POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Egilea:

Laguntzailea:

© 2011 EKAI Center Argitalpenaren koordinazioa: IDAZTI

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

SARRERA

7

DIRU POLITIKA
1. SARRERA 1.1 DIRU-POLITIKA. KONTZEPTU OROKORRAK 1.2 DIRU-POLITIKAREN TRESNAK 1.3 DIRU-POLITIKA MOTAK 2. 3. 4. 5. 6. 7. BANKU PRIBATUAK ETA DIRU-ESKAINTZA EUROPAREN MONETA-BATASUNAZ KRISIALDIAREN JATORRIA ETA INTERES-TASAK EUROA FINANTZA-KRISIAREN AURREAN EUROPAKO BANKU ZENTRALAREN POLITIKAZ EUROAREN ETORKIZUNAZ 36 42 48 53 59 64 11

ENPRESEN ARTEKO ELKARLANA POLITIKA EKONOMIKOAN
1. 2. 3. 4. ENPRESA-TALDEAK ETA POLITIKA EKONOMIKOA TALDE HORIZONTALAK POLITIKA PUBLIKOETAN KOOPERATIBA-TALDEAK ETA POLITIKA EKONOMIKOA ENPRESEN ARTEKO ELKARLANA ETA BERRIKUNTZA-POLITIKA 73 76 81 87

BERRIKUNTZA POLITIKA
1. BERRIKUNTZA-SISTEMAK 2. ZENTRO TEKNOLOGIKOEN POLITIKA 3. TEKNOLOGIA-BULTZADA BERRI BATERANTZ 4. BERRIKUNTZA ETA UNIBERTSITATEA 97 102 107 114

ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA
1. 2. 3. 4. ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA ETA ERAGINKORTASUNA AHALMENA ETA JABETZA ZERBITZU PUBLIKOETAN MONOPOLIO NATURALEI BURUZ 123 127 133 138

SARRERA
Politika Sozioekonomikoei buruz EKAI Centerrek garatzen dituen azterketetarako sarbidea irakurle euskaldunari erraztea da Bizkaiko Foru Aldundiaren laguntzaz landutako liburu honen helburua. Ikerkuntza eta aholkularitzaren bidez, hainbat erakunde publiko zein pribaturekin elkarlanean aritzeko asmoa du EKAI Centerrek. Bai eta, oro har, euskal gizartearekin ere, gure politika publikoen —eta, oro har, gestio publikoaren— etengabeko hobekuntzan, hainbat arlotan. Bereziki, Industri Politikan, Politika Ekonomikoan, Udal Politikan, etab. Errealitatearen azterketa deskriptibo hutsetik edo teoria espekulatibo hutsetik haratago joateko etengabeko ahalegina da EKAI Centerren lanaren ezaugarri berezia. Horrela, ekiteko proposamenen esparruan ahalik eta modu eraginkorrenean aritzeko ahalegina egin nahi dugu. Horren bidez, gure lana benetan erabilgarria izatea nahiko genuke, bai lan zehatz batzuk eskatzen dizkigutenen ikuspuntutik, bai eta euskal gizarte osoaren ikuspuntutik ere. Gestio publiko edo politika publikoetara bideratutako proposamen zehatzak aztertu eta zabaltzea beti izan ohi da, jakina, ikerkuntza espekulatibo hutsa baino konprometituagoa. Baina gure ikertzaile taldearen konpromiso pertsonala eta taldekoa da eta, aldi berean, azterketen seriotasuna eta benetako interesa kontrastatzeko beharrezko konpromisoa ere. Proposamen zehatzetan gauzatzen diren azterketak, nolabait, errealitatearekin kontrastatzen direlako etengabe, nahitaez. Hauxe da, hain zuzen, liburu honen norabide eta edukiera. Oso espekulazio analitiko gutxi aurkituko du irakurleak bertan. Eta, alderantziz, etengabeko proposamenen lanketa eta aurkezpena bai, berauek izanik liburu honen alderik erakargarriena. Horrela, irakurgai interesgarria bihurtu nahi dugu testu hau eta, aldi berean, gure politika sozioekonomikoen hobekuntzarako benetako ekarpena izatea nahiko genuke ere.

DIRU POLITIKA

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1. SARRERA
1.1 DIRU-POLITIKA. KONTZEPTU OROKORRAK
A. Kontzeptu eta helburuak Diru-politikaren bitartez, diruaren eskaintza kudeatzen dute diru-agintariek (diru kopurua eta interes-tasak) politika ekonomikoaren helburuak lortzeko (batez ere, ekonomia-egonkortasunaren aldetik)1. Beste hitz batzuekin esanda, diruaren balioa egonkortzea izan daiteke ere diru-politikaren helbururik funtsezkoena. Egonkortasun hori, alde batetik, barne-egonkortasunaren ikuspegitik, barnesalneurriak egonkortzeko asmoz eta, bestaldetik, kanpo-egonkortasunaren aldetik, beste dibisekiko truke-tasen egonkortasuna lortzeko helburuarekin. Diru-politikak berebiziko garrantzia hartu du azken hamarkadetan politika ekonomikoaren barne. 80ko eta 90eko hamarkadetan, inflazioaren kontrola helbururik funtsezkoena bihurtu zen herrialde guztietan, ziurtzat jotzen zelako inflazio-tasa txikia nahitaezkoa zela langabezia-tasa txikiak eta hazkunde-tasa handiak eskuratzeko (Bain eta Howells, 2003). Baina, jakina, diru-politika garatzeko orduan, zerbait zehatzagoa argitu behar da politika horren helburuei buruz. Helburu zehatzak behar dira eta, ahal den neurrian, zenbakiekin loturik dauden helburuak. Jakina, helburu horiek zehazteko orduan, iritzi ezberdinak sortzen dira, helburu eta tresna zehatz bakoitzaren baliagarritasun eta kostuei buruz. Bestaldetik, inflazioa murrizteko helburua bera, zalantzan egon daiteke: a) murriztu nahi den inflazio mailaren arabera, eta b) Ekonomiaren egoeraren arabera (Gnos eta Rochon, 2005). Inflazio maila oso txikia bada edo Ekonomiaren egoera oso kritikoa, inflazioa murrizteko helburua bigarren maila batean gera daiteke, politika ekonomikoaren beste helburu batzuen aurrean eta —beharbada— onargarria izan daiteke inflazio maila mantendu edo handitzea. Edonola ere, epe luzera, hauxe da, gehienetan, diru-politikaren helburua: salneurri egonkorren inguru batean ekonomia-hazkundea piztea. Ikuspegi honetatik ere, diru-politikaren epe luzeko helburuak politika ekonomikoaren helburu orokorren azpian —eta, beharbada, gobernuaren politikaren helburu orokorren azpian
1 Alde horretatik, behin baino gehiagotan esan da, azkenean diru-politikaren eta politika ekonomikoaren helburuak berdinak direla (Acocella, 2000).

11

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ere— egon behar direla esan dezakegu. Hala ere, behin eta berriz esan denez (Jordan, Garcia eta Antuñano, 1999), liberalizatuta dagoen ekonomia-sistema batean ezinezkoa da ondasun eta zerbitzuen salneurrien bilakaera zuzenki kontrolatzea. Egiaz, faktore asko daude loturik inflazio-tasarekin: ekonomia-eragileen jokabidea eta igurikimenak, errentaren banaketa, ekonomiaren produktibitatea, merkatuen eraketa instituzionala, etab. Hori dela eta, diru-politikaren helburua inflazioaren zeharbidezko kontrola edo zaintza da, batez ere banku zentralaren erabakitzeko esparruaren barne geratzen diren tresnen bitartez. Diruaren merkatuan eragiteko asmoa dute tresna hauek, merkatu horretan dagoen diru kopuruan (diru agregatuen bidez) diruaren salneurrian (interes-tasen bidez) edo finantza-sistemaren jokabidean (orientabideak, seinaleak, igurikimenak, zigorrak, etab. erabiliz). Beste ikuspegi batetik, kontzeptu ezberdinak integratuz, hauek izan daitezke diru-politikaren helburuak: Diruaren balioaren egonkortasuna (Acocella, 2000: 315-319). Monetaren truke-tasetan eragitea. Ordainketen balantzaren egoera hobetzea edo horren egonkorrak ekiditea.

desoreka

Helburuok bateragarriak izan behar dira, aldi berean, ekonomia-hazkuntza, enplegu osoarekin eta —oro har— gizartearen ongizatearekin. Ikuspegi honetatik ere, diru-politikaren azken helburuak politika ekonomikoaren beraren helburu berberak dira (Jordan, Garcia eta Antuñano, 1999). Diru-politikaren ezaugarri berezia, jakina, helburu horiek lortzeko orduan, finantza-sektorearen bilakaeran eragiteko tresnak erabiltzea da. Ikuspegi honetatik, hauxe da diru-politikaren garrantziaren jatorria: finantzaarloa eta ekonomia erreala zuzen loturik egotea. Diru- eta finantza-sektorearen bilakaerak eragin zuzena du ekonomia-eragileen erabakietan, adibidez diruezarpenetan edo aurrezkian, eta hauen bitartez, inbertsio errealetan, hazkundean, etab. Diru-politikaren porrotak oso ondorio ezkorrak izan ditzake Ekonomian eta Gizartean. Adibidez: hiperinflazioa, estagflazioa, ekonomiaren atzeraldia, langabezia-tasa handiak, ondasunak inportatzeko edo esportatzeko zailtasunak, bai eta, batzuetan, dibisaren kolapsoa, diru-sistemaren ordez truke-ekonomia baten agerpena, edo dibisa batek beste dibisa bat ordezkatzea, etab. Alderantziz, nahiko onartua dago diru-politika garrantzi handikoa izan daitekeela epe luzeko hazkunderako. Epe luzeko helburu horiei begira, bi estrategia hauek erabil daitezke:
12

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

a) Lehena, ortodoxoena izango litzateke: egonkortasun monetarioa ziurtatuz, eta horrela finantza-aurrezkiak sortzeko pizgarriak sortuz batez ere. b) Alderantziz, nahiz eta oso jokaera ortodoxoa ez izan, diru-ezegonkortasuna bera ere erabili daiteke errenten banaketa kudeatzeko, inbertsioa sustatzeko asmoz. Idazle askok diru-politikaren egonkortasunari garrantzi handia eman diote, baina garrantzi hori erlatibizatu behar da, horren aurkako politikak behin baino gehiagotan izan baitira erabiliak Mendebaldeko gobernuetan (Acocella, 2000). Zein puntutaraino da eraginkorra diru-politika2? Alde batetik, haren kostu administratibo eta politikoak, gehienetan, politika ekonomikoaren beste tresnek sortzen dituztenak baino nabarmen txikiagoak dira, banku zentralek duten jokatzeko autonomiagatik, erabakiak legebiltzarretatik prozesatu behar ez izateagatik, etab. (nahiz eta autonomia horrek bere mugak eta arriskuak izan, jakina). Bestaldetik, diru-politikaren neurriek, askotan, oso astiro igartzen den eragina dute zerga, salneurri edo errenten politiketan. Alderantziz, ordainketen balantzean lor daitezkeen eraginak lehenago igartzen dira. Bestaldetik, diru-politika eraginkorra izan daiteke neurri ekonomiko handietan, politika ekonomikoaren helburu orokorrak lortzeko, baina zaila da diru-politika erabiltzea helburu oso zehatzak lortzeko asmoz. Bestaldetik, ikusiko dugunez, diru-politika murriztailea eraginkorragoa da bere helburuak lortzeko orduan diru-politika hedatzailea baino. Dirueskaintza handitzeak ez du bat etorri behar lortzen den eskaera eta maileguen handitzearekin (Acocella, 2000). Batez ere krisialdi egoeretan, eta kontsumorako joera marjinalaren arabera, diru-eskaintzaren handitzeak aurrezkia handitu dezake neurri handi batean kontsumoa eta eskaera handitu gabe. Herrialde baten diru-politikaren garrantzia eta eraginkortasuna zuzen loturik dago nazioarteko diru-politika sistemarekin: truke-tasa finkoak ala mugikorrak izatearekin, hain zuzen. Egiaz, Ekonomia ireki batean, diru-politikaren eragina zuzen loturik dago truketasa sistemaren izaerarekin. Truke-tasa finkoan oinarritutako sistemetan, kapitala mugikorra bada, ahula izan ohi da diru-politika (Bain eta Howells, 2003). Kapitala guztiz mugikorra balitz, diru-politika ez litzake eraginkorra izango. Kasu honetan, truke-tasa finkoren sistemaren barne dagoen herrialde txiki batek ezingo luke bere diru-politika propiorik ezarri. Truke-tasak arautzeko beste sistema batzuetan, nolabaiteko askatasuna gordetzeko gai dira herrialdeak, erlatiboki zabalak diren bandak onartzen
2 Ik. Jordan eta Sanchez, 2008.

13

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

badira truke-tasa sistemaren barne, edo gobernuak gai badira beraien dibisak debaluatzeko edo birbalioztatzeko sistemaren barne, sistema kaltetu barik, edo gobernuaren inflazioaren aurkako joeraren irudia kaltetu barik. Bestetan, merkatu irekiko eragiketak erabiltzen dira atzerritiko diru-eraginen ondorioak murrizteko. Hala ere, estrategia hauek ezin dira arrakastatsuak izan epe luzera, kapitalaren mugikortasuna handia den mundu batean. Oro har, diru-politikaren eragin handiena truke-tasak flotatzaileak diren herrietan igartzen da. Baina eragin zehatza oso loturik dago truke-tasen mugimenduen eragileekin. Printzipioz, diruaren eskaintza handitzen bada, proportzionalki aldatu beharko litzateke ere truke-tasa, erosteko ahalmenaren paritatea gordez, epe motzera eta luzera. Baina truke-tasak barne-salneurriak baino askoz aldagarriagoak dira eta, beraz, epe motzera, erosteko ahalmenaren paritate hori ez da horren erraz gordetzen. Behin baino gehiagotan, paritate hori gabe, geroko paritateari buruz egon daitezkeen igurikimenak dira garrantzi handiena duen faktorea. Truke-tasa aldagarriekin ere, herrialde bateko diru-politikak beste herrialdeetan eragina izateko aukera du, batez ere herrialdeen arteko ekonomia-harremanak handitu diren neurrian. Hortik etorri dira diru-politiken nazioarte mailako koordinaziorako proposamenak, orain arte arrakasta gutxi izan dutenak (Bain eta Howells, 2003). Edonola ere, oraingo finantza-krisialdiaren ondorioz dolarrarekin sortu diren kezkak eta egonkortasunaren aldetiko beldurrak aukera berri bat izan daitezke dibisen arteko harremanak berraztertzeko. B. Diru-egonkortasunaren garrantzia Diru-politikak garrantzi handia du bai ekonomiaren banaketa-justizian, bai eta ekonomiaren garapenean ere. Inflazioak eta deflazioak eragin ezkor nabariak dituzte ekonomiaren garapenean. Eragin ezkor horien artean, ondokoak azpimarra daitezke: Ekonomia-ziurgabetasuna handitzea3. Horrela, ekonomia-kalkuluak desitxuratu egiten dira eta horrek, berez, inbertsio eta aurrezkiaren aurkako eragina izan dezake. Ekonomia-eragileen artean aberastasuna modu arbitrarioan birbanatzea ekar dezakete4, diru-aktiboen titularrak diren edo beraien sarrerak diruaren

3 «Epe luzera, dibisaren suntsipenarekin amaitzen da inflazioa» (Von Mises, 2006). 4 Modu zehatzagoan esanda: negoziazio-ahalmen txikiagoa duten gizarte-sektoreak dira inflazioaren eragin kaltegarriak jasaten dituztenak batez ere. Adib.: pentsiodunak, langabetuak, enpresa txikietako langileak, etab. (Ik. Antuñano, 1999). Askoz babestuago daude, adibidez, erakunde publikoetako langileak edo hitzarmen kolektiboen bidez inflazioa konpentsatzeko aukera duten langileak (batez ere, enpresa ertain eta handietako langileak).

14

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

-

salneurriaren bilakaerari egozten dioten5. Herrialdearen nazioarteko lehiakortasuna itxuraldatzea. Hiperinflazioaren arriskua kasu batzuetan, eta atzeraldi/depresioaren arriskua beste batzuetan. Inbertsio eta berrikuntzaren aurkako eragina.

Bestaldetik, inflazioaren ondorioz, handitu egiten dira interes-tasak eta, beraz, epe motzeko ekoizpen-prozesuak sustatu egiten diren bitartean, epe luzeko kapital-eraketa nabarmen kaltetuta suertatzen da. Gainera, errenten erosioari aurre egiteko asmoz, baliabide gehiago erabiltzen dira gastu eta kontsumorako (Jordan, Garcia eta Antuñano, 1999) eta gutxiago aurrezki eta inbertsiorako. Arrazoi hauengatik guztiengatik, politika ekonomikoaren6 funtsezko helburuetako bat hartzen dute diru-egonkortasuna gobernu eta banku zentralek7. Hori bai, ezberdintasun nabariak daude herrialde batetik bestera irizpide honi ematen zaion garrantziaren aldetik. Bestaldetik, geroxeago ikusiko dugunez, zenbaitetan, nahiz eta oso politika ortodoxoa ez izan, diru-politika hedatzaileen aldeko apustua egin dute gobernuek eta adituek, arrazoi ezberdinengatik.

C. Diru-politikaren sinesgarritasuna8 Garrantzi handiko osagaiak dira inflazio-igurikimenak diru-politikan eta, beraz, politika honen sinesgarritasuna bera. Diru-politikaren sinesgarritasunik ezak inflazio-tasa handiagoak sustatzen ditu9. Beste modu batean esanda, diru-politikaren agintariek inflazioaren aurkako jokabidean lortzen duten sinesgarritasuna funtsezko tresna da inflazioaren aurkako politikan (Drazen, 2000). Gobernu eta banku zentralen helburuak lortzeko, interes handikoa da gizartean dauden inflaziorako igurikimenak eta banku zentralaren helburua bat etortzea

5 Diru berriaren jaulkipenaren bidez sortutako inflazioaren eragin ezkorren ondorio kaltegarri eta bidegabeak azpimarratu dira bereziki adituen artean behin eta berriz eta, zehazki, diru berriaren lehenengo hartzaileentzat dakartzan abantailak eta azken hartzaileentzat dakartzan desabantailak. Ik. Von Mises, 2006. 6 Hiperinflazioaren arriskua handitu egiten da, batez ere, jendeak galtzen duenean diruaren balioan duen konfiantza. Etengabeko inflazioaren ondorioz, bat-batean, epe motzeko salneurrietan aurreikusten diren aldaketen aurrean, erosketak lehenbailehen aurreratzen —eta inflazioa leherrarazten— hasten da jendea. Ik. Von Mises, 2006: 64. 7 Hala ere, egon badaude inflazioaren epe motzeko onura batzuk: ekoizpen eta enpleguaren birmoldaketetan eta modernizazio-prozesu teknologiko bizkorretan denbora irabazteko aukera ematen du inflazioak (Jordan, Gracia eta Antuñano, 1999). Baina, batez ere, lanaren kostuak murrizteko tresna gisa erabili da historikoki inflazioa politika ekonomikoetan. Nahiz eta, jakina, sindikatuen presioen ondorioz eta hitzarmen kolektiboen bitartez, inflazioarekiko indexazio-ohiturak sustraitu direnetik askoz zailagoa izan eragin hori lortzea. 8 Garrantzi handiko aldagaia da sinesgarritasuna politika ekonomiko osoan. Egia da diru-politikaren esparruan landu direla batez ere kontzeptu horiek eta horixe da gai hori kapitulu honetan aztertzeko arrazoia. 9 Diru-politikaren sinesgarritasunaren ondorioak sakontzeko, ik. Persson eta Tabellini, 2000: 397-418.

15

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

edo, gutxienez, hurbil egotea. Horretarako, funtsezkoa da banku zentralek irudi ona sendotzea eta ekonomia-eragileek benetan uste izatea banku zentralek konpromiso sendoa dutela jarritako helburuekin. Garrantzitsua da, hasteko, diru-politikaren arduradunek egiten dituzten iragarpenak sinesgarriak izatea10. Eragile pribatuek benetan sinesten badute inflazioa murrizteko asmoz gobernuak hartu dituen konpromisoak beteko direla, salneurriak ez direla horrenbeste igoko pentsatuko dute ere. Langileek salneurrien handitze handiak itxaroten badituzte, soldatei buruzko negoziazioetan, soldatak igotzeko joera igarriko da eta horrek salneurrien benetako handitzea ekarriko du, bai enpresen gastuak handitzen direlako, bai eta eskaera bera ere handitzen delako. Zenbait tresna daude zabaltzen diren iragarkiak sinesgarriak egiteko. Horietako bat banku zentralen ezarpena bera izan da, inflazioa murrizteko eta barneekoizpena handitzeko helburuekin. Batzuetan, pizgarri bereziak ezartzen zaizkie banku zentraletako zuzendari edo arduradunei inflazioa murrizteko helburu horiek lortzen direla ziurtatzeko asmoz. Baina inflazioa murrizteko politikan banku zentralek eskuratzen duten sinesgarritasun horren oinarriak beste batzuk izan daitezke ere: Denboran zehar metaturiko esperientzia, arduradunen ideologiak, arduradunen lanbideesperientzia, iritzi-artikuluak, adierazpen publikoak, etab. D. Diru-politika eta hauteskunde-zikloak Azken hamarkada hauetan, eta politika ekonomiko instituzionalistak pisu handiagoa hartu ahala, hainbat azterketa egin dira diru-politikan eta dirupolitikaren ondorioetan hauteskunde-zikloek duten eraginaz. Alde batetik, hauteskundeen ondorioz, askoz larriagoa bihurtzen da dirupolitikaren sinesgarritasunaren arazoa. Nahitaez, diru-politikaren helburuen atzetik epe luzeko egonkortasuna edo hauteskundeen aurreko interes politikoak dauden susmoa baztertzea ez da horren erraza izaten. Bestaldetik, ez bakarrik igurikimenen aldetik. Diru-politikan hartzen diren benetako erabakien aldetik ere, hauteskunde-zikloen eraginez epe laburreko helburuak jar daitezke epe luzeko helburuen gainetik. Adibidez, trebeak diren gobernuek, atzeraldiaren arrisku baten aurrean, diru-politika hedatzaileagoa behar denean, inflazio-tasa handiagoak sorraraziko dituzte. Trebeak ez diren

10 Batez ere, inflation targeting (edo «inflazio-helburu zuzenak») delako politika erabiltzen denean da garrantzi handikoa banku zentralen sinesgarritasuna (Sala Ríos, 2005). Politika hauek indarrean dauden herrialdeetan garrantzi handiagokotzat jotzen dira banku zentralen berjabetasuna eta komunikazio-politika.

16

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

gobernuek, alderantziz, beharbada, hauteskundeen aurrean arrakastatsuagoa izango den diru-politika baten bitartez, inflazio-tasa txikiagoak mantenduko dituzte, nahiz eta epe ertainera kaltegarriagoa izan Ekonomiarentzat. Oro har, diru-politikaren aldetik, eta egindako azterketa politikoen arabera, abantaila bat dute eskuineko alderdiek hauteskundeen aurrean. Hautesleek dirupolitika murriztaileagoak hobeto balioesten dituzte eta, neurri batean, hainbat herrialdetan, harremanetan jartzen dituzte diru-politika horiek eta eskuineko alderdi politikoen ohiko jokabideak. Bestaldetik, badaude osagai instituzional batzuk eragin handia dutenak arlo honetan. Adibidez, AEB bezalako herrietan lehendakaritza indartsuaren instituzioak aukera handia ematen dio aurkeztutako lehendakariari hauteskundeetan hartutako epe motzeko konpromisoak ahaztu edo gainditu ahal izateko, politika ekonomikoaren epe luzeko beharrengatik. Eragin berezia dute, alde horretatik, legebiltzar indartsuak dituzten sistemek ere. Kasu horietan, hautesleek, erabakiak hartzeko orduan, askotan, ezberdindu egiten dituzte exekutiborako eta legebiltzarrerako hartzen dituzten erabakiak, epe laburreko joera politiko oportunistei aurre egiteko aukera gehiago emanez. Azkenik, banku zentralen instituzioak ere errazten du errealitatean aplikatzen den diru-politika hauteskunde-prozesuen epe laburreko joeretatik urruntzea (Persson eta Tabellini, 2000). E. Diru-politikaren eragin enpirikoak Guztiz eztabaidatua izan da diru-politikaren garrantzia ekonomialarien artean azken hogeita hamar urte hauetan. Zein puntutaraino da garrantzitsua dirupolitika inflaziorako, hazkunderako, enplegurako? Ideologia, teoria eta ikuspegi politiko ezberdinek irizpide ezberdinei jarraitu diete galdera hauen aurrean. Eta oso zaila da gutxieneko adostasun bat lortzea ildo ezberdinen artean. Hala ere, aditu gehienek onartzen dituzten ondorio gutxi batzuk atera dira azterketa hauetatik (Persson eta Tabellini, 2000, OECDko herrialdeei buruz): 1. Inflazio-tasek aldaketa handiak izaten dituzte herrialde batetik bestera eta urte batetik bestera. Hala ere, joera komun batzuk egon badaude: inflazioa txikia izan zen 60ko hamarkadan, baina oso handia 70ekoan, eta jaitsi egin zen 80ko eta 90eko hamarkadetan herrialde guztietan. 2. Epe laburrera, harremanetan daude inflazio-tasak eta aldagai errealak (hazkundea, langabezia) baina ez dago horren argi epe luzera. 3. Herrialde industrialetan, aurrekontuetako defizit handiak eta inflazio-tasa handiak ez daude harreman zuzenean 4. Aurrekontuetako defizitak handiagoak dira hauteskunde-urteetan, eta inflazioa handitu egiten da hauteskundeen ostean. Ematen du, halaber,
17

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

diru-politika hedatzaileagoak aplikatu ohi direla herrialde gehienetan hauteskundeen aurrean, Ekonomia fase dinamiko batean dagoela adierazteko asmoz. 5. Hauteskundeen ostean, ekoizpenaren bilakaera, oso epe laburrera, hauteskundeetan irabazle izan den alderdi politikoaren ideologiarekin dago loturik nolabait. Izendatu berriak diren ezkerreko gobernuak hedapenekin lotzen dira eta eskuineko gobernuak atzeraldiekin. 6. Oro har, ezkerreko gobernuak inflazio-tasa handiagoekin lotzen dira. 7. Batez besteko inflazio-tasak txikiagoak dira banku zentralak autonomoagoak diren herrialdetan. Ematen du ere truke-tasa finkoak inflazio-tasa txikiagoekin lotzen direla. F. Diru-politikaren mugak11 Diru-politikaren muga nabari bat denboraren aldetiko desfaseak dira. Dirupolitikaren eraginak ez dira gauzatzen egun batetik bestera eta, beraz, gerta daiteke eragin horiek gauzatzerakoan beharbada interesgarriak ez izatea dagoeneko edo, zenbaitetan, Ekonomiarentzat kaltegarriak izatea ere, ziklo ekonomikoaren fasea aldatzen den neurrian. Hori dela eta, gero eta gehiago, epe ertain eta luzeko joerak aurreikustea nahitaezkoa da diru-politikaren kudeaketan. Horretarako, ekonomia-eragileen igurikimenak, finantza-merkatuaren epe luzeko joerak eta enpresarien iritzien inkestak izan ohi dira adierazle interesgarrienak. Bestaldetik, behin baino gehiagotan esan da diru-politikaren eraginkortasuna «asimetrikoa» dela. Hau da, eraginkorragoa dela diru-politika murriztailea diru-politika hedatzailea baino. Diru-politika hedatzailearen bitartez, gastua handitzeko aukera ematen da, baina ezin da ziurtatu eragileen jokabidea zein izango den, zein puntutaraino handituko diren kontsumoa edo inbertsioa. Hirugarren muga bat da, jakina, kapitalaren nazioarteko mugimenduek duten askatasuna eta, beraz, gero eta zailagoa egiten zaie banku zentralei barne dirupolitikaren mugimenduak nazioarteko finantza-sistemaren eraginetik isolatzea eta, zehazki, kapitalaren sarrera eta irteeretatik. Azkenik, hainbestetan aipatzen den diru-politikaren sinesgarritasuna eta eragile pribatuen igurikimenak hartu behar dira kontuan ere. Banku zentralaren dirupolitika ez bada sinesgarria, banku horrek hartzen dituen epe motzeko neurriek ez dute eragin handirik izango, ekonomia-eragileek, beharbada, epe ertaineko politika ezberdina izango dela susmatuko dutelako edo.

11 Ik. Jordan, Garcia eta Antuñano, 1999.

18

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1.2 DIRU-POLITIKAREN TRESNAK
Diru-politikaren kudeaketan sortu ohi den arazo bat Politika horren helburuen eta tresnen arteko urruntasuna da. Tresna horiek kudea daitezkeen elementuak dira, ahal den neurrian diru-politikaren helburuak lortzeko asmoz. Baina helburuen eta tresnen arteko harremana ez da zuzena. Tresnen eta helburuen artean, zeharbidezko helburuak daude. Helburu horiek kudeatzea interesgarria izan ohi da azken helburuetan izan ohi duten eraginagatik, ez gehienetan berez duten interesagatik. Baina, batzuetan, zeharbidezko helburu horiek eskuratzeak ez du ziurtatzen azken helburuak lortuko direnik (Bain eta Howells, 2003). Bestaldetik, ia herri guztietan, diru-politika egikaritzeko funtzioarekin berez sorturiko erakundeak daude. Gehienetan, arlo exekutibotik berjabe dira erakundeok, adibidez Europako Banku Zentrala, Estatu Batuetako Erreserba Federala, Ingalaterrako Bankua edo Japoniako Bankua. Oro har, banku zentralak deitzen zaie eta beste mota bateko ardurak ere badituzte. Adibidez, banka-sistemaren eragiketen ikuskaritza. Diru-politikaren esparruan, arautzeko jarrera esku-hartzaileak edo merkatu libreko jarrerak hartzen dituzte gobernuek eta banku zentralek, arduradunen ideologiaren arabera baina baita ekonomia-bilakaeraren arabera, etab. ere. Dirua jaulkitzeko monopolioa dagoen lekuetan —herrialde gehienetan indarrean dagoena— edo dirua jaulkitzeko sistema arautu bat dagoenean —banku zentralarekin loturiko banku pribatuen bitartez— diruaren eskaintza aldatzeko aukera dute agintaritza monetarioek eta, horrela, interes-tasetan eragiteko ere, politika ekonomikoaren helburuak eskuratzeko asmoz. Gehienetan, banku zentralek ez dute eragin zuzenik zirkulazioan dagoen diru kopuruan, baina zeharkako tresna batzuk erabiltzen dituzte diru horretan eragin ahal izateko. Oro har, hauek dira diruaren eskaintza kontrolpean jartzeko tresna batzuk: Gobernuak edo banku zentralek ematen dituzten edo jasotzen dituzten maileguen interes-tasak aldatzea. Dibisak erosi edo saldu / Merkatu irekiaren eragiketak. Zor publikoa handitu edo murriztu. Gastu publikoa handitu edo murriztu12. Truke-tasak eraldatu.

12 Nabaria da, orobat, aurrekontu publikoek diru-politikan duten eragina. Batez ere aurrekontu horien defizita, eta defizit horren finantziazio-tresnak dira faktore funtsezkoenak. Behin eta berriz esan da, adibidez, inflazioaren sorreran ez dela garrantzitsua, berez, gastu publikoaren maila, ez eta erakunde publikoek eskuratzen dituzten baliabideak nola erabiltzen diren, baizik eta nola eskuratzen dituzten baliabide horiek (zergen bidez, zor publikoaren bidez ala diru berriaren jaulkipenaren bidez). Ik. Von Mises, 2006: 58

19

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

- Bankuen nahitaezko erreserbak / kutxa koefizienteak aldatzea. - Dibisa pribatuak arautu ala debekatu. - Kapitala inportatu edo esportatzeko zergak ala zerga-kenkariak ezarri. Diru-politikaren tresna formaletatik aparte, badaude «informalak» diren beste batzuk. Horien artean, adibidez: merkatuaren eragileenganako presio «moralak», edo gizartean edo ekonomia-eragileengan gerora begirako igurikimenak sortzeko komunikazio-politikak. Interes-tasak aldatzea13 Diruaren eskaintza zeharbidez murriztu daiteke interes-tasa nominalak handituz. Interes-tasak murrizteak bankuen bidezko finantziazioa pizten du eta, beraz, inbertsioa eta kontsumoa ere eragiten ditu, eta ekonomia-jarduera oro har. Interes-tasen aldaketak, beraz, merkatuan zirkulazioan dagoen diru kopuruarekin daude zuzen loturik. Diru-politika ez da interes-tasetan eragina duen faktore bakarra. Eragina dute ere, adibidez, inflazio- edo deflazio-prozesuek edo ekonomia-jardueraren goraldi edo atzeraldiek. Tresna ezberdinak dituzte gobernuek interes-tasetan eragin ahal izateko. Zor Publikoa jaulki eta erostetik aparte, adibidez —eta batez ere— bankuei ematen dizkieten maileguen deskontu-tasak ezarriz. Interes-tasa ofizial horrek zeharkako eragin adierazgarria du merkatuaren beste interes-tasa batzuetan (batez ere bankuen arteko merkatuetan), nahiz eta zehatz-mehatz batzuk eta besteak bat ez etorri. Zenbait herritan, maileguen, aurrezki-kontuen edo beste finantza-aktiboen interes-tasak ezartzeko aukera dute ere gobernuek. Interes-tasa horien bitartez, eragin zuzena lor daiteke diruaren eskaintzan. Altuagoak diren interes-tasek aurrezkia pizten dute eta inbertsioa adoregabetu, eta alderantziz interes-tasa txikiekin. Bankuen lege-erreserbaren aldaketak Erreserba likidoetan —maileguak emateko ezin erabil daitezkeenak— mantendu behar diren banka-gordailuen ehunekoa adierazten du bankuen lege-erreserbak. Honen helburua bikoitza da: alde batetik, bankuek har ditzaketen arriskuak murrizten dira inbertsio kopurua mugatzen delako, eta, bestetik, diru berria sortzeko bankuek duten gaitasuna mugatzen da ere.

13 Banku zentralek ezarritako interes-tasek epe ertain eta luzera Ekonomian eta, oro har, Gizarte osoan duten eragina (ik. Bellinger, 2007).

20

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Bankuen lege-erreserba murrizteak aukera ematen die bankuei mailegu gehiago emateko, eta zirkulazioan dagoen diru kopurua handitzen du. Horrela, legeerreserba hori kudeatuz, eragin zuzena izan dezake banku zentralak bankuek merkatuari ekartzen dioten diru kopuruan. Merkatu irekiko eragiketak Diru-politikaren funtsezko tresna dira merkatu irekiko eragiketak. Zirkulazioan dagoen diru kopurua eta interes-tasak kudeatzean datza, tresna zehatz batzuk erabiliz: mailegu, dibisa edo lehengaiak adierazten dituzten aktiboen salerosketak. Aktibo horiek salduz, dirua ateratzen da merkatutik eta, alderantziz, aktibo horiek erosiz, diru gehiago sartzen da sistemara. Eragiketa hauen guztien ondorioz, merkatuan zirkulazioan dagoen diruaren sarrerak edo irteerak gertatzen dira. Epe motzera, merkatu irekiko eragiketa hauen helburuak hauek izan ohi dira: interes-tasetan eragina izatea edo atzerriko dibisa baten aurrean edo urrearen aurrean truke-tasa zehatz bat eskuratzea. Merkatu irekiko eragiketa hauen artean, zor publikoa salerosteko gobernuek egiten dituzten eragiketak kokatzen dira: letrak, bonoak edo obligazioak. Barne-merkatuan saltzen den zor publikoaren jaulkipenek dirua xurgatzen dute merkatutik eta, beraz, zirkulazioan dagoen diru kopurua murrizten dute. Alderantziz, merkatuan dagoen zor publikoa —beste aktibo batzuekin gertatzen den moduan— erosten badu gobernuak, dirua ezartzen du merkatuan. Banku pribatuei emandako maileguak Gobernu askok, edo banku zentral askok, herrialdeko finantza-erakundeei maileguak emateko aukera dute. Aukera hori erabiliz, mailegu berriak emanez edo indarrean dauden maileguak indargabetuz, diruaren eskaintza zuzenki aldatzeko aukera dute diru-agintariek (gobernuek zein banku zentralek).

