Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

1. Uvod Osnovna značajka ovih cjelina je odredjena monofunkcionalnost kompleksa, koji se javlja relativno izdvojeno na površinama grada, pri tom organizirano kao završena i introvertna cjelina. Zavisno od funkcije za koju se MUC organizira ovise i ostale karakteristike. Tako su izbor lokacije, oblikovanje, veličina lokacije, saobraćajne veze i potrebe u direktnoj vezi sa funkcijom, tj., njenom tehnologijom i sadržajima. U nastavku su pobrojane najčešće makrourbane cjeline koje zatičemo u gradovima, koje će dati još jasniju sliku ranije datom pojašnjenju pojma. Rzlikujemo slijedeće MUC: - snabdjevački regionalni centri - fiskulturni kompleksi - zabavno-rekreativni centri - kulturno-zabavni centri - bolnički kompleksi - studentska naselja - veliki saobraćajni terminali - izložbeni i sajamski kompleksi - memorijalni kompleksi i komunalna groblja - privredno-sportski kompleksi - upravno-privredni centri - radio-televizijski centri - srednjoškolski centri - radne zone Ono što je zajedničko kod izbora lokacije za bilo koju makrourbanu cjelinu su odredjeni zahtjevi za dobre saobraćajne veze na osnovnu gradsku mrežu, a naročito dostupnost javnog gradskog prevoza. Sama cjelina ima i posebnih zahtjeva za organizaciju internog saobraćaja, kako kolskog, tako i pješačkog, te prostora namijenjenih stacionaži vozila, koje u današnje vrijeme obično zauzimaju velike površine. Zavisno od funkcije makrourbane cjeline, česte su pojave i odredjene „zatvorenosti“ ovih cjelina, upravo sa aspekta saobraćajne nedostupnosti tj., odredjene kontrole pristupa na površine cjeline. Kada je riječ o introvertnosti (zatvorenosti) bitno je naglasiti da se tada misli na samu organizaciju MUCa koja kako je ranije rečeno zavisi od osnovne funkcije. Dakle organizacija ulaza /naplate za ulaz, kontrola ulaza, vremenski ograničen boravak u MUCu, nedostupnost iz razloga 1

Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

vrste funkcije, zabrana kretanja motornih vozila itd./utiče na to koliko je neka cjelina introvertna. Naravno, postoje i MUC /makrourbane cjeline/ kod kojih se ne vrši kontrola ulaza i kod kojih se introvertnost očituje u samoj namjeni a ne i u kontroli (npr. Groblje). Osim funkcije, na izbor lokacije i način njene organizacije, te veličinu, uticaj svakako imaju i prirodni uslovi, počevši od morfologije terena, klime, vjetrova, osunčanosti i vegetacije i sl. Ovi faktori i njihovi pojavni oblici utiču na oblikovanje i način odvijanja tehnologije cjeline /uža gradska područja zahtijevaju kompaktnije organizacije, a klima i podneblje odredjene oblikovne elemente, koji imaju reperkusija na organizaciju i tehnologiju odvijanja date funkcije/. Česte posljedice koje ovi faktori mogu stvoriti su prerastanja MUC u megastrukture, kao posebne arhitektonsko – prostorne izraze. Introvertnost, osim monofunkcionalnosti, čini najizrazitiju razliku između makrourbanih cjelina i funkcionalnih zona. Zaključićemo da je oblikovanje individualno i specifično za svaku MUC, a u zavisnosti od više faktora /sadržaj, mjesto lokacije, klima i sl./. Odredjene vrste MUC i njihove pojave na površinama gradova su u naročitom porastu /kao i njihov oblikovni izraz/. Pojave megastruktura se sve više vezuju za ovakve cjeline, kao posljedica želje da se u okvirima izrazito urbanih sredina, koje sve manje nude zdravu klimu svojim stanovnicima, omogući unutar ovakvih objekata ugodan mikroklimat. Ono što im je značajno su pokušaji da se stvore fleksibilni prostori, za više svrha i namjena. Posljedice toga su nove konstrukcije i materijali /veliki rasponi, savremeni materijali/, što sve više vodi stvaranju univerzalnih, totalnih prostora, koji u osto vrijeme mogu predstavljati i izložbene i prodajne prostore, i fiskulturne i kulturno-rekreativne, te zabavne prostore. Obzirom da ovi prostori postaju značajno veliki, da mnogi od njih znaju okupiti i po nekoliko desetaka hiljada posjetilaca, da udaljenost unutar raznih objekata i površina postaju sve više nesavladive za pješaka, pojave raznih saobraćajnih sredstava za masovna kretanja unutar objekata su sve češća /pokretne trake, stepenice, eskalatori i liftovi svih vrsta, unutarnje željeznice, žičare, automobili i druge vrste vozila/. Kako je već ranije spomenuto, ovi kompleksi znaju imati značajne dimenzije, što sve ima odraza na njihovu izgradnju i vrijeme realizacija. Čest slučaj su zahtjevi etapnosti u izgradnji, što ima značaja kod oblikovanja konstrukcije i tehnologije. Ono što je često značajno za sve cjeline je njihova dimenzija u odnosu na elemente ostalih objekata grada, čime se oni često nameću u prostoru, tj.mnogi od njih s vremenom postaju punktovi prepoznatljivi za 2

Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

jedan grad /Skenderija u Sarajevu, Stadion u Splitu, Sava Centar u Beogradu, Rastavišće u Ljubljani, itd/. 2. Univerzitetski kompleksi, Studentska naselja, Univerzitetski gradovi Pod riječju univerzitet podrazumijevalo se mjesto za vrhunsko obrazovanje. Danas to znači udruženje – uprava svih objekata namijenjenih višem i visokom obrazovanu. Naučne i stručne discipline, koje se izučavaju na visokoškolskim ustanovama, razvile su se do tih razmjera, da nisu rijetke pojave univerzitetskih organizacija sa aspekta jedne struke /tehnički univerzitet koji okuplja sve tehničke nauke, univerzitet društvenih nauka i sl./. Broj ljudi koji pohadjaju visokoškolske ustanove sve je veći. Kod pojedinih gradova, koj posjeduju veći broj ovih ustanova, studenti često brojčano predstavljaju čitav jedan grad srednje veličine. Ovakve koncentracije zahtijevaju i posebna rješenja u okviru gradskih površina, za funkcije namijenjene samo studentima. Izdvojene cjeline odredjene za smeštaj studenata, te prateće funkcije, najčešće nose naziv studenstkih naselja Campusa. Ova naselja ponekad imaju i funkcije nastavnih objekata i uprave. Pod pojmom univerzitetskih gradova podrazumijevamo naselja sa prioritetnom funkcijom višeg obrazovanja. Ovakva naselja imaju različito porijeklo nastanka. Neka od njih imaju istorijski značaj i datiraju i 500 g unazad. Neka od njih su gradjena u te svrhe kao Oxford, Cambridge, Upsala itd. Danas je pojava ovaksih naselja češće vezana za američke male i srednje gradove, čija je osnovna funkcija obrazovni centar /Itaka/, ili kao posebne MUC većih gradova u svim područjima svijeta /Yale, Berkley, Harvard, Princetone, Lomonosov u Moskvi, Berlinski univerzitetski grad, Praški univerzitet, Pariški.../. Gotovo svi veliki gradovi Evrope imaju ovaj princip organizacije univerzitetskih kompleksa /Univerzitetski grad – Studentski grad/. Postavlja se pitanje „Čemu služe ovi gradovi?“ Prvo, vrhunskom obrazovanju kadrova, a zatim razvoju nauke, kulture i umjetnosti. Ono što je danas značajno za razvoj nauke, ali i kulture i umjetnosti, je sve veća sprega raznih struka i oblasti ljudske djelatnosti, što ima za posljedicu multidisciplinarno izučavanje raznih pojava i problema. Sigurno je da ovo povlači za sobom i neophodno povezivanje raznih vrsta naučnih ustanova i fakulteta, radi što boljeg medjusobnog kontakta i nadopunjavanja. Nauka je danas u visokoj sprezi sa praksom. Vrijeme skolastike je davno prošlo. Ova činjenica traži i direktne kontakte sa raznim strukama prakse, što za posljedicu ima i sprege mnogih institucija koje se bave praksom i naučnih instituta i fakultetskih objekata. 3

a u okviru postojećih gradova. onako kako to struci odgovara. novih gradova.institut za poljoprivredu otvarai organizira nastavu na Poljoprivrednom fakultetu./. tako i kod nas razvoj i izgradnju univerzitetskih objekata možemo klasirati kao pojave kako koncentracije. tako i dekoncentracije i objekata i funkcija.. tako i objekata i funkcija kod izgradnje istih.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Sva ova kretanja danas se neminovno očituju kako u okviru lokacije ovakvih centara. Kako u svijetu.. Nije rijedak slučaj pojave visokoškolske ustanove u okviru i pod patronatom neke stručne organizacije /npr. odredjenih pratećih površina namijenjenih ovim funkcijama ili pojedinačnih lokacija samo jedne od funkcija. 4 .

objekti za potrebe nastave.djelomične koncentracije objekata visokog školstva i funkcija koje ih prate . naročito u SAD-u /Itaka.objekti društvenog. objekti ishrane 5 . Philadelphia.objekti za potrebe uprave univerziteta . Upsala/ . ekonomskih i političkih centara /Berlin. u okviru gradske teritorije . a u okviru gradskih teritorija Univerziteti kao osnovne funkcije nekih naselja ili neke od fakultetskih funkcija. Pregled najčešćih pojava organizacije objekata i funkcija za potrebe visokoškolskih ustanova. mnogi talijanski univerziteti/ . zabavnog i sportskog sadržaja. klinike. biblioteke. Funkcije i objekti za potrebe visokog školstva Funkcije koje ulaze u sastav univerzitetskih kompleksa možemo klasificirati u slijedeće grupe: . koje čine fakultetske zgrade. Beograd.kao specijalna. muzeji.kao naselja stvorena u tu svrhu /Cambridge. univerzitetski objekti. . hoteli. specijalne prodavnice i druge visokonaučne ustanove . mala naselja. Moskva. sa prioritetnom funkcijom višeg ili visokog školstva.. Sirakusa. javljaju se kao: . sa tradicijom univerzitetskog centra /Prag.. instituti.2.kao novi studentski gradovi. Beč. Zagreb. kao domovi. posebna ogledna dobra.pojava disperzije lokaliteta univerzitetskih objekata i funkcija unutar gradskog tkiva 2. Paris. New York.kao posebne četvrti u velikim gradovima.posebna naselja nastala nizom godina tradicije /Heidelberg/ .smještajni objekti za potrebe studenata i nastavnog osoblja. u okviru velikih kulturnih. San Francisco./ . ako grupacije ili pojedinačni objekti na površinama grada javljaju se kao: .Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 2. kako je već ranije rečeno. apartmani i sl. Po svojoj organizaciji i načinu djelovanja na gradskoj teritoriji.3. Buffalo/. Oxford. kulturnog.postupne koncentracije svih objekata i funkcija na jednom mjestu.

objekti standarda /kultura. smještaja nastavnika i uprave univeriteta . zavode i biblioteke.koncentracija smještajnih kapaciteta studenata i objekata društvenog života. fiskulture. razonode. bez svih ostalih funkcija /campusi/ 6 . kulture. servis održavanja/ U odnosu na koncentraciju objekata univerziteta unutar univerzitetskog grada ili na drugim površinama grada.koncentracije svih funkcija vezanih za nastavu uključujući institute. servisi. mogu se vršiti slijedeće raspodjele funkcija: . instituti za razvoj nauke i struke. fiskulturni objekti i površine. biblioteke. . objekti ishrane i objekti uprave. te smeštaj studenata bez njihove ishrane.apsolutna koncentracija svih univerzitetskih funkcija zgrade za nastavu /fakulteti/.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - objekti servisa /servis ličnih usluga. razonoda/.koncentracije svih funkcija nastave... zgrade za stanovanje /studenti i nastavnici/. a bez ostalih funkcija .

a manje objekata nastave. kada ovi objekti nisu služili za iste funkcije. koji danas čini sastavni proces školovanja kadrova na nekim fakultetima /klinički centri. Znatnije koncentracije stanovništva su u početku takodjer bile razlozi za pojave visokog obrazovanja /ekonomski momenat/. uprave.4. koji takodjer učestvuje kod izbora lokacije. gdje je to prioritetna funkcija. Lokacija Od osnovnog koncepta organizacije objekata. koji radi kapaciteta pojedinih fakulteta. sa dužom tradicijom u bivšoj SFRJ su Zagreb.koncentracija objekata društvenog standarda i objekata ishrane. od urbaniteta tog mjesta. Koji tip gore navedenih mogućnosti koncentracije funkcije i objekata primijeniti u kojoj situaciji. Takodjer. instituti za hemiju. često formiraju i po nekoliko ovakvih makrourbanih kompleksa na površinama grada. te vrsta fakulteta za koje se podiže centar. veterinarske stanice.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane . Danas je visoko obrazovanje decentralizovano i javlja se na nivou regije. koji se adaptiraju u ove svrhe. poljoprivredna ogledna dobra. Najpoznatiji univerzitetski centri. te ekonomskih mogućnosti i društveno – političkog uredjenja. Kod nas se najčešće ide na koncentracije samo studentskih kapaciteta. sa većom tradicijom kulture.koncentracije samo smještajnih kapaciteta. fiziku. bez ostalih funkcija univerziteta Ne postoje planerske preporuke koje bi se mogle primjenjivati kod formiranja i izgradnje univerzitetskih centara i gradova. to je vezano i za odredjene prateće funkcije i objekte. 2. Najčešće je funkcija visokog obrazovanja razvijena u našim većim gradovima. te razne druge naučne institucije/. Dalje. Kod nas ne postoje univerzitetski gradovi. namijenjenim potrebama visokog školstva /podrazumijevajući sve objekte i funkcije/. što je posljedica naslijedjenih nastavnih zgrada. Slijedeći momenat. privrede i drugih funkcija. koji su vezani za naučno – istraživački i praktični rad. je i veličina budućeg univerzitetskog centra. instituta na raznim površinama grada. Nisu rijetki slučajevi totalne disperzije ovih funkcija i objekata. Beograd i Ljubljana. zavisi i izbor lokacije. zavisi direktno od naseljau kome se formira i gradi univerzitetski centar. a kasnije i svi republički centri. upravo iz razloga postepenog razvoja univerziteta u okviru gradske teritorije. tradicije i kulturnog naslijedja. Radi toga se o organizaciji univerzitetskog centra odlučuje za svaki slučaj pojedinačno. 7 . Ovo je naročito značajno kod velikih univerzitetskih centara. izbor lokacije vezan je i za eventualne. postojeće objekte ove funkcije ili za korištenje postojećih objekata. bez objekata društvenog standarda i ostalih funkcija . njegovih funkcija i raspoloživog prostora.

ovaj se problem može vrlo uspješno riješiti.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Ovi zahtjevi često preferiraju vangradske površine kao jedine prihvatljive za organizaciju visokoškolskih ustanova. fakulteti političkih nauka. Iz tih razloga njihovo prisustvo u gradu je neminovno. filološki fakulteti. kao agronomija. fiskulturne dvorane. toliko se i inkorporira i u sve pore gradskog života /kultura. jedan broj fakulteta vezan je tehnološki za gradsko centralno područje /muzičke akademije. Kao refleks na ovo. akademije za pozorište i film. ke da jedan njihov dio ima javni karakter i pristupačan je širem krugu posjetilaca. Ove struke koriste čitav niz objekata. kulture. veterina i sl. fiskulture. što sve utječe na česte veze i povezanosti medju fakultetima i njima pripadajućim funkcijama. dok odredjeni objekti i 8 . zdravstveni objekti. izdavačke kuće. pa se izolacije studentskih naselja i pratećih pogona sve manje tretiraju na način studentskih gradova sa značajnim udaljenostima od gradske teritorije. a i potrebe za velikim aktivnostima unutar svih kretanja društva. Sigurno je da fakultetski objekti vezani za potrebe raznih opita.zahtijevaju lokacije van gradske teritorije ili tako organizirano da ne ometaju druge funkcije i ne prave značajne prekide u gradskoj zoni /pitanje svih vrsta infrastruktura/. likovne akademije. Smještajni objekti podliježu u potpunosti zahtjevima stambenih zona. zavisno od vrste. česte su pojave koncentracija i makrourbanih cjelina koje se odnose samo na smještajne kapacitete studenata. one zavise od funkcija objekata univerziteta i fakulteta. koncertne dvorane. kao i pojavom odredjenih funkcija na samoj teritoriji grada /ishrana. već prema zahtjevima odredjenih fakultetskih grupacija./. Društveni život studenata. uz prateće funkcije servira. društvene aktivnosti/. Savremeni način organizacije i izvodjenja nastave traži vrlo tijesne kontakte prakse i nauke. novinske kuće i sl. istorija i drugi/. pozorišta. šumarstvo. razonoda. ishrane i rekreacije. koji su inače već zatečeni na gradskoj teritoriji ili ukoliko nisu. te visoko obrazovanje pružaju mogućnosti. Posljedice ovakvog tehnološkog procesa odvijanja nastave su zahtjevi za dobrim saobraćajnim vezama izmedju fakultetskih cjelina i svih ostalih funkcija. a takodjer i odredjenu interdisciplinarnost i multidisciplinarnost kod izvodjenja nastave. Sa druge strane. kao i funkcije ishrane. koliko god ima potreba za sopstvenim prostorima namijenjenim u te svrhe. instituta i zavoda. lociraju se iz odredjenih razloga baš na centralnim površinama grada /biblioteke. filharmonije. razne društvene organizacije i sl. dok se ostale funkcije najčešće rasporedjuju na drugim površinama grada. Starosna dob i način života i rada studenata. Uz dobre saobraćajne povezanosti. Fakulteti medicinskih nauka zahtijevaju neposredne veze sa objektima klinika. razonode./. takodjer imaju potrebu za odredjenim objektima prakse i nauke. Tehnički fakulteti. društveni i zabavni život. Ono što treba napomenuti za objekte univerziteta. Što se tiče konkretnih zahtjeva na samoj lokaciji.

