Orlia u periodu od 18. do 23. septembra 1992. godine iz sastava 13. novosarajevske brigade i OpO Vogoa poginuli su: Edin Husejnovi, Ismet Pozder, Mujo ejto, Ekrem eo, Fadila Odakovi, Besalet Deljkovi, Enver Radoni, Redep Beovi, Zahir Hasi, Ramiz olakovi, Izudin elik, Tarik engi, amil Hoi, Vahid Hurem, Ismet koro. Teko su ranjena 32 borca. 71

Mesud adinlija

odbijeni.222 U nastojanjima da ovladaju platoom ui, srpske snage, uglavnom pripadnici Vogoanske brigade pojaani sa raznim jurinim i specijalnim jedinicama koje su se naizmjenino angaovale na ovom pravcu, pokuavale su primijeniti razne vrste taktikih iznenaenja. Nakon nekih neuspjelih improvizacija223, upotrijebili su ponovo vogoanske logorae koji su prosjekli umu i tako pripremili teren za tenkovski napad prema Orliu. Kroz napravljeni prosjek, 7. oktobra su jednim tenkom T-55 izvrili napad direktno na kotu Orli. Tenk je ve bio izaao na liniju odbrane 3. bataljona, iji borci su ga bezuspjeno pokuavali zaustaviti tromblonima i protivoklopnim runim raketama Zolja , ali je zbog tekog i klizavog terena s vrha Orlia skliznuo niz njegovu strmu sjevernu stranu. Posada je napustila tenk kroz otvor na podu, a srpske snage su ga nekoliko narednih dana pokuavale unititi. Kako u tome nisu uspjeli, pripadnici OpO Vogoa su tenk uspjeli izvui i dovesti na Kobilju Glavu. U njemu je zarobljen pun borbeni komplet od 45 granata.224

222

AARBiH, 1. mbr, Izvjetaj Komandi 1. korpusa o aktivnostima 1. mbr za dan 27. 09. 1992. godine, Str. pov. broj 31/92, 27. 09. 1992. 223 Na zanimljivim internet-forumima bivih ratnika sa ui, na kojima se, kao i uvijek, moe proitati svata, od zakanjelih retroaktivnih izljeva hrabrosti i ovinistike mate, do zanimljivih svjedoanstava autentinih uesnika bitaka. U tekstu potpisanom pseudonimom Vogoanin Pravi pod naslovom Ratno sjeanje VI kraj 1992. godine nalazi se zanimljivo svjedoanstvo o ideji komandanta OG Vogoa Vukote Vukovia da vrh Orlia zauzme tako to e na njega izvui cisternu benzina i detonirati je (autor ne navodi ko je po toj ideji trebao voziti cistenu, ali s obzirom na stalnu upotrebu logoraa tih septembarskih i oktobarskih dana 1992. godine, nije teko zakljuiti ko bi u tom sluaju vozio cisternu benzina, op.a.) ime bi sprio vrh kote i njegove branioce. Ova je sumanuta ideja izazivala veliku bojazan kod samih srpskih vojnika, koji su odahnuli kada se od nje odustalo. Nakon ove, sljedea ideja je bila da se vrh Orlia zauzme upotrebom jurine grupe opremljene bacaima plamena. Grupa se nekoliko dana obuavala u rukovanju ovim sredstvima, ali se tokom obuke pokazalo da takva akcija nosi velike rizike i ne daje nikakve garancije za uspjeh. Tada se pukovnik Vukovi odluio da prokree umu i na vrh Orlia uputi tenk. http://sokolac.slavicnet.com/sokolac/sokolac_zuc_ forum.html 224 Dervievi, 159. 72

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Ratna zastava 13. novosarajevske brigade (rekonstrukcija)

Ratna zastava 1. sandake brigade (rekonstrukcija)

73

Mesud adinlija

Ratna zastava 12. bbr (rekonstrukcija)

Ratna zastava 1. Viteke mtbr

Ratna zastava 127. Viteke bbr

Oznaka 111. Viteke bbr

74

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

V
(Formiranje 1. mehanizovane brigade. Drugi vogoanski odred. Zdrueni vogoanski odred. Protivdiverzantski odredi OpO Vogoa. Odbrana Foanske ulice.)

Bez obzira na intenzivna borbena dejstva, u pogledu organizacije i ustrojstva Armije RBiH, nastavljen je trend ubrzanih promjena i traenja novih rjeenja. Uoi ambiciozne operacije poduzete u cilju deblokade grada Sarajeva, kodnog imena JUG-92, donesena je odluka o formiranju korpusa Armije RBiH.225 Ovim aktom nareeno je i formiranje 1. korpusa ARBiH sa sjeditem u Sarajevu. Naredba o postavljenju komandanta i ueg dijela komande 1. korpusa donesena je 1. septembra 1992. godine.226 Komanda 1. korpusa stvarno je poela funkcionisati u drugoj polovini septembra, nakon tekih borbi kojima su zaustavljeni napadi srpskih snaga na Stupu i u Aziima i usred, na prethodnim stranicama opisanog, napada na Orli. Stoga se prvo efektivno nareenje ove komande odnosi na stabilizaciju i uvrivanje linija odbrane korpusa, tednju municije i drugih ubojnih sredstava i pripremu za ivot i rad u zimskim uvjetima.227 Nakon zaivljavanja Komande 1. korpusa, zapoete su aktivnosti na formiranju brigada iz njegovog sastava. U okviru ovog procesa 28. septembra 1992. godine formirana je 1. mehanizovana brigada. Njenu okosnicu inila je 13. novosarajevska brigada i na mjesto komandanta postavljen je Enver ehovi.228 Uz 13. brigadu u sastav 1. mehanizovane ula je i 1. sandaka brigada, 1. oklopni bataljon OkO Sarajevo, Odred Husein-kapetan Gradaevi i Samostalni odred Isaha Mulia.229 Mada je naredbom u sastav nove brigade ulo nekoliko jedinica, njenu potpunu okosnicu inili su pripadnici 13. novosarajevske brigade. Kao cijela jedinica, u sastav 1. mehanizovane brigade, uao je jo samo Oklopni bataljon, koji je do ulaska u sastav brigade djelovao kao samostalna jedinica Regionalnog taba Sarajevo, odnosno Okrunog taba Sarajevo, koji je formiran nakon formiranja 1. korpusa. Formirana eksteritorijalno u odnosu na gradske opine i sainjena iz veeg broja manjih jedinica iz raznih dijelova grada, 1. sandaka nije u 1. mehanizovanu brigadu uvela svoj cjelokupni sastav. Jedinice iz njenog sastava nastavile su djelovati na prostorima na kojima su
225

AARBiH, Predsjednitvo RBiH: Odluka o formiranju korpusa ARBiH, zonama njihove odgovornosti i pretpoinjavanju, Br. 02/1091-37, 18. 08. 1992. 226 AARBiH, G OSRBiH, Naredba, Pov. broj 02/589-36, 01. 09. 1992. 227 AARBiH, Komanda 1.korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 02/92, 19. 09. 1992. 228 AARBiH, G OSRBiH, Naredba, Pov. broj 02/589-36, 01. 09. 1992. 229 AARBiH, VK OSRBiH, Formiranje jedinica OS, Nareenje, Str. pov. broj 02/1010-201, 28. 09. 1992. 75

Mesud adinlija

formirane i u sastav 1. mehanizovane brigade doao je mali broj boraca i starjeina u odnosu na prethodno brojno stanje. Identine posljedice imao je i ulazak preostale dvije jedinice na koje se odnosila naredba o formiranju 1. mehanizovane brigade.230 U strukturi brigade 1, 2. i 3. pjeadijski bataljon 13. novosarajevske preformirani su u 1, 2. i 3. mehanizovani bataljon. Oklopni bataljon je u sastav 1. mehanizovane brigade uao kao cjelina. Formirani su Haubiki artiljerijski divizion (HAD) i Mjeoviti protivoklopni artiljerijski divizion (mpoad), Ininjerijski i Logistiki bataljon. Ratna formacija po kojoj je ustrojena 1. mehanizovana brigada231 predviala je i Lahki artiljerijsko-raketni divizion PVO (Lard PVO). Kako je imajue stanje borbenih sredstava i opreme ostalo neizmijenjeno, pa su u tom smislu i Oklopni bataljon i oba artiljerijska diviziona stvarnom strukturom bili podaleko od svoje formalne nominacije, od formiranja diviziona PVO se ubrzo odustalo i u formaciju je ugraena Lahka artiljerijsko-raketna baterija BOFORS (BOFI) i LPLO.232 Artiljerijske jedinice su ipak formirane u formaciji diviziona, mada su, kako smo ve napomenuli, bile daleko od stvarne snage koju su artiljerijski divizioni trebali imati. Tako HAD u svom sastavu, i pored zastraujueg naziva, nije imao niti jednu haubicu. ak nije raspolagao niti jednim artiljerijskim oruem, jer se dva MB 82 mm i tri MB 60 mm koja je imao, ubrajaju u pjeadijsko naoruanje.233 Mpoad je raspolagao sa dva BST 82 mm i jednim protivoklopnim topom ZIS 76 mm. 234 Od pritapskih jedinica, brigada je imala Izviaku etu, etu vojne policije, etu veze, Vod ABHO i Vod za opsluivanje.
230

Na ovom mjestu smo duni dati pojanjenje koje se tie hronologije formiranja 1. mehanizovane brigade. Njeno formiranje zapoelo je 1. septembra kada je napisana naredba o postavljenju komandanta brigade Envera ehovia. S obzirom da je i Komanda 1. korpusa bila u formiranju i da su borbena dejstva bila intenzivna, proces formiranja je bio usporen. U vrijeme borbi na ui od 18-23. septembra izvjetaji Komandi 1. korpusa o borbama su stizali sa IKM 13. novosarajevske brigade, a 1. mehanizovana brigada je svoje izvjetaje nazivala izvjetaji o aktivnostima 1. mbri u njima nema podataka o borbenim dejstvima. Kada je krajem septembra proces formiranja 1. mbr nastavljen, postavljenja starjeina pisana su retroaktivno, pa je npr. u naredbi o postavljenjima starjeina, pisanoj krajem mjeseca oktobra, stajalo da se postavljenje starjeine rauna od 1. septembra 1992. godine. Mi iz navedenih injenica nismo izvukli zakljuak da postoji potreba da se postojanje 1. mehanizovane protegne na period u kojem je funkcionisala 13. novosarajevska brigada, ali i druge jedinice navedene u naredbi o formiranju 1. mehanizovane od 28. 09. 1992. Ovo retroaktivno raunanje postavljenja moe samo unositi zabunu, kao u sluaju Ibrahima Dervievia koji u svojoj knjizi govori o 1. mehanizovanoj u borbama za Orli 18-23. septembra i o svojoj dunosti u toj jedinici, to nije tano, jer je naredba kojom se njemu dunost naelnika taba 1. mbr rauna od 1. septembra napisana 15. oktobra 1992. godine. Borbe na ui u septembru 1992. godine stvarno je vodila 13. novosarajevska brigada. 231 AARBiH, Privremena ratna formacija mehanizovane brigade OS RBiH broj T-412.202 propisana naredbom Naelnika VKOSRBiH Str. pov. broj 02/1010-91, 17. 09. 1992. godine. 232 AARBiH, VKOSRBiH/Odjeljenje za organizaciju OS, Izmjene u Privremenoj formaciji (linoj), broj T-412.202, Mehanizovana brigada, Str. pov. broj 02/1010-336-1, 31. 10. 1992. 233 AARBiH, 1. mbr, Komandantu HAD-a, zadaci po nareenju komande, Broj 01-26/92, 15. 10. 1992. 234 AARBiH, 1. mbr, Komandantu mpoad-a, zadaci po nareenju komande, Broj 01-27/92, 15. 10. 1992. Podaci o imajuim artiljerijskim oruima nisu u kontradiktornosti sa podacima o ratnom plijenu koje su jedinice OpTO Novo Sarajevo i 13. novosarajevske brigade stekle u bitkama za Pofalie i Orli, koje smo u ovom radu naveli i u kojem je bio znaajan broj haubica, topova i minobacaa. Sva ova sredstva su predata pretpostavljenoj komandi RgTO Srajevo, i ona ih je rasporeivala po svom planu. Najvei broj sredstava dodijeljen je 1. marbr RgTO Sarajevo. Na raspolaganju brigadi u vrijeme formiranja 1. mbr bila su samo sredstva koja smo prethodno naveli. 76

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Najbolje stanje sa popunom ljudstvom bilo je u mehanizovanim bataljonima, koji su predstavljali i bazu za popunu novoformiranih jedinica u sastavu brigade. Meutim, tokom oktobra i u njima su poeli problemi. Intenzivna borbena dejstva i veliki broj poginulih i ranjenih boraca, ugrozili su njihove mogunosti posjedanja linija odbrane adekvatnim brojem ljudi. Ovaj problem je rjeavan novom mobilizacijom ljudstva provedenom poetkom oktobra. Problem popune ljudstvom zbog pretrpljenih gubitaka i osipanja ljudstva u druge jedinice,235 bio je naroito izraen u 3. bataljonu. Zbog toga je komandant 1. mbr 20. oktobra naredio mobilizaciju svih vojno sposobnih mukaraca do 45 godina starosti na podruju Veleia i prekomandu svih pripadnika PDO Veleii mlaih od 45 godina u sastav 3. bataljona.236 Neto bolja situacija sa popunom u ovo vrijeme bila je u 1. i 2. bataljonu. Popuna HAD-a vrena je iz dijela sastava preuzetog iz 1. sandake brigade, ljudstva artiljerijske specijalnosti iz mehanizovanih bataljona i novomobilisanog ljudstva.237 Popuna mpoad-a vrena je ljudstvom iz mehanizovanih bataljona i mobilisanim ljudstvom.238 Na isti nain popunjavane su ostale jedinice 1. mehanizovane brigade. Ukupno stanje popune do kraja oktobra nije se bitno promijenilo i brigada je u svom sastavu imala po spisku 1.849 ljudi, to je predstavljalo 57% od predviene formacije. Stanje popune naoruanjem bilo je 40% u odnosu na formaciju, a popuna municijom pola borbenog kompleta po oruju.239 U OpO Vogoa, nakon opisanih borbenih dejstava na teritoriji opine i u poetnoj fazi formiranja 1. korpusa, prilo se formiranju 2. vogoanskog odreda. Postavljenje ueg dijela komande odreda izvreno je 5. septembra 1992. godine i na mjesto komandanta postavljen je aban Podi.240 Formiranjem 1. korpusa formiran je i Okruni tab odbrane Sarajevo, u ijem sastavu su nastavili djelovati optinski tabovi odbrane i prostorne jedinice iz njihovog sastava, koje su preostale nakon formiranja brigada koje su ule u sastav korpusa. Do kraja septembra OkO Sarajevo donio je naredbu kojom je nastojao okrupniti postojee prostorne jedinice, na nain da je formirano 6 zdruenih odreda. U OpO Vogoa, na ije je elo 23. septembra postavljen Zuhdija Oegovi,241 od 1. i 2. vogoanskog odreda formiran je 3. zdrueni odred OkO Sarajevo.242 Ve u oktobru dolo je do promjena u strukturi jedinica OkO Sarajevo i do poetka procesa formiranja brigada Okrunog taba. Preostale snage optinskih tabova preformirane su u prostornu strukturu protivdiverzantskih odreda. Ovaj proces se na podruju Vogoe nije odvijao na takav nain. Do kraja prve ratne godine u zoni OpO Vogoa nije formirana brigada. Cjelokupni borbeni sastav je krajem oktobra 1992. preformiran u tri
235 236

Probleme ove vrste u ovo vrijeme stvarala je popuna Gardijske brigade Delta (op.a.) AARBiH, 1. mbr, Nareenje, Broj 01-37/92, 20. 10. 1992. 237 AARBiH, 1. mbr, Nareenje komandantu Haubikog diviziona, Broj 01-7/92, 06. 10. 1992. 238 AARBiH, 1. mbr, Nareenje komandantu mpoad-a, Broj 01-9/92, 07. 10. 1992. 239 AARBiH, 1. mbr, Izvjetaj, Str. pov. broj 01-57/92, 28. 10 .1992. 240 AARBiH, OpO Vogoa, Naredba, broj 803, 05. 09. 1992. 241 AARBiH, VK OSRBiH, Naredba, Pov. broj 02/589-46, 23. 09.1992. 242 AARBiH, OkO Sarajevo, Nareenje, Str. pov. broj 3-1/92, 28. 09. 1992. 77

Mesud adinlija

protivdiverzantska odreda. Do kraja godine formiran je i 4. PDO OpO Vogoa. Protivdiverzantski odredi drugih optinskih tabova predstavljali su prostorne jedinice sastavljene veinom od boraca starijih godita sa zadacima obezbjeenja teritorije pojedinih naselja i pripremama rezervnih linija odbrane. Na slobodnoj teritoriji Vogoe su sve vrste borbenih zadataka, napadna dejstva, posjedanje linija odbrane i obezbjeenje teritorije u zoni odgovornosti OpO Vogoa, izvodili protivdiverzantski odredi. Ovo je predstavljalo jedinstven sluaj u opinama grada Sarajeva, dok je u zoni odgovornosti 1. korpusa slina situacija u ovo vrijeme bila samo u opinama Fojnica i Kiseljak. U toku preformiranja jedinica OpO Vogoa, njihove linije odbrane bile su stalno aktivne, i to ne samo one koje su bile zahvaene borbenim dejstvima na pravcu Orlia. Nakon jake artiljerijske pripreme 19. oktobra 1992. godine oko 9:30 sati, iz pravca svojih poloaja u krugu namjenske industrije Pretis, snage Vogoanske brigade SRK, pojaane dobrovoljcima iz SR Jugoslavije (Srbije i Crne Gore), izvele su masovan pjeadijski napad na poloaje 1. ete 1. vogoanskog odreda u Foanskoj ulici u Hotonju. Borbe su voene u zahvatu potoka Kolaua i Studenac, te kod objekta Aleksina kua. U prvom trenutku srpske snage su uspjele ovladati sa dva rova 1. ete, ali su na rovu broj 4 zaustavljeni i, nakon estoke borbe, odbaeni nazad. Nakon to je 1. eti stiglo pojaanje iz sastava 3. ete odreda i jedne jedinice OpO Centar, napad je uspjeno odbijen a srpskim snagama naneseni veliki gubici u ivoj sili. U jednom trenutku 10-ak srpskih borca bilo je odsjeeno od glavnine svojih snaga. Ne mogavi izvui poginule i ranjene i deblokirati grupu odsjeenih boraca, snage SRK su otpoele novo estoko granatiranje poloaja 1. vogoanskog odreda i ponovo primijenile zloinaku taktiku upotrebe ivog tita u kojem je bilo 10-ak vogoanskih logoraa.243 Mada je napad izvela Vogoanska brigada, vei dio njenih jurinika bili su dobrovoljci iz SR Jugoslavije. Od 10 poginulih srpskih boraca, trojica su bili Vogoani, a za njih sedam morali su organizovati meunarodni transport do mjesta sahrane u Jugoslaviji. Osim poginulih, srpske snage u napadu su imale i 18 ranjenih ljudi.244 Preformiranjem 13. novosarajevske u 1. mehanizovanu brigadu, poetkom oktobra dolo je i do promjena u rasporedu jedinica. Odredi Pofalii I i Veleii, kasniji 2. i 3. bataljon 13. pjeadijske i 1. mehanizovane brigade, bili su angaovani od poetka borbenih dejstava na pravcu ui i na tom pravcu posjedali rejone odbrane. Odred Pofalii II, kasniji 1. bataljon, u poetku je, osim zadataka obezbjeenja odreenog broja vanih javnih objekata, posjedao liniju odbrane du desne obale Miljacke prema naselju Grbavica. Polovinom septembra 1. bataljon je imao i znaajan angaman na stabilizaciji odbrane naselja Azii. Formiranjem 1. mehanizovane brigade, njenom
243

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o izvoenju b/d, Broj 299/92, 19. 10. 1992; AARBiH, Vojnohistorijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis. U odbrani Foanske ulice 19. oktobra 1992. godine poginuli su pripadnici OpO Vogoa: Raid Belija, Adnan engi, Safet Dano i Kreimir Pintari. OpO Vogoa je u borbama tog dana imao 5 ranjenih boraca. 244 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda brigade Vogoa, Izvjetaj o stanju i borbenim aktivnostima u z/o Vogoanskog bataljona, Str. pov. broj 39/92, 19. 10. 1992. http://icr.icty.org; Komanda brigade Vogoa, Izvjetaj o stanju u z/o Vogoanske brigade, Str. pov. broj 41/92, 20.10.1992. http://icr.icty.org. 78

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

1. bataljonu dodijeljen je rejon odbrane na ui, lijevo tt 701 Arnautka, desno tt 818 Volujak.245 (Zona odgovornosti 1. mehanizovane brigade i raspored rejona odbrane mehanizovanih bataljona prikazani su na naoj Karti 10). 246

Karta 10: Zona odgovornosti 1. mehanizovane brigade

Nakon neuspjelih pokuaja da ovladaju Orliem, snage VRS su do kraja prve polovine oktobra teite svoje ofanzive ponovo prenijele na pravac Doglodi - Stup. Relativno miran period u zoni odgovornosti 1. mehanizovane brigade iskoriten je za konsolidaciju jedinica i ininjerijsko ureenje osnovne i rezervne linije odbrane. Intenzivni radovi izvoeni su naroito na pravcu 1. bataljona koji je na novu liniju odbrane uveden 4. oktobra. U to vrijeme linije
245 246

AARBiH, 1/1.mbr, Zapovijest za odbranu, 01-06/92, 06. 10. 1992. Zona odgovornosti 1. mehanizovane brigade definisana dokumentom: AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za odbranu op. broj 1, Str. pov. broj 42/92, 26. 09. 1992. 79

Mesud adinlija

odbrane 2. i 3. bataljona ve su bile u dobroj mjeri ureene i utvrene blizu treeg stepena ininjerijskog ureenja.247 U toku ureenja linije 1. bataljona, koje je izvreno do 24. oktobra, linija je djelimino korigovana u taktiki povoljniju poziciju i bez borbe pomjerena prema naprijed za nekih 150 metara. 248 Sve ove aktivnosti provoene su, kako u cilju osiguranja odbrane linija, tako i u cilju stvaranja pretpostavki za ivot i rad jedinica u zimskim uvjetima. U tom pogledu, s prvim hladnim i kinim danima na visovima ui poeo se osjeati, kao sve vei problem, nedostatak dovoljnih koliina hrane i intendantske vojne opreme, toplog vea, zimskih uniformi i obue. Iz borbenih izvjetaja brigade i u njima sadranih zahtjeva Komandi 1. korpusa, vidljivo da se na linijama svakodnevno osjeao i manjak potrebnih koliina municije svih kalibara i pogonskog goriva. Ve smo pomenuli i prve probleme s popunom ljudstvom, tako da, bez dileme, moemo rei da je u prvom mjesecu svog ratnog puta 1. mehanizovana brigada od svega za rat potrebnog, u dovoljnoj mjeri imala samo borbenog morala i volje svojih boraca. Za dolazeu prvu ratnu zimu pripremale su se sve jedinice 1. korpusa, a taj zadatak bio je naroito teak za jedinice unutar prstena opsade Sarajeva. Veliki nedostatak svih energenata, pa i ogrjevnog drveta, za jedinice i civilno stanovnitvo u gradu Sarajevu, kao i potrebe za drvnom graom za ininjerijsko ureenje poloaja, proizvele su nekontrolisanu sjeu ume na osloboenim padinama ui. Sjea je bila tako intenzivna da je Komanda 1. mbr pokuavala zaustaviti jer su poloaji njenih jedinica sjeom bivali demaskirani, a prijetila je i opasnost pokretanja klizita. U tom smislu zahtijevano je i od pretpostavljene komande da se zaustavi odobravanje sjee drveta u ovoj zoni.249 Tokom novembra 1992. godine nastavljene su aktivnosti na ininjerijskom ureenju linija, i one su provoene s obje strane fronta. Obostrano su vrena i stalna izvianja protivnikih linija. Borbeno djelovanje svodilo se na svakodnevne razmjene vatre sa osnovnih linija odbrane, pri emu su pripadnici 1. mehanizovane brigade bili prinueni na krajnju uzdranost zbog stalnog nedostatka municije. Ve u ovo vrijeme brigada nije raspolagala ni sa punim borbenim kompletom pjeadijske municije po borcu, a jo tea situacija bila je sa artiljerijskom municijom. Srpske snage nisu pokazivale nikakvu uzdranost u upotrebi svih vrsta naoruanja kojima su raspolagale tokom dnevnih razmjena vatre. Ovaj klasini obrazac rovovskog ratovanja nije odgovarao 1. mehanizovanoj brigadi, ni po resursima kojima je raspolagala, ni po sutini zadataka koji su joj postavljeni. Iz tih razloga injeni su pokuaji iskoraka iz stvorene situacije. Diverzantska grupa 1. mbr je 14. novembra u popodnevnim satima u rejonu Orlia unitila 6 bunkera i prema procjeni, izbacila iz stroja 12 neprijateljskih vojnika. Akcija je izvedena bez
247

AARBiH, 1. mbr, Izvjetaj Komandi 1. korpusa o aktivnostima 1. mehanizovane brigade za dan 04. 10. 1992. godine, Str. pov. broj 01-5, 04. 10. 1992. 248 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Sumarni izvjetaj o izvoenju b/d, Broj 410/92, 25.10.1992. 249 AARBiH, 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-48/92, 23. 10. 1992. 80

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

gubitaka na strani 1. mbr, ali je nakon akcije srpska strana odgovorila granatiranjem linija i od tog dejstva artiljerije jedan borac je poginuo.250 Nakon ove akcije borbena dejstva na platou ui ponovo su se svela na dnevne razmjene vatre i izviake aktivnosti. Na strani Armije RBiH pripremale su se velike stvari. VRS je oekivala napad Armije RBiH i pripremala vlastiti odgovor na njega. O tome e biti rije u narednom poglavlju.

250

AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-88/92, 14. 11. 1992. Poginuo je borac 1. mbr Davor Marii. 81

Mesud adinlija

VI
(Operacija KOVERTA. Oslobaanje kote 850 i Golog brda. Borbe za Mujkia-brdo.)

Pokuaji proboja iz okruenja i deblokade Sarajeva preduzeti tokom ljeta 1992. godine od strane Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine251 bili su u najveoj mjeri motivisani sprjeavanjem humanitarne katastrofe koja se predviala stanovnitvu grada pod opsadom VRS. Poetkom jeseni, izgledi da razvoj dogaaja poprimi tako tragian tok bivali su sve jasniji. Glavni tab OSRBiH je odmah nakon neuspjeha operacije JUG-92 poeo planirati i pripremati novu, do tada najveu i najambiciozniju vojnu operaciju u cilju deblokade Sarajeva, pod kodnim imenom KOVERTA.252 Zamisao operacije bila je, u sutini, varijacija na, tokom ljeta ve isprobane, zamisli napada jedinica s unutranje i spoljne strane prstena opsade grada. Razlika, u odnosu na prethodne pokuaje koji su, bez obzira na razmjere borbenih dejstava, veliinu angaovanih snaga i rtve, ipak predstavljali isforsirane akcije s puno skupo plaenih improvizacija, leala je u nastojanju da se ovaj put operacija pripremi svestrano i pravovremeno. Pripreme su poele poetkom oktobra. U organizacijskom smislu najprije su formirane taktike grupe Igman i Visoko, a zatim je nareeno formiranje manevarske brigade na podruju Konjica i Jablanice, koja je trebala biti upotrijebljena prvenstveno na proboju obrua opsade Sarajeva. Krajem novembra taktike grupe Igman i Visoko su preimenovane u operativne grupe u ijim sastavima su na zadatku deblokade Sarajeva trebale biti angaovane jedinice iz svih korpusa ARBiH osim bihakog 5. korpusa. O organizacijskim promjenama jedinica unutar grada tokom septembra i oktobra bilo je rijei u prethodnom poglavlju. U logistikom smislu injeni su veliki napori da se osiguraju dovoljne koliine opreme i materijalno-tehnikih sredstava. I u jednom i u drugom pogledu aktivnosti su se odvijale sa mnogo problema. Planirana hercegovaka brigada nikada nije formirana, a sa angaovanjem jedinica u okvirima operativnih grupa bilo je stalnih problema sve do kraja operacije. Cijeli period priprema obiljeen je i velikim problemima i sukobima u dijelu komandi koje su trebale izvesti operaciju, posebno u dijelu VK koji je djelovao na podruju Igmana i Konjica i u Komandi OG Igman.
251 252

Oruane snage RBiH sainjavale su Armija RBiH i MUP RBiH. Operacija je stvarno nosila naziv KOVERTA i o tome svjedoi veliki broj sauvanih dokumenata u Arhivu ARBiH. Kada je nakon njenog poetka postalo jasno da VRS i srpski mediji znaju, i u propagandne svrhe koriste, ne samo tajni naziv operacije KOVERTA, ve i njene operativne detalje, naelnik G OSRBiH Sefer Halilovi je poeo ubjeivati i sebe i druge da nikada nije ni postojala operacija KOVERTA, ve da se dejstva izvode po tzv. planu SLOBODA.

82

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Planirana nabavka potrebnih sredstava ila je dosta teko, a posebne tekoe predstavljao je transport nabavljenih sredstava zbog zategnutih odnosa i poetka sukoba sa HVO. U trenutku kada je nareen poetak operacije KOVERTA nijedan aspekt njene pripreme nije bio dovren.253 VRS je raspolagala informacijama o pripremama Armije RBiH za veliku operaciju deblokade Sarajeva. Borbene aktivnosti preduzete poetkom oktobra na podruju Dogloda, Azia, Otesa i Brijea, koje su pominjane na prethodnim stranicama, kao i ofanzivna dejstva na irem podruju Igmana i Trnova, imale su za cilj sprjeavanje priprema i izvoenja ove operacije.254 Kako su pripreme operacije odmicale, poveavao se i nivo poznavanja njenog sadraja i stepena priprema od strane VRS. Prije kraja novembra, komande VRS su znale naziv operacije KOVERTA i njen sadraj. Bile su prilino dobro upoznate s planiranim snagama po pojedinim pravcima dejstava, kao i sa pokuajima osiguranja znatnijih koliina oruja, municije i druge vojne opreme. U tom smislu shvatili su je vrlo ozbiljno i procijenjivali da e operacija ako joj se u poetku ne zada odluujui udarac, dobiti puni zamah i ostvariti postavljeni cilj,255 odnosno deblokadu Sarajeva. Nareena su dejstva jedinicama SRK s ciljem da se prvenstveno onemogui deblokada Sarajeva, a zatim stvore uvjeti za ovladavanje Otesom, Kobiljom Glavom i Ugorskim. Nareeno je i dodatno utvrivanje linija koje dre grad u blokadi, izgradnjom sklonita za svako odjeljenje, bunkera za vatreno dejstvo i zatitu za grupu od 3-5 ljudi i za svakog vojnika izraen stojei streljaki zaklon s podgrudobranskim sklonitem. Svi objekti morali su biti povezani saobraajnicama i utvreni da mogu zatititi ljudstvo od dejstva haubice 155 mm, odnosno imati zatitni sloj debljine 150 cm tvrdo nasutog materijala.256 Prvobitni plan operacije za jedinice 1. korpusa formulisan je ve krajem oktobra 1992. godine. Zamisao se sastojala u obuhvatnom manevru zdruenih sastava s fronta, iz okruenja, i jedinica sa spoljne strane, pri emu su glavne snage trebale biti angaovane na pravcu Hrenovica Podgrab Ravna planina, a pomone snage na pravcima Kijevo Gornji Kotorac i Dvor Reljevo. Po ovim pravcima snage za proboj iz okruenja su grupisane u tri sektora: Istok, Zapad i Centar. Sektor Centar inile su snage Zdruenog odreda irokaa, 1. i 3. bbr, 1. mbr i 2. mtbr. Ostale jedinice ealonirane su kao snage za odbranu, snage za obezbjeenje, snage za podrku i rezervu.257 Do poetka operacije dolo je do niza promjena, kako u rasporedu snaga, tako i u korekcijama pravaca napada, posebno na pravcu napada glavnih snaga. Pravac napada
253 254

adinlija, 26. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Zapovijest za napad komandanta SRK (Kijevo-92), Str. pov. broj 10/74-395, 01. 10. 1992. godine http://icr.icty.org; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Zapovijest za naredna b/d, Op. str. pov. broj 10/74-427, 06. 10. 1992. http://icr.icty.org. U ovom dijelu dokumenti VRS ne daju odgovor na pitanje kojim obavjetajnim kanalima su prikupljene informacije o predstojeoj ofanzivi ARBiH, tako da se, uz navod da je VRS raspolagala ovim informacijama, nismo uputali ni u kakve dalje spekulacije o njihovim izvorima. 255 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Zapovijest za dalja dejstva Op. broj 11/92, Str. pov. broj 10/74-667, 26. 11. 1992. http://icr.icty.org. 256 Ibid. 257 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za napad Op. broj 3, Str. pov. broj 510/92, 26. 10. 1992. 83

Mesud adinlija

1. mehanizovane brigade i njeni zadaci bili su odreeni njenim polaznim pozicijama na ui i nisu pretrpjeli bitnije izmjene. I dok su se pripreme snaga ARBiH presporo odvijale, a planovi mijenjali i uslonjavali, prvi udar su izvele snage VRS. Napad ukupnim snagama jaine dva bataljona pojaana sa 4 tenka i nekoliko oklopnih transportera, podran snanom artiljerijom SRK, poeo je 1. decembra. Na pravcu Doglodi Bare Otes, snage 1. korpusa su odbile napad i zadrale svoje poloaje. Na pravcu Ilida Pejton podvonjak na rijeci eljeznici Otes, snage VRS su probile liniju odbrane, zauzele podvonjak i dvije zgrade u naselju Otes. Na pravcu Rajlovac Zabre Lemezovo brdo Sokolje, srpske snage su imale dobar poetni uspjeh i prodrle u Sokolje, ali su u naselju poraene od snaga 2. mtbr i uz velike gubitke, odbaene na polazne poloaje.258 Pod svakodnevnim napadima, odbrana ARBiH na Otesu je 4. decembra popustila i srpske snage su zauzele ovo naselje.259 Time je odbrana Sarajeva dovedena u najkritiniju situaciju nakon mjeseca maja i SRK je doao nadomak ispunjenju jednog od najvanijih ciljeva koji mu je postavljen u 1992. godini presjecanja grada linijom Nedarii stupska petlja Rajlovac. Dosezanjem ove linije, srpske snage otvorile bi najpogodniji pravac za eksploataciju svoje nadmoi u oklopnomehanizovanim jedinicama i potpuno ugrozile odbranu grada. U takvoj situaciji, tab Vrhovne komande OSRBiH izdao je nareenje jedinicama da otponu dejstva po planu KOVERTA. Na osnovu zapovijesti za napad komandanta 1. korpusa napisane 26. oktobra, Komanda 1. mehanizovane brigade sainila je plan i zapovijest za napad. Zapovijest i detalji plana, zbog zatite tajnosti, nisu saopeni potinjenim jedinicama do izdavanja nareenja za poetak operacije. To je uinjeno 4. decembra u veernjim satima.260 Komandant 1. mehanizovane brigade Enver ehovi odluio je na dodijeljenom pravcu izvriti napad obuhvatnim dejstvima, grupiui glavne snage brigade na pravcu Arnautka s. Jezera Golo brdo, a pomone snage na pravcu Orli kota 850 Kuta, s ciljem da jakim i energinim napadom uz sredstva podrke razbije snage neprijatelja na pravcu napada, nanosei im to vee gubitke. Glavne snage su u bliem zadatku trebale ovladati linijom Vis Golo brdo, a zatim produiti napad i u sljedeem zadatku ovladati linijom Gradac Pisko. Napad su trebali izvesti mehanizovani bataljoni sa svojih polaznih poloaja. Na glavnom pravcu napadali su 1. i 2. mehanizovani bataljon. Zadatak 1. bataljona bio je napad pravcem Uvala s. Smiljevii. Po izbijanju u rejon Smiljevia, bataljon je, uz sadejstvo susjeda i uz sredstva podrke, trebao napasti i ovladati objektom ljivik, a zatim produiti dejstva prema selu Jezera i izbiti na put Vis Golo brdo, gdje je, nakon sreivanja borbenog poretka, trebao produiti napad u pravcu Piskoa. Zadatak 2. bataljona bio je napad pravcem Uvala Baroeva vikendica Kamenjar. Uz sadejstvo sa izviako-diverzantskom jedinicom i uz sredstva podrke, bataljon je imao zadatak ovladati
258 259

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1226, 01. 12. 1992. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Razvoj b/d na Otesu u vremenu od 01-04. 12. 1992. godine, Izvjetaj, Str. pov. broj 1383, 11. 12. 1992. 260 Dervievi, 189.

84

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

rejonom Kamenjara, a zatim srediti borbeni poredak i produiti napad pravcem Golo brdo Gradac. Na pomonom pravcu napada 3. mehanizovani bataljon imao je zadatak da u poetnoj fazi vee snage neprijatelja na prednjem kraju, a po stvaranju uvjeta napredovanjem snaga na glavnom pravcu, ovlada rejonom Plato ispod kote 850, a zatim produi napad u pravcu kote. Po ovladavanju kotom 850, 3. bataljon je trebao srediti borbeni poredak i, kao bono osiguranje napada snaga na glavnom pravcu, produiti napad u pravcu Kuta i ovladati linijom Gradac Mujkia-brdo, gdje je trebao srediti borbeni poredak i biti spreman za odbijanje kontranapada iz pravca Vogoe. Izviako-diverzantska grupa imala je zadatak da se ubaci u rejon kote 850 i sadejstvuje sa snagama 2. bataljona u ovladavanju Kamenjarom i da sprjeava izvlaenje snaga neprijatelja iz rejona Plato na pravcu napada 3. bataljona. Snage za podrku davali su Oklopni bataljon sa dva tenka, te HAD i mpoad sa raspoloivim sredstvima. Ostale jedinice brigade dobile su zadatke u okviru svojih osnovnih namjena.261 Zamisao i pravci napada prema zapovijesti komandanta 1. mehanizovane brigade prikazani su na Karti 11. Kao vrijeme za poetak napada odreen je 5. decembar u 5:00 sati. Gusta jutarnja magla, koja je bila od koristi jedinicama u fazi prilaenja neprijateljskoj liniji, onemoguavala je efikasno dejstvo tenkova i protivoklopnih orua koji su trebali pruiti podrku pjeadiji u napadu.262 ekao se trenutak u kojem e vidljivost omoguiti upotrebu sredstava podrke. Napad je poeo u 7:00 sati vatrom tenkova, protivoklopnih topova i minobacaa po linijama VRS. Jedinice u napadu su iskoristile maglu i lou vidljivost da neopaene priu neprijateljskim poloajima. Na prednjem kraju odbrane 3. bataljona na vrhu Orlia, gdje je rastojanje do neprijateljskog bunkera ispred ve pominjanog rova broj 8 bilo dvadesetak metara, napravljen je prolaz u minskom polju i bunker je uniten runim bombama, ime je linija probijena i napad nastavljen prema koti 850. Do kraja dana bataljon je ovladao rejonom Platoa i dospio na 50 metara ispod kote 850. Linija VRS je probijena i na pravcu napada 2. bataljona, koji je izaao na gredu juno od kote 850 u rejonu pravoslavnog groblja. Pravac napada 1. bataljona iao je preko tekog i otvorenog terena, pa je njegovo napredovanje zaustavljeno jakom neprijateljskom vatrom iz PAM-ova i PAT-ova.263 Napadna dejstva 1. mehanizovane brigade pratili su kao lijevi susjed 2. mtbr napadom u pravcu Visa, i kao desni susjed snage OpO Vogoa, koje su podravale napad 3. bataljona sadejstvujui u pravcu kote 850 i Mujkia-brda. Na dijelovima na kojima je ostvareno napredovanje, ostvareno je po cijenu estoke borbe za svaki rov, s neprijateljem koji je oekivao napad u
261

AARBiH, Komanda 1. mbr, Zapovijest za napad 1. mehanizovane brigade, Str. pov. broj 129/92, 04. 12. 1992. U tekstu smo naznaili da su plan i zapovijest komandanta 1. mbr sainjeni krajem oktobra. Djelovodni broj i datum protokolisanja sa 4. decembrom bili su vjerovatno posljedica injenice da je akt protokolisan tek nakon njegovog saopavanja na brifingu komandanta brigade. 262 Dervievi, 191. 263 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-130/92, 05. 12. 1992; AARBiH, Vojnohistorijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis; Dervievi, 192-193. 85

Mesud adinlija

Karta 11: Zapovijest za napad komandanta 1.mbr, 4. decembra 1992.