21

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1.3 DIRU-POLITIKA MOTAK
Diru-politikak sailkatzeko orduan zenbait irizpide erabili ohi dira14. Gobernuen esku-hartze mailaren arabera Alde batetik, politika ekonomiko guztien moduan, gobernuaren esku-hartze mailaren arabera sailka daitezke diru-politikak (Bain eta Howells, 2003) adituek behin baino gehiagotan egin duten moduan: a) Diru-politika «betearazlea», exekutiboa. Gobernuak behin eta berriz esku hartzen du diru-politikan modu zuzenean, helburu zehatz batzuk eskuratzeko asmoz. Gastu publiko handiegia, defizit handia eta inflazioa sortzeko joera duela esan da diru-politika honen aurka. Gainera, kudeatzeko oso zaila dela azpimarratu da ere. Alde batetik, gobernuaren aldetik dagoen informazio egokia eskuratzeko dagoen arazoagatik. Bestaldetik, aurreikuspen egokiak egiteko gobernuak dituen zailtasunengatik. Gainera, prozesu politikoan dauden hutsuneak eta luzapenak ere hartu behar dira kontuan politika hauek balioesteko orduan. Bestaldetik, behin neurri eta estrategia batzuk aplikatuta, oso zaila da jakitea horien aplikazioa arrakastatsua izan den ala ez. Batzuetan, gobernuaren kudeaketarekin loturik ez dauden beste arrazoiengatik lortzen dira helburu funtsezkoenak eta, alderantziz, nahiz eta hartutako neurriak egokiak izan, gerta daiteke ere helburuak ez lortzea aurreikusteko ezinezkoa zen arrazoi batengatik edo hartutako neurriekin loturik ez dauden beste arrazoi batzuengatik ere. b) Gobernuaren helburu bakarra epe ertain edo luzera inguru monetario egonkorra sorraraztea da. Esparru horren barruan, ekonomia-eragile pribatuek hartzen dituzte dagozkien erabakiak. c) Diru-politika, neurri handi batean, gobernuaren eskuetatik ateratzen da, autonomoa den banku zentralaren esku uzteko. d) Azkenik, aditu batzuek proposatu duten eredu teorikoaren arabera, diruaren jaulkipena bera pribatizatuko litzateke.

14 Diru-politika guztiek, modu batean zein bestean, zirkulazioan dagoen diru kopurua aldatzeko nolabaiteko joera dute. Baina, bestaldetik, diru-politikek —edo, hobeto esanda, diru-sistemek— eragin handia dute truke-tasen sistemetan ere. Horrela, urre-patroi sistemak urre-patroian kokaturik dauden beste dibisa guztiekiko harremanetan nahiko finkoa den erregimena sorrarazten du, eta —bestaldetik— erregimen flotatzaile bat gainerako dibisekin. Alderantziz, inflazioaren aurkako diru-politika batek (baita salneurriak egonkortzeko edo diru-agregatuak zaintzeko politika batek ere) truke-tasa flotatzaileak sorrarazten ditu, herrialde ezberdinetako diru-agintariek ez badituzte ezartzen bat datozen helburuak.

22

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Diru-politika hedatzaileak eta murriztaileak Diru-politika hedatzailearen helburua zirkulazioan diru gehiago jartzea da. Diru-politika murriztailearen helburua merkatuan zirkulazioan dagoen diru kopurua murriztea da.

DIRU-POLITIKA HEDATZAILEA Diru-politika hedatzaile baten bitartez, esan dugunez, zirkulazioan dagoen diru kopurua handitu nahi da. Horretarako, mekanismo hauetako bat erabili ohi da: a) Interes-tasa murriztu, bankuen maileguen bidez diru berriaren sorrera erraztuz. b) Bankuen nahitaezko erreserbak murriztu, horrela maileguak emateko bankuek duten gaitasuna handitu egiten da. c) Zor publikoa erosi, merkatura diru gehiago ekartzeko asmoz. Printzipioz, tresnok, diruaren eskaintza handituz, inbertsio eta kontsumoa sustatzen dituzte ere. Bestetan, diru-politika hedatzaileak erabili dira ere, behin baino gehiagotan, ekonomiaren lehiakortasuna berreskuratzeko asmoz edo, errenta errealak jaisteko15. Lehenago azaldu dugun moduan, debaluazioak, adibidez, hainbestetan erabili ziren sindikatuek lortutako soldaten igoerei aurre egiteko. Hori dela eta, behin eta berriz hauxe aipatu da debaluazio-politiken jatorriari buruz: «Ezkutuko jokabidea zen, nolabait, sindikatuen ahalmenari aurre egiteko» (Von Mises, 2006: 69). Keynes-ek berak hauxe esan zuen debaluazio-politiken alde: «Moneta debaluatzen bada eta langileak ez badira nahiko azkarrak horretaz konturatzeko, soldata errealen murriztapenaren aurkako erresistentzia ez dute jarriko, soldata nominalak maila berberean mantentzen diren bitartean». Hori dela eta, behin baino gehiagotan azpimarratu dira ikuspegi horretatik inflazioak batzuetan dituen helburu edo eragin antisozialak. Gaur egun, eta sindikatuek garai batean lortutako indarraren eraginez, lan-hitzarmenetan onartzen diren lansarien indexazioen ondorioz, politika inflazionista horien eragina ez da horren argia (Von Mises, 2006: 69). Azaldu dugun moduan, oso modu ezberdinean eragiten du ekonomia-eragile batzuengan eta besteengan. Edonola ere, askotan aipatu dira politika inflazionisten abantailak langabezia murrizteko eta enplegu osoa eskuratu ahal izateko16.

15 «Langabezia txarra da. Langabezia desagerrarazi nahi bada, moneta-inflazioa sorrarazi behar da» (Keynes, 2007). 16 Hauxe da Von Mises-ek (2006: 70) Keynes-en ahoan jartzen duena: «Enplegu osoa eskuratzeko nahitaezkoa da inflazioa. Langileak engainatu behar ditugu».

23

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Politika ekonomiko hauen arabera —II. Mundu Gerraren ostean nagusiak izan zirenak hainbat herrialdetan— nahitaez aukeratu behar zen: moneta sendoa langabeziarekin ala inflazioa enplegu osoarekin17. Oro har, diruaren balioa egonkortzeko asmoa duten diru-politika murriztaileen epe luzeko eraginkortasuna gaur egun onartzen bada hazkundearen garapena ahalbidetzeko asmoz, ez da horren argi ikusten diru-politika hedatzaileen epe motzeko eragina ekonomia berpizteko orduan (Acocella, 2000). DIRU-POLITIKA MURRIZTAILEA Nolabaiteko adostasuna dago adituen artean diru-politika murriztaileak eragin indartsua duela salneurrien mailan eta truke-tasan, bai eta enplegu eta errenten mailan ere . Zirkulazioan dagoen dirua gehiegizkotzat jotzen bada, diru kopurua murriztea komeni da. Horretarako, diru-politika murriztaileak erabiltzen dira. Diru-politika honetan erabili ohi diren tresnak diru-politika hedatzailearen aurkakoak dira: Interes-tasak handitu, maileguak garestitzeko asmoz. Banku zentralak banku pribatuei emandako maileguak murriztu. Bankuen lege-erreserbak handitu, zirkulazioan dagoen diru kopurua murrizteko asmoz. Zor Publikoa —edo beste titulu batzuk— saldu, titulu horien truke merkatutik dirua ateratzeko asmoz.

Bestaldetik «diru-politika murriztailea» espresioa beste zentzu batean erabili ohi da ere. Nahiz eta merkatuan dagoen diru kopurua ez murriztu, inflazioa zaintzeko politikari ematen zaion garrantziagatik-edo oso irizpide estuen arabera zaintzen da diru kopurua. Baina horrek ez du nahitaez eskatzen merkatutik dirua ateratzea. Nahikoa izan daiteke diru kopuruaren handitzeko joera zaintzea eta, batez ere, diru kopuruaren handitzea eta Ekonomiaren hazkundea bat datozela ziurtatzeko politikak eta tresnak martxan jartzea. Diru-agregatu batean oinarritutako politika18 Politika honetan, salneurrien bilakaera zaintzeko asmoz, diru-agregatuak handitzeko helburu bat zehazten da, eta helburu hori lortzeko hainbat tresna erabiltzen ditu gobernuak. Diruaren eskaintzaren zuzeneko zaintzaren bitartez inflazioa kontrolatzea da Politika honen helburua. 80ko hamarkadan zenbait herritan erabili zen politika hau —batez ere, Alemaniako Bundesbank-en— eta, honen oinarria diruaren eskaintzaren hazkuntza egonkorra ziurtatzea zen, diru eta kreditu mota
17 Von Mises-en ustez (2006: 72) dialektika faltsua da hau. Ez du kontuan hartzen lan-merkatua malgutzeko aukera. 18 Ik. Acocella, 2000: 320-324.

24

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ezberdinak barne (hauen erreferentzia kuantitatiboak erabiliz: M0, M1…) Salneurrien handitzea erreferentzia moduan hartu gabe —diru-politika gehienek gaur egun egiten duten moduan— diru-erreferentzia kuantitatiboetan oinarritzen zen. Estrategia honen arabera, zaintzen den aldagai monetarioaren eta gastatzeko erabakien artean harreman zuzena dago, salneurriak kontrolpean mantenduz. Sistema honetan jokatzeko oso marjina txikia dute banku zentralek eta, bestaldetik, beraien komunikazio-politika kudeatzea —eta banku zentralaren izen ona mantentzea— erraztu egiten du estrategia honek (Sala Ríos, 2005: 34). Inflazio-helburu zehatzetan oinarritutako politika19 Azken hamarkadan, finantza-arloko berrikuntza-prozesuek hautsi egin dute ordu arte diru-agregatuen eta gastatzeko erabakien artean zegoen harreman zuzena. Hori dela eta, gero eta herrialde gehiago hasi dira estrategia malguagoak erabiltzen salneurriak zaintzeko helburuaz (Sala Ríos, 2005, 35). Bestaldetik, politika honen abantaila garrantzitsu bat argitasuna da hainbat adituren ustez: helburu bat baino ez du banku zentralak diru-politika kudeatzeko orduan (Bain eta Howells, 2003). Politika honetan, salneurriak kontrolpean mantentzeko asmoz epe motz eta ertaineko helburuak zehazten ditu gobernuak inflaziorako, eta helburu horiek lortzeko konpromiso zehatzak hartzen ditu. Politika honen arabera, epe ertaineko helburu zehatz horiek publikoki iragartzen dira, banku zentrala ere politika honetan inplikatuz, eta horrela, bai gobernuak bai banku zentralak helburu horiek lortzeko konpromiso sendoa dutela sinesten dute ekonomia-eragileek. Politika honetan, inflaziorako aurreikuspena diru-politikaren oinarrizko helburu gisa erabiltzen da (argi eta garbi adierazita ala ez). Helburu horiek lortzeko orduan diru-adierazle ezberdinak erabiltzen dira, momentu bakoitzaren beharren arabera. Helburu horiek lortzeko orduan, askatasun handiagoa dute banku zentralek, bitarteko tresna batzuk edo beste batzuk erabiltzeko, benetako helbururik funtsezkoena salneurrien bilakaera zaintzea delako, eta ez diru-adierazle horiek kontrolpean mantentzea. Labur esanda, banku zentralaren interes-tasen bitartez edo beste tresna batzuen bidez, kontsumoko prezioen indizearen handitze-tasan eragitea da gobernuaren helburua salneurriak zaintzeko politika honetan.
19 Bain eta Howells-en ustez (Bain eta Howells, 2003) diru-politika kudeatzeko orduan azken helburuetan oinarritzen bagara, 3 aukera hauek ditugu: Inflazio-helburuetan oinarritutako politikak. BPG nominalaren araberako helburuak. Helburu monetario anitzek (truke-tasak barne) eratutako multzo baten araberako helburuak.

25

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Gehienetan, erabili ohi den interes-tasa bankuen arteko interes-tasa da. Hau da, gehienetan cash flow beharrengatik bankuek elkarri maileguak emateko orduan erabiltzen duten interes-tasa. Zehaztutako interes-tasari eusteko, merkatu irekiko eragiketak erabiltzen dira. Gehienetan, zehaztutako interes-tasa hilabetetan mantentzen da, edo urtetan ekonomiaren egoera egonkorra bada. Bestaldetik, politika honen aurka landu diren argudioen artean hauek azpimarra daitezke: a) Inflazioa helburu bakartzat hartzea kaltegarria izan daiteke eskaintzaren atzeraldietan. b) Ez da oso gardena, helburua lortzeko neurriak martxan jartzen direnetik ondorioak balioesteko aukera izan arte, urte eta erdi edo bi urte igaro daitezke eta, beraz, egindako lanaren eraginkortasuna neurtzeko zailtasun hori kontuan hartu behar da nahitaez. Alderantziz, denbora faktore hori ahaztu gabe, politika honen aurreko erantzukizunak kudeatzeko errazagoak dira, oso erraza delako helburuak bete diren ala ez balioestea. Hori bai, balorazio hori egiteko orduan, oso kontuan hartu behar da hartutako neurrien eta neurri horien ondorioen artean igaro behar den denbora. Hori dela eta, horrelako kasuetan, beste mota bateko eskakizunak egiten zaizkio banku zentralari: inflazioaren bilakaerari buruzko txosten serio eta sakonak, prentsa aurreko agerpenak, politikak jarraitzeko bileren aktak eta legebiltzarraren batzordeek egindako jarraipena eta hauen aurreko aurkezpenak (Bain eta Howells, 2003). Behin argituz gero lortu behar den helburua inflazioa dela, hauek dira erantzun beharreko konkrezioak: a) Zein inflazio-tasa sustatu behar da? b) Behin helburu hori zehaztuta, noizko zehaztu behar da helburu hori? c) Banku zentralaren autonomia, helburuei eta tresnei ere dagokie? Gehienetan, kontsumoko prezioen indizearen bertsio bat erabili ohi da inflaziotasa zehazteko orduan. Alde batetik, kontuan harturik erakunde publikoak biztanleen aurrean direla erantzule, biztanleen kontsumoarekin lotzen diren salneurriak nolabait kontuan hartzeak nahitaezkoa ematen du. Hori bai, jakina, ondasun eta zerbitzu guztien salneurrien bilakaerak du eragina Ekonomiaren ibilbidean, epe motz, ertain edo luzera. Bestaldetik, behin eta berriz azpimarratu da ez dela egokia helburua zehazteko orduan oso aldakorrak diren osagaiak ezartzea, distortsio nabariak sor
26

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

daitezkeelako helburu horiek kudeatzeko orduan. Batez ere, ondasun hauen salneurriak baztertu dira inflazio-tasen bilakaeraren azterketetatik: elikagaiak —urtaroen eragin nabariak jasaten dituztelako salneurriak zehazteko orduan—, eta energiaren salneurriak, azken hauek ere —eskaintzaren aldaketen ondorioz— oso aldakorrak direlako epe motzera.

Batzuetan, zeharbidezko zergak eta hipoteken interesak ere baztertu dira jarraitu beharreko indizetik. Hala ere, jarraitu beharreko indizetik horrenbeste kontzeptu baztertzeak urruntasun nabariak sor ditzake herritarrek igartzen duten inflazioarekin. Beste batzuek (Artis, 1998) Eurogunera begira, salneurri maioristekin loturiko indize bat proposatu dute, Europako kide diren estatu guztietan antzekoagoak direlako salneurri minoristak baino. Hala ere, salneurri maioristak minoristak baino askoz aldakorragoak direla kontuan hartu behar da ere. Beste batzuetan, inflazio-tasa zehatz bat bilatu gabe, banda bat ezartzen da helburu gisa. Edonola ere, bat datoz adituak inflazio-tasaren helburua % 0 ez dela izan behar adierazteko orduan. Arrazoi teoriko eta estatistikoengatik, gehienetan %  1etik gora zehaztu ohi da helburu hori. Errenta nominalarekin loturiko diru-politika Inflazio-helburuak zehazteko orduan sortzen diren zalantzen ondorioz, errenta nominalarekin loturiko helburuak erabiltzea proposatu dute aditu batzuek. Baina helburu horiek desabantaila nabariak dituzte ere: a) Errenta nazionalaren datuak berandu eskuratzen dira, ez dira guztiz fidagarriak eta geroko aldaketa txiki batzuk jasan ohi dituzte. Hau da, informazio zehatza, gutxi gorabehera, hiru hilabeterik behin edo lortzen da, eta ez hilero salneurrien bilakaerarekin gertatzen den moduan. b) BPG nominalaren zifrek aurretik hartutako erabakien ondorioak adierazten dituzte, eta ez horrenbeste Ekonomiaren geroko bilakaera. c) Errenta nominalak, berez, ez ditu bereizten benetako ekoizpenaren handitzea eta salneurrien handitze hutsa. Hori dela eta, aditu batzuek proposatu dute helburu ezberdinak ezartzea ekoizpenean, alde batetik, eta salneurrien igotzean, bestetik.

27

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

d) Egon badaude beste tresna batzuk (adib. politika fiskala) errenta nominalean eragiten dutenak eta ez daudenak banku zentralaren kontrolpean. e) Errenta nominalean eragiten duten aldagaiak horren ezberdinak izanik, helburu kontrajarriak sor daitezke. Bestaldetik, errenta nominalaren helburuak ezartzeak abantaila handiak ditu epe luzeko helburu gisa, eta epe labur eta ertaineko beste helburuak orientatzeko orduan. Bestela, eragiteko erraza da (politikariek ezagutzen dituzten aldagaietan oinarritzen delako) eta sendoa (Bain eta Howells, 2003). Truke-tasan oinarritutako diru-politika Interes handikoa da truke-tasa banku zentralentzat, inportatzen diren ondasunen salneurrietan eta enpresen etekinetan duten eraginagatik. Batez ere, jakina, oso irekiak diren ekonomietan. Diru-politikaren helburuetan truke-tasak integratzea, garrantzi handikoa izan daiteke, diru-politikaren kanpora begirako ondorioak kontuan hartzen direla ziurtatzeko. Bestela, gerta daiteke inflazio-tasaren murriztapena helburu bakartzat hartuta, helburu hori lortzea baina truke-tasa gehiegi handituz eta, adibidez, esportazioak kaltetuz. Truke-tasekin loturiko helburuak diru-politikan integratuz gero, argiago geratuko litzateke ere noren esku geratzen den truke-tasarekin loturiko helburuen ardura, zenbait herrialdetan ez dagoelako batere argi helburu horiek banku zentralari edo gobernuari dagozkion. Politika honen arabera, diruaren balio ideala babesteko asmoz, monetaren truke-tasa zehatz batzuk babesteko konpromisoa hartzen du diru-agintaritzak. Horretarako, dibisak kotizazio zehatz batzuetan salerosteko prest dago, monetaren balioa ezarritako mailan mantentzeko. Politika honen oinarria, beraz, atzerriko dibisa batekiko —edo batzuekiko— truke-tasa finko bat mantentzea da, zurruntasun maila ezberdinekin. «Fiduziazko tasa finkoetan» oinarritzen den sistema batean, tasa-truke finko bat jartzen dute indarrean gobernuek, baina truke-tasari eusteko ez dituzte aktiboki dibisak saltzen edo erosten. Horren ordez, bihurgarritasunik gabeko neurrien bidez mantentzen da truketasa. Adibidez, kapital-fluxuen bidez, inportatzeko edo esportatzeko baimenak, etab. Kasu honetan, gehienetan, merkatu beltzaren truke-tasa bat agertu ohi da; bertan, ofiziala ez den merkatuaren salneurrian saltzen da dibisa.
28

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

«Bihurgarritasun finkoa» duten sistema hauetan, egunero erosi edo saltzen dituzte dibisak gobernuek, lortu nahi den truke-tasa eskuratzeko (tasa finko bat edo banda bat izan daiteke). Interes-tasa hori berraztertu ohi da hilabetean behin edo bitan, banku zentralaren batzorde berezi batean. Interes-tasetan dauden aldaketak merkatuaren zenbait adierazleren arabera zehazten dira. Horrela, Ekonomiaren joerak aurreikusten saiatzen da, bai eta merkatua orientatzea inflaziorako zehaztutako helburuari begira. Mendebaldeko herrietan ere erabili ohi den diru-politikarako tresna bat da truketasen jarraipena. Urre-patroia Moneta-unitate baten balioa lehengai baten balioarekin lot daiteke. Batez ere, metal preziatu batekin. Horretarako, moneta-unitate bakoitza lehengai horren unitate edo kopuruen arabera definitzen da. Horrelako politiken helburua diruaren egonkortasuna ziurtatzea da. Agintaritza baten erabakien balizko arbitrariotasunetik kanpo utzi nahi da dirua sortzea eta beronen kopurua handitu edo murriztea. Metal preziatuak interes handikoa izan dira helburu horretarako, ez bakarrik beraien ezaugarri fisiko eta kimikoengatik. Batez ere, beraien balioaren egonkortasuna izan da faktorerik garrantzitsuena (Acocella, 2000). Hala ere, politika hauek ez dute ziurtatzen diruaren egonkortasuna ehuneko 100ean. Eta, bestaldetik, posible da ere, jakina, egonkortasun hori lortzea nahiz eta moneta-unitateak lehengai batekin ez lotu. Lehengaien artean, gehien erabili izan dena urrea da. Urre-patroiaren arabera, nazioaren dibisaren salneurria egonkor mantentzen da, urre kopuru batean neurtua. Urre-patroiaren oinarrizko ezaugarriak hauek dira: a) Banku zentralak billeteak jaulkitzen ditu. Ondasunekin truka daitezke billete horiek. Beraz, herrialde horren dibisa bihurtzen dira. b) Moneta-unitate bakoitzaren urrearekiko baliokidetasuna zehazten da. Adib: dolar batek x gramo urre. c) Banku zentralak urre-erreserbak gordetzen ditu, txanpon zein barretan, jaulkitako diruaren proportzioan. Billeteak urrearekin truka daitezke edo, dibisaren urrearekiko baliokidetasunaren arabera.

29

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

d) Urrea inportatzea zein esportatzea libre da. Horretarako, dibisaren eguneroko salneurriak erabiltzen dira (adibidez, merkatu irekiko eragiketen bidez). Urrearen salerosketak garrantzi handikoak dira ekonomia-hazkuntzarako eta egonkortasunerako. Urre-patroia «truke-tasa finkoa»ren politikaren aldagaitzat har daiteke. Eta urrearen salneurria, lehengaien salneurrien indizearen aldagaitzat. Keynes-en ustez, «erlikia barbaroa» zen urre-patroia. Baina, behin baino gehiagotan azpimarratu denez, abantaila handiak ditu diru-sistema honek: urrepatroiaren arabera, diru kopuruaren bilakaera berjabea da gobernuen politika eta alderdi politikoen aurrean20. Gastu publikoa handitzeko orduan, nahitaezkoa zaie gobernuei zergak handitzea. Beraz, gobernuen politika inflazionisten aurreko berme garrantzitsua izaten zen urre-patroia. Urre-patroia ez da gaur egun erabiltzen. Interes handikoa izan zen XIX. mendeko Ekonomia sustatzeko orduan. I. Mundu Gerra hasi zenetik, gobernuak hasi zirenean gastuak diruaren jaulkipenaren bidez finantzatzen, desagertu egin zen urre-patroia, aurrekontu-politika horiek garatzeko oztopo zuzena zelakoan. Hala ere, nolabait, urre-patroiaren aldagai bat erabili zen munduan, oro har, 1971 arte (Bretton Woods delako sistema). Horren abantailarik funtsezkoenak erraztasuna eta gardentasuna ziren. Sistema horretan, herrialde baten —Estatu Batuetan— urre-patroia sistema mantentzen zen. Gainerako herrialdeen dibisen eta dolarraren artean truke-tasa finkoa ezartzen zen. Sistema hori interes handikoa izan zen munduko ekonomia suspertzeko II. Mundu Gerraren ostean. Baina Estatu Batuetan sortu zen kanpoko defizitaren ondorioz —batez ere Vietnamgo gerrako gastuengatik— dolarren bihurgarritasuna suspenditu zuen Nixon lehendakariak. Fiduziazko diruaren aurreko alternatibak Doktrinaren ildo heterodoxoen artean, behin eta berriz, fiduziazko monetasistemaren etengabeko kritika egin da21. Kritika horren oinarria, batez ere, diruaren balioaren bilakaeraren arbitrariotasuna izan da, erabaki politikoen azpian geratzen delako. Batez ere, gastuak handitzeko gobernuen joerak nabarmen errazten direlako, Ekonomiaren egonkortasuna eta norbanako eta enpresen diruegonkortasuna kaltetuz. Eta, beraz, diruaren balioaren egonkortasunaren eta interes-talde zehatz batzuen interes politiko eta ekonomikoen arteko harremana gero eta nabariagoa egiten da, Ekonomiaren egonkortasuna interes politiko eta
20 «Hauxe da bere abantailarik funtsezkoena: xahutzaileak diren gobernuen aurreko babesa izatea» (Von Mises, 2006: 65). 21 «Egitura inflazionistetan, ohitura hauxe hartzen du herriak: baliabide mugagabeak dituen erakunde gisa hartzea gobernua: Estatua, gobernua, edozer gauza egiteko gai da» (Von Mises, 2006: 66).

30

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

pribatuen menpe jarriz. Arazo horiek direla eta, ekonomista eta politikari heterodoxoen aldetik batez ere, hainbat proposamen alternatibo egin dira. Aukera alternatibo horien artean, alde batetik, urre-patroira itzultzea proposatu egin da behin baino gehiagotan. Baina ez da izan proposatu den alternatiba bakarra. Beste batzuen artean, politika hauek ere proposatu dira: a) Nazio-estatuekin loturik ez dauden moneta «pribatuak» jaulkitzeko askatasuna. b) Urre-patroitik aparte, beste lehengai batzuetan oinarritutako patroia. c) Diru-politika kudeatzeko orduan banku zentralek duten askatasuna murrizteko lege-neurriak. d) Diru-jaulkipenaren politika legebiltzarren kontrol zuzenaren pean uztea, banku zentralen edo gobernuen esku utzi gabe. Diru-politika motak eta politika ekonomikoaren ildoak Politika ekonomikoaren ildo ideologikoen artean, oso ikuspegi ezberdinak egon dira diru-politikaren helburuei buruz. Ildo keynesiarren aldetik, eskaera agregatua da diru-politikan jarraitu beharreko aldagairik funtsezkoena. Horien ustez, eskaera agregatua da garrantzitsuena eskuragarri dagoen diru-eskaintza jasan ahal izateko. Monetarismoaren ikuspegitik, diru kopurua da aldagairik funtsezkoena. Horien iritziz, diruaren eskaintzaren eta eskaeraren arteko harremana zehazteko gakoa diru kopurua da eta, batez ere, diruaren eskaintza. Eskaintza-politikaren zenbait babesleren aldetik, salneurrien egonkortasuna izan beharko litzateke diru-politikaren oinarria. Eta, beraz, diruaren balio zehatz bat lortzea izan beharko litzateke diru-politikaren helbururik funtsezkoena. Hori guztia, horretarako banku zentralak sortu edo erretiratu behar duen diru kopurua kontuan hartu gabe.

-

-

Egia da ere, azken urteotan, gero eta pisu handiagoa hartu duela adituen arteko adostasunak inflazioaren zioen aurrean. Epe ertain eta luzera, gero eta argiago dago inflazioak izaera monetarioa duela. Beraz, funtsezkoa da banku zentralaren egitekoa diruaren eskaintza eta eskaera harremanetan jartzeko orduan. Epe motzera, egon badaude eskaintza eta eskaeraren beste faktore batzuk inflazioan ere eragina dutenak. Adibidez nekazaritza-arloko ekoizpen eta lehengaien salneurriak, eskaera agregatuaren aldaketak, lan-eskaintzaren erabilera-tasaren aldaketak, etab. Hori dela eta, inflazio-politikak, nahitaez, bai bilakaera monetarioa, bai eta eskaintza eta eskaera agregatuen faktoreak ere
31

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

hartu behar ditu kontuan (Jordan, Gracia eta Antuñano, 1999). TRUKE-POLITIKA Hauxe dugu truke-politika: truke-tasa kudeatzen duen politika ekonomikoaren alderdia, bai eta dibisen arteko balio konparatiboa, edo dibisak trukatzeko salneurriak. Bi dibisen arteko truke-tasek (edo atzerriko truke-tasek) moneta bat bestearen terminoetan neurturik duen balioa zehazten dute. Bi herrialdeen artean, alde bien arteko trukeak dibisa pare batean du eragina. Baina «benetako» truke-tasa atzerriko dibisa multzo baten arabera zehazten da, eta, neurri batean, herri baten kanpoko lehiakortasunaren osoko neurriaren erreferentzia bat izan daiteke. Benetako truke-tasa nominala merkataritza-trukeen arabera neurtzen da. Benetako truke-tasa «erreala» zehazteko, aldatu egiten da nominala, kanpoko salneurrien mailaren arabera, eta bertako herrialdearen salneurrien mailaren arabera. Benetako tasa nominalarekin alderaturik, «NPG(PNB)ren arabera zehazturiko benetako truke-tasa» izan daiteke egokiagoa, azken hamarkadotako nazioarte mailako diru-ezarpenen globalizazioaren errealitatea kontuan hartuz. Hala ere, gobernuak ezin ditu arbitrarioki truke-tasak manipulatu modu iraunkorrean. Monetaren balio ofiziala eta benetako balio erreala oso ezberdinak badira, dibisen nazioarteko merkatua arduratuko da balio hori automatiko zuzentzeaz. Truke-tasen araubideak Gobernu batek bere dibisa kudeatzeko orduan jarraitzen duen politika da truketasen araubidea. Eta hori bai atzerriko beste dibisekiko eta atzerriko trukemerkatuarekiko harremanetan ere. Truke-tasen araubidea, jakina, harreman zuzenean dago diru-politika osoarekin. Bakoitzaren malgutasunaren arabera, hauek dira truke-tasen araubideen oinarrizko motak: Truke-tasa flotatzaileak: araubide honetan, merkatua da truke-tasen aldaketak zehazten dituena. «Banden barruko» flotazioa: banku zentralak mantentzen ditu truke-tasak, banda baten barruan, edo truke-tasa zehatz batetik gehiegi urruntzen ez dela ziurtatuz.

32

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

-

Truke-tasa finkoak.

Herrialde bakoitzaren truke-araubidea herri bakoitzaren politika ekonomikoaren funtsezko oinarrietako bat da. Printzipioz, goian aipaturiko funtsezko erreferentzietatik abiaturik, hauek dira kontuan har daitezkeen aukerak: A. NAZIO-DIBISA EZ DUTEN HERRIALDEAK Zenbait herritan, legezko erabilera duen moneta edo dibisa propiorik ez dago, beste herrialde bateko moneta onartu dutelako edo diru-batasun bateko kide direlako (adibidez, euroaren esparrura sarturiko estatuak). Sistema hauetan uko egiten dio herrialdeak diru-politikaren kontrolari. Diruerabakiak beste herri batek hartzen ditu, edo, bestela, nazioarte mailako egitura politiko edo diru-batasun batek (azken honen esku dirua jaulkitzeko eta diru kopurua zaintzeko aginpideak utzi baitira). B. TRUKE-TASA FINKOAK Truke-tasa finkoen araubidean, dibisaren balioa beste dibisa batekin lotzen da (batez ere oso erabiliak diren dibisak: dolarra, euroa…). Herri hauetan, herrialdearen dibisak bihurgarritasun zuzena du beste dibisa baten truke. Currency board delako hitzarmena izanez gero, bertako moneta atzerriko erreserbetan oinarritzen da, ehuneko ehunean. Errealitatean, araubide mota honen barruan kokatu behar dira ere oso banda estuak dituzten dibisak, edo beraien moneta utzi duten eta beste herri baten dibisa onartu duten herriak. Truke-tasa finkoen sistema ezartzeko modu asko daude. Modu informalean, konpromiso politikoen bidez edo arauen bidez (zenbaitetan lege baten bidez ere finkatzen da irizpide hori). Sistema honek, jakina, nabarmen mugatzen du diru-politikaren esparruan Estatuak duen jokatzeko gaitasuna. «Truke-tasa finkoak» dituen sistema batean, bertoko dibisa-unitate bakoitza atzerriko dibisa-unitate batean oinarritu behar da. Horrela ziurtatzen da bertako moneta-oinarriak ez duela balio erlatiboa galtzen inflazioaren bidez, eta hard currency delakoan oinarrituta egon gabe, bertako dibisari egindako erasoen arriskua alboratzen du, hard (anchor) currency delakoa konbertitzeko. «Dolarizazio» moneta-sistema batean, atzerriko dibisa —gehienetan, dolarra— libreki erabiltzen da ordainbide gisa, bai modu esklusiboan bai bertako
33

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

dibisarekin batera. Horretarako arrazoiak hauek izan daitezke: biztanleriak bertako dibisarekiko konfiantza galtzea, edo inflazioa kontrolpean mantentzeko gobernuaren politikarekiko konfiantza galtzea, edo sinesgarritzat jotzen den diru-politika bat inportatzeko. Truke-tasak mantentzeko asmoz, herrialde bien diru-politiken helburuak bat etorri behar dira. Bestaldetik, herrialde bakoitzaren diru-politika beste herrialdeenaren menpeko bihurtzen den neurria, hainbat faktorerekin dago loturik: kapitalaren mugikortasuna, ekonomiaren irekiera, etab. C. TRUKE-TASA FLOTATZAILEAK22 Munduko dibisa erabilienen artean truke-tasen araubide ohikoena da, 1971tik aurrera. Sistema honetan, dibisen balioa aldagarria da merkatuaren gainerako salneurrien moduan. Nazioarteko ekonomia-harremanen egokitzapenek eragin zuzena dute truke-tasan. Ordainketen balantzaren superabitak dibisaren balioa handituko du eta, alderantziz, ordainketen balantzaren defizitak dibisaren balioa murriztuko du. Hala ere, kontuan hartu behar da merkatuaren araberako flotazio hori baldintzatuta dagoela nolabait. Monetaren truke-tasen balioaren aldaketa handiegiak mugatzeko asmoz, ohikoa da-eta banku zentralen esku-hartzea. Flotatzaileak diren truke-tasen araubide honen barruan, hiru aldaera hauek aipa ditzakegu: Truke-tasen ibilbidea aurretik iragarri gabeko flotazio zuzendua Diru-agintariak aktiboki jarduten dira truke-merkatuan, truke-tasa zehazteko asmoz, aurretik iragarritako ibilbide batekin konpromisorik hartu gabe. Truke-tasa hau kudeatzeko asmoz erabiltzen diren adierazleak, oro har, aukerakoak dira, diskrezionalak, eta bertan egiten diren egokitzapenak, askotan, ez dira automatikoak. Adibidez: interes-tasak, ordainketen balantzaren saldoak, nazioarteko erreserbak eta merkatu paraleloaren ibilbidea. Flotazio berjabea Araubide mota honetan, merkatuak berak zehazten du truke-tasa, eskaintza eta eskaeraren arabera. Diru-agintarien esku-hartzearen helburu bakarra aldaketak nolabait murriztea izan daiteke eta truke-tasaren gehiegizko fluktuazioak ekiditea,
22 Truke-tasa finkoen eta flotatzaileen arteko alderaketa baten laburpen gisa, bakoitzaren abantailak eta desabantailak kontuan harturik, ik. Acocella, 2000: 377-378.

34

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

baina ez truke-tasaren maila zehaztea. Printzipioz, araubide honen barruko diru-politika eta truke-politikak ez daude loturik. Banda baten barruko flotazioa Araubide honetan, banda batekin dago loturik bertako monetaren balioa, modu finkoan edo periodikoki egokiturik, banda horren barnean. TRUKE-TASEN FLUKTUAZIOAK Truke-tasa flotatzailea aldatuko da erreferentziazkoak diren bi dibisen edozein balio aldatu ahala. Dibisa baten balioa handituko da eskaera eskaintza baino handiagoa denean. Diruaren eskaera handitu daiteke salerosketetarako diruaren eskaera handitzen delako edo eskaeraren handitze espekulatibo batengatik. Salerosketetarako diruaren eskaera eta herrialdearen enpresa-jardueraren maila, barne-produktu gordina eta enplegu maila harreman zuzenean daude. Gehienetan, banku zentralen ardura da eskuragarri dagoen diruaren eskaintza eta salerosketetarako diruaren eskaeraren handitzeak egokitzea. Diruaren eskaera espekulatiboa zailagoa da banku zentralek kudeatzea. Hala ere, ahalegintzen dira, bai, mugimendu espekulatiboak kontrolpean jartzen interes-tasak egokituz. Betiko teoriek harremanetan jartzen zuten truke-tasen kudeaketa, batez ere, herrialdeen ekonomien bilakaerarekin. Baina nazioarteko kapitalen merkatuen gero eta pisu handiagoaren ondorioz, eta mugimendu espekulatiboen ondorioz, gero eta garrantzi handiagoa du interes-tasaren kudeaketak, batez ere epe motzerako mugimenduetan duen eraginagatik.