9 . zavodima i sl. Zavisno od veličine kompleksa. Ono što možemo reći da ih čini sličnima. što sigurno ima odraza u formiranju ovih objekata i ukoliko se radi o većem broju kompleksa na gradskoj teritoriji /smještajni kapaciteti se odvajaju nadgledanim ulazima. Kompleksi su za javni saobraćaj zatvoreni.5./ 2. kao i obrade neizgradjenih površina. na onaj namijenjen individualnim vozilima i vozilima servisa. dva. Saobraćaj kod ovakvih kompleksa uvijek je inertan. posebno nadgledanih. kao i potreban broj površina za stacionarni saobraćaj. te pješačke kominikacije. fakultetski kompleksi takodjer djeluju po principu MUC sa vlastitim pratećim površinama. kulture i razonode. ukoliko se radio nastavnim i dr. Organizacija kompleksa Prostor se organizira zavisno od toga koje sve univerzitetske funkcije učestvuju u njegovom formiranju. Sigurno je da su razlike izrazite. a što podrazumijeva organizaciju odvojenih površina. institutima. mogu se javiti i klasifikacije unutarnjeg saobraćaja. posebno ili grupisani za dijelove objekata ili objedinjeni za kompleks. Stacionažne površine opet zavise od veličine i načina organizacije kompleksa. oni se tretiraju kao i svaki drugi javni objekat na površini grada. ukoliko je u pitanju smještajna funkcija ili sa posebnim kontrolama od objekta do objekta. ogradjeni su. mogu imati jedan. Prateće funkcije se takodjer razlikuju od slučaja do slučaja. ako je u pitanju studentsko naselje sa funkcijama smještaja. kao i svaki drugi javni sadržaj. od kompleksa namijenjenih nastavnim zgradama. bibliotekama.sadržajima. je osnovni pristup formiranja ovakvih kompleksa. internim saobraćajem. Ovakvi kompleksi. često kontroliranih kao kompleks.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane funkcije imaju poluotvoren ili čak zatvoren karakter. te mogu biti organizirane uz svaki objekat ili funkciju. servisa. pa čak i više pristupa i ulaza. zavisno od broja funkcija. nadzorom itd. U slučaju pojave pojedinačnih lokacija za univerzitetsko – fakultetske objekte. kao makrourbanih jedinica na području grada.

6.razonodi i kulturi. te služe kao sastajalište širih slojeva omladine.mogu poslužiti kao dodatni kapaciteti turističke ponude nižeg stupnja ili kao turistički objekti za studentske potrebe. Kompozicija kompleksa Opet ovisno od funkcija objekata. snabdijevanju i servisima. seminara. koji pohadjaju razne vidove dopunske nastave. Mnogi od objekata namijenjenih funkciji razonode. Univerzitet u Novom Sadu 10 . ukoliko u vrijeme ljetnih ferija ne služe za boravak studenata. ovise i oblikovni elementi. pa se tako i oblikuju. da li su namijenjeni nastavi.. postdiplomskih studija. nego utilitarne. kulture. ljetne škole i sl.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 2.imaju i javni karakter. fiskulture i sl. Objekti smještaja. Ono što treba napomenuti je da objekti univerziteta i fakulteta ne predstavljaju više reprezentativne objekte. smeštaju. što ima odredjeni društveni i obrazovni karakter i značaj.

bila je Eiffelova kula u Parizu.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 3. kao izlagaonice. nacionalnih paviljona.g. Svrha ovih prvih sajmova – izložbi bila je didaktična i reklamna.1. insistiranjem na pojavi posebnih. Uvod Počeci vekih svjetskih izložbi i sajmova datiraju unazad 150 godina. a u povodu Druge svjetske izložbe. takodjer kao gradjevni kuriozitet. sa akcentom na nacionalnoj gradjevnoj noti /nacionalni paviljoni u duhu arhitekture nacija koje izlažu/. iz 1876. a vezani su za potrebe prezentacije raznih tehničkih proizvoda. gdje je ona sama predstavljala posljednju riječ tehnike. Drugi gradjevinski objekat. Bili su to prikazi dostignuća iz odredjene oblasti djelovanja. prikazala je i odredjen razvoj u smislu organizacije svjetske izložbe. 11 . Ovakva jedna izložba vezana je za London i izgradnju Kristalne palate. Za ono vrijeme ovo su bila čuda tehnike. Sajamski kompleksi i izložbe 3. Izložba u Philadelphiji. proizvoda gradjevinarstva i drugih.

a po trajanju mogu biti stalne ili privremene. npr.. knjiga i sl. tehnike. već prema potrebi i mogućnostima. kozmetike. medicinsku djelatnost. dok su izložbe uglavnom imale tendencije da prikažu naučni i stručni razvoj. Karakter sajamskih i izložbenih površina i objekata Danas se izložbe i sajmovi organiziraju kao svjetske. kako konkretne površine. hotelijerstva./. velikih političkih skupova. uzgoja cvijeća i sl. sajam dostignuća svjetske privrede. koje su vezane za odredjene proizvodne grane. jednom vrstom eksponata./. Bez obzira da li se radi o izložbi ili sajmu. didaktičke – poučne i instruktivne izložbe. s tim da to ne mora biti na licu mjesta /vrlo često se to obavlja putem raznih predstavništava ili u mjestu proizvodnje/ propagandne – reklamiraju odredjenu djelatnost i njen uspjeh kao: turističku djelatnost.. kongrese i sl. I sajmovi i izložbe danas imaju karakter. Danas se na sajmove i izložbe gleda daleko šire. tako i konkretnih zona /naročito kada je u pitanju saobraćaj/. ukrasnih predmeta. Organiziranje izložbi i sajmova povlači za sobom i pojačane aktivnosti u okviru ugostiteljstva.Urbanističko projektovanje cjeline New York. sajam kao prateća manifestacija neke druge. koje reklamiraju svoja dostignuća namijenjena prodaji. prigodne – vezane za neke druge manifestacije.. da bi ih uveličale.iz oblasti stočarstva. poljoprivrede. regionalne i lokalne. elektroničku djelatnost itd. Makrourbane 3. Ove funkcije često se javljaju kako propratne funkcije nekih drugih dogadjaja ili kao posljedice drugih funkcija /uz organizacije kongresa. trgovine. mogu biti specijalizirane ili opće /sajam sa odredjenom temom.. tako i politički. kako komercijalni. festivala svih vrsta i sl. Sa aspekta eksponata koji se izlažu. naročito uz festivale. saobraćaja i nekih drugih rekreativnih i zabavnih površina i objekata grada.2. jednom privrednom granom. za površine grada ove funkcije predstavljaju odredjene zahtjeve kod izbora lokacije i organizacije prostora. Postoji više kategorija izložbi: ekonomsko – propagandne. Ove osobine su ranije pripadale samo sajmovima. Svjetski sajam 1940. a prateće izložbe su izložbe cvijeća. naročito sa aspekta rekreacije gradjana.g. nacionalne. - 12 . Ove površine znaju biti značajne.

dok se objekti oblikovno rade pojedinačno i namjerno prepuštaju raznim arhitektonskim stvaraocima. kao najčešće privremenih manifestacija. da budu tako projektirani da budu dopadljivi./ rekreativnost je izražena kroz kompleks i kroz konkretne izložbene površine. u smislu osnovnih prostornih rasporeda funkcija i objekata. gdje se radi o većem broju nacionalnih paviljona. a u unutrašnjosti tehnologijom i tehnikom ovi objekti. od njih se očekuju posebni efekti i odnos prema posjetiocima. kroz koje se želi plasirati i nacionalno 13 . tako da na sebe skreću pažnju svojim vanjskim izgledom /arhitekturom. koji se takodjer tretiraju i rekreaciono/ - - 3. Što se tiče samog koncepta sajma. da ih prosječan posjetilac niti želi. naročito oni medjudržavnih relacija. Nisu rijetki sajamski kompleksi. prije masovne proizvodnje /ovo je bio slučaj sa pokretnim pješačkim komunikacijama. konstrukcijom. za gradjane. najčešće je zastupljen stav da se radi jedinstven prostorni koncept. uz već samu manifestaciju izložbe i sajma. jer ove manifestacije. zahtijevaju i oblikovnu funkcionalnost. kako bi se postigla što veća raznolikost. a koje ne podliježu općim standardima/. Često ovi objekti predstavljaju eksperimentalnu upotrebu. sa jedinstvenim infrasturkturnim sistemom. a naročito saobraćajem. oblikom/. kao i raznim drugim saobraćajnim sredstvima – jednošinska željeznica u Tokiju i sl. adaptibilnost i mogućnost demontaže. predstavljaju. često predstavljaju egzibicije i u konstrukciji i u oblikovanju. uočljivi. za vrijeme svoga trajanja. prilagodljivost. koji su takvih veličina i takvih sadržajnih diapazona. obrade i upotrebu gradjevinskih materijala. Ovo je naročito izraženo kod svjetskih izložbi. obzirom na karakter izložbi i sajmova. a kroz to i potaklo interesovanje posjetilaca.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Obzirom na karakter ovih površina i objekata. koje su zastupljene u okviru odredjenih objekata na površinama sajmišta.3. Funkcije i koncept sajamskih i izložbenih površina Veličine sajamskih i izložbenih objekata zavise od konkretnih zahtjeva i ne postoje za to neki urbanistički normativi /izuzev nekih pratećih funkcija. što neminovno utiče na konstrukciju objekta. velike konstruktivne raspone i sl. svojevrsne rekreativne zone i dogadjaje. koncepciju prostora. a niti uspijeva obići. kao: da izazovu senzacije. tj. pa ih sa ovog stanovišta treba obraditi /sa dodatnim rekreativnim površinama.

Saobraćaj predstavlja značajnu ulogu u funkcioniranju ovih kompleksa. Ovaj uvjet ima direktne reperkusije na gradjevne. sa dobrim saobraćajnim vezama i mogućnostima proširenja./. Osobenosti tla. vrši se i izbor lokacije u odnosu na njegovu opremljenost odredjenom infrastrukturom. Treba napomenuti da je i zahtjev za proširenjem ovakve površine vrlo čest. kapacitetom manifestacije. klizište. slabo nosivo.4. muzika. upotrebe konstrukcija i materijala i sl. modne 14 . Takodjer. Kod jako velikih sajamskih kompleksa. koji se koristi. Zadovoljiti sve zahtjeve. Kod ovakvih stavova često se ide i u oblikovne apsurde pa i kič. koje bi bez većih intervencija mogle da se koriste u ove svrhe. pa se ustupci nadomještaju raznim tehničkim rješenjima. lokacione i saobraćajne zahtjeve. ukoliko tlo nema dobre geotehničke osobine /podvodno. najčešće nije moguće. Izbor lokacije za sajamske i izložbene površine uvjetovan je nivoom sajma ili izložbe. Takodjer. Od toga u koju svrhu i koji period trajanja i način korištenja se predvidja. ili bolje rečeno vrste manifestacije i učestalost utječu na izbor ne samo lokacije. Saobraćaj. odvoza i dovoza eksponata. Najčešće. trajanjem manifestacije. ako ne tokom godine. prihvatljivije su vangradske lokacije. sajamski ili izložbeni prostor univerzalnog karaktera za razne manifestacije. nego im je namjena dvojaka. Kriteriji kod organizacije svjetske izložbe i sajma su nešto drugo od kriterija za izbor regionalnog sajmišta specifične funkcije /monofunkcionalni sajam/. Sigurno je da od nivoa ovakve manifestacije ovisi kako kvalitativni. zavisno od izgradnje objekta. postavlja se uvjet postojanja posebnog odvojka željezničke pruge. 3. a naročito za razne priredbe masovnog karaktera /sport.. Kapacitet priredbe je takodjer vezan za mjesto sajmišta na gradskoj teritoriji. a ono u njenom većem dijelu. Sigurno je da je danas u okviru egzistirajućih gradova teško naći veće slobodne površine. te odnosom predvidjenog lokaliteta i gradske infrastrukture. naročito saobraćajne. tako i kvantitativni izbor.. Saobraćaj se kao uvjet postavlja i kod sajamskih kompleksa koji se ne koriste permanentno u te svrhe. u odnosu na sajam povremenog karaktera ili čak i kao svjetski sajam jednokratne upotrebe. mogu znatno poskupiti izgradnju. te geomehaničkim odlikama tla. nego i na način arhitektonsko – gradjevnog izraza. Lokacije sajamskih kompleksa u odnosu na gradske površine Položaj prema gradu. ima značaja sa aspekta prevoza.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane arhitektonsko obilježje i posebnost. koji često predstavljaju i kabaste predmete. kao uvjet izbora lokacije. ukoliko se radi o sajmu širih razmjera. trajnost manifestacija.

Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane revije i sl. a koji je vezan za oblikovni i vizuelni momenat ovih površina i njihovih objekata. Japan 15 . što ima direktnog utjecaja na formiranje raznih ukrasnih i rekreativnih površina ove funkcije. zelenim površinama. šumskim kompleksima. Takodjer. ove površine pretendiraju da budu i dobro i lako uočljive. često se nastoji odabrati prostor saglediv iz većih udaljenosti. da budu na neki način prostorno potencirane./. tehnička rješenja. Geomehanički kvaliteti tla direktno utječu na izbor konstrukcije objekta. Naime. sistem izgradnje i ekonomičnost u gradnji. te sagledive. a prirodno obogaćen bilo vodenim. kada je prevoz posjetilaca uvjet uspješnog odvijanja odredjene manifestacije. naglašene ukoliko im to sama lokacija dozvoljava. Iz tog razloga. Postoji još jedan uvjet kod izbora ovih kompleksa. Expo 2005.