86

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

dobro utvrenim bunkerima uvezanim dobrim saobraajnicama. Odbranu VRS podravala je snana artiljerijska vatra po snagama 1. mehanizovane u napadu, ostvarivana sa artiljerijskih poloaja SRK. Bilo je potrebno borbom osvajati svaki metar terena, to je za rezultat imalo velike gubitke nanesene neprijatelju, ali i znaajne gubitke na strani 1. mbr.264 U istim uvjetima nastavljen je napad snaga 1. mehanizovane brigade 6. decembra u 7:00 sati. Snage Vogoanske i Rajlovake brigade VRS su se u toku noi pregrupisale i uvrstile odbranu kote 850 i grede kojom je ona dominirala. Nije bilo daljnjeg napredovanja snaga 1. mehanizovane.265 Na pravcu 3. mehanizovanog bataljona, gdje se 6. decembra oekivao izlazak na kotu 850, nakon pogibije komandanta bataljona Fikreta Kavazovia Rokija takoer je dolo do zastoja u napadu. Tee su ranjeni i privremeno izbaeni iz stroja i komandant 1. bataljona Mehemed Cero, i komandant 2. bataljona Zahir Panjeta. Kako je meu poginulim i ranjenim borcima bio i prilian broj komandira svih nivoa i ostalih starjeina, nastupio je kritini trenutak bitke. U takvoj situaciji komandu nad 1. bataljonom privremeno je preuzeo amil Idrizovi, koji je komandovao do 10. decembra, kada je na dunost komandanta, takoer privremeno, postavljen Kerim Muminovi.266 U 2. bataljonu je umjesto ranjenog Zahira Panjete, komandovao njegov zamjenik, takoer, prethodnog dana lake ranjeni Fehim Agi, a na mjesto komandanta 3. bataljona u toku borbi je postavljen Salko Hajdarevi.267 Na poetku napada na kotu 850, na Humu, odakle je komandovao jedinicama OpO Vogoa u napadu, 5. decembra je od neprijateljske granate poginuo komandant OpO Vogoa Ejub Delali.268 Tokom 7. decembra trajao je zastoj i pregrupisavanje snaga. Za nastavak napada 8. decembra na pravac 2. bataljona prema selu Jezera uvedeni su dijelovi dviju eta 1. bataljona i dio ete vojne policije, a na pravac 3. bataljona Izviako-diverzantska eta.269 U napadu je ostvaren napredak i snage VRS su potpuno razbijene u rejonu groblja u selu Jezera.270 Lijevi susjed 2. mtbr napredovala je lijevo od sela Jezera i prema koti Vis,271 ime je do kraja dana kota 850 dovedena u poluokruenje, ali su snage VRS uporno branile gredu Vis Golo brdo. Nastavak napada planiran je za 9. decembar ujutro. Pomak od 8. decembra ostvaren je na spoju Vogoanske i Rajlovake brigade SRK. Zbog toga su se ove dvije jedinice VRS meusobno optuivale.272 To je u svakom sluaju bila povolj264 265

Prvog dana napada 5. decembra 1992. godine poginulo je 12 i ranjena su 23 borca 1. mbr. AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-132/92, 06. 12. 1992. 266 1/1. mbr, Izvjetaj 1. mehanizovanog bataljona sa ratita u, kota 850, Golo brdo i Perivoj od 5.12.1992. godine do 31. 12. 1992. g, Str. pov. broj 03- /92, 31. 12. 1992. (Dokument ustupljen ljubaznou amila Idrizovia) 267 Dervievi, 194. 268 Ejub Delali je na dunost komandanta OpO Vogoa postavljen 16. novembra 1992. 269 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-133/92, 07. 12. 1992; Dervievi, 198-199. 270 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-135/92, 08. 12. 1992. 271 AARBiH Komanda 1. korpusa, Dopuna redovnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 1334-1, 08. 12. 1992. 272 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda Vogoanske brigade, Izvjetaj o stanju, Str. pov. broj 104/92, 08. 12. 1992. http://icr.icty.org. Da su problemi, nastali u Rajlovakoj brigadi, bili ozbiljni potvrdio je i razvoj dogaaja nekoliko dana kasnije kada su sa svog komandnog mjesta, pred bijesom svojih potinjenih, morali pobjei komandant i naelnik taba Rajlovake brigade VRS. ICTY on-line baza podataka sudskih 87

Mesud adinlija

na situacija za borce 1. mehanizovane, koji su 9. decembra ujutro nastavili napredovanje, i oko 10:30 izali na kotu 850 i na njoj poboli zastavu Armije RBiH. 273 Oslobaanje kote 850 predstavljalo je veliki uspjeh 1. mehanizovane brigade. Za ostvarenje blieg zadatka definisanog zapovjeu komandanta brigade, trebalo je jo izai na Golo brdo, na kojem su se snage VRS konsolidovale i pruale snaan otpor. Odbrana preostalih poloaja na ui postavljena im je kao imperativ zbog politikog manevra koji je Radovan Karadi planirao izvesti 13. decembra. Pod pritiskom meunarodne zajednice u pogledu situacije u koju je opsadom dovedeno stanovnitvo Sarajeva i drugih dijelova Bosne i Hercegovine, oligarhija SDS-a planirala je tog dana objaviti jednu deklaraciju kojom bi svijetu obznanila da je postigla svoje ratne ciljeve i da, to se njih tie, moe biti postignuto mirovno rjeenje. Stoga su 7. decembra jedinice VRS dobile nareenje da do tog 13. decembra moraju ostvariti postavljene ratne ciljeve, a nakon toga prei u odsudnu odbranu dostignutih poloaja.274 Bilo bi vrlo teko objaviti obustavu rata u situaciji u kojoj bi snage ARBiH niz padine ui silazile prema Vogoi. Zato je otpor snaga VRS bio krajnje uporan i estok, i snage 1. mehanizovane brigade poslije izlaska na kotu 850 su neprekidno trpjele estoku vatru iz svih vrsta naoruanja iz pravca Golog brda. Podrku snagama na Golom brdu davala je artiljerija SRK sa svojih poloaja na Paljevu, Blagovcu, Rajlovcu i Vracama.275 U toku noi 10/11. decembra na Golo brdo je, kao pojaanje snagama VRS, izala jedinica od oko 70 boraca, tako da su dejstva ovih snaga po jedinicama 1. mehanizovane, koje su u toku dana nastavile sa napadima, postala jo jaa. Podrku im je iz rejona Golog brda davao jedan tenk i PRAGA. Na ova dejstva 1. mbr je odgovorila raspoloivim artiljerijskim naoruanjem. Nisu se mogla koristiti protivoklopna sredstva zbog guste magle i smanjene vidljivosti.276 Napad snaga 1. mehanizovane brigade na Golo brdo obnovljen je i 12. decembra. Ovom prilikom je kao podrka upotrijebljen tenk, koji je odmah pogoen hicem neprijateljskog tenka sa Golog brda, lake oteen i sklonjen sa bojita.277 Jak otpor snaga VRS jo uvijek je drao jedinice 1. mehanizovane nadomak Golog brda. Napredovanje je bilo sporo, ali i uporno. Na bonom pravcu sa kote 850 prema koti 830, 3. bataljon
dokumenata: Komanda SRK, Dnevni borbeni izvjetaj sa stanjem u 18:00 asova, Str. pov. broj 10/74-729, 12. 12. 1992. godine http://icr.icty.org. 273 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-136/92, 09. 12. 1992; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda Vogoanske brigade, Izvjetaj o stanju, Str. pov. broj 109/92, 10. 12. 1992. http://icr.icty.org. O upornosti i istrajnosti boraca 1. mehanizovane brigade u izvravanju postavljenog zadatka govori i injenica da su se 9. decembra ujutro, pobjegavi iz bolnice, meu svojim borcima nali ranjeni komandanti 1. i 2. bataljona, Mehemed Cero i Zahir Panjeta. 274 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Izmjene i dopune Zapovijesti za naredna b/d, Op.broj 11/92, Str. pov. broj 10/74-667 od 26. 11. 1992. godine, Str. pov. broj 10/74-706, 07. 12. 1992. godine http://icr.icty.org. 275 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-139/92, 10. 12. 1992. 276 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-140/92, 11. 12. 1992. 277 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 01-141/92, 12. 12. 1992. 88

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

je napredovao postupno. Ne mogavi zbog guste ume na efikasan nain koristiti protivoklopna sredstva, njegovi borci su kopajui traneje prilazili jednom po jednom neprijateljskom rovu i unitavali ih runim bombama.278 Do 13. decembra 3. bataljon je izaao na kotu 830, 1. i 2. bataljon su ovladali selom Jezera i dostigli dijelove platoa Golog brda, a 2. mtbr je ovladala Visom i posjela rejon iznad sela Perivoje.279 Razbijene snage VRS 14. decembra su se postepeno povlaile prema Perivoju i Mijatovia-kosi, jo uvijek drei vrh Golog brda.280 15. decembra izveden je istovremeni napad s fronta i s lijevog boka na Golo brdo, podran vatrom protivoklopnih sredstava mpoad-a. Dok su snage s fronta i s desnog boka jakom vatrom vezale odbranu neprijatelja, s lijevog boka je napala brigadna eta vojne policije koja je ula u neprijateljsku liniju i, unitavajui preostale take otpora, u 13:05 asova izala na vrh Golog brda i pobola zastavu ARBiH na ovom najjaem utvrenju VRS na ui.281 Narednog dana, 16. decembra 1992. godine snage 1. mehanizovane brigade preduzele su aktivnosti asanacije terena, sreivanja borbenog poretka jedinica, postavljanja i utvrivanja novodostignute linije odbrane, te njeno uvezivanje s lijevim susjedom 2. mtbr i desnim susjedom OpO Vogoa.282 (Pregled polazne i dostignute linije, kao i osloboene teritorije u napadnim dejstvima 1. mbr, 2. mtbr i OpO Vogoa u periodu od 5. do 16. decembra 1992. godine prikazani su na Karti 12). Kao to je na karti veoma uoljivo, dostignuta linija bila je mnogo kraa i povoljnija za odbranu. U trenutku postizanja ovog velikog uspjeha 1. mehanizovane brigade, o tom aspektu nije se puno razmiljalo. Pogledi su bili usmjereni prema Vogoi, ija su vrata bila napola otvorena. To je bilo u okvirima krajnjeg cilja pokretanja operacije KOVERTA, iji tok nije iao po zamiljenom scenariju. Pobjede na ui bile su do tog trenutka najvei uspjesi postignuti od strane jedinica ARBiH angaovanih u operaciji.283 Oni su dali priliku da se uvoenjem svjeih snaga na pravac napada eksploatie uspjeh i iskoristi evidentna dezorganizacija snaga VRS. Komanda 1. korpusa nije bila u stanju izdvojiti svjee snage sposobne da odmah preuzmu napadna dejstva na pravcu Vogoe. Oekivalo se da snage koje su 11 dana vodile upornu i teku borbu, nakon sreivanja borbenog poretka, nastave napad, a da se pojaaju snage koje su u pravcu Vogoe napadale iz Visokog. Snage ARBiH koje su napadale na pravcu Vogoe, posebno 1. mbr, do 16. decembra su svoje uspjehe platile velikim brojem poginulih i ranjenih.284 Mada su pripreme za nastavak napadnih
278 279

Razgovor sa Salkom Hajdareviem. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1407, 13. 12. 1992. 280 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-143/92, 14. 12. 1992. 281 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-144/92, 15. 12. 1992; 1/1. mbr, Izvjetaj 1. mehanizovanog bataljona sa ratita u, kota 850, Golo brdo i Perivoj od 05. 12. 1992. godine do 31. 12. 1992. g, Str. pov. broj 03- /92, 31. 12. 1992. 282 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-145/92, 16. 12. 1992. 283 Razvoj dogaaja e pokazati da e ovi uspjesi na ui i ostati najvei uspjesi Armije RBiH u toku izvoenja operacije KOVERTA. 284 U brobenim dejstvima voenim od 5. do 16. decembra iz sastava 1. mbr i OpO Vogoa poginuli su: Vahid Alibai, Nezir Avdi, Samir Bajrovi, Nazif Bajrovi, Esad Belija, Rahmo Bai, aban Beirevi, Ifet 89

Mesud adinlija

Karta 12: Osloboena teritorija u periodu od 5. do 16. decembra 1992. godine

90

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

dejstava u pravcu Vogoe zapoele odmah, bilo je potrebno nekoliko dana da se jedinice dovedu u stanje borbene gotovosti za izvrenje zadatka. Za to vrijeme vreno je ureivanje dostignute linije odbrane, opravak pristupnih puteva, izvlaenje i rasporeivanje artiljerijskih orua na nove poloaje.285 Iako je Komanda 1. korpusa 19. decembra ocijenila da su stvoreni uvjeti da 1. mehanizovana brigada i OpO Vogoa nastave borbena dejstva s ciljem ovladavanja objektima Mujkia-brdo (tt 772) i Hrastik,286 prvi nastavak napada nakon oslobaanja Golog brda nije iao tim pravcem. Napad je 20. decembra izvrio 1. mehanizovani bataljon pojaan brigadnim diverzantskim vodom u pravcu sela Perivoj. Ostvaren je poetni uspjeh i neprijatelj je izbaen iz prvih rovova, ali je nakon toga jakom bonom vatrom s obje strane i minobacakom vatrom, snagama 1. mehanizovane brigade nanio gubitke i odbio napad.287 Kao lijevi susjed u ovom neuspjenom napadu su sadejstvovale snage 2. mtbr.288 Po procjeni Komande 1. mehanizovane brigade uvjeti za nastavak napada u pravcu Vogoe jo nisu bili stvoreni. Bilo je evidentno grupisanje snaga i sredstava VRS na relaciji Dvor Vogoa Pretis i povean broj tenkova na podruju Rajlovca i Vogoe. Vogoanska brigada je ureivala drugu liniju odbrane Vogoe grebenom Dvor Pisko Gradac s. Donja Joanica. U takvoj situaciji Komanda 1. mehanizovane brigade zahtijevala je od Komande 1. korpusa da najprije snage OpO Vogoa ovladaju objektom Hrastik, a zatim zajednikim snagama ovladaju objektom Mujkia-brdo, ime bi se stvorili uvjeti za daljnje napredovanje u pravcu Vogoe.289 Narednih dana izvreni su potrebni dogovori, pripreme i planiranja izmeu Komande 1. mbr i OpO Vogoa, za ijeg je komandanta, nakon pogibije Ejuba Delalia, postavljen Nijaz Grebovi. Uz snanu i efikasnu pripremu artiljerije 1. mbr sa Orlia, te uz sadejstvo 3/1. mbr koji je ispoljio dejstva u pravcu Kuta, snage OpO Vogoa su 23. decembra iz pravca Hrastika i objekta abanova kua napale Mujkia-brdo. Priprema napada je bila efikasna i snage OpO Vogoa su napredovale do vrha Mujkia-brda, ovladavi svim otpornim takama neprijatelja koje su kontrolisale kotu, osim posljednjeg rova. Iz tog rova je pruan estok otpor dejstvom mitraljeza M-84 zvanog sija smrti. S padom mraka borba je prestala. Snage OpO Vogoa koje su izvodile napad su, raunajui da je uporan otpor iz posljednjeg rova na Mujkia-brdu posljedica
Bezdrob, Drenko Bjegovi, Velibor Borovanin, Mensur Bukva, Enes izmo, Sedad omor, Mevludin Delali, Nezir Delali, Ejub Delali, Mirsad Devlan, Haris Fazli, Kemo Ferhatovi, Smail Hadovi, Mirsad Hasanovi, Mensud Heri, Hamdo Hodi, Midhat Husko, Zijo Kajmovi, Jasmin Kapo, Faruk Kavazi, Fikret Kavazovi, Huso Keri, Momilo Mumovi, Mladen Pani, Zijo Panjeta, Sehadin Pindo, Hamdo Radonja, Enes Rami, Hrustem Rami, Safet Skenderovi, Salko Spahi, eljko Stani, Enver Suljevi, Enver ahovi, Huso orlija, Rudolf Tomi, Raid Uzunovi, Meho Zuko. 84 borca su tee ranjena. 285 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-150/92, 19. 12. 1992. 286 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1475, 19. 12. 1992. 287 1/1. mbr, Izvjetaj 1. mehanizovanog bataljona sa ratita u, kota 850, Golo brdo i Perivoj od 05. 12. 1992. godine do 31. 12 .1992. g, Str. pov. broj 03- /92, 31. 12. 1992; Gubici 1. mbr bili su 4 poginula i 10 ranjenih boraca. Poginuli su efket Komar, Vahid ai, Adnan Murguz i Samir Radovac. 288 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1475, 19. 12. 1992. 289 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-156/92, 21. 12. 1992. 91

Mesud adinlija

nemogunosti sigurnog povlaenja i da e se njegova posada s padom mraka povui, izvjestile da je kota 772 Mujkia-brdo osloboena,290 a njihovi komandanti otili primiti priznanja. To je bila greka. Posada posljednjeg rova na Mujkia-brdu nije s padom mraka napustila svoj poloaj, ali zato snage OpO Vogoa koje su tokom dana izale na kotu jesu.291 Snage koje su ujutro 24. decembra krenule prema Mujkia-brdu, doekane su vatrom u toku noi konsolidovane odbrane, sa dodatno utvrenih i ureenih poloaja VRS, i nisu uspjele ponovo izai na kotu. 292 Ovaj neuspjeh, kako e se pokazati, bio je proputena prilika za oslobaanje Vogoe, ije se srpsko stanovnitvo, nakon gubitaka poloaja VRS na ui i prvih napada na Mujkia-brdo, u velikom broju poelo iseljavati iz Vogoe. U narednih nekoliko dana snage Vogoanske brigade VRS pretvorile su Mujkia-brdo u pravu tvravu, na koju je bila oslonjena cijela posljednja odbrana Vogoe. Na ovu tvravu snage OpO Vogoa i 1. mehanizovane brigade ponovo su napale 26. decembra, ali bez ostvarenog rezultata.293 Dva dana kasnije, 28. decembra, ponovljen je veoma odluan napad snaga OpO Vogoa. Diverzantska grupa OpO Vogoa trebala je izvriti prepad na Mujkia-brdo, nakon ega bi se na kotu uvele snage 3/1. mbr, i u daljnjem sadejstvu sa snagama OpO Vogoa ovladale linijom Kuta Mujkia-brdo Hrastik. Snage 1. i 2. bataljona bile su u borbenoj gotovosti da se, u povoljnom razvoju situacije, pokrenu u napad prema liniji Pisko Gradac.294 U poetnoj fazi napada, u borbi na samoj koti poginulo je nekoliko istaknutih boraca i komandanata OpO Vogoa, ime je napad okonan.295
290

U raspoloivoj arhivskoj grai nismo pronali borbeni izvjetaj OpO Vogoa za 23. decembar 1992. godine. Izvori koji su nam bili dostupni za ovaj dogaaj su: AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-159/92, 23. 12. 1992; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1531, 23. 12. 1992; AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Mujkia-brdo(23. 12. 1992); AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis. 291 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1543, 24.12.1992. Dio objanjenja ovakvog razvoja dogaaja moe se nai ponovo na ve citiranom internet-forumu, pisca pod pseudonimom Vogoanin Pravi u tekstu Ratno sjeanje X Borbe na Jeevima Mujkia-brdo (1993-1994) god., u kojem autor opisuje iskustva dotadanjih borbi pripadnika Vogoanske brigade, sutina kojih je da, u sluaju kada ARBiH, uvijek sa efektom iznenaenja, probije liniju tada zapoene paranje linije uzdu, a vojnici VRS se po pravilu povlae na rezervnu liniju. Kada su u pitanju decembarske i kasnije borbe na Mujkia-brdu, autor naglaava razliku u injenici da su vojnici VRS iz Vogoe bili duboko svjesni da je rezervni poloaj nakon Mujkia-brda Beograd. http://sokolac.slavicnet.com/sokolac/sokolac_zuc_forum.html 292 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-161/92, 25. 12. 1992. U napadu na Mujkia-brdo 23. decembra 1992. godine poginuo je Salko Baji. 293 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1559, 26. 12. 1992. 294 AARBiH, Komanda 1. mbr, Izvod iz Zapovijesti za napad, 27. 12. 1992; AARBiH, Komanda 1. mbr, Izvod iz Zapovijesti za prepad, 27. 12. 1992. Izvode iz zapovijesti odobrio komandant 1. korpusa Mustafa Hajrulahovi Talijan. 295 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 1583, 28. 12. 1992; AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Mujkiabrdo (28.12.1992.); U ovom napadu poginuli su borci OpO Vogoa: efik Halimanovi, Alija Kulo, Hakija Mro, Remzija Vejo. O potresnoj drami stradanja brae Mro na Mujkia-brdu, od kojih je stariji Hakija poginuo predvodei napad, a pored mrtvog brata u nogu ranjen mlai Sejo, vidjeti reportau: efko Hodi, Nora javlja vlastitu smrt, Vitezovi i Huni, Sarajevo, 1996, 97-98. 92

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Tog 28. decembra 1992. godine operacija KOVERTA je na pravcu Visoko Ilija Vogoa bila u taki svoje kulminacije. Snage OpO Vogoa bile su u ozbiljnom napadu na koti Mujkia-brdo, ijim bi oslobaanjem bila irom otvorena vrata osloboenju Vogoe. Iz pravca Visokog, snage 7. muslimanske brigade oslobodile su kotu Viegrad i dijelom snaga ule u selo Gornja Bioa, ime su bila otvorena vrata osloboenju Ilijaa. Nijedna od ove dvije prilike nije realizovana i snage ARBiH su s obje strane vraene na polazne poloaje uz velike gubitke u ivoj sili. Koliko je situacija bila kritina po srpske snage, govori i injenica da je Komanda SRK u pokuaju da uvrsti poljuljane pozicije oko Sarajeva, urgentno zahtijevala popunu svojih jedinica sa 200 pripadnika iz sastava srpskog MUP-a i 200 ljudi iz radne obaveze, i da takav zahtjev nije mogao biti realizovan. Na sastanku na Palama odranom 29. decembra, Radovan Karadi i Momilo Krajinik, iskritikovali su VRS i SRK i traili kanjavanje krivaca za izgubljene poloaje na ui. Tom prilikom je Karadi naredio da se prije 2. januara 1993. moraju povratiti izgubljeni poloaji na ui i zauzeti Sokolje, i da ni u ni Sokolje nakon toga vie nikada ne smiju pasti u ruke Armije RBiH. Predstavniku Komande SRK saopeno je da e taj zadatak obaviti Specijalna brigada srpskog MUP-a iz Trebinja, a da SRK treba pripremiti snage za dranje poloaja na osvojenim objektima.296 VK OSRBiH je u pokuaju odravanja tempa operacije na ilijakom pravcu umjesto 7. muslimanske u borbu uveo 17. krajiku brigadu, koja je obnovila napade na tom pravcu.297 Na vogoanskom pravcu obnovljeni su pokuaji da se ovladavanjem Mujkia-brdom stvore uvjeti za daljnje napredovanje. Ponovni pokuaj ovladavanja Mujkia-brdom 1. mehanizovana brigada izvela je u rano jutro 12. januara 1993. godine. Na zadatak je upuen diverzantski vod iz sastava Id/1. mbr. Napad je izveden istovremeno iz pravca Kuta i iz pravca kote 830. Napad je odmah zaustavljen strahovitom vatrom snaga VRS u kojoj je poginuo komandir ID Jusuf Juka Gojak.298 Na linijama dostignutim u decembru, borci 1. mehanizovane brigade i OpO Vogoa su doekali kraj prve i poetak druge ratne godine. Nova godina nije donijela nita novo: teki zimski uvjeti na obroncima ui i svakodnevna artiljerijska i pjeadijska dejstva snaga VRS. Prva mehanizovana brigada je kraj 1992. godine doekala u neto boljem stanju popune ljudstvom u odnosu na poetak oktobra. Imala je 2.500 ljudi po spisku, to je predstavljalo popunu od 70% u odnosu na formaciju. Efekte poveanja stepena popunjenosti dobrim dijelom su ponitili znaajni gubici koje je brigada imala u borbenim dejstvima. Do kraja godine broj poginulih boraca bio je 115, osam boraca su voeni kao nestali, a njih 300 su kao ranjenici bili izbaeni iz stroja jedinice. Stepen popune linim naoruanjem se kroz ratni plijen u uspjenim borbenim
296

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Sastanak sa predstavnicima vlade Republike Srpske, Izvjetaj, Str. pov. broj 10/74-839, 29. 12. 1992. http://icr.icty.org. 297 adinlija, 28. 298 Dervievi, 268. U borbenim dejstvima na ui 12.01.1993. godine poginuli su: Jusuf Gojak, Nesib Birindi, Dubravko Aneli. 93

Mesud adinlija

dejstvima znaajno poveao, ali je jo uvijek iznosio 50% u odnosu na broj ljudi i radilo se o pjeadijskom naoruanju najrazliitijih tipova i modela. Oskudica municije za pjeadijsko naoruanje i artiljerijska orua, postala je stalna karakteristika stanja jedinice. Znaajne koliine municije zarobljene kao ratni plijen su tokom borbenih dejstava i potroene, pa je kraj godine brigada doekala sa manje od jednog borbenog kompleta municije po oruju, ukupno na liniji i u brigadnoj rezervi. Popunjenost sredstvima veze bila je 10% u odnosu na formaciju. Evidentan je bio stalni nedostatak rezervnih dijelova i pogonskog goriva za motorna vozila. Stanje intendantske opreme, s obzirom na uvjete u kojima je brigada izvravala svoje zadatke, bilo je krajnje kritino. Linijom snabdijevanja od Komande 1. korpusa brigada je do kraja godine dobila ukupno 950 pari izama, 420 kombinezona i 106 dvodjelnih uniformi, to je bilo daleko od stvarnih potreba jedinice.299 Navedene mnogobrojne probleme vezane za popunu ljudstvom i svim vrstama materijalnotehnikih sredstava, bilo je mnogo lake prevazilaziti na valu optimizma kojim je 1. mehanizovana brigada noena nakon niza vojnikih pobjeda tokom decembra. Poetkom februara na u je izaao i predsjednik Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine Alija Izetbegovi, da, obilaskom linija i razgovorom sa borcima, oda priznanje njenim oslobodiocima.

299

AARBiH, Komanda 1. mbr, Analiza borbenih dejstava za mjesec decembar, Str. pov. broj 04/6-1, 18. 01. 1993.

94

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

VII
(12. brdska brigada. Borbena dejstva u januaru i februaru 1993. godine. 1. motorizovana brigada.)

Poetkom 1993. godine tab Vrhovne komande OS RBiH donio je odluku da se od snaga OpO Vogoa formira brigada. Brigada je 21. januara 1993. godine dobila formacijski naziv 12. brdska brigada i u njen sastav ula su etiri protivdiverzantska odreda OpO Vogoa, dva protivdiverzantska odreda OpO Centar i tri protivdiverzantska odreda HVO i HOS OkO Sarajevo.300 Nekoliko dana po formiranju brigade, u njen sastav je ukljuen i 3. PDO OpO Novi Grad. Za komandanta brigade postavljen je dotadanji komandant OpO Vogoa Nijaz Grebovi.301 U sastavu brigade formirana su tri brdska bataljona iji su komandanti bili: 1. bbt Ale Numanovi, 2. bbt Tao Daci, 3. bbt Enes Zekovi.302 Brigada je u svom sastavu imala jo Izviako-diverzantsku etu, Logistiku etu, Vod veze, Vod ABHO i Pionirski vod. Formiranje 12. brdske brigade bilo je dio reorganizacije jedinica na podruju Sarajeva, u kojoj su brigade koje su bile direktno potinjene VK i brigade iz sastava OkO Sarajevo, ule u organski sastav 1. korpusa.303 Bio je to korak usmjeren pojednostavljivanju sistema rukovoenja i komandovanja na podruju Sarajeva i olakavanje Komandi 1. korpusa organizacije odbrane grada. Okrunom i opinskim tabovima odbrane, ovim su iskljuene operativne nadlenosti, a njihove preostale prostorne jedinice sukcesivno su bile ukljuivane u sastave brigada. Zbog specifine situacije na slobodnoj teritoriji opine Vogoa, na kojoj su pod komandom OpO Vogoa djelovali samo protivdiverzantski odredi, oni su prije stavljanja na neposrednu vezu Komande 1. korpusa preformirani u 12. brdsku brigadu, preko koje su u novu organizaciju 1. korpusa ukljueni i dijelovi prostornih jedinica OpO Centar i OkO Sarajevo. Po formiranju, Komanda 12. bbr je zapoela planirati borbena dejstva u kojima je trebalo na desnom kraju njene linije odbrane, u sadejstvu sa 7. bbr, popraviti taktike poloaje izlaskom na Sjeniku kosu (tt 703), a u sadejstvu s lijevim susjedom 1. mbr nastaviti dejstva u cilju ovladavanja linijom Kuta Mujkia-brdo Hrastik. U ovom koordiniranom planiranju nastavka napadnih dejstava bila je ukljuena i 2. mtbr kao lijevi susjed 1. mehanizovane brigade, radi
300 301

AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj 14/75-2, 21. 01. 1993. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Naredba, Pov. broj 06/11-29, 27. 01. 1993. 302 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Naredba, Pov. broj 06/11-30, 30. 01. 1993. 303 adinlija, 29. 95

Mesud adinlija

ostvarivanja sadejstva u ovladavanju selom Perivoje i objektom Mijatovia-strana.304 Usred ovih priprema snaga ARBiH, pokazalo se da su se snage VRS na rajlovako-vogoanskom pravcu, nakon niza tekih poraza konsolidovale, i poslije dueg vremena, ispoljile ofanzivna dejstva. Najprije su 27. januara napale linije odbrane 2. mtbr iz pravca Rajlovca i Zabra, a zatim linije 12. bbr iz pravca Mujkia-brda, koristei u napadu i hemijska sredstva. U zoni 1. mbr pokuale su izvesti diverzantsku akciju na poloaje 3. bataljona. Svi ovi pokuaji su odbijeni.305 Jo jai napad srpske snage su izvele 28. januara na poloaje 2. mtbr na Lemezovom brdu, koje su jakim snagama pjeadije, podranim sa dva tenka i oklopnim transporterom, uspjele privremeno zauzeti. Do kraja dana 2. mtbr je povratila izgubljene poloaje.306 Narednog dana izvedena su planirana napadna dejstva 1. mbr i 12. bbr. Snage 12. i 7. brdske brigade izale su na objekat Sjenika kosa, 400 metara jugoistono od objekta Klinikog centra na Betaniji, s kojeg su vatrom mogle kontrolisati put Poljine Vogoa. Cijela akcija izvedena je bez gubitaka.307 Snage 1. mbr istovremeno su napadom pokuale ovladati objektima: selo Perivoje, selo Kuta, Mujkia-brdo, ali su odbijene snanom vatrom. U toku dana jedinice 1. mbr nekoliko puta su se pregrupisavale i obnavljale napad, ali svaki put bez uspjeha.308 Nakon ovih pokuaja intenzitet borbenih dejstava je opao. Privremeno relativno zatije u 1. mbr i 12. bbr iskoriteno je za dodatno ininjerijsko ureenje linija odbrane, i za izvoenje organizovane vojne obuke. Inae, ova praksa izvoenja organizovane i planske obuke s dijelom snaga koje nisu bile angaovane na linijama odbrane u 1. mbr, bila je prisutna i tokom oktobra i novembra, kada je intenzitet borbenih dejstava zbog priprema decembarske ofanzive bio neto nii. Zatije je potrajalo do 16. februara, kada je 1. mehanizvana brigada snagama svog 1. bataljona pokuala napasti neprijateljske linije u pravcu Perivoja. Napad nije odmakao daleko od linije razvoja jedinice i odbijen je uz gubitke jednog poginulog, dva tee i etiri lake ranjena borca.309 U toku noi snage 12. bbr pokuale su izvriti diverzantsku akciju na Mujkia-brdu. Mada je za ovaj zadatak 12. bbr pretpoinjena i jedna eta Specijalne jedinice MUP-a,310 napad nije uspio, a tokom 17. februara je bilo jae razmjene vatre du linija 12. bbr koje su tuene i artiljerijskom vatrom.311 Pokuaj proboja neprijateljskih linija u cilju pomicanja linije odbrane 2. bataljona 1.
304

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nastavak b/d, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-66, 27. 01. 1993; AARBiH, Komanda 1. mbr, Zapovijest za napad, 27. 01. 1993. 305 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/7-49, 27. 01. 1993; AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-53/93, 27. 01. 1993. 306 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja za dan 28. 12. 1993. godine, Str. pov. broj 05/7-53, 29. 01. 1993 307 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/7-54, 29. 01. 1993 308 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-55, 29. 01. 1993. 309 AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-83, 16. 02. 1993. U ovoj akciji poginuo je Muharem Kadrispahi. U neprijateljskom granatiranju linija 1. mbr poginuo je i borac Zlatan Karahmet. 310 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nastavak borbenih dejstava, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-1104, 15. 02. 1993. 311 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 05/6-92, 18. 02. 1993. U toku borbenih dejstava, nakon pokuaja diverzije poginula su 2 pripadnika 12. bbr: Raif Durakovi i Mehmed Kurundija. 96

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

mbr na taktiki povoljnije pozicije izvren je 19. februara u rano jutro. Napad 2. bataljona zaustavljen je snanom zaprenom vatrom artiljerije VRS, a potpuno je obustavljen nakon pogibije zamjenika komandanta 2. mehanizovanog bataljona Fehima Agia Age.312 Jedna kombinovana eta iz sastava brigade, po nareenju Komande 1. korpusa, u periodu od 19. do 26. februara bila je angaovana u odbrani Stupa i Azia.313 Poetkom februara nastavljen je proces reorganizacije 1. korpusa. Mjeovita artiljerijsko-raketna brigada 1. korpusa je rasformirana, a njeni dijelovi rasporeeni po jedinicama. U sastav 1. mehanizovane brigade 16. februara ula je haubika baterija 105 mm s ljudstvom i materijalno-tehnikim sredstvima.314 Ovim je Haubiki divizion 1. mbr konano dobio svoje haubice. Nakon ulaska u organski sastav 1. korpusa brigada potinjenih VK i OkO Sarajevo, ime se htjelo uiniti efikasnijim rukovoenje i komandovanje i organizacija odbrane Sarajeva, postalo je evidentno da je dobiveni rezultat opet predstavljao komplikovanu shemu sa velikim brojem jedinica na vezi Komande 1. korpusa. Iz tog razloga odmah se prilo daljnjem okrupnjavanju jedinica i njihovom preformiranju u motorizovane brigade. U okviru ove aktivnosti, 19. februara 1993. godine od 1. mehanizovane i 12. brdske brigade formirana je 1. motorizovana brigada.315 Za komandanta 1. motorizovane brigade postavljen je komandant 1. mbr Enver ehovi.316 Za zamjenika komandanta brigade postavljen je Jusuf Loi, a za naelnika taba Nisad Balta. U strukturi jedinica nije bilo velikih razlika u formacijama mehanizovane i motorizovane brigade. Formacija motorizovane brigade predviala je 3 motorizovana bataljona, HAD, mpoad, ininjerijski bataljon, logistiki bataljon i LARb BOFORS i LPLO, a od pritapskih jedinica izviaku i etu vojne policije, vod veze, vod ABHO i vod za opsluivanje.317 Vanformacijski 1. motorizovana brigada je zadrala u svom sastavu Oklopni bataljon komandant Adnan Bijedi. Jedinice ranga bataljona koje nisu postojale u formaciji 12. bbr, ule su kao takve iz sastava 1. mbr, s tim da je vrena njihova popuna: HAD 105 mm komandant Omer Mulaomerovi, mpoad komandant Hakija Harbinja, Ininjerijski bataljon komandant Mesud Skenderovi, Logistiki bataljon komandant Munib Mujezin, LARb komandir Enes andi. Od tri mehanizovana i tri brdska bataljona formirana su tri motorizovana bataljona. Od 1. i 2.mehanizovanog bataljona formiran je 1. motorizovani bataljon komandant Zahir Panjeta. Od 3. mehanizovanog bataljona i 2. brdskog bataljona 12. bbr formiran je 2. motorizo312 313

AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01-87-2, 19. 02. 1993; Dervievi, 270. Razgovor sa Salkom Hajdareviem. U ovim borbama poginuo je komandir ove ete Zijad Ali. 314 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Rasformiranje marbr, Nareenje, Str. pov .broj 06/13-43, 16. 02. 1993. 315 AARBiH, VK OSRBiH, Organizacijske promjene RJ u zoni odgovornosti 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 14/75-11(a), 19. 02. 1993. 316 AARBiH, VK OSRBiH, Naredba, pov. broj 13/37-30, 19. 02. 1993. 317 AARBiH, VK OSRBiH, Privremena formacija lina broj T-412.195: Motorizovana brigada, decembar 1992. 97

Mesud adinlija

vani bataljon komandant Salko Hajdarevi. Od 1. i 3. brdskog bataljona 12. bbr formiran je 3. motorizovani bataljon komandant Sabit auevi. Komanda i pritapske jedinice popunjene su starjeinama i borcima iz obje brigade. Za razliku od situacije pri formiranju 1. mehanizovane brigade, 1. motorizovana nije imala problema s popunom ljudstvom. U odnosu na broj ljudi od 4.449 koji je brigadu sljedovao po formaciji, 1. mtbr je na brojnom stanju imala 4.709 ljudi ili 106%. U strukturi starjeinskog kadra brigada je imala 23 aktivna vojna lica (13 oficira, 10 podoficira), 138 rezervnih vojnih starjeina (82 oficira, 56 podoficira), dok je 282 vojnika bilo rasporeeno na starjeinske dunosti.318 Stanje materijalno-tehnikih sredstava kojima je raspolagala 1. motorizovana brigada na dan 2. aprila 1993. dat je u Tabeli 3.
Tabela 3: Stanje MTS 1. mtbr na dan 2. aprila 1993.319

r/b 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

NAZIV TMS AP PAP Puka M48 Snajperske puke PM Mitraljeza PAM PAT RB OSA ZOLJA BST Top ZIS 76 mm MB 60 mm MB 82 mm Haubica 105 mm Tenk T-55 OT BOV

komada 654 328 275 55 102 5 3 5 31 1 14 3 3 1 7 2 4 3 3 1

Spajanje brigada rezultiralo je i spajanjem dotadanjih zona odgovornosti 1. mbr i 12. bbr. U cilju upoznavanja cijele nove zone, po irini i po dubini, s teitem na zoni bive 12. bbr, po nareenju komandanta 1. mtbr ui dio Komande i komandanti motorizovanih bataljona 9. marta su izvrili izvianje. Nakon provedenih pripremnih aktivnosti, precizirana je zona odgovornosti
318 319

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Operativne podatke, dostavlja, Str. pov. broj 05/7-176, 02. 04. 1993. Ibid.

98

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

brigade i zone dejstva bataljona, pa je 1. motorizovana brigada dobila zadatak da organizuje odbranu na liniji: lijevo Vis (tt 696), desno Sjenika kosa (tt 703), po dubini Miljacka iskljuno. Granice zone odgovornosti bile su lijevo: Dvor (raskrsnica puteva) Vis (tt 696) Arnautka raskrsnica Bua Potok most na Miljacki Otoka, desno: Ober (tt 914) Sjenika kosa (tt 703) Muzej most Bratstvo-jedinstvo. Organizacija odbrane na liniji lijevo: Vis, desno: Mujkia-brdo (juno za 150 m), po dubini: Golo brdo, bio je zadatak 1. motorizovanog bataljona. Odbranu na liniji lijevo: Mujkia-brdo (juno za 150 m), desno: put za Vogou, po dubini: Bua, organizovao je 2. motorizovani bataljon. Zona dejstva lijevo: Mujkia-brdo Donja Joanica, desno potok Dumaa tt 651. Liniju lijevo: put za Vogou, desno: Sjenika kosa, po dubini: Kobilja Glava, branio je 3. motorizovani bataljon, sa zonom dejstva lijevo: put za Vogou, desno: Sjenika kosa Ober (tt 914).320 Zona odgovornosti 1. mtbr i granice zone dejstva motorizovanih bataljona prikazani su na Karti 13. Formiranje 1. motorizovane brigade i ureenje nove zone vreni su uz stalno borbeno angaovanje jedinica i uz povremene probleme. U noi 27/28. februara, na spoju bivih 12. i 7. brdske brigade na Sjenikoj kosi, snage 7. bbr su u toku noi napustile nekoliko rovova, to su snage VRS ujutro iskoristile pa su, pokrivi prednji kraj artiljerijskom vatrom, ule u naputene rovove.321 Time je dolo i do pomjeranja i pogoranja taktikih poloaja snaga 1. mtbr na desnom kraju odbrane. Srpske snage su 18. marta izvele pjeadijski napad u rejonu Mujkia-brda, koji je odbijen bez promjena linije odbrane. Istog dana, dejstvima brigadne artiljerije, neutralisana su dva bunkera VRS na tt 703.322 Snaan napad izveden je 19. marta na poloaje 2. mtbr na Lemezovom brdu, gdje su snage VRS bile privremeno zauzele prvu liniju rovova, koju su do kraja dana snage 2. mtbr povratile. Napadom je bio zahvaen i dio linije 1. bataljona 1. mtbr, ali je na ovom dijelu uspjeno odbijen. Istog dana 1. mtbr djelovala je artiljerijski po neprijatelju koji se pregrupisavao i utvrivao u rejonu Sjenike kose.323 Linija na Sjenikoj kosi ni narednih dana nije mirovala. Komandant 1. mtbr naredio je da se snage 3. mtb, koje dre poloaje u ovom rejonu, pojaaju sa po jednim vodom iz LARb i HAD, koji su upotrebljavani kao pjeadijske jedinice.324 Snage VRS su 25. marta vrile podilaenje poloajima 1. mtbr na ovom objektu i kopanje pristupnih traneja.325 Do kraja mjeseca nastavljeno je ininjerijsko ureivanje i utvrivanje dostignutih poloaja. Akcent je bio na ureenju poloaja u bivoj zoni 12. bbr, na Sjenikoj kosi, Saobraajnom fakultetu i Foanskoj ulici.326 Sve vrijeme neprijatelj je djelovao artiljerijom i pjeadijskom vatrom du linije odbrane 1. mtbr.
320

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za odbranu Op. broj 3, Str. pov. broj 05/7-206, 08. 04. 1993; AARBiH, Komanda 1. mtbr, Zapovijest za odbranu Op. broj 3, Str. pov. broj 01-95/93, 11. 04. 1993. 321 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Upozorenje o slabostima u rukovoenju i komandovanju, Str. pov. broj 05/7-131, 28. 02. 1993. 322 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-18, 18. 03. 1993. 323 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-19, 19. 03. 1993. 324 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Ininjerijsko ureenje i dranje poloaja, Nareenje, Str. pov. broj 01-59/1, 23. 03. 1993. 325 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-25, 25. 03. 1993. 326 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-28, 28. 03. 1993; AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-32, 01. 04. 1993. 99

Mesud adinlija

Karta 13: z/o 1. mtbr i zone dejstva motorizovanih bataljona

Sumirajui iskustva iz prvog mjeseca aktivnosti u formiranju i funkcionisanju 1. motorizovane brigade, njena Komanda je uoila odreen broj slabosti u organizaciji odbrane i 20. marta naredila njihovo otklanjanje. Poseban naglasak bio je na injenici da unutar motorizovanih bataljona rejoni odbrane jo nisu bili podijeljeni po etama, i injenici da na odreenom broju mjesta, preglednost linije i sistem vatre nisu bili dobri. Rok za otklanjanje uoenih nedostataka bio je

100

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

23. mart.327 Dovoenje stanja na nivo na kojem bi se spokojno mogli doekati napadi neprijatelja i planirati vlastita napadna dejstva, nije iao tako brzo. Prethodno uoeni nedostaci nisu otklonjeni i nisu bili jedini koji su ugroavali efikasnu organizaciju odbrane. Zato je komandant brigade izdao novo nareenje, kojim je jo detaljnije odredio mjere za otklanjanje nedostataka u organizaciji odbrane sa rokom realizacije do kraja marta.328 Planirajui nastavak borbenih aktivnosti u cilju proboja snaga iz okruenja, ali i za nastavak ratnih operacija na ostalim dijelovima bosanskohercegovakog ratita, na nivou VK OSRBiH zamiljen je novi koncept koji je iao u pravcu promjene strategije ratovanja. Radilo se o zamisli formiranja, obuavanja i opremanja manjih jurinih grupa i odreda koji bi bili upotrebljavani u proboju neprijateljskih linija i u partizanskom nainu ratovanja u neprijateljskoj pozadini. Formiranje jurinih grupa na nivou bataljona, koje su na nivou brigade trebale biti objedinjene u jurini odred, u 1. korpusu je nareeno 10. marta.329 Nareenje je izvreno i u 1. motorizovanoj. Ve krajem marta od brigada je zahtijevano da ponu planski i stalno koristiti jurine grupe, odrede i izviako-diverzantske jedinice za samostalno ofanzivno djelovanje u dubini neprijateljskog borbenog rasporeda.330 U prvoj polovini aprila potvrena je opravdanost mjera na poboljanju organizacije odbrane koje je nareivala Komanda 1. mtbr. U rejonu Menjaka snage VRS 10. aprila pokuale su izvesti diverziju, ali su sprijeeni i odbijeni uz nanesene gubitke.331 Na desnom kraju odbrane u rejonu Sjenike kose, 12. aprila su izvrile napad i uspjele ui u traneju na liniji koju su branile snage 3. bataljona. U bliskoj borbi borci 3. mtb su odbili napad i izbacili neprijatelja iz svoje linije odbrane.332 Sreujui vlastite redove nakon izvrene reorganizacije i u oekivanju proljetnog intenziviranja borbenih aktivnosti, 1. motorizovana brigada je 15. aprila 1993. obiljeila prvu godinjicu stvaranja Armije Republike Bosne i Hercegovine. Aktivnosti obiljeavanja godinjice provedene su u svim jedinicama iz sastava brigade, a na sveanosti u Komandi 1. mtbr kojoj su prisustvovali i lan Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine dr. Mirko Pejanovi, zamjenik komandanta VK OSRBiH Stjepan iber i komandant 1. korpusa Mustafa Hajrulahovi Talijan, uruene su pohvale i priznanja najboljim pojedincima i vojnikim kolektivima brigade. Za najbolju jedinicu proglaena je eta vojne policije 1. mtbr, a pismenu pohvalu komandanta brigade dobio je vod minobacaa komandira Mehe Kule. Pismene pohvale komandanta 1. korpusa dobilo je osam boraca i starjeina brigade, a odreeni broj boraca i starjeina dobili su pismene pohvale
327 328