35

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

2. BANKU PRIBATUAK ETA DIRU-ESKAINTZA
1. Jakina denez, diruaren kontzeptu ekonomikoaren barne daude: txanponak eta billeteak, ageriko gordailuak edo likidezia maila altua, eta trukerako sozialki onartuak dauden ondasunak edo merkatuan transmisiorako eskubideak. 2. Dena den, ez da publikoki ezaguna diruaren sortzea, jatorria banku zentralen diruaren jaulkipenean baldin badu ere, aktibitate bankarioak jaulkitze publiko horretan duen efektu biderkatzailean oinarritzen dela funtsean. 3. Efektu biderkatzaile horren oinarrian dugu diruaren kontzeptu ekonomikoa ez izatea “aberastasunarena”, baizik eta beronen errepresentazio batena eskubide baten bidez, edo diruaren erabiltzaileek aberastasunaren truke aldakortzat ulerturiko ondasunarena. Hau da, horrek esan nahi du aberastasunak ez babestua izan daitekeen dirua egon daitekeela. Nahikoa da diruaren erabiltzaileek “sinestea” babes hori badagoela edo sozialki onartua dela. 4. Horrela, bankuek baimentzen dute beren gordailugileek gordailuak erabiltzea aktibo likidoa izango balira bezala, bankuaren maileguhartzaileei emana izan ondoren. Alde batera utzita desadostasun terminologikoak edo interpretaziozkoak, diruaren sorrera baten aurrean egotea edo diruaren zirkulazio handiago baten aurrean egotea, eskaintza monetarioaren efektuaren baliokideak dira. 5. Horrela, bankuek gordailuen bidez jasotako dirua “biderkatzeko” joera dute (herrialde bakoitzean legez ezarritako erreserba frakzionarioa kenduaz). Banku-gordailuen ohiko egonkortasunak elikaturiko konfiantzan oinarrituriko sistema da oinarrian. 6. Dena den, gure iritziz, gordailugileen konfiantza beren gordailuen berreskurapenean sektore bankarioari emaniko babes publikoan datza, eta erakunde publikoek ez dute utziko erraz bankuak jausten. Egungo finantza-krisian gertaturikoak, etengabeko erreskate-operazioen bidez, pertzepzio psikologiko orokorra sendotu besterik ez du egin. 7. Erreserba frakzionarioaren sistemaren bidez, beraz, bankuek, Estatuena den diruaren jaulkipenaren papera bereganatu dute modu mailakatuan23.

23 Galdera da ea konfiantza-sistema hau berein beraz eusten den, edo arrisku maila handiko sistema den, laguntza publiko sistematikoen bidez soilik mantentzen dena krisi-egoeretan. Baina, hau ez da dokumentu honetan jorratzeko debatea.

36

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

8. Praktikan, jakina den moduan, banku zentralek operazio anitzen bidez jaulkitzen dute dirua, monetaren eta billeteen bidez, bankuei emaniko maileguen bidez eta merkatu irekiaren operazioen bidez. Oro har, moneta-eskaintzak, banku zentralak sorturiko dirua barne — MO—, edo erabilgarritasun altuko gordailuek —oro har M1—, garrantzi handia dute garapen ekonomikoan —prezioetan, inflazioan, inbertsioan eta kontsumoan— eta hortik dator horren jarraipen estua politika ekonomikoaren kudeaketari dagokionez. 9. Finantza-krisiak bi eztabaida berpiztu ditu moneta-teoriaren inguruan, eta, bereziki, inflazioaren eta eskaintza monetarioaren arteko harremanaren inguruan. Horren arrazoia da, zalantzarik gabe, eskaintza monetarioaren bi aldagai oinarrizkoek —banku zentralaren diruaren jaulkipenak eta gordailu bankarioek— funtsezko aldaketak jasan dituztela beren ibilbidean krisiaren eztandaren ondorioz. Alde batetik “credit crunch” deiturikoak 2008tik aurrera eta, ondorioz, kredituak ematean jaitsiera eta zorpetze pribatuaren mailak, diru bankarioaren jaitsiera mailakatua sortu dute. Bestalde, banku zentralek moneta-politika hedakorrak egin zituzten, batez ere, arazoak zituen banku-sektorea laguntzeko eta bankuen arteko merkatua jausteari, eta kredituen merkatuari oro har, aurre egiteko. Nahiz eta gradu eta denbora ezberdinetan izan, moneta-politika hedakor horiek eragina izan dute AEBko Erreserba Federalean, Ingalaterrako Bankuan eta Europako Banku Zentralean. 10. Hain zuzen ere, AEBko Erreserba Federalak, Ingalaterrako Bankuak eta, neurri txikiago batean, Europako Banku Zentralak igo egin zuten beren moneta-eskaintza finantza-krisiaren eztandaren ostean. Ikusi dezagun 2008an krisiaren aurrean izaniko lehenengo erreakzioa azaltzen duen grafikoa (Iturria: Cumberland Advisors):

37

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

11. Garrantzitsua da nabarmentzea ezen zabalkunde monetarioa, zeina krisiaren eztandaren ondorioz igo baitzen, ez dela, hala eta guztiz ere, fenomeno berri bat. Alderantziz, badirudi azken hamarkadetako zabalkunde monetarioa dela Mendebaldeko herrialdeetan metatutako gainzorpetzearen arrazoia, aldi edo epe honetan. Fenomeno hau, AEBko Erreserba Federalaren eta Ingalaterrako Bankuaren kasuan bereziki larria dena baina eurogunean ere gertatu dena, garbi islatua gelditu da interestasaren garapenean eta banku zentralen aktiboen garapenean. Erreferentzia baterako, ikus dezagun AEBko oinarri monetarioaren garapena 1917 eta 2009 artean (Iturria Mises.org):

38

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Grafikoan garbi ikus dezakegu Erreserba Federalaren moneta-politiken ondorioz izandako oinarri monetarioaren zabalkundea 70eko hamarkadako lehenengo urteen ostean (1971n Nixon-en administrazioak urrearen eta dolarraren arteko loturaren apurketarekin bat egin zuen). 12. Krisiaren eztandaren ostean, AEBko monetaren zabalkunde hori handitu egin da eta AEBko oinarri monetarioa hirukoiztu egin da gutxienez (Iturria: St. Louis FED):

Horrekin batera, Erreserba Federalaren Balantzearen Aktiboak garapen paralelo bat izan du, logikoa den moduan (Iturria: Federal Reserve Board):

13. Ikus dezagun Erresuma Batuaren oinarri monetarioaren kasua, zeinak zabalkunde erradikalagoa duen (V. Anderson, st. Louis FED):

39

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

14. Erreskate-politika eta moneta-zabalkundearen politika hauen aurrean, 2008an AEBko Erreserba Federalak jaurtitakoak batez ere, prozesu inflazionista edo “hiperinflazionista” larria sortzeko arrisku-alarmarik ez da egin pasatu diren urteetan. 15. Oinarri monetario honen zabalkundeak zein puntutaraino ekar dezake inflazio altua edo hiperinflazioa izateko arrisku handia datozen urteetan? Nabarmena da, ez eskaintza monetario totalaren ondorio zuzenez, esan dugun moduan, ez dute banku zentralek zuzenean sortu, baizik eta bankuek eskura dituzten gordailuen bidez “sorturiko” diruarekin elikatzen da batez ere. Diru bankarioaren jausteak banku zentralak sorturiko dirua handitzea dakar eskaintza monetario orokorra asko handitu gabe eta, ondorioz, berehalako inflazio-efektuak ekiditen dira. 16. Historian, herrialde baten oinarri monetarioa bikoiztu edo hirukoiztea — orain gure banku zentralak egiten ari direna— inflazio altu bat bermatzea zen. Baina azken bi hamarkadetako esperientziek behin eta berriz erakutsi digute ezen zabalkunde-politika hauek arrakasta izan dezaketela eta inflazio altua ekidin daitekeela, baldin eta baldintza batzuk betetzen badituzte (V. Richard, G. Anderson, “Doubling Your Monetary Base and Surviving: Some International Experience”, 2010), hala nola: A) populazioak konfiantza galtzea ekiditea banku zentralaren fidagarritasunari prozesu inflazionarioak ekiditeko, eta B) zabalkunde-politikaren iraupen laburra, krisia gainditzean indargabetu behar dena berehala. 17. EBZren moneta-politikek kontuan izan dute diru bankarioaren garapena, eta ondorioz, ez bakarrik krisi-garaian, baizik eta azken hamarkadan oinarri monetarioa hasten ari dira behar den neurrian, diru bankarioaren beherakada indargabetzeko eta ziurtatzeko, oro har, eskaintza monetarioa egonkor mantentzen ari dela. V. grafikoak (Iturria: ECB) MO Euroguneko Oinarri Monetarioaren garapena konparatzen du eskaintza monetario orokorrarekin M3:

40

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

18. Honek guztiak ez du esan nahi zabalkunde politika hauek neutroak direnik politika ekonomikoaren ikuspuntutik. Banku zentralen zabalkunde monetarioaren kanalizazioa bankuen bidez gauzatzen da, eta badakigunez, horrek etengabea eta masiboa den diru-laguntza osatzen du sektore honetan. 19. Orain artean, oinarri monetarioaren zabalkundeak inflazio-efekturik sortu ez izanak ez du esan nahi arriskurik ez dagoenik. Hasiera batean, inflazioa ez bada sortu kredituaren jaustearen ondorioz, funtzionamenduan ez dagoen zirkulazioan dagoen diruaren biderkatzaile bankarioaren diru kantitatearen ondorioz sortu da. Baina aktibitate ekonomikoaren gora egite batek egoera hau aldatu, biderkatzaile bankarioa martxan jarri, eta, oinarri monetario jadanik disparatu honen gainean inflazio altuko efektu bat edo hiperinflazio-efektu bat sor dezake. Egoera horren aurrean, banku zentralen politikak eskaintza monetarioari eustera zuzenduko dira, oinarri monetarioa gutxituta beren bankuen finantzaketari, edo interestipoak igota. Arriskua banku zentralen gaitasunean dago politika hauek gauzatzeko beharrezko erritmoan moneta-eskaintza disparatzea ekiditeko. 20. Baina, oraingoan, moneta-eskaintzari dagokionez, banku zentralen politikaaldaketa erradikala ez da erraza izango. Bi arrazoi nagusi daude horretarako. Alde batetik, Estatuen zorpetze maila altuak interes-tasen igoerei sor diezazkiekeen erresistentzia politiko altuak24. Bestalde, Mendebaldeko banku zentralak zifra disparatuetan ari dira aktibo toxikoak pilatzen beren balantzeetan, epe motz eta ertainean likidatzen zailak izango direnak.

24 Ahaztu gabe, krisiaren azken faseetan Mendebaldeko banku zentralak hiperinflazio-arrisku handiko ekintzetan ari direla: aurrekontu publikoen finantzazioa banku zentralen bidez.

41

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

3. EUROPAREN MONETA-BATASUNAZ
1. Ez daukagu zalantzarik Ekialdeko erregimen komunistak jausteak eragina izan zuela moneta-unitate europarraren prozesuari bultzada emateko. Dena den, interpretazio batzuek ahaztu egin dutela ematen duen arren, moneta-batasunaren kontzeptua erreferentzia konstantea izan zen etorkizuneko europar integrazio-prozesuen aurreikuspenetan, hasierahasieratik eta, garbiago, 60ko hamarkadaren azkenetik. 2. Bereziki, Nixon Gobernuaren Bretton Woods-en kanbio-tasa finkoen sistema apurtzeak, 1971n, europar moneten koordinazio handiago baten aldeko mugimenduak bizkortu zituen. Garrantzitsua da gogoratzea 1972an moneta-politika bateratu baten aldeko lehenengo pausoak eman zirela “Suge Monetario Europarra” deiturikoa sortutakoan eta, batez ere, 1979an Europako Moneta Sistemarekin eta European Currency Unit (ECU) edo ecurekin. 3. Europako Moneta Sistemak bere oinarrizko helburuak bete zituen Europan kanbio-tasen egonkortasun maila inportante bat lortu zuenean, bateratze handiago bat eta kapitalen zirkulazio librerako aurrerapen mailakatu bat. Kapital-tipoen fluktuaziorako ezarritako mugak garrantzitsuak izan ziren inflazio-tasa altuko herrialdeak prezio-egonkortasun handiago baterantz bideratzeko. Kanbio-tasen egonkortasuna garrantzizko faktoretzat hartu zen Europako barne-merkatua bultzatzerakoan. 4. Europako Moneta Sistemaren ondoren, 80ko hamarkadaren bukaeran, jauzi kualitatibo bat egin zen moneta-unitatearen alde; oinarrizko mugarri hauek ezagunak dira: 1988ko ekainean Europako Kontseiluak batzorde bati lan bat eskatu zion: “Etapa konkretuak ikertu eta proposatzea batasun ekonomiko eta moneta-batasun baterantz bideratuak”. Mandatu horren aplikazioan, Batasun Ekonomiko eta Monetarioaren Ikerketarako Lantaldeak 1989ko apirilean onartu zuen Delors Txostena deiturikoa edo “Batasun ekonomiko eta monetarioaren txostena”, Madrilgo goi-bileran 1989an. Estatu europarren arteko konbergentzia makroekonomikorako betebeharrekin batera, Maastricht-eko Itunak beraiek betetzeko epemugak eta moneta bakarraren sarrera definitu
42

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

zituen, azken epetzat 1999. urtea jarrita. Bruselako Kontseilu Europarrak 1998ko maiatzean onartu zuen hirugarren eta erabakigarria izan zen fasearen hasiera, lehenengo 1 Estatuen parte-hartzearekin. 5. Funtsezko auzia da —eta interes berezia duena gaur egun— zein izan ziren Europa moneta bakarraren aldeko jauzi kualitatibo hau ematera eraman zuten arrazoiak. 6. Europako Moneta Sistemaren balantzea egiteko orduan, honela laburtu zituen Delors Txostenak haren ezintasunak: Herrialde batzuk ez dira sartu kanbio-tasen mekanismo komunean. Herrialde bat (Italia) fluktuazio- edo gorabehera-marjina handiagoarekin parte hartzen ari da. Politika fiskalen bateratasun nahikoa ez izateak eta aurrekontuen defizit handi eta iraunkorrak tentsiogune moduan diraute herrialde batzuetan eta moneta-politikaren gainean neurriz kanpoko zama jarri dute. EMSren bigarren etaparako trantsizioa eta Europako Moneta Funtsarentzat ezarritakoa ez dira bete. Ecuak paper mugatua jokatu du hainbat arrazoirengatik. Horien artean, banku zentralek haren erabilera mugatu izana dago. 7. Maastricht-eko Itunaren aurreko testuinguru zientifiko eta politikoak moneta-unitatea martxan jartzeak politika ekonomikoen bateratzea baldintzatuko zuela garbi ematen zuen. Sarri aipatu dira zenbait herrialdetako adituen jarrerak, moneta-unitatearen sarreraren kontrakoak edo, haren lekuan, sarrera Maastricht-eko Itunean ezarritako baldintzetan egitea. 8. Maiztasun txikiago batekin aipatzen da 1989ko Delors Txostena, Maastricht-eko Itunerako oinarritzat hartu zena eta hurrengoa zioena espresuki: “Batasun ekonomikoak eta monetarioak bi alde integral osatzen dituzte, multzo bakar batean eta, beraz, modu paraleloan inplementatu beharko lirateke”. “Lantaldeak badaki moneta-batasunaren lortze-prozesua onargarria dela bakarrik bateratasun maila altua lortzen bada”.
43

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

9. Delors Txostenak bazuen beharrezko politika ekonomikoen bateratasunerako baldintza zerrenda luze bat, merkatu bakarra osatzeko, moneta-batasuna martxan jartzeko xedearekin: i. Konpetentziarako politika eta merkatuaren mekanismoak indartzeko beste neurri batzuk.

ii. Merkatuak indartuak izateko beharra duten sektore ekonomiko edo area geografikoentzako baliabideak esleitzeko prozesuak bultzatzeko politika komunak. iii. Koordinazio makroekonomikoa, aurrekontuetan derrigorrezko arauak sartuaz. iv. Beharrezko beste disposizio batzuk, kide diren herrialdeen arteko marjinak mugatzeko eta politika ekonomiko baterako markoa diseinatzeko, orokorra erkidego osoarentzat. 10. Oinarrizko betebeharren aplikaziorik ezak aurreikusitako ondorioak izan beharko lituzke Delors Txostenaren arabera: v. “Deskoordinaturiko eta ezberdinak diren aurrekontu-politika nazionalek monetaren egonkortasuna zulatuko lukete eta desorekak sortu erkidegoaren sektore erreal eta finantzarioan”. vi. “Esperientziak diosku ezen merkatuaren pertzepzioak ez dituela beti seinale solido eta lotesleak ematen eta merkatukapital handi baterako sarbideak denbora batean desoreka ekonomikoen finantzaketa erraztu dezake. Horregatik herrialdeek onartu eta partekatu beharko lukete merkatu komun eta area monetario bakarrak debekuak inposatzea politiketan. 11. Monetaren ezartzearen aurreko etapen deskribapenean ere, beharrezko baldintzen artean honakoak azaltzen ziren: vii. “Epe ertainerako marko bat ezartzea helburu ekonomiko giltzarrientzat… jarraipenerako prozedura batekin, efizientziak monitorizatu eta desbideratze esanguratsuak daudenean esku hartzeko” (“Bigarren Etapa”). viii. “Ministroen Kontseiluak izango luke autoritatea erabaki zuzenki exekutiboak hartzeko, adibidez: mugatzeak ezartzea aurrekontu nazionalen gainean egonkortasun monetarioa mehatxatu dezaketen desorekak aurreikusteko”. 12. Kontua zera da, moneta-batasuna indarrean jartzea ahalbidetu zuen errealitateak ez zuela zerikusi handirik Delors Txostenean ezinbestekotzat jotzen zenarekin.
44

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

13. Jakina da ezen planteaturiko prozesuaren gainean zenbait ekonomistaren oinarrizko kontzeptu-eragozpenak moneta komun batek funtzionatzeko aukeraren gainekoak zirela, estruktura ekonomiko eta sozial horren ezberdinak zituzten herrialdeen multzo batentzat eta oraindik bateratasun politiko hasiberri batekin. 14. Euroaren ezarpenaren lehenengo urteetan, ezarpen horretatik sorturiko arazoak ikusgarriak egiten ari ziren, nahiz eta, kanpotik, euroak ondo funtzionatzen zuen itxura izan nazioarteko ekonomian hartzen ari zen pisuaren ondorioz, finantza-krisiaren eta haren balioaren egonkortasunaren eztanda arte, Europako Banku Zentralaren kudeaketa erlatiboki eraginkorraren bidez lortua. 15. Hala ere, gero eta efektu estruktural negatibo ikusgarriagoak ziren eta hainbat herrialdetako ekonomistek ikusarazi egiten zituzten modu errepikakorrean. Herrialdeen arteko desoreka estrukturalak ez ziren zuzentzen, nahiz eta europar periferiako Estatuetan hazkunde-tasak itxura batean inportanteak izan. 16. Gertatzen ari zena nabaria zen, eta 2004/2005 inguruan alarmak salto egiten hasi ziren entzun nahi zituztenentzat: ix. Eurogunearen lehiakortasunerako efektu hilgarri bat gertatzen ari zen: ekonomikoki atzeratuagoak ziren Estatuak eta garapenerako gaitasun txikiagoa zutenak lehian aritzen ziren ekonomia garatuenekin kapital eta inbertsioak biltzean, arrisku-kanbioa desagertu izanari esker. x. Zigortu egiten ziren soldata eta kostu sozial altua eta azpiegitura hobeak zituzten herrialdeak, kontuan izan gabe ordain gisa haien produktibotasuna eta garapen handiago baterako gaitasuna. xi. Behin inbertsioen kanbio-arriskua desagertuta, herrialde periferikoek zertxobait handiagoak ziren kapital-fluxuak jaso zituzten, neurri handi batean, euroguneko herri garatuenetatik zetozenak. 17. Baina dramatikoena hau da: oreka hau inbertsio-fluxuetan ez zen etorri ekonomia zentralen eta periferikoen garapenerako gaitasunen gertutasun handiago batetik, nahiz eta euroaren ezarpenaren lehenengo urteetan itxura hori zabaldu. Kontrakoa, 2004/05ean ekonomista askok abisatu zuten herrialde periferikoetako ekonomiak modu produktiboan kanalizatu ezin zituzten inbertsio-fluxuak ari zirela jasotzen eta aktibitate inproduktibo eta espekulatiboetara bideratzen ari zirela, gehienbat higiezinen sektorera.
45

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

18. Egia eta bistakoa da, ezen euroak espero ziren irabaziak sortu dituela dibisen transakzioen kostuei eta operazio komertzialen kalkulu-kostuei dagokienez, eta ondorioz, Europa barneko komertzioa eta inbertsioa erraztu ditu. 19. Azken finean, nabaria da euroak lortu duela, lehenengo helburu bezala, beragandik espero zena: euroguneko Estatu kideen artean kapitalaren mugikortasuna handitzea. 20. Arazoa da, ez dagoela garbi hori ote den nahi izandako helburu bat. 21. Zentzu horretan, litekeena da euroarekin gertaturikoa globalizazio finantzarioarekin gertaturikoaren erreflexua izatea. Dinamika biak garatu ziren kontzeptuzko testuinguru batean, kapitalaren desplazamendu geografikorako erraztasun handiagoak, berez, helburu zirela eta beti positiboak. Horrek helmuga-aukera gehiago ekarriko lituzke aurreratzaileentzat eta funtsak biltzeko erraztasun gehiago hauen beharra duten inbertitzaileentzat. 22. Errealitateak aurkakoa erakutsi du. Aurreratzaileen eta inbertitzaileen arteko urruntasun geografiko eta kulturalak hondatze drastiko eta iraunkorra ekarri du kapital-inbertsioen kalitatean. Urruntasunak ezezagutza sortzen du, bitartekariak erabili beharra, balorazio-agentzien zeharkako erreferentzietan fidatu beharra, etab. Kapital-aurreratzaileek eta inbertitzaileek ez dute sekula jakiten beren kapital-baliabideen azken helmuga zein den, zertan ari diren inbertitzen aurreraturikoa. 23. Azken finean, euroaren ezartzeak nahi zuenaren aurkakoa sortu du modu nabarian: kapitalaren esleipen ez-eraginkor bat Europan. 24. Nabaria ematen du, euroak benetan funtzionatzeko, beharrezkoak zirela aurrekontu komunitario bat eta fluxu konpentsatzaile estruktural batzuk, egun existitzen ez direnak eta etorkizunerako aurreikuspenik ez dutenak; haiek aurreikusi zituzten ekonomistek asmatu zuten osotasunean. 25. Edozelan ere, euroa ezarri zenetik gertaturikoa ikusita, ezarri zeneko testuingurua ikusita, ikusita, orobat, bere denboran zabaldu ziren ohartarazpenak —edo baita zer zen kontsentsu ekonomiko orokorra ere—, eta Delors Txostenaren testua ikusita, zeina Maastricht-eko Itunaren oinarri izan baitzen, batasun ekonomikoa lortzeko hauek guztiek monetabatasunaren ezartzearen atzerapena eta baldintzatzea gomendatzen zutela kontuan izanda, planteatzen den lehen galdera garbia da: zergatik hartu zen erabaki hura? Bigarrenik, zergatik hartu zen erabakia horren termino erradikaletan? Hau da: - Anbizio txikiagoko helburuak finkatuaz, izan daitezke tipo finko
46

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ezeztaezinean oinarrituta —edo ezeztatzeko zailak— moneta fisiko ezberdinetan aldatu ezin dena (kontuan izanda moneta hauek dibisa bakar batean aldatzeak duen efektu psikologiko izugarri handia). Moneta-unitatea ezartzea aurretik eman beharreko Politika Ekonomiko edo Fiskalen mendean jarri gabe.

26. Argumentu ekonomikoen eskasiaren aurrean, gure iritziz, arlo politikoan eta bereziki sorturiko testuinguru geoestrategikoan Ekialdeko Europako erregimen komunisten jaustearekin. 27. Hurrengo galdera etorkizunekoa da. Euroa mantendu ahal edo behar da? Erantzuna, ekonomikoa baino gehiago politikoa da hein handi batean, eta, beharbada, beste galdera bat egitera garamatza: europarrak benetan daude prest Europa federal baten alde egiteko politika ekonomiko eta aurrekontuen politika batekin edo nahiago dute dauden baliabideak biderkatzea politika erregional edo kohesio-politiketan? 28. Azkenik, galdera horren erantzunak beste aukera batzuk aztertu beharko lituzke, esaterako: a) Homogeneizazio sozioekonomiko handiago bat eurogunean Estatu zentral edo periferiko batzuen irteeraren bidez. b) Erdibideko aukera gisa, kanbio finko ezeztaezinen edo ezeztatzeko zailen dibisa komunik gabeko moneta-unitatea. 29. Garbi ikus daitekeenez, moneta-unitatea zalantzan jartzea progresiboki onartua izaten ari da ikuspuntu kontzeptual batetik. Baina posizio politikoak ez dira harberak izango modu errazean, zeren eta, euroaren baliagarritasun teorikoaren ondorioz, oraingo moneta aldatzeko trantsiziogastuak zailak izango baitira aurreikusteko eta euroaren apurtze edo erreforma estrukturalaren aukerak beldurra sortzen baitu gure arduradun politikoengan. Egungo moneta-sistema mantentzeak sor ditzakeen epe motzeko ondorioei izaniko beldur handiago batek bakarrik sor dezake posizio politiko hauen funtsezko aldaketa.

47

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

4. KRISIALDIAREN JATORRIA ETA INTERES-TASAK
1. Atzeraldi baten beldurrez, 2011n, AEBko Erreserba Federalak murriztu egin zituen interes-tasak modu zorrotzean, % 6,5etik, 2000ko abenduan, % 1,75era, eta % 1ean kokatu zen 2003ko ekainean, urtebete inguruan maila minimo horretan jarraituaz. Tipoen murrizketa hau segituan joan zen banku-kreditura eta, horren bidez, inbertsio finantzario eta higiezinetara, modu errepikatuan higiezinen eta kredituen burbuilak deituak sortuaz. Ondorengo grafikoa (Iturria: St. Louis FED), Erreserba Federalaren interestasak jaitsi zireneko testuinguru historikoan dago kokatua, pasatutako hamarkadaren lehenengo erdian:

2. Alan Greenspan berberak interpretazio hori kritikatu du honako argumentu hauekin: a) Banku zentralen epe motzeko interbentzio-tipoek ez dute zuzeneko eraginik higiezinen booma sorturako epe luzeko tipoetan, eta b) Boom hori globalizazio finantzarioak sortu zuen errealitatean eta garapenean zeuden herrialdeen gehiegizko aurreratzeak Mendebaldeko herrialdeetara eraman zuen. Greenspan-en arabera, “higiezinen merkatu hipotekarioaren tipoak moneta-politikatik aldendu ziren modu mailakatuan… sorreraren hasieran, mende-aldaketaren hasieran gutxi gorabehera, epe luzeko zorrarentzako merkatu global fluido batetik”.
48

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

3. Edozelan ere, dirudienez, AEBko Erreserba Federalaren interes-tasen politikaren inflazio-efektuak 2001 eta 2005 artean —EBZk jarraitua modu batean— bi faktore hauen ondorioz handituak izan ziren: a) Dolarraren paper zentral eta menderatzailea munduko ekonomian, zeinak mundu osora gehiegizko likidezia eraman zuen. b) Globalizazioak kreditaturiko erraztasuna —eta, bereziki finantza-globalizazioak— desoreka global gogorrak indartzeko, eta, bereziki, baliabide finantzarioen pilatzea garapenean dauden herrialdeetan Europan inbertituak eta, oso bereziki, AEBn. 4. Inflazioaren booma, banku zentralen zabalkundeko moneta-politikak sortua eta munduko ekonomiara eramana, ez zen bakarrik higiezinen sektorera deribatu. Baita enpresa-kreditura eta sektore finantzariora ere. 5. Nahiz eta batzuetan 2007ko krisiaren eztanda ustekabetzat hartu duten politika ekonomikoaren arduradunek, AEBko Erreserba Federalak, inflazio-arriskuak ezagututa eta ezagututa ere dolarraren balio-galtzea eta burbuila finantzario eta higiezinena, 2004 eta 2006 artean interes-tasen igoerarako prozesu luze bat hasi zuen (% 5,25 arte helduko zena 2006ko ekainean). Ikus ditzagun datuak (Iturria: Erreserba Federala) :

6. Interes-tasen igoera zakar hau izan zen burbuilaren lehenengo apurtzea eragin zuena 2006/07an, zeina mailakaturiko zorren ez ordaintzeen bidez adierazi baitzen familia eta enpresen aldetik, ekonomiak orokortasunean izandako zorpetze handiegiaren ondorio logikoa.
49

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

7. 2008an, krisiaren eztandaren aurrean erreakzio moduan, “depresio handi” baten arrisku bizia aurreikusiaz, banku zentralek interes-tasak jaitsi zituzten minimo historikoetara eta merkatua likideziaz bete zuten finantzasistemak behea jotzea ekiditeko.

8. Baina, berriz ere, esan dezakegu, ezen zabalkunde monetarioko politikak eraginkorrak izan daitezkeela epe motzerako likidezia-arazoak ekiditeko, baina ez kaudimenezko arazo estrukturaletan. 9. 2007tik aurrera AEBn eta 2008tik aurrera Europar Batasunean, honako hau izan da banku zentralen oinarrizko instrumentua finantza-krisiari aurre egiteko: interes-tasak minimora txikitzea AEBn eta eurogunean (Iturria Bloomberg):

10. Arazoa hauxe da: neurri hauek epe motzean dira eraginkorrak, baina ez epe luzean. Are gehiago, ez badira lehenbailehen zuzentzen, sakoneko arazoa handitu besterik ez dute egingo. Krisi txikiago baten aurrean ez bagaude behintzat —eta, noski, ez da kasua—, interes-tasa txiki batzuk
50

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

gainzorpetze bati gehituta, zorpetze handiagoa sortuko dute eta modu ezegokian bideratuko dira inbertsioak. Gainzorpetze-krisi larri bat, honen modukoa, bi modutan ebatzi daiteke bakarrik: a) Zorraren berregituraketarekin sektorearenarekin— eta/edo, —eta ondorioz finantza-

b) Zorpetze mailaren egokitzapen mailakatuarekin, bildutako zorraren amortizazio mailakatuaren bidez eta zor-metatze gehiago sortzea saihestuta. Baina 2008-09an sarturiko gutxieneko mailako interes-tasak kontrako noranzkoan doaz: arazoa atzeratu egiten dute denboran luzatuta, baina ezinezkoa egiten dute haren konponbidea —interes-tasa hauek mantentzen diren bitartean—, zeren zorpetze handiago bati arnasa ematen baitiote. Interes-tasak minimoetan kokatu ziren 2007an atzeraldi bat ekiditeko xedearekin, eta kolapsoa 2008an, baina efektu negatibo estruktural nabariak sortu ziren: · Alde batetik, gain-zorpetzearen arazoaren muinaren ebazpena atzeratu zen, pizgarriak kenduaz familia eta enpresen zorra amortizatzeko, interes-tasak suposatzen dituztenak. Bestalde, gainzorpetze berriak eragin ziren, 2008an bereziki sektore publikoan. Dibisen balio-galtze orokortua —dolarra eta euroa—, urrearekin alderatuta modu funtsezkoan jaitsi zuten balioa. Azkenik, AEBn eta Europan likideziaren zabalkundeak espekulazioa elikatu zuen modu larrian, kreditu produktiboaren merkatuaren dinamizazioa bultzatu beharrean. Dibisen balio-galtzeak eta likideziaren zabalkundeak aktibo finantzarioen espekulazioa bultzatu zuten, oinarrizko produktuak eta lehengaiak, krisialdiari aurre egiteko, industria europarraren gaitasuna jaitsiaz modu substantzialean.

· · ·

·

Autore batzuk kexu dira Europan interes-tasen ondoratzeagatik sorturiko likideziaren eztanda zor publikora bideratu izanaz, horrela, herrialde periferikoetan handituz doazen defizitak erraztu dira, eta horiek dira zor publikoaren egungo krisiaren jatorrian daudenak. Baina egia da, behin banku zentralek likidezia sortuta, banka pribatuak beste bide batetik ematen diola irtenbidea. Familia eta enpresa
51

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

gainzorpetuekin eta krisiaren aurrean beldurtuta, bankuek ez daukate interesik beren baliabideak ekonomiaren suspertzeari eskaintzeko, lar arriskutsua den kreditu produktiboari eskaintzeko. Eta funtsak zor publiko ustez seguruetara bideratu ziren, produktuen inbertsio espekulatibora eta lehengaietara. Krisi honen dimentsioak AEBko eta Europako banku zentralen baxurako interes-tasen estrategia alferrikako bihurtu du. Behin interes-tasak minimoetan kokatu ostean, gainzorpetze-egoera ez da zuzendu eta arazo estruktural eta koiunturazkoek horretan diraute. Moneta-politikaren oinarrizko instrumenturik gabe —interes-tasak—, banku zentralek kreditueskaintzaren eta aktiboen erosketaren politikara jo dute. Lehenengo AEBk eta ondoren Europak, gero eta handiagoak diren zifrekin, Mendebaldeko sistema finantzarioaren beharrezko berregituraketa ekidin nahi dute. Beharbada, inflazioa nahita sortuaz, zeinak karga finantzarioa diluituko baitu eta sektore finantzarioa salbatuko baitu.

52

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

5. EUROA FINANTZA-KRISIAREN AURREAN
1. Euroaren jatorriaren gainean egon daitezkeen ezadostasunak kontuan izanda ere, haren diseinuaren eta martxan jartzearen koherentzian, 2007an, finantza-krisiak eztanda egin artean, gai honen inguruko kontsentsu politikoa guztien adostasunarekin egin zen praktikan. 2. Finantza-krisiak, ordea, eta konkretuki euroguneko herrialde batzuetan sorturiko zurrunbiloek, moneta bakarraren proiektua zalantzan jarri dute ikuspuntu zientifiko eta akademikotik, eta modu paralelo batean zalantza politikoak sortu dituzte, batez ere, zenbait herrialde europarretan. 3. Egia da urte hauetan monetaren batasunak sorturiko arazoak sortu diren era berean aurreikusi zituztela aditu askok monetan bakarraren sorrerari buruzko Maastricht-eko Ituneko konpromisoak hartzerakoan. 4. Euroaren jatorriko arazoaren muina, beharbada, arrazoi ekonomikoen gainetik politikoengatik ezarria izatean egon daiteke. Presio politikoak, Mendebaldeko etorkizuneko agertoki geopolitikoan oinarriturikoak, Europako sistema komunistaren porrotaren aurrean eta Europar Batasunaren nolabaiteko oreka politikoa ziurtatzeko asmoarekin sortu dira, bigarren leku batean utziaz proiektuaren bideragarritasun ekonomikoaren gaineko zalantzak. 5. Europar moneta-batasunari egotzitako abantaila esanguratsuenak hiru izan ziren: a) Euroguneko herrialdeen desagerraraztea. arteko kanbio-tasaren arriskua

b) Moneta-aldaketen kostuak desagerraraztea. c) Europa barneko merkatu finantzarioak modu esponentzialean garatzea. 6. Laburbilduta, Europa barruko inbertsio eta merkatuak erraztea zen moneta bakarraren onura nagusia. Kostu nagusia, itxura batean, barneko eta kanpoko produktu eta zerbitzuen prezioa aldatzeko dibisen manipulaziogaitasuna galtzea litzateke, eta modu horretara Estatu bakoitzeko produkzio-enpresen posizio konpetitiboa. Logikoa denez, aukera makroekonomiko hauek Euroaren aldeko eta kontrako jarrera politikoak sortu zituzten:

53

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

-

-

Alde batetik, aldeko jarrera hartu zuten EBko beste herrialde batzuetara hedatzeko aukerak zituzten enpresek, baita garapen maila txikiagoko Estatuek ere, kapital-merkatu berriak sorturiko fluxu finantzarioekin onurak izateko aukeraren aurrean. Hasiera batean, aurkako posizioa zuten garapen-gaitasun handiko Estatuek eta kapitalak beste herrialde batzuetara ihes egiteko arriskua ikusten zutenek, baita merkatu “nazionala” galtzeko arriskua zuten enpresa industrialek ere.