Veličine su uglavnom zavisne od funkcije i karaktera same sajamske. Stalne sajamske manifestacije medjunarodnih razmjera. locirani van gradskih površina. Ostaju samo neke od gradjevina. Treći element. oblikovanju. Ova činjenica ima značajnog uticaja na mjesto lokacije kompleksa. nakon čega se demontiraju. Najčešće posljedice su pojave megastruktura. Takodjer je u direktnoj zavisnosti i od vrste sajma. Medjutim. a i za broj posjetilaca. obzirom na njihove zahtjeve za količinama.5. te multifunkcionalnost objekta sajma. bez obzira na to. tretirani kao zasebne cjeline. samog karaktera. izložbene površine. koje poslije manifestacije. koji takodjer utječe na veličinu kompleksa. Sajamski kompleksi unutar užih gradskih zona su češće manjih površina. Najčešće su sajamski kompleksi šireg značaja. 3. da li je namijenjen odredjenoj privrednoj grani ili je radjen za potrebe raznih izlagača. unutar kojih se vrše razna izlaganja. mijenjaju namjene. saobraćaju. jer se. zavise veličine površina. možemo kazati da su osnovne funkcije 16 . najčešće.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 3. a već prema potrebi. odnos prema konkretnim okolnim prostorima. odnosno. sa posebnom organizacijom infrastrukturnih sistema unutar kompleksa. U vrijeme kada ne služe sajamskim potrebama. sistemu izgradnje i sl. koji traju jedno odredjeno vrijeme. namijenjuju se za razne gradske funkcije. multifunkcionalno organizirani i korišteni permanentno. Unutrašnje zoniranje kompleksa Broj funkcija je direktno zavisan od karaktera i nivoa manifestacije. Što je domet veći. je i vrijeme trajanja sajamske manifestacije. te su potrebne veće površine. naročito oni medjudržavni. ne mogu naći adekvatni prostori na gradskoj teritoriji. broj izlagača je veći. što znači od broja izlagača. a kod organizacije prostora je osnovni parametar. Od nivoa i „dometa“ sajma/izložbe. Ovakvi sajmovi su često i prigodni. kao i mjesto lokacije na površini grada.6. najčešće su veliki makrourbani kompleksi. Veličina kompleksa Ne postoje nikakvi unaprijed odredjeni normativi kod projektiranja ovakvih površina.

vatrogasci. razne vrste vizualnih komunikacija../ saobraćaj. a vezano za nivo manifestacija /kino. prodaja prigodnih predmeta. koje uključuju biletarnice. obavještajne punktove. razne pokretne trake. površine i objekti namijenjeni posjetiocima izložbeni prostor ulazne partije kompleksa. te saobraćaj na kompleksu. te slične usluge ugostiteljske objekte i objekte namijenjene rekreaciji. pošte. te održavanju kompleksa i parkirne površine za potrebe zaposlenih na sajmištu b./.. reklamna obavještenja. te saobraćaj za posjetioce. predstave. suvernira. prodavaonice. nadzor. podneblja i dužine trajanja razne vrste atrakcija. kojeg takodjer definiramo kao servisni i za potrebe izlagača.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane vezane za potrebe izlagača i potrebe posjetilaca. motorni. sa pripadajućim vanjskim izložbenim prostorima servisni pogoni namijenjeni održavanju izložbenih površina i organizaciji izložbe uprava sajma sa funkcijama namijenjenim izlagačima /sale za konferencije. te razne vrste motorno – šinskog saobraćaja - - 17 . koji ima poseban karakter unutar ovih kompleksa kod jako velikih kompleksa. šinski. prostori za propagandu. hitna pomoć/ vozni park sajmišnog kompleksa saobraćajne površine – servisne saobraćajnice namijenjene odvozu i dovozu eksponata. a. površine i objekti namijenjeni izlagačima čine slijedeći sadržaji: paviljon za izlaganje. turističke punktove. trgovske. policija. prostori za komercijalne svrhe. a sve zavisno od nivoa manifestacija. liftovi. koji ima svoje različite vidove /pješački. saobraćaj ima posebno klasirane saobraćajne površine na pješačke. bankomati. prostori za ogranizatore izložbe/ servisi za održavanje sajamskog kompleksa /čistoća. manje ispostave banke. Funkcije ćemo razmotriti onako kako smo ih prethodno podijelili u dvije osnovne skupine: površine i objekti namijenjeni izlagačima površine i objekti namijenjeni posjetiocima Funkcija koja čini osnov kompleksa i koje je zajednička za obe grupe je izložbeni prostor. Ova osnovna podjela uvjetuje i odnose površina i objekata. žičare i sl.

gdje su parcele van gradske teritorije. a najčešće namijenjenim odredjenim privrednim granama. Kod drugog tipa izložbenih i sajmišnih površina. ugostiteljstva. Saobraćajne površine zahtijevaju jasnost i preglednost.7. zavisno od vrste manifestacije. atraktivnosti. preglednosti. gdje posjetioci insistiraju na kontinuiranom 18 . Izložbeni prostori. dopadljivosti. Masovni prevoz često insistira na najsavremenijim rješenjima u okviru prevoza posjetilaca od objekta do objekta. ulazne partije posjetilaca. rade se makrourbane cjeline. servisa. te mjestom i veličinom parcele. Izložbeni prostori i objekti imaju posebne uvjete sagledivosti. koje se nalaze na teritoriji grada. te saobraćajne površine u funkciji izložbenih pogona. prateće površine uprave. rade se kompaktnije izložbene površine. unutrašnje saobraćajne površine. multifunkcionalnosti prostora. izložbene prostore. te dovoljne kapacitete i striktne odvojenosti onih namijenjenih posjetiocima od onih namijenjenih servisu i snabdijevanju izložbenih površina. kao veze gradske saobraćajne mreže i ove cjeline. koji se rade za veliki broj izlagača. oblikovne nametljivosti. koje sve češće predstavljaju jednistvene gradjevne cjeline – megastrukture. što u konačnici stvara jedinstvene cjeline. a naročito kada su u pitanju svjetske ili višenacionalne izložbene površine. često zahtijevaju i dvojaku organizaciju. adaptibilnosti. koje i gradjevno to ne moraju biti. kao sklop više izložbenih dvorana. a kao snabdjevački i servisni saobraćaj. Kod izložbenih prostora. osnovna funkcionalna organizacija je ista. a predstavljaju kontinuirano korištenje objekata za više svrha. zabave. ne ometajući kretanje posjetilaca. Apstrahirajući ovakva dva oblikovno diametralna pristupa. Svaki ovakav kompleks razlikuje pristupne saobraćajne površine. medjusobno povezanim drugim površinama i funkcijama. Odnos ovih funkcija i njihov oblikovni izraz zavise od koncepta autora. Način organizacije i funkcionalno zoniranje unutar kompleksa Danas se već mogu razlikovati dva osnovna pristupa u koncipiranju ovakvih makrourbanih cjelina. a sa napomenom da neke od funkcija imaju svoje posebne zahtjeve. te mogućnosti da se unutarnji i vanjski izložbeni prostor /ukoliko se to zahtijeva/ nesmetano nadopunjuju.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 3. a donekle su uvjetovana veličinom kompleksa i brojem i vrstom izlagača.

Ovi trgovi sadrže kako pješačke. Snabdijevanje izložbenih dvorana eksponatima i panoima. Jasnoća kretanja je neminovna i to je osnovni zahtjev. dok su pojedinačni objekti izraz svaki put drugog autora. koji moraju biti takvi da pružaju mogućnost organizacije jedinstvenih i preglednih površina /veliki rasponi/. njihova izmjena te vrijeme odvijanja priredbe. Oblikovni efekti objekata bazirani su na suvremenim konstrukcijama i materijalima. eventualne servisne usluge. Vizualne komunikacije. odigrava presudnu ulogu. koji je češći. Pješačke površine su trgovi posebno obradjeni i snabdjeveni raznim vizualnim i zvučnim komunikacijama. uz dobre vizuelne komunikacije. koji su oblikovani i organizirani u zavisnosti o mjestu gdje se kompleks nalazi i o njegovoj veličini. u konceptu i izrazu često ispred vremena.mora se odvijati neometano od kretanja posjetilaca. zvučni efekti. materijali i sl. 19 ./. Sigurno je da organizacija saobraćaja. veoma su prisutni na ovakvim površinama. Kod velikih kompleksa pojava posebnih zona ugostiteljstva i razonode nije rijetka uz odvijanje različitih atrakcija i prigodnih programa. bilo da je deniveliran po vertikali /saobraćaj u više etaža/. niti bilo što. ovi stavovi dosta zavise od veličine kompleksa. što sve služi u svrhu reklame i želje da se prostor posebno obilježi. osvjetljenje. /visine. održavanje kompleksa i sl.. Postoje dva osnovna stava. a da ne ometaju osnovno kretanje kroz izložbeni prostor. uredjenje pješačkih površina. sa aspekta općeg dojma. Kod nekih izložbenih pogona zahtijevaju se i mogućnosti demontaže. Boja. prostorna organizacija je bazirana na jedinstvenoj organizaciji u tehnogradjevnom smislu tj. koji predodredjuju i konačni izgled sajmišnog kompleksa. otporne na razne nepogode /potresi. imaju posebne zahtjeve kod ovakvih kompleksa. ukrasni elementi. atraktivni. projektu svih infrastrukturnih sistema kao cjeline i projekta odvijanja funkcije unutar kompleksa po jedinstvenom rješenju. Jasno. tako i saobraćajne površine namijenjene posjetiocima. istakne i nametne posjetiocu. koja u okviru gradskog javnog prevoza učestvuje. uz eventualno samo neke zajedničke predispozicije. materijal. Saobraćajni dio trga sastavljen je iz površina namijenjenih stacionaži vozila posjetilaca. što bi ometalo kretanje pješaka i sagledivost ulazne partije. taxi stajalištima i prolaznim staničnim mjestima za onu vrstu vozila. Ovi trgovi ne trpe gradjene objekte. vatra i sl. ukrasnim panoima i drugim elementima. Servisne usluge posjetilaca.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane kretanju kroz izložbene prostore i drugi na mogućnost posjeta samo odredjenim objektima. ugostiteljstvo i rekreacija trebaju biti tako razmješteni da su vizuelno nametljjivi./ Ove površine najčešće su formirane putem većih. bilo da je servisni saobraćaj degažiran sa suprotne strane. javnih trgova. dok kod drugog. autobusnim stajalištima za dio posjeta na taj način organiziranih.

a i veličine površina za stacioniranje vozila. nivoa manifestacije i mjesta lokaliteta. 20 . zavise od vrste sajmišta.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Javni prevoz. Osvjetljavanje i posebni svjetlosni efekti su takodjer dio oblikovanja ovakvih prostora. u odnosu na gradsku površinu.

Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Način organizacije jednog sajmišnog kompleksa 21 .

medikamentozne vode. duševna. Pod zdravstvenim objektima prostog tipa podrazumijevamo: poliklinike ambulante specijalne ambulante zdravstvene stancie dispanzere Posebnu grupu zdravstvenih objekata predstavljaju objekti za zaštitu majki i djece: 22 . Zdravstvene ustanove i kompleksi 4. Pod objektima složenog tipa podrazumijevamo bolničke objekte stacionarnog značaja /objekti za staciniranje bolesnika na duži vremenski period/. traumatološka. sanatorijumi oporavilišta terapeutske ustanove prirodna lječilišta /banje koje mogu biti klimatske.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 4. koja nose sve odlike banjsko – klimatskih i lječilišnih mjesta./ uz izgradnju gore navedenih objekata predstavljaju osnovnu funkciju i osnov za razvoj naselja.. Ove objekte čine: opće bolnice /više raznih odjeljenja/ specijalne bolnice: infektivna. dječja. ljekovite. termalne. a mnogi od njih predstavljaju medicinske centre. tuberkulozna.. klima i sl./ Ponekad prirodne odlike /ljekovite vode. Klasifikacija zdravstvenih ustanova Zdravstvene ustanove višeg reda čine: kliničke bolnice /bolnice medicinskih fakulteta/ veće gradske bolnice higijenski instituti Ovi zdravstveni objekti čine najčešće posebne zone u gradu.1. akušerska itd.

u vidu mikrourbanih lokacija.2. Kliničke bolnice – ova vrsta bolničkih objekata nalazi se u sklopu medicinskih fakulteta i služi u svrhe provodjenja praktičnog rada i izučavanja. U njima se obavlja medicinska aktivnost liječenja samo jedne bolesti. omoguće sprovodjenje praktične nastave i osiguraju stručnu i naučnu aktivnost. da svojom organizacijom liječenja maksimalno spriječe širenje zaraznih bolesti i infekcija. naročito specifičnih i rijetkih slučajeva oboljenja. stručno pomažu u liječenju svih vrsta oboljenja. Osnovna funkcija ovih objekata je da pruže optimalne higijenske uvjete za liječenje bolesnih.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - porodilišta dječji domovi jaslice savjetovališta dječije poliklinike dječiji dispanzeri Objekti koji imaju medicinsku namjenu su: zavodi /raznih vrsta i namjena/ stanice za transfuziju krvi stanice hitne pomoći Ustanove epidemiološkog karaktera čine: higijenski i epidemiološki instituti zavodi i stanice za dezinfekciju i dezinsekciju Apotekarske ustanove mogu biti: samostalne u sklopu neke zdravstvene ustanove 4. Specijalne bolnice – ovi objekti vrlo često se javljaju i pojedinačno na gradskoj teritoriji ili njegovoj široj zoni. Osnovne karakteristike medicinskih ustanova složenog tipa Bolnice – ovi medicinski objekti najčešće se formiraju kao makrourbane cjeline na području grada ili u njegovoj okolini. Kliničke 23 .

3. shema kliničkog centra sa kampusom i klinikama 4. kao: patološki institut anatomski institut rendgenološki institut bakteriološki institut institut za rano otkrivanje raka itd. Naučne institucije čine razni vidovi instituta i zavoda. U doba ranog i srednjeg 24 . Objekti su se zvali eskulapije i vršili su uloge bolnice. Istorijski razvoj bolničkih objekata Ova nauka je bila poznata u starom Egiptu i Grčkoj. osim stacionažnog liječenja na raznim odjeljenjima.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane bolnice. posjeduje i ustanove za razvoj naučnog rada iz domena medicinskih nauka.

Današnja shvatanja u vezi sa lokacijom bolničkih objekata značajno su se izmijenila. naročito u većim mjestima.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane kršćanstva. Lokacije zdravstvenih ustanova Na površinama gradova ovi objekti zauzimaju znatne površine. po današnjim saznanjima. doprinijela je i stvaranju novog tipa bolničkih ustanova. što je još jedan razlog za drugačiji koncept bolničkih objekata i njihovo vraćanje unutar gradske teritorije. Iz tog perioda poznati su i objekti za karantenu – lazareti. tehnologije i biologije. koji predstavljaju centre gravitacije područja. što je. a što se uglavnom može zahvaliti razvoju elektronike. od posebnog značaja za psihičko stanje bolesnog. Ovo je bilo obrazlagano potrebama oboljelog za mirom i čistim zrakom. Svi gore navedeni podaci govore da lociranje bolničkih objekata i kompleksa na gradskim terenima. Opravdanja za ovakva opredjeljenja lokacija bolničkih objekata tražena su i u tehnologiji ispitivanja oboljenja. tako i od drugih nepoželjnih vanjskih efekata vezanih za aerozagadjenje i sve ostale klimatske nepogode. a naročito stacionažne. 25 . a objekti su se zvali hosticiumi – hospitali. Razvoj nauke u XVIII st. i njena primjena u medicini. 4. nije izdvojen od života grada. na vangradskim površinama. Bolesnik koji se ambulantno liječi. a što je zahtijevalo i dugotrajna ležanja. kakve mi danas poznajemo. Stvaranje posebne mikroklime unutar objekta više nije nikakva tajna. Ovo je u prvo redu uvjetovano promjenama u tehnološkom sistemu dijagnosticiranja i liječenja bolesnika. Danas se dijagnoze zasnivaju na tehničkim aparatima koji se u tu svrhu upotrebljavaju. radi pojave čestih epodemija i zaraza smrtonosnih oboljenja /kuga. Smatra se da duže izdvajanje oboljelog iz normalnih uslova sredine pogoršava psihičko stanje. a ona koji ipak mora ležati. Svećenici su ovu dužnost obavljali na dobrotvornoj bazi. Tehnička dostignuća gradjevinarstva u tome uveliko pomažu. što se i danas zadržalo u nekim jezicima. dugotrajnim dijagnosticiranjem bolesti. dužnost ljekara obavljalo je svećenstvo. i sl. a time i ukupno zdravstveno stanje oboljelog. Ovo ima i drugi vid pozitivnosti.4. vrlo često ambulantno sa medikamentima i bez obaveznog ležanja. danas postoje mogućnosti svih vrsta izolacije. Dijagnosticiranje je postalo kraće i efikasnije. kao i odnosom prema oboljelom. Naime. kako od buke. uslovljavale su lokacije za medicinske objekte. te jednom vrstom izolacije od gradske buke i vreve. U doba slobodnih gradova javljaju se i preteče današnjih bolničkih objekata i institucija. gdje je to moguće. kolera. može da svoje pretrage i liječenja obavi u vrijeme radnog vremena./. Ranija shvatanja planera. danas su poželjni. te načini liječenja i shvatanja ljudi u vezi sa medicinskim djelatnostima.