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Poboljanje organizacije odbrane, Nareenje, Str. pov. broj 01-44/1, 20. 03. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Otklanjanje uoenih slabosti, Nareenje, Str. pov. broj 01-62, 27. 03. 1993. 329 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Formiranje jurinih grupa i jurinih odreda, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-150, 10. 03. 1993. 330 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Angaovanje izviako-diverzantskih jedinica, jurinih grupa i odreda, Str. pov. broj 05/7-193, 31. 03. 1993. 331 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-193, 10. 04. 1993. 332 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-43, 12. 04. 1993. 101

Mesud adinlija

komandanta brigade i pakete prehrambenih proizvoda kao vid stimulativne mjere.333 Jedina tanka sjenka koja se nadvila nad obiljeavanjem prve godinjice ARBiH u 1. mtbr bila je injenica da brigada nije dobila nijedno, uz ovu godinjicu netom uspostavljeno kolektivno ratno priznanje, poasni naziv SLAVNA ili VITEKA.334 U drugoj polovini aprila, na osnovu kretanja na bosanskohercegovakom ratitu i obavjetajnih procjena, oekivale su se znaajnije aktivnosti VRS na sarajevskom bojitu. U cilju sprjeavanja moguih iznenaenja komandant 1. mtbr naredio je podizanje borbene gotovosti jedinica na linijama na najvii stepen, pojaavanje izviako-diverzantskih i obavjetajnih aktivnosti prema neprijatelju, obezbjeenje snaga za intervenciju na ugroenim pravcima i obezbjeenje vlastitih rezervi bataljona, intenziviranje obuke s jedinicama koje nisu neposredno angaovane na liniji odbrane i njihovu borbenu gotovost za upotrebu po zadatku, obezbjeivanje sigurnosti i neprekidnosti sistema veza i daljnje aktivnosti na ureenju i utvrivanju poloaja. 335 Oekivane aktivnosti VRS veih razmjera na sarajevskom bojitu tokom maja se nisu desile. Mada je aktivnost ovih snaga du linije 1. mtbr bila stalna, artiljerijom, snajperskom i pjeadijskom vatrom, do masovnih napada nije dolo. Bilo je aktivnosti diverzantskih grupa. Diverzantska grupa jaine 5-6 boraca VRS, 28. maja je pokuala da se iz pravca Perivoja ubaci u rejon Golog brda. Grupa je otkrivena i razbijena, jedan pripadnik ove grupe je ubijen, a bilo je i ranjenih.336 VRS tokom maja nije snanije atakovala na linije odbrane grada, ali je planski pripremala operativnu osnovicu za svoju veliku ljetnu operaciju. Najprije je tokom marta ofanzivom na Srebrenicu, uz podrku i neposredno uee snaga Vojske Jugoslavije i Dravne bezbednosti Srbije, koristei i teritoriju Srbije, kao osnovicu za napad na snage ARBiH u srebrenikoj enklavi,337 zauzela podruja Cerske i Konjevi-Polja i suzila slobodnu teritoriju oko grada Srebrenice, svodei je na, od snaga UN zatienu i sporazumno sa VK OSRBiH demilitarizovanu, gradsku zonu sa uskom okolinom. U nastavku dejstava ovaj sporazum je proiren na epu. Zatim su aktivnosti VRS pomjerene prema Goradu, gdje je potiskivanje snaga ARBiH ostvareno na pravcu Rogatica Ustipraa, a zauzimanjem objekata Kacelj i Koalj ostvaren spoj Sarajevskoromanijskog i Hercegovakog korpusa VRS, ime je prekinut jedini nesigurni put koji je Gorade povezivao s ostatkom slobodne teritorije Bosne i Hercegovine, i Gorade pretvoreno u treu podrinjsku enklavu. Operacija VRS time se primakla ciljnom sarajevskom podruju. U tom smislu veoma znaajan je bio gubitak objekta Ravni naboi u zoni OG Visoko, koji su snage VRS zaposjele tokom aprila. Na trnovskom bojitu snage Hercegovakog korpusa VRS iz
333

Zahir Dervievi, Armija slobode i mira, Ratni bilten Prva motorizovana brigada (Sarajevo), broj 9, juni 1993, 6-7 334 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Informacija o stanju morala, Str. pov. broj 01-107, 20. 04. 1993. 335 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Smjernice za dalji rad, Str. pov. broj 01-101, 17. 04. 1993. 336 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-88, 28. 05. 1993. 337 Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995, Volume I, CIA, Office of Russian and European Analysis (Washington, DC), 2002, 184. 102

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

pravca Kalinovika zauzele su objekat Jakomilje, a snage SRK objekte Oaelo i Crni Vrh, ime je ugroena odbrana Trnova.338 Sukob HVO sa snagama ARBiH, u koji je od aktualiziranja Vens-Ovenovog mirovnog plana rukovodstvo paradravne tvorevine Hrvatske Republike Herceg-Bosne, kao istureni ealon rukovodstva Republike Hrvatske, ilo planski, od januara se postupno ali neumoljivo pretvarao iz niza lokalnih borbi u pravi rat. Takav razvoj je vezao slobodne snage operativnih grupa Visoko i Igman, kao i snage iz sastava 3. i 4. korpusa ARBiH koje su tokom decembra i januara bile angaovane u operaciji deblokade Sarajeva. Osim toga, u vrijeme pripreme i izvoenja oruanog rjeavanja odnosa sa legalnim organima Republike Bosne i Hercegovine, HVO nije doputao nikakvo snabdijevanje Oruanih snaga RBiH preko teritorije koju je kontrolisao. Snabdijevanje snaga odbrane Bosne i Hercegovine bilo je svedeno na vrlo ograniene izvore vlastite namjenske proizvodnje. Zbog toga ne samo da nije bilo mogue, u eventualnom oivljavanju operacije deblokade Sarajeva, angaovati znatnije snage sa spoljne strane prstena opsade, ve su i mogunosti efikasne odbrane dostignutih poloaja bile dovedene u pitanje. VK OSRBiH je ipak planirao i, u okvirima datih mogunosti, pripremao novu operaciju deblokade Sarajeva. U zapovijesti komandanta 1. korpusa Mustafe Hajrulahovia Talijana, napisanoj poetkom maja, nema nieg novog u odnosu na zamisli deblokade iz prethodne godine. S tom razlikom to su ovaj put snage za jednovremeni napad s fronta i PZT s vana bile zauzete sukobom sa HVO na visokom pravcu i krajnje tekim poloajem u koji su dovedeni Gorade i Trnovo na igmanskom pravcu, a i one su, kao i snage iznutra, svoja borbena dejstva izvodile su u krajnjoj oskudici svih vrsta materijalno-tehnikih sredstava. Proboj iz okruenja planiran je na vie pravaca, a teite je planirano na pravcima: tt 850 Gradac Paljevo i Stup Kasindolska ulica Butmir. Zadatak 1. motorizovane brigade planiran je na teinom pravcu: Mujkia-brdo Gradac Vogoa vogoanska petlja.339 Cijeli ovaj plan, komplikovan u mjeri u kojoj je to plan operacije deblokade Sarajeva, s obzirom na operativno-taktike pozicije i odnos snaga na bojitu i morao biti, do kraja maja sveo se na pokuaj da se koncetracijom snaga i sredstava na trebevikom pravcu izvri proboj, a da se nakon toga pokua eksploatisati eventualni uspjeh. Nosilac ovog zadatka bila je 1. brdska brigada. Zadatak 1. mtbr bio je da angaovanjem jednog tenka, jednog topa ZIS 76 mm, jednog BST 82 mm i dvije haubice 105 mm, ostvari artiljerijsku pripremu napada, a zatim u razvoju napada neutralie neprijateljsku vatru s artiljerijskih poloaja VRS iz rejona Blagovca i Pretrnja. Jedna lahka eta 1. motorizovane je bila u gotovosti da u sastavu treeg ealona 1. bbr bude uvedena na pravac napada u sluaju mogue eksploatacije uspjeha. Jedinice ranga lahke ete u sastav treeg ealona 1. bbr i dio sredstava podrke davale su jo 2. viteka i 101. motorizovana, a osim ove dvi338 339

adinlija, 31-32. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za napad Op. broj 2, Str. pov. broj 05/7-227, 05. 05. 1993. 103

Mesud adinlija

je brigade svoja sredstva podrke 1. brdskoj pretpoinile su jo 9. i 102. motorizovana brigada.340 Napad je izveden 30. maja. Artiljerijska priprema bila je relativno dobra i snage 1. bbr u napadu probile su neprijateljsku liniju i ovladale dijelom Vidikovca i bob-staze. Izbivi na ovu liniju nisu se uspjele razviti pa su, nakon to je po velikom broju ljudi koncentrisanom na malom prostoru ostvarena snana artiljerijska vatra VRS, uz velike gubitke vraene na polazne poloaje.341 Skupo plaeni neuspjeh na Trebeviu bio je uvjerljiva potvrda injenice da je Armija RBiH dola u situaciju u kojoj ne raspolae nikakvim pretpostavkama za izvrenje proboja iz okruenja i deblokadu Sarajeva, na nain na koji je to pokuavala ve 14 mjeseci rata. To je sutina analize koju je Predsjednitvu RBiH i VK OSRBiH dostavila Komanda 1. korpusa dan nakon neuspjelog napada na Trebevi. U ovoj analizi navedeni su svi negativni faktori koji su sve vrijeme pratili dotadanji razvoj 1. korpusa i izvoenje borbenih dejstava njegovih jedinica, kao opravdanje za neizvrenje temeljnog zadatka korpusa. Dok su se jake zdruene snage VRS pribliavale Sarajevu u najveem i najozbiljnijem napadu na glavni grad Bosne i Hercegovine koji je izveden tokom cijelog rata, ostavljajui 1. korpus bez dubine vlastite teritorije, njegova Komanda je svojoj Vrhovnoj komandi predlagala matu o nekakvim ofanzivnim dejstvima u veoj neprijateljskoj dubini u narednom periodu.342 Aktima VK i Komande 1. korpusa formulisane su i druge mjere kojima se vie eljelo pokazati kako se situacija dri pod kontrolom, nego to su te mjere eljenoj kontroli stvarno doprinosile. Njihov domet nije bio vei od onog koji je imalo nareenje za prikupljanje dobrovoljaca za slanje u odbranu Gorada iz sarajevskih jedinica, u vrijeme kada se obru oko Sarajeva stezao, a jedini slobodni put do Gorada bio trajno presjeen.343 Nije bilo vrijeme za takve mjere. Predsjednitvo RBiH je 8. juna izvrilo smjenu na poziciji glavnokomandujueg Oruanih snaga RBiH, uvodei funkciju komandanta VK OSRBiH i postavljajui na tu dunost Rasima Delia. S promjenom na mjestu komandanta 1. korpusa ekat e se do kraja ofanzive VRS. U loem razvoju dogaaja u prvoj polovini juna 1993. godine, nakon neuspjeha proboja jedinica na pravcu Trebevia i u najteim trenucima za odbranu Gorada, traak nade vratila je uspjena akcija 2. Vmtbr koja je 12. juna iznenadnim i odvanim napadom svoje izviako-diverzantske jedinice, koja je upala u rovove VRS na Mijatovia-strani i nainivi pravi podvig, ovladala ovim jakim neprijateljskim uporitem. Dijelom snaga 2. Vmtbr je ula u Zabre.344 Sadejstvujui u ovom napadu 1. bataljon 1. mtbr napao je neprijatelja na svom pravcu prema Perivoju. Osim znaajne podrke lijevom susjedu u ovladavanju Mijatovia-stranom i poetnog
340

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Izvoenje aktivnih borbenih dejstava, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-247, 26. 05. 1993. 341 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o toku dananjih b/d, Str. pov. broj 05/6-319-1, 30. 05. 1993. U ovoj akciji je poginulo oko 30 i ranjeno vie od 60 boraca. 342 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Analiza nekih iskustvenih aspekata izvoenja b/d, Str. pov. broj 05/6-320, 31. 05. 1993. 343 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Upuivanje snaga kao pomo IBOG Gorade, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-256, 01. 06. 1993. 344 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o b/d u zoni 1. korpusa, Str. pov. broj 05/6-335, 13. 06. 1993. 104

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

privremenog napredovanja, napad nije dao druge rezultate i 1. mtb se vratio na polazne poloaje.345 Aktivnosti 1. bataljona bile su izraene i 13. juna, a jai napad njegove snage izvele su 14. juna.346 Linija dodira s neprijateljem ostala je nepromijenjena, 1. bataljon je uz znaajne gubitke vraen na polazne poloaje, a snage 1. mtbr du cijele linije odbrane trpjele su estoku artiljerijsku vatru.347 Snage 2. mtb 15. juna su izvele diverziju u rejonu Hrastika.348

345 346

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Vanredni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-104-1, 13. 06. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-105, 14. 06. 1993. 347 U napadu 14. juna poginuli su: Munever ota, Imer Elezi, Omer Muhi, Samir Rizvanovi, Sead abanovi, Nurko Uto. Od artiljerijske vatre kojom su srpske snage odgovorile na napad du cijele linije 1. mtbr poginuli su: Mehmed Kljuno, Bajar Koji, Ismet Nuevi, Zajko Suljevi. Tokom napada na Perivoje ranjeno je 9 boraca, vei broj ranjenih i povrijeenih jedinice su imale od posljedica granatiranja linija odbrane. 348 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-106, 15. 06. 1993. 105

Mesud adinlija

VIII
(Operacija LUKAVAC-93. Borbe za odbranu Visa, Golog brda, Kote 850 i Orlia.)

Druga polovina juna je po sadraju borbenih dejstava ve na svom poetku nagovijestila da za branioce Sarajeva dolazi vrijeme teke kunje. Odmah nakon uspjeha 2.Vmtbr na Mijatovia-strani i borbenih dejstava u zoni 1. mtbr, uslijedio je napad VRS. Snage TG Vogoa su 15. juna izvrile pregrupisavanje na prednjem kraju odbrane 2. bataljona 1. mtbr, i nakon jake artiljerijske pripreme, 16. juna, pola sata poslije ponoi, otpoele pjeadijski napad na liniji Saobraajni fakultet Kolaua. Istovremeno je izveden hemijski udar na poloaje 2. bataljona na Mujkia-brdu. Ne pomjerivi liniju odbrane, 2. bataljon je napad srpskih snaga odbio do 02:30. Ujutro i tokom dana 16. juna trajalo je granatiranje Saobraajnog fakulteta, Hotonja, Barica, Grahovita, Jezera, ui i gradskih naselja sa artiljerijskih poloaja VRS na Blagovcu, Nahorevskim brdima i Krivoglavcima. Popodne je izvren jo jedan hemijski udar u rejonu Golog brda.349 Ovaj udar je, takoer, bio dio uvertire za predstojee dogaaje, kao i dejstva artiljerije VRS po linijama 1. mtbr i civilnim naseljima, kojima je narednih dana vrena korektura vatre i priprema za nastavak ofanzive. Dejstva VRS vrena su uprkos injenici da je sporazum o prekidu borbenih aktivnosti (vatre, pokreta, ininjerijskih radova i dr.) izmeu ARBiH, HVO i VRS potpisan 15. juna 1993. stupio na snagu 18. juna u 12:00 asova.350 Polazei od osnove dogovora Karadi-Boban, stanja sukoba HVO sa ARBiH i nastalih meunarodnih politikih relacija i odnosa najvanijih meunarodnih faktora prema ratu u Bosni i Hercegovini, G VRS na elu s Ratkom Mladiem, krajem juna 1993. godine procijenio je da je sazrelo vrijeme za zavrni udarac srpske ratne maine, ije e posljedice, u kombinaciji s naprijed navedenim faktorima, dovesti do konane podjele zemlje i meunarodnog priznanja paradravne tvorevine stvorene silom oruja jugoslovenske vojske. Procijenili su da e za postizanje krajnjeg cilja u predstojeoj operaciji biti potrebno postii sljedee vojne ciljeve: nanijeti snagama ARBiH to vee gubitke u ivoj sili i MTS; sprijeiti ARBiH da ovlada postrojenjima namjenske industrije u Vogoi, Rajlovcu i Hadiima; ovladati Trnovom i otvoriti komunikaciju Trnovo Dobro polje Foa; ovladati irim rejonom izmeu planina Igmana, Bjelanice, Tre349

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-107, 16. 06. 1993. U odbijanju napada poginuli su: Hasib Dudo i Ivan Paradik. Dva borca su ranjena. 350 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-270, 17. 06. 1993. 106

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

skavice i Jahorine, na kojem treba razbiti snage ARBiH i odbaciti ih prema Ivan-sedlu, ovladati kljunim objektima na Igmanu i Bjelanici radi sprjeavanja manevra ARBiH ka i od Sarajeva, i na taj nain sprijeiti deblokadu Sarajeva, te stvoriti uvjete za ovladavanje istim i ostvariti fiziki spoj romanijske visoravni s Hercegovinom. Operacija je dobila tajni naziv LUKAVAC-93. Aktivnosti na njenoj realizaciji nareene su svim korpusima VRS. Nosilac zadatka bio je SRK u sadejstvu s Hercegovakim (na pravcu Rogoja, Trnova, Treskavice i Bjelanice) i Drinskim korpusom (na pravcu prema Goradu). Osim toga, oba krajika korpusa, Drinski i Istonobosanski korpus VRS formirali su po jednu zdruenu brigadu koju su pretpoinjavali SRK u dejstvima na njegovom pravcu napada. Gardijska brigada i 65. zatitni puk formirali su borbenu grupu jaine dva bataljona ojaanu brigadnom podrkom, kao rezervu G VRS za intervencije na ugroenim pravcima. Osim neposrednog angaovanja u zoni izvoenja operacije, svi korpusi VRS dobili su zadatak da izvode odreene borbene aktivnosti i ispoljavaju dejstva s ciljem vezivanja snaga ARBiH u svojim zonama.351 U skladu s direktivom G VRS komandant SRK odluio je svoje glavne snage u napadu grupisati na pravcu Jahorina Trnovo i prostoru meu planinama Jahorinom, Igmanom, Bjelanicom i Treskavicom, a pomone snage na sjeverozapadnom dijelu svoje zone s ciljem: stabilizovati odbranu Rajlovca i Vogoe; sprijeiti zauzimanje industrijskog kompleksa Vogoe, Rajlovca i Hadia ovladavanjem objektima Vis, Golo brdo, u i Orli; izbiti na plato Igmana; zauzeti Trnovo i ovladati putem Kijevo Trnovo; ovladati navedenim meuplaninskim prostorom s ciljem spajanja sarajevske kotline i romanijske visoravni s Hercegovinom i stvaranja uvjeta za ovladavanje gradom Sarajevom.352 Na pomonom pravcu napada snaga SRK, na sjeverozapadnom dijelu njegove zone, TG Vogoa (Ilijaka, Vogoanska, Rajlovaka i Koevska brigada VRS) sa snagama MUP-a (redovna i ratna milicija i dijelovi Specijalne brigade MUP-a RS), u sadejstvu s 2. Romanijskom mtbr, Igmanskom lakom i Ilidanskom brigadom, dobila je zadatak da u prvoj fazi popravi taktike poloaje prema Mijatovia-strani i Zabru, a nakon toga bude u gotovosti za dejstva s ciljem ovladavanja linijom Vis u Orli, a nakon toga za produenje dejstava i ovladavanje linijom Sokolje Golo brdo Hum.353 Koncentraciju velikih snaga i sredstava po pravcima na kojima je namjeravala napasti, VRS nije mogla u potpunosti maskirati. VK OSRBiH i Komanda 1. korpusa su imali informacije o pokretima i pregrupisavanju snaga VRS ve krajem maja. Poetkom juna, procjenjujui da e pravac ofanzive ii prema Trnovu i Igmanu, Komanda 1. korpusa je izdala odreena nareenja
351

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: GVRS, Direktiva za dalja dejstva VRS Op.broj 5, DT Pov. broj 02/2-479, 25. 06. 1993. http://icr.icty.org. 352 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: SRK, Zapovijest za dalja dejstva, Str. pov. broj 20/15-767, 26. 06. 1993. http://icr.icty.org. 353 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: SRK, Zapovijest za dalja dejstva, Str. pov. broj 20/15-767, 26. 06. 1993. http://icr.icty.org. 107

Mesud adinlija

prema OG Igman.354 U okviru ovim aktima nareenih mjera, izvedena su napadna dejstva prema Miljevini i Dobrom polju, koja nisu dala trajne rezultate jer su izvoena malim snagama na velikom prostoru, bez dovoljnih koliina MTS i rezervi ljudstva.355 Nakon toga Komanda 1. korpusa je naredila da iz sastava 101. mtbr, prebacivanjem preko aerodromske piste, na Igman izau snage jednog motorizovanog bataljona, bez naoruanja.356 Za razliku od procjena s poetka juna, poetkom jula Komanda 1. korpusa je, analizirajui razvoj dogaaja, dola do pogrenog zakljuka o buduim potezima neprijatelja i prema njima ravnala svoje djelovanje. Naime, procijenili su da predstoji opi napad na grad sa snagama VRS od oko 17.000 vojnika u cilju njegovog zauzimanja i da e napad najprije biti izvren na pravcu Dobrinje, a zatim sinhronizovano i iz vie pravaca prema Stupu.357 Kako se iz navedenih elemenata zapovijesti SRK vidi, i glavni i pomoni pravac napada snaga VRS bili su posve drugaije planirani. Jedini priblini dodir procjene Komande 1. korpusa sa stvarnim planovima neprijatelja bio je pravac Stupa, ali ni tu nije bio u pitanju sinhronizovani napad iz vie pravaca, ve samo demonstrativni napad Ilidanske brigade prema Stupu, kako bi se olakalo dejstvo TG Vogoa prema Mijatovia-strani. Prvi napadi SRK na sjeverozapadnom dijelu njegove zone izvedeni 3. i 4. jula, unijeli su dodatnu zabunu i produili oekivanje opeg napada na grad, dok se za to vrijeme odbrana Trnova raspadala pod napadima glavnih snaga VRS. Komanda 1. motorizovane brigade i jedinice iz njenog sastava su tokom juna preduzele niz mjera koje su za cilj imale ininjerijsko ureenje i utvrivanje linije odbrane, poboljanje sistema vatre, borbenog osiguranja i discipline u jedinicama. I dodatnom obukom se pokuavala podii borbena gotovost brigade. Komanda 1. korpusa je 25. juna sagledavala sve elemente i borbenu gotovost 1. mtbr u cjelini ocijenila ocjenom VRLO DOBAR, to je znailo da je jedinica osposobljena za izvravanje najsloenijih borbenih zadataka.358 U takvom stanju brigada je doekala poetak julske ofanzive VRS. Snage 1. mtbr sa svojih linija su 3. jula oko 03:00 asa primijetile grupisanje neprijateljskih snaga u rejonu Perivoja. Nareena je puna borbena gotovost jedinica. Nakon jake artiljerijske pripreme zapoete u 04:45, snage TG Vogoa izvrile su pjeadijski napad na linije odbrane 1. i 2. motorizovanog bataljona u irem rejonu Mujkia-brda, s teitem napada na spoju jedinica pravcem Kuta Mujkia-brdo. Napad je izveden na nain da su pjeadijske jedinice VRS, koristei zatitu precizne artiljerijske pripreme, prile sasvim blizu poloajima 1. mtbr, a zatim, u trenutku prestanka artiljerijske paljbe izvrile brz i efikasan napad. Na liniji 1. bataljona srpske
354

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Pojaene mjere b/g, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-257, 01. 06. 1993. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-261, 06. 06. 1993. 355 adinlija, 33. 356 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-277, 21. 06. 1993. 357 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-291, 01. 07. 1993. 358 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Provjera b/g u 1. mtbr, izvjetaj i nareenje za otklanjanje nedostataka, Str. pov. broj 05/7-282-1, 26. 06. 1993. 108

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

snage su ovladale sa pet isturenih rovova. Do kraja dana snage 1. bataljona uspjele su vratiti tri od pet izgubljenih rovova. Na dijelu linije 2. bataljona u rejonu Mujkia-brda, srpske snage su probile odbranu i ovladale poloajima na potezu abanova kua Glavica Zabukve. Pjeadijski napad izvren je i na dijelu linije 2. bataljona prema Saobraajnom fakultetu i Plivi, ali je na ovom sektoru uspjeno odbijen. Snage VRS su prema liniji 3. bataljona intenzivnom vatrom vezivale snage bataljona, ali pjeadijskog napada nije bilo. Na dijelovima linije iza izgubljenih poloaja, snage 1. i 2. motorizovanog bataljona zaposjele su rezervne poloaje i organizovale odbranu. Istovremeno, s napadima na 1. mtbr, na lijevom kraju njene odbrane izvreni su napadi na poloaje 2. Vmtbr u rejonu Visa i Mijatovia-strane, te na desnom kraju artiljerijski napadi na linije 9. mtbr u rejonu Sjenike kose. Naredni dan poeo je, po istom scenariju, ranom artiljerijskom pripremom i nastavkom pjeadijskih napada, koji su se smjenjivali sa intenzivnim granatiranjem cijele linije. Snage 1. mtbr su ovaj put uspijevale odbiti napade, zadrati svoje poloaje, te su ulagale i napore za vraanje prethodnog dana izgubljenih poloaja. Najtea situacija bila je u zoni 1. bataljona, pa su pristigla pojaanja, dio VP i grupa od 15 boraca 2. samostalnog bataljona,359 pridodata ovom bataljonu. Do kraja 4. jula ove jedinice su uspjele zauzeti preostala dva rova, izgubljena prethodnog dana.360 Narednog dana intenzivna dejstva artiljerije VRS su nastavljena, ali pjeadijski napadi nisu obnovljeni. U odbrani linija i izdravajui enormnu artiljerijsku vatru, koju su srpske snage ostvarivale sa stalnih artiljerijskih poloaja jedinica iz sastava TG Vogoa i poloaja korpusne artiljerijske grupe koja je po zoni 1. mtbr ostvarivala vatru baterije haubica 155 mm i topovskog voda 130 mm sa Crepoljskog, baterije haubica 155 mm sa vatrenog poloaja na Graditu i baterije VBR 128 mm sa Gnjilog brda361, snage 1. mtbr od 3. do 5. jula 1993. godine pretrpjele su gubitke od 28 poginulih i 48 ranjenih boraca.362 Gubitke je imala i jedinica 2. samostalnog bataljona, koja je 4. jula u vraanju izgubljenih poloaja 1. bataljona imala jednog poginulog i sedam ranjenih.363 U narednih nekoliko dana, mada je trajao zastoj u napadu VRS, do izraaja je dola injenica pogoranja poloaja 2. bataljona na Saobraajnom fakultetu padom dijela linije abanova kua
359

Komanda 1. korpusa je 2. samostalnom bataljonu 3. jula naredila da zbog situacije na ui stavi u pripravnost jednu etu, a da jedan vod poalje u selo Jezera kao pojaanje 1/1. mtbr. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Angaovanje jedinice, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-299, 03. 07. 1993. 360 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-124, 03. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-125, 04. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1/1. mtbr, Analiza toka borbenih dejstava dana 03/04. 07. 1993. godine , Str. pov. broj 10-2003/93, 12. 07. 1993. 361 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: SRK, Zapovijest za dalja dejstva, Str. pov. broj 20/15-767, 26. 06. 1993. http://icr.icty.org. 362 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-126, 05. 07. 1993. Poginuli su: Ohran Alibai, Semir Arifhodi, Asim Balovi, Duran Banda, Mustafa Barakovi, Admir Bavi, Hajrudin Beirevi, Atif Brdari, Sulejman elik, Miroslav Dobri, Demo ozo, Read Hati, Esad Heo, Muhamed Hodi, Zahid Hodi, Duran Holjan, Muhidin Kabil, Hasan Kamenjakovi, Salahudin Klaar, Nikola Kozi, Hamid Kremo, Predrag Markovi, Muhamed Muhoti, Sehid Preljevi, Esad Smajlagi, Bakir etki, Safet Vraalica, Sakib ero. 363 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-125, 04. 07. 1993. 109

Mesud adinlija

Glavica Zabukve u irem rejonu Mujkia-brda. U bataljonu su injeni napori da se izgubljeni poloaji vrate. Preciznim pogocima protivoklopnih orua mpoad-a s poloaja na Orliu, 9. jula predveer unitena su dva neprijateljska rova, a zatim je smjelom akcijom svoje diverzantske grupe 2. mtb osvojio i 10. jula ponovo zaposjeo izgubljene poloaje.364 Time je ponovo uspostavljena linija odbrane 1. motorizovane brigade kakva je bila do 3. jula 1993. godine. Privremeni gubici poloaja prethodnih dana su predstavljali jednu vrstu oka za branioce ui. Od poetka rata, o emu smo govorili na prethodnim stranicama, oni su, upornom borbom, linije odbrane i slobodnu teritoriju Sarajeva pomicali iskljuivo prema naprijed. Nikad nisu izgubili dio svoje linije, osim dijela meuzone posjedane borbenim osiguranjima tokom napada VRS u septembru 1992. godine. Iskustvo gubljenja linija 3. jula bilo im je prvo takve vrste. Osim te vrste oka, veliki gubici i iscrpljenost boraca kroz nekoliko dana neprekidnih borbi, te oekivanje nastavka neprijateljske ofanzive, zahtijevali su da se iznau mogunosti rastereenja i odmora boraca 1. mtbr i pojaavanja njihovih linija odbrane. Komanda 1. korpusa je 12. jula neredila da se odmah pristupi izgradnji, ureenju i posjedanju druge linije odbrane svih jedinica u borbenom dodiru s neprijateljem na podruju grada. Druge mjere ojaavanja nisu poduzete od strane pretpostavljene komande sve do poetka novih napada VRS. Realizujui pomenuto nareenje za izgradnju i posjedanje druge linije odbrane, komandant 1. mtbr je naredio da svi objekti druge linije moraju biti povezani saobraajnicama, a na osnovu iskustava iz prethodnih borbi, naredio je i izmjetanje sklonita za ljudstvo iz sklopa prve linije i izgradnju odjeljenskih sklonita na rastojanju od 100-150 metara iza prve linije. Za iskop i ureenje druge linije angaovane su ininjerijske jedinice, jedinice Civilne zatite i radne jedinice.Takoer, na osnovu prethodnih iskustava, naredio je ponovni razbroj odjeljenja i dodatno uvjebavanje borbene radnje odjeljenje u odbrani.365 Zbog posebno tekog stanja u 1. bataljonu, koji je zbog gubitaka prethodnih dana imao problema s organizovanjem smjena za posjedanje linije, snage ovog bataljona pojaane su grupama boraca i dijelovima jedinica Ininjerijskog, Logistikog i Oklopnog bataljona, LARb-a i saobraajne slube brigade.366 Za to vrijeme snage VRS napredovale su prema Trnovu. Glavnu taku odbrane Trnova, prevoj Rogoj, srpske snage su zauzele 11. jula. Sljedeeg dana su ule u Trnovo. Borbe su nastavljene na novim linijama odbrane 1. korpusa na obroncima Bjelanice na kojima je napad VRS iz pravca Trnova zaustavljen. Nakon toga, Ratko Mladi je pregrupisao svoje snage i promijenio pravce napada. Napadom iz pravca Ilide 17. jula snage VRS su osvojile vaan objekat Golo brdo na Igmanu. Iz pravca Kalinovika 19. jula probijene su linije odbrane ARBiH u rejonu Ljute, a odatle su snage VRS nastavile napredovanje prema Bjelanici.367
364

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-131, 10. 07. 1993; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda TG Vogoa, Vanredni borbeni izvjetaj za dan 09. 07. 1993. god. sa stanjem u 23:00 asova, Str. pov. broj 02/2-2, 09. 07. 1993. http://icr.icty.org. 365 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Posjedanje i ureenje II linije odbrane, Nareenje, Str. pov. broj 01-230-1, 12. 07. 1993. 366 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Odlazak na borbeni zadatak, Nareenje, Str. pov. broj 01-252, 07. 07. 1993. 367 adinlija, 33-34. 110

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Osim uobiajene dnevne porcije artiljerijske i pjeadijske vatre koju su isporuivali na liniju odbrane 1. mtbr, nisu bile primijetne druge aktivnosti VRS sve do 18. jula, kada je uoena koncetracija ovih snaga u rejonu Mujkia-brda.368 Artiljerijsko dejstvo VRS postalo je intenzivnije 20. jula i vreno je viekratno i iznenadnom vatrom. Istog dana snage VRS su na objektu Saraevac sjeverno od zone 1. mtbr postavile VBR. HAD 1. mtbr nije imao municije za orua kojima bi mogao dejstvovati po ovom lokalitetu.369 U isto vrijeme, kao pojaanje snagama VRS, u Vogou je stigla i ad hoc formirana 2. drinska laka pjeadijska brigada iz Drinskog korpusa VRS.370 Intenzivno dejstvo artiljerije i tenkova vreno je 21. jula po poloajima 1. mtbr na Barici, Jezerima i ui.371 Jedinice TG Vogoa i pridodate snage VRS i srpskog MUP-a bile su u gotovosti za napad 22. jula pola sata poslije ponoi. Zbog jake kie, poetak napada je odloen. Snage VRS su na polazne poloaje izale u 03:00. Snage za napad grupisane su u dva ealona. U prvom ealonu napadale su jurine grupe iz sastava brigada TG Vogoa i dijelovi Specijalne brigade MUP-a RS sa zadatkom probijanja linija odbrane 1. motorizovane brigade. U drugom ealonu angaovane su snage 2. drinske lpbr. Glavnim pravcem Mujkia-brdo u (tt 850) Orli, iza jurine jedinice Ilijake brigade nastupao je cijeli bataljon Zvornike lpbr sa zadatkom da titi bokove i krila prvog ealona i da, nakon osvajanja linije, posjedne dostignute poloaje. Na pomonom pravcu, selo Perivoje Golo brdo, iza jurinika Vogoanske brigade ile su preostale snage 2. drinske brigade s istim zadatkom.372 Pravci napada snaga VRS prikazani su na Karti 14. Borbena dejstva su poela 22. jula u 06:45. Artiljerijska priprema VRS je bila ubitana. Slijedili su je pjeadijski napadi u rejonima Golog brda, Mujkia-brda i Hrastika. Pjeadijski napadi su uspjeno odbijeni, a nastavljeni su artiljerijom i upotrebom hemijskih sredstava u rejonu Orlia.373 Granatirani su, osim poloaja na ui, i linije na Sjenikoj kosi i ipu, ali i naselja Brijee i Sokolje. Na Sarajevo je tog 22. jula palo oko 1.500 artiljerijskih projektila.374 Naredni dan, 23. juli, zapoeo je i protekao po istom scenariju kao i prethodni. Od ranog jutra artiljerija VRS, sa vatrenih poloaja KAG-e SRK, ali i sa poloaja brigadnih artiljerijskih grupa na Tukovima, Tihovikim brdima, Blagovcu, Poljinama i Vogoi, oruima raznih kalibara tukla
368 369

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-138, 18. 07. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-140, 20. 07. 1993. 370 U ovom privremenom sastavu Drinskog korpusa u kojem su bili laki pjeadijski bataljon Zvornike lpbr, ojaana eta Miliko-vlasenike lpbr i ojaani vod Bratunake lpbr, u Vogou je stiglo 642 vojnika. U sastavu ovih jedinica bilo je grupa etnikih dobrovoljaca iz Srbije. Jedinice su sa sobom, osim pjeadijskog oruja, imale i vlastita sredstva podrke. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Analiza borbenih dejstava 2. drinske lpbr u operaciji LUKAVAC-93 u vremenu od 19. 07 02. 08. 93.g. http://icr.icty.org. 371 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-141, 21. 07. 1993. 372 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Analiza borbenih dejstava 2. drinske lpbr u operaciji LUKAVAC-93 u vremenu od 19. 07 02. 08. 93. g. http://icr.icty.org. 373 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-142, 22. 07. 1993. 374 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-380, 22. 07. 1993. 111

Mesud adinlija

Karta 14: Osnovni pravci napada VRS u julskoj ofanzivi 1993.

112

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

je poloaje 1. mtbr. Ovog puta je izrazita koncentracija vatre i pjeadijskih napada bila u pravcu Golog brda. Nakon artiljerijske pripreme po liniji odbrane, vatra se prenosila po dubini zone 1. i 2. motorizovane brigade i tukla po naseljima Sokolje, Brijee, Boljakov i Bua Potok, a za pomicanjem vatre kretala je pjeadija u napade na linije 1. bataljona na Golom brdu. Odbrana 1. mtbr u toku cijelog dana je izdravala ovu vrteku uasa i smrti. Na kraju dana i na izmaku snaga branilaca, u posljednjem napadu izvedenom oko 19:00 asova popustila je na dijelu linije 1. bataljona i neprijatelj je ovladao sa tri rova prve linije odbrane Golog brda. Snage 1. bataljona su posjele drugu liniju odbrane. U toku noi na ugroeni sektor su upuena pojaanja, jedna eta 1. bbr, jedna eta MUP-a Novo Sarajevo, vod Gardijske brigade Delta i vod Izviako-diverzantske ete 1. korpusa.375 Osim ovih pojaanja izvrena su i pregupisavanja jedinica iz sastava 1. mtbr, tako da je linija na Golom brdu do jutra stabilizovana i izdrala novu seriju pjeadijskih napada iz pravca Perivoja, koji su se smjenjivali sa serijama artiljerijskih kanonada. Izvrena su i dva hemijska udara nadraljivcima na Orliu i irem rejonu ui. Komandant brigade Enver ehovi inio je napore da organizuje protivnapad i povrat izgubljenih poloaja. U toku dana, pokuaji vraanja izgubljenih poloaja nisu dali rezultate. Zaustavljene na pravcu Golog brda, snage VRS su pokuale razvui odbranu 1. mtbr napadima na linije 3. bataljona izvedenim 24. jula u 09:00 i 13:00 asova. Snage 1. korpusa su, takoer, izvoenjem napada iz zona 5, 101. i 102. mtbr pokuale razvui srpske snage i olakati poloaj jedinica na ui.376 Ovi pokuaji nisu donijeli posebno olakanje poloaja branilaca ui. Nije ga donijelo ni potpisano primirje koje je na snagu stupilo 25. jula u 10:00 asova. Upravo u to vrijeme intenzivirana su dejstva po liniji 1. mtbr. Snage odbrane odbile su tri uzastopna pjeadijska napada na Golo brdo. U rejonu Mujkia-brda VRS je izvrila jo jedan hemijski udar. Pjeadijski napadi na pravcu Golog brda nastavljeni su i 26. jula, uz neprekidno i ubitano dejstvo artiljerije po Golom brdu, Mujkia-brdu i Hrastiku, ali i naseljima Ugorsko, Barica, Hotonj i Kobilja Glava. Najtee stanje bilo je na dijelu sjeverne strane Golog brda, na kojem su se nalazili, prethodnih dana izgubljeni, poloaji 1. bataljona. Na taj dio linije 26. jula je uvedena eta Specijalne jedinice MUP-a RBiH, sastavljena od mladih policajaca bez velikog ratnog iskustva. Uz njih, na ovom dijelu su ostala i dva voda iz sastava 1. bataljona. U popodnevnim satima, usljed estine vatre ostvarivane topovima, haubicama, tenkovima, minobacaima i VBRovima, naroito sa poloaja VRS na Tukovima, snage odbrane sa sjeverne strane su se povukle na posljednju liniju odbrane, na samoj vododjelnici Golog brda. etu u odbrani lijevog kraja 1. bataljona prema Visu pojaala je ID 2. Vmtbr. Predveer je pokuan protivnapad s ciljem vraanja izgubljenih poloaja. Zamisao za koju se opredijelio komandant 1. mtbr bila je upotreba tenka,
375 376

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-381, 23. 07. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-142, 22. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-384, 24. 07. 1993. 113

Mesud adinlija

koji je, koristei efekat iznenaenja i psiholokog oka, brzom vatrom trebao eliminisati neprijateljske posade u napadnutim rovovima. Diverzantski vod 2. bataljona trebao je iskoristiti dejstvo tenka i zaposjesti unitene rovove. Taj vod se dvije sedmice ranije istakao vrativi na slian nain dio izgubljene linije na Mujkia-brdu. Tenk je uspio izai na Golo brdo i ispaliti dvije granate prema neprijatelju, a onda se jednom stranom zaglavio u dubokoj traneji koja je predstavljala jedinu sigurnu komunikaciju prema poloajima sa sjeverne strane Golog brda i prolazila golom istinom po kojoj je objekat i dobio ime, preko koje je prolaz mimo saobraajnice predstavljao nemoguu misiju. Tenk je zatvorio upravo tu jedinu traneju prema vrhu kote. U toku noi injeni su bezuspjeni pokuaji njegovog izvlaenja. U isto vrijeme s linije su izvuene i desetkovane i iscrpljene snage 1. bataljona na sredinjem dijelu linije od sela Jezera prema Golom brdu. Na taj dio uvedena je eta odreda policije Laste. Desni kraj prema koti 830 pojaan je jednim vodom iz sastava 1. bbr.377 Jutro 27. jula zapoelo je vjebama gaanja srpske artiljerije u nepokretnu metu koju je predstavljao zaglavljeni tenk na Golom brdu. Pogoen je oko 09:00 i dugo gorio detonirajui granate koje su ostale u njemu. Osokoljene ovim uspjehom, snage VRS su nastavile sa artiljerijskim i pjeadijskim napadima, upotrijebivi i hemijske udare osam puta. Snage odbrane drale su se na samoj vododjelnici Golog brda svojom upornou i vatrom snaga 1. brdske brigade s desnog kraja, i vatrom snaga 2. bataljona iz pravca kote 830, koje su sa svojih poloaja imale mogunost efikasnog dejstva po sjevernoj strani Golog brda. Jedinica MUP-a i vodovi 1. bataljona na tom dijelu bili su potpuno odsjeeni. U pokuaju da im doture vodu i municiju, od jake neprijateljske vatre stradali su pripadnici diverzantskog voda 2. bataljona. Situacija je iz sata u sat postajala sve tea. Oekujui pad Golog brda, komandant ehovi je naredio evakuaciju snaga iz sela Jezera i posjedanje rezervnih poloaja. U popodnevnim satima, dolo je do sloma odbrane na Golom brdu. Situaciju je na rub potpunog rasula dovela pogibija komandanta 1. motorizovane brigade Envera ehovia i komandanta 1. motorizovanog bataljona Zahira Panjete. U dijelu ciklusa napada u kojem su srpske snage artiljerijsku vatru poele prenositi po dubini rasporeda 1. motorizovane, to je oznaavalo poetak pjeadijskog napada, granate su poele padati po selu Jezera u kojem se nalazio IKM 1. motorizovane. U tom trenutku, izvan zatienog objekta IKM-a, komandanti ehovi i Panjeta osmatrali su razvoj situacije na Golom brdu. Dvije granate su gotovo istovremeno eksplodirale u njihovoj neposrednoj blizini i ubile obojicu.378 Tako je na svom komandnom mjestu poginuo simbol 1. motorizovane brigade, njen prvi komandant Enver ehovi. Pjeadijski napad na Golo brdo koji je poeo ovim granatiranjem Jezera, rezultirao je
377

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-145, 26. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-386, 26. 07. 1993; AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis; Dervievi, 294-295. 378 Od istih granata poginuli su i brat Zahira Panjete, Esad i voza Komande 1. korpusa Zlatan Kalamuji. Kakvu su pometnju u brigadi donijeli dogaaji 27. jula, gubitak Golog brda, stradanje velikog broja boraca i posebno pogibija komandanta brigade i komandanta 1. bataljona, govori i injenica da nijedan od ovih dogaaja nije zabiljeen u dnevnom borbenom izvjetaju brigade. 114

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

zauzimanjem vrha kote od strane VRS sa sjeverne strane. Snage MUP-a i 1.bataljona koje su se povlaile s tog dijela, ne mogavi koristiti traneju koju je zatvorio zaglavljeni izgorjeli tenk, tokom povlaanja pretrpjele su velike gubitke. Do sumraka su se sa Golog brda povukle i preostale snage branilaca. Na liniji odbrane 1. bataljona ostao je samo dio njegovih snaga na lijevom kraju prema Visu, s pojaanjem iz 2. Vmtbr, i vod 1. bbr na desnom kraju prema koti 830. U toku noi bilo je velikih problema s posjedanjem nove linije odbrane prema Golom brdu i njenog uvezivanja, mada su uvedene dodatne snage iz rezerve 1. korpusa, iz MUP-a i ojaani vod 2. bbr, kao i dio vlastitih snaga brigade. Do jutra, na veliku sreu, maglovitog, linija je ipak posjednuta.379 Narednih sati, dana i noi, novouspostavljena linija je uurbano ukopavana i ureivana, do mjere u kojoj je mogla izdrati napade srpskih snaga. Tako postavljena, ostat e praktino nepromijenjena do kraja rata. Promjene linije odbrane i teritorija izgubljena tokom julske ofanzive prikazani su na Karti 15. Osvajanje Golog brda izazvalo je euforiju u TG Vogoa i samoj Vogoi. Komandant TG potpukovnik Dragan Josipovi pohvalio je jurine grupe Ilijake i Vogoanske brigade koje su izvodile zavrni napad, a imena pojedinaca koji su se istakli u ovim borbama itana su u programu radija SRNA.380 Ova euforija dola je nakon problema koje je prethodnih dana TG Vogoa imala na Golom brdu, koje je na poticaj etnikih dobrovoljaca iz Srbije 25. jula napustila jedinica iz Bratunca. Na ovaj poticaj Vogou je samovoljno napustila polovina 2. drinske lpbr.381 Kada su nakon ovakvih problema ipak uspjeli ovladati Golim brdom, euforija je bila neizbjena, ali i korisna snagama ARBiH koje su pokuavale organizovati odbranu. Kada su narednog dana obnovili napade na pravcu Golog brda, doekala ih je nanovo postavljena odbrana 1. motorizovane i pristiglih jedinica 1. korpusa i perspektiva novog stradanja za svaki metar teritorije. Njihovi napadi su jenjavali. Mada su intenzitet artiljerijskih dejstava odravali, a poveanim brojem hemijskih udara bojnim otrovima nadraljivcima pokuavali poveati pretpostavljenu dezorganizaciju jedinica ARBiH, napredovanje je zaustavljeno. Posljednji takav pokuaj snage VRS izvele su 30. jula, napadajui liniju 1. bataljona pravcem Golo brdo kota 850, i liniju 2. bataljona prema abanovoj kui. U pripremi ovih napada izvrili su 36 hemijskih udara nadraljivcima. Linije 1. mtbr ve su bile stabilizovane i napadi su uspjeno odbijeni.382 Na glavnom pravcu napada stvari su se, takoer, dobro odvijale po VRS, jer su 28. jula ule u selo Rakitnicu, zapalile ga i nastavile napredovanje pravcem Rakitnica Lukavac Bjelanica. U naredna tri dana ovladale su objektima iljak i Hojta, a 1. augusta zaposjele vrh Bjelanice. Pa379

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-146, 27. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-387, 27. 07. 1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-388, 28. 07. 1993; Dervievi, 304-305. 380 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda TG Vogoa, Redovni borbeni izvjetaj za dan 28. 07. 93. god. sa stanjem u 15:00 h, Str. pov. broj 02/3-23, 28. 07. 1993. http://icr.icty.org. 381 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Analiza borbenih dejstava 2. drinske lpbr u operaciji LUKAVAC-93 u vremenu od 19. 07 02. 08. 93.g. http://icr.icty.org. 382 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-149, 30. 07. 1993. 115

Mesud adinlija

radoks situacije s kraja jula bio je i u injenici da 1. korpus u svim svojim nastojanjima da tokom 1992. i poetkom 1993. godine izvri deblokadu Sarajeva probojem iz okruenja nije uspio, a da je do deblokade gradskog podruja na izvjestan nain dolo na vrhuncu ofanzive i uspjeha VRS. Tunel Dobrinja Butmir ispod aerodromske piste probijen je 30. jula i kroz njega su u toku noi upuena prva pojaanja odbrani Igmana i Bjelanice.383

Karta 15: Linije odbrane i izgubljena teritorija u rejonu Golog brda nakon julske ofanzive VRS 1993.