7. Herrialde batzuetan zeuden erresistentzia oinarrizkoenak gailenduak izan ziren, batez ere, geoestrategia politikoko argumentuekin. 8. Bistakoa denez, euroaren sarreran aurreikusiriko hiru abantailak, monetabatasunari esker bete egin ziren oso azkar. 9. Horrek, Estatu garatuenek beren merkatua eurogunean ezartzea ahalbidetu zuen praktikan. Garapenerako gaitasun txikiagoa zuten Estatuek, bestalde, moneta-batasunetik kanpo jasoko zituzten kapitalfluxuak baino zertxobait altuagoak izan zituzten. 10. Baina, 2007an eztanda egin zuen finantza-krisiak erakutsi zigun europar moneta-batasunaren egituraketaren teknikaren desegokitasuna. Politika bateratu baten faltan, modu ezegokian ulertu zen Egonkortasun eta Hazkunderako Ituna nahikoa izango zela oreka makroekonomikoa ziurtatzeko eta euro indartsu eta orekatua jasan ahal izateko. 11. Laster egin zen ikusgai ezarritako baldintzak ez betetzearen ondorioek ez zutela nahikoa aurreikuspen izan Egonkortasun Itunean, Estatu bakoitzaren defizit maila eta zor publikoaren inguruan. Bereziki ez zen kontuan izan krisi-egoera bat, non barruko desorekak —edo sektore pribatuaren zorpetzeak berak— Estatuak ia derrigortu egingo zituen, teorian, arautegi europarrak baimendutakoak baino defizit edo zorpetze altuxeagoak izatera. 12. Globalizazio finantzarioa deiturikoak finantza-errekurtsoen nazioarteko mugimendu handien potentziala zabaldu zuen. Modu drastikoagoan, Europako moneta-batasunak arrisku garrantzitsurik ez egotearen pertzepzioa sortzen zuen, merkatu batetik bestera errekurtsoen transferentziak egiterakoan. 13. Aurreikusi bezala, moneta-batasunak asko handitu zuen kapitalaren mugikortasuna eurogunearen barruan. Ordura arte Europako kapitalaren merkatu nazionalak nahiko itxiak ziren. Erakunde finantzarioek eta aseguruetxeek Alemanian, Frantzian eta Italian esaterako, euroaren aurretik beren kartera totalaren aktiboak nazionalak zituzten batez ere (% 90 arte).

54

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Aldatze-arriskuaren ezabatze osoarekin, eta euroaren sarreraren ondoren euroguneko beste Estatu batzuetako aktiboak izateko murrizketa-arauen desagertzearekin, egoera aldatu egin zen eta erakunde finantzarioek beste herrialde bateko aktiboak eurotan izateko aukera izugarri handitu zen. Horren emaitza izan zen zabalkunde erradikala izatea Europako merkatu finantzarioetan. 14. Europako merkatu finantzarioaren liberalizazio drastikoaren testuinguru honetan, sektore finantzarioaren marko arautzailea eta instituzionala ez zen egokitu eta beronen zuhurtziazko kontrola maila nazionalean eramaten da. Horrek egoera zailean jarri zituen Estatu bakoitzeko autoritateak beraien erakunde finantzarioen arriskuak ebaluatzeko orduan. Bestalde, Europako lan-merkatua ez da irekia. Gainera, Estatu bakoitzeko erakunde finantzario gehienak nazionalak dira. Honek guztiak zailago egiten du modu eraginkor batean krisi ekonomiko asimetrikoen arriskuaren zabalkundea egitea. 15. Baldintza hauetan, krisi-egoerak sortzeko oinarriak ezarrita zeuden. Alde batetik, moneta-batasunak Estatu garatuenen esportazio-gaitasuna handitzen eta beste guztien produkzioa jaisten lagundu zuen. Bestalde, kapital-fluxuek alderantziz edo beste alderantz desorekatzeko jarrera izan dute. Kapital gehiago behar zuten Estatuek ez dute aukerarik izan, ihes egin baitu periferia europarreko Estatuetara proiektu espekulatiboen alde. Estatu horiek, itxuraz, sekulako baliabide-fluxuarekin eta fikziozko hazkunde izugarriarekin izan dute etekina, harik eta aktiboen burbuilak eztanda egiten hasi diren arte. 16. Laburbilduz: euroak eragin du kapitalaren baliabideak bide okerrean zirkulatzea. Baliabide finantzarioen esleipen efizienteagoa izateko sorturikoa, aurkako tresna bihurtu da. Kapital-baliabide izugarriak galdu dira Estatu batzuetako helmuga espekulatiboetara bideratuta eta proiektu produktiboak finantzatzeko kapital-injekzio handiagoen beharra zuten Estatuen garapena atzeratu da. Testuinguru honetan, garbi zegoen herrialde periferikoetan sortuko zituen baldintzek finantza-perturbazio handiak izango zituztela. 17. Krisi mota hau aktibatzeko osagairik garrantzitsuena erregioen arteko ezberdintasunen existentzia da aktiboen errendimendu-tasetan, eta horrekin batera, moneta-batasun batean, bankuek interes-tasa berdinak maileguan eskatu ahal izatea. 18. Ekonomia eta Moneta Batasunaren (EMB) fundatzaileek neurri bereziak hartu zituzten gobernuen zorren ez ordaintzearen arriskuak gutxitzeko.
55

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Maastricht-en bateratze-irizpideak eta egonkortasun- eta hazkundepaktua eratu ziren EMB gehiegizko zor publikoa metatzearen arriskutik babesteko. Baina esperientziak erakusten zuen sektore pribatuaren gehiegizko zorpetzea zorpetze publikoa bezain arriskutsua izan zitekeela, edo agian arriskutsuagoa. Zorpetze pribatuaren maila jakin batera heltzean, kredituen burbuilaren eztandaren osteko krisiek europar arauetan definituriko limiteak halabeharrez pasatu dituen gastu publiko bat bultzatu dute. EMB martxan jartzean, egia esanda, ez zen nahiko instrumentu sortu finantza-krisi baten aurrean defendatu ahal izateko. 19. Politika ekonomiko bateraturik ez existitzean, araudi komunitarioak ez zituen aurreikusten, areago debekatu egiten zituen modu zehatzean, Batasuneko Estatuen erreskate finantzarioak. 2009. urtearen bukaeratik aurrera, Greziaren egoerak piztu egin zuen “Euroaren krisia” deiturikoa. Euroguneko Estatuek ordura arte ezagutu ez zuten konfiantza-krisia jasan zuten. Zor publikoaren prezioek etengabe jasotzen dituzte erasoak finantza-merkatuetatik eta euroaren balioaren jaisteak, moneta bakarraren etorkizunaren gainean segurtasun falta dagoenean. 20. Finantza-krisian zehar gertatutakoaz atera daitekeen lehen ondorioa hauxe da: aurreikusitako aurrekontuen diziplina-mekanismoak ez direla nahikoa. Zehazki, Itunean bertan ezarritako diziplina-betebeharrak ziurtatzea helburu duten instrumentuak. Frantziak eta Alemaniak aurrez eginiko arau-hausteek bermatu zuten adostasun nahikoa ez egotea edukian eta hartutako konpromisoen interpretazioan. Baina, finantza-krisian zehar gertaturikoak eta Egonkortasun Itunaren ez betetze orokorrak erakusten dute seriotasun falta Itunaren derrigortasunean. Eta hori onartezina da. 21. Ikuspuntu horretatik esan daiteke, ezen eurogunearen gobernantzako ezintasunak beharbada areagotu egin duela euroaren krisia, zaildu egin du asko, arrazoi ezberdinak direla medio, sinesgarritasuna galtzen ari den Egonkortasun Itunaren errebisioa. Itun horren edozein egokitze hobea izango litzateke, ostean arau-hauste orokor bat izatea baino. 22. Finantza-sektoreko krisiak Estatuen erreskatearen aldeko tentsioak sortu ditu, eta Europako arautegiaren arretak apurtu ditu. Grezia, Irlanda eta Portugalen erreskateak —Estatu edo gobernuen erreskate bainoago bankuen erreskatetzat jo daitezkeenak— sektore finantzarioaren presio handien ondorio izan direla esan dezakegu, Europar Batasuneko, euroguneko eta Estatu europarretako politikariak ezetz esatera ausartu ez badira ere. 23. Baina erreskateak onartzeak, berme eta egonkortasun finantzario,
56

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

aurrekontuarena eta instituzionalaren errefortzurik gabe, euroaren seriotasuna eta haren irudia hondatu ditu europar herritarren aurrean. 24. Euroak sinesgarritasun instituzional nabaria falta du. 25. Bestalde, euroaren konfigurazioaren akats estrategiko handiaren arazo esentziala, azken urteetako globalizazio finantzarioaren mitifikazioaren atzean dauden akats kontzeptualen antzekoa da. Konkretuki, oinarrizko akats kontzeptuala izan da ontzat ematea merkatuen handiagotze geografikoa berez positiboa dela, kapitalbaliabideen esleipen eraginkorragoa ziurtatzen duelakoan. Ahaztu egiten da horrela urruntasun geografikoaren eta kulturalaren efektu kaltegarria merkatuentzat. Arriskuaren perspektiba galtzea, baliabideen azken jasotzaileen ezezagutza, etab. Eta nola ez, kapitalen fluxuak handitu egiten dira nabari, baina baita hauen helmugan eginiko akatsak ere. Europan, konkretuki, herrialde periferikoetara larregizko kapitala bideratu dela nabaria da; horrek itxurazko garapena sortu du eta ondorioak orain ari gara nabaritzen. Bestalde, herrialde garatuenek beren garapena finantzatzeko kapital txikiagoa izan dute, eta horrek eragina izan du beren garapenerako gaitasunean azken urteetan. Ondorioz, zentzu horretan, euroak bilatu denaren aurkako efektua sortu du: eurogunean sartu aurreko zertxobait ez-eraginkorragoa den esleipen bat. 26. Laburbilduta, euroa, beharbada, apustu goiztiarra eta desorekatua izan da. Moneta-batasuna benetako bateratasunik gabe Politika Ekonomikoan eta funtsean egitura ekonomiko ezberdinekin, Europan gertatzen den moduan, beharbada geoestrategiako arrazoiekin ulertu daiteke, eta epe luzera, beharbada kalteak sortu ditu Estatu garatuenetan —hauen garapena geldotu baitu apurtxo bat— eta gutxiago garatutakoetan, gainfinantzaketa pribatuaren eta publikoaren dinamikan sartu dituelako, eta horren ondorioak orain ari gara jasotzen. 27. Dena den, gerta daitekeena hauxe da: beste jauzi kualitatibo bat Europako integrazioan Politika Ekonomikoaren alorrean nahikoa ez izatea. Integrazio ekonomikoak populazioaren legitimazio-euskarri nahikoa izan behar du fiskalitatearekin harturiko neurrietan, kohesio-politiketan, zerbitzu sozialetan, etab. 28. Azkenik, gure iritziz, sistema demokratiko batean moneta-batasuna —eta politika ekonomiko bateratua— interes-komunitate batean eta sentimendu nahiko onartuetan oinarritzen da. Hori, ordea, Europan oraindik urruti dago. 29. Dena den, bateratasun monetarioa errealitatea da Europan. Atzera botatzearen efektuak, beharbada, dramatikoak izan daitezke epe motz
57

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

eta ertainean. Dokumentu honen helburua ez da etorkizuna aztertzea edo proposamenak egitea, baina bai esan nahi dugu, moneta-unitatean sartzearen balorazioa oso kritikoa edo ezkorra izanda ere, errealitatean, haren ezarpenak derrigortu egiten gaituela gehienezko zuhurtasuna izatera, eman beharreko pausoak aztertzerakoan.

58

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

6. EUROPAKO BANKU ZENTRALAREN POLITIKAZ
1. Nahiz eta batzuetan aipatzen den, AEBko Erreserba Federalak garatutako politikarekin kontrastaturik, Europako Banku Zentralak moneta-politika zuhurrak eta egonkortasun monetariokoak bideratu ditu, hau da, —gure iritziz— zalantzan jartzekoak. 2. Alde batetik, egia da, krisiak eztanda egin arte, euroguneko inflazioa % 2ren inguruan zegoela, Europako Banku Zentralak helburutzat jarritakoa. Dena den, EBZk zabalkunderako politika bat garatzen zuen bitartean gertatu zen, ez AEBko Erreserba Federalaren maila berean, baina bai zabalkundekoan. M3 agregatu monetarioari eusteko helburuaren aurrean, urteko %  4,5 gehitzean, zabalkunde erreala % 7 (1: “Cange of Guard at eh ECB: How to Limit the Damage”, Daniel Gros, 2011ko iraila) baino batezbesteko altuagoan mantendu zen:

Hau ez zen itzuli urteko inflazio-ratioetan, inflazioa finantzaren eta higiezinen aktiboen prezioetara trasladatu zelako izan zen, eta ez ondasun eta zerbitzu arruntetara, urteko portzentajeetan neurtuak kontsumoaren prezioen indizeetan. 3. Badirudi, EBZren zabalkunderako periferikoentzat izan dela kaltegarria. politika hau bereziki herrialde

59

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

San Frantziskoko Erreserba Federalaren txosten berri baten arabera, Taylor erregela EBZren moneta-politikei aplikatuta, erregela hori herrialde zentralei eta herrialde periferiko europarrei desagregatuz gero, ondorengo grafikoa aterako litzateke:

Ikus dezakegun bezala, herrialde zentralen eta periferikoen arteko ezberdintasun estrukturalak euroaren barruan berezko faktoreak izan dira, izan ere, politika hauen ondorio katastrofikoetan burbuila finantzarioa eta higiezinena sortzeari begira herrialde periferikoetan. Beharbada, adibide bat gehiago da, eta ez garrantzi gutxien duena, estrukturalki horren ezberdinak diren herrialdeetan moneta bakarra kudeatzeak dakarren zailtasuna. 4. Krisiaren eztanda sortu zenetik 2007an, Europako Banku Zentralaren politikek aditu askok zalantzan jarri duten ildoari jarraitu diote. 5. Zalantza horien arrazoiak ezberdinak dira. 6. Lehenengo, euro-sistemaren moneta-politiken izaera zabaltzailea nabaria izan da krisi-urteetan. Zabalkunde hori modu argian saiatu izan da indarrik gabe uzten banku-kredituaren erorketa, eta bat etorri da ia zehazki aurkako zentzuan, kredituen erortze eta igotzeekin moneta-inflazioari eusteko eta deflazioa ekiditeko. 7. Europako Banku Zentralak, krisi-urte hauetan, bere gain hartu du gero eta paper handiagoa honako honetara zuzenduriko estimulu-politiketan: xii. Egoera kritikoan zeuden bankuei eta, oro har, bankusektoreari laguntzeko. xiii. Periferiako herrialde zordunei laguntzeko.

60

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

8. Europako Banku Zentralaren politika hauen oinarrizko tresna bankusektorearentzako prestamu-lineak izan dira. 9. Finantza-krisia hasi zenetik, herrialde periferikoetako bankuek —baina baita beste herrialde batzuetakoek ere—ehunka milioi euroko arriskuak deskargatu dituzte euro-sisteman. Batez ere, maileguak garantia kolateral moduan onartuta, zailtasunak zituzten bankuen aktiboak balio erreala zalantza gero eta handiagoan zutenak. 10. EBZren egungo egoeraren oinarrizko arazoa zera da: ematen du bere inbertsioen balantzearen metatzea aktibo toxikoengandik garantizatuak “banku txarra” bihurtzera eraman duela krisiaren aurkako hainbat estrategiak, beharrezko kudeaketarako instrumentu ikusten zutena banku-sektorea berrantolatzeko. 11. “Banku txar” baten konstituziorako politikak balantze bankario kontaminatuak aktibo toxikoengatik aktibitate bankarioaren funtzionamenduaren freno eta aktibitate bankarioaren birjaurtitze ekiditeko beharra dute. 12. Gertatzen dena da “banku txarren” konstituziorako estrategiek, iritzi batzuek zabaldu dutenaren aurka, ez daukatela zentzurik erreskate bankariorako tresna bezala, egungo bankuak kargetatik liberatzeko edozein kostutan. Politika hauen helburua hauxe da: “banku txar” hauen bitartez, sistema bankarioaren funtzionamendu normala bermatzeaz gain, garbi identifikatzea zein ardura hartu behar den “banku txarretan” dauden aktibo toxikoek sorturiko galeren gainean. Hau da, garbi esanda, bateragarri egitea banku komertzialaren funtzionamendua Europan eta ekiditea baliabide publikoak aktibo toxikoak konpentsatzeko edo ezabatzeko bideratzen direla. 13. Baina EBZk aktibo toxiko hauek jasotzeak ondorio ekonomiko eta politiko oso ezberdinak ditu. Praktikan erreskate bankario masibo bat suposatzen du erakunde publikoen aldetik. EBZk arriskua bereganatzeak aktibo toxiko hauen galerak populazioaren gainean eta europar ekonomia errealaren gainean jartzea dakar. 14. Dirudienez, EBZk bereganatu ditu ez dagozkion funtzio batzuk Europako zor publikoaren krisian zehar. Aurrekontu-arazoei irtenbidea ematea edo Estatuen zorpetzea ez dira moneta-politikaren parte eta Europar Batasunaren Itunaren kontrakoa adierazten dute etengabe. Bereziki, gure iritziz, EBZk sekula ez zuen martxan jarri behar izan herrialde periferikoen zorraren erosketa masiborako politika, 2010eko udaberrian hasi zuena, ez eta hautagarritasunean errepikaturiko aldaketak zorraren instrumentu kolateral bezala jaulkiak edo herrialde periferikoetako gobernuek bermaturikoak.

61

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

15. EBZ zor publikoaren krisiaren hasieratik funtsezko elementua izan da Europar Batasunak garatutako okerreko politiketan, herrialde periferikoen zor publikoa berregituratzeko planteamenduei aurka eginez aurrez aurre. Baina zor publikoaren berregituraketa hori saihestezina da eta, azkenik, mailaka hondatutako testuinguru batean burutu beharko da, urteetako atzerapenen ondorioz beharrezko neurriak hartzean. EBZk garbi arrazoitu dezake bere arrakasta neurri hauek atzeratzeagatik eta Greziaren egoeraren hondatze progresiboa lagundu izana, eta krisiaren atzerapen eta areagotzea Europan. EBZk, gero eta barne-zatiketa handiagoarekin, ez dagokion protagonismoa bereganatu du eta, beharbada, finantzakrisiaren gaineko soluzioak zailtzeko, ekarpenak egiteko edo kudeatzeko baino gehiago. 16. Europako Estatu bakoitzak erabaki zuen zein baliabide erabili beharko zen Estatu periferikoak erreskatatzeko eta horretarako eratu zuten Egonkortasun Finantzariorako Europar Funtsa. Erreskate masibo baterako funtsa hori nahikoa ez izateak ez zuen baimentzen EBZ herrialde periferikoen zor publikoaren erosketa masiboekin hasteko, Estatuek beste bide batetik egin nahi ez zutena egiteko. Beharbada, beren aktuazioa oinarritzen ahalegindu ziren banku zentralek inbertitutako baliabideek gobernuen aurrekontu-erreflexurik ez izatean, nahiz eta hauen kostua, berdin-berdin, bide batetik zein bestetik, berriz ere herritar europarren gainean erori. 17. Baina, europar periferiaren zor publikoaren arazoa, bereziki zor grekoarena, ez da likidezia-arazo bat, epe motzeko finantzaketa berri batekin gainditu daitekeena eta EBZren interbentzio bat justifikatu dezakeena monetapolitikaren ikuspuntutik. Kaudimen-arazo bat da, halabeharrez neurri finantzario estrukturalak eskatzen dituena, Estatu kideek erabaki behar dutena. 18. EBZk akats larria egin du errealitate hau ikusi nahi izan ez duelako eta, gainera, europarren baliabide publiko inportanteak konprometitu ditu epe motzerako finantzaketa hauetan. 19. Gure iritziz, zalantzan jar daiteke bankuek babeserako eginiko eskuhartzearen legitimotasuna, EBZk garatua, krisiaren eztanda gertatu zenetik. Eztabaidagarria da kobrantza zalantzan duten aktiboak masiboki erostea benetan likideziarako laguntza izatea eta ez bankuko kaudimenarazoak ebazteko laguntza estrukturalak. Konprometitutako saldoak gehitzen ari dira eta jadanik 2 bilioi euro ingurukoak dira. Herrialde periferikoen kaudimen-arazoek jarraitzen badute, aurreikus daitekeen bezala, banku handiak ez dira zailtasunak izango dituzten bakarrak. EBZ bera ere porrotaren mugan jarriko da. 20. Bukatzeko, EBZren politikak krisialdian helburutzat izan du —eta lortu du—
62

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

banku-sektorearen arriskuak masiboki EBZra eramatea eta, definitiboki, europar guztiengana. 21. Europako Banku Zentralaren presidentetza ere izan zen elementu erabakigarria, etengabeko presio politikoekin, Irlanda eta Greziaren erreskate ez arrakastatsuekin, eta banku hartzekodunak babesteko xede nabariarekin. 22. Proposamen agerikoa da, etorkizunari begira, EBZren moneta-politikarako inflazioa kontrolatzeko ezarritako helburuak gainditu behar duela egun aktibo finantzario eta higiezinen prezioen eboluzioa ez sartzearen limitazioa. Beharrezkoa balitz, proposatu den bezala, EBZren helburuek inflazioarekin batera “egonkortasun monetarioa” ere erantsi beharko lukete. 23. Baina, batez ere, EBZ arduratu behar da banku-sistemaren efizientziaz, ez hauen emaitza-kontuez bakarrik. Aktibitate bankarioaz eta ez entitate bankarioen emaitza-kontuez. Honek beharrezkoa egiten du lehenbailehen berregituraketa bankario bat bultzatzea, aktiboak babestean oinarritua, eta kapital-fluxua aurrerapen eta inbertsioan mantentzeko beharrezko giza ekipoak eta honetarako pilatutako aktibo toxikoak lehenbailehen likidatzea. Eta estrategia hau lehentasunezkotzat eta urgentetzat jotzea, azken urteetako etengabeko kaptazioaren obsesioa ordezkatzeko, edozein bitarteko erabilita, banku-sistemarako zuzeneko edo zeharkako diru-laguntzena.

63

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

7. EUROAREN ETORKIZUNAZ
1. Finantza-krisia eta, konkretuki, euroguneko herrialde batzuetan finantza-krisia dela-eta sortutako zurrunbilo finantzarioek zalantza tekniko mailakatu batera eraman dute europar moneta-batasuna, eta, horri, gero eta handiagoa den zalantza politiko bat ere gehitu zaio. 2. Une honetan, euroaren egungo konfigurazioa berrikusteko beharra ondorioztatzen da hurrengo egiaztapenetatik: a) Periferiako zenbait herrialdek nabaritutako zailtasunak. Debaluazioa erabiltzeko ezintasunak larriagotu egiten ditu, politikoki eraginkorragoa den tresna moduan, lehiakortasunaren berreskurapen azkar baterako euroguneko kide izateagatik. b) Euroguneko herrialde garatuenetan sorturiko tentsioak, erreskate-neurrien eta azken urteetan harturiko austeritateneurrien aurrean, iritzi publikoan handiagotuz doan aurkako jarreraren ondorioz . c) Euroaren konfigurazio estruktural urriaren ahobatezko egiaztapena moneta-unitatearen aldetik eta europar politika ekonomikoen gutxiegizko koordinazioaren disoziazioari dagokionez. d) Eurogune barruan kapital eraginkorrago baten esleipena ziurtatzeko beharra. 3. Testuinguru honetan, Europako arduradun politikoak hasi dira erabaki giltzarri batzuk hartzen “europar gobernantza ekonomikoa” deiturikoa bultzatzeko. Hala ere, emandako pausoek ez dute nahikotasunik dauden zalantzak argitzeko. Oraindik erantzun gabe dauden galderak honako hauetan laburbildu daitezke: a) Noraino heldu behar da euroguneko Estatuen arteko politika ekonomikoen integrazio-prozesua? b) Zein izan behar da integrazio-prozesu horren garapenaren erritmoa? c) Euroguneko egungo tentsio finantzarioen argitara, beranduegi ote da gobernantza ekonomikoaren egokitze hauek denboraz hel daitezen europar bateratasun monetarioari osotasunean eusteko?
64

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

4. Izan ere, euroguneko sinesgarritasun politikoaren krisia zabaldu egin da ingurune zientifikotik politikora, iritzi publikora eta, noski, finantzamerkatuetara. Azpimarratu behar da, merkatuan momentu honetan, euroguneko herrialde periferikoetako zorrari, Ekialdeko Europari eta, oro har, eurogunetik kanpo dauden egoera ekonomiko antzekoa duten herrialdeei interes-tasa diferentzialak ezartzen ari zaizkiela. Finantza-merkatuak modu negatiboan ari dira baloratzen, nabarmenki, euroguneko kide den herrialdea izatea. 5. Horrela, egungo egoera, hartutako neurriak hartuta ere, egonkorra izatetik urruti dago. Esparru guztietan iritzi bera dago: modu batean edo bestean aldaketa estruktural handiak etorriko dira eurogunera. Galdera da zein noranzkotan, zein erritmorekin eta zein trantsizio-prozesurekin. 6. Laburbilduz, euroaren etorkizunerako aukera teorikoak hurrengoak zian daitezke: a) Egungo konfigurazioari eustea. b) Egungo konfigurazio monetarioari eustea baina gobernu ekonomiko indartsuagoarekin. c) Herrialde batzuk irtetea. d) Bi zona monetario ezberdindutan banatzea. e) Euroa desagertzea. 7. Posible ote da euroak egungo konfigurazioari eustea? Esan dezakegu haren konfigurazioaren oinarrizko desoreka batzuk konpondu direla. Gobernantza ekonomikoa indartzeko neurri batzuk hartu dira, kaudimen-arazoak dituzten herrialdeak laguntza jasotzen ari dira, etab. Alderantziz, merkatuek ikasi dute moneta-unitateko kide izateak ez duela ziurtatzen Estatuen betebeharrak beteko direnik, eurogunearen osotasuneko betebeharrak izango balira bezala. Horrek, berez, desdoitze larriak ekidin edo alda ditzake, kapitalfluxuen esleipen egoki baten desdoitze larriak, azken hamarkadan gertatu diren bezalakoak. Dena den, erreskate-neurrien, herrialde batzuetan proposaturiko edo onarturiko doikuntzen, hartutako neurri batzuen kobertura juridiko-insitituzionalaren gaineko zalantzen eta abarren ondorioz, Europa jasaten ari den lurrikara politikoa kontuan izanda, begi-bistakoa da, modu batean edo bestean, moneta-batasun europarraren konfigurazioan aldaketa estrukturalak beharrezkoak direla. 8. Euroa egungo konfigurazioarekin baina integrazio politiko-ekonomiko baterantz aurrerapausoak emanda mantentzea eurogunean, egungo komunikabide eta unibertsitateetan erraztasunez darabilten aukera da.
65

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Praktikan, integrazio europarrean beste jauzi bat ematea ekarriko luke honek Europa federal baterantz. Sakonean ez da horren harrigarria. Europako moneta-unitatea martxan jarri zen lehenengo momentuetatik, moneta-unitate hau erdibideko pausotzat hartu zen, zeinak ondorengo politika ekonomikoen bateratasuna denborarekin derrigortuko baitzuen halabeharrez. Halabeharrez, aukera honek zailtasun politiko handiak ditu. Lehenengoa: lortzea kontsentsu politiko bat gobernuen artean, subiranotasun nazionalen hainbat oinarrizko eremuri uko eginez. Bigarrena: europar integrazioarekin gero eta mesfidatiagoa den iritzi publikoa honetaz konbentzitzea. Aukera honek arautegian oinarrizko oztopoak izango ditu, zeren herrialde batzuek konstituzioa ere moldatu beharko bailukete. Baina egia da europar integrazioaren historiak zailtasun politiko handiko “aurrerajauziak” erregistratu dituela. 9. Teorian, “trantsizio-kostuak” alboratuz gero, argumentagarria litzateke euroguneko herrialde periferiko baten salbuespenezko irteera (Grezia, Irlanda, Portugal edo Espainia) ez litzatekeela hondamendi bat izan beharko derrigorrez, ez herrialdearentzat, ez eta eurogunearentzat ere: a) Ukitutako Estatuak, momentu horretatik aurrera, zor publikoaren berregituraketara eta debaluaziora jo lezake, edo banku zentralak balio-galtzea emititu finantza publikoetan ordena jartzeko eta ekonomia hazkunde-bidean jartzeko. b) Euroguneak bere prestigioa indartu ahal izango luke, ordenatutako finantza eta hazkunderako gaitasuna duen inguru ekonomikoa den aldetik. c) Garbi geldituko litzateke ezen baldintzak betetzen ez dituen Estatua eurotik atera daitekeela eta, ondorioz, kapital-fluxuek arrisku hau kontuan izango lukete, modu ezberdinduan baloratuz Estatu bakoitzaren indar ekonomikoa eta seriotasun finantzarioa, eta euroaren egungo konfigurazioaren arazo instituzional bat gaindituz. 10. Logikoki, bestelako ezaugarriak izango lituzke herrialde zentralen bat eurotik irteteak. Balizko aukerarik sinesgarriena Alemania izango litzateke, beharbada Austria eta Holandarekin batera, markoa moneta ofizialtzat berreskuratuta, zeinak dibisa-merkatuetan goranzko joera izango bailuke, noski. 11. Eurogunearen banaketa bi zona monetario ezberdinetan, aditu batzuen
66

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

aukera da, baina zailtasun politiko handiagoa izan dezake beharbada. Adostasun aldeaniztun konplexuak behar ditu, eta beharbada, erdibideko faseen bidez hel daiteke jokaleku horretara, zeinak moneta-sistema komuna ezartzea inplikatuko bailuke aldaketa-tipo finkoekin erdiko epe batean. 12. Euroa desagertzeak, ikuspuntu psikologiko eta politikotik benetan traumatikoa izateaz gain, ez luke beharbada ekarriko europar monetasistema desagertzea. Estatuen aldibereko desmarkeak, moneta bakarrari dagokionak, kapital-fluxuen desoreka-arriskuak jaitsi ditzake 13. Konfigurazio batean edo bestean, isunen sistemak ezarritako baldintzak ez betetzeagatik euroguneko kide izateko serioagoak eta sinesgarriagoak izan behar dira. Eta azkenik, aurreikusi behar dute euroaren sistematik Estatu bat bidaltzea edo boluntarioki irtetea (nahiz eta gai hau gatazkatsua izan eta aditu batzuek bideraezintzat jo duten finantza-merkatuen aurrean). 14. Dena den, euroarendako jokaleku alternatiboak definitzerakoan, oinarrizko arazoa —konkretuki Estatu batzuen irteera moneta-sistema komunetik— ez da horrenbeste jokaleku hauen definizio edo balorazioa, egungo jokaleku horretara egin beharreko trantsizioa baino. Egia da, ez dago gutxieneko sinesgarritasuna duen nahikoa erreferentzia argirik trantsizio horretan eragingo luketen aldagai batzuk estimatzeko: a) Arazo teknikoak (moneta berriaren jaulkipena, sistema operatiboen aldaketa, softwareak, etab.) handiak dira. Euroa sartu zenean, hainbat urte behar izan ziren. b) Estatu horretan euroa halabeharrez existituko den bitarteko aldi baten beharra, nahiz eta moneta fisiko moduan izan bakarrik. c) Periferiako herrialdeetan, euroaren eta moneta nazionalaren arteko lehia —moneta fisikoa barne— ekidinezina izango litzateke, beharbada epe luze batean. Kapitalen ihesak larritu egingo luke herrialde horietako bankuen egoera. d) Irteera herrialde zentralena balitz, fluxuak alderantziz gerta litezke kapitalaren ihesarekin eurogunetik, baina, kasu horretan eragina sakabanatuago geldituko litzateke eurogunean geldituko liratekeen herrialdeetan. e) Finantza-merkatuen bat-bateko erreakzioa —beharbada positiboa izango litzatekeena euroarentzat— periferiako Estatu baten irteerarekin, irtetera doan Estatuarentzat kaltegarria izango litzateke, zorraren jaulkipen berrien interestasak disparatu daitezkeelako. Horrek ordainketa-etenaldi bat edo zor publikoaren berregituraketa sortuko luke.
67

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

f)

Eurogunetik baldintza hauetan irtengo litzatekeen periferiako herrialdeak zor publikoaren merkatura sartzeko gaitasuna galtzeko arriskua izango luke urteetan.

g) Laburbilduta, gure iritziz, nahiz eta teorian posible izan modelo teorikoak definitzea, moneta bakarra baino gehiago europar moneta-politika eraginkorrago baten konfiguraziorako kostu operatiboak —eta batez ere politikoak— hain dira altuak trantsizio-epean, ezen haren aplikazio praktikoa ezinezkotzat jo behar baita. Europako arduradun politikoek nola edo hala saihestuko dituzte jokaleku hauek, zeintzuk katastrofe ekonomiko edo politiko baten aurrean soilik bihur baitaitezke errealitate. Ahaztu gabe, noski, arrisku hauen hedapen geografiko eta geopolitikoak bi jokaleku ezberdinen aurrean jartzen gaituela: egungo moneta-batasuna zalantzan jartzea herrialde periferiko baten irteera hipotetiko batetik etorriko balitz genuke bata, eta eurogunearen zalantza jartze global baten aurrean bageunde edo herrialde zentral baten irteeraren aurrean bageunde geneukake bestea.

68

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ENPRESEN ARTEKO ELKARLANA POLITIKA EKONOMIKOAN

71

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1. ENPRESA-TALDEAK ETA POLITIKA EKONOMIKOA
1. Enpresa-taldeak funtsezko elementuak dira egungo ekonomiaren ohiko enpresa-antolaketarako tresnen artean. 2. Nahiz eta politika ekonomikoaren arloan ohikoa izan enpresa-taldeak kooperazio enpresarialaren barruan aztertzea, oso posible da, politika publikoei dagokienez behintzat, enpresa-taldeen25 analisia enpresaantolaketaren testuingurutik ahalik eta gertuen kokatzea, edo, nahi izanez gero, enpresaren jabego-politiketatik gertu. 3. Edozelan ere, bai enpresen arteko kooperazioa bai enpresa-taldeak, oinarrizko elementuak izan daitezke enpresaren dimentsioarekin zerikusia duten politika publikoetan. Lehenik eta behin, enpresa-taldeak funtsezko sozietate-tresnak dira enpresek beren malgutasuna eta egokitzeko ahalmena enpresa txiki eta ertainera gerturatzeko aukera izan dezaten. Edo, nahiago izanez gero, funtsezko tresnak dira -besterik ez bada ere modu partzialean- enpresa handietan eragina duten ohiko gogortasun eta malgutasunik ezaren arazoak eta urruntasuna eta kolektibo ezberdinen motibaziorik eza zuzentzeko. 4. Enpresa-taldeen funtsezko printzipioek, -zenbait sozietate-egituraren bidez bateratasun enpresarial bat artikulatzea- ahalbidetzen dute erraz ezberdintzea irudia, langileen identifikazioa, zuzendariak eta interestaldeak oro har, finantzaketa-politikak, politika laboralak, hartzekodunen aurreko arriskuak eta abar. Horrek guztiak enpresa handiei malgutasun maila garrantzitsuak eskuratzea ahalbidetzen die, gutxienez, enpresa-kudeaketaren alorrean. 5. Jakina denez, enpresa-taldeek enpresa handi eta ertainen egituraketa malgutzen duten heinean, sozietate-egitura bakar batean kokatuko balira, erraztu egingo lituzkete lar gogorrak edo erradikalak izan daitezkeen fusio- edo integrazio-operazioak. 6. Enpresa-taldeen alderdi baikorrek garrantzia izan zuten politika ekonomikoan, egungo Sozietateen Zuzenbidea garatzean, sozietate
25 Noski, talde horizontal, paritario edo federatiboak kenduta, zeintzuk hobeto kokatu daitezkeen -oro har- kooperazio enpresarialerako politiketan enpresa-taldeen antolaketa-inguru tipikoetan baino.