zavisno od kapaciteta bolničkog objekta. što pretpostavlja odredjene prirodne uvjete /osunčanje. kao što su neekonomične i one ispod 300 ležaja. Kod kliničkih bolnica se dozvoljava i do 1 000 – 1 200 kreveta. Naravno. kako sa gradskom saobraćajnom mrežom. I pored tehničkih dostignnuća i tehnoloških gradjevnih mogućnosti. dobro provjetravanje područja. a ponekad kompleksi organizirani po principu zatvorenih makrourbanih cjelina. Ove veličine se kreću od 500 – 1000 m2 . bilo za bolnički kompleks /makrourbani centar/. Za optimalne veličine bolnica. tako i sa vangradskom. sve ovisi o karakteru zdravstvenog objekta i nivou usluga koje pruža. Za izbor lokacije za bolničke objekte.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Osnovni uvjet koje se danas postavlja kod izbora lokacije. a naročito dobra saobraćajna mreža/. Kod stacionažnih objekata. Broj kreveta odredjuje kvalitet opreme same bolnice odredjenim uredjajima /medicinske opreme/. 26 . Veličina terena i oblik kompleksa Veličina terena. bolje organizacije i tehnologije liječenja./. tehničke opreme i sl. te tehnička dostignuća gradjevinarstva /ovi objekti često imaju posebne zahtjeve izgradnje. Ponekad su to samo pojedinačne lokacije. sa izuzetkom kliničkih centara. Tako se kategoriziraju bolnice i to: I kategorija: bolnice sa 330 – 600 kreveta II kategorija: bolnice sa 200 – 350 kreveta III kategorija: bolnice sa 50 – 200 kreveta Takodjer se smatra da su nepoželjne bolnice većih kapaciteta od cca 800 ležaja. još uvijek se čitav niz objekata izvodi na klasičan način. koje se namjenjuje za zdravstvene objekte su vrlo često veoma značajne. dobru nosivost terena/. To znači da su „male“ bolnice neekonomične u tom pogledu. Sa povećanjem broja ležaja bolnice. suho zemljište. bilo za pojedinačnu lokaciju drugih medicinskih ustanova. u planerskoj praksi je uobičajeno da se kao mjera veličine kompleksa uzima potrebna površina po jednom bolesničkom ležaju. Sigurno je da su bolnički objekti sa odredjenim kapacitetima ležaja tek sposobni i efikasni za opreme skupim aparatima. te ekonomičnošću i efikasnošću organizacije prostora.5. opada odgovarajuća površina kompleksa. je dobra saobraćajna veza. Ovaj optimalan broj od 300 – 800 ležaja obrazlaže se upravo mogućnošću potpunije tehničke opreme. postavljaju se odredjeni uvjeti. radi što efikasnijeg komuniciranja. 4. uzima se broj od 300 – 600 kreveta. konstrukcije. stvorene uvjete /potrebno prisustvo infrastrukturnih sistema.

Medjutim. Od prostornog koncepta zavise i tehnološka rješenja. Saobraćaj kao element izbora lokacije i saobraćaj unutar kompleksa. više mikrojedinica grupisanih paviljonski čine sistem bolnice decentralizovanog tipa.6. Naročito u poslednje vrijeme raste i pojava dijagnostičkih centara. može da se 27 . Jedan se sastoji u maksimalnoj koncentraciji bolničkih objekata i nekih pratećih funkcija bolnice. Naime. dijagnosticiranju bolesti putem tehničkih pomagala /laboratorije i aparati za snimanje/. optimalni oblici parcela namijenjenih za organizaciju ovih makrourbanih cjelina su pravougaoni i to u odnosu 5 : 3. Kod paviljonskog sistema organizacije bolničkog kompleksa. teško je očekivati da se ovakav uvjet može zadovoljiti kada su u pitanju lokaliteti u okviru gradske uže gradjevne zone. Obzirom na tehnološke procese u bolničkim objektima i kompleksima. pojavi drugih vidova oboljenja. Osnovne sadržaje bolnice i bolničkog kompleksa predstavljaju: odjeljenja – paviljoni /bolnički objekti – jedinice/ administrativni objekti i uprava bolnice ekonomija bolnice stambeni objekti bolničkog osoblja /uglavnom medicinskog/ servisi bolnice Najčešće grupe zasebnih objekata čine sadržaji: zarazna odjeljenja /bolničke jedinice/ dječja odjeljenja /bolničke jedinice/ grupe instituta /pojedinačno ili kao blok sistem/ grupa tehničko – ekonomskog pogona Objekti i odjeljenja moraju medjusobno funkcionalno korespondirati. Prirodni i stvoreni uvjeti kod izbora lokacije. Postoje dva osnovna prostorna koncepta kod organiizacije bolničkih makrourbanih centara. Načini koncipiranja bolničkih makrourbanih cjelina.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Ovakav stav dovodi do odumiranja malih bolnica i specijaliziranih bolnica. te pomaku i promjeni granice smtrnosti. 4. dok jedinice grupirane po svim pogonima čine centralizovani – blokovski sistem. dok se drugi zasniva na decentalizaciji ili paviljonskom sistemu organizacije bolničkih odjeljenja. što je povezano sa promjenom u strukturi i tehnologiji liječenja.

ponekad i zarazna odjeljenja.. tuberkulozna odjeljenja.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane vidi totalna decentralizacija svih funkcija na kompleksu. po čemu on i nosi naziv paviljonski. te učešća funkcija i kapaciteta same bolnice. /traumatologija. 28 . zarazne bolesti../ Funkcije koje su inače prateće u krugu bolničkog centra. a može da dodje i do djelomičnog sažimanja odredjenih funkcija. To zavisi od veličine i oblika parcele. u vidu bolničkih objekata odvojenih prema specijalnostima liječenja. Ono što je osnovna karakteristika ovog koncepta. primjer paviljonske izgradnje Kod blokovskog sistema ili sistema po tipu centralizacije svih ili gotovo svih funkcija dolazi do jednog ili eventualno dva do tri objekta. Interni saobraćaj igra kod ovog sistema prostorne koncepcije značajnu ulogu. Često se uz ovu grupu funkcija u isti objekat smještaju funkcije administracije i ekonomije. Kao posebna zgrada ili zgrade javljaju se mrtvačnice i ekonomske zgrade. ne moraju biti odvojene po posebnim objektima. je posebna paviljonska izgradnja svakog odjeljenja bolnice. Ono što je posebno karakteristično su koncentracije upravo bolničkih odjeljenja – jedinica.

veoma je značajno i to da blokovski sitem pruža daleko bolje korištenje nekih medicinskih usluga i službi.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Kako jedan tako i drugi sistem imaju svojih pozitivnih i negativnih osobina. ekonomičnost blokovskog sistema je višeznačna. radi pojava epidemija i zaraza. one mogu biti zajedničke. U slučaju potrebe izolacije. postizanju boljih orjentacija. u nekim okolnostima panika.. i to iz više razloga – buka. Paviljonski sistem. za više jedinica 29 . gradjevno objekat je daleko ekonomičniji. od objekta do objekta. pa prema tome. ni velikim spratnostima. nema potreba za koncentracijama. u odnosu na blokovski. primjer blokovske izgradnje Sa druge strane.. kako sa aspekta uštede gradskih površina. tako i dodatnih kretanja. veze su unutrašnje. i ako blokovski sistem ne isključuje izgradnju po tipu razradjenog objekta. što je daleko efikasnije za slučaj lošeg vremena. Takodjer. lakše širenje zaraze. lako se isključuje iz bolničkog kruga itd. Sigurno da velike koncentracije bolesnika nisu prihvatljive u okviru jednog objekta. bolje funkcionalne organizacije za potrebe kontaktiranja medju odjeljenjima. mogućnost daleko lakših i kraćih veza. pruža više mogućnosti u organizaciji unutarnjih prostora.

efikasnih pristupanja ovakvim objektima. U slučaju orjentacije bolničke jedinice istok – zapad. a preko njega na medjugradske i regionalne saobraćajnice. koji mogu biti dvotraktni ili trotraktni. u odnosu na gradsku saobraćajnu mrežu. direktno ozračenim. radi se dvotraktni sistem ili jedan hodnik sa bolničkim sobama na jug i servisnim dijelom na sjever. bez visokih podzemnih voda. dužine hodnika itd. Konstrukcije moraju biti pažljivo odabrane u zonama izraženih seizmičkih pokreta. koje izlaze iz domena grada. kao i razne vrste zavoda i instituta. utječe na iskorištenje parcele. Klimatski uvjeti se značajno poštuju. Takodjer. jakih vjetrova i sl. U slučaju orjentacije osnovnih traktova bolnice sjever – jug./. operacione dvorane. Od klimatskih osobenosti /osunčanja i vjetrenja/. 30 . neki servisi i ekonomija i sl. pješačkih komunikacija – hodnika. Traktove sačinjavaju odredjeni sadržaji organizirani oko unutrašnjih. kao i efikasniju organizaciju tehnoloških procesa. pojavama magle. često zavise koncepti bolničkih traktova. prihvatljivi su paviljonski sistemi. a što značajno utiče na ekonomičnije poslovanje bolničkih odjeljenja. provjetrenosti područja. služe odredjenim gravitacionim površinama. I jedan i drugi vid koncepta direktno su prejudicirani raspoloživim lokalitetima na gradskim površinama. Saobraćaj kao elemenat izbora lokacije Bolnički objekti. bez obzira na da li se radi o jednom ili drugom sistemu i pored današnjih tehničkih i tehnoloških mogućnosti gradjevinarstva. kako bi komuniciranje bilo što jednostavnije i efikasnije. Ova dva razloga su dovoljna da se kod izbora lokacije za bolnički objekat. kao i klimatskim uvjetima i ekonomskim mogućnostima. što znači vodi se briga o osunčanju. utječu značajno na izbor lokacije. U skučenim gradskim uvjetima sigurno je da su izgradnje po tipu blokova daleko prihvatljivije od paviljonskog sistema. vodi računa da lokalitet bude efikasno povezan na osnovni gradski saobraćaj. odjeljenja se organizuju po tipu trotraktnog sistema. Način orjentacije i shodno tome sistem organizacije.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane /služba rentgena. na stabilnim terenima. terenima dobre nosivosti. razne laboratorije. sa duplim hodnikom. U odredjenim klimatskim uvjetima ili potrebi gradnje jako velikih bolnica. što znači da se nastoji graditi na odredjenim terenima. još uvijek prirodne okolnosti. broj etaža. česti su zahtjevi hitnih intervencija. što znači da su bolničke sobe orjentirane istok – zapad. naročito stacionažnog tipa. Odlike terena mogu značajno poskupiti gradnju ovakvih objekata. Medjutim. kao i stvoreni uvjeti. u čijoj sredini se smještaju servisni pogoni.

Saobraćajno rješenje direktno je zavisno od samog prostornog koncepta. Od organizacije kompleksa. zavisno od klimatskih uvjeta. Ove veze. terenskih mogućnosti i ekonomske moći. Saobraćaj za potrebe bolničkog kompleksa dijelimo: službena vozila /bolnička kola. Zavisno od veličine kompleksa. podliježe i odredjenoj klasifikaciji na saobraćajnice višeg i nižeg reda. Ulazi se klasiraju kao glavni ulaz. uz glavni pristup bolnici. mogu biti 31 . je gotovo uvijek zatvorena i kontrolirana površina. Za potrebe posjetilaca bolnice i taxi službu organizira se vanjski parking. kroz nadgledanu portirsku službu. ulaz za mrtvačnicu i prosekturu. Ove stacionažne površine vezane su na bolnički predtrg. pješačke komunikacije i stacionarne površine vozila. a kod paviljonskog vozila se usmjeravaju prema odredjenim objektima. kojeg inače kod blokovskog sistema nema. kod bolnice do 500 kreveta tri. javlja se još jedna vrsta saobraćajnica. Unutarnji saobraćaj čine motorne saobraćajnice za potrebe servisa i veza medju objektima kruga. Kod bolnica do 100 kreveta najčešće se javljaju dvije kapije. daleko je razradjeniji. pa se površina za njegovo stacioniranje predvidja u zavisnosti od prostornog koncepta bolničkog kruga.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Sa druge strane. bolnički kompleks mora biti zaštićen od direktne saobraćajne buke i zagadjenja./ Veze gradskih funkcionalnih zona sa makrourbanim bolničkim kompleksima moraju biti omogućene linijama javnog gradskog saobraćaja. od mjesta lokacije u odnosu na gradsku teritoriju. od vanjske saobraćajne mreže ovisit će mjesta ovih ulaza. izmedju pojedinih paviljona. kao i stanica javnog prevoza. kola hitne pomoći. što znači da se moraju izbjegavati naročito opterećena mjesta u saobraćaju /velike raskrsnice i sl. a kod većih i do 4 ulaza. a to su posebne saobraćajnice namijenjene samo komuniciranju bolničkog osoblja i bolesnika. Interni saobraćaj unutar kompleksa Makrourbana cjelina. sa koga se. a kod velikih bolničkih kompleksa. Kod blokovskog sistema vrši se koncentracija stacionarnih vozila. jedan dio saobraćaja je vezan za unutrašnji krug bolnice. Kod ovog sistema. U slučaju paviljonskog sistema. servisna vozila/ vozila privatnih lica zaposlenih u krugu bolnice vozila posjetilaca bolnice taxi služba za bolnički kompleks stanica javnog prevoza Kako je uočljivo. bolnički kompleks. može da se javi dva i više ulaza. pristupa u bolnički krug. što znači da se u ovakve komplekse ulazi samo na odredjenim mjestima – kapijama.

kao što su mjesne zajednice. gradovi i regije. kao podzemne itd. Tehnički mogu biti i na principu pokretnih traka. zavodi i instituti uvijek javljaju kao objekti za gravitaciono područje regije ili grada. dok se domovi zdravlja i sl. u vidu mostova. kako za krug bolnice. rejoni. 32 . Tako se bolnički kompleksi.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane otvorene. pa su kao takvi vezani za odredjene koncentracije stanovništva unutar odredjenih urbanih prostornih jedinica. raznih liftova i sl. Planiranje medicinskih objekata na površinama grada Medicinski objekti predstavljaju objekte urbanog standarda. zatvorene.7. radjene na etažama sa prohodnim dijelovima po terenu. tako i dalje.. organizacija saobraćaja unutar jednog bolničkog kompleksa 4. ulazne kapije glavnog ulaza i mrtvačnice su uvijek. sklonjene. Posebna pažnja se poklanja evakuaciji umrlih iz objekta mrtvačnice. u odnosu jedna na drugu. U tu svrhu. da se učini što diskretnije /najčešće podzemnim vezama/. tunela. Od nivoa prostornih jedinica zavisi i nivo medicinskih usluga. ustakljene. eskalatora. tj.