383

adinlija, 34.

116

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Prvih dana augusta glavno pitanje kraja teke bitke za Sarajevo bilo je pitanje odranja, praktino posljednjih, poloaja odbrane Armije RBiH na planini Igman i zatite komunikacije Hrasnica Pazari. Pad ovih linija, kao posljednji cilj operacije LUKAVAC-93, potpuno bi odvojio Sarajevo od preostale slobodne teritorije i njegovu odbranu uinio nemoguom. Uz sav napor koji je Armija RBiH ulagala na Igmanu, od presudne vanosti bio je tok politikih pregovora u enevi i stav predsjednika Alije Izetbegovia da se pregovori mogu nastaviti samo nakon obustave napada VRS. Prvi zadatak novog komandanta 1. motorizovane brigade Ramiza Bejia384 bila je stabilizacija linija odbrane, sreivanje stanja i ojaavanje gotovo razbijenog 1. motorizovanog bataljona. Na dunost komandanta 1. bataljona nakon pogibije Zahira Panjete, u toku borbenih dejstava postavljen je naelnik ABHO 1. mtbr Hidajet ehi. Nakon kraja ofanzive VRS, dunost komandanta 1. mtb preuzeo je Sabit auevi. U 1. bataljonu i u ostalim jedinicama 1. mtbr, usljed velikog broja boraca i starjeina izbaenih iz stroja385, bile su neophodne i mnoge izmjene na komandirskim dunostima u etama, vodovima i odjeljenjima. Izmjene u podjeli zone odgovornosti bile su diktirane promjenama linije. Novi spoj 1. i 2. bataljona bio je 150 metara juno od kote 830.386

384

Beji je na dunost komandanta 1. mtbr postavljen dan nakon pogibije Envera ehovia. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Naredba, Pov. broj 06/11-178, 28. 07. 1993. 385 U borbenim dejstvima od 22. do 31. jula poginuli su: Zulfo Adilovi, Devad Agi, Mujo Alihodi, Redo Bajri, Zijad Bei, Zoran Bender, Ramiz Berberovi, Sead Bilalovi, Husein Bievi, Laris Bugarin, Emir Cicvara, Izet Deli, Amir Demirovi, Alija Drugovac, Muhamed Dananovi, eval Hafizovi, Nasuf Hajdarevi, Huso Hrvat, Zdravko Jeli, Uzeir Kajgana, Arslan Kariik, Refik Kobiljak, Halil Ligata, Vito Majstorovi, Ivica Miletovi, Nedad Muhovi, Murat Mukladija, Muharem Nii, Esad Panjeta, aban Panjeta, Zahir Panjeta, Agan Pekmez, Hasan Rami, Hamed Redovi, Velimir Samardija, Miodrag Stani, Mujo atara, Enver ehovi, Mirsad Tanovi, Hikmet Tarahija, Branko Tean, Elvir Vatre, Mesud Vehab, Muhamed Zakomac, Edin Zorlak. Ukupan broj poginulih pripadnika 1. mtbr tokom julske ofanzive VRS bio je 86 boraca i starjeina. Broj ranjenih bio je viestruko vei, to je znailo da je praktino itav jedan bataljon bio izbaen iz stroja. Velike gubitke trpjele su i jedinice koje su dole kao pojaanje 1. mtbr tokom julske ofanzive. Samo specijalna jedinica MUP-a imala je u ovim borbama 18 poginulih boraca. 386 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Zapovijest za odbranu Op. broj 3, Str. pov. broj 01-331/93, 13. 08. 1993. 117

Mesud adinlija

Detalj iz Pofalike bitke, 16. maj 1992.

Preuzimanje Kasarne Maral Tito, 5. juni 1992.

118

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Polaganje zakletve, 2. bataljon 13. novosarajevske, 14. avgust 1992.

Polaganje zakletve, 3. bataljon 13. novosarajevske, 15. avgust 1992.

119

Mesud adinlija

Rov broj 8 na Orliu.

Poloaji 1. mbr na Orliu nakon septembarske ofanzive 1992.

120

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Poloaji na ui. Zima 1992.

etnika zastava na vrhu Golog brda, decembar 1992.

121

Mesud adinlija

u, zima 1992.

enska eta Plave ptice, u, zima 1992. 122

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Komandant 1. mbr Enver ehovi na poloaju na ui, decembar 1992.

Komandant i zamjenik. Enver ehovi i Jusuf Loi. u, decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi)

ID 1. mbr kree u akciju. u, decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi) 123

Mesud adinlija

Borci 1. bataljona 1. mbr kreu na poloaje. u, Jezera, decembar 1992.

u, decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi) 124

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Artiljerija 1. mbr. U drugom planu komandant brigade Enver ehovi. u, decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi)

Tenkovi Okb 1. mbr. u, decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi) 125

Mesud adinlija

Ranjenik. u, 20.12.1992.

Zbrinjavanje ranjenika. 1992. 126

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Zastava s ljiljanima na vrhu Golog brda, decembar 1992.

Zarobljeno neprijateljsko orue u borbama za osloboenje ui, decembar 1992.

127

Mesud adinlija

Borci OpO Vogoa. 1992.

Komandant OpO Vogoa Ejub Delali, 1992. 128

Nijaz Grebovi, komandant OpO Vogoa i Enver ehovi, komandant 1. mbr. u decembar 1992. (fotografiju ustupio efko Hodi)

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Predaja raporta vrhovnom komandantu. IKM 1. mbr Jezera, februar 1993. U prvom planu, s lijeva na desno: Alija Izetbegovi, Enver ehovi, Ibrahim Dervievi, Salko Hajdarevi.

Alija Izetbegovi na ui sa starjeinama 1. mbr. i 2. mtbr. Februar 1993. 129

Mesud adinlija

Sa obiljeavanja Dana Armije RBiH u 1. mtbr. U prvom redu s lijeva na desno: Ismet Dahi, Mirko Pejanovi, Stjepan Kljuji, Mustafa Hajrulahovi. Sarajevo, 15. april 1993.

Nadomak Vogoe. Pogled sa poloaja 1. mtbr u proljee 1993. 130

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Komandant 1. mtbr Enver ehovi. Sarajevo, 1993.

Traneja na ui, 1993.

Poloaji 3. bataljona. Nizovi, 1993 131

Mesud adinlija

Pripreme za akciju. u, juni 1993. (fotografiju ustupio efko Hodi)

Komandant 1. bataljona Zahir Panjeta sa saborcima.Juni 1993. (fotografiju ustupio efko Hodi) 132

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Borci VP 1. mtbr, juni 1993. (fotografiju ustupio efko Hodi)

Artiljerci 1. mtbr, 1993. 133

Mesud adinlija

Krater modifikovane avio-bombe. u, 1993.

Komandant 1. mtbr Ramiz Beji (sjedi u sredini), pomonik komandanta za moral Alija abanovi, desno sjede Ibrahim Dervievi i Mehemed Cero. Sarajevo, 1993. 134

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

IX
( Jesenja defanziva 1993. Prva SLAVNA motorizovana brigada. Operacija PANCIR 2.)

Tokom augusta 1993. godine popuna i sreivanje stanja u jedinicama uzdrmanim tekim borbenim dejstvima tokom jula bili su prioritetni zadatak 1. motorizovane brigade. Popuna brigade spala je do poetka augusta na 3.387 ljudi.387 Pitanje popune vojnika rjeavano je sa dosta problema preko sekretarijata odbrane i do poetka septembra nije rijeeno na odgovarajui nain. Zato je pitanje rezerve u sluaju napada na poloaje 1. mtbr s nivoa pretpostavljene komande privremeno rijeeno angaovanjem jedinica MUP-a kao rezerve brigade. Planirane rezerve predstavljale su eta SJB Novo Sarajevo (50 policajaca) i eta SJB Novi Grad (70 policajaca) kao rezerva 1. bataljona, te jo jedna eta od 70 policajaca SJB Novi Grad kao rezerva 2. i 3. bataljona.388 Pitanje popune starjeina svih nivoa, rjeavano je upuivanjem kandidata, istaknutih boraca, na kursiranje u Regrutno-nastavnom centru 1. korpusa.389 Osim toga grozniavo se radilo na utvrivanju linija odbrane, kako novouspostavljenih u rejonu Golog brda, tako i starih linija, jer su oteenja izazvana dejstvom neprijateljske artiljerije bila velika. Utvrivanje svojih linija vrila je i VRS. Meusobna blizina poloaja i esta iznenadna dejstva artiljerije, snajpera i ostalog pjeadijskog naoruanja, u uvjetima intenzivnog rada na ureenju linije, i dalje su rezultirale svakodnevnim pogibijama i ranjavanjima pripadnika 1. mtbr. Ope stanje u jedinicama ARBiH, ne samo u 1. motorizovanoj, procjenjivano je sloenim. Teina i ishod julske ofanzive, pretrpljeni gubici, najave politikog rjeenja i kraja ratnih dejstava na osnovu platforme pregovora u enevi, za koje smo ve rekli da su odigrali ulogu u obustavljanju napada na Igman, rezultirali su padom discipline, kalkulisanjem u pogledu ishoda rata i vlastitog angamana, pojavama neposlunosti i samovolje, bujanjem verca i drugih nezakonitosti. Bile su potrebne hitne mjere za prevazilaenje takvog stanja.390 Posveujui se ovom zadatku i neophodnosti da se linije odbrane grada i odbrane preostalih pozicija na Igmanu i Bjelanici u maksimalnoj moguoj mjeri utvrde i osiguraju, jedinice 1.
387 388

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Podaci o popunjenosti jedinica 1. korpusa, Str. pov. broj 05/6-398, 05. 08. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Izvod iz ZAPOVIJESTI za odsudnu odbranu i napadna borbena dejstva, Str. pov. broj 01-375, 02. 09. 1993. 389 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Upuivanje kandidata na kurs, Nareenje, Str. pov. broj 01-327-1, 18. 08. 1993. 390 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Nareenje, Str. pov. broj 01-344-1, 24. 08. 1993. 135

Mesud adinlija

korpusa, na ije je elo 18. augusta postavljen Vahid Karaveli, prele su krajem ljeta i poetkom jeseni 1993. godine u potpunu defanzivu.391 Osim prve, u zoni 1. mtbr, radilo se na ureenju i druge i tree linije odbrane. U cilju rastereenja snaga 1. mtbr, i stvaranja uvjeta da njene jedinice imaju mogunost ravnomjernog optereenja u posjedanju linija i osiguranja vlastitih rezervi, Komanda 1. korpusa je dio linije odbrane u zoni brigade poetkom oktobra dodijelila Gradijskoj brigadi Delta. Jednom etom iz svog sastava ova brigada je posjedala dio linije od kote 830 (ukljuno) do Ljehovae, izmeu desnog kraja 1. bataljona i lijevog kraja 2. bataljona. 392 Nakon svih preduzetih mjera, Komanda 1. korpusa je sredinom oktobra izvrila kontrolu borbene gotovosti u 1. mtbr. Kontrola je izvrena u Komandi brigade i u 3. motorizovanom bataljonu. Svi elementi, kontrolisani u Komandi 1. mtbr, dobili su pozitivnu ocjenu. U vrijeme kontrole u 3. bataljonu na poloaju je bilo 137 boraca, a 200 boraca u pripremi. Nisu postojali posebni objekti za smjetaj boraca u pripremi, jer su zbog specifinosti terena u naseljenom mjestu, borci u pripremi boravili u kuama. Ureenje objekata za dejstvo i zatitu ocijenjeno je dobrim, izvreno je zaprjeavanje prednjeg kraja, a raspored objekata za dejstvo davao je dobar sistem vatre. Glavni problemi koje su istakli borci na liniji odnosili su se na probleme sa odjeom i obuom, kao i probleme ishrane porodica boraca. 393 Ove dobre ocjene stanja u 1. mtbr bile su indikator da su redovi ove jedinice sreeni i linije stabilizovane. Brigada nije uestvovala u angaovanju dijelova svojih jedinica u zoni 1. korpusa van grada, koje su druge jedinice upuivale ve od poetka augusta. U drugoj polovini oktobra procijenjeno je da je stanje u 1. mtbr dovoljno stabilno da se van grada angauju i njene snage. Na prvi takav zadatak na Igman je upueno jedno odjeljenje artiljeraca iz sastava HAD-a, a nakon njih i odjeljenje iz sastava VP, koje je angaovano na vojno-policijskim poslovima na Igmanu.394 Od borbenih aktivnosti u ovom periodu, snage VRS su 23. oktobra pokuale pjeadijski napad na poloaje na Golom brdu i na kotu 830. U napadu su uestvovale tri jurine jedinice srpskih snaga. Napad je na vrijeme otkriven, spremno doekan i uspjeno odbijen, pri emu su neprijatelju naneseni gubici. Zarobljene su 4 AP i manja koliina municije.395 Tiha ratna jesen 1993. na sarajevskom bojitu nije protekla u potpunom muku oruja. Mada je ratni tonus odravan povremenim artiljerijskim i pjeadijskim dejstvima srpskih snaga, pa i pokuajima pjeadijskih napada, borba na frontu prema VRS u jednom trenutku prestala je biti glavno pitanje opstanka. Obraun drave s nedisciplinovanim komandantima nekih sarajevskih
391 392

adinlija, 35. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj 05/7-416-1, 07.10.1993. 393 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Izvjetaj o kontrolnom obilasku 1. mtbr, Str. pov. broj 05/7-441-1/93, 17. 10.1993. 394 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Upuivanje artiljeraca 1. mtbr na Igman, Nareenje, Str. pov. broj 01-467-1, 13. 10. 1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Privremeni smjetaj i angaovanje na vojno-policijskim poslovima na prostoru Igmana, Nareenje, Str. pov. broj 05/7-453, 21. 10. 1993. 395 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-254, 23.10.1993; AARBiH, Komanda 1. mtbr, Analiza b/d od 22- 24. 10.93godine. 25. 10. 1993. 136

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

brigada,396 odnosno obraun sa samovoljom i paralelnim linijama komandovanja u Armiji RBiH, zaprijetio je krajem oktobra otvaranjem potencijalno mnogo teeg i opasnijeg unutranjeg fronta. Radi preduprijeivanja eventualnih komplikacija, Komanda 1. korpusa je, prije poetka policijske akcije hapenja nedisciplinovanih komandanata, naredila punu borbenu gotovost jedinica i izdala zapovijest za odsudnu odbranu grada.397 Dio jedinica 1. korpusa, meu kojima i dijelovi 1. mtbr bili su u pripravnosti i angaovani u blokadi odreenih komunikacija u gradu.398 Cijela akcija hapenja okonana je uz nepotrebne i nevine rtve, i bez teih posljedica po odbranu Sarajeva. Novembar 1993. godine, hladan i kian, donio je jo jedan period relativnog zatija na sarajevskom bojitu i u zoni 1. motorizovane. Vojske su mirovale u svojim rovovima, uz povremenu pucnjavu i granatiranje sa srpske strane, i uz rijetke odgovore sa strane 1. mtbr, usljed hroninog nedostatka municije svih vrsta i kalibara. Koncentracija i aktivnosti VRS, nakon to su snage ARBiH poetkom novembra oslobodile Vare od snaga HVO, bila je usmjerena na olovskovareki pravac.399 Ispoljivi ofanzivna dejstva njene snage su na ovom pravcu ostvarile pomake.400 Mada se to, zbog niza blistavih pobjeda tokom 1992. godine, oekivalo jo za prvu godinjicu Armije RBiH, kolektivno ratno priznanje poasni naziv SLAVNA 1. motorizovanoj brigadi dodijeljeno je 14. decembra 1993.401 U obrazloenju Odluke Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine navedeno je da se priznanje dodjeljuje za ukupan doprinos ouvanju suvereniteta i teritorijalnog integriteta Republike Bosne i Hercegovine, za niz uspjeno organizovanih i provedenih akcija kojima je odbranjena iroka slobodna teritorija u zoni njene odgovornosti, a time i RBiH u cjelini, za u kontinuitetu potvrivanu, hrabrost, odlunost i portvovanost njenih boraca u izvravanju borbenih i drugih zadataka, te ispoljenu brigu i zatitu prema graanima i materijalno-tehnikim sredstvima.402 Na sarajevskom bojitu, VRS je neto intenzivnije aktivnosti u zoni 1. mtbr poela pokazivati od poetka decembra. Uskoro je pokrenula i trupe. Snage VRS, razvijene u tri borbene grupe, pokuale su 9. decembra nasilnim izvianjem u rejonu fabrika Pretis Sjenika kosa da se ukline u borbenom rasporedu 3. bataljona na pravcu Nizova. Prilikom ovog pokuaja, artiljerija
396

Radilo se o akciji hapenja komandanta 10. bbr Muana Topalovia Cace i zamjenika komandanta 9. mtbr Ramiza Delalia ele. 397 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za odbranu Op.broj 4, Str. pov. broj 05/7-466, 25. 10. 1993. 398 Dervievi, 322. 399 VRS je od novembra 1993. do maja 1994. godine na olovsko-varekom i sarajevskom bojitu vodila nekoliko uzastopnih i povezanih operacija iji su kodni nazivi DRINA, PANCIR, PANCIR 2, STRELA-94. 400 adinlija, 36. 401 AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Odluka, PR broj 02-136-786/93, 14. 12. 1993. Kolektivno ratno priznanje u formi dodjeljivanja poasnog naziva u Armiji RBiH uvedeno je povodom njene prve godinjice i prva priznanja ove vrste dodijeljena su 14. aprila 1993. godine. Poasni naziv dodjeljivan je u dva stepena: SLAVNA i VITEKA i nije imao odreenu materijalizaciju. Dodijeljeni poasni naziv postajao je obavezni dio formacijskog naziva jedinice, morao je biti unesen na peate, oznake i zastave brigada koje su ga dobile, ime se pri svakom njihovom pomenu isticalo i svjedoilo priznanje ratnih zasluga jedinice. 402 Zahir Dervievi, Naa brigada - slavna, Ratni bilten (Prva slavna motorizovana brigada Sarajevo), godina III, broj 12/13, 1994, 7. 137

Mesud adinlija

VRS djelovala je po dubini borbenog rasporeda 1. mtbr. Snage 3. bataljona odbile su napad i neprijatelju nanijele gubitke, bez gubitaka u vlastitim redovima.403 Intenzivnije granatiranje nastavljeno je i narednih dana. Pokreti jedinica VRS u dubini njenog rasporeda postali su ei, a nakon jo jednog pokuaja nasilnog izvianja u rejonu Hrastika, koji je pravovremeno uoen i sprijeen, Komanda 1. mtbr je izvela zakljuak da se priprema neprijateljska ofanziva.404 Nekoliko narednih dana VRS je odravala pojaano artiljerijsko djelovanje, grupisanje snaga i izvianje pojedinih dijelova linije odbrane 1. mtbr. Izviake aktivnosti njenih snaga u rejonu Mujkia-brda primijeene su 20. decembra.405 Narednog dana dejstvo artiljerije, uz koritenje hemijskih udara, bilo je izrazito intenzivno, a koncentracija srpskih snaga uoljiva u rejonu Blagovca.406 U popodnevnim satima 21. decembra poeo je pjeadijski napad. Prethodila mu je duga artiljerijska priprema kojom su bile zahvaene zone 102. i 2.Vmtbr, a naroito zona 1.Smtbr. Napad je izveden u prijepodnevnim satima u rejonima Golog brda, kote 850, kote 830 i Foanske ulice. Napad je odbijen, a snage 1.Smtbr imale su pet ranjenih boraca. 407 Napadi srpskih snaga 22. decembra poeli su u 08:00 sati jakom artiljerijskom pripremom, ostvarenom sa brigadnih artiljerijskih poloaja jedinica iz sastava TG Vogoa i artiljerijskih poloaja SRK. Napad su podravale i oklopne snage, dva tenka na Perivojskoj kosi i tri tenka u rejonu Treskinog dola. Viekratno su ponovljeni pjeadijski napadi na rejone Visa, Golog brda, kote 830, te na podruju ispod Hrastika i prema Glavici. Napadi su se smjenjivali sa artiljerijskom vatrom i hemijskim udarima izvedenim u rejonu Hrastika i Ugorskog. Napadi su odbijeni i napadau naneseni gubici. Gubici 1. Smtbr u odbrani bili su dva poginula i jedan ranjeni borac.408 Sutradan, 23. decembra, napadi su nastavljeni po istom scenariju, s tim da je uz pojaano dejstvo artiljerije, broj hemijskih udara znatno povean, zabiljeeno ih je preko 50.409 U napadu koji je uslijedio popodne s teitem na pravcu abanove kue, ukljueni su i dijelovi Specijalne brigade MUP-a RS. Napad je odbijen, a 1. Smtbr imala je pet poginulih i vie ranjenih boraca.410
403 404

AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 87-280-1, 09. 12. 1993. AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-287, 16. 12. 1993. 405 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-291, 20. 12. 1993. 406 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-292, 21. 12. 1993. 407 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov. broj 05/6-539, 21. 12. 1993. 408 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-540, 22. 12. 1993; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-293, 22. 12. 1993. Poginuli su: Redo Nuhanovi i Izudin Valjevi. Teko ranjeni Kemal Kurbegovi, preminuo je od posljedica ranjavanja 27. 12. u bolnici Koevo. 409 O koritenjima hemijskih sredstava od strane VRS po linijama ARBiH ve je i ranije bilo dosta govora. Upotrijebljena sredstva bili su bojni otrovi tipa nadraljivaca. O njihovoj upotrebi ne svjedoe samo dokumenti ARBiH. Potroivi tokom zimske ofanzive velike koliine ovih hemijskih sredstava, G VRS nareuje u maju 1994. godine da se dodatne koliine sredstva pod oznakom 8600-CE-405 potrae u magacinima skladita Uivak. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VRS, Stanje MTS ABHO u Kasarni Uivak, Str. pov. broj 07/16-34, 31. 05. 1994. http://icr.icty.org. Postupajui po ovom nareenju, Komanda SRK je utvrdila da se u Uivku nalazi 190 buradi od po 200 kg ove materije. 410 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-541, 23. 12. 1993; AARBiH, 138

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Odbijene prethodnog dana, srpske snage su 24. decembra od 08:30 poele s granatiranjem prednjeg kraja odbrane 1. Smtbr, prenosei povremeno vatru i po dubini zone odgovornosti po naseljima.411 U ovim dejstvima uspjele su unititi jedno orue mpoad-a, BST 82 mm u rejonu Visa.412 Pregrupisavanje i ojaavanje srpskih snaga registrovano je u Rajlovcu i Vogoi i narednog 25. decembra, ali osim izraenog dejstva artiljerije nije bilo drugih napadnih dejstava ovih snaga.413 Vrhunac napada srpskih snaga desio se 27. decembra. Rano ujutro, jedinica iz sastava 72. specijalne brigade Vojske Jugoslavije414 povela je dijelove Vogoanske brigade u napad na Sjeniku kosu i Orahov brijeg. Srbijanski specijalci su uspjeli neopaeni prii liniji 3. bataljona na Sjenikoj kosi, ovladati sa dva rova u kojima su zarobili dvojicu boraca.415 Proavi kroz liniju 3. bataljona, uli su u nedovreni objekat klinikog centra. U prizemlju objekta ih je blokirala 3. eta 3. mtb i u bliskoj dvosatnoj borbi, voenoj uglavnom runim bombama, u potpunosti razbila, nanijevi im velike gubitke. Druga grupa koja je krenula u napad na Orahov brijeg, otkrivena je u posljednjem asu, i u direktnom pjeadijskom okraju razbijena vatrom snaga sa linije 3. bataljona. Specijalne snage Vojske Jugoslavije i pridodate jedinice VRS iz Vogoe imale su 27. decembra, u bezuspjenom pokuaju zauzimanja linija odbrane 3. bataljona 1.Smtbr, velike gubitke. Iza sebe su ostavili neizvuenih sedam mrtvih, od toga je njih est pripadalo 72. specijalnoj brigadi VJ, meu kojima su bila i dva oficira. Borbe su trajale do sumraka. Gubici snaga 1. Smtbr bili su dva poginula, dva tee i pet lake ranjenih boraca. Pometnju razbijenih srpskih snaga iskoristila je grupa od est bonjakih logoraa iz Vogoe, koje su srpske snage i ovog puta koristile u toku borbenih dejstava, i dokopala se slobodne teritorije.416 Nakon to su na Sjenikoj kosi i Orahovom brijegu, do nogu potuene specijalne snage Vojske Jugoslavije, snage VRS i VJ u Vogoi su se narednog dana potpuno umirile. Nije bilo nikakvih dejstava s njihove strane sve do popodnevnih sati. Povremena artiljerijska dejstva poeli su tek oko 15:30.417
Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-294, 23.12.1993. Poginuli su: Mirsad Bio, Rasim Kelemi, Abdulah Meki, Azem Paro i Stanoje Tomi. 411 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-542, 24. 12. 1993; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-295, 24. 12. 1993. 412 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj o borbenim dejstvima (naelnika artiljerije), 03. 01. 1994. 413 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-543, 25. 12. 1993; 414 Radi se o jedinici VJ koja je formirana 1992. godine. Rije je o specijalnim snagama, sastavljenim od profesionalnih oficira, podoficira i vojnika po ugovoru. U vrijeme angaovanja u Vogoi, jedinica je bila stacionirana u kasarni VJ na Avali kod Beograda. Jedinicu je u Vogou doveo pukovnik VJ Milorad Stupar. U Vogou je stiglo 50 specijalaca s punom opremom. U napadu 27. decembra uestvovalo je 30 ovih specijalaca. ICTY: Suenje Momilu Periiu, IT-04-81-T, 15. mart 2010, Svjedok: Zlatko Danilovi, Transkript, 11037-11039. http://icr.icty.org. 415 Mirsada ulovia Ruu, izmasakrirali su noem. Preivio je i ostao teak invalid. Fahrudina Karavdia Fedana su zarobili i odveli u Vogou, gdje je kasnije likvidiran. Dervievi, 328. 416 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/6-545, 27.12.1993; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-298, 27. 12. 1993; ICTY: Suenje Momilu Periiu, IT-04-81-T, 15. mart 2010, Svjedok: Zlatko Danilovi, Transkript, 11037-11039 http://icr.icty.org. AARBiH, Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina, rukopis. Iz sastava 1. Smtbr poginuli su: Hasib Kijamet i Abaz Zekovi. Ranije je pomenuto stradanje Fahrudina Karavdia. 417 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 87-299, 28. 12. 1993. 139

Mesud adinlija

Za vrijeme decembarske etape ofanzive srpskih snaga na Sarajevo, teite njihovog napada bilo je na pravcu 1. Smtbr. Izraenih dejstava bilo je i na pravcima ostalih brigada 1. korpusa: 2.Vmtbr, 102. mtbr, 15. mtbr, 5. mtbr, ali su sve jedinice 1. kopusa odbranile svoje pozicije. Do kraja druge ratne godine srpske snage su nastavile sa artiljerijskim dejstvima po linijama 1. korpusa i po gradu Sarajevu, ozbiljnih pjeadijskih napada nije bilo. Od poetka 1994. godine, VRS je svakodnevno vrila intenzivna granatiranja linija odbrane 1. Smtbr i gradskog podruja. Preko 2.000 projektila palo je 4. januara na linije odbrane 1. Smtbr i 2. Vmtbr. U zoni 1. Smtbr bilo je pokreta i pregrupisavanja neprijatelja, ali nije dolo do pjeadijskog napada. Napad je izvren u zoni 2. Vmtbr na Mijatovia-strani.418 Artiljerijska dejstva po linijama odbrane i neselektivno granatiranje naselja, nastavljeni su i tokom naredna dva dana. Komanda 1. korpusa je, nemajui naina da odgovori na artiljerijsku vatru neprijatelja, naredila izvoenje diverzantskih akcija prema poloajima VRS. U zoni 1. Smtbr diverzantska akcija je izvedena 6. januara ispred prednjeg kraja 3. bataljona, dejstvom diverzantske grupe po dva neprijateljska bunkera. 419 Snage VRS nisu smanjile dejstvo svoje artiljerije nakon izvedenih diverzija jedinica 1. korpusa. Nastavile su intenzivna dejstva, posebno 11. januara, kada su izvodili pripremu svojih pjeadijskih napada, koji su u toku dana vie puta ponovljeni u pravcu Visa i Golog brda. Snage 1. Smtbr su ove napade uspjeno odbile.420 I narednih dana dejstva VRS po linijama odbrane 1. Smtbr nastavljena su iz razliitih orua i oruja sa promjenjivim intenzitetom. Granatiranje velikog intenziteta po linijama 1. Smtbr koje je vreno 17. januara oruima raznih kalibara, podrano je dejstvima tenkova VRS sa Blagovca i rejona uura-kua, ali i sa Trebevia, tako da se oekivao pjeadijski napad. Do napada pjeadije nije dolo, ali je od ovih dejstava brigada pretrpjela teke gubitke. Dejstvom tenkovske granate ispaljene s Trebevia, pogoena je zemunica-sklonite s jugoistone strane grede Vis Golo brdo koja je koritena za smjetaj dijela rezerve 4. ete 1. bataljona. U zemunici se nalazilo ljudstvo s linim naoruanjem i protivoklopnim sredstvima. Pogodivi pokrivku, koja je bila od eljeznikih pragova i 1,10 metara debelog sloja zemlje, granata je probila pokrivku i aktivirala rune bombe i kontejnere za RBR OSA. Tom prilikom poginulo je pet i teko ranjen jedan borac 1.Smtbr. 421 Intenzitet artiljerijskih dejstava je odravan na uglavnom istom nivou tokom cijelog januara, s povremenim eskalacijama i koritenjem naoruanja ekstremne razorne i ubojne moi. Takav sluaj bio je s kanonadom po linijama odbrane 1. Smtbr na ui izvedenom 26. januara, kada
418 419

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 13/9-4, 04. 01. 1994. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o realizaciji aktivni b/d, Str. pov. broj 16/9-6-2, 06. 01. 1994; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/20-3, 06. 01. 1994. 420 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/20-8, 11. 01. 1994. 421 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 02/20-13-1, 17. 01. 1994. Od pogotka tenkovske granate poginui su: Samed Aljevi, Husein Badi, Dervo Dedovi, Hasan Kapur, Hajrudin Mujaki. U toku dana, od snane artiljerijske vatre na liniji 1. Smtbr poginuli su jo: Rasim Bai, Kemal Dihani, Paaga abi, a jo jedan borac je ranjen. 140

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

su koritene rakete velikog kalibra tipa Orkan i modifikovane aviobombe opremljene raketnim motorima.422 Ove modifikovane bombe velike razorne moi, iza ijih detonacija su na zemljitu ostajali ogromni krateri, koritene su i 29. i 30 januara.423 Za to vrijeme, trajala je ofanziva VRS na olovsko-varekom bojitu, koja je u fazi zapoetoj 10. januara imala uspjeha u rejonu Donjeg Krueva, ali je zaustavljena i kontranapadom 1. korpusa vraen je vei dio izgubljenih poloaja.424 Slabe rezultate svojih ofanzivnih dejstava na olovsko-varekom i, pogotovo, na sarajevskom bojitu, srpske snage su i dalje nadomjetale granatiranjem linija odbrane 1. korpusa i neselektivnim artiljerijskim djelovanjem po gradskim naseljima koja je 1. korpus branio. Jedna od granata ispaljenih na Sarajevo 5. februara je na pijaci Markale nainila masakr u kojem je poginulo 67 i ranjeno preko 140 graana. Ovaj masakr je pokrenuo tromi i ravnoduni mehanizam meunarodne zajednice. Uz posredovanje snaga UNPROFOR-a postignut je dogovor o primirju i povlaenju tekog naoruanja u zoni 20 kilometara od centra Sarajeva. Dogovor je stupio na snagu 10. februara uz ultimatum NATO saveza srpskim snagama, koji je trebao podstai provoenje ovog sporazuma.425 Sporazum je na razne naine izigravan. Srpske snage su iz cijele VRS dovlaile neispravno artiljerijsko naoruanje da bi ga grupisale i stavile pod kontrolu UNPROFOR-a, a ispravno naoruanje maskirale i prikrivale na pogodnim lokacijama. Uprkos tome, sporazum je oznaio kraj ofanzive VRS i poetak mnogo mirnijeg razdoblja na sarajevskom bojitu.

422

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 16/9-26, 26. 01. 1994; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 14/9-29, 29. 01. 1994. 423 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj 14/9-29, 29. 01. 1994; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 14/9-30, 30. 01. 1994. 424 adinlija, 38. 425 adinlija, 38. 141

Mesud adinlija

X
(Kadrovske i organizacijske promjene tokom 1994. Izlazak na Bjelanicu. Pripreme za jesenju ofanzivu.)

Potpisani sporazum o primirju i stavljanju tekog naoruanja pod kontrolu UNPROFOR-a na podruju 20 kilometara od centra Sarajeva, koji je stupio na snagu 10. februara 1994. godine, oznaio je poetak nove faze u razvoju 1. korpusa ARBiH i 1. SLAVNE motorizovane brigade. Promjene su se iskazale i u kadrovskom i organizacijskom smislu, ali i u pogledu promjena teita dejstva i zone angaovanja brigade. Na dunost komandanta brigade je jo 14. decembra 1993. bio postavljen Vahid Boguni,426 ali je zbog borbenih dejstava i ofanzive VRS, primopredaja dunosti izvrena u drugoj polovini januara 1994. godine. Promjene na komandnim dunostima u bataljonima poele su jo od jeseni prethodne godine. Na dunost komandanta 1. mtb 12. oktobra 1993. postavljen je Tao Daci. efet Badarevi je 25. novembra postavljen za komandanta 2. mtb, a dotadanji komandant ovog bataljona, Salko Hajdarevi, za komandanta Logistikog bataljona. Krajem januara 1994. formiran je Mjeoviti artiljerijski divizion 1. Smtbr, objedinjavanjem HAD-a i mpoad-a.427 Za komandanta MAD-a 4. februara je postavljen Omer Mulaomerovi. Na dunost komandira VP postavljen je Mirsad Babai. Na dunostima komandanata 3. mtb i Okb ostali su Enes Zekovi i Adnan Bijedi. Poetkom januara 1994. rasformirana je Gardijska brigada Delta i njeno ljudstvo rasporeeno u sastav 1. Smtbr. I sa druge strane linije fronta dolo je do organizacijskih promjena. Kao posljedica uzastopnih neuspjeha da razbiju snage 1. Smtbr na visovima ui i slobodnoj teritoriji Vogoe, na dan masakra na Markalama 5. februara, komandanti Vogoanske i Rajlovake brigade su, zbog slabog rukovoenja i komandovanja i neizvravanja postavljenih zadataka, smijenjeni, i nareeno je rasformiranje TG Vogoa. Istim nareenjem regulisano je preformiranje Vogoanske, Rajlovake i Koevske brigade u bataljone, i formiranje 3. Sarajevske pjeadijske brigade od ovih bataljona. U sastavu brigade odreeno je i formiranje jednog jurinog pjeadijskog bataljona, od jurinih jedinica rasformiranih brigada i Ilijake pbr, s bazom u kasarni u Semizovcu.428
426 427

AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Naredba, Broj 02-111-822/93, 14. 12. 1993. AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje, Str. pov. broj 26-14, 30. 01. 1994. 428 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VRS, Preformiranje dela jedinica SRK i DK, Nareenje, Str. pov. broj 02/2-25, 05. 02. 1994. http://icr.icty.org. 142

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

U sjeni ofanzive VRS koja je trajala od decembra 1993. do poetka februara 1994. godine, odigrala se i ofanziva snaga HVO na kiseljako-fojnikom bojitu. Takoer, na dan masakra na Markalama, 5. februara, HVO je izvrio napad na kiseljakom pravcu, probio linije ARBiH kod sela Velika Sotnica i zapalio selo. Grupisanje snaga HVO i njihove aktivnosti nagovjetavale su iru ofanzivu, ali do nje nije dolo. Najprije su visoke snjene padavine usporile aktivnosti HVO, a zatim je 23. februara 1994. u Zagrebu potpisan sporazum o prekidu vatre izmeu HVO i ARBiH. Potpisivanjem Vaingtonskog sporazuma 18. marta 1994. definitivno su okonani sukobi HVO i ARBiH.429 Ovo je bio izuzetno znaajan momenat za daljnji razvoj ratnih dogaaja. Naime, u ljeto 1993. godine ofanziva VRS u Podrinju i irem podruju Sarajeva nanijela je velike gubitke snagama Armije RBiH, suzila im operativnu osnovicu i manevarski prostor i prinudila na odsudnu odbranu, praktino na rubovima preostalih slobodnih naselja. U tako tekom trenutku eskalirao je sukob sa HVO, koji vojno nije ugrozio Armiju RBiH, ali je vezivao njene velike snage i razvlaio ih na dugom i ispresjecanom frontu protiv dva neprijatelja, i jo vanije, presjekao veze s Republikom Hrvatskom i sve dotadanje linije snabdijevanja. Reim u Beogradu, mnogostruko upleten u svaki aspekt rata u Bosni i Hercegovini, javno i tajno, neposredno i posredno, od politike, finansijske i logistike podrke politikom projektu iji je izvoa radova bio Radovan Karadi, i kojem je Srbija stvorila, finansirala, snabdijevala, obavjetajno i kadrovski podravala vojsku i policiju, pa do neposrednog uea jedinica Vojske Jugoslavije, MUP-a Srbije i DB Srbije u borbama u Bosni i Hercegovini, to je predstavljalo otvorene geste vojne agresije na drugu suverenu i nezavisnu dravu, u septembru 1993. godine otiao je i korak dalje. Preko svoje obavjetajne filijale u Velikoj Kladui, predvoene Fikretom Abdiem, aktivirali su projekat krajike autonomije, koji je doveo do bratoubilakog sukoba Abdievih pristalica sa snagama 5. korpusa ARBiH. Na strani Abdia u borbe u Krajini ukljuile su se snage VRS i srpske snage iz Hrvatske, dovodei 5. korpus u krajnje teak poloaj. Porastom intenziteta sukoba HVO sa ARBiH u borbena dejstva na strani HVO ukljuivale su se sve znaajnije snage Hrvatske vojske. Poetkom zime oivjele su nove ofanzive VRS prema Sarajevu, Olovu i Vareu. Nakon njihovog okonanja u irem rejonu Sarajeva, napadnut je i u krajnje teku poziciju doveden Maglaj. Zatim je na red dolo Gorade, koje je zbog dubokog i potpunog okruenja snagama VRS, bilo u posebno tekoj situaciji. U takvoj situaciji prekid sukoba sa HVO, za do maksimuma razvuene i prenapregnute snage ARBiH koje su krajnjim naporima odravale svoje pozicije, bio je od ogromne vanosti. Podruja slobodne teritorije Hadia, Fojnice, Kiseljaka, Kreeva, Visokog, Breze, Olova i Varea ponovo su od kraja 1993. ula u zonu odgovornosti 1. korpusa. Na napade HVO i pripremu njegove ire ofanzive na kiseljako-fojnikom bojitu poetkom februara, Komanda 1. korpusa je odgovorila izbacivanjem dijela snaga s podruja Sarajeva, osloboenih krajem ofanzive
429

adinlija, 38. 143

Mesud adinlija

VRS, na podruje slobodne teritorije Hadia. Nakon zaustavljanja napada HVO iz Kiseljaka, Komanda 1. korpusa je poela pripreme da jednom kontraofanzivom rijei problem ovih snaga i njihovih neugodnih aktivnosti s obje strane zone korpusa, a zatim preduzme ono to je bilo u njenoj moi radi olakanja poloaja odbrane Gorada. Kako je sukob sa HVO ubrzano iao svom kraju, to su sve naredne aktivnosti mogle biti planirane samo prema VRS. Zamisao komandanta 1. korpusa Vahida Karavelia bila je da se operacijama na dva razliita kraja zone odgovornosti 1. korpusa, srpske snage razvuku, veu na zatvaranje pravaca i time olaka pritisak na Gorade. Na olovsko-varekom pravcu planirana je operacija DEP-94, kojom su trebali biti neutralisani rezultati prethodne ofanzive VRS na ovom prostoru, izvedene pod nazivom PANCIR. Na bjelanikom pravcu najprije je planiran pokret jedinica i posjedanje prostora prema granici s 4. korpusom, koji je bio ugroen iskazanim namjerama VRS da djeluje preko prostora Bjelanice i Visoice prema Ivan-sedlu. Ostvarenjem ovog manevra snaga VRS, bili bi naknadno ispunjeni preostali neostvareni ciljevi operacije LUKAVAC-93 i poniteni, upravo postignuti, aspekti poboljanja poloaja 1. korpusa, i to se nije smjelo dopustiti. Zato su jedinice 1. korpusa nastavile izmjetati snage s gradskog podruja, da bi bile u stanju preduprijediti mogua dejstva VRS i stvoriti uvjete za vlastita borbena dejstva prema Goradu. Planiranje ovakvih borbenih dejstava postalo je mogue i zato to se sporazum o prekidu vatre i izmjetanju tekog naoruanja poeo primjenjivati, a snage UPROFOR-a su 10. februara zaposjele odreene kontrolne take za nadgledanje sporazuma, izmeu ostalog i poloaje na ui, Vidikovcu, Mojmilu, Dobrinji i na Mostu bratstva-jedinstva.430 Prvi korpus je tako mogao odvojiti dodatne snage i izmjestiti ih iz Sarajeva, pa je do 20. februara na prostor izmeu Hrasnice i Hadia izveo po jednu etu iz svih brigada s podruja grada. Kroz objekat tunela izmjeten je i dio tekog naoruanja, koje je tehniki bilo mogue transportovati tim putem, a ostalo naoruanje smjeteno je u kasarnu Maral Tito i stavljeno pod kontrolu UNPROFOR-a. Bile su pripremljene i dodatne snage za brzo izmjetanje izvan Sarajeva.431 Stvoreni su uvjeti u kojima je bilo mogue odvojiti i dijelove snaga 1. Smtbr od vjeno nemirne i teke linije odbrane na ui i izmjestiti ih na podruje izvan Sarajeva. Prva eta boraca 1. Smtbr upuena je na izvrenje zadataka u Pazari 16. februara.432 Nakon toga nastavljene su pripreme za izmjetanje jaih snaga. Izabrano je ljudstvo za izlazak, smjeteno u kasarnu u Veleiima i sa ovim dijelom jedinice izvoena je svakodnevna obuka. Na teren van grada upuivane su grupe boraca koje su trebale stvoriti uvjete za izlazak i prihvat jedinice na terenu. Izviake grupe su vrile detaljno izvianje terena Bjelanice u nastojanju da utvrde raspored neprijateljskih snaga.433 Objedinjavanje i koordinaciju aktivnosti jedinica 1. korpusa na slobodnim teritorijama Hadia, vrila je Komandna grupa Pazari, na ijem se elu nalazio zamjenik komandanta 1. Smtbr Ibrahim
430 431

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 14/9-41, 10. 02. 1994. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Sedmina analiza, Str. pov .broj 11/9-55, 21. 02. 1994. 432 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/20-43, 16. 02. 1994. 433 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/21-02, 14. 03. 1994. 144

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Dervievi. Komandant 1. Smtbr naredio je formiranje jednog bataljona kombinovanog sastava, kao privremene formacije za izlazak i izvravanje zadataka na prostoru Bjelanice. Komanda ovog bataljona bila je kombinovana od starjeina Komande brigade i Komandi 1. i 2. bataljona. Dvije ete u njegovom sastavu, takoer, su bile iz sastava 1. i 2. bataljona. Do kraja marta nareeno je izmjetanje i 3. ete ovog kombinovanog bataljona, koja je bila iz sastava 3. mtb.434 Aktivnosti KG Pazari su se svakodnevno proirivale pristizanjem novih snaga. Bilo je tekoa sa stvaranjem uvjeta za smjetaj ljudstva zbog nedostatka materijala i sredstava za adaptaciju devastiranih objekata u kojima je planiran smjetaj jedinica, tako da je kasarna Pazari uglavnom koritena kao baza pristiglih snaga. Izviake aktivnosti na Bjelanici su proirivane i prisutnost snaga pojaavana. Do 19. marta jedna eta 1.Smtbr izmjetena je u rejon uhovii Dugo polje sa zadatkom posjedanja linije Orlovac Gradina Crveni klanac Dugo polje Strug, odakle je trebala nastaviti izviake aktivnosti i stvoriti uvjete za izlazak jo jedne ete.435 Osim upuivanja vlastitih snaga na prostor Bjelanice, 1. Smtbr je prekomandom jednog broja svojih boraca u sastav novoformirane 1. bonjake brdske brigade, to je bila obaveza i svih drugih brigada iz Sarajeva, doprinosila i jaanju odbrane Igmana. Do 20. marta u 1. Bbbr prekomandovano je 150 vojnika i 62 komada pjeadijskog naoruanja iz 1. Smtbr.436 Snage 1.Smtbr na prostoru Bjelanice i Pazaria su postupno dovoene na planirani nivo po broju i sastavu. Istovremeno su vrene i smjene ljudstva i njihovo povlaenje u Sarajevo na odmor. Komplikovanjem situacije u Goradu, snage iz 1. Smtbr i drugih jedinica 1. korpusa planiranih za bjelaniki pravac, su ubrzano dovoene u rejone razmjetaja. Do poetka borbenih dejstava van Sarajeva su izmjetene etiri ete, s potrebnim dijelovima jedinaca podrke iz sastava 1.Smtbr. Poetkom aprila snage VRS su gotovo potpuno razbile odbranu Gorada i borbe su poele na rubnim podrujima samog grada. Komanda 1. korpusa je preko Bjelanice i Treskavice i preko teritorije Trnova, koju su kontrolisale snage VRS, uputila nekoliko grupa dobrovoljaca prema Goradu, sa onoliko municije koliko su ljudi mogli ponijeti u rancima. Sve raspoloive snage s prostora Hrasnice, Igmana, Pazaria i Tarina, ukljuujui i prispjele snage iz Sarajeva, do 9. aprila koncentrisane su na prostoru Bjelanice izmeu Dugog polja i sela Lukomir. Sa srednjobosanskog bojita je povuena i na Bjelanicu upuena 82. bbr. Sve ove snage su 9. aprila pokrenute u pravcu Gorada.437
434

Komandant ovog privremenog bataljona bio je komandant 1. mtb Tao Daci. Komandiri eta: 1. Devad Buljubai, 2. Demal Smajkan, 3. Mukadem Vatre. AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dopuna privremenog nareenja jedinici privremenog formacije za izlazak van z/o 1. Smtbr, Nareenje, Str. pov. broj 26-42-1, 14. 03. 1994; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje, Str. pov. broj 26-47, 31. 03. 1994. 435 AARBiH, Komandna grupa Pazari, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/21-04, 19. 03. 1994. 436 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Sedmini borbeni izvjetaj, Str. pov. broj - 20. 03. 1994. Prvobitni formacijski naziv 1. bonjake bbr bilo je 1. muslimanska bbr, ali je naziv ubrzo promijenjen. Koristei naziv 1. Bbbr, umjesto u vrijeme prekomande boraca 1. Smtbr vaeeg naziva 1. Mbbr, izbjegavamo zabunu i zamjenu u nazivima sa kasnije formiranom 1. muslimanskom lahkom brigadom sa sjeditem u Pazariu. 437 adinlija, 39. 145

Mesud adinlija

Kombinovani bataljon 1. Smtbr je prethodno u rejon Sinanovia uputio jednu etu, koja je kao prethodnica, upuivala izviake patrole prema objektu Jabuka (tt 1489), na pravcu mara pokrenutih jedinica. Preostale tri ete, sa minobacaima 82 mm i dijelom pozadinskog voda, 9. aprila su izvrile mar pravcem uhovii Lukomir Crveni klanac Umoljani Tuila Sinanovii. Bataljon iz sastava 2. Vmtbr je sa po jednom etom zatvorio pravce Bjelanica uti cvijet uljsko brdo i Visoka glava Vukova glava Otro brdo, jednu etu je pretpoinio 82. bbr, a jednu ostavio u selu Bobovica kao rezervu. Bataljon 1. Bbbr je u marevskom poretku doao u rejon Tuila. Snage 82. bbr s jednom etom iz 2. V mtbr su, takoer u marevskom poretku, dostigle rejon Jabuke, prole ga i spustile se u podnoje Treskavice. Marujui za kolonom 82. bbr, bataljon iz sastava 4. mtbr doao je u rejon Jabuke, a zatim dio snaga uputio u rejon Puzima (tt 1776) gdje su se spojile sa snagama Samostalnog bataljona Bjelanica, a dio snaga prema objektu Previt (tt 1337).438 Pokret jedinica je izveden u krajnje tekim vremenskim uvjetima, uz neprestanu meavu i obilne snjene padavine, koje su na dan mara dostigle visinu preko jednog metra. Jedinice nisu bile opremljene i pripremljene za borbu u ovako ekstremnim vremenskim uvjetima na tekom planinskom terenu. Ovakve prilike su brzo iscrpile borce u marevskom poretku. Komanda 1. korpusa je pokret jedinica zaustavila na prethodno navedenim takama. Jedinice nisu imale nikakve uvjete za smjetaj i boravak, a putevi su, zbog snjenih nanosa, bili veim dijelom neprohodni. Nije bilo mogue zadrati jedinice na dostignutim linijama do povoljnijih vremenskih prilika za nastavak borbenih dejstava, pa je glavnina snaga povuena u privremene baze ili povoljnije rejone razmjetaja. Iz sastava 1. Smtbr jedan ojaani vod ostao je u selu Sinanovii, kao borbeno osiguranje sa zadatkom izvianja rejona Jabuke, a ostatak snaga je vraen u rejon sela uhovia, osim jedne ete koja je povuena u kasarnu Pazari. Uz dio jedinice 1. Smtbr u Sinanoviima je ostao i vod 82. bbr. 439 Narednih dana ogroman napor uloen je u raiavanje puteva, bez ega nije bilo mogue transportovati potrebna sredstva za stvaranje uvjeta za smjetaj i boravak jedinica na Bjelanici. Sve dok se vremenske prilike nisu popravile, nije se moglo uiniti nita znaajnije. Za to vrijeme ofanziva VRS na Gorade je doivjela svoju kulminaciju. Nemo snaga ARBiH da interveniu na tom pravcu bila je potpuna. Nakon opomena u vidu dejstva NATO aviona po pojedinim ciljevima VRS oko Gorada i pod pritiskom meunarodnog faktora, u noi 23/24. aprila u Gorade su ule snage UNPROFOR-a i rasporedile se na liniji razdvajanja snaga.440 Time je sprijeen pad samog grada Gorada i katastrofa desetina hiljada njegovih stanovnika i izbjeglica koje su se slile u grad s podruja koje su zauzele srpske snage.
438 439

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Sedmina analiza, Str. pov. broj 18/9-110, 17. 04. 1994. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Sedmina analiza, Str. pov. broj 18/9-110, 17. 04. 1994. 440 AARBiH, VK OSRBiH, Stanje na ratitu RBiH za 24. 04. 1994, Informacija, Str. pov. broj 03/161-98, 25.04.1994. 146

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Snage 1. korpusa na Bjelanici tek tada su uspjele stvoriti uvjete za djelimian pomak i do kraja aprila 1. Smtbr je posjela objekte: Derino brdo, Dajanovo brdo, Jabuka i Lugov vrat.441 U cijelom ovom poetnom periodu boravka jedinice na Bjelanici prisutni su bili problemi s logistikom podrkom. Nedostajala su intendantska sredstva svih vrsta, meu kojima su odjea i obua bile prvorazredan problem, nedostajalo je graevinskog materijala, pogonskog goriva, a teki uvjeti u kojima su borci izvravali zadatke zahtijevali su hitno uspostavljanje svih elemenata sanitetske slube na terenu. U cilju efikasnijeg ostvarivanja rukovoenja i komandovanja i stvaranja neposrednijeg uvida u stanje na terenu, Komandna grupa Pazari je krajem aprila izmjestila svoje komandno mjesto u Lukomir.442 U vrijeme dok je teite aktivnosti brigade prebacivano na bjelaniki pravac, u osnovnoj zoni odgovornosti brigade u odbrani Sarajeva, na liniji od Visa do Sjenike kose, poduzimane su mjere da se smanjenje broja ljudi i sredstava izlaskom jedinica izvan grada, ne odrazi na borbenu gotovost srazmjerno novonastaloj situaciji na bojitu. Snage VRS naspram 1. Smtbr su, uglavnom potujui primirje u pogledu upotrebe tekih artiljerijskih orua, i ukupno znatno smanjivi svoje aktivnosti, ipak svakodnevno provocirale upotrebom pjeadijskog naoruanja, dejstvom tromblona i runih bacaa. Vjerovatni razlog ovakvoj aktivnosti snaga 3. Sarajevske pbr VRS leao je u injenici da su i oni znatan dio svojih snaga nakon sarajevskog primirja izvukli s podruja grada i angaovali ih u ofanzivi na Gorade, a nakon njenog okonanja ponovo na olovsko-varekom bojitu, pa su pojaanom aktivnou markirale smanjenje prisustva snaga na poloajima. Nakon dejstava NATO snaga po ciljevima oko Gorada, dolo je do pojaanja aktivnosti VRS i na sarajevskom bojitu. Radi preduprijeivanja moguih iznenaenja, nareene su mjere poviene borbene gotovosti, a Komanda 1. Smtbr je naredila da se i naoruanje kalibra veeg od 12,7 mm pripremi za upotrebu i planiraju njegovi vatreni poloaji.443 U zoni brigade na Bjelanici, tokom maja su zadatke i dalje izvravali kombinovani sastavi 1. Smtbr. Uvjeti za stacioniranje jedinice u rejonu Sinanovii Jabuka su stvarani postepeno. Do 13. maja u Sinanovie je smjetena jo jedna eta iz uhovia.444 Razlog ovog pojaanja dijela snaga u Sinanoviima bio je u aktivnostima posjedanja i uvezivanja nove linije odbrane. Novu liniju odbrane Dajanovo brdo Jabuka Lugov vrat 1. Smtbr je posjela 9. maja.445 Ubrzo je i ostatak jedinice smjeten u Sinanovie. Daljnje aktivnosti odnosile su se na ininjerijsko ureenje linije odbrane i njeno uvezivanje sa susjedima. Linija je do 15. maja uvezana s desnim susjedom 82. bbr u rejonu Lugovog vrata.446 Linija odbrane 1. Smtbr uspostavljena u maju 1994. godine prikazana je na Karti 16.
AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/9-123, 30. 04. 1994. AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 26. 04. 1994. 443 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje, Str. pov. broj 01-209-1, 18. 04. 1994; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje, Str. pov. broj 01-217-1, 20.0 4. 1994. 444 AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 13. 05. 1994. 445 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna: dnevni operativni izvjetaj, Str. pov. broj 05/9-133-2, 10. 05. 1994. 446 AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 15. 05. 1994.
442 441

147

Mesud adinlija

Karta 16: Linija odbrane 1.Smtbr na Bjelanici u maju 1994. godine

Ubrzo nakon posjedanja nove linije odbrane na Bjelanici, upravo na njenom dijelu na kojem se nalazio spoj 1. Smtbr i 82. bbr, na objektu Lugov vrat, dolo je do tekog incidenta s traginim posljedicama. Na prethodnim stranicama pomenuli smo grupe dobrovoljaca koje su u jeku ofanzive krenule prema Goradu. Odmah nakon ljetne ofanzive VRS 1993. godine, u kojoj je presjeena posljednja komunikacija i Gorade dovedeno u duboko i potpuno okruenje snaga VRS, pokrenuta je akcija pod kodnim imenom KURIR. Sastojala se u upuivanju grupa dobrovoljaca ARBiH koji su u najveoj tajnosti, kreui se po nekoliko dana kroz teritoriju koju je kontrolisala VRS, nosili iz Gorada inicijalne kapisle za proizvodnju pjeadijske municije, koje je proizvodilo goradansko preduzee Pobjeda, i nosei u Gorade male koliine MTS i komponenti za tamonju namjensku proizvodnju. Nakon okonanja martovsko-

148

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

aprilske ofanzive VRS, jedna velika grupa u okviru akcije KURIR krenula je prema Sarajevu. Propustom Komande 1. korpusa, ova grupa nije bila informisana o novouspostavljenoj liniji odbrane u rejonu Jabuke. Naiavi u noi 23/24. maja na ininjerijski ureene poloaje na Lugovom vratu, za koje su pretpostavili da su poloaji VRS, i ne mogavi nazad, oni su se odluili na proboj. U kratkoj borbi koja je uslijedila, poginulo je pet i ranjena dva borca 82. bbr, jedan borac 1. Smtbr je ranjen, a u koloni iz Gorada poginuo je jedan i ranjena tri borca.447 Po otpoinjanju borbe jedinicama u Sinanoviima, bataljonima 1. Smtbr i 82. bbr data je uzbuna i snage iz logorske prostorije su krenule na intervenciju. Srea u ovoj velikoj nesrei bila je u injenici da je u tom trenutku uspostavljena komunikacija i meusobna identifikacija, inae se moglo desiti da kolona iz Gorada na prostoru Sinanovia bude opkoljena i razbijena, sa vjerovatnim velikim obostranim rtvama. Ovaj incident nije utjecao na nastavak zapoetih aktivnosti na Bjelanici. Nakon uspostavljanja linija odbrane prilo se daljnjim organizacijskim promjenama usmjerenim na stvaranje uvjeta za nastavak ofanzivnih dejstava. Najprije su privremena koordinacijska tijela, kakva je bila KG Pazari, uvedena u sistem izmjenama formacije Komande 1. korpusa po kojima su Komande operativnih grupa, kao privremeni sastavi, organizovani u sastavu taba komande korpusa, a zadatke obavljali na prostoru na kojem se formira operativna grupa. Nareenjem Komande 1. korpusa, 18. maja 1994. godine formirane su operativne grupe sa sjeditima u Pazariu, Visokom i Vareu. U sastav OG-1 Pazari ulazile su brigade: 9. bbr, 82. bbr, 1. Bbbr, 1. Mlbr i 1. MAD. Komandi OG-1 su bili pretpoinjeni i zadatke u njenoj zoni odgovornosti izvravali dijelovi jedinica: bataljon 1. Smtbr, bataljon 2. Vmtbr, bataljon 5. mtbr, dvije ete 4. mtbr i 1. lard PVO, a pritom su same jedinice ostale na direktnoj vezi Komande 1. korpusa.448 Komanda 1. Smtbr je procijenila da je uspostavom i ureenjem linije odbrane u dodijeljenom rejonu, stvaranjem osnovnih uvjeta za smjetaj ljudstva, uvezivanjem linija snabdijevanja i uhodavanjem svih drugih elemenata potrebnih za funkcionisanje jedinice na terenu, a s obzirom na obavezu organizovanja odbrane u dvije zone, mnogo efikasnije rjeenje da na zadatke van Sarajeva upuuje kompaktne jedinice, svoje motorizovane bataljone s dijelovima jedinica podrke, nego da za svaku smjenu formira kombinovane sastave. Ve 11. maja naredila je komandi 2. bataljona da pone pripreme za preuzimanje rejona odbrane na Bjelanici u jednomjesenoj smjeni od 1. juna, a komandama 1. i 3. bataljona da planiraju snage kojima e preuzeti liniju odbrane 2. bataljona na ui.449 Brigada je, takoer, bila vaan dio irih organizacijskih promjena u 1. korpusu. MAD 1. Smtbr, osim to je s jednom etom za podrku bio stacioniran u Sinanoviima, dio ljudstva otko447 448

AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 24. 05. 1994. adinlija, 91-92. 449 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Pripremno nareenje, Str. pov. broj 22-106, 11. 05. 1994. 149

Mesud adinlija

mandovao je u sastav 1. MAD-a koji je formiran u okviru OG-1 Pazari.450 Dio Ininjerijskog bataljona izmjeten je iz Sarajeva sa zadatkom popravke i odravanja puteva u zoni 1. korpusa.451 Oklopni bataljon, koji je u sastav brigade i uao kao samostalna jedinica, u junu 1994. godine je izaao iz sastava 1. Smtbr i preformiran u 1. Oklopni bataljon na neposrednoj vezi Komande 1. korpusa. Dio ljudstva je ostao u sastavu brigade i rasporeen je na nove dunosti.452 Uvjeti za uspjeno provoenje organizacijskih promjena, nastali stupanjem na snagu jednomjesene ope obustave borbenih dejstava na cijelom ratitu Bosne i Hercegovine 10. juna u 12:00 asova, bili su izuzetno povoljni. U skladu s promjenama situacije na ratitu nastalim prekidom sukoba sa HVO, G OSRBiH odluio je da se Armija RBiH pripremi za planirane oslobodilake operacije. Jedan aspekt priprema bio je formiranje operativnih grupa na prethodno objanjeni nain. Drugi aspekt bilo je formiranje manevarskih bataljona u svim brigadama. Ovi bataljoni su formirani od borbeno najsposobnijeg dijela ljudstva iz sastava brigada i opremljeni adekvatno ulozi koja im je bila namijenjena u ofanzivnim dejstvima. U 1. Smtbr manevarski bataljon je formiran kao 4. motorizovani bataljon. Njegovo formiranje poelo je 8. juna 1994. godine postavljenjima lanova komande bataljona. Za komandanta 4. mtb postavljen je Elmedin auevi, a za njegovog zamjenika Adamir Rai. 453 Bataljon je formiran brzo i ve krajem juna poeo je izvravati borbene zadatke preuzimajui dio linije odbrane 3. bataljona od Orahovog brijega do Sjenike kose. Ove preraspodjele dijelova linije odbrane bataljona koji izlazi na teren Bjelanice, bile su redovna praksa i u njima su dio odgovornosti dobivale, osim motorizovanih bataljona, i ostale jedinice iz sastava brigade. Nakon formiranja 4. bataljona, komandant brigade je procijenio da se zbog preraspodjele ljudstva, treba izvriti i preraspodjela rejona bataljona, i to je uinjeno na nain da je prethodno dodijeljenim dijelom linije 4. mtb definisan njegov stalni rejon odbrane.454 Osim zadataka u dodijeljenom rejonu odbrane, s 4. bataljonom izvoena je i dodatna terenska obuka. Ope stanje, u kojem su provoene sve ove aktivnosti tokom proljea i ljeta 1994. godine, osim povoljnih aspekata koje je donijelo primirje i neoptereenost ljudstva aktivnim borbenim dejstvima, imalo je i drugu stranu. Otvaranje puteva prema Hrvatskoj i nova politika Vlade RBiH usmjerena oivljavanju privrednih aktivnosti, donijeli su nagli priliv roba i otvaranje trgovakih i ugostiteljskih objekata, koji su nicali kao peurke poslije kie u naseljima i uz ratne komunikacije u podrujima gdje ih nikada nije bilo. Intenzivna pregovaraka aktivnost meunarodnih medijatora i zatije na frontovima stvorili su najednom predmirnodopsku atmosferu i iekivanje brzog kraja rata. Takvo stanje je kao lakmus-papir pokazalo da nisu svi jednako
450

AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Smjena ete za vatrenu podrku na lokaciji Sinanovii, Nareenje, Str. pov. broj 22154-1, 17. 06. 1994. 451 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izlazak vojnika in. bat za potrebe GOP-a 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 01328-2, 26. 06. 1994. 452 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj -, 23. 06. 1994. 453 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Naredba, Pov. broj 07/6-67, 08. 06. 1994. 454 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Preuzimanje rejona odbrane, Nareenje, Str. pov. broj 22-177, 08. 07. 1994. 150

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

angaovani i jednako optereeni u odbrani zemlje. Priliv roba na neureeno bosanskohercegovako ratno trite, pa i priliv materijalno-tehnikih sredstava za opremanje Armije RBiH, brzo su stvorili snaan kontrast prema nivou postignute socijalne zatite i materijalnog zbrinjavanja boraca i njihovih porodica, i bili izvor njihovog sve veeg nezadovoljstva.455 Predmirnodopska atmosfera kao posljedica primirja i najave obustavljanja rata politikim rjeenjima na bazi prijedloga meunarodnih pregovaraa, bili su okida za jo jedan negativni proces koji se od proljea 1994. godine poeo osjeati u sarajevskim jedinicama 1. korpusa. Pred najavama da bi se rat mogao zavriti porazom ideje jedinstvene i multietnike Bosne i Hercegovine za koju se borila Armija RBiH, jedan broj njenih pripadnika srpske nacionalnosti uplaio se da e posljednji ratni pucanj doekati na pogrenoj strani buduih linija podjele. Zato je uestala pojava prebjegavanja boraca Srba preko linija odbrane. Ovi prebjezi su se deavali uglavnom nou s poloaja, i nihov broj postao je znatan. teta od ovih izdaja i prebjegavanja na neprijateljsku stranu nije bila samo posredna i politika, potkopavajui politiku platformu Predsjednitva RBiH i politike ciljeva rata koji je vodila Armija RBiH, ve je bila i neposredna i konkretna, jer su sa ljudima na srpsku stranu odlazile i informacije o stanju u ARBiH, o pripremama i planovima borbenih dejstava.456 Jedna od vanih karakteristika 1. Smtbr, na koju su njeni pripadnici bili s pravom ponosni, bila je multietninost njenog starjeinskog i borakog sastava.457 I u njenim redovima u naznaenom periodu znatno je uestala pojava dezertiranja i prebjegavanja na neprijateljsku stranu boraca srpske nacionalnosti. Navedeni problemi, a posebno problem socijalne zatite i materijalnog zbrinjavanja boraca i njihovih porodica, rjeavani su tokom vremena u skladu s mogunostima koje je drava imala, ali je, prije nego su se efekti mjera za popravljanje socijalnog statusa boraca poeli osjeati, trebalo izvravati postavljene zadatke i prevazilaziti negativne efekte pogoranja borbenog morala kao bitnog elementa borbene gotovosti. Komanda 1. Smtbr, s komandama jedinica iz njenog sastava, inila je ono to je u datim okolnostima bilo mogue. Nastojali su unaprijediti vojniko ustrojstvo, poveati disciplinu i odgovornost za izvravanje svih vrsta zadataka, budnost na linijama i motivisanost borakog i starjeinskog sastava. Znaajan aspekt u ovim nastojanjima bilo je pravilno i potpuno informisanje boraca, to je bio prevashodan zadatak organa za moral, informisanje i vjerska pitanja. Osim toga nastojanja Komande 1. Smtbr na prevazilaenju navedenih
455 456

AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj -, 20. 07. 1994. U toku 1994. godine, od svih dezertera iz ARBiH u redove SRK stupilo je njih 244, to je bio gotovo jednako broju regruta kojima je izvrena popuna SRK u toku godine. Ovdje se radi samo o broju prebjega koji su ostali u SRK. Broj onih koji su prebjegli, pa napustili podruje Sarajeva je vei. To je bila jako izraena tendencija u ovoj formaciji VRS. Ukupan broj dezertera iz SRK tokom 1994. bio je 1675. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Referat o stanju b/g Korpusa za 1994. godinu, Str. pov. broj 20/04-29, 28. 01. 1995. http://icr.icty.org. 457 Sutina istinske multietinosti nije u prebrojavanju ljudi po etnikom principu, ve u njihovoj jednakosti i ravnopravnosti. Iz tog razloga ovdje neemo davati analize procenata i brojeva. U dijelovima ove knjige koji sadre registre starjeina 1. mtbr i spisak njenih pripadnika, nalaze se argumenti za nau tvrdnju o multietnikom sastavu brigade i svima su ponueni na uvid. 151

Mesud adinlija

problema kretala su se i u pravcu poboljanja uvjeta ivota i rada u jedinicama, onoliko koliko je to bilo mogue. Poseban naglasak dat je poboljanju uvjeta u kojima su zadatke obavljale jedinice na Bjelanici. Tokom juna i jula, brigadna logistika organizovala je sjeu i rezanje drvne grae za izgradnju objekata za smjetaj. Krajem jula poela je izgradnja brvnara za smjetaj ljudstva u zimskim uvjetima.458 Pripadnici Logistikog i Ininjerijskog bataljona, uz pomo nekoliko vjetih zanatlija iz sastava motorizovanih bataljona, su na lokalitetu Gluhaa kod sela Sinanovii, za kratko vrijeme izgradili pravu kasarnu s nizom lijepih i, za planinske uvjete, udobnih baraka. I najboljom logorskom prostorijom na platou Bjelanice 1. Smtbr se legitimirala kao vojniki ustrojen i disciplinovan kolektiv. Tokom ljeta ipak su se poeli osjeati efekti otvaranja linija snabdijevanja Armije RBiH. Izgradnja logorske prostorije u Gluhai na pomenuti nain bila je mogua, pored truda i zalaganja njenih graditelja, poboljanjem tehnikog snabdijevanja jedinice. Ishrana boraca u jedinici, posebno ishrana boraca na terenu, znatno je poboljana. Do kraja ljeta i ostali segmenti intendantskog obezbjeenja su poboljani i borci su dobili uniforme i vojnike izme. Stroj 1. Smtbr, koji je u aprilu izaao na Bjelanicu poput egzotine gerile, u potpuno neodgovarajuim uniformama ivenim od ebadi i vrea za spavanje, i iji je nemali broj boraca u patikama gazio metarske nanose bjelanikog snijega, nekoliko mjeseci kasnije i po svom spoljnjem izgledu predstavljao je dobro organizovanu vojnu jedinicu. U isto vrijeme borci su znali da magacini s municijom ARBiH nikada u toku rata nisu bili puniji, da su nabavljene i nove koliine naoruanja koje je nedostajalo i da u predstojeim borbama nee vie morati brojati metke koje ispaljuju na neprijatelja i utke trpjeti njegove artiljerijske kanonade. Sve ovo postepeno je popravljalo stanje morala, vraalo vrstinu kolektiva i borbeno raspoloenje. Tokom ljeta je izvrena rotacija svih dijelova brigade na terenu Bjelanice. Ljudstvo je upoznalo teren i adaptiralo se na uvjete u kojima je izvravalo zadatke. Poetak jeseni i nastavak borbi za osloboenje zemlje 1. Smtbr doekala je kao potpuno spremna i zadatka dostojna jedinica.

458

AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje, Pov. broj 22-196, 29. 07. 1994.

152

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

XI
(Oslobaanje Mlakve, ljemena, Javorske kose i Poljica. Oslobaanje Pandurica i Borikovaca. Posjedanje linije Dujmovska brda Kilavac Orlica. Oslobaanje Glavice, Proskoka i Prekog brda. Prva VITEKA motorizovana brigada.)
Ofanziva na Bjelanici i Treskavici za koju su se tokom ljeta pripremale jedinice 1. korpusa, poetkom septembra je bila u zavrnoj fazi priprema. Vaan oslonac za realizaciju ukupne zamisli dejstava predstavljale su snage 1. Smtbr. U zavrnoj fazi priprema operacije, na dunost naelnika taba 1. korpusa postavljen je komandant 1.Smtbr Vahid Boguni, a na dunost komandanta brigade 28. augusta 1994. imenovan je dotadanji zamjenik Ibrahim Dervievi.459 Boguni je na novoj dunosti bio vana karika nastavka priprema operacije, a Dervievi je, budui da je kao komandant KG Pazari praktino postavio raspored snaga na Bjelanici u aprilu, bio dobar poznavalac situacije i predstojeih zadataka, tako da se primopredaja dunosti komandanta nije osjetila u dinamici priprema brigade. Zapovijest komandanta OG-1 Pazari za napad na bjelaniko-treskavikom pravcu, komandant 1. korpusa je odobrio 7. septembra 1994. godine. Sutina zamisli je bila u tome da snage OG-1 sa dosignute linije: lijevo Objeenjak, desno Previt, napadnu neprijatelja na glavnom pravcu Tuila evigrad (tt 2034) Rogoj Grebak, i pomonim pravcima Igman s. Ledii s. Slavljevii i Jabuka Siljevac (tt 1448) Kalinovik, s ciljem da jednovremenim dejstvom po svim elementima borbenog rasporeda neprijatelja, ubacivanjem dijela snaga u pozadinu neprijatelja, obuhvatnim dejstvima i u sadejstvu sa snagama 4. korpusa, razbiju neprijatelja na prednjem kraju, nanesu mu gubitke u ivoj sili i MTS-u i u prvoj fazi operacije ovladaju irim platoom Treskavice i presjeku komunikaciju Kalinovik Ljuta dostizanjem linije Brezova glava Proskok (tt 1273) Hojta (tt 1672) Borikovci Ogorjeli kuk Turov stan Kozija luka Nikoline stijene Mali Treska Kula (tt 1783) Debelo brdo (1304). U povoljnom razvoju situacije na bojitu, operacija je trebala imati jo dvije faze s ciljem oslobaanja opina Kalinovik i Trnovo i presjecanja komunikacija Sarajevo Foa, Foa Kalinovik, Kalinovik Navesinje i Kalinovik Gacko. Ove zadatke izvravale su jedinice iz sastava OG-1: 1. Bbbr, 9. bbr, 82. bbr, bataljoni 1. Smtbr, 2. Vmtbr, 4. mtbr, 5. mtbr, s rezervom u snagama dvije ete 2. bbr, jedne ete 1. muslimanske lbr i jedne ete policije, podrane sredstvima 1. MAD-a i 1. lard PVO.460
459 460

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Naredba, Str. pov. broj 06/7-190, 28. 08. 1994. AARBiH, Komanda OG-1, Zapovijest za napad, Str. pov. broj 3/727-2, 07. 09. 1994. 153

Mesud adinlija

Zadatak 1. Smtbr bio je da sa svojih polaznih poloaja: lijevo Dajanovo brdo, desno Lugov vrat, u sadejstvu s lijevim susjedom 5. mtbr i desnim susjedom 2. Vmtbr, uz ubacivanje diverzantsko-izviakih grupa u pozadinu neprijatelja, brzim i energinim napadom razbije neprijatelja na prednjem kraju odbrane i u bliem zadatku ovlada linijom Borikovci Poljice. Spoj s lijevim susjedom trebalo je ostvariti na Borikovcima, a spoj s desnim susjedom na Ogorjelom kuku. Lijevi susjed 5. mtbr trebala je s polaznog poloaja Debela mea Dajanovo brdo ovladati linijom Bijela lijeska Borikovci, te obezbjediti spoj s 1. S. mtbr na sjevernim padinama Borikovaca. Spoj s desnim susjedom 2. Vmtbr, koja je imala zadatak da ovlada linijom Ogorjeli kuk ardak (tt 1445) Turov stan pl. dom Kozija luka, u rejonu Ogorjelog kuka obezbjeivala je 1. Smtbr.461 Poetkom septembra, rejon odbrane koji je drala 1. Smtbr na Bjelanici u redovnoj rotaciji jedinica preuzeo je 2. motorizovani bataljon. Osim 2. bataljona i dijelova jedinica podrke, u logorsku prostoriju Gluhaa izala je i 2. eta manevarskog 4. motorizovanog bataljona462 i pretpoinjena 2. bataljonu. Uz izviako-diverzantske grupe 2. i 3. bataljona, ovo su bile snage s kojima je planirano izvrenje zadatka dodijeljenog brigadi.463 Radi obuke za izvoenje borbenih dejstava u oteanim uvjetima kakvi su se mogli oekivati na visovima Bjelanice i Treskavice, 13. septembra je iz Sarajeva izala jo jedna eta 4. bataljona i razmjetena u Suhodol kod Tarina.464 Izvrene su temeljite pripreme predstojeih borbenih dejstava. Nakon izvianja borbenog rasporeda snaga VRS, napravljeni su planovi napada na nivou svih jedinica, a jedinice popunjene dovoljnim koliinama MTS. U cilju zavaravanja neprijatelja, provoeno je nekoliko aktivnosti, meu kojima je bilo i radioobmanjivanje koje su provodili vezisti brigade organizujui virtuelnu mreu u kojoj su intenzivno razmjenjivali ifrovane telegrame besmislenog sadraja.465 Bio je pripremljen i odgovor na eventualni napad VRS u zoni brigade u Sarajevu, ako bi do njega dolo u vrijeme operacije na Bjelanici.466 Uz sve ove pripreme, prvobitno vrijeme poetka napada, planirano za 15. septembar, je prolongirano. Kao razlog prolongiranja poetka napada, u sjeanjima uesnika esto se navodi sluaj prebjegavanja na neprijateljsku stranu pripadnika 2. motorizovanog bataljona Srete Milakovia.467 Komanda 1. korpusa imala je razloge za ovo odlaganje, meu kojima je pogoranje vremenskih prilika jedan, a ofanziva VRS na Niikoj visoravni, poznata kao operacija
461 462

AARBiH, Komanda OG-1, Zapovijest za napad, Str. pov. broj 3/727-2, 07. 09. 1994. AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izlazak 1/4.mtb na lokaciju s. Sinanovii, Nareenje, Str. pov. broj 22-242, 05. 09. 1994. 463 Razgovor sa efetom Badareviem, komandantom 2/ 1. Smtbr. 464 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izlazak jedinice na obuku u oteanim uslovima, Nareenje, Str. pov. broj 22-254, 12. 09. 1994. 465 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Nareenje za radio-obmanjivanje, Str. pov. broj 26-86, 23. 08.1994. 466 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvoenje ofanzivnih b/d, Nareenje, Str. pov. broj 01-485-1, 11. 09. 1994. 467 Sreto Milakovi je 15. septembra 1994. oko 18:00 prebjegao na neprijateljsku stranu. AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 16. 09. 1994. Neki uesnici i neki autori, poput Ibrahima Dervievia, navode ovo prebjegavanje kao jedini razlog prolongiranja poetka napada. Ovdje iznosimo injenice koje negiraju ovakvo miljenje. 154

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

BRGULE-94, koja je sredinom septembra u dobroj mjeri uzdrmala poloaje 1. korpusa na ovom dijelu bojita i na koju je bila fokusirana panja Komande 1. korpusa u tom trenutku, drugi poznati razlog. U dostupnim izvorima nismo identifikovali ostale potencijalne razloge, niti potvrdu koji je od navedenih moguih razloga opredijelio Komandu 1. korpusa za odlaganje poetka napada, ali smo sigurni da takvoj odluci uzrok nije bio navedeni prebjeg. Prebjegavanje se desilo 15. septembara naveer. Organi bezbjednosti VRS nisu imali vremena ni da dovre ispitivanje prebjega do planiranog vremena za poetak napada, a kamoli da poduzmu mjere na ojaavanju linija na bjelanikom pravcu. Tek im je viednevno odlaganje napada dalo vremena za konkretne mjere, ali ni ovim mjerama nisu jedini, ni osnovni razlog informacije koje je sa sobom odnio pomenuti prebjeg. Iz raznih obavjetajnih izvora, meu kojima je i vie prebjega iz redova ARBiH s podruja Sarajeva koji su dezertirali prije Milakovia, VRS je imala prilino tanu sliku o broju jedinica izmjetenih iz Sarajeva i mjestima i pravcima njihove koncentracije. Jo od aprila, oni su oekivali ofanzivu i preduzimali adekvatne redovne mjere ojaavanja poloaja. Po njihovim obavjetajnim procjenama, najvjerovatniji teini pravac dejstava 1. korpusa bio je istovremeni napad jedinica OG-3 i snaga iz grada na pravcu Vogoe. Za napad koji su oekivali na bjelaniko-treskavikom pravcu, procjenjivali su da e biti uglavnom demonstrativnog karaktera sa ubacivanjem manjih snaga u dubinu njihovog borbenog rasporeda. Eventualne komplikacije oekivali su samo u sluaju istovremenog napada snaga iz Gorada, te su u tom smislu preduzimali vanredne preventivne mjere. U skupu redovnih mjera kojima su osiguravali branjene pravce, bilo je posjedanje i utvrivanje izdvojenih dominantnih objekata po dubini rasporeda, kakvi su bili poloaji na Poljicama i Borikovcima, po dubini rasporeda njihove 1. Gardijske brigade na pravcu napada 1. Smtbr. Posjedanje i ininjerijsko ureivanje ovih objekata 1. Gardijska mtbr izvodila je kontinuirano tokom maja, juna, jula i augusta.468 Vanredne mjere, ije je provoenje zapoelo 16. septembra, odnosile su se na kontrolu teritorije patrolama, izvianjem i zapreavanjem, s teitem na meuprostorima izmeu jaih objekata, na stazama i putevima koji izvode na mogue pravce napada, u cilju spajanja snaga iz Gorada i snaga ARBiH sa Bjelanice koji su oekivali. Prema snagama OG-1 nareena je kontrola teritorije koju su vrile snage 2. Sarajevske lpbr na pravcima: Dujmovii Dejii Proskok Dubrave Presjenica, Umani Gaj, dolina r. Presjenice Luevik Ilovice Orlovac Sjedea glava Bosanska mea, i s teitem na pravcu Ledii Gaj Maskara.469 Pravi odgovor na evidentne i istrajne pripreme snaga 1. korpusa VRS je pripremila do kraja septembra. Operacija kodnog imena KRIVAJA-94 pokrenuta je s ciljem sprjeavanja spajanja snaga 1. korpusa sa snagama ARBiH iz Gorada, i s ciljem odbacivanja snaga ARBiH s dostignutih linija na padinama Bjelanice i Visoice. Ovo je bio zadatak jedinica Sarajevsko-romanijskog, Drinskog i Hercegovakog korpusa, te 1. Gardijske
468 469

AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Kontrola teritorije, Nareenje, 15. 09. 1994. http://icr.icty.org. 155

Mesud adinlija

mtbr VRS. U cilju njenog izvoenja, osim dijelova navedenih jedinica ve prisutnih u borbenom rasporedu na prostoru izmeu planina Igmana, Bjelanice, Treskavice i Visoice, izvrena je koncentracija dodatnih snaga: borbene grupe jaine 700-900 boraca iz Rudog, ajnia, Foe i Miljevine; ljudstva i MTS 1. Gbr VRS koje je bilo angaovano u operaciji BREZA-94 na bihakom bojitu (snage jednog motorizovanog bataljona); te jaka borbena grupa od 500-600 boraca Hercegovakog korpusa, do tada angaovana na Niikoj visoravni, koja je na Niiima zamijenjena adekvatnim snagama Drinskog korpusa. Gardijska brigada je za izvoenje ove operacije pretpoinjena Hercegovakom korpusu, a svi angaovani korpusi obavezani su da po potrebi angauju iz vlastitog sastava potreban dodatni broj ljudi. Koncentracija snaga i dovoenje jedinica u borbenu gotovost je izvreno do 30. septembra.470 Komanda SRK je svoj dio zadatka u operaciji KRIVAJA-94 osmislila u planu kodnog imena LUKAVAC-94, to je bila oita tendencija oivljavanja uspomene na operaciju iz prethodne godine, izvedenu na istom prostoru, koja je zavrena u punoj nadmoi snaga VRS nad snagama Armije RBiH.471 Buenje uspomena imenom operacije bilo je sve to je Komanda SRK mogla probuditi u pogledu odnosa snaga na bojitu i ishoda borbenih dejstava na bjelaniko-treskavikom pravcu. Mada su navedena pojaanja u mnogome oteala izvrenje dodijeljenih zadataka jedinicama 1. korpusa, izloivi naroito velikom riziku, s kojim se nije unaprijed raunalo, snage koje su ubacivane u dubinu borbenog rasporeda VRS, i posve sigurno sprijeila potpuni poraz njenih snaga, ipak je VRS i s jedinicama dovedenim u punu borbenu gotovost poraena i bila veoma daleko od izvrenja zamisli iz zapovijesti svoje komande, jer je krajem septembra 1994. godine naspram nje stajao jedan drugaiji 1. korpus, vojniki organizovaniji, opremljeniji i disciplinovaniji u odnosu na prethodnu godinu. Sve ovo doi e do izraaja u borbama koje su uslijedile. Glavnina snaga 1. Smtbr, kao i ostale jedinice koje su imale zadatak napasti s fronta, ekale su ubacivanje snaga u dubinu neprijateljskog rasporeda da bi otpoele dejstva. Jedinice planirane za ubacivanje u dubinu Treskavice krenule su predveer 29. septembra iz Sinanovia u marevskoj koloni preko Lugovog vrata, spustile se u dolinu Ljute i u ranim veernjim satima izale u rejon Ploe, koja predstavlja prirodnu kapiju platoa Treskavice. Zbog uoene patrole VRS na Ploi, pokret jedinica je zaustavljen. U toku noi nije se mogao utvrditi eventualni raspored snaga VRS u ovom dijelu, pa je poetak napada prolongiran za jo jedan dan. Naredne veeri kolona u kojoj su marevali dva bataljona 82. bbr, bataljoni 2. Vmtbr i 9. bbr, prela je Plou i izala na plato Treskavice, odakle su se jedinice razvile i uputile dodijeljenim pravcima prema planu napada.472
470

ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: G VRS, Nareenje, Str. pov. broj 250-1/24, 25. 09. 1994. http://icr.icty.org. 471 Dio zadataka koje je u okviru operacje KRIVAJA-94 imao da izvri Drinski korpus, a odnosio se na dejstva prema snagama ARBiH u Goradu, nosio je kodni naziv MA-3. 472 U ovom nonom prolasku brojne kolone jedinica 1. korpusa preko Ploe desilo se jedno od onih neshvatljivih uda rata. Prostor Ploe bio je jako zaminiran protivpjeadijskim minama. Cijela kolona je po mrklom mraku prola Plou ne aktiviravi niti jednu minu. Kada je ujutro, nakon napada jedinica, pristup ovom prostoru postao slobodan i preko njega upuene prve logistike jedinice, u prvoj grupi su od mina nastradala dvojica boraca. Tek 156

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Za ovom kolonom je u rejon Ogorjelog kuka ubaena 2. eta 4. bataljona i izviako-diverzantske grupe 2. i 3. bataljona 1. Smtbr, sa zadatkom da, po otpoinjanju napada snaga 2. bataljona s fronta na liniju Javorska kosa Mlakva ljemena, izvri napad na utvreni objekat Poljica, koji se nalazio iza ove linije, i ovladavanjem ovim objektom podri napad snaga s fronta.473 Napad snaga OG-1 zapoeo je u ranim jutarnjim satima 1. oktobra 1994. na izabranim pravcima du cijele linije dodira. Napadom s fronta i prodorom jedinica ubaenih u dubinu rasporeda neprijatelja, jedinice su ovladale objektima: Poljice, ljemena, Mlakva, Objeenjak, Ogorjeli kuk, ardak, Oblik, Veliko jezero, Krajia-klanac, Nikoline stijene, Malo vratlo, Mali Treska.474 Iza ove dostignute linije bili su osloboeni i objekti evigrad, okin toranj (najvii vrh Treskavice) i Volija jama. Jedinice ubaene u dubinu na sjevernu stranu Treskavice nisu uspjele odrati spojeve, pa su se do kraja dana snage VRS uklinile u raspored snaga 1. korpusa u rejonu Velikog jezera i ponovo izale na objekte Malo vratlo, Mali Treska i okin toranj. U toku noi 2/3. oktobra povuene su i snage 82. bbr s objekata Krajia-klanac i Nikoline stijene prema evigradu.475 Snage 1. Smtbr su istovremenim napadom s fronta i napadom ubaenih snaga iz pravca Ogorjelog kuka prema Poljicama, uspjele u potpunosti izvriti sve dijelove zadatka za koje su uinjene odgovornim prema zapovijesti za napad komandanta OG-1. Napadom snaga 2. bataljona: 1. ete prema Javorskoj kosi, 2. ete prema ljemenima i 3. ete prema Mlakvi, do podne su zauzeti svi ovi objekti, a snage 1. Gardijske mtbr razbijene i gonjene prema Borikovcima. Napadom 2. ete 4. bataljona i IDg 2. i 3. bataljona razbijene su snage neprijatelja i osloboen objekat Poljica, ime je osiguran spoj 1. Smtbr sa snagama 2.Vmtbr u rejonu Ogorjelog kuka.476 Pravci napada jedinica 1. Smtbr 1. oktobra 1994. prikazani su na Karti 17. Spoj s lijevim susjedom 5. mtbr nije ostvaren u rejonu Borikovaca, jer ova jedinica nije uspjela izvriti zadatak i razbiti neprijatelja na svom prednjem kraju. U uspjenom napadu 1. Smtbr neprijatelju su naneseni gubici i steen vrijedan ratni plijen, neto pjeadijskog naoruanja i municije, te jedan PAT zarobljen na Mlakvi. Gubici u ivoj sili neprijatelja bili su veliki, a 1. Smtbr je evidentirala 9 poginulih pripadnika VRS, ija su tijela ostala neizvuena od strane VRS, i zarobila je 7 pripadnika 1. Gardijske mtbr VRS.477 Gubici ARBiH bili su mnogo manji u odnosu na
tada su demineri napravili prolaz kroz minsko polje i uvjerili se kakvo je udo predstavljao siguran prolazak kroz minsko polje velike kolone tokom prethodne noi. 473 Razgovor sa efetom Badareviem. 474 AARBiH, Komanda 1. korpusa IKM Puzim, Borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01/1-575, 01. 10. 1994. 475 adinlija, 41. 476 AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 01. 10. 1994; AARBiH, Komanda 1. korpusa IKM Puzim, Borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01/1-575, 01. 10. 1994; Razgovor sa efetom Badareviem; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Informacija o muslimanskoj ofanzivi u z/o SRK, Pov. broj 12/2-215, 02. 10. 1994. http://icr.icty.org. 477 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj o stanju borbenog morala, 01-537, 14. 10. 1994. Komanda SRK je u informaciji o napadu jedinica ARBiH koju je 2. oktobra dostavila svojim jedinicama, nastojei da povrati poljuljani moral, lagala svoje borce o broju poginulih i ranjenih navodei da su ukupni gubici VRS na cijelom prostoru Bjelanice i Treskavice 7 poginulih i 16 ranjenih, ne pominjui uope zarobljene. S druge strane enormno je uveala gubitke ARBiH, tvrdei da ih je samo u dolini Rakitnice ubila preko 200. ICTY on-line 157

Mesud adinlija

gubitke VRS, iako su snage Armije bile u napadu. Na pravcu na kojem je ostvaren najvei pomak napadom s fronta i borbom osloboena etiri branjena objekta: Javorska kosa, Mlakva, ljemena i Poljica, 1. Smtbr je imala etiri poginula i sedam ranjenih boraca.478 Linija uspostavljena nakon uspjenih dejstava 1. Smtbr 1. oktobra i osloboena teritorija prikazani su na Karti 18. Nakon uspostavljanja nove linije i sreivanja borbenog rasporeda, snage 2. bataljona 1. Smtbr su 2. oktobra ispoljile dejstva prema Borikovcima, ali je nova linija odbrane VRS ve bila uspostavljena i konsolidovana, tako da napad nije bio uspjean. Linije VRS narednih dana znatno su ojaane dodatnim snagama, koje su osigurane ukidanjem smjena jedinicama i dodatnom mobilizacijom provoenom u zoni SRK.479 To je u prvim pokuajima napada osjetila nova smjena ljudstva 1. Smtbr, koja je nakon oslobaanja Mlakve, ljemena i Poljica zamijenila 2. bataljon i njemu pridodate jedinice koje su uestvovale u napadu. Ove jedinice zamijenile su snage sastava: 3. bataljon, jedna eta iz sastava 4. bataljona i, uvijek prisutna na terenu Bjelanice, kombinovana eta za podrku.480 Nakon neuspjenog napada na Borikovce 6. oktobra, komandant 1. Smtbr je naredio izlazak jedne ete ojaane izviakim odjeljenjem iz sastava 1. motorizovanog bataljona.481 Za razliku od jedinice koja je izvodila prethodna borbena dejstva i imala dovoljno vremena da ih dobro pripremi, 3. bataljon je morao uvesti snage u borbu odmah po preuzimanju rejona odbrane na Bjelanici. Zbog toga je u napad na Borikovce, izveden 6. oktobra, umjesto formacijskih jedinica po vlastitim pravcima, kao u sluaju prethodnog napada 2. bataljona, poslao kombinovani sastav od 60 dobrovoljaca. Istovremeno s napadom ovih snaga 1. Smtbr na Borikovce, dijelovi 1. Mlbr su napadali Predavice, a 1. Bbbr sa Specijalnom jedinicom MUP-a ubacila je snage u borbeni raspored neprijatelja u rejonu iljka, Proskoka i akli. Na lokalitetu akle, ova diverzantska grupa unitila je komandno mjesto 3. bataljona 2. sarajevske lpbr VRS. Jedinica 1.Mlbr nije imala uspjeha na Predavicama. Jedinica 1. Smtbr je napala konsolidovanu i vrstu odbranu Borikovaca i nije uspjela probiti neprijateljsku liniju, pri emu je imala gubitke od etiri poginula i osam ranjenih boraca.482
baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Informacija o muslimanskoj ofanzivi u z/o SRK, Pov. broj 12/2-215, 02. 10. 1994. http://icr.icty.org. 478 AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 01. 10. 1994; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj-, 04. 10. 1994. Poginuli su: Muhamed Brki, Nazif Halilovi, Samir Hodi i Zihnija ahi. 479 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Informacija o muslimanskoj ofanzivi u z/o SRK, Pov. broj 12/2-215, 02. 10. 1994. http://icr.icty.org. 480 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj o stanju borbenog morala, Str. pov. broj 01-537, 14. 10. 1994. 481 AARBiH, Komanda 1. Smtbr-IKM Gluhaa, Nareenje, Str. pov. broj 22053, 07. 10. 1994. 482 AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 06. 10. 1994; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, dopuna, Str. pov. broj 05/4-283-3, 06. 10. 1994; AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj o stanju borbenog morala, Str. pov. broj 01-537, 14. 10. 1994; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Upozorenje Komande SRK, Pov. broj 12/2-223, 27. 10. 1994. http://icr.icty.org. Poginuli su pripadnici 1. Smtbr: Rasim Kozi, Adem Mujanovi, Omer Sjenar, Mujo ator. 158

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Karta 17: Pravci napada snaga 1. Smtbr na Bjelanici 1. oktobra 1994. godine

U toku ovog napada snage UNPROFOR-a pod komandom britanskog generala Rouza, izvrile su snaan pritisak na Armiju RBiH da obustavi svoje aktivnosti. Postavljen je i ultimatum s prijetnjom bombardovanja poloaja ARBiH. U toku dana nije dolo do oekivanog ireg napada, ali su snage UNPROFOR-a krajem dana jakom vatrom iz artiljerijskog i pjeadijskog naoruanja djelovale po vojnom objektu na vrhu Bjelanice u koji se bila smjestila jedna od jedinica 1. korpusa. Jedinica 1. korpusa se povukla iz pomenutog objekta.483
483

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05/4-284, 07. 10. 1994. 159

Mesud adinlija

Karta 18: Osloboena teritorija i linija odbrane 1. Smtbr uspostavljena 1. oktobra 1994.

Inae, poetak oktobra je na visovima Bjelanice i Treskavice donio naglo zahlaenje i snjene padavine. Vjetrovi i padavine smjenjivali su se s gustim maglama, koje su potpuno ograniavale vidljivost. Loi meteoroloki uvjeti su dodatno uslonili izvoenje planiranih zadataka. Skoro da je postao vei problem zadrati jedinice na dostignutim linijama, nego savladati neprijateljske snage i pomai linije odbrane naprijed. Na ljutim kamenitim visovima, na kojima nije bilo mogue ukopati objekte za smjetaj i zatitu ljudstva, na ijem veem dijelu nije bilo ni drveta za ogrjev, izdrati jednu no na poloaju je predstavljalo teko opisiv napor za borce. U jedinicama koje nisu na najbolji nain planirale upotrebu vlastitih snaga i osigurale ravnomjerne i pravo-

160

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

vremene smjene ljudstva, brzo su nastali ozbiljni problemi. Dolo je i do pojedinih sluajeva samovoljnog naputanja poloaja od strane premorenih i promrzlih boraca. Ovi problemi nisu zabiljeeni u dijelu snaga 1. Smtbr na Bjelanici. Ve smo naveli da je komanda brigade odmah po zastoju uspjenog napredovanja brigade na dodijeljenom pravcu ispoljenom tokom napada na Borikovce 6. oktobra, naredila izlazak jedne ojaane ete dodatnih snaga iz sastava 1. bataljona. U narednih nekoliko dana izvedene su i dodatne snage potrebne za stvaranje uvjeta u kojima je mogue uspjeno izvravati zadatke. To su bili dijelovi ininjerijskih, logistikih, jedinica veze i vojne policije. Dobrim planiranjem broja angaovanih ljudi, jedinica je uspijevala izvriti sve svoje zadatke i imala snage pruiti pomo jedinicama posebno ugroenim hladnoom na najviim vrhovima Treskavice.484 Preovlaujue visok nivo samosvijesti, motivisanosti i discipline boraca ARBiH, dodatni napori svih nivoa rukovoenja i komandovanja, kao i injenica da su u istim uvjetima i sa istim problemima djelovale i protivnike snage, doprinijeli su da se problemi ove vrste uspjeno rjeavaju paralelno s pripremama nastavka ofanzivnih borbenih dejstava. U takvim okolnostima 8. oktobra je nastavljena ofanziva. Snage 82. bbr ovladale su okinim tornjem i Painom planinom, jedinica 4. mtbr zaposjela je Debelo brdo, a jedinica 9. bbr Male stijene. Ostvaren je i spoj 2. Vmtbr i 82. bbr u rejonu Ljeljena.485 Ako se ima u vidu injenica da je najpitomiji od zaposjednutih objekata, Male stijene, topografski objekat nadmorske visine 1.665 metara, onda postaje jasnije zato su sutradan, nakon to su jo jednu no provele na poloajima, ibane ledenim vjetrom i snijegom, snage 1. korpusa relativno lahko odbaene sa dostignute linije u kontranapadu svjeih snaga VRS. Snage 1. Smtbr tokom ovog napada nisu borbeno djelovale. Vreno je izvianje nove linije neprijatelja na potezu Crvena kosa Borikovci Predavice (ucrtana na Karti 18). Do kraja oktobra nije bilo ofanzivnih borbenih dejstava. Teite aktivnosti, uz one usmjerene na stvaranje uvjeta za boravak i rad u surovim planinskim prilikama, i dalje je bilo na izvianju neprijateljskih snaga i prikupljanju obavjetajnih podataka. Ova vrsta aktivnosti vrena je konstantno i postepeno je intenzivirana. Krajem oktobra nareen je izlazak Izviako-diverzantskog voda brigade, izviake desetine 2. bataljona i desetine za protivelektronsku borbu.486 Inae je aktivnost izviakih i diverzantskih jedinica 1. korpusa u zoni OG-1 u ovom periodu posijala paniku i stvorila trajnu nesigurnost kod snaga VRS. Nakon diverzije na komandnom mjestu akle 6. oktobra, u kojoj je likvidiran 21 oficir i vojnik VRS, IDg 2.Vmtbr je 22. oktobra, prilikom izvianja u rejonu Turovog stana, presrela neprijateljski vojni kamion i unitila ga, pri emu je likvidirano devet i ranjeno isto toliko neprijateljskih vojnika.487
484 485

AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 07. 10. 1994. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj,dopuna, Str. pov. broj 05/4-285-3, 08. 10. 1994. 486 AARBiH, Komanda 1. Smtbr-IKM Gluhaa, Nareenje, Str. pov. broj 22097, 23. 10. 1994. 487 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Upozorenje Komande SRK, Pov. broj 12/2-223, 27. 10. 1994. http://icr.icty.org. 161

Mesud adinlija

Temeljito izvianje borbenog rasporeda neprijatelja i temeljita artiljerijska priprema, dali su izvanredne rezultate u napadu snaga OG-1 zapoetom 29. oktobra u ranim jutarnjim satima. Prethodnog dana ubaene su znatne snage u dubinu neprijateljskog rasporeda. Posebno smion poduhvat bilo je ubacivanje bataljona 2. Vmtbr u rejon sela Gaj, gdje se nalazila neprijateljska komanda i koncentracija sredstava artiljerijske podrke i oklopnih snaga. Uz ovaj bataljon, istim pravcem su ubaene i snage 82. bbr s ciljem presjecanja komunikacije u rejonu Pazarita, ime je tieno dejstvo 2. Vmtbr u rejonu Gaja, i dio snaga 1. Smtbr iji je zadatak bio obuhvatni napad na poloaje snaga VRS na Crvenoj kosi i Pandurici. Ostale jedinice su na svojim pravcima izvele napad s fronta. Ovim kombinovanim dejstvima potpuno su razbijene snage VRS i ostvarena jedna od najveih pobjeda 1. korpusa ARBiH. Uz kljuan doprinos ubaenih snaga, posebno 2. Vmtbr, i energinog napada 1. Bbbr kojim je rabijena odbrana VRS na Predavicama, i sve druge jedinice su izvrile postavljene zadatke i napredovale na svojim pravcima. Osloboena je velika teritorija i objekti Ljuljava stijena, Glavica, selo Rakitnica, Selimina glava, Lisija glava, Kapi, Predavice, Borikovci, Musino brdo, Hojta, Zagon, Kamenito brdo, Pandurica, Crvena kosa, iljak, Koarin, Glavice, jugozapadne padine Proskoka, Kuk, Osoj, Javor, Debelo brdo i Kukovi. Snagama VRS su naneseni veliki gubici i osvojen bogat ratni plijen. Zarobljena su sredstva: 7 tenkova T-55, 1 samohotka 122 mm, 5 oklopnih transportera, 2 topa 76 mm B1, 1 top 76 mm ZIS, 1 top BOFORS 40 mm, 2 PAT 20 mm, 1 MB 120 mm, 3 MB 82 mm, 6 MB 60 mm, 5 PAM 12,7 mm, 6 protivavionskih raketa S-2M, 7 kamiona, 1 cisterna, 1 autobus, vei broj manjih motornih vozila, pjeadijskog naoruanja i municije.488 I plan dejstava snaga 1. Smtbr u napadu 29. oktobra bio je kombinacija obuhvatnog dejstva prema poloajima VRS na Crvenoj kosi i Pandurici s frontalnim napadom iz pravca Poljica prema Borikovcima. Iz rejona ardaka ubaene su jedna eta 1. i jedna eta 4. bataljona, sa zadatkom obuhvatnog napada na Crvenu kosu i Panduricu.489 Bok ovih snaga osiguravale su snage 82. bbr koje su blokirale komunikaciju prema Trnovu u rejonu Pazarita. Pravcem Poljica Borikovci napao je 3. bataljon. Njegov lijevi susjed bile su snage 1. Bbbr koje su napadale Predavice. Pravci napada snaga 1. Smtbr i susjednih jedinica ARBiH 29. oktobra 1994. godine prikazani su na Karti 19. Nakon poetka napada i udara dijela snaga 1. Smtbr na desnom kraju, kojim su razbijene snage VRS na Pandurici, i nakon to je 1. Bbbr razbila snage VRS na Predavicama, odbacivi ih prema Bijeloj lijesci, snage 3. bataljona su sa svojih poloaja relativno lahko zauzele Borikovce. Razbivi neprijatelja i nanijevi mu gubitke,490 1. Smtbr se do kraja dana zaustavila na dosti488

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Sedmina analiza, Str. pov. broj 05/4-307-1, 30. 10. 1994; AARBiH, Komanda 1. korpusa - IKM Puzim, Redovni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 01/1-630, 31. 10. 1994; 489 Razgovor s Remzijom Mandalom, zamjenikom komandanta 1. mtb. 490 Borikovce je 29. oktobra branio 2. bataljon 2. Sarajevske lpbr. Na Borikovcima su imali 2 poginula borca. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda 2. Slpbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Pov. broj 2294, 01. 11. 1994. http://icr.icty.org. 162

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

gnutoj liniji: raskrsnica iznad Predavica i Borikovaca prema Bijeloj lijesci Borikovci Srednja kosa Poljice Pandurica Jezero ispod ardaka. U toku ovog napada brigada je imala jednog poginulog i tri ranjena borca.491

Karta 19: Pravci napada snaga 1. Smtbr 29.10.1994. godine

O stepenu nemoi snaga VRS govori injenica da su 30. oktobra s Ilide u Trnovo uputili lanser za modifikovane aviobombe teine 250 kilograma, koje su ve koristili na sarajevskom bojitu i koje su namjeravali koristiti u odbrani Trnova. Kako su oekivali da 1. korpus zarobljene tenkove odmah pokrene prema Trnovu, nareeno je i formiranje protivoklopne grupe SRK i njeno upuivanje na trnovsko bojite.492 Ulagane su i druge mjere u cilju jaanja snaga VRS i zaustavljanja napredovanja snaga ARBiH i pripreme kontranapada VRS. Nakon to su 29. oktobra snage VRS potpuno razbijene na svim pravcima napada jedinica OG-1, po frontu i po dubini njihovog rasporeda, narednog dana su jedinice ARBiH uvoene
491 492

AARBiH, Komanda OG-1, Operativni dnevnik, 29. 10. 1994. Poginuo je borac Enes Dino. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata:Komanda SRK, Upuivanje kamiona sa lanserom za lansiranje AB od 250 kg, Nareenje, Str. pov. broj 20/15-581, 30. 10. 1994. http://icr.icty.org; ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Formiranje POG-1, Nareenje, Str. pov. broj 20/15-583, 02. 11. 1994. http://icr.icty.org. 163

Mesud adinlija

na novodostignute linije. Snage 1. Smtbr posjele su liniju Javor Kukovi Kilavac. Zbog veliine i konfiguracije dodijeljenog rejona odbrane, ali i zbog planiranog nastavka ofanzivnih borbenih dejstava, komandant 1. Smtbr je naredio, uz redovnu smjenu jedinica u kojoj je na Bjelanicu izaao 1. bataljon bez ete koja je uestvovala u napadu, izlazak na teren dodatnih snaga 4. bataljona. Ove snage su na Bjelanicu izale 31. oktobra.493 Za to vrijeme snage VRS su se pregrupisale i pojaale, ubrzano se pripremivi za kontranapad. Prilikom uvoenja dijela pristiglih snaga na novu liniju 1. Smtbr, zapoela je artiljerijska priprema napada pregrupisanih snaga VRS. Za vrijeme ovih dejstava, od gelera minobacake granate u rejonu Kilavca teko je ranjen u kimu komandant 1. Smtbr Ibrahim Dervievi. Uz njega je ranjen i komandant 4. motorizovanog bataljona Elmedin auevi.494 Dejstvo artiljerije po jedinicama 1. Smtbr nastavljeno je do kraja dana, a VRS je preduzela i pjeadijski napad na pravcu Godinja - Kukovi. Procijenivi da bi zapoeta dejstva mogla biti uspjena, grupisala je i dodatne snage u rejonu Godinje. Sutradan, 2. novembra 1994, VRS je nastavila dejstva i njene snage su uzastopnim napadima uspjele odbaciti snage 1. Smtbr sa linije Javor Kukovi Kilavac. Jedinice 1. korpusa su napad VRS zaustavile na liniji Proskok Dejii Gradac Pori Gaj Javor Kukovi Krivodoli.495 Nakon toga, VRS je izvrila korekciju pomiui svoju liniju blie snagama 1. Smtbr s Javora prema Strugojnici. Nova linija odbrane 1. Smtbr uspostavljena je na objektima Dujmovska brda Kilavac Mala Orlica (Karta 20).496 Snage VRS su nastavile s napadima 3. novembra, drei pod snanom artiljerijskom vatrom komunikaciju Brda Pazarite i izvodei kombinovane artiljerijske i pjeadijske napade na vie pravaca, s teitem na pravcu Kilavca koji su branile snage 1. Smtbr. Gubitak Kilavca otvorio bi mogunost snagama VRS da ovladaju komunikacijom Brda Dejii i odbace snage ARBiH prema Poljicama, Bijeloj lijesci i Hojti, ime bi povratile izgubljenu teritoriju. Stoga je uspjena odbrana Kilavca imala veliki snaaj. Snage 1. Smtbr uspjele su odrati svoje poloaje i dodatno ih uvrstiti ostvarivanjem fizike veze sa snagama 2. Vmtbr u rejonu Male i Velike Orlice.497 Mada su napadi nastavljeni i 4. novembra, borci 1. Smtbr su stabilizovali liniju odbrane i uspjeno odbili nekoliko pjeadijskih napada, koje je neprijatelj ponavljao do ranih veernjih sati.498 Bez obzira na kontraofanzivu VRS koja je trajala, snage 1. korpusa su, stabilizovavi svoje linije, osjeale samopouzdanje i sigurnost, pa su 3. novembra na Bjelanici ugostile predsjednika
493 494

Dervievi, 447. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, dopuna, Str. pov. broj 05/4-308-2, 01. 11. 1994. Od dejstva artiljerije VRS u toku 1. novembra poginuli su pripadnici 1. Smtbr Sabit Abdulovi i Jasmin Kahriman. Osim imenovanih ranjenih starjeina, ranjena su jo tri borca. 495 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, dopuna, Str. pov. broj 05/4-309-2, 02. 11. 1994. U ovim borbama tokom 2. novembra poginuli su Fadil Kahvedi, Midhat Vladovi i Melinda Rizvi. 496 AARBiH, Komanda 1. Smtbr IKM Gluhaa, Izvjetaj o stanju b/m za period od 05. 11. i dalje, Str. pov. broj 22181, 17. 11. 1994. 497 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, dopuna, Str. pov. broj 05/4-311-2, 03. 11. 1994. 498 AARBiH, Komanda 1. Smtbr IKM Gluhaa, Obavjetenje, Str. pov. broj 22132, 07. 11. 1994. U ovim borbama 4. novembra poginuo je Edin Hadi, a dva borca su ranjena. 164

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine Aliju Izetbegovia, koji je doao obii borce i estitati im na velikim uspjesima postignutim prethodnih dana. Predsjednik je izvrio i smotru 1. Oklopnog bataljona, koji je jo od juna bio u fazi preformiranja iz bataljona 1. Smtbr u samostalnu jedinicu.499 Problem sa ovom aktivnou bio je u injenici da su se sredstva kojima je bataljon raspolagao, nalazila u Sarajevu, i niti su se mogla koristiti zbog sporazuma o stavljanju pod kontrolu tekog naoruanja, niti su se mogla izmjestiti izvan grada. Tek je popunom oklopnim sredstvima zarobljenim od VRS jedinica mogla stvarno zaivjeti i to je obiljeeno pomenutom smotrom.

Karta 20: Linija odbrane 1. Smtbr uspostavljena 2. novembra 1994. godine


499

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, dopuna, Str. pov. broj 05/4-311-2, 03. 11. 1994. 165

Mesud adinlija

Nakon pjeadijskih napada 4. novembra, dejstva VRS prema liniji odbrane 1. Smtbr svela su se na povremenu artiljerijsku i pjeadijsku paljbu, i u nekoliko narednih dana su gubila na intenzitetu, zbog prenoenja teita njihovih aktivnosti na drugu stranu Treskavice. Jedinice 1. Smtbr iskoristile su ove povoljne okolnosti i intenzivirale radove na ininjerijskom ureenju novozaposjednute linije. Do 7. novembra linija je ureena u prvom stepenu zatite. Od 8. novembra poelo je ureenje objekata u drugom stepenu zatite.500 Ove zadatke je jo od redovne smjene jedinica izvrene 1. novembra izvravao 1. bataljon pojaan dijelom snaga 4. bataljona. Po nareenju komandanta brigade ove snage su 6. novembra pojaane jo jednom etom iz sastava 3. bataljona.501 U novu etapu svog ratnog puta 1. SLAVNA motorizovana brigada ula je s novom strukturom komande brigade. Nakon tekog ranjavanja Ibrahima Dervievia, na dunost komandanta brigade 4. novembra 1994. godine postavljen je Mehemed Cero.502 Na dunost zamjenika komandanta brigade postavljen je Sejdalija Bukva, a za naelnika taba Tao Daci. Umjesto Dacia, na dunost komandanta 1. motorizovanog bataljona postavljen je Remzija Mandal. Snage VRS iz sastava Sarajevsko-romanijskog, Hercegovakog i Drinskog korpusa, te iz 1. Gmtbr su od 8. novembra stavljene u punu borbenu gotovost. Ova mjera ukljuivala je i jedinice radne obaveze. Prekinuta su sva odsustva i zabranjeno naputanje zona jedinica.503 Namjere zbog kojih su poduzete ove mjere pokazale su se ubrzo kroz aktivnosti snaga VRS. Na pravcu koji je branila 1. Smtbr, pjeadijski napad na poloaje brigade na Kilavcu izvren je 12. novembra u jutarnjim satima. Prije i poslije napada granatirana je cijela linija odbrane. Od posljedica artiljerijskih dejstava ranjena su dva pripadnika brigade.504 Osim ovih aktivnosti na bjelaniko-treskavikom bojitu, na kojem se u dobroj mjeri pokazivala nemo snaga VRS da poprave svoje naruene pozicije, iste su planirale obnoviti aktivnosti na uem sarajevskom bojitu, na linijama odbrane grada. Procijenivi na osnovu svojih obavjetajnih podataka da su linije odbrane grada oslabljene i branjene samo snagama kombinovanim od starijih boraca i ranjenika, a da je glavnina snaga izmjetena izvan Sarajeva, Komanda SRK je naredila svojim jedinicama da otponu s borbenim i nasilnim izvianjem poloaja jedinica 1. korpusa u gradu.505 Tokom novembra je uestalo i krenje sporazuma o stavljanju pod kontrolu tekog naoruanja i artiljerijski projektili sve ee su padali po lini500 501

AARBiH, Komanda 1. Smtbr IKM Gluhaa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 22146, 08. 11. 1994. AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Naredba, Broj 02-111-767/94, 04. 11. 1994. 502 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Prevoenje jedinica u punu borbenu gotovost, Str. pov. broj 20/15-593, 08. 11. 1994. http://icr.icty.org. 503 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Nasilno izvianje, Nareenje, Str. pov. broj 20/15-602, 14. 11. 1994. http://icr.icty.org. 504 AARBiH, Komanda OG-1, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 03/727-173, 22. 11. 1994; AARBiH, Komanda OG-1, Vanredni izvjetaj, Str. pov. broj 03/727-174, 22. 11. 1994. 505 Poginuo je Elvir Osmi. U rtve ove akcije svakako treba ubrojiti i komandira voda u 3. eti 4. bataljona Hazima Osmanovia, koji je prilikom izvianja pravca napada jedinice teko ranjen na Proskoku 26. 11. 1994., a 10. 12. u bolnici podlegao od posljedica ranjavanja. 166

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

jama odbrane i po gradu. Linije odbrane grada nisu bile oslabljene u mjeri u kojoj je Komada SRK to pretpostavljala, a za svaki sluaj, nakon uoenih namjera neprijatelja, u jedinicama 1. korpusa preduzete su potrebne preventivne mjere. Komandant 1. Smtbr naredio je da se po jedna eta iz sastava 2. i 4. bataljona stavi u odgovarajui stepen borbene gotovosti, smjesti u kasarnu i bude u pripravnosti za intervencije. Ovim gotovim snagama moglo se intervenisati u sluaju potrebe i u osnovnoj zoni brigade u gradu, i na prostoru van grada.506 Uvjeti u kojima su jedinice izvravale zadatke na bjelaniko-treskavikom bojitu bili su krajnje teki. Velike hladnoe, ledena kia, snijeg i guste magle oteavali su i poslove ureenja objekata na liniji odbrane i mogunost kontrole aktivnosti neprijatelja na prednjem kraju odbrane. U takvim okolnostima poele su se osjeati tekoe koje je stvarala udaljenost logorske prostorije u Gluhai od novih poloaja na Kilavcu i Dujmovskim brdima. Od 20. novembra snage VRS su se pregrupisale i obnovile ofanzivna dejstva. Pravci napada pomjereni su sa sredinjeg dijela fronta na bokove. Proboj su ostvarile na desnom kraju, u zoni 4. korpusa na dijelu linije Devlani Pukle stijene. Taj proboj je ugrozio pozicije snaga 1. korpusa, pa je jedan dio jedinica pregrupisan na zatvaranje pravca proboja neprijatelja.507 Narednog dana snage VRS pokuale su i proboj na lijevom kraju borbenog rasporeda snaga OG-1, napadom na spoj 1. Bbbr i 4. Vmtbr. U rejonu Pandurice uspjele su probiti liniju odbrane i odbraciti snage 1. Bbbr za 300 metara.508 Na sredinjem dijelu rasporeda snaga OG-1 na kojem je poloaje branila 1. Smtbr, ova obnovljena ofanziva VRS nije se znaajnije osjetila. Ipak, preduzete su potrebne mjere dovoenja jedinice na potreban nivo borbene gotovosti. Tako je na vrijeme uoena neprijateljska kolona motornih vozila koja se kretala pravcem Turovi Krivodoli Kukovi, i na nju je otvorena minobacaka vatra sa artiljerijskih poloaja brigade. Dejstvo minobacaa bilo je u dovoljnoj mjeri precizno da se kolona razbije i nanesu joj se gubici u ivoj sili koje nije bilo mogue procijeniti.509 Pjeadijski napad na liniju 1. Smtbr nije se desio, ali je bilo napada na liniju lijevog susjeda 9. bbr i na teinom pravcu napada VRS: akle Pandurica. Ofanzivna dejstva na pomenutim pravcima, VRS je obnavljala do kraja novembra. Poetkom decembra ofanziva VRS je jenjavala i bojite se primirilo. Surovi meteoroloki uvjeti koji su ve zavladali platoom Treskavice, nisu omoguavali znatnije pokrete jedinica na tom pravcu. Na obroncima Bjelanice, tamo gdje je to u datim meteorolokim prilikama bilo mogue, snage OG-1 pripremile su i, pojaane Odredom Laste CSB Sarajevo, 13. decembra izvele uspjean napad. Glavne snage napale su pravcem Gojinova ravan Klokoevica Brezova glava. Pomone snage napale su pravcem Pandurica Proskok. Aktivna dejstva, ali
506 507

Razgovor s Mehmedom Cerom. Ogranienje zdravstvenih sposobnosti rjeenjem vojno-ljekarske komisije praeno je i ogranienjem broja dunosti i zadataka koje ogranieno sposobni pripadnik jedinice smije izvravati. 508 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj po elementima b/g brigade, Str. pov. broj 01-664, 12. 12. 1994. 509 AARBiH, Predjednitvo RBiH, Odluka, Broj 02-136-855/94, 08. 12. 1994. 167

Mesud adinlija

bez pokretanja snaga s linije Kuk Kilavac - Orlica, izvedena su s ciljem vezivanja snaga neprijatelja. Napad je dobro pripremljen i isplaniran nakon detaljnih izvianja. Izvuena su iskustva i pouke iz nekoliko prethodnih neuspjenih pokuaja napada na ovom pravcu. Zato je napad 13. decembra izvren bez artiljerijske pripreme po neprijateljskoj liniji. Dejstva artiljerije otpoela su poetkom pjeadijskog napada po dubini borbenog rasporeda neprijateljskih snaga. Jurine grupe u napadu izvrile su podilaenje neprijateljskim poloajima na 10-50 metara, i iz te blizine iznenadnim i istovremenim napadom, uz upotrebu portivoklopnih sredstava, u prvih pola sata borbe izvrile proboj neprijateljske linije na vie mjesta. Nakon toga uvedene su sve snage ealona za napad, izvreno prosjecanje dubine neprijateljskog borbenog rasporeda, okruivanje i uniavanje razdvojenih neprijateljskih snaga, a na pojedinim pravcima i njihovo gonjenje. Teite odbrane VRS na ovom pravcu bilo je na objektu Gojinova ravan. Na ovom objektu voena je najea borba i izvanredna pobjeda Odreda policije Lasta u dobroj je mjeri olakala zadatak jedinicama koje su napadale ostale objekte. U borbama koje su trajale do 18:00 asova 14. decembra, osloboeni su objekti: Gojinova ravan, Klokoevica, Brezova glava, Vis, akle, Darkovac, Jarev kamen, Glavica, Proskok, tt 1277, Preko brdo, Cilj i sela Dejii, abanci, Moevii i Dubrave. Snagama VRS naneseni su veliki gubici u ivoj sili i MTS-u. Na osloboenoj teritoriji ostala su tijela 41 poginulog vojnika VRS. Zaplijenjeno je vie minobacaa, PAM-ova, vie desetina cijevi pjeadijskog naoruanja, vee koliine municije raznih kalibara, jedan broj tovarnih grla i razna vojna oprema. Gubici snaga ARBiH i MUP-a RBiH bili su sedam poginulih, osam tee i 16 lake ranjenih boraca.510 Kombinovane snage 1. Smtbr koje su inili dijelovi jedinica 4. i 2. motorizovanog bataljona, ukupne jaine jedne ojaane ete, 13. decembra napadale su pravcem Pandurica Proskok. Prethodno su, ve od kraja novembra, vrena detaljna izvianja ovog pravca. Nakon proboja neprijateljske linije na Pandurici, snage 1. Smtbr ovladale su objektima Glavice (tt 1333), Proskok (tt 1273) i tt 1277.511 U ovom uspjenom napadu gubici snaga 1. Smtbr bili su jedan poginuli i dva ranjena borca.512 Nakon izvanrednog proboja najjae linije VRS na Gojinovoj ravni, Odred Laste izveden je iz prvog ealona jedinica OG-1. Narednog dana, 14. decembra, snage 1. Smtbr su, s pridodatim vodom 82. bbr, produile napad pravcem Proskok Preko brdo i ovladale objektom Preko brdo.513 Time su osigurale desni bok snagama 1. Bbbr za njihov ulazak u sela Moevii i Dubrave i izlazak na objekat Garea. Pravci napada 1. Smtbr
510

AARBiH, Komanda 1. korpusa PKM Sinanovii, Izvjetaj o ofanzivnim b/d u z/o OG-1, Str. pov. broj 01/1709, 15. 12. 1994. 511 AARBiH, Komanda 1. Smtbr IKM Gluhaa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj -, 14. 12. 1994; Razgovor s Mehmedom Cerom, komandantom 1.Smtbr; Razgovor sa Ademirom Raiem, zamjenikom komandanta 4/1. Smtbr. 512 Poginuo je Elvir Osmi. U rtve ove akcije svakako treba ubrojiti i komandira voda u 3. eti 4. bataljona Hazima Osmanovia, koji je prilikom izvianja pravca napada jedinice teko ranjen na Proskoku 26. 11. 1994., a 10. 12. u bolnici podlegao od posljedica ranjavanja. 513 AARBiH, Komanda 1. Smtbr IKM Gluhaa, Dopuna dnevnog borbenog izvjetaja, Str. pov. broj -, 14. 12. 1994; Razgovor sa Ademirom Raiem. 168

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

13. i 14. decembra i dostignuta linija prikazani su na Karti 21. Za vrijeme ovog napada, kako smo ve rekli, i ostatak snaga 2. bataljona s linije odbrane je svojom aktivnou vezivao snage neprijatelja. Nakon zavretka akcije, dio snaga 1. Smtbr je do konanog uvezivanja novodostignute linije na Bjelanici, ostao na dostignutim poloajima. U izvrenju ovog dijela zadatka uestvovala su i dva voda iz sastava 3. bataljona.514 Ovim posljednjim u nizu uspjenih napada snaga 1. korpusa na treskavikobjelanikom platou, u kojem je znaajan doprinos dala i 1. Smtbr, ostvareno je nekoliko znaajnih stvari. Poveana je dubina rasporeda snaga 1. korpusa na lijevom kraju odbrane treskaviko-bjelanikog platoa, koje su bile zakovane na uskom prostoru koji ih je dijelio od demilitarizovane zone i veoma ograniene u svom djelovanju usljed blizine prostora koji su kontrolisale meunarodne snage. Time je znaajno popravljen operativno-taktiki poloaj jedinica na ovom kraju odbrane. Najvaniji konani rezultat bio je ostvareni fiziki spoj jedinica 1. korpusa na Igmanu i Bjelanici. Nakon ovih borbi nastalo je nuno zimsko zatije. Pred jedinice se postavio sloen zadatak da se odre na dostignutim poloajima u zimskim uvjetima, osiguraju preivljavanje ljudstva, redovne smjene i logisticiranje jedinica. S obzirom na teren na kojem su izvravani, ovo nisu bili nimalo jednostavni zadaci. Kraj druge ratne godine, u kojoj je 1. Smtbr svoje zadatke izvravala na dva bojita, osjetio se i po pitanju popune brigade. Brigada je kraj 1994. godine doekala sa 3.232 ovjeka u svom stroju, to je predstavljalo popunu od 72% u odnosu na ratnu formaciju. Ni struktura popune nije bila ujednaena. Komanda brigade bila je popunjena sa 82%, motorizovani bataljoni sa 67%, pritapske jedinice sa 80%, jedinice za podrku 50%, logistika 85%. Nepovoljna struktura popune motorizovanih bataljona i jedinica podrka bila je dijelom posljedica velikog broja ogranieno sposobnih515 pripadnika brigade, kojih je bilo 35% u odnosu na broj ljudi. Na spisku brigade, a van stroja po osnovu lijeenja, bilo je 146 pripadnika brigade. Jedinica je za izvravanje borbenih i ostalih zadataka u osnovnoj zoni u Sarajevu i u dodijeljenoj zoni na treskaviko-bjelanikom platou imala na raspolaganju 60% zdravog i sposobnog ljudstva ili oko 1.900 boraca i starjeina.516 Prethodne 1993. godine Komanda 1. mtbr odluila je da se godinjica brigade obiljeava 5. decembra, u ast velike pobjede ostvarene na platou ui u akciji koja je zapoela na taj dan 1992. godine. Kako je poetkom decembra 1994. brigada bila koncentrisana na pripremu ofanzivnih dejstava na Bjelanici, komandant brigade odluio je da se godinjica obiljei 25. decembra. Pobjedama ostvarenim 13. i 14. decembra, borci brigade su sami sebi dali najljepu i najasniju estitku svog jubileja, a stigla su i druga priznanja. Za borbene uspjehe i ukupne rezultate
514 515

Razgovor s Mehmedom Cerom. Ogranienje zdravstvenih sposobnosti rjeenjem vojno-ljekarske komisije praeno je i ogranienjem broja dunosti i zadataka koje ogranieno sposobni pripadnik jedinice smije izvravati. 516 AARBiH, Komanda 1. Smtbr, Izvjetaj po elementima b/g brigade, Str. pov. broj 01-664, 12. 12. 1994. 169

Mesud adinlija

Karta 21: Pravci napada i dostignuta linija 13. i 14. decembra 1994.

ostvarene tokom 1994. godine, 1. motorizovana brigada je 8. decembra dobila najvie kolektivno ratno priznanje u Armiji RBiH, poasni naziv VITEKA.517 Na sveanosti uprilienoj povodom godinjice, uz navedeno, dodijeljena su i druga priznanja i stimulativne mjere pojedincima koji su se istakli borbom, zalaganjem i ukupnim doprinosom na ratnom putu jedinice.

517

AARBiH, Predjednitvo RBiH, Odluka, Broj 02-136-855/94, 08. 12. 1994.

170

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Pripreme za borbena dejstva na Bjelanici. Pazari, mart 1994.

Stroj 1. Smtbr u Kasarni Pazari, april 1994. 171

Mesud adinlija

Kolona 1. Smtbr, Bjelanica, april 1994.

Logorska prostorija Gluhaa, 1994. 172

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Komandant brigade Vahid Boguni i komandant 1. bataljona Tao Daci sa borcima na Jabuci, ljeto 1994.

Komandant brigade Ibrahim Dervievi sa borcima 1. Smtbr., Gluhaa, ljeto 1994.

173

Mesud adinlija

Komandant brigade Ibrahim Dervievi i komandant 2. bataljona efet Badarevi, na poloajima na Jabuci, septembar 1994.

Bjelaniko bojite, jesen 1994. 174

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Komandant 1. korpusa general Vahid Karaveli vri smotru 1. Smtbr pred poetak operacije. Sinanovii, septembar 1994.

1. Smtbr kree u akciju. Gluhaa, 30. septembar 1994.

Bjelaniko bojite, oktobar 1994. 175

Mesud adinlija

Zarobljeni neprijateljski tenk. Bjelanica, novembar 1994.

Detalj sa terena, Bjelanica 1994.

Vojna ekonomija 1. mtbr

176

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Proizvodnja hljeba u logoru, 1994.

Logistika na terenu. Trnovsko bojite, ljeto 1995.

177

Mesud adinlija

Zima na Treskavici 1994/95.

Komandant 1. Vmtbr Mehemed Cero predaje raport naelniku taba 1. korpusa Vahidu Boguniu, januar 1995. 178

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Stroj 1. Vmtbr. Sarajevo, januar 1995.

Treskaviko bojite, ljeto 1995. 179

Mesud adinlija

Treskaviko bojite, jesen 1995.

Predstavnici brigade na ehidskom mezarju i groblju Lav. 1995.

180

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Otvaranje Spomen-sobe 111. Vbbr

181

Mesud adinlija

XII
(111. VITEKA brdska brigada. Kraj zime na Treskavici. Operacija T. Posljednja ofanziva 1. korpusa. Primirje i kraj rata.)

U toku 1994. godine 1. VITEKA motorizovana brigada nije pretrpjela velike formacijske promjene. Iz sastava brigade sredinom godine je izaao Oklopni bataljon, a preraspodjelom ljudstva unutar brigade, formiran je manevarski bataljon. Sline minimalne promjene i unutranja prilagoavanja formacije bili su karakteristika organizacijskog i formacijskog razvoja cijele ARBiH od druge polovine 1993. godine i dolaska generala Rasima Delia na njeno elo. Takav kurs predstavljao je potpuni zaokret u odnosu na razvoj Armije u poetnom periodu. Samo 1. Vmtbr je u prvoj godini rata prola kroz etiri faze razvoja i etiri razliite formacijske strukture, od optinskog taba TO, preko 13. novosarajevske, 1. mehanizovane, do 1. motorizovane brigade, fuzionisavi pritom i druge brigade, odrede i manje jedinice u svoj sastav. (Etape formacijskog razvoja brigade s pregledom svih jedinica koje su ule u njen sastav prikazane su na Dijagramu 1). Od marta 1993. pa do marta 1995. godine brigada je djelovala pod formacijskim imenom 1. motorizovana brigada, dodajui mu samo poasne nazive SLAVNA i VITEKA, kao kolektivna ratna priznanja. Na nivou cijele Armije nova rjeenja su uvoena postepeno, s mogunou da se njihova efikasnost isproba bez remeenja ve formiranih struktura. Tako su tokom 1994. godine isprobana rjeenja sa operativnim grupama kao organima rukovoenja i komandovanja na pojedinim dijelovima zone odgovornosti armijskih korpusa. Potreba za veim brojem manevarskih jedinica zadovoljena je formiranjem manevarskih bataljona unutar postojeih brigada. Ova postupnost u promjenama dala je rezultate u ratnim pobjedama tokom druge polovine 1994. godine, a rezultati su dali poticaj da se uine daljnji koraci u pravcu organizacijskog i formacijskog razvoja Armije Republike Bosne i Hercegovine koji je naznaen tokom 1994. godine. Poetkom 1995. godine umjesto operativnih grupa, kao privremenih organa rukovoenja i komandovanja koji su bili dijelovi komandi korpusa, formirane su divizije kao stalni sastavi Armije RBiH. Umjesto manevarskih bataljona, formirane su lahke manevarske brigade, popunjene uglavnom ljudstvom iz prethodnih manevarskih bataljona, iji je dio uao u sastave divizija, a dio ostao neposredno potinjen komandama armijskih korpusa. Postojee brigade su preformirane u skladu s mogunostima njihove popune nakon formiranja manevarskih brigada.

182

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

111.Vbbr 11.01.1995.
1.mtbr 19. 02. 1993.

12. bbr 21. 01. 1993.

1. mbr 28. 09. 1992.

1. PDO Vogoa 2. PDO Vogoa 3. PDO Vogoa 4. PDO Vogoa 1. PDO OpO Centar 2. PDO OpO Centar 1. PDO HVO i HOS OkO Sarajevo 2. PDO HVO i HOS OkO Sarajevo 3. PDO HVO i HOS OkO Sarajevo 3.PDO N.Grad (uao u 12.bbr 07. 02 .1993)

1. sandaka brigada 04.06.1992. 1. Okb OkO Sarajevo 31. 08. 1992. Odred Husein-kapetan Gradaevi 20. 08. 1992. Samostalni odred Isaha Mulia

13. novosarajevska pb 27. 07. 1992. 13. novosarajevska brigada TO 27. 05. 1992.

1.Pofaliki odred 2.Pofaliki odred Veleiki odred 1.PdO N.Sarajevo uao u sastav 04. 02. 1993 2.PdO N.Sarajevo uao u sastav 04. 02. 1993 Gbr Delta (Sarajevo) (rasformirana 10. 01. 1994.) Gbr Delta 19. 08. 1993. ula u 1.korpus Gbr Delta 30. 08. 1992. Dijagram 1: Etape formacijskog razvoja brigade

183

Mesud adinlija

U 1. korpusu ARBiH formirane su: 12. divizija na podruju grada Sarajeva, 14. divizija sa sjeditem u Tarinu, u zoni koju je pokrivala OG-1 Pazari i dijelom OG-2 Visoko, te 16. divizija sa sjeditem u Vareu, u zoni OG-3 Vare i dijelu zone OG-2 Visoko.518 U okviru ove reorganizacije 11. januara 1995. nareeno je preformiranje 1. Vmtbr u 111. VITEKU brdsku brigadu 12. divizije 1. korpusa ARBiH.519 Kako je ratna formacija brdske brigade u svojoj strukturi imala manji broj jedinica i zahtijevala popunu mnogo manjim brojem ljudi, vikom ljudstva iz 1. Vmtbr popunjavana je u prvom redu 141. lahka brigada 1. korpusa, u iji sastav je uao najvei dio pripadnika manevarskog bataljona i dio pripadnika drugih jedinica iz sastava brigade. Starjeinama i borcima 1. Smtbr popunjavana je i Komanda i pritapske jedinice 12. divizije. Od preostalog ljudstva, koje je preteklo nakon popune po formaciji brdske brigade, popunjavane su i 143. lbr 12. divizije, te 117Mlbr i 182. lbr 14. divizije.520 Ova preformacija provedena je do poetka marta 1995. godine. Na dunosti komandanta 111. Vbbr ostao je Mehemed Cero. U novim formacijama jedinica ARBiH ukinuta je dunost zamjenika komandanta brigade, a naelnici tabova bili su po dunosti zamjenici komandanta. Dunost naelnika taba, do svog postavljenja na dunost komandanta 141. lbr, obavljao je Tao Daci. U julu je na dunost naelnika taba postavljen dotadanji komandant 2. bbt efet Badarevi. U svojoj strukturi brigada je imala tri brdska bataljona. Na dunosti komandanta 1. bataljona ostao je Remzija Mandal. Na dunosti komandanta 2. bataljona do jula 1995. godine ostao je efet Badarevi, a nakon njegovog postavljanja na dunost naelnika taba brigade komandu nad bataljonom preuzeo je Mirsad Dardagan. Dunost komandanta 3. bataljona do maja 1995. nastavio je obavljati Enes Zekovi, kada je za komandanta bataljona postavljen Adamir Rai. Jedinice podrke u formaciji brdske brigade bile su ranga ete i voda. Brigada je u svom sastavu imala Bateriju MB 120 mm, Protivoklopnu etu, Ininjerijsku etu, Logistiku etu, etu vojne ekonomije, te Vod za opsluivanje, Vod veze, ABHO vod, Larv PVO, Vod VP i Izviakodiverzantski vod. Rekli smo da je reorganizacija jedinica ARBiH nareena poetkom januara. Aktivnosti na njenoj realizaciji potrajale su do marta. U tom periodu morali su se uporedo izvravati redovni zadaci, planirati i organizovati odbrana u osnovnoj zoni brigade u Sarajevu i dodijeljenoj zoni na treskaviko-bjelanikom platou, primjerena novoj organizaciji i brojnom stanju brigade. Jedan od prioritetnih zadataka koji je trebalo rjeavati bio je izmjetanje logorske prostorije iz Gluhae na pogodniju lokaciju. Potreba za ovim ukazala se odmah nakon posjedanja nove linije odbrane Dujmovska brda Kilavac Orlica, poetkom novembra 1994. godine. Udaljenost postojeeg
518 519

adinlija, 43. AARBiH, GARBiH, Nareenje, Str. pov. broj 4/19-1, 11 .01. 1995. 520 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj broj 06/10-7-3, 10. 02. 1995; AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Str. pov. broj 01/1-145-15, 02. 04. 1995. 184

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

logora od nove linije odbrane uslonjavala je organizaciju ivota i izvravanje zadataka, ali je njegovo izmjetanje na pogodniju lokaciju moralo saekati zatije na bojitu, koje je nastupilo u drugoj polovini decembra, nakon potpisivanja novog sporazuma o primirju. Tada su zapoeli radovi na izgradnji nove logorske prostorije za brigadu u rejonu Pazarita. Logorska prostorija Gluhaa je naputena i 19. januara predata na upotrebu 4. korpusu ARBiH. Radovi na izgradnji logora Pazarite trajali su do kraja februara.521 Polovinom februara znatno su oivjela bojita u Bosni i Hercegovini. Pojaane su i aktivnosti VRS na sarajevskom bojitu. Procjenjujui ovo stanje kao najavu moguih irih dejstava, nareene su mjere u cilju preduprijeivanja iznenaenja. Komandant 1. Vmtbr naredio je komandama bataljona dodatna izvianja, procjene situacije u rejonima odbrane i planiranje pogodnih objekata za izvoenje preventivnih ofanzivnih akcija, ako se za to ukae potreba.522 Uz sve redovne aktivnosti i aktivnosti na reorganizaciji jedinice, provoena je i obuka jedinica i pojedinaca. Veliki broj kadrova upuen je na kolovanje i kursiranje za starjeinske dunosti svih nivoa i za neophodne specijalnosti.523 Obuka jedinica organizovana je od nivoa osnovne taktike obuke, do sloenih taktikih radnji kakva je bila organizacija metodsko-pokazne vjebe eta kao helikopterski desant u napadu, za ije se izvoenje poela pripremati eta 4. motorizovanog bataljona u rejonu Bradine.524 Na visovima Treskavice tokom zime su, u velikoj mjeri, mogunosti za bilo kakve aktivnosti i snaga ARBiH i snaga VRS bile ograniene. Kada je vrijeme dozvoljavalo i jedni i drugi su izviakim aktivnostima pokrivali teritoriju koju su stavili pod kontrolu tokom jesenjih borbenih dejstava i meusobno kontrolisali promjene borbenog rasporeda protivnika. Bilo je oito da e nastavak borbenih dejstava odrediti trenutak u kojem e jedna ili druga strana osjetiti da je u stanju savladati surove uvjete zime na Treskavici i rasporediti svoje snage na platou. Bilo je jasno i to da e ona vojska koja to uini prva, stei dvije prednosti: taktiku, jer bez borbe zaposjeda taktiki povoljnije poloaje za nastavak dejstava, i psiholoku, jer e pokazati da je spremnija, opremljenija i motivisanija. Upravo su to 23. februara 1995, nakon duih priprema i izvianja, uinile snage OG-1. Nosilac zadatka bila je 2. Vmtbr koja je pomakla svoju liniju naprijed, uz sadejstvo i pomo dijelova gotovo svih jedinica koje su djelovale u zoni OG-1, bez kojih se u najteim meteorolokim prilikama kakve su vladale, ne bi mogao dovoljno brzo iznijeti materijal i oprema potrebni za stvaranje uvjeta za opstanak ljudstva na novoj liniji Zaklopci Crvene stijene Cikua Ledovi Peter Pale
521 522

AARBiH, Komanda 1. Vmtbr, Povrat oblove grae J/S, Pov. broj 1-79-1/95, 11. 02. 1995. AARBiH, Komanda 1. Vmtbr, Pripreme za izvoenje b/d, Nareenje, Str. pov. broj 1-80/95, 12. 02. 1995. 523 Tokom januara izvreno je kursiranje 30 komandira desetina u NRC Bjelave i pionirska obuka 40 vojnika u KMT-u. Periodina kursiranja starjeina drugih nivoa i specijalnosti bili su stalna praksa. AARBiH, Komanda 1. Vmtbr, Mjesena analiza b/d, Str. pov. broj 01-50, 26. 01. 1995. 524 AARBiH, Komanda 1. Vmtbr, Pripremno nareenje, Str. pov. broj 01-51-1/95, 10. 02. 1995. 185

Mesud adinlija

Zubovi.525 Tri dana ranije pao je novi snijeg iji su nanosi na Treskavici iznosili 1 1,5 metar, pa je iznenaenje koje su jedinice ARBiH postigle svojom akcijom bilo potpuno.526 Nekoliko dana kasnije, zaivjela je Komanda 14. divizije i poela rukovoditi pripremama snaga ARBiH za nastavak borbenih dejstava na ovom prostoru. Mada je nova komanda nastojala odrati tempo kojim bi ostala korak ispred neprijatelja i to bre pripremila nastavak borbenih dejstava, pogoranje vremenskih prilika je zaustavilo takva nastojanja. Nove snjene padavine zatrpale su puteve i oteale logisticiranje jedinica, a snijeg, magla i velika hladnoa na platou Treskavice onemoguili su bilo kakvu borbenu upotrebu jedinica. O koliko sloenim okolnostima izvravanja zadataka se radilo i na koji nain su borci 1. korpusa na ovom bojitu svakodnevno dosezali rub mogunosti fizikog opstanka, govori sudbina 10 pripadnika 131. lahke brigade iz Fojnice, koji su 30. marta smrtno stradali od snjene lavine u rejonu Ploe.527 Nastavak borbenih dejstava morao je saekati povoljnije vrijeme. Uzimajui u obzir planove koje je napravila VRS za nastavak operacija u 1995. godini, nastojanja snaga 14. divizije ARBiH da steknu taktike prednosti ranim izlaskom jedinica na plato Treskavice i po cijenu krajnjih napora i psihofizikog optereenja ljudstva, bila su potpuno opravdana. Poetkom marta vrhovni komandant VRS potpisao je Direktivu za daljnja dejstva operativni broj 7, kojom su nareena borbena dejstva svih nivoa sa strategijskim ciljem razbijanja snaga ARBiH i nametanja politikom rukovodstvu Republike Bosne i Hercegovine nunosti pristanka na zaustavljanje rata na dostignutim linijama. Najznaajnije od planiranih bile su dvije operacije strategijskog nivoa, od kojih je prva imala za cilj razbijanje snaga ARBiH sjeverno od Tuzle, a druga stavljanje Sarajeva u duboko okruenje snaga VRS ovladavanjem dolinom rijeke Zujevine i gornjim tokom rijeke Neretve. Ova strategijska operacija VRS imala je tajni naziv PROZOR-95. Prije otpoinjanja operacije PROZOR-95 trebalo je realizovati dvije pripremne operacije snaga VRS. Operaciju ZVIJEZDA-95 koju je trebao izvesti Drinski korpus u sadejstvu sa SRK i HK VRS prema Goradu, te operaciju LUKAVAC-95 koja je stavljena u zadatak Sarajevsko-romanijskom korpusu u sadejstvu sa snagama HK, DK, snaga G VRS i MUP RS.528 Postupajui po direktivi svoje vrhovne komande SRK je do polovine marta sainio plan, a nakon toga izdao zapovijest za borbena dejstva po planu LUKAVAC-95. Zadatak jedinica SRK, jednog ojaanog bataljona HK, dijela snaga 1. Gmtbr i 65. zmtp, kao i ojaanja iz DK, bio je da sprijee daljnje napredovanje jedinica ARBiH iz Sarajeva i prema Sarajevu, a zatim ofanzivnim dejstvima na Igmanu, Bjelanici i Treskavici povrate prethodne godine izgubljene teritorije i stvore uvjete za napredovanje u pravcu Ivan-sedla.529
525 526

AARBiH, Komanda OG-1, Vanredni izvjetaj, Str. pov. broj 03/12-54, 24. 02. 1995. AARBiH, Komanda OG-1, Vanredni borbeni izvjetaj, Broj -, 20. 02. 1995. 527 AARBiH, Komanda 14. divizije, Dnevni b/i, Str. pov. broj 03/12-109, 30. 03. 1995. 528 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Vrhovna komanda OS RS, Direktiva za dalja dejstva Op.br. 7, DT broj 2/2-11, 08. 03. 1995. http://icr.icty.org. 529 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Zapovjest za dalja dejstva Op.br. 1/95, Str. pov. broj 20/02-1, 27. 03. 1995. http://icr.icty.org. 186

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Snage 14. divizije i pretpoinjene jedinice iz sastava 12. divizije koje su izvravale zadatke na Treskavici i Bjelanici, bile su ve spremne za napadna dejstva kojima je trebalo zaposjesti liniju okin toranj Paina planina. To su bile borbene jedinice i jedinice za izvrenje mnogo sloenijeg zadatka koji se sastojao u tome da se na ledene vrleti odmah, u toku prve noi po zaposjedanju nove linije, iznese drvna graa, vree s pijeskom i druga sredstva potrebna za ureenje objekata za zatitu i dejstvo, bez kojih bi due dranje poloaja u datim uvjetima bilo nemogue. U ovom ealonu znaajne snage davala je i 111. Vbbr. Sve ove snage bile su spremne i ekale minimalne vremenske prilike koje bi omoguile izvrenje zadatka. Prvi pokuaj izvrila je diverzantska jedinica 181. Bbbr, na ije se elo stavio komandant 14. divizije Zaim Imamovi, u noi 9/10. aprila. Jedinica je izala i zaposjela okin toranj, ali je meava koja ih je doekala na krovu Treskavice bila prejaka. Komandant divizije je zaustavio pokret jedinica za iznoenje materijala i naredio povratak diverzantske jedinice u bazu.530 Uvjeti za izvrenje zadatka stvoreni su 15. aprila, na treu godinjicu ARBiH. Snage 14. divizije krenule su u napad i oslobodile objekte okin toranj, tt 1917, tt 1944, te najvei dio Paine planine.531 Po prethodno opisanom planu brzo su ureeni objekti za smjetaj i zatitu i zaposjednuta nova linija odbrane. U ovom vanom dijelu operacije uestvovalo je 75 boraca 111. Vbbr.532 Pripadnici brigade su u manjem broju i nekoliko narednih dana angaovani na doturu potrebnog materijala u rejon okinog tornja. U ovo vrijeme, na redovnoj smjeni bio je 3. brdski bataljon, kome je 10. aprila upuen IDv brigade i jedna desetina iz sastava 2. bbt, koji su trebali biti rezerva snagama bataljona za odsudnu odbranu dostignute linije i upotrijebljeni u eventualnim ofanzivnim dejstvima na pravcu brigade.533 Upuena pojaanja ubrzo su se pokazala prijeko potrebnim, jer su opisane intenzivne aktivnosti jako iscrpile ljudstvo, pa je na nivou komande brigade ak procjenjivano da li je dovedena u pitanje sposobnost jedinice na terenu da izvri zadatak odsudne odbrane dodijeljenih linija.534 Ipak, pravi napori za jedinice na Treskavici i Bjelanici tek su poinjali. Snage VRS koncentrisane po planu LUKAVAC-95 poetkom maja poele su sa ofanzivom. Napadom izvrenim 1. maja stavile su pod svoju kontrolu vei dio linije okin toranj Paina planina, a u nastavku napada, u borbama voenim do 4. maja ponovo osvojile i najvii vrh Treskavice. Na drugom kraju, u zoni 111. Vbbr iju je odbranu od 1. maja preuzeo 1. brdski bataljon, napad VRS zapoeo je 3. maja u ranim jutarnjim satima. Viekratne kombinovane artiljerijske i pjeadijske napade VRS snage 111. Vbbr su uspjeno odbile i odrale svoju liniju odbrane, nanijevi neprijatelju znaajne gubitke. Teite napada VRS bilo je na desnom kraju, u rejonu
530 531

AARBiH, IKM 14. divizije Bijela lijeska, Vanredni b/i, 10. 04. 1995. adinlija, 44. 532 AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 14-4/95, 15. 04. 1995. 533 AARBiH, Komanda 111.Vbbr, Telegram, Str. pov. broj 01/1-154/95, 10. 04. 1995. 534 AARBiH, Komanda 111.Vbbr, Telegram, Str. pov. broj 01/1-159-1/95, 20. 04. 1995. 187

Mesud adinlija

Orlice. Gubici snaga 111. Vbbr bili su tri poginula i tri ranjena borca.535 Udarna jedinica VRS u napadu bio je izviako-diverzantski odred SRK Beli vukovi, iji je jedan poginuli pripadnik ostao na liniji 111. Vbbr.536 Ovom i uspjenim odbranama drugih jedinica pod komandom 14. divizije, nakon gubitka jednog dijela poloaja poetkom maja, zaustavljena je prva faza ofanzive VRS na Treskavici i Bjelanici. Nakon toga preduzete su mjere na efikasnijoj organizaciji odbrane i stvaranju uvjeta za nastavak ofanzivnih borbenih dejstava snaga ARBiH. Dio ovih mjera Komanda 14. divizije naredila je 30. aprila, ali je njihova realizacija morala saekati stabilizaciju linija odbrane. U sklopu ovih aktivnosti trebala je biti izvrena preraspodjela linija i rejona odbrane angaovanih jedinica. Izmjene je pretrpjela i dodijeljena zona 111. Vbbr. Njena linija odbrane je trebala biti pomjerena tako da je na desnom kraju odbranu Male i Velike Orlice preuzimala 112. Vbbr, a na lijevom kraju 111. Vbbr je trebala preuzeti dio dotadanje linije 109. bbr Brda Kuk most na rijeci Bijela. Drugi dio linije 109. bbr preuzimala je 155. bbr.537 Nova linija odbrane 111. Vbbr prikazana je na Karti 22. Nareena pomjeranja i posjedanje novododijeljenih poloaja, duinom linije i konfiguracijom terena na prednjem kraju odbrane, iziskivali su vee angaovanje ljudstva 111. Vbbr u posjedanju linije i organizaciji njene odbrane po svim elementima borbenog rasporeda, to se moe vidjeti prostim pogledom na Kartu 22. Istovremeno, jedinica je poela s pripremama za nastavak borbenih dejstava. Stoga je IKM brigade s jedne strane traio od Komande 14. divizije da se jedinici dodijeli linija srazmjerna njenom brojnom stanju, a s druge strane zatraio upuivanje dodatnih vlastitih snaga iz Sarajeva.538 Dodatne snage jaine dva voda upuene su po ovom zahtjevu, ali preuzimanje novog dijela linije nije izvreno tokom maja. Razlog za to leao je u injenici da su snage 14. divizije ubrzano pripremale nastavak ofanzivnih borbenih dejstava, u kojima je svoj dio zadatka imala i 111. Vbbr. U okviru irih dejstava u zoni 14. divizije, ije su glavne snage nastupale na pravcu Ilija (tt 1878) Bosansko vratlo Malo vratlo, zadatak snaga 111. Vbbr bio je da sa svojih polaznih poloaja, kombinovanim artiljerijskim i pjeadijskim dejstvima izvre napad i ovladaju objektima na liniji Kukovi Brda Strugojnica.539 Napad zdruenih jedinica ARBiH i MUP-a u zoni 14. divizije zapoeo je 30. maja ujutro. Na glavnom pravcu napada ostvaren je uspjeh i osloboeni
535

AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 20/123/95, 03. 05. 1995; AARBiH, IKM 14. divizije Bijela lijeska, Redovni b/i, Str. pov. broj CV-961-05/95, 03. 05. 1995; AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 20/124/95, 04. 05. 1995; AARBiH, Komanda 111. Vbbr IKM Pazarite, Dnevni izvjetaj, Str. pov. broj 22-5/95. Poginuli su: Mehmed orbo, Salko Hamzi i Dedo abanovi. 536 Poginuli pripadnik Belih vukova bio je rumunjski plaenik Dima Arijan. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Redovni borbeni izvjetaj sa stanjem u 17:00 asova, Str .pov. broj 20/041-130, 03. 05. 1995. http://icr.icty.org. 537 AARBiH, Komanda 14. divizije, Angaovanje jedinica u z/o 14. divizije, pripremno nareenje, 30. 04. 1995. 538 AARBiH, Komanda 111. Vbbr IKM Pazarite, Izvjetaj stanje u jedinici, Str. pov. broj 42-5/95, 14. 05. 1995. 539 AARBiH, IKM 14. divizije Bijela lijeska, Zapovijest za napad, Str. pov. broj 01/1-826, 20. 05. 1995.

188

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

su objekti Peter, Koljen, Pale i Skok.540 Na svom pravcu napada snage 111. Vbbr ostvarile su dejstvo unitivi vei broj bunkera na neprijateljskoj liniji, ali do proboja pjeadije nije dolo.541 Proboj nije ostvaren ni na ostalim pravcima napada snaga ARBiH.

Karta 22: Nova linija odbrane 111.Vbbr prema nareenju komandanta 14. divizije

Jedinice u zoni 14. divizije, mada su svoja dejstva planirale paljivo, neprijateljski raspored izviale detaljno i borile se hrabro, ispred sebe su imale jake snage neprijatelja koncentrisane
540 541

adinlija, 44. AARBiH, Komanda 111. Vbbr IKM Pazarite, Izvjetaj stanje u jedinici, Str. pov. broj 66-05/95, 31.05.1995. 189

Mesud adinlija

na njihovom pravcu u okviru operacije LUKAVAC-95, koje su izvodile dobro organizovanu odbranu i imale kvalitetne rezerve kojima su intervenisale na ugroenim pravcima. U toj situaciji je bilo podjednako teko osvojiti neprijateljske linije i zadrati ih nakon toga. U kontranapadu izvedenom 1. juna, snage VRS ponovo su zauzele, dva dana ranije osloboene, objekte. Nakon toga zdruene jedinice u zoni 14. divizije 3. i 4. juna izvele su novi napad i postigle jo vei uspjeh od prethodnog, oslobodivi objekte Kozija luka, Dikonjina greda, Suha lastva, Klekova glavica, Krajia-klanac, Nikoline stijene, Veliki do, Surdupi, Preslo, Malo vratlo, okin toranj, Paina planina, tt 1944, tt 1917, Male stijene, Debelo brdo, tt 1805, Mokrodoli, tt 1782, Mali Treska, tt 1907, tt 1793. Ofanziva ARBiH je nastavljena i 6. juna, kada je osloboen i vaan objekat Lupo, ali su ga snage VRS 9. juna uspjele vratiti pod svoju kontrolu. Ovim uspjesima, s poetka juna, jedinice 14. divizije su ovladale platoom Treskavice, stvarajui operativnu osnovicu za daljnja dejstva u cilju oslobaanja Trnova i razbijanja prstena blokade Sarajeva.542 Jedinice na smjeni 111. Vbbr nakon napada izvrenog 30. maja, osjeale su zamor i evidentan nedostatak potrebnog elana. U takvoj situaciji nije bilo mogue raunati na uspjeh napadnog dejstva jedinice. Bilo je neophodno izvriti redovnu smjenu ljudstva, ali su u ovo vrijeme, po prvi put od kako je brigada poela izvravati zadatke van Sarajeva, po tom pitanju nastali problemi. Komanda VRS je planirajui nastavak borbenih dejstava nakon isteka zimskog prekida vatre, a svjesna rastue snage ARBiH i trajno fokusirana na odravanje opsade Sarajeva, bila odluna da odnose snaga pokua vratiti na vrijeme od prije proljea 1994. godine. U tom smislu preduzela je ve pominjanu operaciju LUKAVAC-95, kao uvod u strategijsku operaciju PROZOR-95 kojom je namjeravala razdvojiti snage 1. i 4. korpusa ARBiH u gornjem toku Neretve i dolini Zujevine, i staviti Sarajevo u duboko okruenje. Tok ove operacije pokazao je da su jedinice iz Sarajeva, upuivanjem snaga na bojita van grada, trajno ostvarile nadmo snaga 1. korpusa na spoljnoj strani prstena opsade. Stoga se komandantima VRS kao prvorazredan zadatak nametala akcija kojom e ponovo teite aktivnosti 1. korpusa vratiti na unutranji prsten opsade, unutar kojeg su bile u inferiornoj operativno-taktikoj poziciji u odnosu na snage SRK. Zato su do kraja aprila isplanirali napadno borbeno dejstvo pod tajnim nazivom TALAS, sa vie varijanti dejstva. Njegova sutina bila je u napadu na izabrane objekte od znaaja za dodatno popravljanje taktike pozicije SRK, nanoenju velikih gubitaka snagama 1. korpusa i civilnom stanovnitvu Sarajeva, radi vezivanja snaga 1. korpusa za linije na unutranjoj strani prstena opsade i postizanja psiholokih efekata prema stanovnitvu i borcima ARBiH. Da bi se to postiglo, planirana je upotreba koncentrisane artiljerijske vatre na izabranim prostorima i koritenje modifikovanih aviobombi teine 250 kilograma, opremljenih raketnim motorima, koje su ispaljivane s mobilnih lansera.543 Ovim napravama velike razorne moi nije se moglo ostvariti precizno vatreno
542 543

adinlija, 44. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Pripreme za dejstvo TALAS-1, Str. pov. broj 20/04-133, 21. 04. 1995. http://icr.icty.org.

190

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

dejstvo, ali to i nije bio cilj planera ovog zloinakog napada. Pripreme za napad snage VRS nisu uspjele dobro maskirati. Dugo su radili na izradi objekata za dejstvo i pristupnih traneja, za ta su koristili i logorae i ratne zarobljenike, od kojih su neki u toku radova uspjeli pobjei na slobodnu teritoriju. Snage 1. korpusa su oekivale napad i u punoj borbenoj gotovosti bile jo od 10. maja. Napad je poeo 16. maja u jutarnjim satima, s koncentracijom na objekte Debelo brdo i Grdonj. Snage VRS nisu uspjele u svojim namjerama da zauzmu napadnute objekte, ali su i narednih dana nastavile dejstva po svim linijama odbrane i neselektivno po gradu. Djelimino su uspjeli samo u namjeri da veu snage 1. korpusa za linije odbrane grada. Mada do napada na linije 111. Vbbr nije dolo, komanda brigade je takav razvoj dogaaja s pravom oekivala i svo raspoloivo ljudstvo drala u pripravnosti, a od polovine maja u punoj borbenoj gotovosti u blizini prednjeg kraja odbrane.544 Tako se poetkom juna brigada suoila s injenicom da nema na raspolaganju svjee i odmorne snage koje bi mogla poslati na Treskavicu da zamijene premoreni 1. bataljon. I nije samo ta injenica predstavljala problem. Sama smjena je podrazumijevala istovremeno odsustvo iz zone odgovornost snaga dva bataljona za jedan krai period, to je u datoj situaciji nosilo velike rizike po zadatak odsudne odbrane linija u gradu. Procjenjujui da e u narednom periodu biti jo tee osigurati svjee snage, Komanda 111. Vbbr je, uprkos svemu, izvrila smjenu jedinice na terenu i na izvrenje zadatka 3. juna naveer uputila 2. brdski bataljon.545 Tek je izlaskom ove smjene i nakon okonanja uspjenih borbenih dejstava 14. divizije, 8. juna izvreno pomjeranje jedinica i 111. Vbbr je zaposjela liniju odbrane prikazanu na Karti 22.546 Rekli smo da su snage VRS svojim napadom po planu TALAS, od planiranih ciljeva, postigle samo djelimino vezivanje snaga 1. korpusa na unutranjoj strani prstena opsade Sarajeva. Masovnim koritenjem teke artiljerije i modifikovanih aviobombi i obnovljenim neselektivnim granatiranjem grada, uspjeli su postii i neto to nisu planirali. Reagovali su predstavnici UN-a i na njihov poziv, avioni NATO saveza 25. maja su bombardovali artiljerijske poloaje VRS oko Sarajeva. Na ovu ogranienu akciju NATO snaga, snage VRS su odgovorile neogranienim izljevom bijesa i zarobljavanjem vie stotina pripadnika meunarodnih snaga UNPROFOR-a, koje su rasporedili i vezane drali kao taoce na vojnim objektima koji bi mogli posluiti kao meta za napade NATO avijacije.547 Snage VRS preuzele su sve poloaje i kontrolne punktove UNPROFOR-a, zaplijenivi njihovo naoruanje i opremu, a 27. maja izdato je i nareenje za preuzimanje kontrole nad sarajevskim aerodromom od strane SRK.548

544 545

AARBiH, Komanda 111.Vbbr, Str. pov. broj 01/1-202-8, 02. 06. 1995. AARBiH, Komanda 111.Vbbr, Telegram, 02. 06. 1995. 546 AARBiH, IKM 111.Vbbr, Izvjetaj o stanju u jedinici, Str. pov. broj 23-6/95, 09. 06. 1995. 547 adinlija, 44. 548 ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Nareenje, Str. pov. broj 20/04-185, 27. 05. 1995. http://icr.icty.org. 191

Mesud adinlija

Nakon neuobiajenog reagovanja meunarodne zajednice izraenog u djelovanju NATO avijacije po artiljerijskim ciljevima VRS, nastupio je period uobiajenog ubjeivanja i povlaivanja snagama VRS, kojim su predstavnici meunarodne zajednice eljeli isposlovati oslobaanje svojih oficira i vojnika. Bio je to trenutak u kojem se zaista inilo da je Komanda VRS uspjela vratiti odnose na sarajevskom bojitu na stanje iz perioda prije proljea 1994. godine. Poslije ovakvog razvoja dogaaja, ARBiH je donijela odluku da ponovo aktivira svoje planove za deblokadu grada. U operaciji deblokade Sarajeva koja je nosila kodni naziv TEKBIR ili skraeno operacija T, prvobitno su bile angaovane velike snage 1, 3, 4. i 7. korpusa ARBiH, snage G ARBiH i MUP RBiH. Naknadno su u operaciju ukljueni i dijelovi 2. korpusa. Zapovijest za napad komandama korpusa i Ministarstvu unutranjih poslova uruio je komandant G ARBiH Rasim Deli 29. maja u Tarinu. Prema planu, glavne snage za napad (snage 3, 4. i 7. korpusa, s pridodatim snagama 1. korpusa, G ARBiH i MUP-a) trebale su se grupisati na pravcu desno: Kiseljak Igman, lijevo: emerska planina Vogoa. Na sporednim pravcima napad su trebale izvoditi preostale snage 1. korpusa iz zona odgovornosti 12, 14. i 16. divizije.549 Ova operacija ARBiH tajnog naziva TEKBIR nije bila nikakva tajna ni iroj javnosti u Bosni i Hercegovini, ni snagama VRS. Obavjetajnim kanalima VRS je prikupila dovoljno informacija550 o razmjerama priprema ARBiH i na vrijeme dovukla potrebna pojaanja i organizovala odsudnu odbranu svojih poloaja oko Sarajeva.551 Veliinom angaovanih snaga i sredstava, irinom dejstava i posebno udnim tokom svojih priprema i izvoenja, ova posljednja u nizu operacija kojim je ARBiH pokuavala razbiti opsadu Sarajeva, zahtijevala bi mnogo prostora unutar ovog teksta. Mi emo se, kako smo pristupali i operacijama deblokade iz 1992. godine, ograniiti na one dijelove bojita i one faze operacije u kojima su bile direktno ili indirektno angaovane snage 111. Vbbr. Prije otpoinjanja dejstava u okviru operacije T, kako smo ve naveli, voene su znaajne borbe na platou Treskavice, kojom su snage u zoni 14. divizije gotovo u potpunosti ovladale do 6. juna. U kontraofanzivi VRS je vratila manji dio izgubljenih zemljinih objekata pod svoju
549 550

adinlija, 45. U ve dostupnoj dokumentaciji VRS jasno je da su informacije o planiranoj deblokadi Sarajeva imale viestruke izvore. Osim informacija koje su donosili prebjezi iz ARBiH, vane informacije davali su i neki oficiri UNPROFOR-a. Standardni izvori: prislukivanje sredstava veze Armije i analiza sarajevskih medija, takoer, su davali podatke o predstojeoj ofanzivi ARBiH. 551 Osim mobilizacije svih snaga SRK i MUP-a RS na podruju sarajevske regije, te snaga IBK, DK i HK angaovanih u tekuim operacijama VRS oko Sarajeva, po otpoinjanju operacije ARBiH dovedena su dodatna pojaanja, meu kojima su bile i gardijske i specijalne jedinice poput Pantera iz Bijeljine i Legendi iz IBK. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Informacija o sarajevskoj ofanzivi, Pov. broj 20/05-189, 16. 06. 1995. http://icr.icty.org. Osim ovih mjera, u saradnji s vlastima Jugoslavije, preduzete su energine mjere na dovoenju vojnih obveznika koji su se sklonili od rata na njenu teritoriju, pa su tokom juna u jedinice SRK doveli 900 ovakvih vojnika. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: Komanda SRK, Informacija o stanju na ratitu, Str. pov. broj 20/04-41, 30. 06. 1995. http://icr.icty.org. U toku ofanzive stalno su pristizale nove snage prema potrebama i razvoju dogaaja. 192

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

kontrolu. Na liniju odbrane 111. Vbbr u rejonu Strugojnica Brda, kombinovani artiljerijski i pjeadijski napad VRS je izvrila 12. juna. Jedinica 111. Vbbr je uspjeno odbila napad.552 Operacija T poela je napadom snaga ARBiH na glavnom pravcu 15. juna u ranim jutarnjim satima. Borbena dejstva prvog dana operacije donijela su veoma ograniene uspjehe snaga Armije. Sutradan, 16. juna nareeno je pokretanje napada snaga 1. korpusa na njihovim pravcima. Snage ARBiH i MUP-a iz zone 12. divizije napale su 16. juna u ranim jutarnjim satima na vie pravaca. Zadatak 111. Vbbr bio je da svojim snagama s polaznih poloaja Glavica Vis, istovremenim napadima snaga s fronta i ubacivanjem IDg u dubinu neprijateljskog rasporeda, pravcima Hrastik (tt 681) s. Ugljeii, tt 830 Mujkia-brdo (tt 772) tt 618 i Vis Kuta Donja Joanica, razbije neprijatelja na prednjem kraju i to prije ovlada objektima Golo brdo, tt 830, Mujkia-brdo i Hrastik, i izbije na liniju s. Ugljeii tt 618 Donja Joanica Vijenac (tt 607). Kao lijevi susjed napadale su snage 143. lbr sa zadatkom da ovladaju objektima Gradac (tt 682) i Vijenac (tt 607), te izbiju na liniju Pisko Vijenac. Na desnom kraju napadale su zdruene snage MUP-a pravcem Slatina Saraevac.553 Pravci napada snaga 111. Vbbr 16. juna na ui prikazani su na Karti 23. Snage 111. Vbbr na svom pravcu napada ostvarile su poetni uspjeh. Probijene su linije VRS na koti 830 i 111. Vbbr je ovladala cijelom kotom, ali prodora na ostalim dijelovima nije bilo, pa je jedinica prela u odbranu dostignute linije. Dostignute poloaje borci 111. Vbbr su odrali do 16:00 asova, sve vrijeme trpei ubitanu artiljerijsku vatru VRS, kada su se povukli na polazne poloaje. U ovom napadu brigada je imala 4 poginula i 20 ranjenih boraca.554 I na ostalim pravcima napada iz zone 12. divizije 16. juna postignuti su samo privremeni uspjesi, a snage Armije i MUP-a su se do kraja dana povukle na polazne poloaje. Istovremeno s napadima jedinica u zoni 12. divizije, 16. juna su napale i jedinice u zoni 14. i 16. divizije. U zoni 14. divizije uspjean napad izvele su 104. Vmtbr, 181. Bbbr i 145. lbr koje su razbile neprijatelja i oslobodile Prestruganu stijenu, Vidovac, Ovarevac, Gradinu, Jeliin bor, Jasikovac, Gradac (tt 1058) i Povi (tt 1070), kao i sela Prijeane i Ostojie.555 Snage 111. Vbbr izvrile su napad na objekte Lastva i Litica jugoistono od svojih poloaja na Kilavcu, ali su se, zbog jake artiljerijske vatre ostvarene od strane VRS po ovim objektima, morale povui na polazne poloaje.556 Bilo je oito da je napredovanje 111. Vbbr uvjetovano rjeavanjem pro552 553

AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Redovni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-140, 12. 06. 1995. AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Zapovijest za napad, Str. pov. broj 01-378/95, 13. 06. 1995. 554 AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Telegram, Str. pov. broj 01/1-222/95, 23. 06. 1995. Poginuli su: Ramo Beha, Esad Kalabui, Suvad Karada i Sabahudin Selimagi. 555 AARBiH, NIP Vojna iskustva iz rata u BiH 92 95., pukovnik efko Dardagan, OTA Deblokada grada Sarajeva, Sarajevo, 2000. (U daljnjem tekstu OTA) 556 AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Dnevni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-149, 16. 06. 1995. Citirani izvjetaj Komande 14. divizije navodi da je 111.Vbbr bila ovladala navedenim objektima. Komandant 2. bataljona efet Badarevi navodi da jedinica nije uspjela ovladati objektima, to u ovom sluaju smatramo vjerodostojnijim izvorom. 193

Mesud adinlija

Karta 23: Pravci napada 111. Vbbr 16. juna 1995. (prema zapovijesti komandanta)

194

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

blema poloaja VRS na Kukovima, koji su bili izuzetno dobro utvreni i branjeni. Sutradan, 17. juna, snage 14. divizije s dostignute linije odbijale su pokuaje VRS da vrati izgubljene poloaje. Napredovanje je ostvarila samo 104. Vmtbr oslobodivi Straita.557 Daljnje napredovanje, snage ARBiH u zoni 14. divizije, ostvarile su 18. juna, kada su osloboeni Gue (tt 725), mrekovo brdo, Ometala (tt 893), Stojevice, Zagrae i Strug (tt 1073), te sela erifii, Vjera i Umani.558 Kukovi su u tom trenutku predstavljali najutvreniju liniju odbrane VRS na trnovskom bojitu. Stoga je od kljunog znaaja za njihovo oslobaanje bila brza i precizna artiljerijska priprema. Nju su u popodnevnim satima 18. juna ostvarila dva tenka T-55 iz sastava 1. Okb, te brigadna eta za podrku sa dva topa, ZIS 76 mm i B-1, i minobacaima. Od posebne vanosti bila je brza i precizna vatra tenkova po jako utvrenim bunkerima. Nakon uspjene pripreme, snage 111. Vbbr s pojaanjima od po jedne ete iz sastava 131. lbr i 143. lbr izvrile su frontalni napad na neprijateljsku liniju. Na lijevom kraju 2. eta 2. bbt napadala je pravcem Kuk Javor Hrae s. Trebeaj. Desno od nje, na pravcu Strugojnice, napadala je eta iz sastava 143. lbr. Na same Kukove i dalje pravcem Krivodoli Zavre Kapa napadala je 3. eta 2.bbt, na ijem je pravcu kao rezerva uvedena i eta iz sastava 131. lbr. Na desnom kraju iz rejona Klaine prema Lastvi, Litici i selu Godinja, napadala je 1. eta 2.bbt. Snage u napadu su u potpunosti ovladale neprijateljskom linijom i u daljnjem napredovanju, koje je nastavljeno do kraja narednog dana, oslobodile Javor (tt 1063), Hrae, Orlovo brdo, Kukove, Krivodole, Jasike, Zavre, Kapu, Lastvu, Liticu, kao i sela Gaj, Mijanovie, Pendiie i Godinju. I druge jedinice u zoni 14. divizije su imale uspjeha 19. juna, oslobodivi objekte Koljen i Peter na platou Treskavice i Jagodnjak na trnovskom pravcu.559 Pravci napada 111.Vbbr 18. i 19. juna i dostignuta linija prikazani su na Karti 24. Uspjesi snaga 1. korpusa u zoni 14. divizije ostvareni od 16. do 19. juna, predstavljali su najvee pomake u okviru operacije T. Na sastanku koji je komandant G ARBiH odrao s komandantima korpusa, odranom 19. juna, nareen je nastavak dejstava po planu operacije i uvoenje dodatnih snaga 7. korpusa i snaga 2. korpusa radi eksploatisanja uspjeha jedinica 1. korpusa, ali je do pristizanja nareenih pojaanja prolo isuvie dugo vremena. Oslobodilaki zamah snaga u zoni 14. divizije jo je kratko vrijeme bio u uzlaznoj putanji. Napad je nastavljen 21. juna u ranim jutarnjim satima. Na pravcu napada 181. Bbbr osloboeni su objekti Obornica, Gradina (tt 939), Jaia-kamen, a 145. lbr oslobodila je objekte Lisija glava, Hrastovac, Palac i Break, ime su izali na komunikaciju Sarajevo Trnovo i presjekli je.

557 558

OTA Ibid. 559 AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Dnevni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-153, 18. 06. 1995; AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Dnevni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-157, 19. 06. 1995; OTA; Razgovor s efetom Badareviem, u odnosu na izvjetaje unosi ispravku u pogledu ulaska jedinice u sela Gaj i Mijanovie. 195

Mesud adinlija

Karta 24: Pravci napada i dostignuta linija 111.Vbbr 18. i 19. juna 1995.

Snage 111. Vbbr su izravnale svoju liniju s napredovanjem lijevih susjeda, pomiui je prema Graan-brdu. Istovremeno su snage 7. viteke muslimanske oslobodilake brigade u zoni 16. divizije izale na putnu komunikaciju Semizovac Srednje. To je bio trenutak i taka kulminacije uspjeha operacije TEKBIR. Snage 3. korpusa nisu uspjele produiti napad i zadrati komunikaciju Semizovac Srednje. Snage u zoni 14. divizije, takoer, su bile na izmaku snaga. Uzastopne borbe u kojima su svakog dana probijane nove neprijateljske linije, a na kraju dana ureivani poloaji na dostignutim linijama, s kojih su narednog dana pokretani daljnji napadi, te veliki osloboeni prostor u kojem su se razudile iscrpljene snage koje nisu imale spremne i svjee jedinice u rezervi, uzeli su svoj danak. Snage 182. lbr su 22. juna, uspjenim napadom, oslobodile

196

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

ardak i Kragujevac na platou Treskavice. Bio je to u tom trenutku krajnji domet mogunosti 14. divizije. Dva dana kasnije, 24. juna, snage VRS su vratile pod svoju kontrolu oba objekta.560 U ovoj fazi borbenih dejstava oko Sarajeva nastupilo je nekoliko dana izuzetno loeg vremena. Jake kie i smanjena vidljivost utjecali su na smanjenje intenziteta borbenih dejstava. I bez toga, jedinice ARBiH su pregrupisavanjem snaga pokuavale doi do daha za nastavak operacije. U zonu 14. divizije pristigao je dio snaga iz sastava 2. korpusa koje su trebale biti upotrijebljene za nastavak napada i eksploataciju postignutih uspjeha. I VRS je dovukla svjee snage na bojite. Nakon kratkotrajne panike proistekle iz injenice da VRS nije imala nikakvu organizovanu odbranu dalje od komunikacije Sarajevo Trnovo na koju su snage ARBiH izale u blizini Kijeva, kada su sa svjeim snagama u rezervi, da su ih imale, mogle u marevskoj koloni izai na Trebevi, VRS je pristiglim svjeim snagama najprije uspostavila odbranu na Kijevskom pravcu, a krajem juna krenula u kontraofanzivu. Tako su pristigle snage ARBiH, umjesto uloge u napadu, dobro dole u zatvaranju velikog osloboenog prostora na trnovskom pravcu i njegovoj odbrani. U zoni 12. divizije VRS je 28. juna probila linije odbrane ARBiH i zaposjela taktiki vaan objekat za odbranu Stupa, takozvanu Guia-halu. Od tog trenutka koncentracija jedinica na podruju grada bila je usmjerena na vraanje ovog objekta, u emu se uspjelo tek 2. augusta.561 Istoga dana, 28. juna, poela je kontraofanziva VRS i na treskavikom i na trnovskom pravcu. Prvog i narednog dana ove ofanzive, snage u zoni 14. divizije uspjeno su branile dostignute linije. U toku ovih borbi vrena je i smjena jedinica 111. Vbbr. Rejon odbrane je 30. juna preuzeo 3. bataljon. Vrei smjenu u uvjetima aktivne odbrane dostignute linije, snage 111. Vbbr suoile su se i sa zahtjevom da preuzmu dodatni dio linije od bataljona 211. bbr 2. korpusa, koji je izvuen radi upuivanja na drugi pravac. Tako se linija bataljona od 1. jula protezala na desnom kraju: iskljuno rijeka eljeznica 500 metara istono od sela Godinja, a na lijevom kraju: ukljuno selo Zabrada potok. Desni susjed jedinici bila je eta 143. lbr, lijevi susjed snage 155. bbr. Ovo proirenje rejona odbrane desilo se u kritinom trenutku u kojem su snage VRS izvodile snaan napad. Na poloaje 3. bataljona snage VRS su napale na pravcu Kapa Ostruje. Napadu je prethodilo dejstvo tenka i prage iz rejona estaljeva, te minobacaka vatra. Snage 111. Vbbr su napad odbile i neprijatelja vratile na polazne poloaje. U odbrani dostignute linije, jedinica je pretrpjela gubitke, tri poginula i dva ranjena borca.562 Aktivnosti VRS prema poloajima 111. Vbbr u vrijeme njihove ope ofanzive na treskavikom i trnovskom bojitu, bile su izraene i narednog dana. Izvidnica 111. Vbbr 2. jula ispred svog prednjeg kraja odbrane u rejonu Orlovog brda zarobila je dvojicu pripadnika VRS.563 Napadi VRS na linije 111. Vbbr na trnovskom bojitu nastavljeni su i 3. i 5. jula.
560 561

OTA OTA 562 AARBiH, IKM 111. Vbbr, Vanredni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 05-7/95, 01. 07. 1995; AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Redovni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-175, 01. 07. 1995. Poginuli su: Halil Avdibegovi, Medan iak i Ahmed Delali. 563 AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Redovni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-176, 02. 07. 1995. 197

Mesud adinlija

Jedinica je u datoj situaciji preduzimala ono to je bilo u njenoj moi kako bi osigurala uvjete za uspjenu odbranu dodijeljenog rejona. Poelo je intenzivno ininjerijsko ureenje linije odbrane, kao i izmjetanje logorske prostorije, komande, pekare i kuhinje u rejone Kukova i iljka. Do 11. jula izmjeteni su svi navedeni elementi logorske prostorije i ininjerijski je ureeno 75 otpornih taaka na prvoj liniji i 25 otpornih taaka na drugoj liniji odbrane. Posjednuta linija bila je dugaka preko 5 kilometara, protezala se ispresijecanim terenom s vie putnih i tenkoprohodnih pravaca i drana je s krajnjim naprezanjem ljudstva i bez smjena. Jedinica nije imala nikakvih vlastitih rezervi i Komanda 14. divizije ulagala je napore da osigura interventne snage, kao rezervu na njenom pravcu. Problem je bio u tome to ni divizija nije raspolagala dovoljnim brojem jedinica, pa je intervenisala s onim to joj je bilo na raspolaganju prema stepenu ugroenosti pojedinih pravaca. Zato je komandant bataljona traio dodatne snage iz Sarajeva, ali ni na ovaj nain nije bilo mogue osigurati pojaanja srazmjerna duini dodijeljene linije. Komanda brigade je 2. jula naveer, kao pojaanje, uputila 55 ljudi, ali je obavijestila bataljon da e zbog situacije u zoni brigade biti teko osigurati dodatne snage.564 Uloeni napori na ureenju vlastite linije i koherentnost vojnikog kolektiva jedinice, dali su joj potrebnu stabilnost i, pored svih potekoa, omoguili su, ne samo da ouva vlastite poloaje, ve i da prui pomo svom lijevom susjedu 155. bbr u veoma kritinom trenutku raspada njenih linija odbrane u rejonu Palca pred snanim napadima VRS izvedenim 8. i 9. jula pravcem s. Maari Palac s. Lisovii. U toj sitaciji snage 111. Vbbr su po nareenju komandanta 14. divizije izvukle dio snaga koje su odsudno branile Graan-brdo i zalomile lijevi kraj svoje odbrane pravcem Orlovo brdo Trebeajski potok put izmeu Brutusa i Graan-brda raskrsnica puteva Bukov rat Lisija glava. Time su dale veliki doprinos zaustavljanju napada na pravcu 155. bbr i stabilizaciji njene odbrane. U ovom zadatku, borcima 111. Vbbr pristigla je pomo dijela snaga 131. lbr, a na stabilizaciji ostatka linije odbrane 155. bbr intervenisale su snage 145. lbr i 181. Bbbr. Za svoj doprinos stabilizaciji odbrane i zaustavljanju ofanzive VRS jedinica 111. Vbbr je pohvaljena i novano nagraena od strane komandanta 1. koprusa i komandanta 14. divizije.565 U ovo vrijeme, upravo od 11. jula, u zonu 14. divizije poele su pristizati snage 7. korpusa. Ova jaka borbena grupacija ARBiH od poetka operacije T bezuspjeno je pokuavala probiti opsadu Sarajeva iz pravca Visokog. Njeno prebacivanje na trnovski pravac bila je dobra ali, kako se pokazalo, zakanjela ideja. Zamah uspjeha snaga 14. divizije bio je zaustavljen i njene snage su, kako smo ve naveli, uz teke probleme i gubitak dijela osloboene teritorije, netom zaustavile kontraofanzivu VRS. Pregrupisavanje snaga ARBiH, u kojem su jedinice 7. korpusa preuzele dejstva na trnovskom pravcu, a glavnina 14. divizije preuzela napade s platoa Treskavice prema rogojskoj gredi, pratilo je pregrupisavanje i dovoenje dodatnih snaga VRS. Tako je nastala si564 565

AARBiH, Komanda 111. Vbbr, Telegram, Str. pov. broj 01/1- 232/95, 02. 07. 1995. AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Dnevni b/i, Str. pov. broj 02/3-920-181, 08. 07. 1995; AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijela lijeska, Dnevni b/i, Str. pov. broj -, 09. 07. 1995; AARBiH, 111. Vbbr IKM Pazarite, Telegram, Str. pov. broj 49-7/95, 10. 07. 1995.

198

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

tuacija u kojoj znatno jae snage od onih koje su zapoele dejstva u zoni 14. divizije polovinom juna, polovinom jula nisu mogle nastaviti uspjean prodor prema Trnovu. Ostvareni pomaci prema Rogoju anulirani su u kontraofanzivi VRS izvedenoj 31. jula i 1. augusta.566 U toku izvoenja posljednje faze operacije T na trnovskom pravcu, zapravo posljednjeg dana ofanzive snaga ARBiH, 28. jula, izvrena je smjena jedinica 111. Vbbr i liniju odbrane preuzeo je 1. brdski bataljon. Snage 1. bataljona istog su dana izvele, od prethodne smjene ve isplaniranu, akciju popravljanja taktikog poloaja u rejonu Graan-brda. Jo od 9. jula, kada su zbog proboja linije njihovog lijevog susjeda morali zalomiti lijevo krilo svoje odbrane prema selu Brutusima, 111. Vbbr je kontrolu Graan-brda prepustila neprijatelju. Ovom akcijom eljeli su vratiti vrh kote. Akcija je izvedena uspjeno i bez borbe, jer su se slabe snage VRS s Graan-brda povukle, nakon to su uoile pokret jedinice 111. Vbbr prema njihovim poloajima.567 Stavljanjem pod kontrolu Graan-brda, 111. Vbbr je dostigla liniju odbrane na trnovskom pravcu koju e zadrati do kraja ratnih dejstava. Ova linija prikazana je na Karti 25. Kraj jula oznaio je kraj operacije TEKBIR i poetak kratkotrajnog perioda zatija na bojitu. Nakon neuspjeha operacije, uslijedile su i odreene kadrovske promjene u jedinicama ARBiH. Na mjesto komandanta 1. korpusa 16. augusta 1995. postavljen je Nedad Ajnadi. Komanda 1. korpusa, na elu s novim komandantom, planirala je brzi nastavak ofanzivnih borbenih dejstava teino u zoni 14. divizije. Komanda 14. divizije, nakon odlaska jedinica iz sastava drugih korpusa, obnovila je pripreme za nastavak borbenih dejstava sa stalnim sastavom divizije i pretpoinjenim jedinicama. Do pokretanja jedinica u napad dolo je 25. augusta, ali su se iste bez ostvarenih rezultata povukle na polazne poloaje.568 U zoni 12. divizije tokom augusta, takoer, je vladalo relativno zatije. Jedinice nisu pokretane s polaznih poloaja, s tim da je jo od maja mjeseca intenzitet artiljerijskog i snajperskog djelovanja VRS po linijama jedinica 12. divizije i gradu Sarajevu bio znatno povean u odnosu na prethodni period. Tako su 28. augusta u prijepodnevnim satima, snage VRS gaale centar Sarajeva, podruja pijace Markale, Narodnog pozorita i mosta Drvenija, sa 8 mina iz minobacaa 120 milimetara.569 Granata kojom je pogoena pijaca Markale napravila je masakr, ubivi 37 i ranivi 89 graana. Snage za brzu reakciju, formirane i upuene u BiH nakon majske blamae mirovnih snaga i vezivanja njihovih vojnika oko Sarajeva, i avijacija NATO pakta ovaj put su na masakr nedunih graana odgovorili snanim udarima po poloajima i vojnoj infrastrukturi srpskih snaga oko Sarajeva. Kako se majski udar na poloaje VRS, u formi opomene kao vaspitne mjere, nije pokazao djelotvornim, te nakon julske tragedije stanovnitva zona pod zatitom UN, Srebrenice i epe, komanda NATO snaga je ovaj put bila odluna da nanese trajne tete vojnoj infrastrukturi VRS
566 567

adinlija, 46. AARBiH, Komanda 14. divizije IKM Bijele vode, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/3-920-186, 28. 07. 1995; Razgovor s Remzijom Mandalom, komandantom 1.bbt. 568 AARBiH, Komanda 1. korpusa IKM Igman, Vanredni b/i, Str. pov. broj 01/3-209, 25. 08. 1995. 569 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Vanredni borbeni izvjetaj, Str. pov. broj 02/2-250, 28. 08. 1995. 199

Mesud adinlija

oko Sarajeva. Prije poetka udara Komanda 1. korpusa je upozorena od strane UNPROFOR-a da ne smije koristiti dejstva NATO i da se mora suzdrati od borbenih djelovanja.570

Karta 25: Linija odbrane 111. Vbbr na trnovskom bojitu

570

AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 01/3-219, 30. 08. 1995.

200

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Aktivnosti snaga za brzo djelovanje i NATO avijacije trajale su do polovine septembra i za to vrijeme, jedinice 1. korpusa su se dosljedno uzdravale od borbenih dejstava koja bi UNPROFOR mogao protumaiti kao pokuaje krenja upozorenja. U ovom periodu jedinice ARBiH u srednjoj i sjeverozapadnoj Bosni izvodile su veoma uspjene ofanzive i oslobodile velike teritorije. Svoju posljednju ofanzivu 1. korpus ARBiH pokrenuo je u zoni 14. divizije i vodio je u dvije faze od 2. do 9. oktobra. Ove borbe voene su u atmosferi sveopeg oekivanja zaustavljanja ratnih dejstava i postizanja mirovnog sporazuma. Teite napada bilo je i dalje na pravcu plato Treskavice Rogoj. Na ovom pravcu u sedam dana borbi ostvareni su znatni pomaci i jedinice su ovladale sa nekoliko vanih objekata i uporita VRS, meu kojima je bio i jako utvreni Lupo, i izale na rogojsku gredu. Posljednjeg dana aktivnih borbi, u pokuaju da dovri zadatak zauzimanja Rogoja i oslobaanja Trnova, poginuo je komandant 14. divizije Zaim Imamovi.571 U vrijeme zatija na trnovskom bojitu koje je trajalo tokom augusta i septembra, izvrene su dvije smjene jedinica 111. Vbbr, pa su nakon 1. i 2. bataljona, na poetku oktobarske ofanzive, na terenu ponovo bile snage 3. bataljona. Ove snage nisu uzimale uea u napadima prema rogojskoj gredi, ali se, nakon ostvarenog napredovanja jedinica s platoa, 5. oktobra sa svojih poloaja u pravcu Turova i Trnova pokrenuo i dio snaga 3. bataljona. Odbranu VRS na Runjevici i Bibavici nije bila zahvatila dezorganizacija usljed gubitka poloaja na njihovom lijevom kraju, pa su uspjele vratiti snage 3. bataljona na polazne poloaje i nanijeti im gubitke.572 Time su borbena dejstva u zoni 1. korpusa faktiki okonana. Formalno, primirje je na snagu stupilo 12. oktobra. Naruavanje primirja i povremeno otvaranje vatre s linija odbrane bivali su sve rjei kako se bliio trenutak potpisivanja mirovnog ugovora i okonanja rata. Jo prije formalnog okonanja rata, poela je djelimina demobilizacija ljudstva za potrebe industrijskih preduzea u kojima je postojala mogunost pokretanja proizvodnje. U tom cilju 13. oktobra 1995. nareena je i posljednja reorganizacija jedinica 12. divizije.573 U sklopu ove reorganizacije, sve brdske brigade iz sastava divizije su rasformirane i od njihovog ljudstva i materijalno-tehnikih sredstava formirane su nove jedinice. Od ljudstva i sredstava 111. Vbbr i 105. bbr formirana je 127. brdska brigada. Ovim je okonan ratni put 111. Vbbr, jedne od najpoznatijih i najuspjenijih jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine. Kao kolektiv, 1. motorizovana brigada je za svoj ratni doprinos, najprije u decembru 1993. godine stekla poasni naziv SLAVNA, a godinu dana kasnije i najvie priznanje ove vrste, poasni naziv VITEKA. Prvi komandant brigade Enver ehovi posthumno je 1994. godine odlikovan Ordenom heroja oslobodilakog rata. Ordenom zlatnog grba sa maevima posthumno je 1994. godine odlikovana pripadnica ove brigade Fadila Odakovi uta. Ordenom zlatnog ljiljana sa zlatnim
571 572

adinlija, 47. Razgovor sa Ademirom Raiem. U ovim borbama poginuli su Amir Bundo i Jasmin Isanovi. 573 AARBiH, GARBiH, Organizacijske promjene u z/o 12. divizije KoV 1. korpusa, Nareenje, Str. pov. broj 14/43-80, 13. 10. 1995. 201

Mesud adinlija

vijencem 1997. godine odlikovan je komandant brigade Ibrahim Dervievi. Najvee ratno priznanje Zlatni ljiljan dobilo je 55 pripadnika 1. Vmtbr, tri pripadnika Delte, dva pripadnika 1. sandake brigade, jedan pripadnik 12. brdske brigade, te jo dva pripadnika jedinica OpO Vogoa. Nakon okonanja ratnih dejstava, jo je 9 pripadnika 127. brdske brigade dobilo najvee ratno priznanje Zlatni ljiljan. Preostali posao, koji su borci 127. bbr obavljali veim dijelom zime, predstavljao je implementaciju vojnog dijela mirovnog sporazuma, zakljuenog u Dejtonu i potpisanog 23. decembra 1995. u Parizu. Sukcesivno su linije odbrane pomjerane unazad jedne od drugih, prema definisanim fazama, a sredstva i ratna tehnika skladiteni u kasarne. Poetkom 1996. zapoeo je i proces mirnodopske transformacije Armije RBiH u Vojsku Federacije BiH. Do polovine godine demobilisan je najvei dio boraca i preveden u rezervni sastav, a od preostalog ljudstva formiran je operativni mirnodopski ealon i komande za razvoj rezervnih jedinica. Ratne tradicije, personalnu evidenciju i najvei broj demobilisanih pripadnika 111. VITEKE brdske brigade, odnosno 127. bbr, kao rezrevni sastav oruanih snaga, objedinila je Komanda za razvoj 198. pjeadijske brigade Vojske Federacije Bosne i Hercegovine.

202

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

ZAKLJUAK
Armija Republike Bosne i Hercegovine je, po mjeri i nainu na koji je neposredno utjecala na historijske dogaaje iji je sudionik bila, najznaajnija pojava u historiji Bosne i Hercegovine 20. stoljea. Njen nastanak, razvoj i rat za odbranu Bosne i Hercegovine koji je vodila od 1992. do 1995. godine, predstavljaju veliku i jo uvijek, na pravi nain, neotvorenu temu bosanskohercegovake historiografije. Sredinje strateko pitanje proteklog rata bilo je pitanje kontrole Sarajeva, i njegov glavni tok moe se pratiti kroz nastojanja Armije RBiH da u prvom redu odbrani grad s krajnje tekih i nepovoljnih pozicija u koje je njegova odbrana dovedena jo prije poetka oruane agresije rasporedom snaga JNA i oruanih formacija SDS-a, nastalih pod pokroviteljstvom JNA, a zatim izvri razbijanje njegove opsade s ciljem oslobaanja teritorije i velikih snaga vezanih za odbranu grada iz nepovoljnih pozicija. S druge strane, snage JNA i oruane formacije SDS-a, koje su u mjesecu maju objedinjene u formaciju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, kasnije Vojske Republike Srpske, i kojima su se po otpoinjanju oruane agresije prikljuivale snage MUP-a Savezne Republike Jugoslavije, MUP-a i DB-a Republike Srbije, te brojne dobrovoljake jedinice iz Srbije, najprije su svoja nastojanja usmjerila prema ovladavanju Sarajevom. Nakon neuspjeha u ovim nastojanjima i poetne stabilizacije odbrane grada, u sreditu njihovog nastojanja bilo je daljnje pogoravanje poloaja odbrane grada, stezanja obrua njegove opsade i maksimalno vezivanje snaga ARBiH u Sarajevu i oko njega. U sreditu ovih zbivanja, kao jedan od najvanijih oslonaca odbrane grada i pokuaja proboja iz okruenja, nastajala je Prva viteka motorizovana brigada. Historija njenog nastanka i razvoja, njen ratni put, bitan su dio historije Armije Republike Bosne i Hercegovine i bitke za Sarajevo koju je ona vodila. Pratei njen razvoj, pratimo sliku razvoja cijele Armije od nune faze pasivnosti strukture Teritorijalne odbrane i aktivnosti i organizovanja u okvirima Patriotske lige, preko objedinjavanja svih oruanih formacija pod komandom i oznakama Teritorijalne odbrane RBiH, stvaranja Armije RBiH i njenog sazrijevanja, do faze u kojoj je doekala kraj rata i u kojoj je brojnou, organizacijom, vojnikim ustrojstvom i ukupnom snagom nadjaala protivnika. Osnovu iz koje je nastala Prva viteka brigada inila je struktura Opinskih tabova TO Novo Sarajevo i Vogoa i dobrovoljaka struktura Patriotske lige ovih opina. Mnogobrojne manje jedinice u prvim danima odbrane grada, vezane za ua podruja i dijelove naselja, ubrzano su objedinjavane i okrupnjavane u odrede teritorijalne odbrane. U okviru ove strukture, razvoj odbram 203

Mesud adinlija

benih snaga na teritoriji Vogoe tekao je do poetka 1993. godine. Proces okrupnjavanja jedinica na podruju Novog Sarajeva iz objektivnih tazloga je tekao znatno bre. Krajem maja 1992. su zapoele aktivnosti na formiranju 13. novosarajevske brigade, koja je u punom kapacitetu zaivjela krajem jula i iju su okosnicu inili odredi TO s podruja Pofalia i Veleia. U septembru je od 13. novosarajevske brigade, kao okosnice stvorena 1. mehanizovana brigada. U toku ovog procesa voena su neka od najznaajnijih borbenih dejstava brigade i postignuti njeni najvei ratni uspjesi: oslobaanje Pofalia i platoa ui. Naavi se na dominantnom platou ui, 1. mehanizovana brigada zajedno sa snagama OpO Vogoa, izborila je najpovoljniju poziciju za nastavak nastojanja ka deblokadi Sarajeva pravcem prema Visokom, preko Vogoe i Ilijaa. U tom cilju su objedinjene snage 1. mehanizovane brigade i 12. brdske brigade stvorene od najveeg dijela snaga OpO Vogoa, i u februaru 1993. godine stvorena je 1. motorizovana brigada. Iscrpljujue borbe voene tokom 1992. godine i vojno-politika situacija stvorena nastojanjem Hrvatskog vijea obrane da, snagom svog i oruja Hrvatske vojske, za sebe odmah uzme ono to joj je neprihvaeni Vens-Ovenov politiki projekat nudio kao mogunost u sluaju postizanja mirovnog rjeenja u budunosti, ime je Armiji RBiH nametnut istovremeni rat sa dva protivnika u uvjetima potpune blokade i nemogunosti snabdijevanja jedinica i stanovnitva, dovele su brigadu u posve drugaiju situaciju od planirane. Umjesto borbi za njegovu deblokadu, morala je u toku naredne godine voditi teke borbe u odsudnoj odbrani Sarajeva od nastojanja VRS da, slamanjem efektivne odbrane, stavi grad u duboko okruenje i tako postigne kljuni cilj: primoravanje dravnog rukovodstva Republike Bosne i Hercegovine na prekid rata i podjelu zemlje du dostignutih borbenih linija. Najtee borbe voene su na ui tokom ljeta 1993. godine. Nakon potpisivanja Vaingtonskog sporazuma u martu 1994. godine, koji je okonao ratni sukob sa HVO i obnovio strateko saveznitvo s Hrvatskom, putevi snabdijevanja Armije RBiH ponovo su otvoreni. U jedinicama Armije izvrena su postupna organizacijska prilagoavanja ciljevima i mogunostima koje je otvarala promjena vojno-politike situacije. U svim jedinicama, pa tako i u Prvoj motorizovanoj brigadi, formirani su manevarski bataljoni. Na sarajevskom bojitu, teite aktivnosti jedinica premjetene su sa odsudne odbrane grada na unutranjoj strani prstena opsade, koji je postavila VRS, na oslobodilaka borbena dejstva u njegovom irem okruenju. I teite aktivnosti brigade prebaeno je na prostor Bjelanice i Treskavice. Na ovom podruju brigada je od oktobra do decembra 1994. postigla izuzetne borbene uspjehe u oslobaanju velikih i znaajnih dijelova teritorije. Poetkom 1995. godine, organizacijsko prilagoavanje Armije RBiH zapoeto prethodne godine, dovreno je formiranjem divizija s veim brojem manevarskih brigada. I Prva motorizovana je u okviru tog prilagoavanja preformirana u 111. brdsku brigadu i ula u sastav 12. divizije 1. korpusa ARBiH. Osim toga i dalje je sa snagama jednog bataljona izvravala zadatke na trnovskom bojitu u zoni odgovornosti 14. divizije. Prelazak boraca iz sastava manevarskog bataljona u novoformirane manevarske brigade i smanjenje formacije brigade oznaio je fazu u
204

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

kojoj je brigada trebala izvravati prvenstveno defanzivne zadatke. Ona je to do kraja rata veoma uspjeno i inila. Osim toga, u jedinici je ostalo dovoljno snage i potencijala i za pokuaje izvoenja ofanzivnih dejstava u osnovnoj zoni brigade u Sarajevu, kao i za vrlo uspjena ofanzivna dejstva na trnovskom bojitu. Nakon prestanka borbenih dejstva, brigada je ula u sastav 127. brdske brigade 12. divizije 1. korpusa ARBiH, ime je okonala svoj ratni put.

205

Mesud adinlija

IZVORI I LITERATURA
Izvori:
1. Arhiv ARBiH, fondovi i zbirke dokumenata: Republiki tab TO SRBiH; JNA; RgTO Sarajevo; Generaltab ARBiH; Komanda 1. korpusa; Komanda 12. divizije; Komanda 14. divizije; Komanda OG-1; Komanda 1. mbr; Komanda 1. Viteke mtbr; Komanda 111. Viteke bbr; OpO Novo Sarajevo; OpO Vogoa; OkO Sarajevo; NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995; Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (period 1992/93. godina), rukopis. 2. ICTY on-line baza podataka sudskih dokumenata: transkripti sudskih postupaka, izjave svjedoka, ekspertize sudskih vjetaka ICTY, transkripti presretnutih razgovora predstavnika politike vlasti, vojske i policije RS, arhivska graa VRS i MUP-a RS. 3. Razgovori, radne biljenice, pismene i usmene primjedbe pripadnika PL, OpTO Novo Sarajevo, OpTO Vogoa, 13. novosarajevske, 1. sandake, 1. mehanizovane, 12. brdske, 1. motorizovane i 111. brdske brigade: Vahid Boguni, Mehemed Cero, amil Idrizovi, Salko Idriz, Salko Hajdarevi, Alija Kulo, Faid Heo, Nisad Balta, Tao Daci, Iljko Bari, Sead Radovovi, Muhamed Musa, efet Badarevi, Remzija Mandal, Adamir Rai, Alija Prazina, Nusret Aganovi, Fadil Alihodi, Mujo Dardagan, Medo Haznadar, efko Marevac, Ramo Kajmovi, Demal Smajkan, Adnan Bijedi, Meho Bleki, Milan Rosi, Munib Mujezin, Vahid Crnalo, Meho Kulo, Ivan Bernadi, Hamdija Haimbegovi, Azem Menzilovi, Salahudin Struji, Bajro Softi, Drago Prazina, Zijad Tiro, Sabaheta utuk, Kerim Muminovi, Mujo Karovi, efik Vuijak, Esad Zuko, Nijaz Bei, Hajrudin Tvica, Rahman Hajdarevi, Ramiz Efendi, Edin Ahmi, Krakonja Suad, te mnogobrojni pripadnici brigade koji su prisustvovali i uestvovali u javnim diskusijama radnog materijala monografije organizovanim u okviru udruenja 1. Slavna 111. Viteka brigada. 4. Objavljeni izvori: tampa 1) Osloboenje (Sarajevo); 2) Slubeni list RBiH (Sarajevo);
206

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

3) Slubeni list Armije RBiH (Sarajevo); 4) Ratni bilten (Prva slavna motorizovana brigada Sarajevo); Ostalo 5) imi ,Tomo, Dokumenti Predsjednitva BiH 1991 1994., National security and the future, Zagreb, 2006; 6) varm, Filip, Jedinica, dokumentarni TV-serijal, Vreme film i B92, Beograd, 2006; 7) Stenogrami o podjeli Bosne, knjiga I, (priredio Predrag Luci), Split-Sarajevo, 2005.

Literatura:
1. Arnautovi, Suad, Izbori u Bosni i Hercegovini 90 Analiza izbornog procesa, Sarajevo, 1996. 2. Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995, Volume I, CIA, Office of Russian and European Analysis (Washington, DC), 2002. 3. Bilandi, Duan, Povijest izbliza, Zagreb, 2006. 4. Bosna i Hercegovina jezgro velikosrpskog projekta, Beograd, 2006. 5. Dervievi, Ibrahim, Prva slavna i viteka brigada: herojstvo i rtve u odbrani Sarajeva 92-95, Sarajevo, 2009. 6. Gelo, Jakov i drugi, Stanovnitvo Bosne i Hercegovine narodnosni sastav po naseljima, Zagreb, 1995. 7. Hadiosmanovi, Ismet, Bonjako-hrvatski politiki obraun, Mostar, 2006. 8. Hodi, efko, Pofalika bitka, Operacija Jesen 94, str. 7-48, Sarajevo, 2007. 9. Hodi, efko, Vitezovi i Huni, Sarajevo, 1996. 10. Izetbegovi, Alija, udo bosanskog otpora ( Odabrani govori, intervjui, izjave, decembar 1993 decembar 1994.), Sarajevo, 1995. 11. Kahrovi, Murat, Kako smo branili Sarajevo: 1. sandaka brigada, Sarajevo, 2001. 12. Kovanje antijugoslovenske zavere, Knjiga 1, Beograd, 2006. 13. Mini, Milo, Dogovori u Karaorevu o podeli Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1998. 14. Muraevi, Eset, Ubijene i nestale rtve zloina u Vogoi 1992-1995., Sarajevo, 2001. 15. adinlija, Mesud, Prvi korpus ARBiH: nastanak i razvoj 1992 1995, Sarajevo, 2008. 16. pegelj, Martin, Sjeanja vojnika, Zagreb, 2001. 17. Velimirovi, Janko i dr, Hronologija 1990-1995, Banja Luka, 2002. 18. Zimmermann, Warren, Izvori jedne katastrofe, Zagreb, 1997.

207

Mesud adinlija

SKRAENICE
AARBiH Arhiv Armije Republike Bosne i Hercegovine ABHO atomsko-bioloko-hemijska odbrana ARBiH Armija Republike Bosne i Hercegovine ARJ PVO artiljerijsko-raketne jedinice protiv-vazdune odbrane atb automobilski bataljon Bbbr Bonjaka brdska brigada bbr brdska brigada bbt brdski bataljon BiH Bosna i Hercegovina bMB baterija minobacaa BRAG brigadna artiljerijska grupa bv bataljon veze bVP bataljon vojne policije TO eta TO VP eta vojne policije DB Dravna bezbjednost DK Drinski korpus Gbr gardijska brigada GrSl graevinska sluba Grv graevinski vod G OSRBiH Glavni tab Oruanih snaga RBiH G PLBiH Glavni tab Patriotske lige Bosne i Hercegovine HAD haubiki divizion HDZ Hrvatska demokratska zajednica HK Hercegovaki korpus HOS Hrvatske oruane snage HVO Hrvatsko vijee obrane IBK Istonobosanski korpus ICTY International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia I izviaka eta IDO izviako-diverzantski odred
208

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

In intendantska eta InSl intendantska sluba inb ininjerijski bataljon Inb ininjerijski bataljon Inv ininjerijski vod JNA Jugoslovenska narodna armija KAG korpusna artiljerijska grupa KG komandna grupa lap PVO laki artiljerijski puk protiv-vazdune odbrane LARb laka artiljerijsko-raketna baterija lard PVO lahki artiljerijski divizion protivvazdune odbrane larv PVO - lahki artiljerijsko-raketni vod PVO Lob logistiki bataljon Lo logistika eta Lov logistiki vod lpbr laka pjeadijska brigada M, IPD i VP moral, informativno-propagandna djelatnost i vjerska pitanja MAD mjeoviti artiljerijski divizion map mjeoviti artiljerijski puk marbr mjeovita artiljerijsko-raketna brigada MB minobaca mbr mehanizovana brigada m mehanizovana eta MFP materijalno-finansijsko poslovanje Mlbr Muslimanska lahka brigada MNO RBiH Ministarstvo narodne odbrane RBiH MO RBiH Ministarstvo odbrane RBiH mpoad mjeoviti protivoklopni artiljerijski divizion mpoap mjeoviti protivoklopni artiljerijski puk mtb motorizovani bataljon mtbr motorizovana brigada MTS materijalno-tehnika sredstva MUP Ministarstvo unutranjih poslova NIP naunoistarivaki projekat N naelnik taba ObP obavjetajni poslovi OBP obavjetajno-bezbjednosni poslovi
209

Mesud adinlija

OG operativna grupa OIP obavjetajno-izviaki poslovi Okb oklopni bataljon OkO Okruni tab odbrane OLO operativni logistiki organ OMJ oklopno-mehanizovane jedinice ONP operativno-nastavni poslovi OpO Optinski tab odbrane OpTO Optinski tab Teritorijalne odbrane OTA operativnotaktika analiza P i PP popuna i personalni poslovi PAM protivavionski mitraljez PAT protivavionski top PDO protivdiverzantski odred PK pomonik komandanta PKB pomonik komandanta za bezbjednost PKLo pomonik komandanta za logistiku PKM pomonik komandanta za moral PL Patriotska liga PN pomonik naelnika taba PO protivoklopna eta PPZ protivpoarna zatita RB runi baca RBiH Republika Bosna i Hercegovina RBR runi baca raketa RgO Regionalni tab odbrane RgTO Regionalni tab TO RTO SRBiH Republiki tab Teritorijalne odbrane SRBiH SAO Srpska autonomna oblast SbSl saobraajna sluba SDA Stranka demokratske akcije SDS Srpska demokratska stranka SFRJ Socijalistika Federativna Republika Jugoslavija SJB Stanica javne bezbjednosti SKJ Savez komunista Jugoslavije Smtbr Slavna motorizovana brigada Snb sanitetski bataljon
210

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

Snd sanitetska desetina SnSl sanitetska sluba SnVtv sanitetsko-veterinarski vod SRK Sarajevsko-romanijski korpus SrO Srpska optina SrRBiH Srpska Republika Bosna i Hercegovina SSSR Savez Sovjetskih Socijalistiki Republika sv samostalni vod TO RBiH tab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine VK OSRBiH tab Vrhovne komande Oruanih snaga RBiH TG taktika grupa TnSl tehnika sluba Tnv tehniki vod TO Terotorijalna odbrana TO SRBiH Teritorijalna odbrana Socijalistike Republike Bosne i Hercegovine Vbbr Viteka brdska brigada vBST vod bestrzajnih topova VJ Vojska Jugoslavije vMB vod minobacaa Vmtbr Viteka motorizovana brigada VO Vojna oblast VSrRBiH Vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine VtSl veterinarska sluba zmtp zatitni motorizovani puk

211

Mesud adinlija

212

Za Sarajevo, za Bosnu svoju

DRUGI DIO


213

Mesud adinlija

214

Izdava Udruenje 1. Slavna 111. Viteka brigada Sarajevo Za izdavaa Salko Hajdarevi Dizajn i DTP Edin i Amra Meki tampa Bemust Sarajevo Tira 1200 primjeraka