73

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

baten filialen zorren gaineko mugatzea poliki-poliki praktikan onartzen joatea moduko tresnak. Posible eginez, sozietate-taldeen orokortzea enpresa handien antolaketarako tresna bezala. 7. Hala ere, behin taldeen antolaketa-teknika propioak egonkortu eta zabaldu zirenean, tekniken sustapenak interesa galdu zuen politika publikoen ekintzetarako gai bezala. 8. Aldiz, XX. mendean zehar, eta bereziki azken hamarkadetan, politika ekonomikoaren ardurak aurkako norabidean joan ziren aurreratzen enpresa-taldeei dagokienez. Taldeen sozietate-tekniken gehiegikeriak mugatzea zen haien ardura -eta gehiegikeria horiek gizartean oro har edo enpresa hauen inguruko interes-talde ezberdinen artean sor ditzaketen kalteak- politika ekonomikoen trakzio-elementu nagusia sozietatetaldeekin harremanetan. 9. Egia da, alde batetik, sozietate-taldeen sozietate-teknikek malgutasun maila bat eskaini dietela enpresa handiei zenbait ekintza, egoera eta ingurutan; baita, enpresa txiki eta handien barne aktibitate-taldeetan, aktibitate-sektore ezberdinetan, edo inguru geografiko ezberdinetan kokaturikoei ere. Eta hau guztia, talde osoaren titulartasunaren kontrol komun bakarrarekin, zeinak erraztu baitzien oso nukleo txikiei herrialde batzuetako ekonomiaren eremu handien kontrola izatea. Trust-en aurkako politikak jomugan izan zituzten hasieratik bai, konpetentzian mugak izateko enpresen arteko akordioak eta, baita enpresa taldeak, beraiek eta orokorrean enpresa konfigurazioan larregiko pisua hartzea lortzen zuten pertsona edo pertsona talde oso konkretuak, aktibitate sektore bakarrean edo batzuetan eta politika publikoetan. Nahiz eta hasiera batean, Konpetentziaren Zuzenbidearen ikuspegitik azalduriko politikak izan, jatorria, helburuak eta adarrak haratago joan eta izaera politiko hertsiki garbia hartu dute. 10. Sozietate-taldeak kontrolatzeko politikak atzerapausoak egitera eraman du askotan -nahiz eta partzialki izan- entitate juridiko ezberdinduaren onarpenean enpresa-talde batean integraturiko sozietate bakoitza, zenbait abusu zuzendu nahian edo, alderantziz, sozietate-teknika hauen erabilerak enpresa handiei sorturiko hainbat kalte ekiditeko ahaleginean. 11. Enpresa-taldeen izaera tradizionala zuzendu duten politiken artean -sozietarioki independente diren entitateetan oinarrituak, esaterako- talde hauentzako onurak ekartzeko xedearekin, litekeena da, garrantzitsuena zerga-politika izatea. Hain zuzen ere, finkapen fiskalerako mekanismoak ezartzea Sozietateen Gaineko Zergari dagokionez, ahalbidetu die sozietate-taldeei zergaoinarri positiboen eta negatiboen konpentsazioa finkatzea behartutako
74

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

sozietateen, eta horrela, sarritan, zerga maila baxuagoak lortuta, zerga honetarako zerga ezberdindu bat izango balitz bezala baino. 12. Beste arlo batzuetan, non Taldeen Zuzenbide tradizionalaren zuzenketa enpresen onurarako tresnatzat jo izan den, beharbada Konpetentziaren Zuzenbidean izan da, non talde osoaren kontsiderazioa enpresa unitate bakartzat hartzen den, arazo asko ekiditen ditu, Konpetentziaren Zuzenbidean planteaturiko kooperazio enpresarialari jarritako debekuak sorturikoak. 13. Bestalde, beste arlo arauemaileetan, taldea osatzen duten entitateen independentzia juridikoa zalantzan jartzea tresna politiko garbia izan da taldearen ekintzak kontrolatzeko eta gehiegikeriak ekiditeko. Hipotesi hauen artean egon daiteke: · · Konpetentziaren Zuzenbidean taldea hartzea unitate ekonomiko bakartzat kontzentrazio-operazioen mugen aurrean. Enpresa-taldeko beste sozietate batzuek onartzea ETE (enpresa txiki eta ertainak) bezala, zenbait diru-laguntzetan parte hartzeko murrizketen aurrean. Ardura zibil, laboral, administratibo eta abarretako erregimenek, herrialdearen arabera aldagarriak, disposizio batzuk onartu dituzte, zeintzuek, modu batean, taldeetako entitate filialetako bazkideen ardura mugatzen baitute Banku Zuzenbidearen onartzea. aurrean arrisku-unitatearen izaera

·

· ·

Jatorriko entitatearen nazionalitatea kontuan izatea ezarritako nazionalitateedo lurraldetasun-baldintzetako zenbait disposiziotan, bereziki modu aktibo batean enpresa nazionalen operazio edo aktibitate batzuk mugatzen dituzten estatuetan.

14. Zehaztasun hauek guztiak egiazkoak izanik, errealitatea da ezen sozietatetaldeen figura oraindik ere funtsezko tresna dela enpresa handi eta ertainen malgutasun operatiborako. Politika ekonomikoaren kudeaketan agertzen diren ardurak, azken hamarkadetan enpresa-taldeei dagokienez, enpesa handiek gehienetan hartzen duten egitura izatean dautza. Sarri tronpatzen dira bi kontzeptu horiek praktikan eta teoria ekonomikoan. Baina, errealitatean, garrantzitsua da honakoa argitzea: enpresa-taldeak kontrolatzea edo mugatzea helburu duten politika publikoen zati handi batek mugatu edo kontrolatu nahi du errealitatean enpresa-talde horien aktibitatea eta ez horrenbeste taldearen antolaketa-teknikaren erabilera, zentzurik zorrotzenean.
75

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

2. TALDE HORIZONTALAK POLITIKA PUBLIKOETAN
1. Talde horizontalen analisian, beharbada, erronkarik esanguratsuena terminologikoa da. Doktrinak zalantzarako tartea uzten du, tribunal edo indarrean dagoen araudi eskasia iraunkorra dela-eta. “Talde horizontalak” terminoa, dokumentu honen izenbururako aukeratutakoa, gehienetan erabilitakoen artean bat besterik ez da, horien artean daude baita “talde paritarioak” edo “egitura paritariodun taldeak” (“peer groups”, “gleichordnungskonzerne”) “talde federatiboak” eta abar. 2. Aurrekoa gutxi balitz, nahiz eta talde hauek kontzeptualki mugatuak egon, beste egitura mota batzuk sarritan nahastu egiten dira egiturokin: “koordinazio-talde”, “kolaborazio-talde”, “agrupazio” (“groupings”, “groupements”) eta abar. Teorian, ordea, egitura horiek ez direla taldeak uste da, nahiz eta haien egitura formala eta oinarri juridiko eta instituzionala antzekoa izan. 3. Talde horizontalak, modu generikoan, “kontratu-talde” deiturikoen barruan kokatzen dira, ”akzio-talde” eta “izatezko talde ” direlakoetatik ezberdintzeko. 4. Jakina denez, “akzio-taldeak” sozietate-taldeak eratzeko modurik erabiliena dira, entitate batzuek besteen kontrolerako partizipazioetan oinarrituak. 5. Akzio-taldeekin alderatuta, kontratu-taldeak bi entitateren arteko kontratu batean oinarrituta artikulatzen dira -ez sozietate-kontratu batekin- eta horren bidez batak besteari haren kontrola ematen dio. 6. Politika publikoen posizioa kontratu-taldeen aurrean, hiru oinarrizko eztabaidagai hauetatik abiatzen da: a) Haren bideragarritasun legaletik. b) Enpresa-praktikarako izan dezakeen interesetik. c) Haren baliotasunerako beharrezkoa denean. ezarri beharreko baldintzetatik,

7. Bistakoa da kontratu-taldeak bideragarriak direla berariazko onarpena duten ordenamenduetan. Normalean, “kontrol- edo dominazio-kontratu” baten bidez egituratzen dira Horrela gertatzen da Europa erdialdeko hainbat herrialdetako, Portugaleko edo Brasilgo ordenamenduetan.
76

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Baina, legeria gehienek ez dute, oro har, aitortzen kontratu-taldeen irudia. Horrek talde mota hauen bideragarritasun juridikoaren aurkako jarrerak hartzera bideratu du nagusiki herrialde horietako doktrina. 8. Dena den, sarriago arautzen da espresuki izaera orokorrik ez duten taldeak eratzeko aukera, tipologia edo sektore ezberdinetara zuzendua. Horrela gertatu zen, adibidez, banku-sektorean edo sozietate mutualisten taldeetan (kooperatibak, mutualitateak…). 9. Kontratu-taldeetan eredurik ohikoena talde horizontalak dira. Talde horietan dominazio- edo mendekotasun-kontratua ez da ezartzen sozietarioki burujabea den sozietate baten alde, ezpada entitate dominatuen talde batean parte hartzen duen entitate baten alde. 10. Errealitatean, talde horizontaletan ez da beharrezkoa entitate nagusi garbi ezberdindu bat egotea. Nahikoa da hainbat entitatek beren gaineko kontrola uztea egitura komun bati, non guztiek parte hartzen duten, izaera juridiko propioa duen entitate batena izan edo ez. 11. Esparru teorikoan, talde horizontalen egituraketaren bideragarritasunak zalantza doktrinalak sortu ditu, kontratu-taldeek orokortasunean sorturikoen modukoak. Zalantza horiek “soberania” kontzeptuarekin erlazionatuta daude, entitate juridikoei egotzia, haren aspektu esentzialak hirugarrenei ematea Sozietateen Zuzenbidearen printzipio orokorren aurkakoa dela ulertuta. 12. Hau guztia kaltetu gabe, noski, arautegi legal konkretu batean oinarritzen diren talde horizontal konkretuak, finantza-talde edo entitate mutualisten taldeekin gertatu izan den bezala. 13. Errealitatean, elkarren kontrol kontraktual honen ondorioz, talde horizontalek kontrol edo dominio partekatu baten kontzeptua osatzen dute, eta ez horrenbeste, hirugarren bati norbere kontrola ematearen kontzeptua. 14. Legearen ikuspuntutik, bi dira legegileek jarraituriko oinarrizko estrategiak, talde horizontalen erregulazioan. a) Talde horizontalaren kontzeptuaren arautze generikoa. b) Talde horizontalen zenbait modalitateren arautze espezifikoa. 15. Talde horizontalak arautzea aukeratu duten ordenamenduen artean, aipagarria da Alemaniako Akzioen Bidezko Sozietateen Legearen 18. artikuluaren 2. atala, non, sozietate-taldea definitu ondoren 1. atalean, ondorengoa adierazten den: “Juridikoki autonomoak diren enpresen kasuetan, elkarren mendekotasunik izan gabe, zuzendaritza bateratu
77

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

baten menpe jartzen direnek ere, talde bat osatuko dute eta enpresak taldeko enpresa izango dira”. Modu berean, Portugaleko Sozietate Komertzialen Kodearen 492. artikuluak honela definitzen du “Talde Paritarioaren Kontratua”: “Elkarren dependentziarik ez duten bi sozietatek edo gehiagok osatu dezakete sozietate-talde bat, zuzendaritza bateratu eta komun baten menpe jartzea onartzen duen kontratu baten bidez”. 16. Beste herrialde batzuetan, Frantzia edo Espainian esaterako, talde horizontal edo paritarioaren kontzeptua jurisprudentziako interpretazio batean onartua izan da noizbehinka, “izatezko” sozietate-taldeen tratamendu eta argumenturako antzeko oinarriarekin. 17. Beste batzuetan, talde horizontalak modu espezifikoan arautu dira benetako egoerak edo beharrak asetzeko zenbait sektoretan. Horrela gertatu da, adibidez, Espainian, kooperatiba-sozietateen taldeekin, edo zenbait herrialdetan, banku-entitateen taldeak eratzeko, sarritan aurrezkikutxen edo banku kooperatiboen taldekatzearekin. 18. Espainiako legediari dagokionez, talde horizontalak sozietate kooperatiboen taldeen arloan agertu ziren, konkretuki, Kooperatiba Legearen 78. artikuluan gailendu ziren disposizio autonomikoen bidez; haren arabera, “kooperatiba-taldetzat hartzen da, Lege honi dagozkion xedeetarako, zenbait kooperatiba-sozietatek osatutako taldea, edozein motatakoa izanda ere, eta taldeko buru den entitatea, zeinak taldeko kooperatibek nahitaez bete behar dituzten aginduak eman edo fakultateak gauzatzen dituen, modu horretara fakultate horien alorrean erabakibateratasun bat sortzen delarik. 19. Politika publikoen aldetik talde horizontalekin erabaki beharreko lehenengo zalantza da ea zein puntutaraino den edo ez den komeni talde horizontal kontzeptua bera arautzea. 20. Alde batetik, herrialde gehienetako errealitate enpresarialak adibide praktikoen eskasia azaltzen du, non enpresa-konfigurazio hau erabilia izan den arlo sektorial konkretu batzuetatik kanpo. 21. Beste alde batetik, ordea, herrialde gehienetan talde horizontalen antzeko edo parekide diren egitura asko daude, hala nola banku-sektorean edo sozietate mutualisten alorrean. Adibideak nahiko direla ematen du, gutxienez hausnarketa bat justifikatzeko kontzeptuaren arauketa legalaren komenigarritasunaren inguruan. 22. Bestalde, taldekatze enpresarialaren modalitateak arautzea enpresen arteko kooperazioa bultzatzeko politiken ataltzat har daiteke, hain zuzen industriapolitikaren funtsezko pieza gure inguruko herrialdeetan azken hamarkadetan.
78

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

23. Dena den, badaude beste arazo kontzeptual batzuk talde horizontalen arautzearen aurrean sakoneko zalantzak planteatzen dituztenak. 24. Alde batetik, funtsezko arazoa da kontzeptua mugatzea. Baita ere, ohiko taldeen arloan, akzio-partaidetzan oinarrituta oinarrizko eredua arautzea erraz samarra da (kasu konkretuetan egon daitezkeen zalantzez gain), ez da berdin gertatzen talde horizontalekin. 25. Sakoneko arazoa egituraketa formal/estrukturalean datza, talde horizontaletan gehienetan talde izaerarik ez duten sareen edo enpresataldeen antzekoa da. 26. Horrek zailtasun handia sortzen du praktikan erabakitzeko noiz jo ahal diren enpresa-egitura horizontal mota hauek taldetzat edo noiz gelditu behar diren sare edo enpresa agrupazio moduan sailkatuta. 27. Bistan denez, legediak erreferentzia kontzeptualak ezar ditzake entitate komunari emaniko fakultateak integratzeko -edo taldekaturiko entitateen artean adosturikoak- zuzendaritza bakarra ezartzearen arabera, unitate ekonomikoduna eta abar. Hauxe da gehienetan talde horizontal eta talde paritario kontzeptuak arautu dituzten legediek jorratu izan duten bidea, Alemanian eta Portugalen ikusi dugun moduan. 28. Arazoaren muinean zera dago: legediak aurreikusitako talde horizontal edo paritarioen kontzeptu mota orokor hauetan, askotan, aplikaezinak direla errealitatean. Kontratu bidez entitate komun batek eginiko eskumenen lagapenak askotariko dimentsioak izan ditzake, ehunka konpetentzia ezberdini eragin, bakoitzaren lagapenerako askotariko mekanismoak erabili eta abar. Ohiko praktikan, ia ezinezkoa izan daiteke mugatzea noiz gauden talde horizontal baten aurrean eta noiz soilik enpresa-agrupazio edo enpresa-sare baten aurrean. 29. Horrek derrigortzen gaitu zalantzan jartzera eredu alemanean oinarrituriko legediek gehienetan erabilitako ikuspegi metodologikoa. 30. Egia da, gure iritziz, talde horizontal mota hauen bideragarritasunaz dauden zalantza doktrinakoek eta jurisprudentziakoek gaiarekiko posizionamendu politiko bat eskatzen dutela arautze legal baten gabeziaren aurrean. 31. Zentzu horretan, enpresen arteko kooperazioaren sustapen-politiken artean, komenigarria iruditzen zaigu, legediak argitu dezala talde horizontalen egituraketaren legezko legitimazioa, aktibitate-sektore batzuetan interes handia izan dezaketen enpresen arteko kooperaziorako modalitate bezala. 32. Hala ere, azaldutako arrazoiengatik, legezko baimen hori ez litzateke -gure iritziz- zuzendu beharko talde horizontal kontzeptura zuzenean, baizik eta
79

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

oinarriko entitateek egitura komun bati erabaki-ahalmen batzuen lagapena egitearen legitimotasunera. 33. Legezko legitimazio hori, prozedurazko betebeharrek edo beharrezko publizitateak lagunduta, efektiboa izan beharko litzateke, ondoriozko egitura enpresariala izan zein izan ez, legez talde horizontal edo paritario izendatua. Bestela egungo legezko metodologiak egoera batera eraman gaitzake non paradoxa batekin topo egingo genukeen: interpretatu daitekeela eskumenen lagatze mota hauek posible direla bakarrik benetako talde horizontal baten aurrean gaudenean eta ez errealitatean, enpresen agrupazioa besterik ez denean. Horri, errealitatean dagoen zailtasuna bi kontzeptuak mugatzeko gehitzen badiogu, egoera benetan nahaspilatu eta kontraesankor baten aurrean egongo gara disposizio legal hauen aplikazioan. Beharbada, legearekin lortu nahi zen emaitzaz guztiz bestelakoa. 34. Hau guztia alde batera utzi gabe, entitate komun bati, eskumenaren lagapen-baimen legalaren eta honen baldintzen modu osagarrian, komenigarria da aita legediak espresuki onartzea egitura mota hauek egitura komunari lagatako eskumenaren arabera, benetako sozietatetalde baten aukera.

80

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

3. KOOPERATIBA-TALDEAK ETA POLITIKA EKONOMIKOA
1. “Kooperatiba-talde” kontzeptua mugatzea, neurri handi batean, nahasia da. Alde batetik, “kooperatiba-taldeak” terminoa batzuetan erabili izan da enpresa txiki eta ertain artikulatuen arteko kooperaziorako egiturak izendatzeko. Entitate komun batean egituratuta, gehienetan zerbitzuen prestaziorako kooperatiba moduan. Kooperatiba-taldearen ohiko kontzeptua, bestalde, “kooperatiben taldea”rena da dokumentu honetan, eta zentzu horrekin erabili nahi dugu. Dena den, zalantza esanguratsuak daude mugak jartzean: a) Ohitura kooperatiboa “talde kooperatibo” deitzeko kooperatiben arteko xede enpresariala duen edozein egitura federatibo motari, izaera integratzailea duten edo ez kontuan izan gabe eta nahiz eta askotan koordinazio hutserako egiturak izan. b) Errealitate enpresarialean existitzea “talde kooperatibo” deiturikoak, baina ez daudenak kooperatibekin osatuak soilik, baizik eta beste forma juridiko bat daukaten enpresak barnean dituztenak. 2. Talde kooperatiboek Ekonomian duten garrantzia ezberdina da inguru geografiko erregional edo estatal batean edo bestean. Inguru batzuetan kooperatiben pisu erlatiboa oso txikia bada ere, beste batzuetan dagokien erregio edo estatuko industria, nekazaritza edo zerbitzuen kuota garrantzitsua ordezkatzen dute. 3. Aipatzekoa da, kontrasterako, politika ekonomikoetan kooperatibataldeek tratamendurik ez izatea praktikan, zeina ez baitator bat haien garrantzi ekonomikoarekin. 4. Fenomeno ekonomiko honek duen arretarik eza harrigarria da, kontuan izanda Politika Ekonomikoaren hainbat arlotan daukan eragin garrantzitsua, hala nola honako hauetan: a) Kooperatibak edo ekonomia soziala bultzatzeko politiketan. b) Enpresen arteko kooperazioa bultzatzeko politiketan.

81

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

c) Politika sektorialetan, nekazaritzan, banku-politiketan, hezkuntzakoetan, pertsonentzako zerbitzuenetan eta, batzuetan, industrialetan. 5. Talde kooperatiboak garrantzi handiko instrumentuak dira sozietate kooperatiboen sustapenerako. Kooperazio enpresarialerako egiturak, sare edo taldeak, funtsezko tresnak dira bereziki enpresa txiki eta ertainen garapenerako, baldin gabezia konpentsatu nahi badute sinergia edo eskalako ekonomietan. Baina kooperaziorako egitura hauek bereziki garrantzitsuak dira kooperatibentzat, beraien ohiko “bakardade”-aren ondorioz, merkatuaren gutxieneko zatia osatzen duten inguruetan eta Estatuak kapital-sozietateek sorturiko defiziten erresoluziorako instrumentu-izaera bereganatzen duen inguruetan. Beharrezko tresna horren gabeziarekin, kooperatibek instrumentu propioak behar dituzte instituzionalki babesteko eta, tresna garrantzitsuenetariko bat, zalantzarik gabe, kooperatiba-taldeak dira. Ondorioz, kooperatibek interesa daukate talde horizontal edo federatibo hauek egituratzeko, gehienetan ez daukatenak kapital-sozietaterik. Talde kooperatiboei esker, kooperatibek, epe luzerako beren garapenerako behar duten erakundetze maila altuena lortzen dute. Ondorioz, kooperatiba txikiei lagundu egiten zaie irudia eta pisu instituzionala lortzen, normalean, bakarka enpresa handiek lortzen dutena bakarrik. Honek guztiak, organismo publikoen aurrean, oro har, kooperatiba guztien pisua handitzen du. Gainera, kooperatiba-taldeek kooperatiben egonkortasun ekonomikoa igotzeko joera hartzen dute, kooperatiba arteko konpentsaziorako lanabes batzuen bitartez, kooperatibei krisi edo zailtasun ekonomikoko egoerei aurre egiten laguntzen diete. Gaitasun hori bereziki garrantzitsua da sektore anitzeko taldeetan edo “konglomeratuetan”, zeren sektore ezberdinen artean egoera ekonomiko ezberdinak konpentsatzeko aukera ematen baitu (nabaria da funtzio honek eraginkortasun praktiko txikiagoa duela krisi ekonomiko orokorretan). 6. Oro har, kooperatiba-taldeek garrantzi handia dute nekazaritzaren sektorean eta zerbitzuenean (banku-sektorean, irakaskuntzan, zerbitzu sozialetan…) eta ez horrenbeste industriaren sektorean. 7. Politika publikoek, lehenik eta behin, ardura izan beharko lukete indarrean
82

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

dagoen arautegiak kooperatiba-taldeen sorrera edo garapena zailtzea edo ezintzea ekiditeko. Horretarako, oinarrizkoa da arautegietan argitzea posible dela kooperatibak taldetan artikulatzea eta buru den entitateari egokitzea hainbat konpetentzia, hala nola koordinazio edo integrazioarenak, praktika kooperatiboan sor daitezkeen aukera edo egoeretan debekatzaileak izan daitezkeen baldintzak ezarri gabe. 8. Politika publikoek onartu beharko lukete kooperatiba-taldeek daukaten garrantzi eta gaitasuna garapen sozioekonomikoan. Bai, garapen kooperatiboen ikuspuntutik baita hauek berdindu edo gainditzeko efektuaren ikuspuntutik ere, enpresa txiki eta ertainen arteko kooperazioestrategiak bultzatzeko. Baina kooperatiba-taldeek badute izan, inpaktu berezi bat garapen sozioekonomikoan, dinamizazio soziala edo ekonomiaren konpromisoa gizartearekiko bultzatzeko orduan edo garapen ekonomikoaren lotura ekonomia produktiboarekiko bultzatzeko orduan. 9. Garrantzitsua da, abiapuntu bezala, politika publikoek espresuki jasotzea kooperatiba-taldearen kontzeptua arautegi kooperatibo edo merkantilean eta, beharrezkoa den neurrian, arautzea, ekidinez -noskiarautze murriztaileak edo gehiegizko zehaztasuna dutenak, praktikan antolaketa-figura hauek izan dezaketen behar eta egoera-aldakortasunari ez egokituak. 10. Posible da ez izatea horren garrantzitsua honetarako zehazki erabilitako terminologia. Gero eta gehiago dira “kooperatiba-taldeak” terminologia erabiltzen dutenak ordenamenduetan espresuki, baina ohitura ezberdinak daude horretarako, adibidez, Italian “partzuergoa” edo “bigarren mailako kooperatibak” beste herrialde batzuetan, balio dezakete kooperatibataldeak arautzeko oinarri bezala, balizko egoera bakoitzera nahikoa egokitzeko. 11. Gure iritziz, garrantzitsua da indarrean dagoen arautegiak ez ezartzea beharrezkoak ez diren debekuak kooperatiba-taldeen integraziorako. Alde batetik, argumentu ezberdinak planteatu dira “talde” izena erabil dezaten koordinazio hutserako interkooperaziorako egitura federatiboek. Horren kontrako ikuspegitik, askotan argumentatu da kooperatiba-taldeek integrazio maila altuegia izatearen kontra, batzuek diotenez, kooperatiben esentzia demokratikoa edo parte-hartzailea kolokan jarriko luketela. Beharbada, iritzi horiek ez daukate kontuan:
83

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

a) Kooperatiba, sektore kooperatibo eta modalitate kooperatibo ezberdinen integrazio-beharren berezko izaera. b) Kooperatiba-taldeen izaera parte-hartzailea eta demokratikoa ez dagoela horren lotua integrazio mailari, ezpada gobernuaren kontrolerako eta taldeko buru diren entitateen kudeaketarako ezarritako antolaketa-tresna egokiei. Hain zuzen ere, ezberdina den behar bakarra ez da kooperatiba-talde edo kooperatiba-sare bakoitzaren integrazio eta koordinazioa. Ohikoa da, kooperatiba-talde konplexuetan edo oinarri zabala dutenetan, barneintegrazio maila ezberdinak sortzea, kooperatiba bakoitzaren dimentsioak sor ditzakeen beharren arabera, sektorean duen posizionamenduaren arabera eta abar. 12. Gure iritziz, arautegiak kooperatiben arteko integrazio maila guztien legitimotasuna onartu behar du. 13. Izatekotan, logikoa litzateke, integrazio maila batzuetarako, taldeko buru diren entitateen kontrol demokratikoa ziurtatzeko antolaketa-neurriak ezartzea. 14. Kontzeptuzko maila batean interesgarria da, orobat, politika publikoek ezberdindu ditzatela “kooperatiba-sarea” eta “kooperatiba-taldea” kontzeptuak, zenbait eremu arauemailetan kontzeptuak nahasteak sor ditzakeen arazoak ekiditeko. Enpresa Zuzenbidea, oro har “enpresen sarea” eta “enpresa-taldea” kontzeptuen arteko ezberdintasuna, gehienetan, garbi izanda dago egituratua. Lehenengo kasuan, koordinazio huts baten aurrean gaudela ulertzen da, eta bigarrenean, enpresa arteko integrazio baten aurrean. Horitako bakoitzak arautegi berezitua du Kontabilitate Zuzenbidean, Lan Zuzenbidean, Konpetentziaren Zuzenbidean, bazkideen arduran, Banku Zuzenbidean, etab. 15. Kooperatiba-taldeei planteatutako arazoa hauxe da: egitura horizontal eta federatibo batetik abiatuta, eskubide handiagoak edo txikiagoak artikulatzen dizkiote egitura komunari, une eta egoeraren arabera aldagarria dena, eta ohiko mugaketarik gabe, zein konpetentzia diren koordinaziorako eta zein heltzen diren integrazio mailara. Egoera honek interpretazio-zalantza handiak sortu ahal ditu azaldutako guneetan Enpresa Zuzenbidean arautegi orokorra erabiltzean. Garrantzitsua da Zuzenbide Kooperatiboak ez handitzea gaizki-ulertua “kooperatiba-talde” edo “kooperatiba-sare” moduko terminoak larregi eta modu desegokian erabiltzeagatik. 16. Oro har, giltzarriak diren egituren garapena, enpresa ertain eta txikien
84

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

indartze enpresarialerako tresna garrantzitsu bilakatu da zenbait aktibitatesektoreren politika publikoetan. Zentzu horretan, kooperatiba-taldeak izan daitezke -eta sarritan, badiraerreferente eta eredu enpresa txiki eta ertainen ehun osoarentzat. Kooperatibak izan dira modu honetako egiturak martxan jartzen aitzindariak, hezkuntzaren arloan, nekazaritzan, ikerketa- eta formaziozentroetan, eta abarretan. Talde kooperatiboak berezko kolaboratzaile izan daitezke agente publikoentzat, enpresa arteko kooperazioa bultzatzeko politikak garatzeko orduan. 17. Talde kooperatiboak erreferentzia-oinarri bikaina izan daitezke enpresen ardura sozialaren politikak bultzatzerakoan. Funtsa sozial komunak, kobertura sozial edo prebentziorako politikak, hezkuntza eta promoziorako fondoak… tresna estrategikoak dira kooperatiba edo kooperatiba-taldeen aldetik inpaktu sozial handiko ekimenak bultzatzeko. Kooperatiba-taldeen eta organismo publikoen arteko elkarlanak lor ditzake, beharbada, aprobetxatuak izan beharko liratekeen efektu biderkatzaileak. Elkarlan publiko-pribatua izan beharko litzateke kooperatiba edo kooperatibataldeen funtsa sozialak indartzeko administrazio publikoaren eta sektore honen ekimenerako lan-lerro garrantzitsua. 18. Kooperatiba-sektorea bere osotasunean, salbuespen batzuekin, enpresa txiki eta ertainez osatuta dagoenez, agente publikoekin kolaboratzetik urruti egon da. Kooperatiba-taldeak oinarrizko tresna izan daitezke urruntasun hau gainditzeko. Kooperatiba-taldeen helburu sozial eta ekonomikoen bateratasunak bereziki egokiak egiten ditu politika sozioekonomikoen garapenean, administrazio publikoen kolaboratzaile moduan kokatzeko. Arduradun politikoei dagokie kokapen aktibo bat bereganatzea erlazio hori martxan jarri eta garatzeko. 19. Kooperatiben integrazioa sustatzeko politiken barruan, kooperatibataldeak egituratzeak kooperatiben fusioarekin paper osagarria izan beharko luke. Sektore batzuetan garaturiko politika hauek -nekazaritzarenean edo zerbitzu sozialetan malgutasunez aritu beharko dira- integrazio modu bat edo bestea sustatu beharko dute, modu artifizialean antolaketa-diseinuak derrigortu beharrean, eta hori, beharbada, ez da enpresa-errealitate konkretu batzuetarako baliagarria. Ordea, ikuspuntu kontzeptual batetik, kooperatiba-taldeak dira tresna aproposenak oinarri kooperatiboen oinarri sozialaren ondoan ahalik eta botere handienari eusteko, eta ondorioz, aintzakotzat hartu beharko
85

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

lirateke lehentasunez jorratu beharreko antolaketa-tresnatzat fusio- eta absortzio-operazioen aurrean. 20. Inguru geografiko batzuetan lortutako dimentsioaren ondorioz, kooperatiba-taldeak funtsezko erreferentzia soziala izan daitezke garapen sozioekonomiko orekatuagoen eredu bezala. Lan-kooperatiba taldeek Euskal Herrian edo Italiako iparraldean, kreditu- kooperatiba taldeek Frantzian, Alemanian edo beste herrialde europarretan, gaitasuna daukate eredu garrantzitsu moduan egituratzeko, bai politika publikoen aurrean bai gizartearen kontzientziazioan. 21. Horretarako guztirako, politika normatibo edo fiskalez gain, garrantzitsua da arduradun politikoek kontuan izatea: a) Kooperatiba-taldeen ordezkaritzaren onarpena eta sustapena dialogo sozialean, enpresa-elkarteetan, merkataritzaganberetan, komunikabideetan, etab. b) Kooperatiba-taldeen parte-hartzea handiagotzen joatea, politika ekonomikoak eginez (bereziki, noski, inguru geografiko horretan pisu gehien duten sektoreetan).