stvorila su poseban tip naselja. ljekovita vrela. za koju smo rekli da je uvjetovana odredjenim prirodnim odlikama područja. Medjutim. pijenje ljekovitih voda pod nadzorom i sl. nego i opštim ekonomskim standardom zemlje. nije izrazito bolničkog karaktera i služi više u svrhe rehabilitacije i podizanja općeg zdravstvenog stanja bolesnika. Druga vrsta medicinskih objekata. fizičke terapije u bazenima sa različitim ljekovitim kupkama. medjutim. duševne i sl. obzirom da imaju zahtjeve za velikim učešćem zelenih uredjenih površina./. služe kao stacionažni objekti unutar kojih se pod medicinskim nadzorom obavljaju liječničke kure /topli bazeni za kupanje. kao grudobolne. Medicinski objekti. manje naseljena mjesta i područja sa čestim pojavama dotičnih oboljenja.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane ustanove organizuju na nivou rejona. Odredjeni broj medicinskih ustanova nije vezan za korisnike jedne urbane cjeline. već iz odredjenih razloga pojava oboljenja specifičnih za jedno područje ili iz odredjenih klimatskih pogodnosti za otvaranje nekih medicinskih ustanova. ne predstavljaju tipične bolničke objekte. a zdravstvene stanice na nivou mjesnih zajednica. Njihove lokacije često su vezane za klimatke pogodnosti. ljekovita izvorišta i klimatske odlike pojedinih područja još iz doba prije nove ere. Veličine medicinskih objekata i njihove opreme u direktnoj su vezi sa nivoom odredjene urbane cjeline. javljaju se kako objekti šireg značaja sa dometom gravitacije za veće područje. nikotične. kiseljaci. Osnovne karakteristike ovih naselja su izrazita učešća zelenih uredjenih rekreativnih površina i parkova koji čine sastavni dio sistema liječenja i rehabilitacije oboljelih. čija je osnovna funkcija i izvor egzistiranja bazirani na ovim prirodnim resursima. potrebom za povećanim brojem ugostiteljskih i zabavno – 33 . kapaciteti i opreme medicinskih objekata nisu odredjeni samo brojem stanovnika i nivoom odredjene urbane cjeline. ugodnih ambijenata sa niskom izgradnjom. sumporna vrela i dr. Ova prirodna. talasoterapijski centri. Banjsko – klimatska mjesta. već zavisno od uloge koju obavljaju i tehnologije liječenja. U ove objekte spadaju razne toplice. U ovakve objekte spadaju specijalne bolnice. klimatske banje. što znači da će regionalne bolnice uvijek biti ustanove veće i bolje opremljenosti od gradskih itd.

uglavnom. predstavljaju relativno skupa mala naselja. Danas se ovakva naselja pokušavaju iskoristiti i u svrhe turističke privrede.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane rekreativnih objekata. Terme Čatež 5. što je sigurno značajno sa medicinskog stanovišta. Izuzetak čine manji memorijalni kompleksi. naročito kada su u pitanju toplice ili banjsko – klimatska mjesta sa većim šumskim kompleksima u okolini naselja. Groblja i memorijalni kompleksi 5. 34 . skulptorski oblikovani. a posjeduju i čitav niz potrebnih funkcija. Uvod Groblja i memorijalni kompleksi spadaju. a takodjer i življoj atmosferi ovih naselja. Smatra se da bi prisustvo zdravih posjetilaca /turista/ doprinijelo i boljoj psihičkoj rehabilitaciji bolesnih.1. jer su pogodna za relaksacije i odmor. ali prijatna za boravak. u makrourbane cjeline zatvorenog tipa.

Ovo se naročito odnosi na grobna polja i grobnice. njihov se karakter suštinski razlikuje od karaktera groblja. onda su to često vangradska područja /vezano za bitke./. komunalna groblja nisu završene cjeline i izgradjuju se tokom vremena.planirani razvoj grada i njegove potrebe za proširenjem . koji učestvuju u izradi oznaka. Osnovna uloga komunalnog groblja je sahranjivanje mrtvih.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Gradska aktivna groblja spadaju u komunalne objekte. Prema osnovnom prostornom i oblikovnom konceptu. što zavisi od prirodnih odlika parcele izabrane za gradsko groblje. gradska groblja dijelimo na: geometrijska groblja pejzažna groblja Za geometrijska groblja se još često kaže da su „arhitektonska“. stradanja/. Činjenica da se groblje kao površina koristi kroz duži vremenski period. mjesta iz revolucije. ulazne partije. udaljenost od gradskih stambenih površina iz psiholoških razloga Što se tiče memorijalnih kompleksa. prirodnih razaranja itd.sama veličina parcele i mogućnost njenog proširenja bez većih zahvata i rekonstrukcija . Izbor lokacije može biti vezan za konkretno mjesto dogadjaja. kao i neko ekskluzivno mjesto u gradu. nameće potrebu pažljivog odabira lokacije iz više razloga: . uz mogućnost „prepakovanja“. Ova groblja su „aktivna“ kroz duži vremenski period i najčešće se predvidjaju za planske periode od 100 godina. Oni se podižu kao gotove. a pejzažna imaju ponekad i šumski karakter.. 35 . dok se sve ostalo izgradjuje i formira tokom aktivnog vremena njegove upotrebe. Kada se lokacija memorijala veže za konkretno mjesto dogadjaja. To su one funkcije groblja koje moraju postojati od početka njegove upotrebe.potrebna „sklonjenost“ tj. kao što su prostor. samo odredjeni prostori se arhitektonski završavaju kao cjeline. završene cjeline. U projektnim programima i projektnim dokumentacijama. jedan dio hortikulturnih ukrasnih površina uz značajne komunikacije groblja. Oblikovno. a u svrhu da se označe istorijska mjesta značajnih bitaka. čiji su autori porodice umrlih i klesari. mjesta poginulih rodoljuba. saobraćajne površine. pokolje. mjesta bilo kakvih katastrofa /rata.

a za planski period odnos konfesionalnih grupa stupnju mortaliteta stanovništva predvidjenog prekopavanja Porast stanovnika grada u planskom periodu i stupnja mortaliteta gradjana. Memorijali se podižu i kao sjećanje na dogadjaj u kome su masovno ginuli ljudi. a kod šumskih. Potrebne površine po jednom grobnom mjestu /polju/ računaju se do 10 m2. vezano za zdravstveno stanje stanovništva /prosječan životni vijek. površine su drastično veće. Zavisno od dogadjaja za koji se veže memorijal. prostor se najviše „štedi“. 5.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Od mjesta lokaliteta zavisi i način oblikovanja./. smrtnost djece i sl. dok se za pojedince javljaju samo obilježja ili čak bez njih. Kod pejzažnih ili parkovskih groblja. izložbeni prostori i čitav niz drugih sadržaja neophodnih za funkcioniranje kompleksa /smještajni kapaciteti. radi čega su i dobila takav naziv. masovni pokolji. Ovome doprinose velike zelene površine. koje učestvuju u oblikovanju pejzažnih i parkovskih groblja. Naime. ako je lokalitet udaljen od naselja/. U ovu površinu su uračunate sve vrste komunikacije groblja. ekonomske mogućnosti grada. Na veličinu parcele utječe i način prostorne organizacije i oblikovanja groblja. ugostiteljstvo i drugo. 36 . vezan je za socijalnu strukturu. Kod tzv. pa tako i ovi kompleksi mogu biti više arhitektonsko – skulpturalni /lokaliteti u gradu/ ili pejzažni i šume – parkovi.2. javljaju se i prateće funkcije. geometrijske forme dozvoljavaju dobru organizaciju prostora. kao cjeline.. daleko veće. Veličina grobljanskih i memorijalnih kompleksa Veličina lokaliteta za komunalna groblja zavisi od nekoliko parametara i karakteristika mjesta: broj stanovnika grada.geometrijskih groblja ili arhitektonskih groblja. da se mjesta javljaju ponekad i bez grobnica i kosturnica ili sa zajedničkim mjestom ukopa ostataka poginulih. gdje se organizacija prostora strogo funkcionalno oblikuje. univerzalne dvorane za istorijski čas. a naročito šumskih. ako su na vangradskim površinama. Za ovaj tip groblja računa se da je po jednom grobnom mjestu dovoljno 4 m2 površine../. koji ih značajno razlikuju od komunalnih groblja je ta. kao istorijski muzej. Druga osobenost ovih kompleksa. kao i njegove specifičnosti. pa se posvećuje bezimenom učesniku stravičnih dogadjaja /prirodne katasrofe.

dobro pristupačno ili eventualno mjesto sa posebnim prirodnim ljepotama. U ovim slučajevima. sa niskom podzemnom vodom. biblioteke.3. Iznimno. u koje se slijevaju vode groblja. najčešće kao škole. lokacija ne mora biti vezana za mjesto dogadjaja. u većem broju slučajeva. da mu se u blizini ne nalaze stambene zone i da ima ili da se mogu ostvariti dobre saobraćajne veze sa gradom. Sadržaj groblja i memorijalnih kompleksa Grobljanski kompleksi Osnovne grupacije ovih makrourbanih cjelina su slijedeće: ulazna partija – ulazni trg ceremonijalni trg sa objektom /kapele/ grobna polja 37 . treba paziti da nema bunara i tekućih voda. a padovi terena moraju biti prihvatljivi. Rjedje. bez većih poteškoća. za koji se memorijal i podiže. da ne smeta širenju grada. lokalitet je vezan za urbanističke elemente ovih objekata.4. Postojanje vegetacije na kompleksu je poželjno. reprezentativno mjesto. bolnice.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Veličine lokaliteta za memorijalne komplekse zavise od: izbora lokacije /grad kao mjesto obilježja ili mjesto dogadjaja/ „dimenzije“ dogadjaja koji se obilježava funkcije memorijala načina oblikovanja /arhitektonsko – skulpturalno ili pejzažno – parkovsko / 5. 500 m. Izbor se onda vrši u odnosu na sadržaj budućeg memorijala i njegovu funkciju u prostoru grada. domovi kulture i sl. Takodjer. Zemljište koje se bira treba da otsjedno i po mogućnosti rastesito. Sa aspekta prostorne organizacije grada. da ima prostora za vlastito širenje. 5. Ne smije biti klizišta. Lokalitet je najčešće istaknuto. Lokacija groblja i memorijalnog kompleksa Komunalno groblje Lokacija za komunalno groblje treba da bude udaljena od naselja min. da se može organizirati kretanje kroz groblje. memorijali se javljaju u vidu utilitarnih objekata. odredjen je mjestom dogadjaja. Memorijalni kompleks Izbor lokacije za memorijalni kompleks.

Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - ekonomija kompleksa Ulazna partija – ulazni trg U okviru ovog prostora. ostave za rekvizite pojedinih konfesija. prostorija za osoblje koje obavlja obredne ceremonije /pranje.zaslužni gradjani mjesta./ objekti trgovine u koje spadaju prodaja i izrada vijenaca./. organizacija pogreba. Ove prostorne cjeline se dijele na površine grobnica. - Grobna polja Grobna polja se sastoje iz odredjenih prostornih cjelina. ukrasna stepeništa/ kapele za izlaganje mrtvih /onoliko kapela. namijenjenih za predvidjeni broj konfesija. kao i stanice javnog gradskog prevoza. frižidere za mrtvace. površine za parkiranje privatnih vozila. 38 . autobusa i taxi-ja. ali se onda prostorije za rekvizite odvajaju po konfesijama/ uz kapele se moraju predvidjeti prateći pogoni za: pripremu umrlog. toalete i sl. koliko se predvidja konfesija za sahranu – kod manjih groblja mogu poslužiti univerzalni prostori za izlaganje. ljekarsku sobu. treba predvidjeti slijedeće sadržaje: površina ceremonijalnog trga. predvidja se mjesto /zajedničko za sve konfesije/. voda. prosekturu /ukoliko se to ne obavlja u krugu bolnice/. izrade ili narudžbe lijesova i drugih potrepština u ove svrhe površine namijenjene saobraćaju su podijeljene na pješački trg. U okviru groblja. nalaze se slijedeće površine i objekti: objekti uprave groblja /kancelarije sa pratećim površinama za potrebe pdržavanja groblja. površine grobova i kolumbarij. svijeća. buketa cvijeća. na kome se sahranjuju tzv. sa ukrasnim elementima /skulpture. oblačenje i sl. kupovina parcele itd. prostorija za obitelj i rodjake umrlog. hortikulturni elementi. ukoliko se predvidja krematorij. eventualno narudžbe ili izrade nadgrobnih spomenika – klesarski radovi. sa nadstrešnicama i objektom za kupovinu karata mogu se naći i manji ugostiteljski objekti - - Ceremonijalni trg U okviru ove površine.

prikaz jednog grobljanskog kompleksa Memorijalni kompleksi Sadržaj ovih komleksa zavisan je od svrhe i namjene u koju se memorijalni centar podiže./. koji može biti skulpturalno riješen i u tu svrhu radjen /Mostarsko partizansko groblje/. autrougarska tvrdjava na Vracama. vijenaca. gdje su stradali gradjani Sarajeva i sl. uredjuje /saralni objekat jevrejskog groblja u Pragu. 39 . Na ovoj površini mogu se naći i servisi potrebni za održavanje groblja /čišćenje i sl. a može biti i „zatečeni“ objekat. koji se u tu svrhu opremi./. kao i od mjesta na kome se podiže.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Ekonomija groblja Ekonomiju groblja sačinjavaju površine namijenjene za uzgoj cvijeća i drugih nasada za potrebe kako uredjenja i hortikulture održavanja groblja. tako i za potrebe izrade vijenaca i buketa. svijeća. sanduka i druge opreme. Centralni objekat komleksa je sami memorijal. kao i radionice za izradu nadgobnih spomenika.

prate potrebne saobraćajne površine. hortikulturne. na pristupu memorijalu. Funkcionalna i oblikovna organizacija ovih kompleksa Osnovne funkcionalne zone grobljanskih kompleksa predstavljaju: ulazna partija sa trgom i sadržajima na njemu centralni prostor groblja – prostor za ceremonije i komemoracije sa kapelama 40 . memorijalni kompleks Zrtava holokausta u Berlinu 5. ugostiteljski objekti. grobnice i kosturnice zajedničke ili pojedinačna mjesta.5. kao i grobljanske. univerzalne dvorane ili vanjski prostorim uredjeni za održavanje časa istorije i evokacije na minule dogadjaje. ukoliko nisu radjeni u sklopu osnovnog obilježja memorijala /centralni objekat/. ukrasne površine memorijala. zavisno od potreba ili mogućnosti. Ove površine i komplekse. ukoliko se obilježje nalazi udaljeno od naseljenog mjesta. te lokaliteta mogu činiti: muzeji vezani za taj dogadjaj. kao i smještajni kapaciteti i prateće površine /ovi se objekti funkcionalno i prostorno odvajaju od memorijala na odredjenoj udaljenosti/. vezane za lokalitet.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Ostale sadržaje.

kao parkinzima za osobna vozila. te odnosom prema umrlima i smrti uopće. Kod pejzažnih i šumskih groblja. centralni objekat i trg treba da bude ravnopravno postavljen. Oblikovno. Grobna polja predstavljaju parcele svih konfesija. obzirom na posebnu stanje i psihičko opterećenje izazvano atmosferom groblja. fontane. mogu se i hortikulturno obraditi /žive ograde/. pa se kao takav i dekorativno obradjuje. ukoliko to potrebe pada terena zahtijevaju. jer se površine za pripremu mrtvaca mogu smještati u suterenu objekta sa kapelama. taxi službom. kod rješavanja ovog problema.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - grobna polja ekomija groblja Ulazna partija ili pristupni trg treba da je u kontaktnoj zoni sa pristupnom saobraćajnicom. gdje su grobnice ili grobovi elementi zajedničke kompozicije. Pristupna komunikacija bi trebala da se radi kao odvojak od javnog puta. Centralni prostor ili prostor za ceremonije može predstavljati centralno mjesto groblja. i to relativno blage. servisna cesta za dovoz umrlog do kapela. Upotreba materijala takodjer je neograničena. Sam trg se obradjuje likovno i hortikulturalno /skulpture. Centralni trg – prostor radi se za najčešći očekivani posjet prosječnog pogreba. Odvojak. što znači da ulazna kapija sa ogradom predstavlja oblikovni elemenat groblja. U odnosu na grobna polja. čime se ove površine ističu i izdvajaju od ostalih. koliko to funkcija i mogućnosti za izražavanjem arhitekte dozvoljava. objekat može biti onoliko „apstraktan“. Preporučuju se rampe. od lokacije i pristupnog puta itd. Često one predstavljaju jedinstvenu oblikovnu površinu. Glavni objekat je u neposrednom kontaktu ove površine i sa njim čini cjelinu. Sam ulaz u groblje se tretira ukrasno. od prirodnih odlika terena /pad. čime se smanjuje frekvencija na njoj. Zavisi od koncepta arhitekte. kao i servisne ceste za ekonomiju groblja. Denivelacije na trgu nisu uputne. Često se jednim dijelom izvodi i ukopana. ukrasno bilje. radi se sklonjeno od ulazne partije. Za zaslužne gradjane mogu se predvidjeti posebne površine – aleje ili pristupni dijelovi od ulaza do glavnog trga. 41 . kao ni stepeništa. konfiguracija/. Bilo kakvo miješanje pješačkih kretanja i motornih vozila se isključuje. ponovo iz psiholoških razloga. treba obratiti pažnju da se pješak što manje izlaže opasnosti kontakta sa površinama saobraćaja. kao i ateista i zaslužnih gradjana. Kod formiranja ovih površina. Ove dvije funkcije može preuzeti jedna saobraćajnica. tzv. te ostalim saobraćajnim površinama. popločanje/. kao i stanicom javnog gradskog prevoza. Ovo je glavni prostor. sa posebnim pietetom.

medjutim./. kao grupacije../.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Ostala grobna polja. održavanja groblja i sl. namijenjena raznim konfesijama. izrade kovčega i sl. radi dolaska srodnika. Samo „javno“ ozelenjavanje najčešće se provodi uz osnovne saobraćajnice i na odredjenim mjestima. U okviru svakog grobnog polja. mogu se upotrijebiti i drugi materijali /spremaks. Osnovne razlike u konceptima /oblikovne i organizacione/ groblja sastoje se u tome da su tzv. tako i za pojedince konfesije grobnih polja.. kako groblja u cjelini. makadam. hortikulturni i skulpturni ukrasi i dr. Najčešće ekonomije imaju odredjen poseban ulaz sa sporedne saobraćajnice i odvojene su zelenim tamponom i živom ogradom od groblja. popločanja. u odnosu na groblje. koje mogu imati i likovni karakter obrade. koje predstavljaju osnovnu kičmu kretanja kroz kompleks i kod većih groblja dozvoljavaju i motorno kretanje ili neka specifična vozila /mrtvačka kola. Na odredjenim mejstima grobljanskog polja. Obrada saobraćajnica na groblju često je asfaltna /naročito osnovni saobraćaj/.geometrijska groblja više arhitektonska. klupe za odmor. što zavisi od samog koncepta uredjenja. Kod izrazito velikih groblja. ateistička kapela. tako da je sklonjena od pogleda. Mogu imati i više ulaza. Ekonomija groblja smješta se.stvaraju odredjenu buku/. kao i odvojene površine za ceremonijal./. Izmedju grobova i grobnica nalaze se manje pristupne staze./. centralni trg i dr. jer imaju drugi sistem pokopavanja i zahtijevaju veće površine. Svako grobno polje treba da je oivičeno jačin grobljanskim komunikacijama. sa odvojenim trgovima. lafet i sl. mogu se predvidjeti mjesta za vodu – česme. da ne narušava mir groblja /razni servisi.. da ne narušava opći dojam organizacije. Sam izbor mjesta za pojedina polja treba da je sa približno istim osobinama terena. gradjena sa više elemenata skulpture /najčešći primjeri mediteranskih groblja romanskog porijekla/.. dok su pejzažna i šumska groblja bogata 42 . konjsku vuču. kao i odnosom na ukupnu površinu i njegove funkcije /ulaz. pravoslavna kapela. a prema konfesijama /katolička kapela. izrada obilježja . podliježu zahtjevima svake od njih za način pokapanja /orjentacija. s napomenom da im podloga mora pružiti lako i bezbjedno kretanje. nalazi se čitav niz manjih saobraćajnica. pošljunčanje i drugo/. Grobnice se najčešće miješaju sa grobovima. kojima se stiže do grupacije grobova ili grobnica. kao klesarski. postoji i javni saobraćaj na groblju. Najprihvatljivije ih je predvidjati uz obodne površine.

grupiranje grobova u manje skupine i stvaranje slobodnih zelenih površina nepravilnog oblika. kod pejzažnih groblja i šumskih groblja. kao i minimanoj pojavi neiskorištenog zemljišta. ekonomskih mogućnosti. Naime. parkovskim rješenjima. Druga drastična razlika. shema jednog grobljanskog kompleksa. kulta smrti. koja su maksimalno prostorno organizirana. a na kraju. Pravilan raspored grobova i grobnica doprinosi uštedi u komunikacijama. tako i ukupnih površina grobnih polja u odnosu na broj ukopanih. slobodan način organizacije. štede prostor. Koncepti groblja zavise. Najčešće se ove razlike kreću i do 2. Saobraćajni trgovi i saobraćajni terminali na površinama grada Uvod 43 . kao i od istorijskih faktora. sa saobraćajnicama i sadržajima 6. zahtijeva daleko veće učešće kako saobraćajnica. koja kod ova dva koncepta igra važnu ulogu. bez odredjenim shemama kretanja /naročito kod šumskih groblja. opće kulture. slobodnim tretmanom saobraćaja.5 puta većim površinama po jednom grobu za pjezažna groblja. je upotreba terena po jednom grobnom mjestu i grobnici. kada se ovi elementi gube/. Geometrijska groblja. najčešće. vjerskih običaja.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane hortikulturnim elementima i površinama. od terena koji se predvidja za gradnju.

Naseljska se dijeli na: primarna – vezuje grad u cjelini sekundarna – vezuje dio grada tercijarna – vezuje pojedini objekat Naseljska infrastruktura obuhvata i veliki broj objekata. gradsku /urbanu/. matrica 44 . tj. ograde. Saobraćaj ili saobraćajni sistem možemo podijeliti na nekoliko vrsta. makro i mikro. te specifičnih gradskih elemenata.. jednim od faktora koji ju čine. podrazumijevaju se različiti elementi opreme. rampe. U objektima se obavljaju odredjeni procesi i transformacije. denivelacije pločnici. kompozicije. Saobraćajna infrastruktura. te različita inžinjersko – tehnička rješenja: stepeništa. koji čine kompletan sistem. energije i informacija. kapije sve do urbane opreme i mobilijara Zaključak je da urbana infrastruktura na izvjestan način neposredno ili posredno uključuje većinu urbanomorfnih elemenata grada: saobraćajna mreža – izražava se planimetrija grada. u okviru javnih površina. nalazimo objekte i mreže. gradski plan.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Saobraćaj smatramo urbanom infrastrukturom. dijeli se na naseljsku.vazdušni .suhozemni . po svom obimu i nivou opslužavanja. kao što su: željezničke stanice medjugradske autobuske stanice aerodromske objekte lučke objekte saobraćajne terminale Na nivou mikro gradskog prostora. Regionalna opslužuje nivo regije ili nacionalne teritorije. škarpe. a to su: . regionalnu. a mreže su medij preko kojeg se odvija prenos materije.vodeni U okviru svake od navedenih tačaka.

aerodromi. Gradovi postaju sve veći.. Medjutim. gradski trgovi i ostale javne površine urbana oprema u gradskim prostorima Urbani transport podržava mobilnost ljudi i roba u gradovima. značajni arhitektonski objekti – stanice.. te se. do 2050.očekuje da 6. ako nastavi rasti jednakim intenzitetom. Urbani transport /saobraćaj/ organizovan je u tri osnovne kategorije: kolektivni individualni transport roba moguće sheme urbanih kretanja Glavne komponente prostornog uticaja urbanog transporta se ogledaju u: pješačke površine 45 .g.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - objekti sistema. problemi urbane mobilnosti rastu proporcionalno sa urbanizacijom.3 milijarde ljudi živi u gradovima.

46 . kao makrourbana cjelina. jesu saobraćajni trgovi i terminali.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - kolovoz i prostori za parkiranje biciklističke površine javni prevoz saobraćajni terminali Ono što nas u ovom poglavlju posebno interesuje.

Ovakvi trgovi./. 47 . Osnovni sadržaj saobraćajnog trga. na čisto pješačke i mješovite saobraćajne trgove.1. koje imaju za cilj neki od objekata na trgu. trgove možemo podijeliti na saobraćajne za motorna vozila. što naravno najčešće zavisi od njihove veličine i funkcije. nadvozi i sl. tramvaji. Zavisno od svrhe u koju se grade ovakvi trgovi. kao što su recimo fiskulturna borilišta i sl. zatim. silazi za metro i sl. što se danas najčešće postiže deniveliranim površinama /podvozi. koji su vezani za veliki broj pješačkih kretanja. osim površina za motorni saobraćaj.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Sa aspekta saobraćaja. Saobraćajni trgovi Saobraćajni trgovi za motorna vozila postavljaju se ispred svih vrsta stanica. bilo površine za stacioniranje vozila. koji u odredjena vremena okupljaju veći broj posjetilaca. ispred odredjeniih gradskih objekata javne namjene. a samo centralna zona se uredjuje kao pješačka. raskrsnica na kojima se siječe veći broj saobraćajnih pravaca. pristaništa./. moraju obezbijediti i sigurne prelaske pješaka na trg. mogu imati i druge vrste sadržaja. stajališta za javni gradski prevoz /autobusi. svakako su saobraćajne površine bilo protočnog saobraćaja /saobraćajne trake/. trolejbusi. 6.

eventualni spomenici ili fontane.gradskog mobilijara /razne vrste kioska. u gusto gradjenim zonama grada. najčešće se rješavaju saobraćajni čvorovi sa više od 5 ulijevnih pravaca. tj. prekidaju kontinuitet gradjenja i sadržaja. tzv. razni reklamni ili obavještajni panoi. s tim da se motornom saobraćaju daju slobodne površine sa obaveznim kružnim tokom. izbjegavaju. svjetlosni signali i sl. 48 ./. pa se iz tih razloga. dimenzioniraju se prema broju ulijevnih pravaca i jačini prometa koji se na njima odvija. kružne raskrsnice. a dopunjuju se pomoćnim uredjajima. koji su potrebni za besprijekorno funkcioniranje saobraćaja.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Sadržaji koji se najčešće javljaju na središnjim površinama trga su skverne zelene površine. Ovakvi trgovi se onda najčešće rješavaju kao mješoviti /motorni i pješački saobraćaj/. što za posljedicu ima podjelu pješačke zone na dva dijela. Konstrukcije saobraćajnih trgova podliježu zahtjevima prometa. telefonske govornice.. objekti tzv. Saobraćajni trgovi zahtijevaju relativno velike površine i unutar gradskog tkiva čine prostorne prekide. kad god je to moguće. Saobraćajni trgovi namijenjeni samo odvijanju prometa. Medjutim. teško je ostvariti besprijekorna saobraćajna rješenja trgova.. a pješacima centralni dijelovi. onda se trg radi kao saobraćajno prohodan. Sve češća je upotreba petlji i rampi za neometano skretanje iz jednog pravca u drugi. Pomoću ovakvih saobraćajnih trgova. Ukoliko se desi da su neki pravci izrazito opterećeni.

Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

Ukoliko nisu povoljni za pješačka zadržavanja, a ni okolni sadržaj to ne zahtijeva, mogu se centralne površine tog trga namijeniti stacionažnom saobraćaju, ako on neće ugrožavati normalno odvijanje saobraćaja na trgu. Takodjer, čest je slučaj i postavljanje stanica javnog gradskog prevoza na ovim trgovima. Osim ovog tipa saobraćajnih trgova, koji više predstavljaju kružne saobraćajnice u gradskoj saobraćajnoj shemi, postoji čitav niz saobraćajnih trgova staničnih objekata – terminala, koje nije moguće izbjeći i koji su neophodni. Učešće velikog broja raznih funkcija objekata grada, te raznih vrsta saobraćaja na ovakvim trgovima, čini od njih najčešće makrourbane cjeline, a u oblikovnom i gradjevnom smislu, što ovisi od koncepta projektanta i megastrukture, kao i objekta prepoznatljivog za grad – slika grada.

49

Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

50

Urbanističko projektovanje cjeline

Makrourbane

51

gdje god je to moguće. Prema tome.. prigradske i regionalne terminale. pojave podzemnih saobraćajnica. jer su urbani zahtjevi bili manje strogi. efikasnija tehnologija na samim staničnim površinama. što je bio razlog više da se rekonstrukcijom pokuša uklopiti u gradsko tkivo. medjugradske i medjudržavne terminale. kako bi distribucija putnika sa 52 . tehnologije prevoznih sredstava.. kao početne i završne u saobraćaju jednog pravca. Saobraćajni terminali Pod saobraćajnim terminalima podrazumijevamo stanične pogone. brzi razvoj gradova. povoljniji na jednom kompleksu /tehničko rješenje kolosjeka. Veze terminalnih objekata i površine regije bile su vrlo loše. gradskim površinama. sve veća usavršavanja izgradnje saobraćajnica. za sklapanje kompozicija. roba i informacija. informacijski. Velike količine i dugo zadržavanje putnika u stanici doprinosi ružnoj slici staničnog objekta i okolnih površina. vezani za tehnološki proces odvijanja saobraćaja. Medjutim. U zadnje vrijeme terminali se pokušavaju. uslijed naglog širenja. te podzemnih.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 6. Stare stanice su se zatekle na užoj gradskoj teritoriji. izmijenili su stav i odnos grada i staničnog terminala. iz više razloga. Uz dobro funkcioniranje saobraćaja na stanici i saobraćaja sa područja regiona do stanice. kapaciteta saobraćaja i dometa saobraćaja. razni servisni objekti. grad je uvidio višestruke pogodnosti lokacije ovih objekata. Razvoj terminala i njihova lokacija Gradski saobraćajni terminali su iz odredjenih ekonomskih razloga smještani na vangradske površine. tovarno – teretni./. ranžirnih i tehničkih stanica sa putničkom stanicom. tako i ovi terminali mogu biti putnički. Predvidjaju se za sve vrste saobraćaja. a veze ostalih teretnih. distribucije vozila od jednog pogona do drugog. susrećemo gradske terminale. rekonstrukcije gradske saobraćajne mreže. Ovome su doprinosili i neuredni redovi vožnje. pa je distribucija putnika iz unutrašnjosti bila znatno otežana i vezana za veća vremenska zadržavanja na površinama stanica. za snabdijevanje vozila gorivom i njihovo skladištenje. što je bio još jedan razlog više da ih se isključi sa gradskih površina. medjugradskih saobraćajnica do terminala.2. Sve stanice radi tehnologije odvijanja saobraćaja moraju imati pogone za opravke i održavanje vozila. oformiti za više prevoznih sredstava. što bliže centralnim. Obrzirom da smo rekli da saobraćaj služi za prevoz ljudi.

u kojima se odvijajavni gradski prevoz. Iz tih razloga. Na ovo su naročito utjecali efikasnost i tačnost u prevozu. kako trgovačkog karaktera. dotle se površine namijenjene za zadržavanje putnika u stanici. te sve veći broj saobraćajnih sredstava. jer se stanični predtrgovi mogu daleko efikasnije i ekonomičnije organizirati. ne po vrsti saobraćaja. što je od staničnih objekata napravilo više poslovne punktove. tako i administrativnog.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane jednog prevoza na drugi bila jednostavnija. stvaraju od ovih objekata daleko ugodnije i prihvatljivije gradske površine i objekte. da se lako priključuje na jednu od osnovnih izlaznih saobraćajnica za izlaz iz grada. smanjuju. da mu se omogući što lakše. nego po pravcu kretanja. sve se češće vrše podjele staničnih terminala. brže i efikasnije obavljanje raznih poslova vezanih za grad. poslovnog. stanični pogoni u zadnje vrijeme vežu za sebe čitav niz funkcija. a veze javnog gradskog prevoza su zajedničke. a manje klasične čekaonice. kako bi se svelo na minimum putovanje ili pješačenje putnika od stanice do centralnih zona grada. Ovakav pristup rješavanja terminala ima daleko više pogodnosti za putnika. servisno – ugostiteljskog i zabavnog. higijenske uvjete. kao razni tipovi čekaonica. Dok funkcije gradskog karaktera rastu. a po mogućnosti za više vrsta saobraćaja. 53 . Ono što je od osobite važnosti kod izbora mjesta lokacije za saobraćajne terminale svih vrsta. koji direktno utiču na udobnost putovanja. Poboljšani tehnički i tehnološki elementi saobraćajnih sredstava. kod velikih saobraćajnih čvorišta. da bi se što bezbolnije i brže izvršila distribucija na medjugradski saobraćaj i da bude smještena što bliže najaktivnijim zonama gradskog centra. je odgovarajuće mjesto stanice u odnosu na gradsku saobraćajnu mrežu. U cilju da se putniku što više olakša boravak u stanici. a štedi i gradske površine. smanjenje buke i zagadjenja. Lokacija mora biti tako odabrana da ima neposredan kontakt na gradske saobraćajnice.

Za podzemne etaže se najčešće opredjeljuju šinska vozila. kao i medjugradskom. pa nije rijedak slučaj da je kod rekonstrukcija željezničkog prevoza vrlo često opredjeljenje lokacije stanice vezano za postojeće veće metro stanice ili regionalne željeznice /rekonstrukcija beogradskog željezničkog čvora i veze gradske i regionalne. Najčešće se za brzi medjugradski prevoz rješenja traže u podzemnim etažama. Naročite poteškoće čine šinska vozila. 54 . te medjugradske željezničke mreže putem zajedničkih staničnih pogona/. što kod rješenja staničnih objekata zahtijeva kretanje po vertikali.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Jasno. bilo da su gradskog ili medjugradskog prevoza. ove zahtjeve nije uvijek moguće zadovoljiti. čime je bezbijednost saobraćaja najoptimalnija. Veze za razne vrste prevoznih sredstava se odvijaju po vertikali. Danas se ti problemi kod velikih naselja rješavaju denivelacijama saobraćaja namijenjenog gradskom prevozu. a naročito sa aspekta svih vrsta prevoznih sredstava.

samo ovdje nadzemnih etaža. pa u vezi s tim autobuske stanice. vezane su za nadzemne kolske veze. 55 . što stvara prostorne i funkcionalne probleme u organizaciji okolnih gradjevnih površina /pojave saobraćajnica u drugom nivou./. prekidi veza lijeve i desne strane izgradjenih saobraćajnica. koje je daleko teže riješiti bez odredjenih mijenjanja gradskog i medjugradskog saobraćaja. Ovakva rješenja imaju svojih negativnosti u direktnim zadiranjima u gradsko tkivo. na nosačima. a pri tome zadovoljiti uvjet smještaja stanice u što užoj gradskoj zoni centra. potrebe za pješačkim podhodnicima.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Kolski promet. Rješenja se najčešće traže u deniveliranju saobraćaja. pojačana buka i sl.

radjen je odvojeno. zatečene izgradnje. geofizičkim osobinama tla. željeznica –autobus. Veze izmedju željezničkog i autobusnog 56 . Kod naselja srednje veličine /do 800 000 st/. pokušava se riješiti problem podzemnim tunelima. Ovo su skupa rješenja. rješenja se traže u što boljem kontaktu autobusnih terminala. željezničkih stanica i gradskih magistralnih pravaca.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane pješačke pasarele Iz ovih razloga. na jako malom odstojanju. vrlo često komplicirana sa aspekta podzemnih instalacija. koji preuzimaju ulogu izlazne ceste iz grada. podzemnim vodama i sl. medjutim. tako da se može smatrati jednim terminalom. multimodalna čvorišta Zagrebački putnički terminal. gdje god je to moguće.

jezerskim/ prevozom. izmedju platformi autobusa i željeznice. autobusni saobraćaj će se odvijati u gornjoj etaži. Na samim staničnim površinama. bila je neophodna i veća rekonstrukcija željezničke stanice. turist biroi.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane kolodvora Zagreb ostvarene su u nivou na odstojanju od cca 200 m. Rješenja sa podzemnim saobraćajnim tunelima. nego i gradjanima Zagreba /robna kuća. izbjegnut dodir željeznice i automobila. a odredjene prirodne karakteristike terena omogućile su izvedbu tunela ze željeznicu. Denivelacija željezničkog i putničkog saobraćaja je bila neophodna. što je kod rješenja same stanice iziskivalo veće denivelacije saobraćajnih površina i vertikalna pješačka kretanja. osim ova dva prevozna sredstva. Putnici kontaktiraju po vertikali. ukoliko se željela postići veza ova dva čvora. što će u eksploataciji biti neekonomično. što će u mnogome olakšati distribuciju putnika sa jednog sistema prevoza na drugi i svesti ta kretanja na minimum. što je u momentu izvedbe bilo neprihvatljivo. što omogućuje nesmetano odvijanje gradskog saobraćaja i veze starog Zagreba i južnog Zagreba. kroz dosta atraktivan i živ gradski saobraćaj. Obrzirom na postojanje avionskog saobraćaja. 57 . radi bezbjednosti pješaka. koji ne služe samo putnicima. Nedostatak ovog terminala /ako posmatramo kompleks kao jedan terminal/ su sigurno duplirani prostori za potrebe putnika željezničkog i autobusnog saobraćaja. javlja potreba i za vodenim /morskim. Medjutim. čime je u potpunosti na cijeloj gradskoj površini. su takve da ona žele kontakt vode i grada. ugostiteljstvo i drugo/. te po horizontali izmedju željeznice i broda. U okviru stanice radjena je i terminalna stanica aerodroma. kod ovakvih staničnih pogona. kino sala. a kapacitet od cca 120 autobusa/h. Stanica ima čitav niz gradskih. riječnim. Efikasnost i ekonomičnost se traži u jedinstvenim staničnim pogonima. specijalizovane trgovine. a potrebe direktnog dodira željezničkog i automobilskog saobraćaja sa lukom. te prigradski autobusni terminal. Ova stanica ima medjudržavni karakter. Pogoni servisa i održavanja čistoće vozila takodjer su u okviru ovog objekta. dok su željeznica i brod u istom nivou. Isključenje autobusnih vozila vrši se sa kolodvora rampama na drugi nivo. ove kontakte neminovno presjecaju. su neophodna. Problem lokacije postaje naročito izražen kada se. banka. pošta. servisi higijene. za sve tri vrste vozila. javnih sadržaja. Slučaj splitskog saobraćajnog putničkog terminala to najpolje pojašnjava. i autobusni avioterminal smješten je u istoj zoni. kad god je to moguće. Medjutim. prirodne odlike mjesta koja su locirana uz morske obale.

Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane velika infrastrukturna čvorišta i težnja inžinjerstva 58 .

bilo na površinama van užeg gradjevnog rejona/. podrazumijevamo odredjenu površinu namijenjenu odredjenom funkciji. a koju neminovno prati još čitav niz. kao makrourbane cjeline. za ovu funkciju. čije se površine rudnika. čine poljoprivreda. što u okviru samog užeg gradjevnog rejona ne mora predstavljati nikakve prepreke u organizaciji naselja. mi rad klasificiramo prema ustaljenoh ekonomskoj podjeli na: osnovne djelatnosti – primarne sekundarne djelatnosti tercijarne djelatnosti kvartarne djelatnosti kvinarne djelatnosti Osnovne djelatnosti ili još nazvane primarne djelatnosti. koje su otvoreni prostori. Pod pojmom radnih zona podrazumijevamo najčešće industrijske komplekse i industrujske zone na području grada. bazna industrija. Kakanj i drugi. bolnički kompleks i sl. kao Tuzla. šumarstvo. Sa aspekta prostora grada. površine osnovnih djelatnosti nalaze se van užeg gradjevnog područja grada. koje nije moguće uništiti. kako organizacije. što za naselje predstavlja ogroman problem. Za razliku od funkcionalnih zona. Drugi problem kod ovih naselja jesu otpaci kod proizvodnje. vezanih funkcija. Poljoprivredne djelatnosti vezane su za velike obradive površine vangradskih površina. U okviru ovakvih zatvorenih prostornih cjelina. što ne isključuje rad i na drugim površinama grada /bilo unutar centralne zone grada. tako i gradnje /problemi fundiranja. Neka naselja leže na rudnim kopovvima. U principu./.. Radne zone sa posebnim osvrtom na zone industrije u naselju Pod pojmom funkcionalnih zona u prostoru. Šta sve ulazi u funkciju rada? Sve što ljudi obavljaju i što služi za njihovu egzistenciju. Bez pratećih funkcija. što stvara kod organizacije naselja velike probleme. npr. zbog nagomilavanja neiskorištenih materijala /kod rudarstva stvaranje haldi/. Medjutim.. izložbeno – sajmišni kompleks. niti transportovati na veće udaljenosti. studentsko naselje. kao osnovnoj.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane 7. rudna polja i fabrike nalaze u okviru gradske teritorije. makrourbane jedinice predstavljaju takodjer odredjen prostor sa naglaskom jedne funkcije i nizom pratećih funkcija. rudarstvo. 59 . ni ova osnovna ne bi mogla odigrati svoju ulogu.. često se javljaju i radne površine. Iznimke predstavljaju neka rudarska naselja. prostor tehnološki najčešće predstavlja zatvorenu prostornu cjelinu.

Najčešće su to tvornice tzv. Zavisno od njihovog nivoa opsluge. ukoliko se radi o preradi drveta /drvno – preradjivačkoj industriji ili hemijskoj industriji/. kemijske industrije. u novije vrijeme i u okviru centara posebno u tu svrhu formiranih. čarapa. agencije. advokature. Tercijarne djelatnosti čine trgovina. vezane na dobre saobraćajne veze. preciznih aparata. prehrambene industrije itd. Sekundarne djelatnosti čine preradjivačka industrija i to sve vrste industrije ili kao nastavak bazne /u istom naselju/ ili kao preradjivačka industrija u drugom naselju /češći slučaj kod većih centara. kao tvornice duhana. rejonski centri. ugostiteljstvo i slične djelatnosti tzv. tekstila./. zanatstvo.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Šumarstvo u okviru primarnih djelatnosti predstavlja za naselje velike skladišne zone drvne gradje i pilane. usluge – servisi. Medjutim. Lokacije ove vrste djelatnosti danas se pretežno predvidjaju u širim gradskim zonama. koji nemaju baznu industriju/. makrozonama privrednih objekata i sl.male privrede grada /biroi./. van gradske teritorije. gradski centri. to nije rijedak slučaj da se nekadašnje radne industrijske zone na periferiji grada nadju u okviru užih gradjevnih zona. piva. Ove djelatnosti još nazivaju i gradotvornim funkcijama.gradskih industrija. što je slučaj sa regionalnim centrima. kako gradovi najčešće predstavljaju samo nastavak već formiranih aglomeracija. smiještaju se u okviru raznih nivoa gradskih centara i funkcionalnih zona /centri mjesnih zajednica. predstavništva i dr. 60 . lijekova.

što jasno uvjetuju dobre saobraćajne veze. a djelimično će biti riječi u okviru predavanja iz oblasti makrourbanih cjelina. nećemo govoriti o prvoj grupi radnih površina i primarnim djelatnostima na području grada./. rejon. kako pojedinačnih objekata. pa tako imamo objekte i funkcije od značaja za mjesnu zajednicu. U ovoj grupi djelatnosti najčešće se javljaju uprava. O četvrtoj grupi radnih funkcija.neprivredne djelatnosti u koje ubrajamo /objekte/ funkcije urbane opreme – suprastrukture. zavisi o nivou opsluženja svake pojedine funkcije. republiku i šire/. spada u novije teorije. Predmet ovog izučavanja će biti druga grupa radnih površina – grupa sekundarnih djelatnosti ili preradjivačka industrija.. Ukoliko se javljaju kao izdvojene makrourbane cjeline /studentski centri. urbanih rekonstrukcija. Način razmještanja ovih djelatnosti. zdravstvo. funkcije centraliteta. Razmatranje radnih industrijskih zona i postavljanje odredjenih uvjeta za njihove lokacije. U okviru ovog razmatranja. obzirom da je njihovo učešće na površini istog malo i izuzetno..Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Kvartarne djelatnosti ili tzv. a kod suvremenog planiranja naselja. 61 . mogu biti i izdvojeni sa uže gradske gradjevne zone. rekreacijskih centara itd. tzv. sport i rekreacija. O trećoj grupi radnih funkcija bilo je detaljno govora u okviru predavanja o gradskim centrima. prosvjeta. djelimično je bilo riječi u okviru predavanja o gradskim centrima. grad i šire. administracija. kao u ostalom i urbana nauka i nauka i prostornom uredjenju. radijusu gravitacije i dometu u prostoru. ove vrste djelatnosti se isključuju sa teritorija naseljenog mjesta. koje izlaze iz domena naselja i koje za gravitaciju imaju daleko širi domet od područja grada /regiju. školstvo. kao i prethodnoj. tj. tako i kompleksa. Ovo se naročito odnosi na funkcije šireg značaja. medicinsko – bolnički kompleksi. bilo sa aspekta njihove funkcionalne klasifikacije /vrste monofunkcionalnih i multifunkcionalnih centara/ ili hijerarhijske klasifikacije /radijus gravitacije u prostoru/. upravni centri i sl. kao i prethodnih. kultura.

a sa druge strane. Ovakvi zahtjevi proizvodnje doveli su do toga da su. jeftiniju radnu snagu i blizinu plasmana proizvedene robe. kao i svakog otsustva mogućnosti grada da kanalizira svoj razvoj i njegovo dugoročnije planiranje. Ovaj uvjet doveo je do podizanja jeftinih radničkih kolonija u krugu industrijskog pogona. prvi put se javljaju u SAD-u. naučne literature iz ove oblasti. lokacije uz najjače saobraćajnice /smanjenje transportnih usluga za sirovine i odvoz gotovih proizvoda/ itd. baziran na profitu vlasnika sa jedne strane. Kapitalistički način proizvodnje. zahtijevao je što manja ulaganja u izgradnju u opremu industrijskih objekata.g. jer im je obala bila neophodna kao manipulativni prostor. vrlo često bez ikakvih zaštitnih pojaseva zelenila u odnosu na kontaktne površine u gradu. industrijski objekti su se locirali direktno na površinama grada. kao željeznička i lučka postrojenja.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Pojmovi kao industrijski kompleksi ili industrijske zone. zapušteni objekti/. Nisu rijetki slučajevi kod primorskih – lučnih gradova. uglavnom. zavisno od vrste industrijskog objekta. loše ili nikakve uvjete proizvodnje /zastarjela tehnologija. stručnih lica. 1934. da su upravo industrijski objekti predstavljali barijere za izlazak grada na morsku obalu. Do početka prošlog stoljeća. 62 . Ovakav sistem lociranja industrijskih zona imao je čitav niz negativnih posljedica na grad. Razlozi su bili. kao i stambene zone ili zone gradskih centara. bile odabirane lokacije uz glavne saobraćajne punktove u gradu. nepostojanje urbanističkih službi.

konkurencija. Ovakva zatečena stanja na gradskim površinama./. nagli razvoj saobraćaja i smanjenje transportnih troškova. koliko god da su bila negativna i neprihvatljiva u organizaciji grada. bez obzira na razvoj novih teorija o planiranju gradova. okolini. fabrika cementa. možemo to promatrati i u okvirima naših gradova /Sarajevo – tvornica čarapa. Ove zatečene lokacije industrijskih objekata na teritorijama gradova. Danas se kod nekih teoretičara rad klasificira sa aspekta urbanog planiranja na: industriju čiji produkti zadovoljavaju veći broj interesenata u gradu. teretne stanice. a mnoga još i čekaju. jer su industrijski objekti.. na užoj zoni grada. tvornička postrojenja. tek prije kratkog vremena napuštena industrija Novog Sada na gradskim zonama.pretovarne stanice. nisu mogla biti ni brzo ni efikasno riješena i otklonjena. ponekad predstavljaju nepremostive ekonomske prepreke u razvoju naselja. s vremenom tehnološki napredak. kako industrije. Za nove tehnološke procese bila je vezana i bolje obrazovana radna sbaga. tako i samog saobraćaja /voda. na svoja rješenja i dislokacije. država/ 63 . jer su zahtijevale ogromna sredstva u rekonstrukcije osnovnih sredstava tvornica.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Pojavom željeznice i gradovi u unutrašnjosti trpe od sličnih nedostataka. Split – skladišta u gradskoj luci. koja se širenjem gradova danas nalaze na njegovim centralnim površinama. Mostar – rudnik i rudna polja u okviru gradske teritorije . Zagreb – industrijski kolosjeci željeznice. pa i šire /regija. kao i putne. Nove inovacije pojavom novih tehnologija. obzirom na daleko elastičnije mogućnosti u prevozu i prilagodjavanju kolskih saobraćajnica raznim tehnološkim pravcima. i to većine najvećih industrijskih i privredno najjačih svjetskih centara.. Izmještanje i napuštanje ovakvih postrojenja i objekata. javljaju se tzv. Naime. uz željezničke stanice. što je takodjer bio jedan od značajnijih problema. U malom obimu. republika. strogi elementi na željeznici itd. što je dovelo i do drastičnih promjena u planiranju i organizaciji grada i njegovih funkcionalnih zona. Zenica – visoke peći u gradu. industrijski kolosjeci. obale – gatovi. kolosjeci./. takodjer su teško prodirale. duvana. dugo su čekala. Medjutim. piva. objekti velike ekonomske vrijednosti i trajnosti lokacije. mijenjaju i shvatanje o lokaciji industrijskih objekata. a uz njih. ali i nove mogućnosti teritorijalnog proširenja unutar grada. Razvoj kolskog saobraćaja u nekoliko je ublažio ove pojave.

Često i do 50 % radnika ovakvih pogona predstavlja stanovništvo ne tog grada. postoji i daljnja podjela: cijeli grad pojedini dijelovi grada Ova klasifikacija je obuhvatila samo one djelatnosti koje se odnose na prethodnu podjelu rada na sekundarne i terijarne grupe. a u rjedjim slučajevima i potrebe bliže okoline komunalna služba. a ima za potrebu da grubo opredijeli lokacije rada u odnosu na njihovo djelovanje u prostoru i distribuciju proizvoda u prostoru. koje na površinama grada najčešće zauzimaju najveće radne površine i prema tome stvaraju i najviše problema kod organizacije gradskog prostora. radi dovoza sirovina i odvoza gotovih proizvoda. industrijske zone i kompleksi moraju tehnički biti tako riješeni da ne remete ni jedan biološki ili fizički zakon za život u naseljum. zovemo industrijske zone i kompleksi. a naročito u stambenim zonama. kanalizacija. Navest ćemo nekoliko zahtjeva koje treba poštivati kod razmještaja industrijskih površina: 64 ./. čiji rad zadovoljava potrebe grada. vodovod. tako i sa medjugradskim saobraćajem. njegove uže i šire okoline uslužno zanatstvo /servisi/. kako sa gradom. elektrika i dr. Dobro funkcioniranje ovih površina zahtijeva dobre i efikasne saobraćajne veze. čiji produkti u principu zadovoljavaju potrebe grada. nego njegove gravitirajuće zone. a taj je dobre veze u regionu.1. a u rjedjim slučajevima i potrebe bliže okoline snabdijevanje u širem smislu zadovoljava potrebe grada Za one aktivnosti koje se odnose samo na grad. što predstavlja još jedan saobraćajni uvjet. čiji rad zadovoljava potrebe grada.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - zanatstvo. 7. Drugi zahtjev su povoljne mogućnosti za daljnji razvoj date industrije. Sa druge strane. Principi higijene moraju biti poštivani. radi radne snage. bez prostornih ograničenja i bez ograničenja korištenja ostalih infrasturkturnih sistema /energija. a saobraćajna rješenja prilagodjena potrebama odredjenih grana privrede /industrije/. Industrijske zone i kompleksi Radne zone.

a ni potrebno sprovesti. elektrika. plin. saobraćaj. Štetnosti koje jedna industrija može da izazove su slijedeće: dim. 65 . dijeli na tzv. Konsekventnost sprovodjenja ovisi o vrsti industrije. čistu i nečistu industriju. energosistemi i dr.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane - ako je grad na rijeci. prašina. stambenih i drugih zona. sa aspekta prostora i reperkusija na njega./ plan industrijske zone Sve zahtjeve nije uvijek ni moguće. što zavisi od obima i karaktera štetnih proizvoda te industrije. buka. kanalizacija. eksplozije. pojačane mogućnosti izazivanja požara. industrija se mora postaviti tako da vjetar ne nosi dim ka gradu. konkretnim uvjetima lokacije i naselja. Industrija se. industrijska zona se mora locirati nizvodno od ostalih gradskih područja u odnosu na dominantne vjetrove. čadj. kao i tehničkim mogućnostima da se odredjeni problemi riješe. mora se predvidjeti odgovarajući zaštitni pojas mora postojati dobra veza na infrastrukturne sisteme u gradu i regionu /vodovod. nego u suprotnom pravcu izmedju industrije.

razni otpaci. pokušavaju se. zadržavaju na istim lokacijama. svesti njihove pojave na miminum. Što je manje disperznosti radnih zona industrije. plivajuće primjese. Sigurno je da ovo nije tako jednostavan posao i da on zavisi od više faktora. Saobraćajne poteškoće su obostrane i za grad i za industriju. Kod većih naselja i naselja sa većim brojem industrijskih pogona./. topivi i netopivi i sl. pokušavaju se ove zone što više približiti stambenim zonama. naročito ako su industrije vezane za neposrednu sirovinsku bazu u okolini mjesta. /čiste industrije/. Sa druge strane. zone industrije se često nadju na njegovim užim gradjevnim površinama. tako i boljoj organizaciji saobraćaja. u okvirima grada. Treba još napomenuti da razvojem grada. Jasno je da veći broj industrijskih zona otežava planiranje i razvoj ovakvih gradova. Efekti blizine radnih zona i stanovanja višestruki su. kako industrijske razvijenosti. a industrijski pogoni se./. uz poboljšanje uvjeta proizvodnje. pokušavaju se industrijske zone riješiti u kontaktu sa sirovinama i kao jedinstvena industrijska zona. veličine naselja. tako i dotičnu industrijsku zonu. klima. manjim troškovima prevoza. Svi ovi razlozi utječu da su pojave decentralizacije industrijskih zona velikih gradova neminovne. kako za odredjene zone grada. što predstavlja prag razvoja. Skupi industrijski pogoni vezani su za razradjene tehnološke procese. kako bi se smanjile relacije prevoza radnika do zona rada. pa se iznalaze razni načini i tehnička rješenja da se izbjegnu negativni efekti na okolni prostor. tržišta i sl. odvoza gotovog proizvoda. velika ulaganja u opreme tvorničkih mašina.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane otpadne vode. naročito kada se ovi pogoni razlikuju i po karakteru industrijskog proizvoda. Obzirom na sve negativnosti koje može izazvati industrijska zona na gradskoj teritoriji. vjetrovi. Naročiti problem predstavljaju saobraćajne veze – transport robe i radne snage. koje mogu biti kemijski i biološki. Kod manjih naselja. a i samo fizički zagadjene /ulja. vrlo često prevazilaze ekonomske moći grada za dislociranje ovih pogona. odnosa mreže naselja i regionu itd. 66 . kroz odredjen vremenski period. Kod ovakvih naselja u pitanju je efikasnost prevoza radne snage. infrastukturni sistemi prilagodjeni datoj industriji. šire gledano na grad i okolinu. kako u skraćenju putovanja od mjesta rada do mjesta stanovanja. kada je god to moguće. to nije moguće postići. to je i manje problema oko uklapanja ovih površina u organizam grada /saobraćaj. pojave više različitih industrijskih pogona. zagadanje voda i sl. što može da ima i posebne zahtjeve ko dlokacija sa aspekta tehnologije proizvodnje i dovoza sirovina.

Jasno je da se uvijek ne mogu zadovoljiti ovakvi zahtjevi.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Postoje i takve teorije. što se samo djelomično može akceptirati /ne rade svi ljudi doživotno u jednoj radnoj organizaciji. stabilnost. kapaciteta i opremljenosti industrije kreću od 100 – 2000 m. U pogledu udaljenosti industrijskih zona od zona stanovanja i dr. u odredjenoj živosti zone tokom cijelog dana. u ujednačenim uvjetima življenja na svim površinama grada itd. Udaljenosti se ovisno od vrste. Ovaj stav se više može prihvatiti sa aspekta infiltriranja raznih funkcija u okviru gradskih zona. Evo nekoliko primjera. što može imati. postoje razni propisi.generatorskog plina . Za ovakve stavove nalaze se i opravdanja veoma kratkih veza stan – rad i obratno. u ravnomjernijem opterećenju izgradjenosti gradskih zona.kalcinirane sode . srednjih i teških ulja na udaljenosti od 1000 m – tvornice papira .mineralnih boja na udaljenosti od 100 m – tvornice parfema 67 . tako i fizičke. pa i više. pojave promjene radnog mjesta su sve češće/. kako geomehaničke. čak ni u jednom mjestu stanovanja. višestruke pozitivnosti u iskorištavanju pratećih funkcija za više potreba. Nosivost. Nisu rijetki slučajevi i etažnih rješenja /tvornice na sprat/. niske podzemne vode. mogu da se lociraju i u okviru samih stambenih zona. Česti uvjeti kod izbora lokacije za industrijske objekte i zone su i odredjene karakteristike terena. su najčešći zahtjevi.tehničkih maziva na udaljenosti od 500 m – tvornice bitumena . sa stanovišta organizacije prostora.laka i firnajza . pa se traže i druga adekvatna tehnička i tehnološka rješenja. koje zastupaju mišljenje da osobito čiste industrije i one koje ne stvaraju veliku buku. Ovaj preduvjet automatski isključuje odredjene zone i područja grada za organizaciju industrijskih zona. a prema vrsti industrije: Kemijska industrija: na udaljenosti od 2000 m – tvornice amonijaka dušične kiseline koksare sumporne kiseline superfosfata klora i klornog vapna lakih. ravan teren i sl.gume .

tvornice – prerada sa hemijskim sredstvima – proizvodnja pamuka – trikotaža i predionica Prerade životinjskih produkata na udaljenosti od 2000 m – tvornice tutkala na udaljenosti od 1000 – 500 m – tvornice kože na udaljenosti od 300 m – prerada dlaka i čekinja Prehrambena industrija na udaljenosti od 1000 m – tvornice šećera. sandučare. Površine koje na gradskim teritorijama najčešće zauzima industrija.duvana i mlinarska industrija Veličine industrijskih zona odredjene su sa dva elementa i to: .veličina postojeće industrije . pilane. Jasno 68 . kreću se od 5 – 6 % ukupnih površina.kvasca .Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Metalna industrija na udaljenosti od 2000 m na udaljenosti od 1000 m na udaljenosti od 300 m na udaljenosti od 100 m Gradjevna industrija na udaljenosti od 1000 m na udaljenosti od 500 m Drvna industrija na udaljenosti od 1000 m na udaljenosti od 500 m furnira Tekstilna industrija na udaljenosti od 1000 m na udaljenosti od 500 m na udaljenosti od 100 m foto materijala – – – – visoke peći i taljenje ruda 500 m – željezare i čeličane tvornice kablova tvornice za proizvodnju elektromaterijala – krečane – tvornice stakla i ciglane – impregnacija drveta – stolarije. klaonice na udaljenosti od 300 m – tvornice špirita .planiranim povećanjem kapaciteta i osnivanjem novih preduzeća Normativa za to nema.

zavise i lokacije i njegove veličine na površinama grada. komunalnih instalacija i energetike i to ne samo grada.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane da to zavini od funkcija koje grad ima i obavlja. jer od toga direktno zavise planovi razvoja saobraćaja. nego i njegove utjecajne zone – regije. Osnovne postavke i zaključke. Krešić. Naime. tako i komunalna preduzeća. Od nivoa usluga ovih funkcija. mnogi autori su posvetili posebnu pažnju teoriji lokacije industrijskih objekata i pogona. Planiranje industrijskih površina kod urbanističkog planiranja je veoma značajno. pijace i tržnice. dr. Razlike se ponekad očituju samo u veličini zaštitnog tampona ili pojasa zelenila i dozvoljenih manjih udaljenosti od drugih zona grada. a od stranih. Živanović. mogli bismo svesti na to da svi oni zastupaju.2. formiranje: industrijskih kompleksa industrijskih zona Prema grubim činjenicama: industrijska zona je model skupnih lokacija. teorije pojedinačnih lokacija. bazne industrije svojim razvojem. prostorne ekonomije. najčešće 69 . Kod nas su se ovim teorijama bavili dr. a rjedje mješovite privredne objekte ili skladišta 7. Vrlo često ovakvi industrijski kompleksi nose pečat jedne vrste industrije. ako su pogodno locirane. Industrijski kompleksi Nastali su kao posljedica okupljanja industrijskih pogona. kod sve skupljih lokacionih uvjeta. prostornog planiranja. nego ovisno od veličine pogona i stupnju razvijenosti. vrste industrije. Razna zanatska i služna preduzeća. urbanističkog planiranja. razvijenosti područja. Razvojem planerske nauke. mogu se locirati i unutar samih stambenih područja. naročito Losch i mnogi drugi. koje se u prostoru okupljaju iz potreba racionalizacije putem tehnološke integracije industrijski kompleksi predstavljaju model prostorne integracije. takodjer sa svrhom racionalizacije troškova investiranja. manje više. zatim skladišta. veličine grada. u svim njenim fazama. Po sličnim principima lociranja velikih industrijskih pogona loviraju se kako zanatska.

zone općenito predstavljaju najpovoljniji ekonomski vid prostornog gospodarenja odredjenim područjima. a one preko 500 ha mamutske. koje predstavljaju saobraćajni sistemi.. Naknadne aktivnosti industrijskih kompleksa. Najčešće vrste industrijskih kompleksa su: . kao i propratne aktivnosti pomoćnih proizvoda /koks. kako poluproizvoda./. Brojni oblici i vrste finalnih proizvoda iniciraju stalno širenje i napredak aluminijskih kompleksa Industrijski kompleksi su oblik razvoja razvijenih zemalja i regija. Baznu industriju predstavlja proizvodnja nafte. Zenica. tako i finalnih proizvoda . Pod industrijskim kompleksom se podrazumijeva tehnološko – ekonomski vezan broj industrijskih jedinica – skup lokacija. svode se na razne industrijske aktivnosti. odredjene za dotičnu funkciju. prerade otpadnih materijala i sl.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane prerastaju u industrijske aglomeracije /industrijska naselja razvijena na bazi jedne privredne grane – industrije/..petrokemijski kompleksi bazne industrije i litav niz preradjivačkih. što predstavlja razvojnu prednost industrijskog kompleksa. Osnovno za undustrijski kompleks je dobar smještaj pogona. Ove komplekse karakterizira ogromna razradjenost u proizvodnim procesima i novim tehnološkim postupcima. Ekonomski gledano . Druga pogodnost je blizina urbanog centra.crnometalurški kompleksi kao bazna industrija /željezo. Kod nas je ovaj razvoj u toku /Mostar. kažemo da su patuljaste. Ovaj dobra smještaj se odnosi na odredjene pogodnosti lokacije sa aspekta saobraćajnih veza./ .aluminijski kompleksi ili prerada sirovine boksit. kisik i dr. gdje svi zajedno koriste istu energetsku bazu. vapno. čelik/ Ovakvi kompleksi vezuju za sebe čitav niz prerada. kao uslužne industrijske djelatnosti. sa jako velikim brojem. vodeni resursi. U literaturi se klasifikacija radnih zona javlja prema slijedećim aktivnostima: industrijska zona trgovačko – uslužna zona mješovita zona Za industrijske zone manje od 20 ha. Osnov industrijskih kompleksa uvijek predstavlja bazna industrija. iz razloga dugoročne namjene.. što može inicirati otvaranje novih kompleksa /industrijski gradovi/. saobraćajna čvorišta. a time i novih proizvodnih jedinica. poluproizvod je glinica i sirovi aluminijum. 70 . koje su za nju vezane /ova industrija predstavlja nužnost u razvoju mnogih drugih industrija/.

radi što boljih proizvodno – poslovnih efekata. unaprijed pripremljenom prostoru. te zajedničkim korištenjem infrastrukturne baze. to je smještaj više industrijskih aktivnosti ili tvornica na jednom. Znači.Urbanističko projektovanje cjeline Makrourbane Industrijske zone predstavljaju zone za zajedničko prostorno okupljanje više industrijskih kapaciteta. koji su privučeni smanjenjem investicionih ulaganja. a radi povećanja proizvodnog i radnog učinka. industrijski kompleks 71 .