86

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

4. ENPRESEN ARTEKO ELKARLANA ETA BERRIKUNTZA-POLITIKA
1. Gero eta gehiago, enpresen arteko elkarlana, enpresaren berrikuntza teknologikoari bultzada emateko funtsezko tresnatzat hartzen da. 2. Garrantzi horrekin koherentzia izanda, politika publikoek gero eta gehiago zaintzen dute enpresen arteko kooperazioa politika teknologikoen elementu garrantzitsu bezala. 3. Hala ere, bai kooperazio teknologikoaren fenomenoaren analisi sistematikoaren efektuen argitzeari begira, baita berrikuntzarako politika publikoei begira ere, gure iritziz ezinbestekoa da aurrez ezberdintze- eta sistematizatze-ahalegin bat egitea. 4. Batez ere, honen inguruan eginiko analisi sistematikoen barnean kontuan izan diren kooperaziorako modalitateak aukeratzerakoan, gehienetan, nahiko ezberdinak diren esangura enpresarial eta politikoak aukeratzeko joera izaten delako. 5. Hain zuzen ere, ohikoa da, “enpresen arteko” kooperazioan, efektu analitiko eta estatistikoak barneratzea: a) Kooperazio teknologikoa unibertsitate eta ikerketa-zentroekin. b) Kooperazioa aholkularitzekin. c) Kooperazioa talde bereko enpresekin. 6. Gure iritziz, “kooperazio” modalitate hauek, alde batetik, “kooperazio enpresarial” kontzeptutik kanpo gelditu beharko lirateke alor teknologikoan, edo bestetik, oinarrian ezberdindutako analisi baten objektu izan beharko lirateke. 7. Konkretuki, talde bereko enpresen arteko kooperazioa efektu formalei begira bakarrik ulertu beharko litzateke, zeren, “talde” kontzeptuaren ondorioz, aurkitzen baikara forma sozietario ezberdinen bidez artikulatutako enpresa bakar baten aurrean 8. Bestalde, aholkulari, unibertsitate eta zentro teknologikoekiko harremanak gehienetan kontratu-izaera dauka, enpresa baten eta zerbitzu teknologikoen hornitzaile baten artekoa. Enpresa-partzuergoen bidez artikulaturiko harremanak izan ezean, ezin ditugu “zerbitzu-prestazio”
87

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

harreman horiek gure gain hartu. Arazo horrek eragiten du enpresa eta “zerbitzu-hornitzaile” hauen artean, “enpresen arteko kooperazio” kontzeptuari begira. Arazo horren eragina, enpresa eta “zerbitzu-prestazio teknologiko”en arteko harremanetan, modu nabarian oinarrizkoa da berrikuntza-politiken barruan, baina ez du zerikusirik enpresa lehiakide eta hornitzailearen eta bezeroaren arteko ohiko harremana dutenen arteko ohiko harremanekin. Eta, bereziki, erreferentziarako oinarriak eta politika publikoen helburuak kasu batean eta bestean funtsean bananduak izan beharko lirateke. 9. Kooperazio enpresariala funtsezkoa bada ere, edozein motatako enpresaren berrikuntza teknologikori bultzada emateko, askoz ere funtsezkoagoa da enpresa txiki eta ertainen artean. Jakina den bezala, enpresen arteko kooperazioa oinarrizko tresna da enpresa txiki eta ertainek dimentsio honetako erronkei aurre egiteko, edo, nahiago izanez gero, eskalako ekonomian abantailak lor ditzaten, edo enpresa handien sinergiak, oinarrian malgutasuna eta enpresa txiki eta ertainen pizgarriak mantenduaz. 10. Hala ere, esperientziak erakusten du argumentazio hau zehaztu behar dela dimentsioaren izaera erlatiboaren arabera. Egia da enpresa handi bat txikia izan daitekeela parte hartzen duen sektorearen aurrean, eta horregatik beste enpresa batzuekin kooperatzeko behar handiagoa sentitu dezake bere berrikuntzarako estrategia garatzeko, bere sektorean dimentsio handia duen enpresa txiki batek baino. Hortik dator kooperatzeko interesaren eta kooperaziorako aukera objektiboen artean ezberdintzearen garrantzia. Enpresa handi batek, nahiz eta interesatuta egon objektiboki beste enpresa batzuekin kooperazio teknologikoan aritzeko, zailtasunak izan ditzake solaskide aproposak aurkitzeko bere aktibitate-sektore berean. Egindako analisiek adierazten dute, oro har, kooperazio teknologiko handiagoa enpresa handien artean, txiki eta ertainen artean baino. Baina adituek erlatibizatu egiten dute datu horien esanahia, kooperazio teknologiko “ez-formalaren” inguruko informazioa lortzeko duten zailtasunagatik. 11. Enpresa txiki eta ertainen aktibitatearen dinamismoa bereziki esanguratsua da berrikuntzaren alorrean. Ideia berritzaileak eta haiek garatzeko borondatea askoz gehiago sortzen da enpresa txiki eta ertainetan. Hala ere, berrikuntza sistematizatu eta ideiak garatzeko enpresa txiki eta ertainen gaitasuna txikiagoa da eskalako ekonomia txikiagoen ondorioz. Ez da ezohikoa enpresa txiki batek sortu eta hasieran garatutako ideiak azkenean enpresa handiek ustiatzea modu masiboan, jabetza industrialaren eskubideak erosiaz edo berrikuntzaren titularra den enpresa
88

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

txiki edo ertainaren kontrola eskuratuaz. 12. Zentzu horretan, kooperazio enpresariala zera da: enpresa txiki eta ertainei enpresa handiagoekin lehiatzeko aukera ematen dien funtsezko tresna. Argudio hau erabilgarria da, logikoki, hirugarrenekin eginiko edozein kooperazio motarekin, ez bakarrik “enpresen arteko” kooperazioarekin. Noski, ikerketa-zentroen, unibertsitateen eta aholkularien arteko kooperazio teknologikoak enpresari lagundu diezaioke dimentsio txikiegiak sorturiko muga batzuk gainditzen. 13. Politika publikoen ikuspuntutik, “enpresen arteko kooperazioa” estrategia eta ekintza konkretuetan gauzatzeko zaila den helburua da sarri. Ikerketazentroekin edo unibertsitateekin, baita aholkulariekin ere, gauzatutako kooperazioa identifikatzea, gainbegiratzea, sustatzea, etab. nahiko erraza bada ere, askoz zailagoa da “enpresen arteko” kooperazio teknologikoa identifikatzea eta egituratzea. Alde batetik, sarri zaila da enpresen arteko kooperazio teknologikoa ezberdintzea beste kolaborazio-arlo batzuetatik edo hornitzaile-bezero harremanetik bertatik. 14. Beharbada, hau da arrazoia politika publikoek bere helburuak enpresen arteko kooperazio-egitura egonkorren bultzadan jartzeko, batez ere klusterizazioaren bidez. 15. Logikoki, politika europarrak baino areago, Estatuen politikak eta politika erregionalak dira enpresen arteko kooperazioa bultzatu dutenak helburu teknologikoekin. Europar Batasunak enpresen arteko kooperazioan oinarrituriko proiektu teknologiko konkretuen finantzaketan zentratu ditu bere ahaleginak, batez ere, “marko-programa” bidez. 16. Estatu kideak eta erregioak izan dira enpresa arteko kooperaziorako egiturak bultzatzeko neurri zehatzak hartu dituztenak eta, konkretuki, klusterrak. Egindako ikerketek bermatzen dutenez, neurri fiskalek, enpresa barneko berrikuntzaren sustapen-politiketan gehien egiten direnek, zeharkako neurriei utzi diete lekua enpresen arteko kooperazioaren berrikuntzan. i 17. Europako datuek adierazten digutenez, herrialde aurreratuenek beren berrikuntzarako aurrekontuen zati garrantzitsua bideratzen dute enpresen arteko eta agente teknologikoen arteko kooperazioa sustatzera.ii 18. Horrek ez du esan nahi berrikuntza-politikek ez diotela garrantzirik ematen enpresen arteko kooperazioari. Baina politika zehatz horien garrantzia analisien metodologiak ezkutatua gelditzen da, xede honetara
89

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

bideraturiko ahaleginak, sarri, beste ekintza batzuen barnean gelditzen baitira. Bereziki, enpresentzako I+G laguntzen barnean. 19. Hain zuzen, gehienetan, bi dira politika publikoek erabilitako tresnak enpresen arteko kooperazio bidezko berrikuntzari bultzada emateko: a) Egitura egonkorrei bideraturiko laguntzak (klusterrak). b) Enpresa barneko izaeraren balorazioa edo baldintzatzea lagundutako I+G proiektuetan (europar, estatu edo erregio mailetan) 20. Maila europarrean eginiko analisiek ziurtatzen dute kooperazio teknologikoa dela enpresen arteko kooperazio-estrategiaren oinarrizko faktore bat. Horrela ikusten da koadro konparatibo honetan: ENPRESEN ARTEKO HARREMANENA FUNTZIO ENPRESARIALEK JASANDAKO INPAKTUA KONPETITIBITATEAN AURREKO HIRU URTEETAN, EUROPAKO BOST HERRIALDEETAN.iii

Ikusi dezakegun bezala, I+G-an enpresen arteko kooperazioaren inpaktua esanguratsutzat jotzen da, baina, gehienetan, enpresaren aktibitate nuklearrean baino gutxiago, salmenta/marketinean edo ICTn. Informe berberean, ESPERO IZANDAKO INPAKTOAREN emaitzek
90

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

I+G bigarren maila batean uzten dute, enpresaren aktibitate nuklearrak gainditua bakarrik.

21. Egia da, klusterizazio-politikek izandako emaitzen balorazioak ez direla bateratuak. Arrazoietako bat da emaitzen argitasun ezak duen eragina, klusterren bidez lortutako jakituriaren transmisioaren zeharkako efektuak neurtzeko zailtasuna. Gertuko enpresen arteko harreman egonkorrak aukera garrantzitsuak sortzen ditu sektorearen ikuspuntutik, bi alorretan: a) Ideia berritzaileak detektatzean. b) Beste enpresa batzuekin kooperaziorik izan gabe aplikatzeko zailak diren ideia berritzaileen garapena ahalbidetzeko aukerak detektatzean. 22. Bukatzeko, lehen adierazi dugun bezala, kooperazio teknologikoaren sustapenpolitikak nahasmendu handi baten eragina jasaten ari dira, kooperazio-teknikek alor edo helmuga ezberdinduetan eragin dezaketen heinean, adibidez: a) Alde batetik, enpresen arteko kooperazioa eta berrikuntzaaholkularitzak, zentro teknologikoak eta unibertsitate/formazio zentroak. Politika publikoen alor bat da, zein, gure iritziz, enpresen arteko kooperaziotik garbi ezberdindu beharko litzatekeen.

91

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

b) Nazioarteko kooperazioa edo Europako Estatuen artekoa, zein, sarri, batera helburu ekonomiko eta politikoengatik sustatua den eta estrategia berrienei erantzuten dien; protagonismo bikoitza du berrikuntza-politika erregional eta globaletan, Estatuen protagonismo tradizionalaren aurrean. c) Enpresen arteko kooperazioa beste enpresa bezero edo hornitzaileekin. Honek izan beharko luke, beharbada, enpresen arteko kooperazio teknologikoaren promozio-politikan alor zentral bat, merkatuan oinarrituriko berrikuntza bultzatzeko politika publikoen gero eta eragin handiagoarekin bat, eta, batez ere, demandaren interes eta eskaerei erantzuteko.
26

i “European Innovation. Progress Report 2009”, Europar Komisioa. ii “Innovation leaders concentrate 18% of all policy measures on R&D cooperation”. “European Innovation. Progress Report 2009”, Europar Komisioa. iii “Inter-enterprise relations in selected economic activities”, M. Schmiemann, Eurostat.2007

92

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

BERRIKUNTZA POLITIKA

95

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1. BERRIKUNTZA-SISTEMAK
1. Oro har, berrikuntza teknologikoaren sustapenerako interbentzio publikoa justifikatu daiteke, gehienetan, berrikuntzan eginiko inbertsioaren eta haren errentagarritasunaren artean —merkatuan produktu eta zerbitzuen bidez ikus daitekeena— dagoen epea luzea delako. 2. Azken hamarkadetan, enpresa-berrikuntzari zuzendutako diru-laguntza zuzenen bidez egindako ohiko interbentzio publikoak lekua utzi dio neurri horizontalak hartzeari, zeintzuk berrikuntzai erregional edo estatal egoki baten egituraketa eta kudeaketari zuzendu baitzaizkio. Autore batzuen arabera, berrikuntza-politiken kudeaketarako tresna moduan, berrikuntza-sistemen garrantziaren jatorri garbiena 70eko eta 80ko hamarkadetan garapen teknologiko japoniarrak Europa eta AEBri jarritako erronkan dago. Teorian, Marshall-eko industria-distrituen babesarekin eta abantaila konpetitibo eta Porter-eko klusterraren abaintailarekin, berrikuntzasistema erregional eta estatalek gero eta pisu handiagoa hartu zuten berrikuntza-politiken barruan. 3. Berrikuntza-sistemen eraginkortasuna hainbat faktoreri lotua dago, horien artean hauek dira esanguratsuenak: a) Sisteman erabilitako giza eta finantza-baliabideen kantitatea. b) Azpiegitura teknologikoa. c) Sistemaren agenteen arteko interakzioa. d) Inguru berritzaile baten sorrera. e) Ezagutzen eta giza eta finantza-aktiboen elkartrukeak eskaintzen duen gertutasun geografiko edo soziala. Noski, berrikuntza-sistemak gaitasuna izan behar du bai bere inguru geografikoan aldeko jarrerak sortzeak dituen abantailak kudeatzeko, baita informazio- eta berrikuntza-fluxuekin dagoen kontaktuak ematen dituen aukerak baliatzeko ere, inguru geografiko handiagoan edo globalean. 4. Berrikuntza-sistemen analisi berrienentzat, interes handiena aspektua da sistema erregional batzuek besteetan duten eragina. duen

Berrikuntza-sistemak funtsean ezberdinak izaten dira erregio batean edo
97

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

bestean, inguru geografiko bakoitzaren maila teknologikoaren arabera. Gainera, kasu batzuetan, hala nola Alemanian eta Espainian, industriaeta berrikuntza-politiken konpetentzia erregionalek ahalbidetzen dute aniztasun espezifiko bat arlo teknologikoan. Bestalde, nabaria da berrikuntza-sistema erregional baten eraginkortasunak eragina duela Estatuko gainerako erregioetan. Alde batetik, giza eta finantza-baliabideak eta berrikuntzarako inguru erakargarriak garatzeko gaitasun txikiagoa duten beste erregio batzuen kudeaketa erakartzeko ikuspuntuarekin. Bestetik, emulazio-efektuari eta ideien ekarpenari dagokienez, erregio berritzaile baten gertutasunak eta dinamiken ezagutzak eragiten dute gehienetan Estatu bereko beste erregio batzuetan. 5. Dena den, gure iritziz, erregio bateko ekintza berritzaileen kontzentrazioaren efektuari neurriz kanpoko balioa ematen zaio. Ekintza berritzaileen kontzentrazio geografikoa lotuta dago gehienetan azpian duen azpiegitura industrialarekin. Egia da herrialde batzuetan berrikuntzaekintzak kontzentratuago daudela industrialak baino; gehienetan, ehun industrialaren ezaugarri konkretuei zor zaizkie, adibidez, enpresa handien eta egoitza nagusiaren presentziari. 6. Berrikuntza-sistemen kontzentrazio geografikoa ez da kontraesankorra berrikuntza teknologikoaren zenbait arlotan hazten ari den globalizazioaren egiaztapenarekin. Hasiera batean, berrikuntzaren globalizazioak ezagutzaren bi arlotan eragiten du batez ere: · · Ezagutzaren zientifikoan. berrikuntzan eta oinarrizko berrikuntza

Enpresa multinazionalen berrikuntza-prozeduretan.

Bestalde,horren harira kontuan izan behar da: · Alde batetik, berrikuntza aplikatuak —edo ingeniaritzazkoak— funts garbia duela ezagutzaren jasotzean inguru geografiko konkretuetan. Bereziki, ez formalak diren ezagutzetan oinarritzen denean eta etengabeko agente ezberdinen arteko (enpresa edo ikerketa-zentroak) elkartruke bat behar dutenetan.

· Bestalde, enpresa multinazionalek, nahiz eta berrikuntza-ekintza batzuk deslokalizatu egiten dituzten, egoitza zentralaren inguru geografikoan mantentzen dute pisurik funtsezkoena.

98

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

7. Nabari-nabari, berrikuntza-politiketatik datozen ekintzen orokortasunek eragiten dute inguru geografiko bakoitzaren berrikuntza-sisteman. 8. Nahiz eta esan den politika teknologikoen ekintza-aukerak berrikuntzasistemen gainean mugatu eta baldintzatu egiten dituela aurrez inguruan dagoen egitura produktibo eta teknologikoak, balorazio horiek, gure iritziz, egokitu behar dira ñabardura hauek kontuan izanda: a) Ea politika publikoen posibilitatea baloratzean, epe motz, ertain, luze edo oso luzeei erreferentzia egiten ari gatzaizkien. b) Ea kontuan hartzen ditugun edo ez politika publikoen aukerak epe luzeko faktoreetan eragiteko. Eragiten dutenean, ea etorkizunean erregio edo nazio horrek lortuko duen egituratzea ehun produktibo bat, zeinak ezaugarri egokiak izango dituen berrikuntza-arloan aurrerakuntza esanguratsuak lortzeko. Gure iritziz, zaila da mugak ezartzea epe oso luzean lor daitezkeen emaitzen gaitasunari, politika publikoen aldetik. Noski, kontuan izanda epe oso luzeko efektu horiek ez direla politika teknologikoak zentzu hertsian, gai honetan kontuan izan behar dira industria-politika edo politika ekonomikoa osotasunean. Jakina da, teknologia altuko sistemadun erregio bat ez dela garatuko bakarrik ekintza politiko teknologiko soil batekin, ez badago aurrez oinarri industrial egokirik finkatuta. 9. Berrikuntza-sistemekin erlazionaturiko politika publikoen alderdirik nabariena da, beharbada, sistemaren egituraketa, bi oinarrizko elementu hauetan oinarritua: a) Erakunde berrien sorreran, zeintzuk inguru geografikoan aurrez kokaturiko berrikuntza-sistemaren osagarriak izango diren. b) Aurretik dauden berrikuntza-agenteen arteko harremanaren garapenean. 10. Oro har, esan dezakegu ezen enpresa-ehuna eta hezkuntza-azpiegiturak politika hauek baino lehenago existitu behar direla, baina, askotan, ikerketa-zentroen eraketari bultzada ematea eta martxan jartzea da politika teknologikoen ekintzarik ikusgarriena. 11. Oinarrizko elementu hauek “berrikuntza-sistema” baten existentziarako beharrezkoak izanik, gelditzen diren ekintza publikoak, oro har, berrikuntza-ekintzen garapenean eta sistemaren ekintza berritzaileen hobekuntzan oinarrituko dira, baita bi horien arteko elkarlana bultzatzeko ekintza publikoetan ere.

99

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

12. Oro har, berrikuntza-sistemen kudeaketa-politikaren erronka bat da aktuazio publikoek anbizio eta proaktibitate nahikoa izatea. Berrikuntza-politika, ez dezagun ahaztu, modan dago. Arduradun politiko askorentzat tentazioa da beren inguru geografikoaren berrikuntzasistemaren egituraketaren deskribapena erabiltzea beren irudia hobetzeko tresnatzat, publiko handiaren aurrean aurkezpen “erakargarriak” egiteko. Publikoari begira sor daitekeen nahasteak, erraz garatu daitekeena “berrikuntza-sistema”ren eta “berrikuntza-politika”ren artean ingurune konkretu batzuetan, errazten du arduradun politikoek kapitalizatzea berrikuntza-sistema osatzen dute organismoek garatutako ekintzen multzoa. Alderantziz, horrek errazten du, orobat, dagokion erregioko arduradun publikoen balizko pasibotasun edo eraginkortasun eza diluitzea, politika teknologikoaren kudeaketari dagokionez. 13. Antzeko arrazoiengatik, berrikuntza-sistemen kudeaketa politikoan arrisku handia dago ekintzak larregi zentratzeko politikoki deigarriagoak edo erakargarriagoak diren ekintzetan. Zentro teknologiko berri bat inauguratzeak edo industria-nabe moderno batek irudi publikoaren erakargarritasun nabaria dute, arduradun publikoek, noski, ezagutu eta baloratzen dutena. 14. Alderantziz, berrikuntza-sistemen kudeaketan dagoen arrisku politiko ohikoena da aspektu problematikoei eustea ekiditea edo sistemaren funtzionamendu-defizita. Hain zuzen, ekintza hauek sarri eragiten dute politikoki erakargarriak ez diren kudeaketaren arloetan, edo, bestela, eskatzen dute arrisku politiko esanguratsu bat duten berrikuntza-sistemaren arlo batzuen egiturako aldaketa batzuei bultzada ematea. Kasu horietan, ohikoa da kudeatzaile politikoek berrikuntza-sistemarako beharrezkoak diren egitura-aldaketak bultzatzeari uko egitea eta politikoki erakargarriagoak eta ez horren gatazkatsuak diren aspektuen kudeaketara mugatzea. 15. Berrikuntza-sistemen kudeaketarako politiken beste ohiko gabezia hau da: politika teknologikoak larregi zentratzea enpresa handietan — ondorioz, berrikuntza-inbertsioa egiteko gaitasun handiagoa dutenetan— edo teknologikoki aurreratuta daudenetan, enpresa txikien edo sektore heldu edo teknologikoki gutxi garatuen gaitasun teknologikoa jasotzearen ardura alde batera utziaz. Hori guztia, sarri, jakinik enpresa horiek direla funtsezko industria-ehuna inguru geografiko horietan.

100

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

16. Bukatzeko, berrikuntza-sistemen kudeaketa-politiken elementu esentziala da bateratzea berrikuntza-sistema lokal edo erregionalak bultzatzeko ekintzak eta nazioarteko edo globala den jakituria erakartzeko aukera. Kasu bakoitzean eragiten duten faktoreak, berrikuntza teknologikoan eragiteko garrantzi handiago edo txikiago batekin, oso aldagarriak dira inguru geografiko batetik bestera: ehun produktiboaren egitura, berrikuntza-sistema osoaren gaitasuna eta, azkenik, berrikuntza-politika “endogenoa” osatzeko egon daiteken beharrarekin, bai kanpoko inbertsio teknologikoak erakartzeko estrategiekin, bai kanpoko ezagutzaren atzemateko estrategiekin, arlo zientifikoan edo oinarrizko teknologietan batez ere.
27

i Berrikuntza-sistema honela definitu dezakegu: “Sektore publikoko edo pribatuko erakundeen sarea, teknologia berriak ezarri, inportatu, eraldatu edo zabaltzeko ekintzak egiten dituena.”

101

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

2. ZENTRO TEKNOLOGIKOEN POLITIKA
1. Azken hamarkadetan, zentro teknologikoen sareak etengabe eratu dira teknologia erregionalerako politikaren ardatz moduan. 2. Arrazoi estrukturalak daude bilakaera horretan. Esanguratsuena da enpresa txiki eta ertainen garapen teknologikorako duen garrantzia euskarri teknologiko gisa. 3. Ezaguna denez, bultzada berritzailea handiagoa da enpresa txiki eta ertainetan, handietan baino. Izan ere, enpresa horien motibazio handiagoak, malgutasunak eta inguruarekiko gertutasunak gaitasun handiagoa ematen die ideia berriak garatzerakoan. 4. Bestalde, enpresa txiki eta ertainen tamaina txikiagoak gehienetan gaitasun txikiagoa dakar garapen teknologikoan, zeinak ideia berritzaileen aplikazioa modu serioan zailtzen baitu. Zentro teknologikoek paper garrantzitsua betetzen dute –edo bete beharko lukete– enpresa txiki eta ertainei laguntzen beren ideia berritzaileak aurrera eramaten. Baina, horrekin batera, zentro teknologikoek gaitasuna izan behar dute enpresa txiki eta ertainei ideiak eskaintzeko, eta enpresekin kontrastatu ondoren, proiektu berritzaileen gauzatzea errazteko. 5. Ikuspuntu honetatik, politika erregionaletan hainbat esperientzia jarri dituzte martxan zentro teknologikoen sareek, eta enpresa txiki eta ertainen ehun dinamikoetan finkatuta, jakin izan dute haien I+G gaitasuna pixka bat igotzen. 6. Zentro teknologikoak martxan jartzeko politika, zentzu horretan, funtsezko erreferentzia estrategikoa da Europako erregio askorentzat. 7. Zentro teknologikoen sare erregionalen eraginkortasun handiagoa edo txikiagoa baldintzatzen du, noski, lehenengo enpresa txiki eta ertainen sare bat egoteak erregioan, zeinak nahikoa dinamismo berritzailea baitu. Bigarrenik, zalantza gabe, bai ikerketa-zentroak martxan jartzeari eta haien finantzaketa estrukturalari bai ikerketa-proiektu espezifikoen finantzaketari zuzendutako politika publikoen eraginkortasunak. 8. Dena den, zentro teknologikoak bultzatzeko politika tradizionalaren mugak jakinak eta ezagunak dira, eta garrantzitsua da mahaigaineratzea. Alde batetik, zentro teknologikoek enpresa berritzaileetarako euskarri izateko aukera gutxi dute.
102

handien

ekintza

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Bestalde, zentro teknologikoak ez dira heltzen enpresa txikiekin kontaktu nahikoa izatera. Gehienetan, enpesa ertainak dira zentro teknologikoen zerbitzuak modu eraginkorrenean erabiltzen dituztenak. Baina ez dugu espero behar enpresa ertainen gehiengoak modu sistematikoan parte hartzea zentro teknologikoen sareetan. Zentro teknologikoen politika dinamikoenak garatu dituzten erregioetan ere, gutxienekoak dira zentroekin sistematikoki kolaboratzen duten enpresa ertainak. Zentro teknologikoak, beraz, erregioaren ekipamendu teknologikoen hobekuntza bultzatzeko elementu inportantea izan daitezke, baina haien mugak ere, zentzu horretan nabariak dira. 9. Zentro teknologikoen politiken etengabeko ardura da enpresekiko gertutasuna ziurtatzea. Horretarako, hiru hauek dira ekintza-ildoak: · Zentro teknologikoen egituraketa instituzionala eta, konkretuki, zentroen bezero diren enpresetako kideen parte-hartze handiagoa edo txikiagoa haien organoetan. · Zentro teknologikoaren zuzendaritzaren kudeaketa bera, jatorri enpresarialekoa edo politikokoa, edo haren sentiberatasun komertzial handiagoa edo txikiagoa. · Noski, ikerketa-proiektuak finantzatzeko politiketan kontuan izan behar da, bereziki: i. Zein neurritaraino enpresek baliabide propioekin parte hartzen duten proiektuen finantzaketan. ii. Zein puntutaraino enpresak diren edo ez, proiektuen finantzaketara zuzendutako baliabide publikoen jasotzaile. 10. Behin martxan jarri eta gero, zentro teknologikoekin zerikusia duten politika publikoen oinarrizko ardura izaten da –gehienetan– nola handitu enpresa kontratatzaile edo kolaboratzaileen sarea. Zentzu horretan funtsezkoak dira politika publikoak eta, bereziki, proiektuen finantzaketa publikorako irizpideak –eta desgrabazio fiskalak–. 11. Egia da, baita ere, zentro teknologikoek, sarri, baliabide publikoen aplikazioaren seriotasunaren zaintza-funtzioa egiten dutela berrikuntza teknologikorako politikei begira. Hain zuzen ere, I+G ekintzetara zuzenduriko laguntza edo desgrabazio fiskalak ez daude beti lotuta beraien aplikazioaren eraginkortasunaren egiaztatze garbiari, ekintza horiek enpresa barruan garatzen direnean.
103

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Bestalde, ekintza horiek zentro teknologiko batekin elkarlanean egiteak seriotasunaren garantia bat dakar ekintzaren kudeaketan, zertxobait handiagoa. Sarri adierazi da ezen I+G ekintzak enpresa eta zentro teknologikoen elkarlanaren bidez egitean politika publikoak haien funtzionamendu egokia distortsionatzen ari direla eta, proiektu bat enpresak egoki kudea dezakeenean, politika publikoek ez luketela distortsionatu behar modu artifizialean giza baliabide eta baliabide finantzarioen eta eginbeharren esleipena proiektuari dagokionez, interesaturiko enpresak egokitzat jo duenean. Hala ere, distortsio hori –elementu negatibotzat jo daitekeena berrikuntzaren kudeaketan–, uste dugu baloratu beharreko elementu soil bat dela baliabide publikoen –bere osotasunena– esleipenaren eraginkortasunean. Modu horretan, adierazitako esleipenaren distortsioa kontuan izanda ere, baliabide publikoen kudeaketan eraginkortasunaren garantia handiagoa lortzen bada, posible da oso distortsio hori onargarria izatea politika teknologikoen analisi orokor baten ikuspuntutik. 12. Garrantzitsua da, noski, zentro teknologikoek kudeaketa ekonomiko egokia garatzea, haren aurrekontuen egonkortasuna eta haren iraunkortasuna ziurtatzea. Baina, politika publikoek –puntu bateraino– presionatu edo sustatu behar dituzte zentro teknologikoak haien eraginkortasun soziala ehun industrial erregionalean handitzeko, posible den heinean, kolaboratzaile diren enpresen kopurua, kantitatea eta garatutako proiektuen eragina, eta abar. 13. Garrantzitsua da zentro teknologikoek nahikoa autonomia izatea beren aktibitatearen kudeaketa enpresariala egoki garatzeko. Hala ere, zentro teknologikoen sare aurreratua duten erregioetan bereziki, haien arteko koordinazioa gero eta kudeaketaren atal garrantzitsuagoa da, eta, funtsean, politika publikoei dagokie sustatzea. 14. Zentro teknologikoen politikaren berezko aspektua da bideratutako baliabide finantzarioen asignazioaren eraginkortasuna ebaluatzea eta, bereziki, I+G ekintzetan erregioetako ekipamendu teknologikoen hobekuntzan garatutako eragina. 15. Ohikoena da, gutxienez zentro teknologiko erregionalen politiken garapenerako lehenengo etapetan, zentroen aktibitatea bideratzea, batez ere, beste erregioetako edo herrialdeetako teknologiaren eskuratzera eta egokitzapenera.

104

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Hala ere, lehenengo fasea finkatuta dagoenean, zentro teknologikoen politikak jauzi kualitatiboa emateko gai izan behar dira epe luzeko garapen teknologikoa sustatzeko eta, konkretuki, bideraturiko oinarrizko ikerketarena. Nabaria da ezen oinarrizko ikerketa bideratuaren sustapenak ikerketa aplikatuak baino baliabide publiko handiagoak behar dituela. Hori da, noski, oinarrizko ikerketa sustatzeko orduan, ikerketa-zentroen berrorientazio eraginkorrerako lehenengo baldintza. Oinarrizko irizpide horretatik abiatuta, garrantzitsua da zehaztea ezen zentro teknologikoetako politikak indar handiagoa oinarrizko ikerketan jartzeak ez duela esan nahi ikerketa aplikatuko aktibitateetan finkaturik dauden zentroak izango direnik oinarrizko ikerketa garatuko dutenak. Horren inguruan garatu beharreko irizpide instituzionalak aldakorrak izan daitezke testuinguruaren arabera. Zentro berean oinarrizko ikerketaren eta ikerketa aplikatuaren integrazioaren aldeko arrazoiak dira, adibidez, ikerketa modalitate baten eta bestearen arteko mugen izaera nahasia, edo bien arteko lotura zuzenaren garrantzia ziurtatzeko elkarren arteko ezagutzaren fluxuak nahiko eraginkorrak izatea. Zentro berean ikerketa mota biak bateratzeak, ordea, beste arazo batzuk sor ditzake, adibidez, ikerketa mota bateko aktibitate bat bestearen menpean egotea aurrekontuak direla medio edo ikertzaileen arrazoi profesionalak direla medio. Gure iritziz, oinarrizko ikerketaren eta ikerketa aplikatuaren arteko arduren mugatze hau ez litzateke egin beharko arautzearen bidez, eta zentro teknologikoek nahikoa malgutasun izan behar dute intereseko proiektuak egiteko, beraien kudeaketa-irizpideen arabera erabakiaz ikerketa-proiektu baten izaera aplikatua edo oinarrizkoa den edo ez eragozpen bat haren onarpenerako. Oinarrizkoa ikerketa fokuratzea zentro teknologikoen politikei begira, neurri batean, baliabide publikoen orientazio egokian datza. Hain zuzen ere, alde batetik, garrantzizkoa da kontuan izatea, bereziki oinarrizko ikerketan, erregiotik haratagoko beste inguru geografiko batzuetako ezagutzaren bilketa. Jakina denez, politika erregionalek barne-ezagutzaren pilaketa sustatu behar dute, baina beti epe luzeko eraginkortasun logiko baten mugen barruan. Oro har, oinarrizko ikerketara zuzenduriko baliabide publikoen orientazioak bat etorri behar du erregioko giza taldearekin eta baliabide materialekin, beste inguru batzuetako informazio- eta ikerketa-zerbitzuen bilketa egokiarekin. Horrek eskatzen du baliabide honen esleipena ez zuzentzea ikerketa-zentro
105

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

–edo unibertsitate– erregionaletara, joera izango luketelako, noski, ikerketaekintzen barne-xurgatzea maximizatzeko. Irizpide horren arabera, baliabide publiko hauen jasotzaileak “ikerketaren kudeaketarako” zentroak izan beharko lirateke, izaera publikokoak zein pribatukoak, zeintzuek nahikoa malgutasun baitute azpikontratatzeko proiektua modurik eraginkorrenean garatuko duen entitatea edo taldea arlo geografiko erregionalean edo hortik kanpo. Horrek ekarriko luke, beharbada, ikerketa-talde propiorik ez izatea, modu naturalean ahaleginduko liratekeenak ikerketa-aktibitatea bereganatuaz elikatzen edo garatzen. Zentro horiek aske izan behar dira baliabideak egokitzeko. Modu alternatiboan, oinarrizko ikerketa orientatua sustatzera bideraturiko baliabide publikoak enpresetara zuzenduta ere egon daitezke; horrekin batera, prozedura normatibo ezberdinak direla-eta, sustatu egiten da – mugatuta– ikerketarako talde erregionalen erabilera, baina blokeatu gabe baliabide horiek erabiltzeko aukera ezagutzaren bilketarako edo ikerketataldeen kontraturako beste inguru geografiko batzuetan. Oro har, Europako erregioek jauzi kualitatibo eta kuantitatiboa egin beharra daukate oinarrizko ikerketa orientatuaren sustapenean. Zentro teknologikoa eta, bereziki, oinarrizko ikerketaren arlora zuzendutako baliabide publikoen “kudeaketan” espezializaturiko zentro edo agentziak izan daitezke funtsezko tresna aurrekontuetan eskatutako ahalegin handiagoak modu eraginkorrean bideratuak izan daitezen. Hori faktore giltzarria izan daiteke borondate politikoari eusteko; izan ere, borondate politikoak aurrekontuen ahaleginak sustatzen ditu Europar Batasunak aurrerakuntza esanguratsuak lor ditzan oinarriko berrikuntza teknologikoan, zeina gero eta premiazkoagoa baita beharrezkoa duen lekuan europar defizit teknologikoa gainditzeko Japonia eta AEB moduko herrialdeen aurrean.

106

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

3. TEKNOLOGIA-BULTZADA BERRI BATERANTZ
1. Finantza-krisiaren eztandaren ondoren, azken hamarkadetako euskal politika ekonomikoak izandako asmatzeak gero eta errekonozimendu gehiago ditu, apustu egin duelako ekonomia produktiboan eta ehun industrialaren mantenuan. 2. Egia da, izan ere, gure arduradun politikoek, gure enpresariek eta gure langileek lan bikaina egin dutela gure ehun industrialaren alde batere aproposa ez zen testuinguru batean —ikuspuntu kultural edo soziologiko batetik— industriaren defentsan. Ahalegin horrek gure herriarentzat duen balio erantsi izugarria onartu eta modu egokian baloratu behar da. 3. Nabaria denez, ehun industrialaren defentsarako ahalegin horrek posizio konpetitibo onean jarri gaitu Europako herrialde periferikoekin konparatuta. Bestalde, beharrezkoa da balorazio hau testuinguru globalean kokatzea. Hain zuzen, gure posizio konpetitiboaren hobekuntza hau erlatibizatu egin behar da, gero eta gehiago, zeren gure ehun produktiboak ez baitu inguruko enpresekin lehiatzen, baizik eta maila europar edo mundialean ondoen kokatuta daudenekin. Inguru horretan, berriz, gure posizionamendu konpetitiboa —bereziki teknologikoa— nahiko eskasa da. 4. Egia da, orobat, euskal berrikuntza-sistema erreferentzia izan dela beste erregio europar batzuentzat, bereziki ikerketa-zentroen egituraketari dagokionez eta berauek enpresekin duten harremanari dagokionez. Baina hori ez da oztopoa izan aurrerapen garrantzitsua egiteko gaitasunik ez izateko, gure enpresen defizit konpetitiboa gainditzeko ekipamendu teknologikoei dagokienez. 5. Une honetan, Eusko Jaurlaritzak garatutako ekintzak gure enpresetan gaitasun teknologikoa sustatzeko “Enpresa Lehiakortasuneko Euskal Plana 2010-2013“ delakoan batzen dira funtsean. EKAI Centerrek bat egiten du dokumentu horren kontzeptuzko abiapuntuarekin. Bereziki, gure ahalegin teknologikoak “berrikuntza areagotzailea”ren dinamika gainditzearekin, eta gai izan dadila “berrikuntza erradikalak” garatzeko “mugako teknologien” erabileraren bidez. 6. Enpresa Lehiakortasuneko Euskal Planak dioen bezala, “jakituria ekonomiara eransteak” esan nahi du, baita ere, salto teknologikoa erraztea egungo sektoreetan eta ekintza berrietan. Bai unibertsitateak bai teknologiazentroek paper esanguratsua dute zentzu horretan, faktore kritikoak izanik.
107

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

7. Gure politika teknologikoaren oinarrizko zailtasuna gure enpresen maila teknologikoan aurrerapen azkarragoak lortzeko gure komunitatearen egituraketa-arazoetan datza, izaera sozial eta instituzionaletan, lau urteko iraupena duen plan batean konpontzeko zailak. Hala ere, gure iritziz arazo instituzional horiei lehenbailehen heltzea ezinbestekoa da politika teknologiko benetan eraginkorra egiteko. Oinarrizko erronka instituzional horiek aipatu eta kontuan izan dira Lehiakortasun Planean.i 8. Oinarrizko puntu ahul bat da gure gaitasun teknologikoan; izan ere, azken hamarkadetako garapen sozial negatiboak, Mendebaldeko herrialde gailenetako korronteen pean, industriaren eta teknologiaren gutxiestea sortu du, zeinak freno sozial nabaria osatzen baitu gure garapen teknologikoaren palanka-efekturako epe ertain eta luzean. 9. Bigarren arazo estrukturala gure enpresen dimentsioan dago. Egia den arren gure enpresa handiek gutxi inbertitzen dutela ikerketan, egia da ere enpresa txiki eta ertainek zailtasun natural nabariak dituztela oinarrizko ikerketan edo oinarrizko ikerketa aplikatuan inbertitzeko. Horretan datza — modu errepikakorrean adierazteko—kooperazio enpresarialak garatzeko politikek izan dezaketen egitekoaren garrantzia, zentro teknologikoen edo enpresa txiki eta ertainen eta unibertsitate eta lanbide-heziketako zentroen arteko harremana. 10. Hirugarren arazo estrukturala da, beharbada, oinarrizko ikerketa edo oinarrizko ikerketa aplikatuaren arduradun izango diren agenteen identifikazio egokia. Egia bada, hein handi batean, oinarrizko ikerketari aurre egiteko beharrezko jakituria unibertsitatean dagoela, egia da ere, ekintza horiek garatzeko konpetentzia egokiak batez ere kudeaketaegitura malguagoetan eta “bideratuagoetan” daudela, enpresa handi edo ikerketa-zentroetan. Ezinbestekoa da kontuan izatea ezen unibertsitateari arrakastarik gabe oinarrizko ikerketa aplikatuaren ekintzetan emaitza batzuk eskatzen zizkion dialektika tradizionala —eta ondorengo debatea, batez ere aurrekontuen gainekoa— gainditu egin behar dela. 11. Gure iritziz, ezinbestekoa da beharrezko ekintza instituzional eta juridikoak garatzea politika teknologikoak birbideratzeko, xede horretara bideraturiko baliabide publiko guztiak modu eraginkorrean kudeatuko direla ziurtatzeko. Horrek eskatzen du lehenbailehen heltzea beharrezko diren aldaketa instituzionalei —edo aurrekontuaren kudeaketarenei—. 12. Hausnarketa estrategiko horren abiapuntu batzuk izan daitezke: a) Egia bada oinarrizko ikerketa modu eraginkorrean garatzeko
108

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

beharrezko ezagutza unibertsitatean dagoela, beharrezkoa da ziurtatzea baliabide horiek erabili egiten direla eta modu eraginkorrean gainera. Eta horrek ezberdintze handiago bat eska dezake ikerketa-taldeen eta kudeaketa-arduren artean. b) Gure iritziz, zalantzazkoa da unibertsitatearen egiturari giza baliabideen kudeaketa eraginkorra eskatu beharra, gure herriak behar duen ehun produktiboaren garapen teknologikoari zuzenduriko ekintzetan. c) Oso posiblea da, bestalde, politika teknologikoaren arduradunek unibertsitatea tenkatzeko ahalegina alde batera utzi behar izatea, instituzio horrek ezin bete ditzakeen helburuak lortzeko, ez baitago horretarako diseinatuta. d) Ondorioz, beharbada, beharrezkoa da estrategia “instituzional” edo oinarrizko ikerketa kudeatzeko gobernu korporatiboaren estrategia berri bati heltzea, zeinak kudeaketa eraginkorra egiten jakin behar baitu, enpresari zuzendua eta baliabide guztiak aprobetxatuaz, bai Autonomia Erkidegoan baita beste inguru batzuetan ere. 13. Lehiakortasun Planak dioen bezala, “bikaintasuna unibertsitario batekin kontatzea” “faktore kritikoa” da. duen sistema

Hala ere, baieztapen horiek zehaztu daitezke. Gure sistema produktiboak benetan behar duena ez da horrenbeste “bikaintasuna duen sistema unibertsitario bat”, baizik eta “bikaintasuna egitura produktiboari aplikatutako oinarrizko ikerketaren kudeaketa”. Kontzeptuen arteko diferentzia izan daiteke —eta gure iritziz izan beharko litzateke— baliabideak eta politika publikoen norabidea erabakitzeko berezko erreferentzia. 14. Era berean, Lehiakortasun Planak planteatzen du “berrikuntza-sistemak sortutako jakituria, merkatura aplikagarriak diren emaitzetan itzultzea”ren beharra. Gure iritziz, helburu horri buelta bat ematea beharrezkoa da. Politika teknologikoaren berezko xedea hauxe izan beharko litzateke: ehun produktiboak esku artean edo kanpotik ekartzeko aukera izatea bere gaitasun teknologikoa handitzeko beharrezko jakituria, zerbitzu edo produktu hobeagoen bidez edo modu eraginkorragoan produzitutakoen bidez. Eta, berrikuntza-sistemaren kudeaketan beharrezkoak diren aldaketak egitea ezagutzaren disposizioa lortzen dela ziurtatzeko. 15. Zentzu horretan, funtsezkoa da oinarrizko ikerketari bultzada emateko bideratutako baliabideen kudeaketa politikoa birbideratzea.
109

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Gure iritziz, berrikuntza teknologikoari zuzendutako programa eta plan politikoek larregi errepikatzen dituzte honelako adierazpenak: “gizarteak beharko luke”, “euskal berrikuntza-sistemak beharko luke” edo ”unibertsitateak beharko luke”. Ikerketa teknologikoak laguntzeko bideratutako diru-baliabide publikoen orientazio egokia benetako bermea da gure arduradun publikoek horrenbeste alditan aipaturiko helburu estrategikoak betetzeko aurrerapausoak egiteko, eta beharrezkoa gure ekipamendu teknologikoek behar duten hobekuntza abiatzeko. 16. Bereziki, oinarrizko ikerketa teknologikoaren finantzaketa kontuan izan beharko luke baliabideen jasotzaile diren gobernu korporatiboen aldetik. Bereziki, eztabaidagarria da entitate horiek izan behar dituzten ikerketatalde propioak. Oso posible da nahiago izatea baliabideen jasotzaileak enpresak izatea edo “transferentzia teknologikorako” entitateak, “ikerketa-zentroak” zentzurik hertsienean izan beharrean. Irizpide hori honako arrazoi hauek arrazoitzen dute: a) Malgutasun nahikoa izatearen beharrak, beharrezkoa denean baliabideak berrorientatzeko xede batera edo bestera, sektore produktiboaren beharren arabera. b) Baliabideak jasotzen dituzten proiektuek une oro ikerketatalde egokia izatearen beharrak, EAEren barruan edo handik kanpo. 17. Zentzu horretan, nabarmendu behar da oinarrizko ikerketaren erronka nagusia ez dela horrenbeste ikerketa-bolumena edo horretara bideraturiko baliabideak handitzea —hori ere beharrezkoa izango baita—, baizik eta oinarrizko ikerketa horren merkaturako orientazio handiagoa. 18. Zentzu berean, politika publikoen helburua ez litzateke izan behar bakarrik oinarrizko ikerketarako gure gaitasuna handitzea, ezpada, batez ere, gure sistema produktiboaren aldetik berrikuntza teknologikorako disposizio handiagoa ziurtatzea, EAE barruan eginiko ikerketaren emaitza izan zein kanpokoa izan. 19. Gure iritziz, ez da posible sistema produktiboari zuzenduago eginiko oinarrizko ikerketa, ez badira egokitzen helburu horretarako eskuragarri
110

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

dauden baliabide publiko guztiak. 20. Bereziki, funtsezkoa da kontuan izatea oinarrizko berrikuntza teknologikoariii zuzenduriko baliabideak ez direla beharbada ikertzaileen esku jarri behar ikertzaile izate hutsagatik (edo unibertsitateko irakasle izateagatik bakarrik). Baliabide horiek bokazioa eta euskal ehun produktiboaren garapen teknologikoa sendotzeko gaitasuna duten instituzioetara (unibertsitate, enpresarial edo independente) zuzendu beharko dira. 21. Gure iritziz, lanbide-heziketako zentroen papera ere indartu behar da enpresa txiki eta ertainen kolaboratzaile estrategiko moduan, berrikuntza teknologikoari dagokionez (“enpresa txiki eta ertainen euskarri eta transferentzia teknologikorako zentro” moduan Lehiakortasun Planaren arabera). 22. Azken hamarkadetan, gero eta gehiago azpimarratu da , “berrikuntza”ren paper estrategikoa bai Sozietate Zibilean bai politika publikoetan; modu horretara, isilean baina progresiboki, “berrikuntza” hitzak “teknologia” hitzaren lekua hartu du. 23. Garapen terminologiko horrek itxuran logika garbia du: alde batetik, berrikuntza kontzeptua baloratu nahi zen “ikerketa”ren aurrean, kontzeptu horren interpretazio “eraginkorra”goa bermatzen aldera, produkzio, kudeaketa, komertzializazio eta abarren hobekuntza efektiboak ziurtatze aldera. Bestalde, modu progresiboan “etengabeko hobekuntza” kontzeptua eraman nahi izan zen enpresaren ekintza multzora lehenengo, eta, ondoren, ekintza sozialen multzora. Enpresaren hobekuntza konpetitiboa, epe ertain eta luzera, gizarte osoaren eraginkortasunean oinarritzen dela argumentatu zen, arrazoi faltarik gabe. 24. Hori horrela izanda, ez litzateke erraztu beharko berrikuntza-kontzeptuen nahastea arlo teknologikotik kanpo ezta haren barruan ere, eta, bereziki, ez lirateke nahastu beharko arlo hauetako politika publikoak.iii 25. Aipagarria eta estrategikoa izan arren, berrikuntza-arlo ez-teknologikoan emaitzak eta haren efizientzia kudeatzeko, neurtzeko eta frogatzeko zailtasunak beharrezko egiten du kudeaketa politikoaren irizpide guztiz ezberdinduen menpe egotea.
111

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

26. Horrekin batera, gurea bezalako lurraldeetako politika publikoak, arlo guztietako tentsio berritzailea alde batera utzi gabe, gure iritziz, eremu teknologikoan zentratu behar dira, gure industriaren erronka handia baita. Berrikuntza kontzeptuaren inguruko azken hamarkadetako salto terminologiko eta kontzeptualak ekarri du errealitatetik ihes egitea, itxuraz kontzeptuen kudeaketarako erraztasun handiago baterantz ihes egin du, eremu abstraktuago batean. Berrikuntza teknologikoak bete behar duen paper zentrala berreskuratzea inoiz baino beharrezkoagoa da. Zalantzarik gabe, berrikuntza teknologikoa da eragile publiko eta pribatuen ahalegina zentratu behar duena gure autonomia-erkidegoan. 27. Bereziki, benetako berrikuntza teknologikorako helburu publikoen lehentasunezko kudeaketa guztiz banandua egon behar da berrikuntza ezteknologikoaren beste modalitate batzuetatik. 28. Gure iritziz, gure herrialdean maila teknologikoa igotzeak dakarren erronkari modu ausartean heltzeko, gure erakunde publikoen konfigurazio politikoari begira, honelako politikak iradoki daitezke: a) Berrikuntza teknologikoaren ardura espezifikoa duen Eusko Jaurlaritzaren sail baten sorrera. b) Egun, kudeaketa politikoaren arlo ezberdinetan barreiatuta dauden berrikuntza teknologikoaren konpetentzia guztiak sail horretan biltzea. c) Sail horretatik kanpo uztea berrikuntza ez-teknologikoaren sustapenarekin loturiko politikak. d) Orain artean berrikuntza teknologikoari esleitutako giza eta finantza-baliabideak sail horri esleitzea, unibertsitate eta zentro teknologikoei xede horretarako emandako baliabideen kudeaketa barne. 29. Azkenik, gure komunitateak behar duen derrigorrezko bultzada teknologiko berriak itun politiko handi bat eskatzen du, hartu beharreko neurriei nahikoa kobertura politiko-instituzionala emango diena. Hori, beharbada, honakoaren ondorioa da:
112

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

a) Herrialde honentzat, ekipamendu teknologikoaren hobekuntzaren azelerazioa ziurtatzeak duen garrantziaren ondorioa, b) Hartu beharreko neurri politikoen izaera interinstituzionalaren ondorioa, eta c) Nabaria den zailtasun politikoaren ondorioa, aurrera eramateko ekar dezakeen kostu politikoa onartuaz, bereziki, aurre egin beharreko orientazio instituzional berriarena eta aurrekontuena.
28

i Adibidez, esaten denean “sormena ez da laborategian bultzatzen, baizik eta inguruan… Zentzu horretan, euskal gizartea osotasunean aldatu behar da kultura baterantz, non sormena balio bat den, pentsatzeko eta aktuatzeko modua.” ii Gure iritziz, irizpide hauek ez lirateke izan beharko baliozko arlo teknologiko-zientifikotik kanpo, non oinarrizko ikerketak baliabide pribatu eta publiko nahikoak izan behar dituen merkatuaren mekanismoetatik kanpo, nahikoa independentzia eta pluraltasun ideologikoarekin. iii Aspaldi antzeman zituzten konfusio edo abstrakzio kontzeptual honetatik sortutako arazo larriak. Adibide bezala, “Euskal Berrikuntza Sistemaren Liburu Zuria”k ohartarazi zuenenez, “berrikuntza modu horizontalean integratua izatearen premisa arlo ezberdinetan —ekonomikoan, sozialean, politikoan, kulturalean...— ezin da aitzakia izan konpetentziak gainjartzeko eta kudeaketa egiturak konplexuago bihurtzeko”.

113

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

4. BERRIKUNTZA ETA UNIBERTSITATEA
1. Unibertsitate-politika erregio eta estatu mailako berrikuntza-politiken funtsezko zutabeetariko bat bihurtu da Europar Batasunean. 2. Arrazoi nagusiak bi dira: · Lehenik, unibertsitateari, berrikuntza-sistemaren agentea den heinean egokitutako paper garrantzitsuagatik, bereziki oinarrizko ikerketari edo oinarrizko ikerketa aplikatuari begira. Bigarrenik, berrikuntza-politikek proposaturiko erronkei sistema unibertsitario europarrak emaniko erantzun urriaren egiaztapen orokortuagatik.

·

3. Laburbilduta, lau dira unibertsitateek berrikuntza teknologikoari ekarpenak egiteko gauzatzen dituzten ekintzak i : a) Ikerketa. b) Aholkularitza. c) Beste gune geografiko batzuetako ezagutzaren identifikazioa (“antena teknologiko” funtzioa). d) Enpresa-ekintza berritzaile berrien sustapena. 4. Praktikan, herrialde batzuen eta besteen arteko ezberdintasunak handiak badira ere, egia da unibertsitate europarrak ez diola erantzuten lau eskakizun horietako bati ere (edo ez da ari behintzat nahikoa erantzuten). 5. Arazo honen jatorria, noski, instituzionala da. Unibertsitatearen egituraketa, oinarrian, irakaskuntzara dago zuzendua eta ez ikerketara. 6. Egia da, orobat, unibertsitate europarraren izaera publikoak sendotasun instituzional handiagoa izatera laguntzen duela. Gainera, alor publikoaren barruan, unibertsitateek autonomia-estatus berezi bat dute, zeinak bereziki eraginkortasun askorik ez duten instituzio bihurtu dituen, ikuspuntu operatibo batetik, administrazio publikoen barruan ere. Baina ez gaitezen engainatu. Eraginkortasun falta hau gizarte europarrak aurrez bilatutako estatus baten ondorioa da, gizartearen kontzientzia sozialaren ondorioa, unibertsitatearen funtzioaren transzendentzia ideologikoari dagokionez. Hausnarketa honen gainean, unibertsitate europarren egituraketa instituzionala bi premisa kontzeptualetan oinarritzen da: ·
114

Alde batetik, irakaskuntza unibertsitarioa elite ekonomiko

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

·

batzuek kontrolatua izatea ekiditean. Bestetik, unibertsitatean larregiko kontrol ideologiko bat ekiditean arduradun politikoen aldetik. ondorioa europar unibertsitatearen izaera

Lehenengo helburuaren publikoa da funtsean.

Bestalde, gehiegizko kontrol ideologikoa ekiditeko gobernu ezberdinen aldetik, unibertsitateen horniduran argitzen da haien erregimen instituzional “autonomoa”, ezarritako baliabideen kudeaketan erabakitzeko gaitasun handia emanez, beharbada kudeaketa horren emaitzekiko ardurarekin nahikoa koherentzia izan gabe. 7. Europako unibertsitatearen konfigurazio instituzionalak, beraz, nahiz eta funtzionalki ez izan eraginkorra, europar gizartean oso finkaturik dagoen adostasun politiko-ideologiko bati erantzuten dio eta, modu batera, europar eredu sozialarekin erlazionatua dago. 8. Oinarrizko gaia da, beraz, jakitun izatea unibertsitate-sistemaren eraginkortasun eskasa berrikuntza erregional eta nazionalaren estrategietarako sakoneko arazo instituzional baten ondorio zuzena dela, modu batera edo bestera kontuan izan beharrekoa. 9. Hala ere, Europako ia Estatu guztietako politikek eztabaida hau ekidin dute. Horren ondorioen larritasuna aldakorra da herrialde batetik bestera, baina laburtu daiteke, alde batetik, berrikuntzarako gaitasunaren ahulezia orokorrarekin, eta bestetik, unibertsitate, gobernu eta gizartearen arteko etengabeko tirabirekin: ea unibertsitateek inplikazio handiagoa izan behar dutenetz berrikuntza-prozesuetan, zein neurri hartu behar diren horren gainean, eta, batez ere, zein diren helburu horretarako erabili beharreko baliabide publikoak. 10. Abiapuntu honek zalantzazko dinamika bat sortu du unibertsitate-politiken gainean, ikuspuntu honetatik, hurrengo puntuetan azalduko dena: a) Etengabeko gaitzespena unibertsitateari aktibo eta eraginkorra ez izatearren berrikuntza-ekintzetan. b) Etengabeko borroka gobernuaren eta unibertsitatearen artean azken honi ezarritako finantza-baliabideak direla-eta; gainera eztabaida areagotu egin da egungo krisiarekin. 11. EKAI Center-en iritziz, sorgin-gurpil hau apurtzea posible da bakarrik baldin eta sakoneko analisi bat egiten bada, kontuan izango duena unibertsitatearen arazo instituzionala oro har, eta bereziki, arazo horren arrazoi diren oinarri politiko-ideologikoak —eta neurri handi batean justifikatzen dituztenak— Europar unibertsitatearen egituraketa ez da
115

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

bereziki egokia garapen teknologikoari begira Europak behar duen dinamikotasuna eskuratzeko egin beharreko jauzi kaualitatiboa egiteko. 12. Hasierako beharrezko hausnarketa bat da, gure iritziz, ezberdindu behar direla unibertsitatearen aktibitateak arlo zientifiko-teknologikoan, alde batetik, eta giza eta gizarte-zientzien arloan, bestetik. Horrek, beharbada, estrategia ezberdinduak finkatzea ekar lezake arlo batean eta bestean, berrikuntza-ekintzak indartze aldera. 13. Ezberdintze horren sakoneko arrazoia garbia da: jakintzaren kudeaketak dituen konnotazio politiko-ideologikoak zuzenean arlo sozial eta humanistikoetan, eta, ikerketa eta arlo teknologiko eta zientifikoetako berrikuntzak duen neutraltasun ideologiko pixka bat handiagoa. 14. Planteaturiko ezberdintze horrek posible egingo luke: a) Egungoaren antzeko egoerari eustea zientzia sozialen eta humanistikoen alorrean, oinarrian egungo kudeaketa eta finantzaketa publikoaren autonomia-estatusa mantenduaz b) Horrekin batera, ikerketa unibertsitario teknologiko eta zientifikoaren egituraketa eraginkorrago bat lortzearren bide berriak aukeratzeko hausnarketa modu sakonean egitea. 15. Unibertsitateko ikerketa teknologiko-zientifikoaren eraginkortasun handiago baten inguruko eztabaida, oinarrian, helburu horretara bideraturiko baliabide publikoen inguruko hausnarketa bat besterik ez da. Baliabideok handiak dira, baina hauen erabilera ez dago beti behar beste zehaztuta, egitura unibertsitarioei egotziriko hezkuntza-helburuen eta ikerketa-helburuen arteko nahastearen ondorioz. 16. Arlo honetan, politika publikoen lehenengo helburu bat izan beharko litzateke, hain zuzen ere, arlo zientifiko-teknologikoan unibertsitatera bideratuta dauden baliabideen erabilera argitzea, zehaztuta zein kopuru diren beharrezkoak hezkuntza-ekintzetarako eta zein ikerketararako. 17. Zehaztasun horrekin bakarrik izango da posible —eta beharrezkoa—, gaur egun eta etorkizunean, unibertsitateko ikerketa zientifiko-teknologikora bideratutako baliabideek eraginkortasun maximoa edukitzeko estrategiak finkatzea. 18. Eta politika eta estrategien definizio hau, logikoki, honako hausnarketa honetan oinarritua izan beharko litzateke: zein puntutaraino unibertsitateak izan behar diren baliabide hauen jasotzaileak. 19. Galdera horren planteamendua logikoa da, zeren baliabide publikoak beti mugatuak baitira eta hauen egokitzapena edozein kasutan interes
116

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

orokorrekoa izan behar baita. Horrek esan nahi du baliabideon norakoa, erakunde batera edo bestera, erakunde horiek betetzen duten xede sozialaren -edo interes orokorrekoaren- eta horri egotzitako baliabideen araberakoa dela, eta noski, sekula ez, estatus instituzional batean oinarritutako “eskuratutako eskubide” bezala. 20. Unibertsitatea al da egitura egokiena ikerketa zientifiko-teknologikora bideratutako baliabide publikoak administratzeko? Galdera gure berrikuntza-sistemaren eragile publiko eta pribatuei zuzenduko bagenie, beharbada erantzunak harrigarriak izango lirateke askorentzat, eta beharbada eskandaluzkoak, beste batzuentzat. 21. Gure iritziz, eztabaida honek ondo ezberdindu behar ditu bereziki ikerketaaktibitatearen bi aspektu. Ikerketa-ekintzaren garapen eraginkor baterako beharrezkoa da ezagutza maila egokia egotea eta, beste alde batetik, ezagutza horren orientazio zuzena egitea benetan berritzaileak diren arlo zientifiko-teknologikoko ekintzetara. 22. Uste dugu unibertsitateari onartu behar zaiola jakituria zientifikoteknologikoaren jasotzaile nagusiaren izaera (noski, oinarrizko ikerketarako beharrezko den ezagutzari dagokionez). 23. Hala ere, unibertsitatearen defizit oinarrizko eta nabaria da bere baliabideak eta jakituria ekintza berritzaileetara nahikoa eraginkortasunarekin zuzentzeko gai ez izatea. 24. Gure iritziz, oinarrian ikerketa-ekintzen kudeaketaren arazoa dago. 25. Oinarrizko eztabaida da, zentzu horretan, ea unibertsitatea erakunde aproposa den ala ez ikerketa teknologiko-zientifikoa kudeatzeko. Eta oso litekeena da zenbaitetan erantzuna ezezkoa izatea, unibertsitatearen kudeaketa beste helburu batzuetarako eratua dagoela ematen duen heinean, batez ere irakaskuntzarako. 26. Giltza, bateragarriak egitea da: a) Oinarrizko ikerketara zuzenduriko baliabide publikoak modu eraginkorrean kudeatzeko gaitasuna duten erakundeak sortzea. b) Unibertsitate-zentroetan honen gainean dauden jakituria eta giza baliabide aprobetxatzea.

117

27. Hori posible izan dadin, beharrezkoa da: a) Politika publikoei begira kontzeptu hauek ezberdintzea: unibertsitatea eta oinarrizko ikerketa kudeatzeko entitate arduraduna. b) Ondo ezberdintzea ere: Unibertsitatea bere irakasleen hezkuntza-aktibitateak kudeatzeko egitura gisa alde batetik eta, bestetik, irakaslegoa bera, oinarrizko ikerketako ekintzak garatzeko egokiak izan daitezkeen ezagutzen jabe. c) Oinarrizko ikerketa kudeatzeko entitateek, edoezein izanda ere, jakituria eta unibertsitatean dauden giza baliabideak egokiro aprobetxatzea ikerketa-proiektuetarako ere, haien kontratazioa bultzatuaz. 28. Zehazki, horrek esan nahi du, gure iritziz, xede horri eskainitako baliabide publikoak oinarrizko ikerketaren kudeaketa eraginkorra egin dezaketen entitateetara bideratu behar direla, unibertsitarioak izan edo ez. Baliabide horien jasotzaileak izan daitezke, teorian, unibertsitatea, enpresak, ikerketa-zentroak, edo azpikontratazio bidez proiektuak kudeatzeko entitate espezializatuak. 29. Horrek esan nahi du, ezen baliabide horiek erabiltzeak onartu beharko lukeela dagokion unibertsitate erregional edo nazionalarekiko azpikontratazioa, jakina, baina, baita ere beste inguru geografiko batzuetako entitateekin, beharra dagoen heinean eta —gure iritziz— modu mugatuan. 30. Azken buruan, gure iritziz, beharrezkoa da posible egitea modu bateratuan: a) Arlo teknologiko-zientifikoko oinarrizko ikerketarako dauden baliabide publikoak —oinarrizkoan— unibertsitatera bideratu daitezela, edo nahiago bada, irakasle unibertsitarioei. b) Unibertsitateak, “unibertsitate izate hutsagatik” –eta ez baliabide hauen helburua den oinarrizko ikerkuntza modu efizientean kudeatzeagatik- baliabide hauek jaso ditzan ekiditea. Gure iritziz, gai hauen barne-jakituria metatzea inportantea da, kanpoan ikerketa-aktibitateak kontratatzeko baliabide hauen guztien diru kantitatea mugatuaz. 31. Marko honetan, politika publikoek definitu behar dute zein neurritan izan behar

duten arlo honetara zuzendutako baliabideek “oinarrizko ikerketa aplikatua”ren izaera, eta, neurri horretan bertan, erlazionatu finantzaketa publikoa interes sozial —eta, batez ere industrial— espezifikoekin. Interes horiek artikulatzeko modu logikoa da, beharbada, ikerketa-proiektuen aldi bereko finantzaketa publiko-pribatua ikerketa aplikatuei dagokienez, erabili ohi diren ez bezalako irizpideak erabiliaz.
29

i Ahaztu gabe, noski, zeharka, herrialde edo erregio bakoitzaren berrikuntzarako gaitasunari unibertsitateak egiten dion ekarpena formazio-ekintzen bidez.

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA

121

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

1. ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA
1. Zerbitzu publikoak interes orokorreko zerbitzutzat hartzen dituen buruerak, nahiz eta teorikoki zalantzan jarri izan den, oinarri kontzeptual garrantzitsu bat eskaintzen du zerbitzu hauen kudeaketaren konfigurazio instituzionalerako. 2. Egiaz, modu batean ala bestean, jarduera ekonomiko gehientsuenak interes orokorrekoak izan daitezke. Gure ustez, zerbitzu publikoen kontzepturainoko jauzi kualitatiboa urrunago joan behar da. Horrela, balorazio-ikuspegi batetik iritsi beharko da Estatuak sistematikoki mantendu edo sostengatzen dituen zerbitzuen kasuraino, batez ere beraiek interes orokorrean izan dezaketen intentsitatea edo pisua dela medio 3. Zentzu horretan, zerbitzu publikoen eta gainerako aktibitateen arteko muga ez dago berauek eskaintzea interes orokorrekoa den ala ez den eztabaidan, baizik eta interes orokor horren garrantzian, eta batez ere, garrantzi horren balorazioan politika publikoen aldetik. 4. Izan ere, zerbitzu publikoen kontzeptua mugatzeko abiapuntu nagusia honakoa da: botere publikoek beren gain hartzea zerbitzuen prestazioan erantzukizun maila jakin bat, herritar guztiek zerbitzu hori erabili ahal izan dezaten. 5. Autoritate publikoarekin harremanetan zeuden “zerbitzu” tradizionalen – defentsa, polizia edo justizia– osagarri modura, Bigarren Mundu Gerratik aurrera orokortu zen zerbitzu publikoen kontzeptua, herritarrentzat “oinarrizkotzat” jotzen ziren zerbitzu batzuk bermatzeko erantzukizun publikoaren buruera modura. 6. Hasieratik, baina batez ere 80ko hamarkadatik, zerbitzu publikoen prestazioari buruzko eztabaida nagusiak honakoak izan dira: · · Zeintzuk dira beren interes orokor eta garrantziarengatik Estatuak bermatu behar dituen zerbitzuak? Zein da Estatuak zerbitzuotan eman behar duen zerbitzuaren maila? edo beste ikuspegi batetik esanda, zein da Estatuak bere gain hartu behar duen kostua zerbitzu publiko hauek ematean? Zeinek izan beharko luke zerbitzu hauen kudeaketaren titulartasuna?
123

·

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

7. Zentzu horretan, zerbitzu publikoen titulartasunari buruzko eztabaida lotuta egon da prestazio-mailei eta zerbitzuon erantzukizun eta bermea Estatuak bereganatzeari. 8. Nabarmena da, eta horrela jarri izan da behin eta berriz agerian teorian eta praktikan, zerbitzuak modu eraginkorrean eta egokian ematea ez dagoela nahitaez lotuta kudeaketaren titulartasun publiko bati. Nahiz eta Estatuak ez kudatu zerbitzuok, berauen bermatzaile ere izan daiteke: · · · Herritarrei zerbitzuak eskaintzen zaizkiela bermatuz. Zerbitzu hauek emateko bideratu behar diren baliabide publiko eta pribatuak bermatuz. Zerbitzu hauen kudeaketan beharrezkoak diren kalitate- eta eraginkortasun-mailak bermatuz.

9. Edonola ere, nahiz eta kontsentsua egon zerbitzu publikoak titulartasun mota ezberdinekin eman ahal izatearekin, iritzi kontrajarriak daude korronte ideologiko ezberdinen artean Estatuak arlo honetan bultzatu beharko lituzkeen politiken gainean. 10. Zerbitzu publikoen titulartasunari buruzko dialektika zerbitzuon izaera pribatu edo publikoaren inguruan ibili izan da gehienetan. 11. Zerbitzu publikoen pribatizazioa joera orokorra eta iraunkorra izan da azken hamarkadotan, eta 2007ko finantza-krisiak joera hori asko azkartu du herrialde askotan, batez ere Estatuen aurrekontu-krisia etorri denean. 12. Sektore batzuek kohesio sozialarentzako eta herritarren interes orokorrentzako mehatxutzat hartu dute bilakaera hori. Beste sektore batzuek, ordea, zerbitzuen kudeaketa eraginkorrago bat lortzeko bidea delakoan defendatu dute prozesu hori, eta ulertu dute, gainera, Estatuak zituen gehiegizko kargak arintzeko modua ere badela. 13. Dialektika horren azterketa serio batek agerian jarri behar du, lehenik, eztabaida horietan nahasi egiten direla zerbitzu publikoen gestioaren titulartasuna eta aurrekontu-politika. 14. Egia izan daiteke, oro har, titulartasun pribatuak modu eraginkorrago batean kudea ditzakeela baliabideak titulartasun publikoak baino. Hori da, zalantzarik gabe, zerbitzu publikoak pribatizatzeko erabiltzen den argudio nagusia. 15. Dena dela, begi-bistan eduki behar da ezen titulartasun pribatuak baliabideak modu eraginkorragoan gestionatu “ahal” izateak ez duela
124

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

esan nahi praktikan hori horrela izango dela beti. 16. Bestalde, zerbitzu publiko askotan zalantzazkoa da baliabideen kudeaketaren eraginkortasuna izan behar dela aintzat hartu beharreko faktore bakarra. Oinarrizko hezkuntzan, unibertsitatean edo hedabideei dagokienez esate baterako, titulartasun publikoaren aldeko argudio funtsezkoena da zerbitzu horiek ez geratzea interes korporatibo zehatzen menpe, batez ere zerbitzuon pisu ideologiko eta politikoarengatik. 17. Titulartasun pribatua eraginkorragoa den ala ez, mahai gainean eduki behar diren faktoreen multzo baten barnean egongo da. Oro har, kudeaketa pribatua ez da eraginkorragoa pribatua delako. Beharrezkoa da mekanismo batzuk egotea titular pribatua behartzeko bere kudeaketa modu eraginkorrean gauza dezan, eta ez lehentasunetan ez dezan aurrena jar emaitzak maximizatzea zerbitzuaren prezioaren edo kalitatearen kaltetan. 18. Interes pribatuaren kontrapisu-mekanismo horiek honakoak izan daitezke: · · · Bezero/erabiltzaileak erakartzean lehia erreala duen merkatu bat egotea. Zerbitzu publikoaren kontratazioan behar besteko lehia egotea. Jardueraren titular modura erabiltzaileak jartzen dituen neurrian, titulartasunaren mutualizazioa egotea, kudeaketaren helburua prezio- eta kalitate-baldintza onenetan ematean zentratuko dena.

19. Arazoa da jakitea ea posible ote den zerbitzu publikoen zati handi bat kudeaketa pribatuaren bidez operatiboki modu eraginkorragoan kudeatzea. Eraginkortasunaren gaineko eztabaida azken urteetan asko hondatu da, etengabe nahastu egin delako gastu publikoaren murrizketari buruzko neurriekin. Testuinguru horretan, zenbait zerbitzu publikoren “pribatizazioa” ez da beraien efizientziaren hobekuntzari lotuta egon. Oso bestela, baliabide publiko gutxiago erabiltzeari lotu izan zaio, baita prestazio-maila murrizteari edo onuradun-taldeak txikitzeari ere. Errealitate nabarmen horrek, aurrekontu-krisi garaietan batez ere, asko zailtzen du titulartasun mota bakoitzak izan ditzakeen onurari buruzko eztabaida lasaia. 20. Bestalde, lehen ere esan dugun bezala, zerbitzu publikoen eraginkortasuna ez da aintzat hartu beharreko elementu bakarra, ezta gutxiago ere, titulartasun mota bakoitzak izan ditzakeen abantaila eta desabantailak aztertzerakoan.
125

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

21. Zerbitzu batzuetan “berme publiko” kontzeptuak izaera erabakigarria du titulartasun publikoaren aldeko hautuan. Horrela gertatzen da pentsioen prestazioarekin; izan ere, Estatuek prestazio hori beren gain hartu baitzuten aseguru pribatuek izandako porroten ondoren. 22. Beste zerbitzu batzuetarako aipatu dugu –oinarrizko unibertsitatea, hedabide publikoak– beraien kudeaketaren publikorako arrazoi nagusia, beraien pisu soziologiko eta dela-eta, beraien eraginkortasunari buruz egin daitezkeen alde batera utzita. hezkuntza, titulartasun ideologikoa balorazioak

23. Zerbitzu publikoen gaineko politika publikoei buruzko posizionamenduak bereizi egin behar dira –lehenik– gastu publikoen murrizketa-politiketatik. Ezinbestekoa da aztertzea gastu publikoaren maila bertsuan, komunitatearen interes orokorrak, eta gizarte-oreka eta gizarte-kohesioa hobeto edo okerrago bermatzen diren zerbitzuen titulartasun mota batekin edo bestearekin i.
30

i Egia da bestalde ez dela ahaztu behar kudeaketa eraginkorrago batek aurrekontu-ahalegin txikiago batekin zerbitzua mantentzea ahalbidetuko duela. Horregatik da garrantzitsua eztabaida hauek argitzea nabarmenduz argi eta garbi gastu publikoa murrizteko aukerak kudeaketa-eraginkortasun handiago bati zor zaizkion, ala prestazio-maila baxuago bati soilik.

126

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

2. ZERBITZU PUBLIKOEN TITULARTASUNA ETA ERAGINKORTASUNA
1. Azken hamarkada hauetan, zerbitzu publikoen gaineko eztabaida etengabe –nahiz ez soilik– zerbitzuon jabetza pribatuari edo publikoari lotuta egon da. 2. Hausnarketa honen abiapuntuan aurkitzen dugu kudeaketa pribatua kudeaketa publikoa baino eraginkorragoa delako ustearen gaineko kontsentsu ia orokorra. 3. Buruera ideologiko-ekonomiko hauetatik abiatuta, pribatizaziora bideratutako politika publikoak jarri ziren martxan. Politikok Mendebaldeko herrietan arrakasta izan dute, baina baita garapen-bidean dauden herrietan ere. 4. Dena dela, prozesu hori arrazoi ekonomiko, ideologiko edo politikoengatik maiz geldiarazi edo berrorientatu egin da. 5. Horietan lehena, zenbait politikarekiko herritarrek agertu duten mesfidantza izan da, hauteman baitute kudeaketa-eraginkortasun handiago baten aitzakian zerbitzu hauei zegokien gastu publikoa murriztea baino ez dela bilatu. Alegia, nahastu egin direla nahita eraginkortasun handiagoari zor zaion gastu-murrizketa eta prestazioen maila jaistetik datorren gastumurrizketa. 6. 80ko hamarkadako pribatizazio-mugimenduetatik hasita, argi geratu da kudeaketa pribatuak ez duela bere horretan zerbitzuen eraginkortasun handigoa bermatzen. 7. Sarriegi erlazionatu izan dira pribatizazioaren bidez lor litezkeen efizientziaabantailak kudeaketaz arduratzen den entitatearen izaera “pribatuarekin”. 8. Hori ondorio larriak dituen akatsa da, bai kudeaketa publikoaren arloan, baina baita kudeaketa pribatuaren arloan ere. 9. Kudeaketa publikoaren eremura joanda, kudeatzaile politikoak sarritan itsutu egiten dira “egitura malguagoak” lortu beharrarekin. “Enpresa pribatuen tankerako malgutasuna” aipatzen dute, eta kapital publikoko sozietate anonimoak, fundazioak eta, oro har, erregimen administratibotik urrunduko dituzten tresnak sortzen dituzte. Baina maizegi politika horiek abiapuntu oker batean oinarritzen dira. Erabaki- eta gestio-autonomia ez da sekula bere horretan efizientzia-bermea, ez behintzat bere ifrentzuarekin batera ez badoa: kudeaketa-akats edo kudeaketa-arrakasten gaineko erantzukizuna.
127

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Horrela, bada, egitura administratiboek zenbat eta autonomia handiagoa eduki, hobeto funtzionatuko dutela pentsatzea akats hilgarria izan daiteke. Alderantziz gertatzen da gainera, administrazioaren arlo batzuk, kudeaketa-autonomia izanda ere, administrazio publikoko eraginkortasun gutxienekoak izaten dira. Zergatik? Pizgarririk gabeko kudeaketaautonomiak askotan kaoserako joera ekartzen duelako. 10. Horrela, bada, kudeaketa pribatuari buruzko eztabaida gehiegi sinpletu zen. Bazirudien zerbitzu publikoen pribatizazioa bultzatu zuten lider politikoek ulertzen zutela zerbitzu publiko guztiak –autoritate publikoaren egikaritzari lotuak izan ezik: justizia, polizia edo defentsa– pribatizatu egin behar zirela, eta beraien kudeaketa eraginkorragoa izango zela titulartasun publikotik pribatura pasatze hutsarekin. 11. Buruera horrek sortutako kalteak ikaragarriak izan ziren –burdinbide britainiarren adibide klasikoa hor dago–. Egia da zerbitzuen kudeatzaile pribatuak bere erabakietan autonomia handixeagoa duela titulartasun publikoko kudeatzaileek baino. Derrigorrez kontuan eduki behar da zein den autonomia horren ondorio logikoa, kasu bakoitzean aurki daitezkeen pizgarrien arabera. Horrela gauzak, aurreikus daiteke titulartasun pribatuak autonomia hori erabiltzea enpresaren irabaziak maximizatzeko. 12. Enpresa-emaitzaren maximizazioa lortzeko epe luzera gastuak murriztuko dira, eta prezioak maximizatuko dira. “Minimizazio” eta “maximizazio” hau zehaztea testuinguruaren araberakoa da, baina baita merkatua lehia irekian egotearen araberakoa. 13. Lehian dagoen merkatuak baitira erabiltzaileen eskubideak bermatzen dituztenak, enpresaren emaitzak mugatuz, eta kudeaketa pribatua eraginkortasun ezaren maximizazio bihurtzea eragotziz. 14. Arrazoi horrexengatik, sarritan, monopolio-egoeran arlo publikotik pribatura pasatu den kudeaketa gehiegizko tarifetarantz eta behar besteko inbertsio faltarantz degeneratu da. 15. Konkurrentzia beste enpresekin lehian ezar daitekeela aintzat hartu behar da zerbitzu publikoa bezero erabiltzaileei edo “Estatu bezeroari” saltzerakoan. Era batera edo bestera, Estatuak prestazioaren kostu osoa edo zati bat hartzen duen neurrian, Estatua bera bihurtzen da kudeaketaz arduratzen diren enpresen bezero. 16. Gai honetan finkatu behar den arazo nagusia lehen-lehenik honakoa da: zeinek erabakitzen duen zerbitzua enpresa batekin kontratatuko den ala
128

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

ez, eta, bigarrenez, kontratatutako kantitatea zenbatekoa den. 17. Erabakiok Estatuak bakarrik hartzen baldin baditu, dagokion erakunde publikoa zerbitzua kudeatzen duen enpresaren benetako bezero bihurtzen da. Kasu horretan, lehia egon ala ez, kontratazio publikoaren prozesuaren izaera irekiagoaren ala murriztuagoaren baitan egongo da, prozesu honen seriotasunaren eta eraginkortasunaren baitan, eta nabarmen, kontratuaren iraupenaren baitan. 18. Egia da, nahiz eta monopolio-erregimenean eman zerbitzua, zerbitzu hau kontratazio publikoaren bidezko prozesu batean gauzatzen baldin bada, prozesu honek “merkatu-zuzenketak” sar ditzakeela, Estatuak hainbat aukeraren artean eraginkorrena aukera baitezake. Horrela kontratatutako enpresa ere jakitun izango da eraginkortasun-maila bat mantendu behar duela kontratua amaitu ostean berritu nahi baldin badu. Monopolio “pribatuen” kasuan bezala, gehiegikeria-aukerak aktibitatera sartzeko atalaseen araberakoak izango dira, eta atalase horiek kasu honetan zerikusi handia dute kontratazio publikorako prozesuaren eraginkortasunarekin. Esperientziak erakusten digu ezen zerbitzu publiko batzuetan kontratista ordezkatzeko aukera errealak konplexuak direla. Egoera horiek sarrera-atalase oso altuak ezartzen dituzte balizko lehiakideentzat. 19. Egia da, baita ere, Estatua ez dela zerbitzu publikoen “bezero” bakarra. Sarritan erabiltzaileek zerbitzuen prezioaren zati garrantzitsu bat ordaintzen dute, eta kasu horietan funtsezkoak bihur daitezke zerbitzuaren kalitatearen kontrolerako. Noski, kontrol hori egin ahal izateko ezinbestekoa da erabiltzaileek aukerak edukitzea, bai zerbitzu berbererako bai zerbitzu alternatiboetarako, edo bestela zerbitzuari uko egin ahal izatea. Faktore hauek guztiek merkatumekanismoak sorraraz ditzakete, eta mekanismo horiek erabiltzaileek ordaintzen dituzten zerbitzuetan zerbitzua kudeatzen duen enpresadiziplina baten menpe jarri. 20. Ikusi dugunez, zerbitzu publikoen kudeaketa pribatua eraginkorra izango bada, hainbat irizpideri erantzun egokia eman behar die. Oinarrizko kontzeptu hauek ez badira aintzat hartzen zerbitzuen endekatzea, gehiegizko prezioak eta abar agertzen dira. 21. Gogoan eduki behar da funtsezko beste elementu bat: gestio publikoaren zintzotasuna kudeaketan. Egia da kudeaketa publikoa endekatzeko arrisku handi baten pean dagoela ustelkeria dela-eta. Azken hamarkadetan ikusten ari gara zerbitzu publikoen kudeaketarako
129

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

enpresa pribatuak kontratatzeko prozesuak ustelkeria administratiboaren puntu nagusietakoak direla. Berauen arrisku-maila erakunde publikoen kudeaketa zuzenak duena baino handixeagoa bada beraz. 22. Horrela, bada, ziur asko gestio zuzenak jardun administratiboaren erantzukizun iraunkor bat derrigortzen du herritarren aurrean. Erantzukizun hori, itxuraz behintzat, zeharkakoa da kudeaketa pribatua denean. Kudeatzaile publikoen zintzotasun handiagoa ala txikiagoa garrantzi handiko elementua da zerbitzu publiko pribatizatuek eraginkortasunez funtziona dezaten. 23. “Zintzotasunak” kontratazioaren kudeaketan ez du izaera “ekonomiko” hutsa. Asko izan daitezke arrazoiak erakunde publiko batek zerbitzu bat pribatizatzeko, eta horietatik dezente izan daitezke eraginkortasunaz eta kalitateaz apartekoak. Deigarrienetako bat da arrisku politikoa eremu publikotik pribatura lekualdatzea. 24. Titulartasuna eta eraginkortasunaren azterketak zerbitzu publikoen kudeaketan kontuan hartu behar du Mendebaldeko herrialdeetan funtsezko aukera estrategikoa dena: zerbitzu publikoen mutualizazioa. Funtsean titulartasunaren kudeaketa erabiltzaileei ematea, normalean figura juridiko mutualisten bidez (kooperatibak, aseguru-mutuak, zerbitzuprestaziorako elkarteak…) 25. Mutualizazioa askotan merkatuaren tresna ordezkatzailea edo osagarria izan daiteke pribatizatutako zerbitzuaren aktibitatea erabiltzaileen interesetara bideratzeko, kudeaketa pribatuak dituen gastuen minimizazioarriskuak edo prezioen maximizaziokoak saihestuz edo mugatuz. 26. Arrazoi ideologiko/soziologikoez gain, hau da figura mutualistek munduan zerbitzu publikoen kudeaketan hartu duten garrantzi handiaren arrazoia, zalantzarik gabe. Batez ere, osasun-zerbitzuetan, hezkuntzakoetan, gizarte-laguntzakoetan… Baina baita ere energia-hornidurako zerbitzuetan hainbat herrialdetan. 27. Kudeaketa mutualistak ziurtatu egiten du interes indibidualen eta orokorren arteko oreka, eraginkortasunaren eta erantzukizun sozialaren artekoa, enpresa-kudeaketaren eta erabiltzailearen lehentasunaren artekoa. Mendebaldeko herrialde ia guztietan aukera mutualista titulartasunaren hirugarren aukera bihurtu da, eta aintzat hartu beharko da kudeaketa publikoen gaineko etorkizuneko azterketetan. 28. Kudeaketa mutualistak behin eta berriro erakutsi du bere eraginkortasuna, baita bere gaitasuna kudeaketa publikoaren eta pribatuaren kontraesanak gainditzeko. Dena dela, haren izaera bereziak eskatzen du dinamika mutualista barneratzeko gauza izango den ehundura sozial bat egotea, edo, nahiago bada, mutualismoak eskatzen dituen kudeaketa-kostuak eta
130

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

parte hartzeko kostuak barneratuko dituen ehundura sozial bat egotea. Horrela, bada, beharrezkoa izango da prestazioaren hobekuntzarekin motibatutako pertsona-taldeak egotea, eta motibazio hori enpresaproiektuak lideratzeko adinakoa izatea. Askotan hau guzti hau inguruan kultura mutualista bat egoteari lotuta egongo da, baina baita erabiltzaile –edo langile– motibatuen multzoak egoteari ere. 29. Lehen ere esan dugun bezala, Mendebaldeko herrietan espektatiba gehien sortzen ari den titulartasun-aukeretako bat zera da, zerbitzu publikoen kudeaketaren titulartasuna bertan lan egiten duten langileek hartzea. Eta aukera hori gertatzen ari da, baldin eta ez badago mutua-kudaketa bere gain hartzeko zerbitzu-erabiltzaileen kolektiborik. Zerbitzua ematen duten langileak, horrela, garrantzi handiko alternatiba bihurtzen dira. 30. Pribatizazio-prozesuetan ikusten da nagusitasun-gehiegikeriek, lehen ere esan dugun bezala, erabiltzaileei kalte ikaragarriak ekartzen dizkietela. Baina langileei ere ekar diezazkiekete kalteak, eta beraien lan-baldintzak narriatzea, ondorioz zerbitzuaren kalitatean eraginez gainera. Titulartasun osoa edo zati batena kudeaketaz arduratzen diren profesionalek hartzea horrelako gehiegikerien kontrapisu handia izan daiteke. 31. Azkenik, “irabazi-asmorik gabeko” titulartasun-aukerak asko orokortu dira zerbitzu publikoak pribatizatzean herrialde askotan, batez ere osasunarloan eta hezkuntza-arloan. Ez da harritzekoa pribatizatutako sektore garrantzitsuetan hainbat kontratazio publiko soilik “irabazi-asmorik gabeko” erakundeei erreserbatzea. 32. Erreserba horien argudio-oinarriak oso interesgarriak dira ikuspegi kontzeptual batetik. Zerbitzu publikoen pribatizazioa defendatzen duten gizarte- eta politika-sektoreak derrigortuta daude horrela pribatizazio hori praktikara eramatean irabazi-asmorik gabekoekin egitera. Arrazoia honakoa da: nahiz eta erakunde horiek ustez eraginkortasun urriagokoak izan kudeaketa operatiboaren eta ekonomikoaren ikuspegitik irabazi-asmoa duten erakundeak baino, saihestsu egiten dituzte –hain zuzen ere beraien irabazi-asmo ezarengatik– zerbitzuen kudeaketa pribatuan hain ohikoak diren erabiltzaileen eta langileen gaineko gehiegikeriak. 33. Gure ustez, ikuspegi kontzeptual batetik, aukera mutualista garapenaukera handiena duena da eraginkortasun ekonomikoa eta eraginkortasun soziala uztartzerakoan zerbitzu publikoetan, eta hori gertatzen da, batez ere, parte-hartzean erabiltzaileak eta langileak sartzen direlako. 34. Hala eta guztiz ere, kasu guztiak ezberdinak dira, eta nabarmendu dugun bezala, XX. mendeko dogma nagusiak lehenago edo beranduago
131

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

zalantzan jarri dira. Ez da egia kudeaketa publikoa beti eraginkortasun gutxiagokoa dela, eta ez da egia, halaber, kudeaketa pribatuak ez dituela publikoak dituen hainbat gabezia, batez ere emaitzaren maximizazioa bilatzeak ekar ditzakeen gehiegikeriak zuzentzeko tresnarik ez badago 35. Edonola ere, eraginkortasuna ezin da izan zerbitzu publikoen kudeaketarako politika publikoen helburu bakarra. Zerbitzuaren eraginkortasun operatiboa/ekonomikoa bere eraginkortasun sozialarekin uztartu behar da beti, eta biok aldi berean izaera soziologiko, etiko edo ideologikoko beste interes publikoekin. 36. Hau guztia kasu bakoitzean aztertu beharko da. Eta aztertzerakoan iritzi publikoa nahastu gabe egin beharko da, ez ezberdinduz zerbitzu publikoen gaineko eraginkortasunari buruzko eztabaida eta zerbitzuak ematerakoan hartu beharreko gastu publiko handiagoaren edo txikiagoaren aurrekontuen gaineko eztabaida.

132

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

3. AHALMENA ETA JABETZA ZERBITZU PUBLIKOETAN
1. Zerbitzu publikoen prestazioaren kalitate eta eraginkortasuna europar politika publikoen eztabaiden lehen lerroan mantendu izan da hainbat hamarkadatan zehar. Beste batzuetan egin dugun bezala, titulartasunari buruzko analisietan ezinbestekoa da argitzea espresuki ekidin behar dela haren nahastea, zerbitzu hauek estaltzeko baliabide publikoen erabilera handiago edo txikiagoarekin. 2. Nolabaiteko adostasun bat ari da zabaltzen Europan, zerbitzu publikoen gozamenari begira, herritarrek izan ditzaketen aukerak bultzatzearen garrantziaren inguruan, eta konkretuki, zerbitzu ezberdinen artean edo hornitzaile ezberdinen artean aukeratzeko aukera izatearen gainean. 3. Irizpide horri garrantzi berezia eman zaio, noski, zerbitzu pertsonalen alorrean, komunitarioaren edo ordena publikoari dagokionaren aurrean. 4. Deigarria da ikustea nola zerbitzu publikoen azkenaldiko garapenaren edo aurreikusitakoaren gainean alor politikoan egindako azken analisietan ekiditen diren ia modu sistematikoan “pribatizazio” edo “konpetentzia” moduko terminoak. Horrek adierazten du pribatizazio-prozesuek azken hamarkadetan herritarren artean konfiantza eza sortu dutelako kontzientzia, oraindik ere gainditu ez dena. 5. Sarri, erabiltzaileen “aukerak handitzeko” kontzeptu honek asmo politiko hirukoitza transmiti dezake: a) Alde batetik, erabaki edo pribatizazio-proiektu baten arrazoiak azaltzeko borondate garbia, “pribatizazio” hitza —esan dugun moduan— erabili gabe. b) Kalitate edo efizientzia eskasa duen zerbitzu publiko baten hobekuntzarako borondatea, zerbitzuan konpetentzia-neurri handiagoak sartuaz. c) Zerbitzu pribatizatu baten konpetentzia nahikoa ez eraginkortasuna ez da ona. hobekuntzarako asmoa, izateagatik, zerbitzuaren

6. Ohikoa da erabiltzaileei aukerak handitzeko helburua erlazionatzea haiei “boterea ematearen” kontzeptuarekin. Baina ezin dugu nahastu “botere”
133

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

kontzeptu hori mutua-entitateen bidezko zerbitzuaren kudeaketaren titulartasunetik deribatu denarekin (elkarteak, kooperatibak…). “Botere” horrek erabiltzaileari merkatuak eskaintzen dizkion botere teorikoa adierazten du hertsiki, konpetentzia irekiko erregimen batean i. 7. Gure iritziz, pertsonentzako zerbitzuetan “botere” kontzeptuari heltzea zerbitzuen kudeaketaren titulartasunaren analisian sartu gabe, politikoki zuhurra izan daiteke baina ez serioa. Egia da, kasu konkretuak aztertu ahala, zerbitzu eraginkorrak eta kalitatezkoak aurkitzen ditugula titulartasun publikoaren zenbait modalitatetan: pribatuan, mutualistan, irabazi-asmorik gabekoan edo mistoan. Baina, kontzeptu hau modu generikoan erabiltzeak titulartasunari buruzko eztabaida saihesteko, suposatzen du analisia eta posizionamendua problema zentral batzuen aurrean —beharbada inportanteena— ekiditea, herritarrei zerbitzuen kudeaketan “botere ematea”ari dagokiona. 8. Zentzu horretan esan denez, “gobernuaren funtzioa ez da zehaztea zein sektorek zein zerbitzu eskaini beharko luketen pertsonentzat, baizik eta marko ireki bat sortzea, non pertsonek baduten boterea erabakirik hoberenak hartzeko beren buruarentzat, eta non zerbitzuen kalitatea hobetzeko ideia on eta berritzaile guztiak ongi etorriak eta sustatuak diren”. 9. Nabaria da mezu horrek “itxura ona” duela, baina, arrazoi horregatik, gure iritziz, tonu demagogiko garbia dauka. Lehenik eta behin, titulartasun forma ezberdinen artean aukeratzeko posibilitateak eskatzen duelako, gutxienez, eskaintza hori egotea, eta horrek, eskatzen du aurreko politika publiko batzuk egotea askotariko aukerak izatera zuzenduta. Herritarra baldin bada titulartasunaren kudeaketa ezberdinen artean aukeratu behar duena, ez da posible hau egitea zerbitzu baten titulartasuna publikoa bada bakarrik, edo bestalde, organismo publikoek ez badute ziurtatzen aukera pribatuekin konpetentzian aritzeko gaitasuna duen kudeaketa publikoaren existentzia. 10. “Erabiltzaileei boterea ematea”ren kontzeptua eta zerbitzuaren titulartasuna banaezinak dira, zeren zerbitzuaren modalitateak ezberdintzen baitira, hein handi batean, kudeaketan erabiltzaileei eskainitako botere handiagoaren edo txikiagoaren arabera. 11. Nabaria da modalitate mutualistak daudela, printzipioz, kontzeptu honen funtzioan definituta: haien izaera soizetarioa da konkretuki enpresaren titulartasuna ematea erabiltzaileei. 12. “Erabiltzaileei boterea ematea” zerbitzu publikoen kudeaketarako politiken helburu zentraltzat hartzen badugu, zalantzarik gabe, zaila izango
134

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

da ekintzaren kudeaketa mutualistaren forma bultzatzearen beharra ezeztatzea. Figura sozietario hauetan —kooperatibetan, mutuetan edo zerbitzuen prestaziorako elkarteetan— erabiltzaileak bazkide moduan eratzen dira eta, ondorioz, asanblada orokorrak kontrolatzen dituzte eta entitate hauen administrazio-organoak eta, kontrol honen bidez, politiken lerrokatzeak ziurtatzen dituzte, baita erabiltzaileen interesekin entitateak izan beharreko estrategiak ere. 13. Horrela, sistema mutualistak ezagutarazi digu konpetentzia eta merkatu zabaleko estrukturak ez direla bide bakarra erabiltzaileei “botere ematea” aukera esploratzeko. Egitura mutualistek, sarritan, merkatuaren mekanismoen ordezkatze-funtzioa betetzen dute, eskubideak eta erabiltzaile eta kontsumitzaileen erabaki-ahalmena bermatzeko. 14. Horrek ez du esan nahi, noski, “erabiltzaileari boterea ematea” eta mutualistaren titulartasuna modu bereizezinean lotuta daudenik. Egitura sozietario guztiek bezala, figura mutualistek ere, kudeaketa-kostu bat daukate eta, ondorioz, gutxienez, aktibitatearen titulartasunaren ondorioz dituzten kostu horiek beren gain hartzeko prest dauden erabiltzaileen kolektibo bat egotea beharrezkoa dute . 15. Hau gertatzea edo ez, hainbat faktoreri lotua egon daiteke. Garrantzitsuena da, zalantzarik gabe, merkatuan nahikoa konpetentzia-maila egotea edo ez, zerbitzu hauen hornidurarako. Sarri, jabetza mutualista bat sortu ohi da monopolio- edo oligopolio-egoera batek erabiltzailea edo kontsumitzailea babes faltan jartzen duenean. Babes falta hori nahikoa esanguratsua izan behar da denontzat edo erabiltzaile batzuentzat, titulartasuna hartzeak dituen kostuak onartzeko modukoa behintzat. Garrantzitsua da kontuan izatea, ezen mutualitate-titulartasuna bultzatzeko interesa arrazoi ekonomikoetatik etor daitekeela, baina ez derrigorrez edo bakarrik. Sarri etortzen da zerbitzuaren kalitate hobeagoa edo txarragoa izatearen moduko aspektuetatik, edo kalitatea baloratzeko edo kudeatzeko eraginkortasun-irizpide ezberdinak daudelako erabiltzaile hauen eta aurreko zerbitzuaren hornitzaileen artean. 16. Posible da, zentzu horretan, zerbitzu publikoen alor jakinetan jabetza mutualista biltzeko zaila izatea, erabiltzaileek izan dezaketen interes faltaren ondorioz. Arrazoi objektiboekin batera, kultura nazional edo erregionalek ere garrantzi handia izan dezakete. Kapital sozial / sozietate zibil indartsuak eta dinamikoak dauden herrialde edo erregioetan sarriago egoten dira herritarrek beren denboraren zati bat eskaintzeko aktibitate mutualistak indartzeko aukerak. 17. Gure iritziz, “boterearen ematea”ri hurbilpen bat erabiltzaileei egiteak zera eskatzen du: zerbitzu publiko “pertsonalen” aukera mutualista lehenestea erabiltzaileen aldetik. Baina, noski, lehentasun horrek ez du inondik inora
135

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

esklusibitatea eskatzen. 18. Printzipioz, “konpetentzia perfektua”ren egoera batean, erabiltzaileen interesak nahikoa bermatuta egon daitezke jabego mutualista batera jo gabe. Baina egia da, baita ere, zerbitzu publikoen alorrean, ez dela ohikoa eskaintza egiten duten zerbitzuen pluraltasuna lar handia izatea. 19. Hala ere, erabiltzaileei -boterea emateak- ñabardurak izan behar ditu, ondasun absolututzat hartzea ekidinez. Alde batetik, zerbitzu publiko batzuetan, hala nola hezkuntzan edo informazio- edo komunikaziomedioetan, nahiz eta eztabaidagarriak izan, nabaria da interes publiko orokorreko arrazoiak egon daitezkeela kalitatea eta efizientzia baino haratago doazenak zerbitzuan zentzu hertsian ulertuta. Interes orokorreko helburu horiek zerbitzuaren titulartasun publikoaren bidez lor daitezke edo aktibitatea arautzearen bidez. Estrategia bat edo bestea hautatzea arrazoi operatibo, ekonomiko, tekniko, ideologiko edo historikoetan egon daiteke. 20. Bestalde, erabiltzaileak ez dira interesaturiko kolektibo bakarra zerbitzuen prestazioan. Beste interes-taldeak eta, batez ere, aktibitatea garatzen duten langileak izan daitezke kolektibo interesdunak “botere ematea”ren estrategia hauen hartzaile izateko. 21. Konkretuki, zerbitzu pertsonalen arloan askotan gertatzen dira abusuak langileen lan-baldintzetan, zerbitzuen kontratazioan, politika publiko akastunen eraginez. Egoera horiek dira, beharbada, jabego “laborala” bultzatu dutenak zenbait zerbitzu publikotan, eta herrialde europarretan gero eta arrakasta handiagoa dute —sarri— erabiltzaileen titulartasunari asimilatua, “titulartasun mutualista” moduan deituta. 22. Zenbait europar esperientzia erabiltzaile eta langileen titulartasun bateratuen irudiak sortzen hasi dira; interes handikoa da jabego “laboralak” eskaintzen duen egonkortasuna, harn titulartasunak erabiltzaileen eskubide eta interesak bermatzen dituelako. Titulartasun modu misto hauek beti dira barnean kudeatzeko konplexuagoak, baina sarri lehiatu daitezke modu eraginkorrean titulartasun publiko, pribatu edo irabaziasmorik gabeko modalitateekin. 23. Langileen titulartasunerako modalitate misto hauek interes berezia dute ikuspuntu dinamiko eta, beharbada, historikotik ere. Ondorioz, oso litekeena da erabiltzaileen interes “mutualista” altu batek momentu konkretu batean indarra galtzea, denboran merkatuaren dinamismo handiagoa sortu delako, egoera soziologiko edo ekonomikoan aldaketak egon direlako, eta abar. Hori gertatzen denean, jabego laborala da protagonismo handiagoa hartu eta aktibitatearen dinamismoa ziurtatzen duena
136

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Ordea, merkatuaren baldintzen arrarotzeak, edo erabiltzaileen eskari berriek, aurrez ase gabeak, birsortu dezakete zerbitzua ematen duten entitateen gobernu korporatiboan parte hartzeko interesa. Titulartasun mistoko ereduak bereziki egokiak izan daitezke denboran inguruaren egoeraren aldaketetara egokitzeko.
31

i 2011ko uztaileko Britainiar Gobernuaren informeak dio: “Wherever possible, we will increase choice by giving people direct control over the services they use”. Baina “control zuzen” hori erabiltzaileek kontsumitzaile moduan hartzen dutena besterik ez da. Horrela, paragrafo berean adierazten du:“Our vision is for public services that revolve around each of us. That means putting people in control, either through direct payments, personal budgets, entitlements or choices”.

137

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

4. MONOPOLIO NATURALEI BURUZ
1. Zerbitzu publikoen kudeaketaren analisian zeresan gehien piztu duen kontzeptua da, zalantza gabe, monopolio naturalena. 2. Oro har, ulertu da monopolio naturalak merkatu-ekonomiaren irizpide orokorrak funtzionatzen ez duen ekintza edo sektoreetan sortzen direla, eta aktibitatean enpresa baten baino gehiagoren sarreraren ondorioz, eraginkortasuna hobetu beharrean, hondatu egiten dela. Ia beti, hau erlazionatzen da sarrerako barrera oso handiak dituzten aktibitateekin, zeintzuk kostu altuko inbertsio estrukturaletatik datozen, edo azpiegituraren mantenurako kostu lar altuak dituztenekin. 3. Beste ikuspuntu batetik, monopolio naturala ekintza bat balitz bezala definitu dute, non, teknologia produktiboaren ezaugarriek, kostu finko altuek adibidez, produkzioa handitzean epe luzera kostu totalak murriztea lortzen duten. Edo, hobeto esanda, kostu finkoen —inbertsio produktibotik datozenak gehienetan— eta kostu aldagarrien arteko proportzio eza horren handia da, ezen enpresa bakar batek beti produzituko baititu kostu txikiagoak hainbat enpresak baino. Aktibitate hauetan konpetentzia sartzeak efizientzia falta estrukturalak sortuko lituzke, edo prezio altuagoak. 4. Enpresa-aktibitateen titulartasunaren analisian, monopolio naturala salbuespentzat hartu izan da ekonomista ortodoxoen aldetik, enpresaaktibitatean konpetentziak dituen abantailak defendatzeko irizpideen aurrean. 5. Politika Ekonomikoaren ikuspuntutik, monopolio naturalak salbuetsi egin dira modu berean anti-trust politiken irizpide orokorretatik; ez da egokia aktibitate hauek piztea edo merkatuaren zatiketa inposatzea, sarri, kontsumitzaileentzako kaltea sor baitezake horrek. 6. Zientzia ekonomikoaren zati handi batek aipatu du bestalde, oinarri trinkoekin, monopolio naturalaren kontzeptua zalantzagarria dela errealitate historiko garaikide baten analisi kritikoaren ikuspuntutik. 7. Hain zuzen ere, monopolio naturalaren kontzeptua zientzia ekonomikoak definitu eta garatu zuen, batez ere, aurretik existitzen ziren monopolioen justifikazio bezala. Kontsumitzaile eta arduradun politikoen kritiketatik defendatzeko beharraren aurrean, enpresa monopolistak monopolio naturalaren kontzeptuari apelatu zion bere aktibitatearen ezohikotasuna azaltzeko eta argitzeko zein neurritan justifikatzen zuen —edo beharrezko ere egiten zuen— monopolio egoera.

138

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

8. Autore askok mahai gainean jarri dute analisi historikoaren bidez, erraz egiazta daitekenmoduan, monopolio-egoerak sektore hauetako askotan benetan “natural” izatetik oso urruti zeudela eta haien benetako jatorria Estatuan zegoela, zeinak, batzuetan okerrak izan diren erabakien bidez edo ustelkeriaren ondorioz, onartzen zuen aktibitate konkretu bat enpresa konkretu bati gordetzea esleipen monopolistikoaren erregimen pribilegiatuan, edo hauetara heltzeko barrera artifizial batzuk jarriaz. 9. Horrela, itxuraz “natural” diren monopolioetan garatutako ekintza batzuk erregio edo herrialde batzuetan, konpetentzia-erregimenean burutzen ziren beste batzuetan modu eraginkorrean. 10. Egia da, ezen monopolio naturalen fenomenoaren analisi serio batek—eta halabeharrez— analisi objektibo bat ere eskatzen duela, monopolio horien jatorri eta garapenean Estatuak izan duen jokabidea argitzeko. 11. Badirudi “monopolio natural”en egoera batek halabeharrez eskatzen duela arrisku-maila altu bat kontsumitzaileentzat eta ekonomiarentzat oro har. Monopolio naturalaren egoeran dagoen enpresak, logikoki, emaitzak maximizatzeko joera izan dezake bere prezioen maximizazioarekin eta inbertsioen minimizazioarekin. Egoera honek ondorio moduan bi oinarrizko estrategia ditu botere publikoen aldetik: a) b) Ekintzaren kudeaketa publikoa bere egitea. Marko erregulatzaile zorrotza ezartzea, zeinak aktibitateen prezioa edo eraginkortasuna arautuko dituen.

12. Teoria liberal erradikalenek —eta eskola austriarrak bereziki— zalantzan jarri dituzte estrategia hauek, harik eta monopolio naturalaren kontzeptuaren onargarritasuna ukatu arte. Alde batetik, nabarmendu egiten da —arrazoiz— Estatuaren paperaren garrantzia teorian “naturalak” diren monopolioen sorreran. Bestalde, konpetentziaren kontzeptu dinamikoari buruz berba egin da, ulertuaz, monopolio-erregimeneko sektoreetan barne, konpetentzia sektoreartekoa dela. Merkatua zabalik mantentzen bada, eta Estatuaren interbentziorik gabe, monopolio-erregimenean dagoen enpresak izango du beti merkatuaren sarrera berrien mehatxua —edo produktu alternatiboen erabilera kontsumitzaileen aldetik— eta horrek derrigortu egingo du prezioak eta eraginkortasuna mantentzen, behar den neurrian hori gertatzea ekiditeko. 13. Eskola austriarraren analisian, bestalde, aspektu eztabaidagarri asko
139

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

dago. Alde batetik, egia da monopolio naturalen adibide teorikoen ikerketa eta deskribapen egiaz bikainak eta aproposak egin dituztela, ez zirenak, errealitatean, artifizialki erregulazio publikoak ezarritako monopolioak besterik, komunikazio eta energiaren banaketarako zenbait alorretan. 14. Baina, historikoki monopolio naturalaren kontzeptua zabaldu nahi izatea, objektiboki kontzeptu honi erantzuten ez zioten sektore edo aktibitateetan, ez da nahikoa oinarri kontzeptu teoriko hau zalantzan jartzeko. Egungo “monopolio natural” kontzeptuaren erabilerari utzi gabe, benetan murriztuagoa da (adibidez: oliobideak, energiaren produkzio edo distribuziorako edo komunikaziorako eta garraiorako, eta abar). 15. Jakina da, bestalde, monopolio naturalaren teoria merkatuan legezkoak ez diren posizio menderatzaileak defendatzeko erabil badaiteke ere, beste horrenbeste gertatzen dela austriarrenak bezalako posizioekin, bai monopolio naturalaren kontzeptua ezeztatzen dutenean bai merkatuaren edozein botere-akumulazio ez denean Estatuak bultzatutako aktibitateagatik. 16. Egia da, teorian, eta Estatuaren interbentziorik ezean, “monopolio natural” egoera teorikoaren abusu mugagabeak ekarriko duela momentu batean lehiakide berrien sarrera aktibitate edo sektore horretara, edo produktu alternatiboen erabilera kontsumitzaileen aldetik, eta hori ez da inondik inora —gure iritziz— monopolio naturalaren kontzeptuaren deskalifikazio bat. 17. Menpekotasun monopolistaren posiziotik etor daitezkeen abusuen kostu sozial eta ekonomikoak oso handiak izan daitezke, beste enpresa horiek merkatuan sartu aurretik edo kontsumitzaileek beste produktu alternatibo batzuk erabiltzen hasi aurretik. Edozein kasutan, barrera naturalak ekintza edo sektorean sartzeko domeinuaren abusurako faktore pribilegiatua izateko joera izan dezake enpresa monopolistaren aldetik. 18. Abusu neurrigabe baten aurrean, azkenean beste enpresa batzuk sektorean sartuko direla dioen suposizio teorikoak ez du baliogabetzen “abusu neurrigabe” terminologiaren barruan gordetzen den errealitatea. Onartzen ari da edozein abusu, sarrerako barrerak gainditzen ez duena, guztiz jasangarria izango dela merkatuaren aldetik, enpresa monopolistarentzat arriskurik sortu gabe. 19. Kontsumitzaileek —enpresa monopolistaren abusu posibleen aurrean— beste produktu alternatibo batzuk erabiltzeko aukera izateak ere ez du justifikatzen monopolioaren egoera ez kaltetzea. Egoera horrek eskatzen baitu, lehenik, produktu alternatibo horiek existitzea, eta, beste alde batetik, oso posible da produktu alternatiboen mehatxua ez izatea nahikoa monopolistarentzat. Objektiboki, kostu handiagokoak edo ez horren eraginkorrak izan daitezke produktu alternatiboak. Egoera horretan,
140

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

bere sektorean sartzeko mugak aprobetxatuko ditu monopolistak, bere produktuaren kostu txikiagoak edo eraginkortasun handiagoa modu desegokian aprobetxatuz. Horrela, konpetentzia distortsionatua ezarriko da produktu “alternatibo” horien ekoizleen aurrean. 20. Noski, monopolio naturalen debatea ezin da kasu konkretuen analisitik aldendu. 21. Onartu behar zaio eskola austriarrari garatutako analisiaren ahalegina Estatuaren papera agerian jartzeko enpesa monopolistikoen aurrean. Egoera monopolisitkoen sorrera eta bultzadan Estatuaren paper historikoa, zenbait aktibitate-sektoretan nabaria, egun mantendu egiten da zoritxarrez, maiztasun handiz. 22. Hain zuzen, teorian “monopolio naturalak” osatzen dituzten aktibitatearlo hauetara zuzendutako politika publikoak —teorian kontsumitzaileen defentsara, ingurumenaren defentsara, eta abarretara ere zuzenduak— sektore horretara sartzeko barrerak dira lehiakide berrientzat edo —beste alor batzuetan— enpresa handien defentsa-mekanismoak enpresa txikien aurrean. 23. Gure iritziz, termino orokorretan, “monopolio natural” izendatutakoaren existentzia sektore oso konkretuetan zaila da eztabaidagai izatea. Horrek ez du eragozten arrazoia ematea, sormen honetan, modu egokian jarrera jagole bat eskatzen digutenei Estatuaren lanaren aurrean, honen sorreran, bultzatzean eta teorian “natural” diren monopolio-egoeren mantenuan. Zoritxarrez, jarduera publikoek ez dute beti —izan beharko luketen bezala— interes orokorren defentsa helburutzat.

141

POLITIKA SOZIOEKONOMIKOAK Oinarri Batzuk

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful