You are on page 1of 54

1. WSTĘP 1.1.

Ogólne sformułowanie problematyki badań

Obserwowane od lat dziewięćdziesiątych XX w. zmiany demograficzne w Polsce przebiegają podobnie jak rejestrowane wcześniej tendencje w krajach Europy Zachodniej i Północnej. Przemiany demograficzne charakteryzujące się spadkiem płodności, mniejszą liczbą i później zawieranymi małŜeństwami, przeobraŜeniami modelu rodziny i wynikającymi stąd zmianami struktur domowych są określane w literaturze jako drugie przejście demograficzne (I. Kotowska 1998; M. Ziętek 1998). Sformułowana w połowie minionego stulecia teoria przejścia demograficznego – określana w literaturze jako pierwsze przejście demograficzne – opisuje i wyjaśnia przemiany reprodukcji ludności w określonym kierunku, tzn. od reprodukcji typu tradycyjnego (rozrzutnej) do reprodukcji nowoczesnej – tzw. oszczędnej (E. Rosset 1980; 1987; M. Okólski 1987; 1990). Reprodukcja tradycyjna cechuje się wysoką i niestabilną umieralnością, krótkim przeciętnym trwaniem Ŝycia, wysoką i mało stabilną rozrodczością oraz wysoką dzietnością; natomiast reprodukcję nowoczesną charakteryzuje niska i dość stabilna umieralność, długie przeciętne trwanie Ŝycia, niska i względnie stabilna rozrodczość oraz niska dzietność. Zgodnie zatem z teorią przejścia demograficznego w końcowej fazie przeobraŜeń reprodukcji ludności naleŜało oczekiwać jej stopniowej stabilizacji. Natomiast zmiany, jakie nastąpiły w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku w rozwiniętych ekonomicznie krajach europejskich, polegające na dalszym spadku płodności bądź jej względnej stabilizacji poniŜej poziomu gwarantującego reprodukcję prostą, bynajmniej stabilizacji nie oznaczały. Innymi symptomami zmian były: zmniejszenie się znaczenia małŜeństwa jako formy tworzenia rodziny oraz osłabienie jego trwałości, rozpowszechnienie kohabitacji i związków typu LAT (LivingApart-Together), opóźnianie zawierania małŜeństw i urodzenia pierwszego dziecka. Wymienione przeobraŜenia spowodowały istotną zmianę wzorca tworzenia i rozpadu rodziny, osłabiły prokreację i wpłynęły na odmienny wzorzec płodności. Ten nowy etap przemian demograficznych został nazwany drugim przejściem demograficznym (D. J. van de Kaa 1987; R. Lesthaeghe 1991).

4

Anna Janiszewska

Czynnikiem sprawczym tych przeobraŜeń jest modernizacja społeczeństwa, która przejawia się jako integralny proces transformacji w czterech sferach: techniczno--ekonomicznej, społeczno-kulturowej, politycznej i osobowościowej (M. Okólski 1985; 1990). Zmniejszanie się dynamiki demograficznej w Polsce wynika głównie ze spadku płodności i małŜeńskości, przy czym bardziej widoczne są zmiany zachowań matrymonialnych. Od początku lat osiemdziesiątych minionego stulecia postępuje znaczny spadek absolutnej liczby i natęŜenia zawieranych małŜeństw zarówno w skali ogólnokrajowej, jak i regionalnej. MałŜeństwa są istotnym elementem ruchu naturalnego i odgrywają niejako „wyjściową” rolę w procesie reprodukcji ludności, wpływając w dalszym ciągu w znacznym stopniu na zachowania prokreacyjne ludności w Polsce (choć odsetek urodzeń pozamałŜeńskich zwiększa się z roku na rok, zwłaszcza w miastach). Tworzenie się związków małŜeńskich i trwałość małŜeństw to szczególnie waŜne zjawiska ruchu naturalnego z punktu widzenia wielu dziedzin Ŝycia społeczno--gospodarczego kraju. Zawieranie związków małŜeńskich jest jednym z zachowań demograficznych określanych jako najbardziej decyzyjne. Określenie „decyzyjne” oznacza, iŜ przebieg tych procesów demograficznych jest w duŜej mierze zaleŜny od indywidualnych decyzji partnerów. Na decyzje o zawarciu związku małŜeńskiego mogą w istotny sposób wpływać kwestie ekonomiczne i społeczne. W wyniku transformacji ustrojowo-gospodarczej dokonuje się proces modernizacji społeczeństwa, który przebiega na wielu płaszczyznach. Wraz z upadkiem obowiązującego systemu norm i wartości, który jest pochodną przekształceń ustrojowo- gospodarczych, wzrasta racjonalizm w podejściu do związku małŜeńskiego. Racjonalizm przy wyborze partnera jest silnie uwarunkowany przez pozycję, jaką zajmuje w społeczeństwie zarówno osoba wybierająca, jak i jej potencjalny partner. Jak pisze M. Haller (1981): społeczna pozycja rodziny, jej zamoŜność, szkoły, do których uczęszcza jednostka, a wreszcie jej doświadczenie zawodowe wyznaczają nie tylko krąg moŜliwych partnerów do małŜeństwa, lecz takŜe wpływają na formowanie się osobowości, a tym samym preferencji małŜeńskich. Wielu demografów i socjologów stwierdza, Ŝe daleko posunięty indywidualizm stał się dominującą cechą zachowań ograniczających prokreację w postindustrialnych społeczeństwach. Zindywidualizowane zachowania jednostek przekładają się na obserwowane i rejestrowane trendy rozwojowe społeczeństw. Ich wyrazem są m. in. wspomniane wyŜej zmiany w modelu prokreacji, ale takŜe zmiany dotyczące form Ŝycia małŜeńskiego, których odbiciem jest rosnąca liczba nieformalnych związków małŜeńskich i wzrastająca liczba rozwodów. Indywidualizm oznacza tutaj kierowanie się w Ŝyciu własnym wyborem i dąŜenie do samookreślenia się w kategoriach własnego „ja” – a nie rodziny pochodzenia czy nawet rodziny prokreacji (K.

Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi

5

Slany 2001). Proces ten wyraŜa się w narastającym prymacie interesów i dąŜeń osobistych w stosunku do interesów i celów grupowych. MoŜna spodziewać się, Ŝe zmiany w sferze zachowań rodzinnych, demograficznych i socjo-psychologicznych dotyczyć będą młodego pokolenia cechującego się dynamicznością, innowacyjnością, a takŜe naśladownictwem wartości i wzorów czerpanych od dorosłej młodzieŜy z krajów zachodnich. Interesujące jest, jak transformacja systemowa będąca silnym źródłem bodźców wpłynie na kierunek rozwoju, kształt i formy Ŝycia małŜeńskiego młodych ludzi w Polsce. W związku z tym waŜne i ciekawe wydaje się podjęcie problematyki badawczej dotyczącej małŜeńskiego doboru przestrzennego czyli wykazanie wpływu pochodzenia terytorialnego, miejsca poznania i spotykania się na kojarzenie się par, tym bardziej Ŝe to zagadnienie nie doczekało się dotąd zbyt wielu wyczerpujących opracowań. Przeprowadzona identyfikacja struktury demograficzno-społecznej i pochodzenia rodzinnego przyszłych małŜonków umoŜliwia rozpoznanie wpływu cech demograficznych, społecznych i ekonomicznych na dobór przestrzenny małŜonków. Tak określona problematyka badawcza i jej realizacja moŜe być istotnym wkładem w poszerzenie wiedzy na temat doboru małŜeńskiego w mieście Łodzi. 1.2. Przedmiot, podmiot i cele pracy

Przedmiotem badań prezentowanej pracy było zróŜnicowanie doboru przestrzennego i demograficzno-społecznego małŜeństw zawieranych w Łodzi. Przestrzenny dobór został określony miejscem urodzenia, aktualnym miejscem zamieszkania, poznania i spotykania się małŜonków. Dobór demograficzno-społeczny rozpatrywano ze względu na cechy demograficzno-społeczne, społeczno-ekonomiczne i pochodzenie rodzinne zawierających małŜeństwa. W pracy, analizując dobór małŜeństw zawieranych w Łodzi, zmierzano przede wszystkim do ustalenia: 1. Jakie typy małŜeństw zawierane były w badanej zbiorowości najczęściej, a więc jaki był udział małŜeństw jednorodnych i mieszanych ze względu na cechy przestrzenne i demograficzno-społeczne? 2. Czy w badanej populacji istnieje tendencja do homogamii1 małŜeństw ze względu na cechy przestrzenne i demograficzno-społeczne?
1 Pojęcie „homogamia” jest w pracy rozumiane jako dobieranie się partnerów o podobnych cechach demograficzno-społecznych i przestrzennych przy zawieraniu małŜeństwa. Analogicznie „heterogamia” jest doborem małŜeńskim o odmiennych cechach osób zawierających małŜeństwo. Dobór homogeniczny oznacza więc jednorodny dobór małŜeński, a heterogeniczny jest doborem niejednorodnym ze względu na

6

Anna Janiszewska

Podmiotem prowadzonych badań była zbiorowość osób zawierających małŜeństwa oraz zbiorowość zawieranych małŜeństw. Badając małŜonków poczyniono załoŜenie, Ŝe jeden z nich ma być mieszkańcem Łodzi. Osoby zawierające małŜeństwa to kobiety i męŜczyźni, którzy mają zamiar wstąpić w związek małŜeński. Zamiar ten przybiera formę skonkretyzowaną w postaci podjęcia działań zmierzających do legalizacji związku poprzez dopełnianie formalności urzędowych (w urzędzie stanu cywilnego i/lub kancelarii parafialnej). Analogicznie, zawierane małŜeństwa to takie, które znajdują się w sytuacji przedślubnej, tzn. są parami przygotowującymi się do zawarcia związku małŜeńskiego. Opracowanie naleŜy zaliczyć do grupy prac rozpatrujących dobór małŜeński jako proces selekcji, w którym rolę podstawowych czynników filtrujących odgrywają cechy przestrzenne i demograficzno-społeczne kandydatów. Podjęto w nim teŜ próbę analizy doboru małŜeńskiego respondentów jako procesu rozwoju znajomości od chwili poznania się poprzez kolejne etapy znajomości, tj. „chodzenia” i narzeczeństwa, aŜ po finalizację znajomości w postaci zawarcia związku małŜeńskiego. Struktura demograficzna, społeczna i ekonomiczna małŜonków została przedstawiona z uwzględnieniem wieku, stanu cywilnego, poziomu wykształcenia, grupy społecznej, wyznania religijnego, zawodu (wyuczonego i wykonywanego), źródła utrzymania, aktywności zawodowej, a takŜe poziomu dochodów osób zawierających małŜeństwa. Zbadano takŜe pochodzenie rodzinne małŜonków poprzez ustalenie poziomu wykształcenia, grupy społecznej, struktury zawodowej, miejsca pracy, i miejsca zamieszkania ich rodziców. Analiza pochodzenia terytorialnego przyszłych partnerów obejmowała ich miejsca urodzenia i miejsca zamieszkania przed i po ślubie. Miejsce urodzenia określono jako miejsce zamieszkania matki w chwili narodzin badanego współmałŜonka. Przestrzenny dobór małŜonków był takŜe identyfikowany poprzez miejsce poznania i spotykania się przed ślubem. Zakres czasowy badań obejmował lata 1990–2003. Charakterystyka małŜeństw zawartych w Łodzi, oparta na dostępnych danych statystycznych, odnosi się do okresu 1990–2003. Badania ankietowe dotyczące doboru przestrzennego i demograficzno-społecznego małŜeństw zawieranych w Łodzi przeprowadzono w latach 2001–2003. Zakres przestrzenny opracowania obejmuje miasto Łódź oraz miejscowości, z których pochodzą zawierający małŜeństwa. Punktem wyjścia badań nad doborem przestrzennym i demograficznospołecznym zawierających małŜeństwa były następujące załoŜenia:

cechy małŜonków. W taki sposób pojęcia te są definiowane w zdecydowanej większości pozycji z literatury przedmiotu badań.

Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi

7

1. Decyzja o wyborze partnera do zawarcia małŜeństwa jest zawsze decyzją osobistą, odzwierciedlającą oczekiwania osoby wybierającej wobec przyszłego partnera. 2. NiezaleŜnie od subiektywnych preferencji w doborze przyszłego partnera występują obiektywne prawidłowości – według których dokonuje się wyboru. Przyjęcie takich załoŜeń umoŜliwiło konstrukcję hipotez badawczych w następującej postaci: 1. Stopień homogamii zawieranych małŜeństw w Łodzi jest zróŜnicowany ze względu na cechy przestrzenne i demograficzno-społeczne. 2. Przestrzenny dobór matrymonialny osób zawierających małŜeństwa w większym stopniu jest uzaleŜniony od aktualnego miejsca zamieszkania niŜ miejsca urodzenia. 3. Dobór zawieranych małŜeństw jest silniej uwarunkowany cechami demograficzno-społecznymi współmałŜonków niŜ pochodzeniem rodzinnym. 4. ZróŜnicowanie doboru przestrzennego jest w róŜnym stopniu uwarunkowane cechami demograficzno-społecznymi małŜonków. Celami poznawczymi pracy są: 1. Ustalenie ogólnych tendencji w formowaniu się związków małŜeńskich w Łodzi w okresie transformacji społeczno-gospodarczej. 2. Weryfikacja teorii „pola wybieralności” R. F. Wincha (1958), określającej mechanizmy doboru małŜeńskiego, w warunkach transformacji społeczno-gospodarczej. 3. Identyfikacja cech przestrzennych małŜonków i ich doboru przestrzennego w Łodzi. 4. Określenie typowych cech doboru demograficzno-społecznego małŜeństw zawieranych w Łodzi. 5. Ustalenie stopnia wpływu cech demograficzno-społecznych osób zawierających małŜeństwo na ich przestrzenny dobór matrymonialny w Łodzi. 6. Próba typologii zawieranych małŜeństw ze względu na ich dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny. 1.3. Podstawowe pojęcia i koncepcje teoretyczne

Pojęcie doboru naleŜy ogólnie rozumieć jako dobieranie lub wybieranie najodpowiedniejszych jednostek lub przedmiotów, a takŜe zbiór (ogół) tak dobranych jednostek bądź przedmiotów (Multimedialna Encyklopedia PWN 2002). Dobór małŜeński jest dokonywaniem przez kandydatów optymalnego wyboru, czyli takiego, by współmałŜonek dawał maksymalną gwarancję osiągnięcia szczęścia i miłości (H. Mrzygłód 1996).

chęć awansu społecznego czy materialnego. dlaczego tak siebie oceniają. miejsce pracy. gdyŜ wyłącza względy materialne. iŜ reagują podobnie na określone sytuacje. jakie ma wykształcenie. z którego wynika. z kim chcą połączyć swoje dalsze losy. obserwujemy odmienność tego procesu. ale równieŜ liczne konsekwencje społeczne. Ludzie decydujący się na zawarcie związku małŜeńskiego znają swoje pozycje społeczne. źródło utrzymania. wykształcenie. Łobodzińska 1975). MoŜe więc występować zjawisko kamuflowania chęci poprawy bytu poprzez zaangaŜowanie emocjonalne (B. Warzywody-Kruszyńskiej (1974) cechy społeczne są „ukrytymi motywami” wyboru. a więc – poza nielicznymi przypadkami – wiedzą. zamieszkania. mają zbliŜone poglądy dotyczące roli męŜa i Ŝony itp. które poprzez wyznaczanie zasięgu kontaktów społecznych zakreślają granice kulturowego podobieństwa. ale i przesłanek intelektualnych. Są one szczególnie dotkliwie odczuwane w przypadku niewłaściwej decyzji. jaki zawód wykonuje partner. W naszym społeczeństwie dominuje obiegowy stereotyp. ale nieczęsto uświadamiają sobie. Wybór współmałŜonka wywołuje następstwa nie tylko dla dwojga zainteresowanych osób. powodując korozję społeczeństwa globalnego (H. stan cywilny. Zdaniem W. wykazują zbliŜone zainteresowania. wytwarzającymi „wzory ukryte”. Ŝe kryteria „atrakcyjności” wyznaczane są przez cechy społeczne. z jakiego typu rodziny pochodzi itp.8 Anna Janiszewska Dobór małŜeński rozpatrywano w niniejszym opracowaniu jako dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny. I to właśnie ma swoje źródło w ich społecznym podobieństwie (W. Śledząc zjawisko doboru małŜeńskiego na przestrzeni epok. Miłość jest uzasadnieniem modnym. Dobór przestrzenny potraktowano jako proces selekcji kandydatów ze względu na cechy przestrzenne: miejsce urodzenia. wyznanie. Dojrzały wybór dokonuje się nie tylko na podstawie uczuciowej skłonności. a nie jednostkowo-psychologicznie. Ŝe w dąŜeniu do małŜeństwa „nie wypada” powoływać się na względy pozauczuciowe. przynaleŜność społeczna. Analogicznie za dobór demograficzno-społeczny uznano taki sposób dobierania się partnerów. poznania i spotykania się przed ślubem. w którym kryteriami wyboru są takie cechy. jak: wiek. zawód (wyuczony i wykonywany). która moŜe prowadzić do konfliktów. Mrzygłód 1996). Wynika z tego. Ŝe partnerzy świadomie uznają się za atrakcyjnych. dochód i pochodzenie rodzinne. Warzywoda-Kruszyńska 1974). zakłóceń w pełnionych funkcjach i wreszcie do rozpadu rodzin. Autorka uzasadnia. które są zdeterminowane kulturowo. Nieuświadomiona ocena atrakcyjności wynika z tego. Są zatem świadomi tego. zwłaszcza gdy porówna się rodzinę tradycyjną. . zasadniczo zgodny z załoŜeniami aksjonormatywnymi. podobnie spędzają czas wolny.

Na podstawie literatury przedmiotu moŜna wyróŜnić trzy sposoby analizy wyboru współmałŜonka. W socjologii daje się wyróŜnić dwa nurty teoretyczne dotyczące wzorów doboru małŜeńskiego. Kojarzenie par przez rodziców było szczególnie waŜne wówczas. opracowany przez H. poprzez „chodzenie” ze sobą. w procesie wyboru partnera do małŜeństwa istnieją pewne bariery społeczne. śyczenia młodych. które powodują. B. MoŜna je sprowadzić do następujących twierdzeń: 1. Taki sposób badań został zapoczątkowany obserwacją. w trakcie którego para przeŜywa serię etapów znajomości od pierwszego przypadkowego spotkania. Jabłonowska 1975). Brane były pod uwagę kryteria majątkowe. w duŜym stopniu poza kontrolą rodziny. Kuchowicz 1975. Drugi z wyróŜnionych sposobów rozpatruje wybór współmałŜonka jako proces rozwoju. dziedziców majątku.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 9 zawierającą elementy patriarchalne. zaleŜał wybór partnera małŜeńskiego dla syna czy córki. analizie jego społecznych uwarunkowań i na poszukiwaniu czynników ograniczających swobodę kojarzenia się par. Ŝe w miarę upływu lat zmianom ulegały wzory doboru małŜeńskiego. 2. Od woli rodziców. Wreszcie trzeci sposób. co oznacza wolność rynku matrymonialnego i jednakowe szanse dla wszystkich uprawnionych do zawarcia związku. przynaleŜność klasowa. dziedziców nazwiska. aŜ do podjęcia decyzji o zawarciu małŜeństwa. Bystroń 1976. Ŝe doborem . S. Uwaga badaczy koncentruje się na ostatecznym rezultacie wyboru. gdy powstawanie nowego małŜeństwa miało zapewnić nowe ręce do pracy. iŜ spory odsetek zawieranych małŜeństw charakteryzuje się znacznym stopniem podobieństwa cech społecznych współmałŜonków. Badania empiryczne zarówno zachodnich. Zdecydowana większość badań koncentruje się na analizie selekcji małŜeńskiej. koligacje rodowe. co przejawia się w cechach społecznych i demograficznych charakteryzujących partnerów. Z. jak i polskich socjologów. pozycja społeczna mierzona odmiennymi niŜ dzisiaj wskaźnikami. Obecnie młodzi zawierają znajomości w trakcie wspólnej nauki. ich upodobania były uwzględniane w wyjątkowych przypadkach. Współczesne badania wykazują. dostarczyły jednoznacznych podstaw do stwierdzenia. proces wyboru partnera do małŜeństwa jest Ŝywiołowy. których bezpośrednio to dotyczyło. które określają pewne prawidłowości tego procesu. Badacze próbują wówczas ustalić czynniki. Taki sposób doboru chronił przede wszystkim interesy rodu i klasy społecznej (J. Łobodzińska 1975. a szczególnie ojca. Wienolda (1972) jest połączeniem obu wyróŜnionych wcześniej typów analiz występujących oddzielnie. Pierwszy traktuje ten wybór jako proces selekcji. nowe koligacje i przywileje. Z. pracy czy rozrywki. a nie tylko młodych. Ten typ prowadzenia badań jest mało popularny. Ŝe określone typy męŜczyzn poszukują określonych typów kobiet i odwrotnie. Dawniej kojarzenie pary małŜeńskiej było sprawą całej rodziny. z rodziną współczesną.

Ŝe wyborem współmałŜonka rządzi prawo społecznej homogamii wydaje się mocno zakorzeniony i niepodwaŜalny w literaturze. Ogólnie. przechodząc od sytuacji pierwszej sympatii do narzeczonego. dla kaŜdej osoby „pole wybieralności kandydatów na współmałŜonka”. Inaczej mówiąc. Badania Kerckhoffa wykazały przede wszystkim zmianę znaczenia miejsca zamieszkania oraz wykształcenia. z drugiej do lepszej oceny własnych szans. Pogląd mówiący. Jego analizy wykazały. W pierwszej z wymienionych interpretacji homogamię społeczną traktuje się jako funkcję moŜliwości. którzy są „łatwo dostępni”. zdaniem Wincha. Mechanizmy wyjaśniające podłoŜe działania zasady endogamii zostały syntetycznie ujęte w koncepcji „pola wybieralności” wzbogaconej o „teorię komplementarnych potrzeb” (R. Zmienne te działają w kierunku wyselekcjonowania dla kaŜdej jednostki grupy ludzi. tzn. Są to: rasa. w występowaniu norm społecznych nakazujących dokonywanie homogenicznych wyborów. Winch 1958). F. Winch za pomocą pojęcia „pola wybieralności”. w odmiennych wzorach aktywności oraz w odmiennym zasięgu i częstości kontaktów społecznych w poszczególnych segmentach struktury społecznej. zmienne te determinują.10 Anna Janiszewska małŜeńskim rządzi zasada endogamii. to drugie – wyraźnie wzrastało. z kim dana osoba będzie się spotykać. Natomiast w trakcie procesu wyboru. Koncepcję „pola wybieralności” uzupełnił A. wiek. Częstość kontaktów przyczynia się zatem z jednej strony do trafniejszej oceny wybranego. jak i narzeczonej(-go) przebiega w ramach „pola wybieralności”. doboru osób o cechach tych samych lub bardzo podobnych. B. religia. wewnątrz którego prawdopodobnie wybierze swego partnera. 1964). z którymi w sposób najbardziej prawdopodobny wejdzie ona w interakcje. Ukazanie zmiany znaczenia poszczególnych zmiennych społecznych w procesie wyboru współmałŜonka stanowi istotne rozwinięcie koncepcji „pola wybieralności”. Winch 1958. Liczba . Wyboru współmałŜonka dokonuje się spośród ludzi. przywiązuje się róŜną wagę do poszczególnych wyznaczników „pola wybieralności”. To pierwsze jako czynnik określający wybór. z którymi pozostaje się w codziennych kontaktach (R. F. miejsce zamieszkania. Hollingshead 1950. Kerckhoff (1971). stowarzyszać i określają. W. J. F. dochody i poziom wykształcenia. ze względu na które moŜna dostrzec homogamię małŜeństw. A. Ŝe cały proces wyboru (a więc zarówno wybór pierwszej sympatii. na poszczególnych jego etapach. Społeczne uwarunkowania wyboru kandydata czy kandydatki na współmałŜonka(-kę) określił R. malało. Według niego istnieje szereg zmiennych. przyczyn podobieństwa społecznych cech partnerów upatruje się w dwóch sferach: 1. klasa społeczna. C. 2. Good. wielkość grupy zawodowej.

Drugi typ wyjaśnień dotyczący homogamii małŜeństw ma charakter normatywny. Winch (1958) w „teorii komplementarnych potrzeb”. analizowanego jako proces selekcji. Ŝe procesem wyboru współmałŜonka rządzi prawo społecznej homogamii. których system wartości jest zgodny z jego systemem. Podejmowano takŜe próby ustalenia. W swojej koncepcji godzi on dwa przeciwstawne stanowiska dotyczące prawideł rządzących procesem wyboru partnera. Davies 1962). klasy czy warstwy społecznej niŜ pochodzący z innych klas czy warstw. Drugim. Dotychczasowa wiedza uzyskana poprzez badania socjologiczne nie ogranicza się tylko do stwierdzenia. E. Istotnego pogłębienia wiedzy dotyczącej wyboru współmałŜonka dokonał R. Pierwszym takim filtrem są cechy społeczne kandydata czy kandydatki. ale ich działanie nie jest równoczesne. najbardziej znanym teoretykiem doboru małŜeńskiego. jest badacz amerykański . Wreszcie trzeci czynnik „filtrujący” to komplementarność potrzeb. W tak zakreślonym polu wybieralności działa następny „filtr”. niŜ takiej samej strukturze emocjonalnej. Spośród odpowiednich ze względu na cechy społeczne kandydatów wybierane są raczej osoby o komplementarnej. Kerckoff. jakim jest uznawany system wartości. Liczba kandydatów ulega więc dalszemu ograniczeniu. F. jak i tendencja do heterogamii. K. z którymi liczba kontaktów jest mniejsza. obok R. C. Wincha. Ostateczny wybór dokonywany jest juŜ spośród wąskiego kręgu osób o komplementarnej wobec wybierającego strukturze osobowości (A. wartości i potrzeby stanowią „czynniki filtrujące” w procesie wyboru współmałŜonka. do którego naleŜą ludzie o takiej samej czy podobnej biografii społecznej. jak przebiega proces wyboru juŜ wewnątrz określonych „społecznych ram”. Zasięg kontaktów społecznych oraz wiąŜąca się z nimi liczba i rodzaj informacji wyznaczają takŜe kryteria atrakcyjności partnera. F. Ŝe analizowane zmienne: cechy społeczne. którzy są podobni do jednostki wybierającej pod względem społecznej biografii. Wewnątrz pola wybieralności dokonywane są natomiast wybory heterogeniczne. Cechy społeczne partnerów tworzą dla nich pole wybieralności.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 11 informacji potrzebnych do oceny przedstawiciela czy przedstawicielki własnej klasy społecznej jest mniejsza niŜ niezbędna do oceny ludzi naleŜących do innych odłamów społeczeństwa. Ukazuje on wzory podobieństwa cech partnerów jako rezultat preferowania przez część wybierających osób sobie podobnych „społecznie” oraz zmuszania przez sankcje społeczne do czynienia wyborów homogenicznych. co jednostka dokonująca wyboru. Twierdzi. dojrzałych do małŜeństwa ludzi dokonują selekcji tych. Ŝe proces ten charakteryzuje zarówno tendencja do homogamii. Za godnych uwagi czy branych pod uwagę wybierający uznaje tych. Spośród ogółu młodych. Większą szansę uznania za „atrakcyjnych” mają ludzie naleŜący do tej samej. Na podstawie wyŜej wymienionej teorii doboru współmałŜonka stwierdzono.

Są to modele: stopniowej dyferencjacji. a nie od dóbr moŜliwych do nabycia na rynku towarów i usług (kategoria dóbr produkowanych przez gospodarstwa domowe jest szeroka i sięga od jakości posiłków. reputacja). Becker 1990). Golinowska 2002). Krzyszkowski 1993). Opisane teorie dominowały w amerykańskiej socjologii małŜeństwa i rodziny do końca lat siedemdziesiątych XX w. L.12 Anna Janiszewska B. Bodziec to satysfakcja uzyskiwana przez partnerów poprzez wizualne. audytoryjne i nieinterakcyjne środki (np. Jak twierdzi autor. gdy korzyści. wartości i roli. gdy zwiększa ono osiąganą przez nich uŜyteczność”. Jak pisze G. Ŝe do małŜeństwa dochodzi wtedy i tylko wtedy. nie podejmują zaś analizy przebiegu procesu „chodzenia ze sobą” i zalotów. Oznacza. mianowicie cztery modele analizy stosunków przedmałŜeńskich.autor teorii SVR. Dlatego jednostki postrzegane jako mniej atrakcyjne będą miały mniejsze szanse na zawarcie małŜeństwa (G. we wzajemnie wyznaczonych rolach. istnienie rynku małŜeńskiego zakłada implicite. prestiŜu. wzrostowej konwergencji i dywergencji oraz stadiów rozwojowych. . W przypadku małŜeństwa czy rynku małŜeńskiego. jakie ich charakteryzują. specyficzne cechy rozwojowe związków oraz typ przyczyn uŜytych do wyjaśnienia zmian. liczby dzieci. bodźca. jednostka musi dokonać racjonalnej oceny sytuacji i optymalnej alokacji szeroko pojętych ograniczonych zasobów. Murstein (1987). W latach osiemdziesiątych minionego stulecia pojawiły się nowe propozycje badawcze. wypoczynku. Wymienione analizy koncentrują się na wstępnym etapie selekcji. Badania ekonomiczne lat osiemdziesiątych wieku XX doprowadziły do opracowania modeli doboru małŜeńskiego wzorowanych na prawach mikroekonomii (S. Kryteriami podziału modeli są: natura zmiany. W tym zakresie ciągle obowiązują schematy stworzone przez badaczy sprzed kilkudziesięciu laty (J. Drugi etap (wartości) stanowi wymianę i ocenę wartości dokonującą się w procesie interakcji werbalnej. Oczekiwany poziom uŜyteczności tych dóbr będzie stanowił podstawę decyzji o wejściu w związek małŜeński. tak samo jak w innych sytuacjach opisywanych przez mikroekonomię. tzn. tj. Taka alokacja w modelu statycznym w przypadku małŜeństw dokonuje się dzięki istnieniu rynków małŜeńskich. Ŝe dobór partnerski jest ustrukturalizowany i podlega dającym się opisać prawidłowościom. Trzeci etap (roli) zawiera rozwaŜania dotyczące zdolności partnerów do funkcjonowania w parze. gdy poprawia ono sytuację obojga partnerów. do „jakości” relacji partnerskiej w związku). są wyŜsze od korzyści z pozostania w stanie bezŜennym. jakie obie jednostki odnoszą z małŜeństwa. Warunkiem koniecznym utworzenia małŜeństwa jest sytuacja. Pojęcie rynku nie odbiega tu od standardowego znaczenia nadawanego temu terminowi w analizie ekonomicznej. Równocześnie. poziom uŜyteczności zaleŜy tu od dóbr wytwarzanych przez gospodarstwo domowe. wczesnego determinizmu. Ŝe wycenia on uczestników w zaleŜności od cech. Becker (1990): „zakładamy.

Odpowiednio do dynamizmu swojego charakteru ludzie będą określani jako endodynamicy. Mazur. endostatycy. jakie cechy powinien mieć poŜądany partner. odzwierciedlający oczekiwania i ocenę pozycji aktora na rynku. jaka praca byłaby dla nich odpowiednia (preferencje jednostkowe).Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 13 Dynamiczny model rynku małŜeńskiego skonstruowany został na przykładzie mikroekonomicznego modelu poszukiwania pracy przez V. Paradoksalnie. przyjął i konsekwentnie stosował taką terminologię. egzostatycy. akceptując niŜszą płacę. egzodynamicy. Struktura problemu decyzyjnego dla aktorów na rynku małŜeńskim jest identyczna. Biorąc pod uwagę dynamizm charakteru (właściwości sterownicze dotyczące przetwarzania energii) moŜna wyróŜnić wyraźnie rozgraniczone jego zakresy: endodynamizm. dlatego ich „cena” na rynku będzie wysoka. tworząc teorię układów samodzielnych. Mazur sformułował w postaci twierdzeń szczegółowych. jaką stosuje się w naukach ścisłych. odpowiadają tu płacy akceptowalnej. Jedno z nich odnosi się do nawiązywania kontaktu i mówi. statycy. Istnieje więc optymalny poziom czasu poświęconego na szukanie. Takie zagroŜenie będzie głównie dotyczyło najlepiej usytuowanych kobiet i najgorzej usytuowanych męŜczyzn (T. Podstawowy jest tutaj czynnik płacy akceptowalnej. Na rynku pracy pracobiorcy mają pewne oczekiwania co do tego. endostatyzm. Ŝe im mniejszy jest współczynnik . egzostatyzmi i egzodynamizm. Człowiek jest traktowany jako system autonomiczny. pobieranie informacji i energii z otoczenia. właśnie te najwyŜej i najniŜej sklasyfikowane jednostki będą miały największy problem ze znalezieniem partnera. Mazura (1999). Po przekroczeniu tego poziomu moŜliwość nieznalezienia pracy jest zdecydowanie większa. wychodząc z zasady zachowania energii. wzorował się na matematycznym opisie zjawisk cieplnych związanych z nagrzewaniem i ostyganiem ciał. utrzymywanie się w równowadze funkcjonalnej. poniewaŜ wszystkie funkcje systemu autonomicznego są spełniane w organizmie ludzkim: oddziaływanie na otoczenie. przetwarzanie ich i przechowywanie. Tematyka doboru partnera jest takŜe treścią teorii układów samodzielnych M. M. ZaleŜność poszczególnych przejawów dynamizmu M. K. W obliczu braku ofert pracy zapewniających akceptowalny poziom zarobków pracobiorcy mogą poświęcić więcej czasu na poszukiwanie innej pracy lub obniŜyć swoje oczekiwania płacowe. stąd ich cena na rynku małŜeńskim będzie niska. Tymicki 2001). statyzm. Niektóre jednostki będą bardziej poszukiwane. a inne nie będą poszukiwane. PoniŜej wymaganego poziomu płacy pracobiorcy nie będą skłonni do podjęcia pracy. Teoria wyjaśnia podstawy funkcjonowania organizmu ludzkiego w kategoriach jego energetyki i informacji oraz emocji. Preferencje co do tego. W modelu tym przeprowadza się analogię pomiędzy poszukiwaniem pracy a poszukiwaniem odpowiedniego partnera na rynku małŜeńskim. Oparł się na prawach natury. Oppenheimer (1988).

Dlatego teŜ zakaz kazirodztwa pełni funkcję tamy wobec takiego przemieszania ról. Za tym. czyli egzogamia to tyle. co małŜeństwo „na zewnątrz” – por. W. odsyła do relacji w rodzinie. od. sformułowana przez B. mistyfikacja i konformizm) Z antropologicznego punktu widzenia istnieją wyraźnie określone reguły wybierania męŜa i Ŝony w róŜnych społeczeństwach.. czy korzenie zakazu są bardziej biologiczne. Kopaliński 1989) jest nakaz zawierania małŜeństwa z partnerem(-ami) spoza pewnej grupy . Ŝe tabu kazirodztwa jest zdeterminowane genetycznie. oddziaływanie partnera rozeznawanego na partnera rozeznajacego i oddziaływanie otoczenia rozeznawanego. egzogamia i endogamia (B. Malinowski 2000). ekso – [na] zewnątrz. stopień. Ŝe dzieci mają naturalną skłonność do wyboru jako seksualnych partnerów swoich rodziców ze względu na łączące ich z nimi naturalne więzi intymne.14 Anna Janiszewska dynamizmu. czy teŜ raczej kulturowe i stanowią jedynie konwencję społeczną. Levi-Strauss zakaz kazirodztwa pojawił się dla zapewnienia wymiany partnerów małŜeńskich pomiędzy grupami. Ostasz 2001). której autorem jest C. dla których zakaz incestu jest powszechny. takŜe rodzaj sankcji społecznej. w związku z czym w grę wchodzą oddziaływania trojakiego rodzaju. Sformułowano kilka teorii wyjaśniających przyczyny. Jabłoński. L. Zakaz kazirodztwa (bądź zakaz incestu) dotyczy niemoŜliwości nawiązywania relacji seksualnych między krewnymi oraz zawierania między nimi małŜeństw. Do podstawowych reguł rządzących wyborem partnera(-ów) – głównie małŜeńskich – naleŜą: zakaz kazirodztwa. Stosując metodę systemową w procesie rozeznawania charakteru jednego partnera przez drugiego moŜna potraktować obu partnerów jako sprzęŜone ze sobą systemy. mogą przemawiać dane na temat wad wrodzonych potomstwa zrodzonego ze związków kazirodczych. Związki i małŜeństwa pomiędzy przedstawicielami róŜnych grup zacieśniają więzi i studzą ewentualną wrogość (D. Treścią reguły egzogamicznej (z gr. Zmienności kulturowej podlega jednak krąg ludzi. Druga teoria zakładająca społeczne pochodzenie tabu kazirodztwa. Sam zakaz kazirodztwa występuje we wszystkich znanych kulturach. Dopuszczanie takich związków między rodzicami a dziećmi powodowałoby rozsadzanie struktury rodzinnej od wewnątrz poprzez pomieszanie ról rodzicielskich z partnersko-seksualnymi. tym mniejsza jest zdolność nawiązywania kontaktu z innymi ludźmi. Biorąc pod uwagę wpływ kaŜdego z tych oddziaływań otrzymuje się trzy rodzaje złudzeń charakterologicznych (omyłka. Według pierwszej. Malinowskiego (1987). jaką pociąga za sobą złamanie zakazu. z 1967 r. w jakim dopuszcza się wyjątki od zakazu i to kto moŜe z nich skorzystać. których zakaz ma dotyczyć. Zakłada się w niej. Inne teorie akcentują społeczne pochodzenie tego zakazu. oraz zmierzających do rozstrzygnięcia kwestii. Są to: oddziaływanie partnera rozeznającego na partnera rozeznawanego.

Ostasz 2001). Pod większą bądź mniejszą presją społeczną (głównie ze strony rodziny) we współczesnych społeczeństwach zachodnich endogamia przybiera postać wyznaniowej. ale nie przez męŜczyznę – jeśli w historii występował. . Fakt uwolnienia wyboru małŜonków z ograniczeń niesionych przez aranŜację rodziców wydaje się nam. jednoznacznym dobrodziejstwem. w domu. Z egzogamii i endogamii silniejsza wydaje się ta druga. rodziny lub większy krąg krewniaczy (prowadzący do małŜeństwa aranŜowanego). małŜeństwo „w obrębie” – W. Tam. ograniczają go silne preferencje związane ze strategiami reprodukcyjnymi i seksualnymi. co oznacza. Wybór na tym etapie moŜe być względnie wolny albo ograniczony poprzez konieczność uwzględniania preferencji innych osób. PowyŜej określone reguły dotyczące wyboru partnera wyznaczają jedynie pewien krąg osób. gdzie następuje złamanie endogamii warstwowej. Ŝe jeśli słabnie presja społeczna na ich przestrzeganie. Reguła endogamiczna (z gr. Kopaliński 1989) nakazuje zawieranie małŜeństwa z partnerem(-ami) naleŜącym do pewnej ściśle określonej grupy społecznej. wolny wybór dokonywany przez męŜczyznę i kobietę (oczywiście wybór nigdy nie jest wolny w ścisłym tego słowa znaczeniu. W społeczeństwach zachodnich reguła egzogamiczna pokrywa się w zasadzie z zakazem kazirodztwa. wybór dokonywany przez męŜczyznę. Pozostałe dwie mają charakter czysto kulturowy. ale nie przez kobietę. to rzadko i był raczej ukryty. Spośród naleŜących do niego osób musi dojść do wyboru kogoś konkretnego. które są nieco inne u obu płci). Mamy w tym zakresie cztery zasadnicze moŜliwości: 1. endon – wewnątrz. Endogamia występuje zarówno w społeczeństwach egalitarnych. a funkcjonuje tylko zakaz kazirodztwa (B. 4. Skład grupy egzogamicznej jest odmiennie określany w zaleŜności od społeczeństwa i wypracowanych przez niego reguł pokrewieństwa. 2. 3. Jabłoński. samorzutnie i na podstawie wewnętrznych dyspozycji i skłonności indywiduum.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 15 społecznej. albo ta pierwsza nie istnieje. Ostasz 2001). L. Malinowski 2000). w którym ludzie kierują się w wyborze partnera schematami nieświadomie przejętymi od rodziców. nie będą przestrzegane. wybór dokonywany przez kobietę. jak i klasowych. Występuje jednak zjawisko. wybór dokonywany przez rodziców. Jabłoński. dochodzi do małŜeństwa z kimś z klasy wyŜszej – hipergamii lub do małŜeństwa z kimś z klasy niŜszej – hipogamii (D. Spośród trzech wyŜej wymienionych reguł najmocniejsze genetyczne korzenie ma zakaz kazirodztwa. Zgodnie z tym bezpośredni wybór przez rodziców zostaje zastąpiony przez wybór pod wpływem rodziców. W tym ostatnim przypadku mówi się o endogamii warstwowej. etnicznej lub intelektualnej (D. członkom społeczeństwa Zachodu. L.

DOBÓR ZE WZGLĘDU „NA CENĘ” PARTNERÓW I ICH STATUS MATERIALNY DEMOGRAFIA DOBÓR NOWOśEŃCÓW Z UWAGI NA CECHY DEMOGRAFICZNE.16 Anna Janiszewska Przedstawiony dorobek teoretyczno-metodologiczny doboru małŜeńskiego wytycza ramy badań empirycznych w tym zakresie (rys. Slany 2002a). SPOŁECZNO-ZAWODOWE. 1. alternatywne formy Ŝycia małŜeńskiego (K. 2). . w kaŜdym ustroju ekonomiczno-społecznym obowiązywały w społeczeństwie normy obyczajowe i etyczne wyznaczające sposób definiowania małŜeństwa oraz jego zadania i funkcje. kiedy to zaczęły się wyodrębniać i intensyfikować nowe. NARODOWOŚCIOWE GEOGRAFIA ANALIZY DOBORU Z UWAGI NA CECHY DEMOGRAFICZNE. PRZESTRZENNE I POCHODZENIE RODZINNE Rys. RASOWE. SOCJOLOGIA BADANIA HOMOGAMII I HETEROGAMII POD WZGLĘDEM POCHODZENIA SPOŁECZNEGO MAŁśONKÓW ANTROPOLOGIA KULTURY SPOŁECZNO-KULTUROWE REGUŁY RZĄDZĄCE PROCESEM WYBORU PARTNERÓW PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCIOWY I CHARAKTEROLOGICZNY DOBÓR PARTNERÓW DOBÓR MAŁśEŃSKI EKONOMIA RYNEK MAŁśEŃSKI. Tradycje instytucjonalnego definiowania małŜeństwa sięgają czasów Arystotelesa i Platona i były niemal powszechnie obowiązujące aŜ do lat sześćdziesiątych XX stulecia. 1). Na kaŜdym etapie rozwoju historycznego. Zagadnienie doboru małŜeńskiego w badaniach naukowych Źródło: opracowanie własne na podstawie literatury Sposoby definiowania małŜeństwa wynikają z istoty i charakteru tego zjawiska społecznego i uwzględniają wielopostaciowość i wielowymiarowość samego związku (rys. SPOŁECZNO-EKONOMICZNE. Najczęściej opierały się one na aspektach instytucjonalnych w postaci aktów prawnych (państwowych lub kościelnych) bądź wypowiedzi autorytetów-moralistów lub teŜ specjalistów róŜnych dyscyplin naukowych. ŚRODOWISKOWE.

Eshlemana (1985. W większości definicji małŜeństwa proponowanych przez socjologów i psychologów pojawia się określenie jego istoty przez cechy związku. by za małŜeństwo uwaŜać „społecznie akceptowany związek jednostek w rolach męŜa i Ŝony z kluczową funkcją legalnego rodzicielstwa”.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 17 Definiowanie istoty małŜeństwa poprzez eksponowanie cech związku jest najczęstszym sposobem ujmowania jego charakteru. Sposoby definiowania małŜeństwa Źródło: opracowanie własne na podstawie literatury . ZWIĄZEK KOBIETY I MĘśCZYZNY PRZYMIERZE PODNIESIONE DO GODNOŚCI SAKREMENTU WSPÓLNOTA UCZUĆ. istnieje konsensus co do tego. Ŝe małŜeństwo to „związek prawny między męŜczyzną i kobietą. Zaś Słownik języka polskiego z 1998 roku (red. KONTRAKT SYSTEM LUB PODSYSTEM RODZINY Rys. które występują międzykulturowo i ponadczasowo. R. PRAGNIEŃ I DÓBR MATERIALNYCH MAŁśEŃSTWO JAKO PROCES WYPRACOWYWANIA RÓL INSTYTUCJA O OKREŚLONYCH PRAWACH I OBOWIĄZKACH STOSUNEK SPOŁECZNY. STAN. M. 2. s. określony prawem obowiązującym w danym społeczeństwie oraz nakazami i normami ustanowionymi przez państwo lub teŜ przez prawo i kościół”. Szymczak) ogranicza się tylko do określenia. RównieŜ w ujęciach słownikowych małŜeństwo na ogół traktowane jest jako związek kobiety i męŜczyzny uznawany przez prawo. która zaproponowała. Reiss (1980. s. J. Zdaniem innego socjologa. UKŁAD. 50). Ŝe „małŜeństwo jest związkiem prawnym męŜczyzny i kobiety mającym na celu utworzenie rodziny”. mający na celu stworzenie rodziny. 78). Ŝe małŜeństwo łączy wiele kryteriów. Mały słownik języka polskiego (1968) podaje. religię lub obyczaj. Próbę stworzenia uniwersalnej definicji małŜeństwa podjęła I.

powołanym w celu wspólnego poŜycia. genetyczny. Stephensa (1964. − wysoce zinstytucjonalizowany i zeschematyzowany układ łączący. 2. „małŜeństwo jest to społeczny. W grę wchodzą tu równieŜ wzajemne satysfakcje emocjonalne”. to jednak starają się zdefiniować jego istotę poprzez antycypowane zadania. 77). które zakładają pewną stałość. współpracy dla dobra rodziny. seksualny związek rozpoczynający się publicznym obwieszczeniem i zobowiązaniem podejmowanym z myślą o jego trwaniu. . gdyŜ między nimi zachodzi przynajmniej pięć rodzajów związków: 1. N. TakŜe w ujęciu W. gdyŜ jest w duŜej mierze sprawą prywatną. Tyszki (1974. według którego „małŜeństwo jest legalnym. − społeczne uznanie lub przyznanie poparcia związkowi seksualnemu i rodzeniu dzieci bez jakiejkolwiek utraty pozycji we wspólnocie bądź społeczeństwie. s. s. Skolnick (1978. s. „Związkowy” charakter przypisuje małŜeństwu wielu badaczy. która określa obopólne prawa i obowiązki współmałŜonków oraz prawa i obowiązki dotyczące wzajemnych stosunków między współmałŜonkami i ich przyszłymi dziećmi”. poniewaŜ kaŜda rodzina powstaje z zawarcia związku małŜeńskiego. zatem małŜeństwo jest synonimem rodziny. legalny. względnie trwałym związkiem kobiety i męŜczyzny. całkiem poza małŜeńskimi parami. w którego skład wchodzi jeden męŜczyzna i jedna kobieta. − związek łączący w stosunki. ale równieŜ publiczną. socjologa amerykańskiego. MałŜeństwo jest bowiem związkiem pomiędzy dwojgiem ludzi. lecz to coś więcej niŜ związek w parze – to instytucja. Ŝe małŜeństwo zawsze miało podwójny aspekt. osobistą. 5). oddzielną egzystencję. jak czyni to L. s. która uwaŜa. − bardziej interes publiczny niŜ rzecz prywatną. 25–26). nawet jeśli dopatrują się w nim cech instytucjonalnych. oraz wzajemnej pomocy. intrygujący jego badaczy.18 Anna Janiszewska Kryteria te obejmują: − związek heteroseksualny. Jako przykład moŜe słuŜyć próba zdefiniowania istoty małŜeństwa podjęta przez A. To wszystko jest objęte umową małŜeńską. Janiszewski (1986. a więc głównie wychowywania dzieci. − załoŜenie wspólnych i wzajemnych praw i zobowiązań pomiędzy małŜonkami. MałŜeństwo zdaje się prowadzić swą własną. MoŜna równieŜ. Do definicji wskazujących na „związkowy” charakter małŜeństwa naleŜy zaliczyć propozycje Z. strukturalny. traktować małŜeństwo w relacji z rodziną. gdyŜ małŜeństwo tworzy podstawowy element struktury rodziny – mąŜ i Ŝona z chwilą urodzenia się lub adopcji dziecka stają się rodzicami. 237– 238).

w jakie wchodzi człowiek w swoim Ŝyciu. jak i jedność celów. wysublimowanych. obyczaje i religie.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 19 3. W większości definicji. intymny i satysfakcjonujący związek oddziałujących na siebie róŜnych osobowości daje moŜliwości odgrywania wielu specyficznych ról w przeróŜnych obszarach ludzkiego doświadczania. UwaŜa się go w większości społeczeństw za warunek konieczny zalegalizowania procesów prokreacji. Starają się wykazać. Ŝe „kaŜde małŜeństwo wyodrębnia się jako związek dwu osób (diada). w przeciwieństwie do większości socjologów. Ŝe termin „małŜeństwo” odnosi się tylko do określonego typu związków międzyludzkich. ideologiczny. obyczajowych i religijnych. bywania razem) niepowtarzalnych cech. Osobowy. Niektórzy socjolodzy nie rozstrzygają. Podobnie definiuje małŜeństwo H. nieporównywalnego z innymi związkami. bo wiele czynności związanych z Ŝyciem małŜeńskim odnosi się jednocześnie do działań wykonywanych na rzecz rodziny. 4. 20). jakie stanowią mąŜ i Ŝona. 5. Kirkpatricka (1955. podkreśla odrębność instytucji małŜeństwa wobec instytucji rodziny. co moŜna potraktować jako próbę definicji małŜeństwa. ujmujących małŜeństwo jako związek. który uwaŜa. L. 427). Stasiak (1975. Janiszewski (1986). małŜeństwo ma cechy związku szczególnie intymnego. uwaŜanego za jednego z najwybitniejszych znawców problematyki małŜeństwa i rodziny. jak i więzi łączących go z innymi strukturami. formalnych atrybutów ze wskazaniem na istnienie pewnych. wspólnotowym i związkowym. s. Traktowanie małŜeństwa jako rodzaju wspólnoty jest jednoznaczne z przypisywaniem mu pozainstytucjonalnych. autora znanej pracy o rodzinie jako procesie i instytucji. poniewaŜ oceny dotyczące instytucji małŜeńskiej korelują w zasadzie z ocenami wypowiadanymi na temat rodziny czy zjawisk Ŝycia rodzinnego traktowanych jako wartości. UwaŜa on. czy małŜeństwo ma cechy związku. a niekiedy i obcowania seksualnego. organizacyjny. Ŝe specyficzne cechy tego układu i typ stosunków wewnątrz niego. bowiem istotne zadania i cele małŜeństwa wchodzą w skład lub łączą się ściśle z podstawowymi zadaniami i celami rodziny. czynią małŜeństwo jednocześnie tworem instytucjonalnym. funkcjonalny. którego trwałość zaleŜy w duŜym stopniu od charakteru i treści więzi zachodzących między nimi”. twierdząc. Według C. Związek ten jest uznawany i regulowany przez prawo. instytucji czy wspólnoty. wypracowanych wspólnie w toku wcześniejszego etapu poznawania się („chodzenia” ze sobą. s. Wspólnotowy charakter małŜeństwa moŜe oznaczać jedność dwóch dotąd odrębnych indywidualności. do określonych związków między osobnikami płci odmiennej. Ŝe z reguły trwa ono dłuŜej niŜ rodzina w znaczeniu czasu pełnienia przez męŜa i Ŝonę ról rodzicielskich. dla jakich małŜeństwo zostaje . Ŝe jest to związek zalegalizowany w świetle obowiązujących norm prawnych. podkreśla się.

wypracowywanie strategii wspólnego Ŝycia. Wspólnota w tym ujęciu to jedność oczekiwań. gdzie jest wygrywający i przegrywający. RównieŜ poszukiwanie całkowitej wspólnoty moŜe być traktowane jako wyraz dąŜeń do wolnego. Braun-Gałkowska 1985. Ujęcie wspólnotowe oznacza jedność działania. Wspólnotowy charakter małŜeństwa jest akcentowany w próbach definiowania go przez socjologów i psychologów. NaleŜy do nich: zaspokajanie potrzeb uczuciowych. ani nawet do gry. działań w odpowiedzialności za trwałość związku (A. wspólnotę egzystencji. Dzięki małŜeństwu rodziców. M. 55). s. Ziemska (1975. małŜonków łączy wspólnota gospodarowania dobrami i wspólna troska o ich zdobywanie i pomnaŜanie (F. H. Jeśli przez pojęcie wspólnoty rozumie się naturalne zespolenie ludzi ze względu na wspólnie odczuwany cel i podobne wzajemne uczucie oraz naturalne wspólne dąŜenie. w której mogą wygrać oboje lub przegrać oboje zaleŜnie od sposobu gry i typu relacji uczuciowych między partnerami” (M. czy nie przeciwstawiają się dąŜeniom do pogłębiania kontaktu. Chombart de Lauwe. które decydują się dalsze Ŝycie spędzić razem”. O wspólnotowym charakterze małŜeństwa decydują specyficzne cele. „pragnienie całkowitej wolności w wyborze partnera oraz moŜliwości zmiany. M. który sądzi. Jest to raczej gra. która jest sposobem Ŝycia osiągającym swój cel wspólnie przez dwie osoby. 53) uwaŜa. s. który przez to trwanie wieloaspektowej wspólnoty Ŝycia dąŜy do urzeczywistnienia wspólnego dobra. dzieci stają się współwłaścicielami majątku. to małŜeństwo oparte na takich podstawach moŜna potraktować jako wspólnotę. Ŝe „małŜeństwo tworzy jedność dwu róŜnych indywidualności. realizującą się w procesie interakcji małŜonków. Braun-Gałkowska (1980) proponuje. poszukiwaniom całkowitej wspólnoty?” (A. wspólne pragnienie posiadania i wychowania potomstwa. Takie ujęcie małŜeństwa dominuje w psychologicznych jego koncepcjach. współdziałanie. Kotlarska-Michalska 1998. czyli zbieŜność uczuć i pragnień. wspólne dąŜenie do poprawy warunków materialnych. Adamski 1982. Autorka przytacza ciekawe określenie wspólnoty małŜeńskiej według R. Mucchielli’ego. innych potrzeb psychicznych i społecznych oraz seksualnych. wspólne planowanie i realizowanie zadań. wspólne gromadzenie dóbr. Kotlarska- . Wielu socjologów i psychologów wskazuje na wspólnotowe cechy małŜeństwa. by małŜeństwo definiować jako wspólnotę w zamierzeniu trwałą. nieobciąŜonego kontrolą. w której jest pewnego rodzaju równowaga wygranych i zadowoleń. Ŝe „egzystencja małŜeńska nie powinna być podobna do gry we dwoje. dwu niepowtarzalnych osobowości. wzajemna pomoc w osiąganiu celów indywidualnych. samodzielnego poszukiwania odpowiedniego partnera.20 Anna Janiszewska zawarte. wartości. 25). s. s. Jak zastanawia się francuski socjolog P. 223). Charakter ten ujmowany jest w kategoriach jedności. Za małŜeństwo uwaŜa ona związek trwający całe Ŝycie.

Dzięki temu małŜeństwo jest postrzegane jako warunek wstępny organizacji rodziny. Charakteryzuje się ono róŜnymi typami doznań i przeŜyć psychicznych. nazywanych stereotypowo miłością. T. W kaŜdym społeczeństwie nakłada się na tę instytucję określone prawa i obowiązki. Jak zauwaŜa L. Adamski (1982. 16). jak i bezpiecznej przynaleŜności do współmałŜonka. we . s. proponowanych szczególnie przez socjologów rodziny. który uwaŜa. s.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 21 Michalska 1998. 56). według którego „małŜeństwo jest zinstytucjonalizowanym układem łączącym w pary męŜczyzn i kobiety”. w tym przede wszystkim przypisujących dzieciom ich rzeczywistych lub domniemanych rodziców. czyli formalnie zawartym związku. zarówno ze względu na charakter stosunków panujących wewnątrz małŜeństwa. W wielu definicjach. jak i własności. Good (1964. kultury. 29). sąsiedzkich. Wątpliwości te pojawiły się na skutek zaobserwowanej przez niego wśród młodzieŜy tendencji do poszukiwania miłości romantycznej. Będąc tak zinstytucjonalizowane. stwarza mnóstwo konsekwencji dla samych zainteresowanych oraz ich krewnych. MałŜeństwo moŜe być definiowane jako wspólnota uczuciowa. małŜeństwo to pewien zespół środków instytucjonalnych umoŜliwiających społeczeństwu wykonywanie zadań wiąŜących się z prokreacją i socjalizacją swych członków oraz określających stosunki pokrewieństwa w ramach grupy. małŜeństwu przypisuje się cechy instytucjonalne. MałŜeństwo. s. 428). a przede wszystkim w zadaniach. grupy krewnych. przejawiające się w funkcjach. s. s. zinstytucjonalizowanym w świetle prawa i obyczaju. jeśli zaistnieją warunki do wykształcenia się specyficznego klimatu w formalnym. religii. Większość badaczy definiujących istotę małŜeństwa poprzez podkreślanie cech wspólnoty stara się jednocześnie uwypuklić fakt. „w naszym kręgu kulturowym istotnym czynnikiem zawarcia związku małŜeńskiego jest osobiste zaangaŜowanie się emocjonalne męŜczyzny i kobiety”. Kirkpatrick (1955. 3). jak twierdzi W. koleŜeńskich. Janiszewski (1986. jakie winni wypełniać małŜonkowie wobec siebie i wobec: społeczeństwa globalnego. Większość socjologów rodziny optuje za przypisywaniem małŜeństwu cech instytucji. Jak twierdzi F. s. Wspólnotowe cechy przypisuje małŜeństwu wspomniany wyŜej C. Ŝe dzięki małŜeństwu zaspokajane są potrzeby wzajemnego posiadania. zarówno w sensie wspólnych dochodów. 31–32). Ŝe małŜeństwo jest wspólnotą ekonomiczną. zakłada pewną stałość i dostosowanie do społecznych norm. Do najbardziej znanych określeń małŜeństwa jako instytucji naleŜy definicja H. Christensena (1964. jak i ze względu na konsekwencje formalne wynikające z grania ról małŜeńskich. kręgów towarzyskich. przy jednocześnie występującej potrzebie wolności seksualnej.

na dalszy plan odsuwają sprawy potomstwa i rodziny. poniewaŜ to społeczeństwo ponosi ryzyko konsekwencji zawarcia małŜeństwa. Z bogatego juŜ dorobku empirycznego w dziedzinie socjologii małŜeństwa wynika. ale jest sprawą grupy społecznej i jej członków. a coraz bardziej związkiem opartym na więzi osobowej. MałŜeństwo jest zatem rzeczą publiczną we wszystkich społeczeństwach. 61). współmałŜonkowie myślą głównie o osobistym i wzajemnym szczęściu. inni są skłonni klasyfikować je jako podsystem rodziny. Ŝe poślubiając partnera. osiągniętego poprzez zachodzące. jak wszystkie inne systemy w ramach rodziny. L. 29) twierdzi. a ich urzeczywistnianie związane jest z czysto małŜeńskimi funkcjami w obrębie rodziny. ale jako efektu nowo powstałego poziomu funkcjonowania. Niektórzy badacze psychologicznych aspektów funkcjonowania małŜeństwa uwaŜają. Jak twierdzi J. aby małŜonkowie zamierzali całe swe Ŝycie i cały swój czas wolny poświęcić wyłącznie dla dzieci i domu. jak i zasadami Ŝycia małŜeńskiego rządzą bowiem złoŜone zasady prawne. jest systemem społecznym w tym znaczeniu. W Ŝadnym społeczeństwie nie oznacza ono jedynie związku dwóch osób. L. s. Za ujęciem małŜeństwa jako systemu czy podsystemu optują najczęściej psycholodzy. s. system mąŜ – Ŝona. Ŝe i tak wszystkie funkcje są realizowane w obrębie rodziny. 27). gdyŜ pragną równieŜ Ŝyć dla siebie i swego partnera. Ze względu na rangę społeczną małŜeństwo jest niejako z konieczności podporządkowane szerszej grupie społecznej. Systemowe ujęcie pozwala na traktowanie małŜeństwa nie tylko jako niepowtarzalnego zestawu cech męŜa i Ŝony. zakładając. I wreszcie trzeci powód – małŜeństwo z reguły trwa dłuŜej niŜ rodzina (w sensie czasu pełnienia ról rodzicielskich). Instytucjonalny charakter nadają małŜeństwu przypisane mu funkcje. s. Ŝe małŜeństwo tworzy system. nie wyodrębniają na ogół funkcji małŜeństwa. Socjolodzy. KotlarskaMichalska 1998. by instytucja ta traktowana była w sposób autonomiczny. wzajemnych oczekiwań i odpowiedniego zachowania się wobec . Rembowski (1986. Po drugie rzadko się zdarza. Janiszewski (1986. Ŝe staje się ono w coraz mniejszym stopniu instytucją. Ŝe dwie jednostki współdziałają ze sobą na podstawie wspólnych zobowiązań. niesumujące się transakcje (A. Ŝe małŜeństwo moŜe być traktowane jako instytucja słuŜąca osiąganiu celów pozarodzinnych takich jak: miłość małŜeńska. s. mówiąc o funkcjach rodziny.22 Anna Janiszewska wszystkich społeczeństwach zarówno doborem małŜeńskim. Pierwszym jest fakt. szczęście czy sukces małŜeński. Janiszewski (1986) podaje trzy argumenty świadczące o autonomii małŜeństwa i przemawiające za tym. obyczajowe i moralne. Adamski 1982. 18). a jego zawarcie jest zawsze odbierane jako jakaś zmiana sytuacji Ŝyciowej jednostki i musi być uznane (F.

łącznik. istotę i naturę małŜeństwa określają warunki cywilizacyjne. s. wobec innych członków rodziny oraz wobec osób spoza kręgu rodzinnego. Dostosowywanie się jest procesem trwającym przez całe Ŝycie. 31). s. znakomitych znawców problematyki małŜeństwa. Według E. niŜ przed małŜeństwami Ŝyjącymi dawniej korzystającymi z gotowych wzorów. MałŜeństwo moŜe być traktowane jako rodzaj kontraktu. sytuacja będąca platformą tego stosunku oraz układ powinności i obowiązków. O wypracowywaniu ról. KotlarskaMichalska 1998). jakiego moŜe doświadczyć człowiek. Do tej grupy definicji moŜna zaklasyfikować wszystkie próby ujmowania małŜeństwa jako układu. Kirkpatricka (1955. Relacja ta jest oparta na swobodnym wyborze partnera małŜeńskiego i towarzyszy jej motywacja uczuciowa. iŜ kontrakt małŜeński jest łatwo i zwięźle porównywalny do większości kontraktów biznesowych. RóŜnorodność form małŜeństw sprawia. J. Zasadą naczelną tworzenia się nowoczesnych związków małŜeńskich są uczucia miłości i przyjaźni powstałe przed ślubem. które partnerzy powinni wobec siebie wykonywać (S.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 23 samych siebie. zmienności charakteru małŜeństwa pisze większość badaczy tej instytucji. głównie zaś urbanizacja. s. stanu czy porozumienia opartego na kontrakcie. Ŝe niełatwo jest wypracować jedną definicję małŜeństwa. Według C. Kosiński 1983. Landis (1954. interes. 93). która swym zakresem obejmowałaby wszystkie . Wymagane jest porozumienie w wielu kwestiach. 216) twierdzi. Warunki te spowodowały. Kotlarska-Michalska 1998). Burgessa i P. rodzajem stosunków międzyosobowych słuŜących zaspokajaniu indywidualnych potrzeb. a później rodzicielskich (A. polegające na współpracy w zakresie wypracowywania wzorów. Stąd teŜ wynika podstawowa trudność w precyzyjnym zdefiniowaniu istoty małŜeństwa – przybiera ono nieco inną postać na początku swego istnienia i zmienia się w procesie przystosowania się małŜonków do ról małŜeńskich. s. Ŝe małŜeństwo jest relacją międzyosobową. MałŜeństwo spełnia wszystkie warunki. P. Przed współczesnym małŜeństwem stoi znacznie trudniejsze zadanie. A jednak zawierane partnerstwo jest najbliŜszym.s. w nim bowiem odbywa się ciągłe wzajemne oddziaływanie osobowości i tworzenie nowych reakcji na nieskończony ciąg nowych bodźców. jak: dwoje partnerów. by traktować je jako rodzaj stosunku społecznego. opartych na czytelnej dominacji męŜa nad Ŝoną (A. 155) określa małŜeństwo jako społecznie unormowany stosunek społeczny. pewnego układu złoŜonego z takich elementów. w którym następuje przekształcenie czysto osobistego zaangaŜowania uczuciowego w trwałe przystosowanie i współdziałanie w celu wykonania zadań małŜeństwa. 443–444) małŜeństwo jest procesem. procesem napotykania kwestii spornych i wypracowywania wspólnej drogi Ŝycia. postawy. Wallina (1953. Szczepański (1963.

bądź stanowią przejściową formę między kolejnymi małŜeństwami. Kopaliński 1989). umowność. con cubare – czyli spać ze sobą – W. jeśli inaczej związek miałby być nieakceptowany. Kluczową cechą małŜeństwa jest jego kontraktowość. a jednocześnie nie chce się poprzestawać wyłącznie na krótkotrwałych i rwanych relacjach (D. Drugi termin jest nowszy. Według jednej z najpojemniejszych definicji.24 Anna Janiszewska te formy i która byłaby zgodnie przyjmowana przez większość antropologów. z – por. Kopaliński 1989). Tym. Stymulują nakierowanie na nie. 32). choć teŜ wzięty z łaciny. Rozumienie jego znaczenia podlegało wielu zmianom. bez zawarcia formalnego związku zgodnie z tym. jasnych reguł dotyczących ich początku i zakończenia. które poprzedzają zawarcie małŜeństwa. W przewaŜającej większości modeli małŜeńskich mamy do czynienia z istnieniem relacji seksualnej między męŜczyzną i kobietą oraz współpracą o charakterze ekonomicznym. cieszące się róŜnym stopniem akceptacji społecznej. gdy nie chce się lub nie moŜe z jakichś względów zawrzeć małŜeństwa. Pierwszy ma długą tradycję: istnieje od czasów staroŜytnego Rzymu. co zbliŜa takie związki do małŜeństwa. jak jest on definiowany przez daną społeczność. Kohabitacja jest związkiem. jest kooperacja w zajmowaniu się potomstwem i względna stabilność. Ostasz 2001). która zapewnia dziecku urodzonemu przez kobietę – w warunkach niezakazanych przez reguły dotyczące takich relacji – pełnoprawny status normalnego członka społeczeństwa. Przy braku dzieci kohabitacja pozostaje formą związku partnerskiego. W tradycji zachodniej istnieją dla nich dwa terminy: konkubinat i kohabitacja.Gough 1959. małŜeństwo jest „relacją ustanowioną między kobietą i jedną. Następną prawidłowością jest opozycyjność wobec formalnych struktur małŜeńskich. Obok małŜeństw występują we wszystkich kulturach stałe związki pozbawione właściwej im ceremonialnej oprawy. W. Kohabitacja i konkubinat wydają się być strukturami. któremu koniecznie towarzyszy współzamieszkiwanie partnerów (z łac. po pojawieniu się ich staje się rodziną. Polega ona na wybieraniu kohabitacji lub konkubinatu jako kompromisowej formy związku. Jabłoński. L. Konkubinat jest w miarę stabilnym związkiem między partnerami bez wspólnego zamieszkiwania (z łac. habitare – mieszkać i com – wespół. bądź większą liczbą osób.E. ale odnosi się takŜe do jego funkcji intymnej. Kontraktowość małŜeństwa nie dotyczy wyłącznie sfery ekonomicznej i podziału ról. s. bądź warstwy społecznej” (K. Antropolodzy w stosunku do kohabitacji i konkubinatu sformułowali pewne prawidłowości. . Jednak i ta definicja nie obejmuje małŜeństw homopłciowych (które są dziś prawnie dopuszczone w niektórych krajach Europy i w niektórych stanach USA).

Pietkiewicz 2003). dlatego Ŝe w języku potocznym poligamia bardzo często równa się małŜeństwu jednego męŜczyzny z więcej niŜ jedną kobietą. czyli kilka kobiet i kilku męŜczyzn w tym samym czasie (najmniej czworo). jeśli chodzi o wiek. . Dane statystyczne z roku 1995 (z mikrospisu) mówią. aner – męŜczyzna. monogamię. 3. nie rozwiązuje problemu osób w nich Ŝyjących. Ŝe pomija się wiele innych form związków. Pierwszy sygnał w tej sprawie dała Dania.poliandrię. w którym po jednej stronie małŜeństwa występuje więcej niŜ jeden podmiot (z gr. Kopaliński 1989). por. Kopaliński 1989). płeć czy teŜ motywy przebywania w związku. B. W rzeczywistości poligamia obejmuje dwie kategorie małŜeństw: poliginię (z gr. Slany 2002a). Kopaliński 1989) oznaczającą związek jednej kobiety z więcej niŜ jednym męŜczyzną. Jabłoński. gdzie w roku 1989 uchwalono . L. Brzezińska. ale moŜe być homopłciowa. W. w którym obydwie strony małŜeństwa są reprezentowane przez więcej niŜ jedną osobę. Pomijanie czy teŜ udawanie.poliginię. W. in. W. ale dane te ocenia się jako niepełne i zaniŜone (K. poligamię: . Poligamia jest związkiem. Zgodnie z nim wyróŜniamy następujące formy: 1. Ŝe takich związków nie ma. warto zwrócić na to uwagę. małŜeństwo grupowe) oznacza związek. Ćwiek. Pary nieformalne bowiem tworzą nie tylko partnerzy z „przeszłością matrymonialną”. polys – wiele. przeszkody ekonomiczne. małŜeństwo multilateralne. monogamia jest heteropłciowa. 2. a więc mający doświadczenie z poprzednich formalnych związków małŜeńskich. por. Ŝe w Polsce 310 545 osób Ŝyło w związkach nieformalnych. Wśród par nieformalnych istnieje dość duŜe zróŜnicowanie. Kopaliński 1989). W ślad za zmianą w obyczajowości powinny iść rozwiązania prawne. Ostasz 2001).Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 25 Antropologiczna klasyfikacja form małŜeńskich oparta jest na kryterium liczby i płci małŜonków (D. Występują takŜe trwałe nieformalne związki par homoseksualnych. Termin poligamia nie określa tego. Sam termin monogamia nie implikuje odmienności płciowej małŜonków. monos – pojedynczy i gamos – małŜeństwo. por. W. Podkreślanie w definicjach małŜeństwa czynnika legalności czy teŜ formalności związków pomiędzy kobietą i męŜczyzną sprawia. Monogamia to małŜeństwo jednego męŜczyzny z jedną kobietą (z gr. por. W. w których Ŝyją ludzie (K. czyli związek jednego męŜczyzny z więcej niŜ jedną kobietą oraz poliandrię (z gr. czy chodzi o wielość Ŝon czy męŜów. gyne – kobieta. ale takŜe młodzi ludzie nie legalizujący związku z róŜnych powodów (m. Slany 2002b). mieszkaniowe. niechęć przed utratą wolności – A. MałŜeństwo multilateralne (multigamia.

26 Anna Janiszewska ustawę o partnerskich związkach rejestrowanych. Oznacza to istnienie ogniska domowego charakteryzującego się duchową. przyznane przez Sąd NajwyŜszy Stanu Massachusets Stanów Zjednoczonych. Ŝe nasze orzeczenie oznacza zmiany w naszym prawie małŜeńskim. . B. W projekcie ustawy o konkubinacie dla par hetero-i homoseksualnych (luty 2002 r. jak i homoseksualnych) wprowadziła Francja: PACS – obywatelski pakt solidarności – pośrednia forma między małŜeństwem a wolnym związkiem (W. wspólnego opodatkowania się partnerów oraz prawa reprezentacji interesów partnera. in.. Podobne rozwiązania dla partnerów związków nieformalnych (zarówno hetero-. które mogą być zawierane w urzędach stanu cywilnego. Związek zwyczajowy nie wymaga formalizacji. Od roku 1995 oficjalne związki par homoseksualnych rejestruje się równieŜ w Norwegii i Szwecji.. a nie narzucać nasz kod moralny” (D. 2 Autorką projektu o tzw. Slany 2002b). Passent 2003). i są ekwiwalentem małŜeństwa formalnego. gdzie kohabitacja jest zakazana. Jego zdefiniowanie spadło na wymiar sprawiedliwości. fizyczną i ekonomiczną więzią łączącą męŜczyznę i kobietę” (A. W polskim prawie brak jest definicji konkubinatu.] zabrania tworzenia obywateli drugiej kategorii. W uzasadnieniu wyroku sędziowie napisali: „Konstytucja [. gdy ten sam nie moŜe o sobie decydować (A. Ŝe „przez konkubinat naleŜy rozumieć współŜycie analogiczne do małŜeństwa. Brzezińska. w Idaho. zostaje bowiem zawarty poprzez złoŜenie wzajemnej deklaracji intencji poślubienia się. Ćwiek. Naszym obowiązkiem jest stać na straŜy wolności kaŜdego.. B. Próby rozwiązań legislacyjnych statusu par nieformalnych zostały podjęte takŜe w Polsce. Szyszkowska.]. a nawet w niektórych stanach USA – m. Generalnie moŜna wyróŜnić trzy typy związków małŜeńskich: formalne (religijne lub świeckie). kohabitacyjne oraz zwyczajowe (K. Projektodawcy pomysłu legalizacji wolnych związków (klub SLD)2 chcą umoŜliwić rejestrację związku w urzędzie stanu cywilnego oraz nadanie konkubinatom niektórych praw dotyczących dziedziczenia. Pietkiewicz 2003). W wyroku z 31 marca 1988 r. gdzie na gruncie prawa rodzinnego mają one podobne uprawnienia jak związki małŜeńskie. B. Dotychczas związki zwyczajowe uznawane są np.i homoseksualnych. zamkniętych społecznościach. Zdajemy sobie sprawę.) zakłada się legalizację tego typu związków i rodzin oraz zapobieganie ich dyskryminacji społecznej (K. W Holandii nie ma róŜnic w sytuacji prawnej niemałŜeńskich związków hetero. Sąd NajwyŜszy stwierdził. Pawłowski 1998). Pietkiewicz 2003). w krajach Ameryki Łacińskiej.. W. Slany 2002a). Brzezińska. Ćwiek. Taki typ małŜeństwa obowiązuje często w małych. rejestrowanych związkach partnerskich jest senator M. [. Prawo do zawierania homoseksualnych związków małŜeńskich (cywilnych) zostało w 2003 r. tyle Ŝe pozbawione legalnego węzła.

Trudno jednak doszukać się w nich definicji małŜeństwa lub związku małŜeńskiego. określanych przez prawo. i ratyfikowaniu go przez rząd polski 3 kwietnia 1998 r. . 3 4 5 Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. 2. 6 Załącznik do obwieszczenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 4 listopada 1998 r.) Ustawa z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy (DzU z dnia 5 marca 1964 r. Artykuł 1 (§ 1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi: MałŜeństwo zostaje zawarte. wikariusz. administrator parafii. prawa i obowiązki małŜonków. Ustawodawca nie definiuje takŜe instytucji małŜeństwa w podstawowym akcie prawnym dotyczącym małŜeństwa. chroniąc małŜonków i dzieci. duchowny w zastępstwie proboszcza. W wyniku podpisania Konkordatu między stolicą Apostolską i RP (w dniu 28 lipca 1993 r. a zaświadczenie stanowiące podstawę sporządzenia aktu małŜeńskiego mogą sporządzać wymienione poniŜej osoby6: 1. dopuszczało moŜliwość zawierania związków małŜeńskich w formie przewidzianej prawem tylko w urzędach stanu cywilnego. 554) – Wykaz stanowisk. jak małŜeństwo zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Zawieranie związków małŜeńskich przez pary heteroseksualne jest regulowane przez polskie prawo kilkoma aktami prawnymi. Warszawa]. ustanie małŜeństwa i separację. w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym z dnia 25 lutego 1964 r. Kościół Ewangelicko-Augsburski – biskup. [GUS. wikariusz w zastępstwie proboszcza. administrator. Państwo wkracza na „teren małŜeństwa” z wieloma regulacjami prawnymi. których zajmowanie upowaŜnia do sporządzenia zaświadczenia stanowiącego podstawę sporządzenia aktu małŜeńskiego zawartego w sposób określony w art. stosunki majątkowe między małŜonkami. Kościół Katolicki – ordynariusz miejsca. 1 §2 i 3 „Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego”. 3.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 27 Jednak wraz z postępującą modernizacją nowoczesne społeczeństwa coraz częściej opierają się na związkach formalnych. gdy męŜczyzna i kobieta jednocześnie obecni złoŜą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenie. (poz. NajwyŜszy akt prawny – Konstytucja RP – w artykule 18 określa małŜeństwo jako związek kobiety i męŜczyzny znajdujący się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej3.) zawarcie związku wyznaniowego w obecności duchownego podlega prawu polskiemu i pociąga za sobą takie same skutki cywilnoprawne. wikariusz z upowaŜnienia proboszcza. Prawo polskie do 1999 r. (DzU z dnia 16 lipca 1997 r. MałŜeństwa wyznaniowe mogą być zawierane jedynie w następujących Kościołach i Związku Wyznaniowym5.4 Kodeks rodzinny i opiekuńczy reguluje prawem zawarcie małŜeństwa. proboszcz. proboszcz. proboszcz. tj.) „Rocznik Demograficzny” 2000. Ŝe wstępują ze sobą w związek małŜeński. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – biskup.

Kościół Chrześcijan Baptystów – prezbiter. Sitek 2002). biskup. a kierownik USC sporządzi następnie akt małŜeństwa. 8. . MałŜeństwo konkordatowe zostaje zawarte. Kościół Polskokatolicki – proboszcz. Kościół Starokatolicki Mariawitów – biskup naczelny. pomimo spełnienia cywilnoprawnych przesłanek waŜności takiego oświadczenia. Ta sytuacja z kolei zakłada nawet prawo odmowy przyjęcia przez duchownego oświadczenia woli. Kościół Zielonoświątkowy – prezbiter. Ŝe małŜeństwo moŜe zostać rozwiązane przez rozwód. NajwaŜniejszym jednak rysem świeckości jest kontrola państwa nad zawieraniem i rozwiązywaniem małŜeństw. jeśli męŜczyzna i kobieta podlegający prawu wewnętrznemu Kościoła albo innego związku wyznaniowego w obecności duchownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małŜeństwa w zgodzie z prawem polskim.28 Anna Janiszewska 4. WyraŜa się on mi. Zachowanie świeckości małŜeństw w polskim prawie nie oznacza odmowy jakichkolwiek praw Kościołom i innym związkom wyznaniowym do udzielania małŜeństw. zawierane między Stolicą Apostolską i poszczególnymi państwami. Kościół Ewangelicko-Reformowany – wszyscy ordynowani duchowni. a więc zawieranych przed duchownym. Nie ma teŜ moŜliwości odwołania się do sądu cywilnego w razie zaistnienia sprzeciwu. Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – duchowni starsi. 7. podrabin. 5. Związek Gmin Wyznaniowych śydowskich – rabin. jeŜeli osoby zamierzające zawrzeć związek małŜeński nie spełniają wymogów stawianych przez prawo wewnętrzne danego Kościoła. poza faktem złoŜenia oświadczenia o woli wstąpienia w związek małŜeński. obowiązuje świecki model małŜeństwa. 9. Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – pastor parafii. wraz z ich prawodawczą aktywnością dotyczącą małŜeństwa na przestrzeni wieków. administrator parafii. 11. Kierownik USC jest zobowiązany do wystawienia zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małŜeństwa według prawa polskiego. proboszcz. in. Szczególne miejsce w sferze prawnego uregulowania wzajemnych relacji między prawem kościelnym a prawem państwowym dotyczącym małŜeństw mają umowy międzynarodowe (konkordaty). pozostawiając im swobodę nie tylko w zakresie formy złoŜenia oświadczenia. a zatem takim osobom pozostaje oświadczenie woli w USC (B. administrator parafii. ale własnych wymagań stawianych osobom zamierzającym wstąpić w związek małŜeński. Bez tego zaświadczenia duchowny nie moŜe przyjąć oświadczenia o wstąpieniu w związek małŜeński. Ustawodawca nie ingeruje w wewnętrzne przepisy poszczególnych kościołów i innych związków wyznaniowych. Relacje państwa i Kościoła. kaznodzieja. 6. JednakŜe w polskim systemie prawa. ordynariusz. 10. kształtowały się róŜnie. podobnie jak w innych krajach europejskich. tym. Dzieje się tak nawet w przypadku tzw. małŜeństw konkordatowych.

we Francji. a mianowicie obligatoryjne zawieranie małŜeństwa w formie religijnej. z pominięciem wszakŜe jakichkolwiek odniesień do religijnej sfery. RóŜne aspekty Ŝycia małŜeńskiego – zarówno teoretyczne. 1998. 1055. Adamczewski 1999). dopuszczający zawarcie małŜeństwa bądź w formie cywilnej. 1. Kościół rzymskokatolicki był zawsze świadomy swojej kompetencji rozciągającej się nad instytucją małŜeństwa. jak i praktyczne znajdują wyraz w stanowiskach religii i Kościołów wobec małŜeństwa9. których wyznawcy znaleźli się w grupie przebadanych respondentów. jak i pozytywnym – zawierał równieŜ elementy prawa czysto kościelnego (W. Ma ona DzU z 1998 r. bądź w formie religijnej. poz. „Akta Konferencji Episkopatu Polski” t. System ten stosuje wiele państw i to nie tylko tych. nie mają swoich odpowiedników w poprzednio obowiązującej umowie ze stolicą Apostolską z 1925 r. Natomiast partykularne prawo kanoniczne zostało znowelizowane w tym względzie poprzez wydanie odpowiedniej instrukcji Konferencji Episkopatu Polski w dniu 22 października 1998 r. Ta dziedzina prawa konkordatowego nie miała więc w Polsce dłuŜszej tradycji. który – opierając się na prawie BoŜym – zarówno naturalnym. 55. 10 Kodeks Prawa Kanonicznego. Definicję małŜeństwa określił ustawodawca kościelny (Kościół rzymskokatolicki) w Kodeksie Prawa Kanonicznego Jana Pawła II10. z tym Ŝe w dzisiejszych czasach występuje on wyłącznie w tradycyjnych państwach wyznaniowych i jest niejako naturalną konsekwencją tego faktu ustrojowego (W.. Występuje on wówczas. kan. Z czasem wypracował własny system prawa małŜeńskiego. nr 2.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 29 W praktyce moŜna obecnie mówić o trzech systemach państwowych regulujących zawieranie małŜeństwa. gdy przepisy prawa pozytywnego zobowiązują obywateli danego państwa do zawierania małŜeństwa według formy określonej przez prawo cywilne i konsekwentnie na forum prawa państwowego tylko te małŜeństwa mogą wywołać skutki prawne.8 Oba te akty prawne weszły w Ŝycie z dniem 15 listopada 1998 r. np. w Belgii i w Holandii. 757. Obowiązuje on w wielu krajach. USA). Drugim systemem jest system fakultatywny. § 1 8 7 . s. 9 W pracy zaprezentowano stanowiska Kościołów i religii. Dopiero po jej zakończeniu wprowadzono nowe regulacje prawne odnoszące się do małŜeństwa. które podpisały umowy konkordatowe ze Stolicą Apostolską (np. Dla pełnego obrazu naleŜy jeszcze dodać trzeci system. System prawa małŜeńskiego był w Polsce przed II wojną światową bardzo niejednolity. Pierwszym z nich jest system obligatoryjnego małŜeństwa cywilnego. Regulacje dotyczące małŜeństw zawarte w polskim Konkordacie z 1993 r. Przepisy konkordatu zostały wprowadzone w obieg prawa polskiego nowelizacją Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Prawa o aktach stanu cywilnego z dnia 24 lipca 19987. Adamczewski 1999). nr 117.

mikolaj-bydgoszcz. kan. rasy. www. Dlatego teŜ traktuje się jako pełnoprawny i nierozerwalny równieŜ związek zawarty w urzędzie stanu cywilnego. kan. UwaŜa się. miejsca zamieszkania itd. Ŝe: „MałŜeńskie przymierze. heteroseksualny oraz dozgonny związek oparty na miłości i wspólnocie między męŜczyzną i kobietą [..30 Anna Janiszewska charakter nie tyle definicji prawnej. Świadkowie Jehowy (StraŜnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe. § 1. chociaŜ zostały ustanowione przez Boga. 1086 14 TamŜe. 1124 13 TamŜe. Prawodawstwo Kościoła rzymskokatolickiego ściśle definiuje takŜe małŜeństwo mieszane11.maranatha. Ŝe zarówno ślub. skierowaną ze swej natury do dobra małŜonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa. jak i samo małŜeństwo są sprawą świecką. druga zaś naleŜy do kościoła lub wspólnoty kościelnej nie mającej pełnej łączności z kościołem katolickim”12. www. z których jedna została ochrzczona w kościele katolickim lub po chrzcie została do niego przyjęta i formalnym aktem od niego się nie odłączyła. ale takŜe: narodowości. Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce) nie uznają małŜeństwa za sakrament. Adamczewski 1999).] Harmonijne współŜycie męŜczyzny i kobiety w małŜeństwie tworzy podstawową komórkę społecznej jedności. przez które męŜczyzna i kobieta ustanawiają ze sobą wspólnotę całego Ŝycia. obywatelstwa.pl 16 Afirmacja małŜeństwa. W Kościele ewangelickim małŜeństwo nie jest sakramentem ani „znakiem zbawienia”. jednak samego rozwodu nie udziela (T.home. § 2 15 Leksykon teologiczny.pl . Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w swoim oświadczeniu Zarządu Generalnej Konferencji z 1996 r. choć uwaŜają.. która porzuciła wiarę katolicką 14. Kościół ewangelicki uznaje rozwód cywilny. Ŝe Ŝyją w „naturalnych tylko związkach małŜeńskich”. Prawo kanoniczne przepisom o małŜeństwach mieszanych podporządkowuje takŜe dwie inne sytuacje: małŜeństwo ze stroną nieochrzczoną13 oraz małŜeństwo z osobą. 12 Kodeks Prawa Kanonicznego. ile raczej duszpasterskiego wskazania. ale jednak porządkiem ustanowionym przez Boga i dlatego otacza się je powagą i szacunkiem. 1071. Swój związek małŜeński traktują z reguły jako 11 MałŜeństwa mieszane w potocznym rozumieniu oznaczają związki pomiędzy dwojgiem ludzi róŜnych religii czy wyznań. Sakramentalność małŜeństwa uznawana jest teŜ przez wyznawców Kościoła prawosławnego i obrządku greckokatolickiego15. iŜ „MałŜeństwo zostało ustanowione przez Boga w Edenie i potwierdzone przez Jezusa Chrystusa jako monogamiczny.16 przyjmuje. zostało między ochrzczonymi podniesione przez Chrystusa Pana do godności sakramentu” (W. kan. szanowaną jako główny składnik stabilnego społeczeństwa”. 40. które jest traktowane jako „małŜeństwo między dwiema osobami ochrzczonymi.oswiadczenia. Ustawodawca zdecydował. Jelinek 1996).

ale niewierność któregoś z małŜonków pozwala im uzyskać i uznać rozwód i ponownie zawrzeć małŜeństwo wyznaniowe17. gdyŜ są ekskomunikowane przez władze naczelne.home. ujawniają się największe ludzkie radości i cierpienia. a to najlepiej się sprawdza. 17 18 (www. Liszewski (1997). wymienia następujące główne kierunki geograficzne tych badań: − połoŜenie geograficzne. w świecie miłości i związków. Pełne znaczenia jest wspieranie siebie nawzajem we wchodzeniu w świat. sensowne jest stanie ramię przy ramieniu. Ŝe dawne partnerki będą szczęśliwe. W niniejszym opracowaniu pod pojęciem małŜeństwa lub związku małŜeńskiego będziemy rozumieć (za R. W obawie przed sankcjami prawnymi obowiązującymi w ustawodawstwie krajów. Gminy te tworzą odłam sekty. wyborów dokonujemy jednak sami18. nie jest więc sprzeczne z wierzeniami Mormonów. ustalone w przepisach prawnych i zwyczajach.buddyzm. MoŜna wiązać się z nowymi kobietami pod warunkiem. W buddyzmie. mimo iŜ zwierzchnicy Kościoła w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia pod naciskiem opinii publicznej zakazali posiadania wielu Ŝon. Zazwyczaj obydwoje partnerzy przeŜywają wzloty i upadki razem. Budda często wspomina o tym. czyli członkowie Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich praktykują poligamię (właściwie poliginię). − studia fizjonomiczno-morfologiczne. Smolińskim 1959). Budda daje nam jedynie wskazówki dotyczące skutków naszych działań. Mormoni.pl . jednak szczęście i cierpienie zaleŜy od punktu i sposobu widzenia kaŜdego z nich. które nadal Ŝyją w wieloŜeństwie. S. 1. Zasępą i Z. − studia funkcjonalne. Niemniej jednak istnieje wiele gmin mormońskich w USA.katolikos. www. Ŝe małŜeństwo wywodzi się z Biblii.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 31 nierozerwalny. jak trudno znaleźć odpowiedniego partnera. pociągającego za sobą pewne wzajemne prawa i obowiązki współmałŜonków. Jednak od momentu. W buddyzmie nie ma miejsca na sztywną moralność. kiedy zdecydujemy się na bycie w związku. a nie „mi” i „jej” lub „mi” i „jemu”. Lama Ole Nydahl. które zamieszkują Mormoni zawierają tylko śluby kościelne.pl). biorąc pod uwagę wkład geografów w badania miast.republika. kiedy myślimy „my” lub „nam”. Zastosowane podejścia badawcze Badania nad doborem przestrzennym małŜeństw zawieranych w Łodzi naleŜą do przedmiotu badań geografii społecznej miast. Miłość i partnerstwo. Ich członkowie uwaŜają.4. fakt zawarcia związku pomiędzy dwiema osobami płci odmiennej.

wyborów miejsc zakupów itp. RóŜnorodność badawcza współczesnej geografii – społecznej i ekonomicznej – jest związana takŜe z historią rozwoju nauk geograficznych. J. nie zawsze w sposób racjonalny wybierający i podejmujący decyzje w zaleŜności od informacji. według A. Węcławowicz 2003). G. Orientacja behawioralna obejmuje szerokie spektrum tematyki badawczej. znamiona racjonalnego eklektyzmu. Węcławowicz (2003). 1991). przy tym nawiązujących do idei humanizmu. jakie posiada (G. Prezentowane opracowanie naleŜy zaliczyć do szeroko pojmowanych badań behawioralnych. − geograficzne monografie miasta. − studia percepcji miasta. Węcławowicz 2003). Jak pisze G.. Pojawienie się orientacji behawioralnej w badaniach geograficznych przypada na lata sześćdziesiąte XX w. równieŜ w niej. róŜnorodność tematyki geografii społecznej miast wraz z róŜnorodnością podejść metodologicznych powoduje. moŜna wydzielić nawarstwianie się kolejnych orientacji badawczych. W geografii społecznej i gospodarczej moŜna wymienić co najmniej cztery orientacje badawcze: klasyczną. W pierwszym przypadku dąŜy się do obiektywnej weryfikalności wyników i ich intersubiektywnej zgodności. Ma jednak. Kuklińskiego (1985). Lewis 1997). NaleŜy przy tym zaznaczyć. − studia poziomu i warunków Ŝycia. Walmsley. neopozytywistyczną (scjentystyczną). ale jako nowość metodologiczna uzyskuje niekiedy okresową dominację koncepcyjną nad orientacjami dawnymi. . Ŝe sprawia ona wraŜenie eklektycznej. Główną ideą badań behawioralnych było odrzucenie koncepcji człowieka zachowującego się zawsze racjonalnie i traktowanego jako homo oeconomicus. Posługiwano się przy tym technikami zapoŜyczonymi z psychologii i socjologii (D. G. prowadzącego do racjonalnego pluralizmu. Współcześnie wydziela się niekiedy równieŜ orientację modernistyczną lub postmodernistyczną (G. J. J. Walmsley. mapy preferencji przestrzennych zamieszkiwania. W geografii miast konstruowano w ramach tej orientacji mapy wyobraŜeniowe. na wpływy róŜnych dyscyplin naukowych. Ŝe pojawienie się nowej orientacji badawczej nie eliminuje automatycznie starszej. Człowiek w geografii behawioralnej traktowany jest jako homo psychologicus.32 Anna Janiszewska − studia społeczno-ekologiczne. podobnie jak wiele innych. behawioralną i strukturalistyczną czyli radykalną (M. W ramach podejścia behawioralnego moŜliwe jest empiryczne lub humanistyczne ukierunkowanie badań. Lewis 1997). J. Geografia – jako nauka – jest podatna. kiedy to zastosowanie metod ilościowych osiągnęło apogeum. W drugim opisuje się i dosłownie rekonstruuje róŜne środowiska w celu wydobycia ich oczywistych znaczeń (D. Tak jak w innych naukach. Jerczyński i in.

które jest zupełnie inne pod względem środowiska i jakości Ŝycia od miasta przeszłości. Badania wykazały. inwestycjami. J. Miasto współczesne – większe i bardziej złoŜone – jest źródłem bodźców nie znanych naszym przodkom. Thorns 1980). Wynika z tego pewna hierarchia przestrzeni społecznych. Natomiast ruchy na bliskie odległości podyktowane są na ogół przyczynami społecznymi: chęcią zmiany otoczenia. Ŝe sama bliskość zamieszkania i czas zamieszkania w danym miejscu jest waŜnym czynnikiem powiększającym krąg znajomych. Zgodnie z załoŜeniami geografii behawioralnej partnerzy dokonujący wyboru współmałŜonka podejmują decyzje o zawarciu małŜeństwa. C. Irving 1975. Wśród migracji swobodnych.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 33 Niniejsze opracowanie. Ruchliwość związana z przeprowadzką zaleŜy głównie od stopnia niezadowolenia z warunków Ŝyciowych. istnieją takie. C. Dokonanie wyboru i podjęcie decyzji o zawarciu związku ma charakter osobisty i w duŜej mierze jest zaleŜne od informacji jakie. W ciągu tego cyklu moŜna wskazać . Węcławowicz 2003). które są podyktowane czynnikami ekonomicznymi – bezrobociem. ale nie decydujeo intensywności związków międzyludzkich. W warunkach ruchliwego społeczeństwa miejsca moŜna traktować jako ośrodki. Golledge i G. Ŝe w innym miejscu będą mogli lepiej zaspokoić swoje aspiracje. Shaw 1975. małŜeństwem i zmianą mieszkania (R. mają one charakter przemieszczeń na daleką odległość. G. Jones 1980). badające m. Szczególnie interesującym przedmiotem badań jest rola odległości i przestrzeni w pobudzaniu lub opóźnianiu interakcji społecznej (H. ich percepcją i stopniem korzystania z tamtejszych moŜliwości (R. C. Zmienia się on wraz ze zmianami cyklu Ŝycia rodziny (D. Współczesne Ŝycie w mieście naleŜy wiązać raczej ze społecznością spojoną więzami działalności niŜ więzami pokrewieństwa. poniewaŜ wierzą. Lewis1982). J. Ŝe ludzie róŜniący się pozycją w przestrzeni i w strukturze społecznej róŜnią się takŜe wiedzą o miejscach ewentualnego zamieszkania. członkostwo klubu. P. wymaga więc odmiennych sposobów adaptacji i zachowania. Zgodnie z tym podejściem przyjmuje się. w których przeŜywamy znaczące momenty naszego Ŝycia i punkty. wyŜszymi zarobkami i karierą zawodową. G. Zannres 1973). partnerzy o sobie posiadają. która skutkuje (dla dwojga lub przynajmniej jednego z nich) zmianą miejsca zamieszkania. z których kaŜda odzwierciedla coraz rzadsze czasowe wykorzystanie środowiska miejskiego (G. lokalne przyjaźnie i wyposaŜenie handlowe (R. z których wyruszamy na podbój środowiska. naleŜy do mikroskalowych badań zachowań przestrzennych ludności. Smith 1978). W najwyŜszym stopniu obok wymienionych juŜ czynników na kontakty lokalne wpływa przynaleŜność do określonej klasy społecznej. Ŝe ludzie migrują. dobór przestrzenny przyszłych małŜonków w Łodzi. in. Geografów bardzo interesuje Ŝycie w mieście współczesnym. Jest oczywiste.

Nie naleŜy jednak przeceniać czynnika cyklu Ŝycia rodziny jako jedynej zmiennej objaśniającej. działanie człowieka jest reakcją na znaczenie przywiązywane przez niego do środowiska fizycznego i społecznego (J. Podstawowe znaczenie w podjęciu decyzji migracyjnej ma ocena wartości subiektywnej skutków planowanego przemieszczenia. A. jedną z nich jest skłonność.34 Anna Janiszewska takie zdarzenia. Ŝe faktycznymi przyczynami ruchliwości wewnątrz-miejskiej są przyczyny ekonomiczne. ale brakuje im odpowiednich środków finansowych (C. akcentując przetwarzanie i uŜytkowanie informacji pochodzącej ze środowiska. Jones 1981). które powodują wzrost lub spadek gotowości do migracji. Źródło motywacji migracyjnej zgodnie z analizowaną koncepcją tkwi w procesie informacyjnym. do zdarzeń zwiększających prawdopodobieństwo migracji. Do czynników stymulujących zachowania migracyjne autor tej koncepcji zalicza czynniki wewnętrzne (informacje zarejestrowane w pamięci ludzkiej) oraz czynniki zewnętrzne (informacje dostarczane jednostce przez środowisko społeczne. Mikroskalowe podejścia behawioralne. uwzględniająca wartości pozytywne (np. Weinberg (1979) stwierdzili. Clark (1976)i D. MałŜeństwo i rodzenie dzieci naleŜą np. Cullen 1976). G. Zakłada. Wiele rodzin chce zamieszkać w innym miejscu. wrogość nowego środowiska. uwzględniającej w naleŜyty sposób cechy człowieka będące jego wyróŜnikiem. Fenomenologia koncentruje uwagę na związku między doświadczeniem i znaczeniem we wzajemnym oddziaływaniu człowieka i jego środowiska. Ŝe w naukach społecznych badacz zmienia przedmiot w trakcie . Dzieciuchowicza (1995) uwzględnia czynniki sterujące tymi zachowaniami. Lewis 1997). kulturowe i fizyczne). H. poprawa warunków mieszkaniowych). egzystencjalizm i idealizm (D. J. Takie podejście zwane jest humanistycznym (D. Ŝe zastosowane metody w pełni uwzględniają doświadczenie człowieka i jego związki z otaczającym go światem. uciąŜliwe dojazdy do pracy) i neutralne (podobne sąsiedztwo). Zgodnie z tą orientacją badanie przestrzennego zachowania człowieka róŜni się od badań prowadzonych w naukach przyrodniczych. wartościowanie skutków migracji oraz ich mechanizm motywacyjny. Mikroskalowe badania zachowania człowieka mogą umoŜliwić wgląd w relacje człowieka i środowiska przy załoŜeniu. Koncepcja poznawcza zachowań migracyjnych J. Według orientacji humanistycznej w geografii. W. Jędrzejczyk 2001b).Walmsley. G J. do stawiania znaku równości między poznaniem i zachowaniem. Nie są one jednak wolne od wad. wzrost prestiŜu społecznego. czasem nieuzasadniona. przyczyniły się znacznie do zrozumienia interakcji człowieka i środowiska. negatywne (np. W rozwoju badań behawioralnych w geografii szczególną rolę odegrały trzy kierunki filozoficzne: fenomenologia. procesy przetwarzania odpowiednich informacji.

Ŝe człowiek sam się wyodrębnia z otaczającej go przestrzeni. Na wartość tych opracowań wskazuje A. kontynuując ustalone tradycje teorii społecznej. Hägerstrand (1975) badał interakcje jednostek poruszających się w czasie i przestrzeni. Orientacja społeczna w poszczególnych . Moore. Idealizm róŜni się od fenomenologii tym. T. Badacz stara się zrozumieć zachowanie badanej osoby. S. Myślę. jakie istnieją w otaczającym środowisku. a ściślej intencje. Golledge 1976). czyli punktach czasoprzestrzeni w granicach określonych obszarów (w domach. Samuels 1981). Ŝe wykracza poza zainteresowanie subiektywnie doświadczanym światem przeŜywanym i dąŜy do wiedzy sprawdzalnej (L. G. przez empatię z tą osobą i przez wyobraŜenie sobie siebie na miejscu tej osoby (D. Hägerstranda i jego uczniów. są nadal nie znane większości pozostałych badaczy społecznych”. Wychodząc z tego załoŜenia egzystencjalizm twierdzi. stała się wspaniałym narzędziem opisu zachowania jednostek i ich biografii w czasie i przestrzeni oraz opisu ograniczeń. Lewis 1997). Fenomenolodzy twierdzą. na ulicach. którymi kieruje się ona w swoim zachowaniu. znacząco przyczynili się do rozwoju myśli społecznej. Ŝe świat jest poznawalny tylko pośrednio przez myśli (L. aby móc nawiązać stosunki z przedmiotami i zjawiskami z tego otoczenia. Punktem wyjścia egzystencjalizmu jest pojęcie człowieka mocno osadzonego w bardzo konkretnych. G. Ŝe go bada. mimo Ŝe przynoszą idee o ogólnym znaczeniu. postępów kariery i mnóstwa innych czynników (A. a tym samym i codziennej drogi z domu do pracy. Wynika z tego ogólny schemat przemieszczeń w czasoprzestrzeni w toku „cyklu Ŝyciowego”. Oznacza to. Specyficznym kierunkiem badań jest geografia czasu. Związki ze środowiskiem nadają znaczenie egzystencji człowieka (M. Giddens (2003): „W rezultacie geografowie. Ŝe ich prace. Ŝe dochodzi on do poznania tego świata przez swoją własną świadomość i dlatego nauki społeczne muszą badać jak człowiek doświadcza świat.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 35 samego badania i dlatego. w miastach. Na przykład. J. Giddens 2003). Wiązać się z tym moŜe zmiana miejsca pracy. Stworzona i rozwinięta przez T. historycznych i geograficznych faktach egzystencji. Współczesna polska geografia zgromadziła duŜą liczbę badań dotyczących zagadnień społecznych. po to. Guelke 1981). Nie ma „rzeczywistego” świata. Typowe drogi Ŝyciowe ulegają odkształceniom pod wpływem warunków gospodarowania. Według idealizmu podstawą ludzkiego istnienia i wiedzy są czynności umysłowe. gdyŜ kaŜda osoba oddziałuje na świat i ten „świat” jest tworzony i kształtowany przez jej świadomość (G. T. Walmsley. ewentualnego rozwodu. J. Guelke 1981). które układają się w wiązki spotkań czy okazji towarzyskich w jakichś „stacjach”. Ŝe człowiek nie jest niezaleŜny od otaczającego go świata. R. po czym się przeprowadza. krajach). ktoś mieszka z rodzicami do chwili zawarcia małŜeństwa. poznawalnego niezaleŜnie od umysłu.

Według niego. . P. J. Pierwszą zwartą koncepcję wyjaśniającą relacje przestrzeń – społeczeństwo w literaturze polskiej zaproponował F . wyobraŜenie przestrzeni polega przede wszystkim na podstawowej koordynacji danych doświadczenia zmysłowego. Jego koncepcja była drugą. Miejsce zamieszkania. a jej źródłem jest klasyfikacja na części i kierunki. Podejście takie wymagało przyjęcia następnego załoŜenia mówiącego. Zachodzi ona między zróŜnicowanymi jakościowo częściami przestrzeni. Majer. zapotrzebowania społecznego (G. Węcławowicz 2003). próbą stworzenia teorii społecznych stosunków przestrzennych (G. Badaniem współzaleŜności zjawisk społecznych z przestrzenią od dawna interesowali się socjolodzy. opisem i badaniem prawidłowości przestrzennych będących wynikiem procesu kształtowania środowiska człowieka. Parka. Wynika ona w duŜym stopniu z tzw. Znanieckiego jest „pozycja ekologiczna” polegająca na przyznawaniu człowiekowi pełniącemu pewną rolę społeczną prawa obecności w danej przestrzeni społecznej. sposobem wzmocnienia geografii społecznej moŜe być jeszcze dalsze rozszerzenie zakresu badawczego albo tworzenie własnych teorii wyjaśniających rzeczywistość społeczną i ekonomiczną. społeczne mające określoną wartość dla konkretnej jednostki lub grupy ludzi. Jałowiecki 1988). Starosta 2004). Jak wskazuje Z. Węcławowicz (2003). przebywania lub aktywności społecznej jest tu jednym z podstawowych elementów wyróŜniających. obok załoŜeń R. Według tego autora zadanie stworzenia teorii potrzeb i wartości przestrzennych powinno naleŜeć do socjologii. Podstawowym załoŜeniem koncepcji F. Znanieckiego (1938) było rozróŜnienie przestrzeni fizycznej od przestrzeni w znaczeniu społecznym – przestrzeni społecznej oraz zastąpieniem pojęcia „przestrzeń” pojęciem „wartości przestrzennej”. który uznawany jest za prekursora socjologicznego rozumienia przestrzeni. zaproponował subiektywistyczny punkt widzenia. E. Rykiel (1989a). KaŜdej ze stref przestrzeni przypisane są pewne wartości. w których przestrzeń nie będzie ignorowana. który uwaŜa. Ŝe dany wycinek przestrzeni moŜe mieć róŜną wartość dla róŜnych grup społecznych. Durkheim. Geografia społeczna zajmuje się obserwacją. Innego zdania jest G. W ten sposób organizacja przestrzeni odwzorowuje organizację społeczną (A. Przestrzeń traktowana jest więc jako dobro ekonomiczne. Węcławowicz 2003). Socjologia bowiem dokonuje typologii grup społecznych właśnie w powiązaniu z zajmowanym przez te grupy obszarem (B. Ŝe to geografia społeczna winna dąŜyć do poznania struktury takich wartości i potrzeb przez pokazanie ich uwarunkowań lokalizacyjnych. kulturowe.Znaniecki. Goryński (1982) określa ten proces jako działalność polegającą na przystosowaniu przestrzeni geograficznej stosownie do potrzeb systemu i wartości człowieka. Naczelnym pojęciem koncepcji F.36 Anna Janiszewska działach geografii nie jest tylko chwilową modą.

Podstawowym elementem schematu wyjaśniającego społeczne wytwarzanie przestrzeni jest identyfikacja form przestrzennych. jak i przestrzennymi. według którego geografowie o nastawieniu pozytywistycznym. Działalność człowieka jest zarówno czasowo. de la Blache’a z E. negacji znaczenia przestrzeni i powstawania koncepcji aprzestrzennych. lecz przestrzenią społeczną „wytworzoną” (wyprodukowaną przez społeczeństwo). to pomijanie czasu i przestrzeni jest błędem. Przestrzeń nie jest bowiem abstrakcją. Lefebvre’a przestrzeń jest nie tylko biernym umiejscowieniem stosunków społecznych. jak i przestrzennie zróŜnicowana. jednocześnie odrzucając teŜ amnezję przestrzenną. Durkheimem na początku wieku XX (G. jeśli więc chcemy wyjaśnić jakiś konkretny problem społeczny. starali się wyjaśnić związki pomiędzy strukturą przestrzenną (rozumianą jako rozmieszczenie grup społecznych) a strukturą . społeczne stosunki reprodukcji. Społeczne wytwarzanie przestrzeni według B. wyszkoleni w połowie lat sześćdziesiątych XX w. Węcławowicz 2003). Ŝe istnieje współzaleŜność pomiędzy róŜnymi strukturami przestrzennymi jako takimi. V. Majer. w której przestrzeń jest traktowana jako produkt procesów społecznych. Koncepcję. jej organizację. wraz ze specyficzną organizacją rodziny. Jałowiecki (1988). rozwój techniki i technologii. Przyjęto. P. Niemniej teorie lokalizacji autorstwa J. systemy wartości i kategorie kultury. który uczestniczy w tworzeniu społeczeństwa (A. Podobnie błędem jest mówienie. Webera lub szkoły chicagowskiej były zarówno teoriami społecznymi. symboliki i wymiany. Odmienne stanowisko zajmuje B. Starosta 2004). konsumpcji. grupami wieku. stosunki panowania – podległości. a więc stosunki między płciami. – przypisując im odpowiednie miejsca. ale odgrywa wobec nich aktywną lub instrumentalną rolę. Węcławowicz 2003). będąc równocześnie jednym z czynników. iŜ struktura przestrzenna nie jest autonomiczna względem organizacji społecznej i Ŝe przestrzeń nie determinuje organizacji społecznej oraz działalności ludzkiej. H. a nie struktury przestrzenne (G. Thunena. A. władzy. W następstwie doszło do oddzielenia geografii od teorii społecznych. Jałowieckiego jest zdeterminowane przez cztery najwaŜniejsze zmienne: ograniczenia przyrodnicze i środowiska naturalnego. Morgan (1984). Kontrowersje pomiędzy socjologią i geografią na temat roli przestrzeni datuje się od momentu dyskusji P. przedstawił B. a zatem hierarchię stosunków społecznych.. – podział pracy. Dyskusje geografów i socjologów podjęte ponownie w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku doprowadziły do odrzucenia fetyszyzmu przestrzennego.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 37 Zdaniem H. oraz stosunki produkcji. To przedmioty społeczne pozostają w interakcji. Zawiera ona. które są „obszarami o określonym przeznaczeniu i funkcji wraz z towarzyszącymi im urządzeniami i wyposaŜeniem materialnym”. Autor koncepcji wydzielił pięć form przestrzennych: produkcji.

1. socjolodzy czy teŜ historycy. zaproponował klasyfikację koncepcji ukazujących rolę przestrzeni w przebiegu procesów naturalnych i społecznych. Duncan (1989). Po drugie. zwłaszcza psychologów. Relacje przestrzenne wpływają na zakres i stopień działania pierwotnych przyczyn. Ŝe jakkolwiek przestrzeń nie ma autonomicznej siły sprawczej. jak procesy społeczne tworzą przestrzeń. a nie biernym odbiorcą oddziaływań zewnętrznych. ale na działanie ludzkie mające charakter celowy i intencjonalny (A. Lisowski 2003). struktura przestrzenna działa jako wzmocnienie i wpływa na ewolucję struktury społecznej. Wszystkie systemy społeczne mają – według niego – swoją geografię i historię. jak funkcjonują dane procesy. z filozofii realistycznej oraz z teorii nierównomiernego rozwoju. jak: socjologia. nazwana „efektem nierównomiernego rozwoju”. etnolodzy. Po pierwsze. stwierdzając. tzn. Do pierwszej grupy zaliczył „efekt uwarunkowania przestrzennego”. ulegają zatarciu (D. socjologów i demografów. Nacisk połoŜony jest nie na zachowania adaptacyjne i reakcje na bodźce pochodzące z otoczenia. podobnie zresztą jak wielu innych dziedzin wiedzy. . na to. S. podsumowując dyskusję. struktura przestrzenna jest w duŜym stopniu odzwierciedleniem wielu aspektów struktury społecznej i obowiązkiem geografów społecznych jest badanie procesów. którymi tradycyjnie zajmowali się ekonomiści.38 Anna Janiszewska społeczną.5. Do drugiej grupy zaliczył „efekt granic przestrzennych”. Problematyka badań w świetle literatury MałŜeństwo stanowi przedmiot zainteresowania wielu badaczy. Jędrzejczyk 2001b). to raz ukształtowane relacje przestrzenne pomiędzy przedmiotami mają drugorzędny wpływ warunkowoprzyczynowy. dlatego mechanizmy generujące ich przemiany nie wszędzie występują w tym samym natęŜeniu. W ten sposób tradycyjne granice geografii. demografia oraz antropologia kultury. zostało wchłoniętych przez takie dyscypliny. Powiązanie to jest dwustronne. Geografowie wciąŜ podejmują badania nowych zjawisk. za pomocą których struktura społeczna nabiera przestrzennego wyrazu. Jednocześnie wiele problemów. S. Człowiek w koncepcji owej przestrzeni jest aktywnym twórcą otoczenia. jest związana z tym. psycholodzy. W koncepcji przestrzeni społecznej zasadniczym składnikiem są ludzie tworzący zorganizowaną zbiorowość. ale równieŜ geografów. Współczesne poglądy doceniające znaczenie przestrzeni w teoriach społecznych i ekonomicznych wywodzą się z dwóch koncepcji teoretycznofilozoficznych. Trzecia grupa. które od dziesięcioleci stanowiły domenę geografii. etnologów. a nie obszar tej działalności.

Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 39 antropologów kultury. Beckera (1990) i V. co daje moŜliwość zastosowania wielu podejść metodologicznych. Wychodząc z załoŜenia. prawników. Ŝe pobierają się ludzie uznający się wzajemnie za atrakcyjnych. były prowadzone m. postawami i ocenami partnerów. prawnych i socjalnych konsekwencji współbytowania diady małŜeńskiej (A. filozofów i teologów. Przebiegiem procesu wyboru współmałŜonka zajął się w latach siedemdziesiątych XX w. funkcji małŜeństwa jako instytucji oraz ról małŜeńskich. przez G. Prowadzone w latach osiemdziesiątych XX w. . skonstruował model przebiegu procesu wyboru współmałŜonka. czynników determinujących trwałość wspólnoty małŜeńskiej. Badania nad ruchliwością społeczną. biologów. Kotlarska-Michalska 1998). Hallera (1981) badania nad stratyfikacją społeczną potwierdziły realizację homogenicznych wzorców zawierania małŜeństwa i dziedziczenia statusu społecznego. ekonomistów. – tj. pedagogów. a takŜe. dla którego małŜeństwo tworzy ciekawy obiekt badań. historyków. ujmując zaleŜności między cechami społecznymi. Na podstawie literatury określającej zaleŜność między uczestnikami diady. Socjologów interesują równieŜ społeczne konsekwencje heterogeniczności małŜeństw pod względem cech społeczno-zawodowych i środowiskowych. ze społeczno-ekonomicznych. H. nauki o małŜeństwie (rys. Wypracowane na polu badawczym jednej dyscypliny teorie i określenia są adaptowane na potrzeby innych nauk. a takŜe jako czynnik odpowiadający za odtworzenie hierarchii statusu poprzez stopień homogeniczności. demograficznych. Interdyscyplinarny charakter problematyki małŜeństwa wynika z wielopostaciowej istoty tego związku. Zainteresowanie socjologów problematyką małŜeństwa skierowane jest na poznanie kryteriów doboru małŜeńskiego. K. Oppenheimer (1988). szczególnie związków heterogenicznych pod względem pochodzenia społecznego małŜonków. jakie mechanizmy prowadzą do takiej wzajemnej oceny. Wienold (1972).in. 3). w których małŜeństwo postrzegane jest jako kanał tejŜe ruchliwości. a przez to utrzymywanie stratyfikacji społecznej. Drugim waŜnym powodem. jest wielowymiarowość samego związku. podjął próbę ustalenia. Specjaliści zajmujący się kwestią małŜeństw ujęli tę tematykę w ramy oddzielnej dyscypliny naukowej: gamalogii. przez M. praw rządzących rynkiem matrymonialnym.

iŜ brak potomstwa był elementem wpływającym na powtórne zawarcie związku i na homogeniczne wybory. Buckle. Pozytywny wybór ze względu na kolor włosów i oczu odzwierciedla przyciąganie cech samopodobnych. którzy wybrali młodsze partnerki. podobnie jak homogamia. D. Wyprowadzili stąd wniosek. ale równieŜ kierowanie się cechami rodzicielskimi (rodzica przeciwnej płci) (A. które poślubiły partnerów o wyŜszym statusie społecznym i męŜczyźni.40 NAUKI O ZIEMI GEOGRAFIA BIOLOGIA Anna Janiszewska NAUKI SPOŁECZNE SOCJOLOGIA PSYCHOLOGIA DEMOGRAFIA ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOLOGIA PRAWO GAMALOGIA NAUKA O MAŁśEŃSTWIE NAUKI EKONOMICZNE EKONOMIA NAUKI HUMANISTYCZNE HISTORIA FILOZOFIA TEOLOGIA PEDAGOGIKA Rys. M. Bereczkei i A. Wyniki badań (wśród respondentów węgierskich) wykazały. I. Ŝe hipergamia jest doborem partnerów o charakterze „udanej reprodukcji”. zaobserwowali oni. I. Perrett 2003). Little. iŜ kobiety. Z. Zajmując się wzorcami doboru w małŜeństwach powtórnych. Csanaky (1996). PentonVoak. Burt. Interdyscyplinarny charakter problematyki małŜeństwa Źródło: opracowanie własne na podstawie literatury Analizy zaleŜności pomiędzy preferencjami doboru małŜeńskiego. Rodd (1996). G. Partnerzy Ŝyciowi są bardziej niŜ oczekiwano podobni pod względem wielu róŜnorodnych cech. a „wynikiem reprodukcyjnym” prowadzili T. A. 3. Zbiór czynników. jest szeroki. według których dokonuje się homogenicznych wyborów partnera. C. G. Jedną z nich jest kolor włosów i oczu. mają znacznie więcej dzieci i moŜe to być traktowane jako mechanizm prowadzący do sukcesu małŜeńskiego. S. O małŜeństwie jako kontrakcie reprodukcyjnym piszą L. D. Gallup. .

Badania jego dowiodły. wykształcenia. Dotyczą one miejsca urodzenia jako czynnika bliskości przestrzennej. Przeprowadzone badania pozwoliły autorce wysunąć wniosek. charakter badań kompleksowych (obejmując wszystkie kategorie społeczne ludności) i dotyczyła mieszkańców duŜych miast: Koszalina (1964). Warzywody-Kruszyńskiej (1974). Ŝe w hierarchii waŜności czynników mających wpływ na dobór małŜonków dalej istotną rolę odgrywa wyznanie. Ŝe stałym elementem wzoru doboru współmałŜonka w badanej populacji było występowanie tendencji do zawierania małŜeństw w obrębie tej samej grupy pracowników. ale takŜe w pewnym zakresie o „treści” procesu wyboru współmałŜonka. w których małŜonkowie się zapoznali. Środowisko wiejskie jest pod tym względem specyficznym. Ziętka (1984) wskazują. w zakresie wyboru partnera do małŜeństwa.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 41 Polscy socjolodzy rozwinęli badania nad doborem małŜonków na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. Ŝe po raz pierwszy w Polsce omawia takie sprawy. okoliczności. Łobodzińska 1970. w którym elementy tradycji zawsze odgrywały większe znaczenie niŜ w mieście. dlatego teŜ wnioski autorki mają ograniczony zasięg. Prowadzone badania nad zasadami doboru małŜeństw w środowisku wiejskim przez R.1974). a najsłabiej oddziaływało pochodzenie społeczne. a takŜe określenie znaczenia przynaleŜności klasowo-warstwowej w procesie wyboru współmałŜonka. Najwięcej informacji z tego okresu na temat procesu wyboru współmałŜonka dostarczyły badania B. czynnikiem najsilniej działającym w kierunku homogamii małŜeństw było bowiem wykształcenie. Miała ona. statusu ekonomicznego czy wieku kandydatów na współmałŜonków. Podstawowym jej celem było zbadanie znaczenia przynaleŜności społeczno--zawodowej jako wyznacznika „pola wybieralności” małŜeńskiego partnera. Łobodzińskiej. wewnątrz tej samej kategorii wykształcenia. Łobodzińskiej jest jednakŜe bardzo interesująca z tego względu. W tym samym nurcie badań nad wzorami doboru małŜonków mieści się praca W. czynnych zawodowo. o czym 19 Badaniom kwestionariuszowym poddano męŜczyzn Ŝonatych. do 65. Ŝe istnieją wyraźne społeczne ograniczenia w tym środowisku. stosunek rodziców i znajomych do decyzji o małŜeństwie. Zdaniem autora społeczność wiejska dalej charakteryzuje się znacznym stopniem wewnętrznego zamknięcia. B. roku Ŝycia. . jak motywy zawarcia związku małŜeńskiego. pochodzenia społecznego. 1967)19. Szczecina (1964) oraz Łodzi (1965. Informuje zatem nie tylko o „ramach społecznych” czy „polu wybieralności kandydata”. (J. Badania te odnoszą się jednak do bardzo wąskiej kategorii społecznozawodowej (inŜynierów zatrudnionych w dwóch warszawskich biurach projektów). co waŜne. w ramach jednej klasy czy warstwy pochodzenia. Malanowski 1967. Praca B. JednakŜe wśród czynników doboru istnieje zróŜnicowanie.

Racław-Markowska 2000. Nowak-Sapota (2002) – tworzenie gospodarstw domowych. 2001). Ćwiek. M. J. Jarosińska 1964). Kocik 2002. Gołata (1995) – bezrobocie. Kacprowicz (1989). Wnikliwej analizy doboru małŜeństw dokonała G. Oceniła ona takŜe stopień homogeniczności oraz heterogeniczności małŜeństw i opisała bariery społeczne wynikające ze struktury społeczeństwa. młodym (J. Warzywoda-Kruszyńska i J.42 Anna Janiszewska świadczy przewaga małŜeństw zawieranych w obrębie własnego środowiska (własnej gminy ewentualnie gmin ościennych). W. Domański (2000. G. Przedmiotem badań socjologów były takŜe określone typy małŜeństw – jednorodne pod względem pewnych cech. M. Pietkiewicz 2003). wskazują takŜe inni badacze. MoŜna spotkać opracowania poświęcone małŜeństwom studenckim (Z. Tymicki (2001). m. W. Kwak 1995a. T. . W. Badania W. Markowska 1969. A. H. doboru terytorialnego wskazują. Pohoski (1991). Janicka (1995) – wiek. Przychodzeń 1965. L. a szczególnie zaleŜności pomiędzy stanem cywilnym. pomimo zmian politycznych i ekonomicznych oraz utrzymywania się dystansów i barier między grupami społecznymi. E. Pojedynczymi barierami w zawieraniu związków małŜeńskich interesowali się: E. inwalidzkim (A. B. Mikołajczyk-Lerman (1991) – sytuacja materialna. Guenther 1984). Lutyński 1960). Wyniki badań dotyczące m. alternatywnych form związków Ŝycia małŜeńskiego obok istniejących „od zawsze” związków nieformalnych. Brzezińska. Paszkowska-Rogacz 1991) i mieszanym narodowościowo na Litwie (J. Tyszka 1990. I. Socjolodzy zwracają uwagę na inny sposób doboru partnerów w związkach nieformalnych w stosunku do tradycyjnych związków małŜeńskich. Warzywoda-Kruszyńska i A. in. Ŝe pochodzenie z podobnego środowiska lokalnego. Czerniuwiene 1991). zarówno mieszkańców wsi jak i miast jest istotnym czynnikiem kojarzenia par małŜeńskich (D. uwzględniając charakterystykę demograficzną i społeczną zawieranych małŜeństw. M. Wojciechowska 1986. Na stabilność wzorców zawierania małŜeństw w Polsce. Zawadzki 1995). Przemiany społeczno-ekonomiczne i idące za tym przeobraŜenia obyczajowości doprowadziły do pojawienia się i rozpowszechnienia nowych. poziomem wykształcenia a pozycją społeczno-zawodową i pochodzeniem społecznym współmałŜonków. Nowe formy Ŝycia małŜeńskiego stały się przedmiotem badań socjologicznych ostatnich kilkunastu lat (A. Warzywody-Kruszyńskiej i jej współpracowników nad zróŜnicowaniem społecznym prowadzone w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia w Łodzi potwierdziły utrzymywanie się zasady homogamii wśród małŜonków pomimo zachodzących zmian społeczno-gospodarczych (W. niepełnoletnim (K. Krzyszkowski 1991). in.

Wyniki tych badań określają postawę młodych ludzi wobec instytucji małŜeństwa. W. Kędelski i E. Pisze o tym E. M. Z tego stwierdzenia nie wynika bynajmniej. Zbořilowa (1974). Rydzewski (1993). 2002). Wieczorek (1986). tj. Krzyszkowski (1993) wyróŜniają kilka stadiów rozwoju znajomości przedślubnej. 1982. roli męŜa i Ŝony (H. a takŜe badaniem i oceną zmian wynikających z dotychczasowego i przewidywanego ruchu naturalnego i wędrówkowego. Badania socjologiczne małŜeństw często koncentrują się na zagadnieniu preferencji matrymonialnych. Kędelski (1981. bywanie razem. oczekiwań młodzieŜy wobec małŜeństwa. Zagórny 1991).Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 43 Na przeobraŜenia polskich rodzin (w tym małŜeństw) na tle zmian rodzin europejskich w okresie postindustrialnym wskazują Z. Elementami tradycyjnymi pozostają: wyraźnie występująca jeszcze i poŜądana nadal instytucja narzeczeństwa oraz ciągle akceptowana instytucja oświadczyn. a w dobie transformacji ustrojowej – H. . by demografowie nie przywiązywali wagi do znaczenia i roli małŜeństw w ruchu naturalnym ludności. tj. Michalczyk 1991). W demografii podejście demometryczne do małŜeństw. Włostowska 1996. Izdebska 1975. Tyszka (1997. narzeczeństwo). Zagórny 1991. Warzywoda-Kruszyńska i J. sukcesie małŜeńskim. S. M. opisujące procesy demograficzne za pomocą wyspecjalizowanego aparatu matematyczno-statystycznego prezentują w swoich pracach: J. Ma ona charakter umiarkowanej nowoczesności zespolonej w sposób naturalny z tradycją przekazywaną im przez rodziców. Bolesławski (1974. P. ale ukazując wpływ waŜnych wydarzeń historycznych (wojny) i rozwiązań prawnych na kształtowanie się małŜeństw. T.1997. w którym para przeŜywa kolejne etapy znajomości. H. PoniewaŜ demografia zajmuje się statystycznoanalitycznym opisem stanu i struktury ludności. Rosset (1975). B. jest niezmiernie istotny dla powodzenia przyszłego związku. Andrzejewska (1973). Do elementów nowoczesnych zaliczyć moŜna decydowanie o małŜeństwie przez narzeczonych i demokratyczny sposób rozstrzygania problemów przez oboje małŜonków.1998. M. K. Marzec (2002). Z. Okres przedmałŜeńskiej znajomości („chodzenie ze sobą”. 1996). Znajomość przedślubna jest traktowana przez socjologów jako proces rozwoju. Paszek (1982). M. wizji własnego związku. podkreślając nie tylko rolę czynników demograficznych. małŜeństwa są tu pojmowane jako początkowa faza w szerszym pojęciowo procesie reprodukcji ludności. Pod nieco innym kątem rozpatrywane jest zjawisko małŜeństw i małŜeńskości w demografii. jak podkreślają znawcy tematu. Holzer (1980). Gołata (1986). L. Pielka 1996. a takŜe występujący podział ról w rodzinie na męskie i Ŝeńskie (S. J. Krzyszkowski (1990) oraz J. E. 1975). Omawia takŜe zawieranie i rozwiązywanie małŜeństw w Polsce i strukturę wiekową nowoŜeńców.

Demografowie analizują nowoŜeńców pod kątem róŜnych charakterystyk: demograficznych. 1993. Smoliński (1973). Interesuje ich wiek. Borowski 1977. A. A. Kluzowa i K. Z. Rosset 1963. Dybowska 2000. J. Na podstawie badań . z których co najmniej jeden z współmałŜonków był juŜ kiedyś w związku (K. E. B. średnia wieku kobiet i męŜczyzn wstępujących w związki jest bowiem wskaźnikiem nie tylko popularności instytucji małŜeństwa wśród potencjalnych zainteresowanych. Szklarska. Hajnal (1965) zwrócił uwagę na konsekwencje przejścia demograficznego. W procesie wyboru partnera występują bariery. nie istnieje teŜ wolność rynku matrymonialnego. ale takŜe preferencje matrymonialne z punktu widzenia owej cechy. W. 1993. Z. Strzelecki 1976. K. Sienkiewicz 1979. E. Interesującym zagadnieniem badanym przez demografów są postawy i preferencje młodzieŜy w wieku matrymonialnym (S. 1970. Analizie demograficznej podlegają teŜ procesy zawierania małŜeństw powtórnych (wcześniejsze uwagi dotyczyły w większości małŜeństw pierwszych). wysoka skłonność do pobierania się partnerów o tym samym poziomie wykształcenia oraz występująca wciąŜ jeszcze w procesie doboru małŜeństw bariera terytorialna. które wpłynęło na zmianę średniego wieku zawierania pierwszych związków małŜeńskich w Europie i sformułował trzy wzorce zawierania małŜeństw na podstawie średniego wieku zawarcia pierwszego związku. Sienkiewicz 1978. zawodowych w skali kraju i poszczególnych województw (Z. E. Rydzewski 1993. ale takŜe dojrzałości społecznej do wchodzenia w role małŜeńskie. takich. Z. T. Szklarska. Wyniki tych badań są wykorzystywane do konstrukcji wzorca postaw małŜeńskich i prokreacyjnych oraz prognozowania rozmiarów ruchu naturalnego. Kwiecień 1977. Bodych 1983. Ŝe proces wyboru partnera do małŜeństwa nie jest procesem Ŝywiołowym. GurajKaczmarek 1991. pochodzeniu terytorialnemu (B. W opracowaniach tych moŜemy odnaleźć nie tylko rozpoznane struktury małŜonków według określonej cechy. Guraj-Kaczmarek 1995). Vielrose (1963) dokonał regionalizacji Polski według wieku zawierania związków małŜeńskich. Slany 1990. K. Strzelecki (1993) omawiając cechy demo-społeczne doboru małŜeńskiego w Polsce w latach 1970–1990. Brajczewski 1997. tj. W. Kowalska 1995). Ignatczyk 1980.44 Anna Janiszewska Frątczak (2001). Welon. Z. K. O występowaniu róŜnorodnych barier pisze Z. ich wiekowi. Welon. w którym ludzie wchodzą w związki małŜeńskie. Skrętowicz i G. Vielrose 1997. analizując częstość i kalendarz zawieranych małŜeństw oraz zmiany stanu cywilnego. P. Wiele analiz demograficznych poświeconych jest wybranym cechom małŜonków. Przede wszystkim jest to wysoka jednorodność stanu cywilnego partnerów. Bielecki 1999. J. np. wykształceniu. 2000). C. T. Welon 1995). 1990. I. Jego zdaniem te podstawowe cechy w Polsce wskazują. Bielecki. społecznych.

M. przez który przechodzi rodzina od momentu swego powstania w wyniku zawarcia małŜeństwa aŜ do swego zaniku z sekwencją róŜnych zdarzeń demograficznych. Andrzejewska 1973. upowszechniania się związków nieformalnych. 2002b). dlatego zbadanie praw nim rządzących ułatwia zarazem poznanie trendów i mechanizmów migracji matrymonialnych. W. Zdaniem Z. O zmianach wzorców małŜeńskości wyraŜających się spadkiem liczby zawieranych małŜeństw. kohabitujące): Z. MałŜeństwa jako element ruchu naturalnego są poruszane w wielu opracowaniach dotyczących problemów demograficznych i społecznoekonomicznych Polski i innych krajów. lecz czas rozpoczęcia narzeczeństwa. Holzer 1984. Strzeleckiego (1989) w kompleksowym ujęciu cykl ten naleŜałoby traktować nieco szerzej. który moŜe zaowocować odraczaniem zawarcia małŜeństwa i preferowaniem nieformalnych związków. Gołata 1995b. 2002b. rozwoju więzi interpersonalnej. Linke 1989). Wasilewska-Trenkner 1983. Przez cykl Ŝycia rodziny w ujęciu demograficznym rozumie się cykl. zawarcia związku małŜeńskiego piszą Z. czy tylko kohabitacyjnego). Strzelecki 1976. decyzja młodych o tzw. Z. Kowalska (2001). Slany (2000. E.. randze czynników sprzyjających szczęściu małŜeńskiemu. E. trendów rozwojowych i prognoz ludności (K. Według Z. Strzelecki (1989) i W. Ignatczyk (2000) wysuwa wniosek. I. tj. Jego początek powinien wyznaczać nie fakt zawarcia małŜeństwa (niezaleŜnie czy formalnoprawnego. a w szczególności początku pierwszej z nich. M. W systemie wartości młodzieŜy rozpoczął się bowiem proces przewartościowań. przejawiające się formą związków nieinstytucjonalnych głównie wśród młodzieŜy mającej liberalny stosunek do istniejących nieformalnych związków. czynnikach działających przed ślubem i w trakcie trwania małŜeństwa. Z. Dzienio i H. podobieństwie cech osobowościowych i charakterologicznych małŜonków. W demografii rodziny zasadnicza rola w badaniach przypada na teorię cyklu Ŝycia rodziny. P. motywach zawierania małŜeństwa. zwyczajowego. O migracjach małŜeńskich wynikających z faz cyklu Ŝycia rodziny. które wpływają na jakość . w którym małŜeństwo stanowi pierwszy jego etap. Kędelski 1981. Mirowski (1975). Ziętek 1998. in. Szukalski 2001. W psychologicznych studiach nad małŜeństwem uwaga badaczy koncentruje się na procesie doboru małŜeńskiego. Analizie demograficznej poddawane są osoby Ŝyjące w związkach nieformalnych (np. odraczaniem decyzji matrymonialnych piszą teŜ m.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 45 młodzieŜy szkół średnich i policealnych (w roku 1995/1996) byłego województwa poznańskiego W. które zadecydowały o późniejszym związku. K. a więc fakty. Topińska (1987). iŜ mogą pojawić się nowe zachowania matrymonialne. J. A. M. byciu ze sobą itd. 1978. 2002a. J. Hofsten. Holzer (1993). Strzeleckiego (1989) dobór terytorialny małŜeństw determinuje migracje matrymonialne.

stabilizację Ŝyciową. niezawodność. które są sprzyjające bądź niesprzyjające. Cieślak 1991). walory duchowe. Ŝe zainteresowanie problematyką małŜeństwa wśród psychologów nie słabnie. I. Ŝe na wybór współmałŜonka wpływają motywy jako siły pobudzające oraz ukierunkowujące. przy jednoczesnym spadku motywacji ogólnej postępującym wraz z wiekiem. jakie dokonały się w Polsce w sferze społecznej. do niesprzyjających zaś: ucieczkę w małŜeństwo. 2002). Janicka 2002). którzy prowadzili badania wśród kandydatów do małŜeństwa metodą FIRO-B (Fundamental Interpersonal Relations – Behavior) – tj. Inglik-Dziąg 1998). T. jak i czynniki wewnętrzne obejmujące swym zakresem szeroko rozumianą dojrzałość psychiczną małŜonków. Sitarczyk. wsparcie społeczne. Niebrzydowski (1994). D. opracowanej przez W. Janicka (1995) twierdzi. S. Taranowicz 1995. a nawet wzrasta (A. małŜeństwa. bycie dobrym rodzicem i status majątkowy. piszą m. Niebrzydowski (1997) i H. które są charakterystyczne dla określonego wieku. A. L. Są to: wierność. właściwy dobór partnerów (D. Gonzales 2001). Cudak (1998). DeLue. dobrą komunikację między małŜonkami i przestrzeganie norm moralnych (M. szczęśliwy związek. Schutza w 1958 r. udane małŜeństwo rodziców (A. Waniewski 2002). Psychologiczne analizy opierają się często na podejściu systemowym. Ŝe o szczęściu małŜeńskim decydują zarówno czynniki zewnętrzne: wzorce kulturowe. Janicka i L. interakcyjnych uwarunkowaniach udanego związku oraz psychologicznych przyczynach rozpadu małŜeństwa. I. O zmianach. Sporo uwagi psycholodzy poświęcają czynnikom wpływającym na udany. witalność. WyróŜnia motywację emocjonalną i racjonalną. zgodność przekonań religijnych (K. Zgodnie z teorią „inwestowania rodzicielskiego” hierarchia cech jest zaleŜna od płci (W. znajdujących swój wyraz w zmianie modelu rodziny. Rostowska (2001) podkreśla. T. kreatywność. pozwalającym na głębsze rozpoznanie powiązań wewnątrzrodzinnych. Kwestionariusza Stosunków Międzyludzkich. Inglik-Dziąg 1998. Wśród nich wymieniają m. podobieństwo zachowań partnerów. nieplanowaną ciąŜę i obawę przez samotnością. Bogata literatura przedmiotu świadczy. . zmianie ról kobiety i męŜczyzny w związku. Rowatt.46 Anna Janiszewska poŜycia małŜeńskiego. L. atrakcyjność. in. C. I. in.in. Strickhouser. empatię (M. Kotlarska-Michalska 1998). podobne usposobienie. Przekształcenia społeczno-gospodarcze w naszym kraju są siłą sprawczą upowszechniania się związków partnerskich kosztem tradycyjnych (I. Braun-Gałkowska 2002b). Nieco inaczej wyznaczono cechy partnera „romantycznego”. na podstawie których dokonuje się jego wyboru. Gałkowska 1995. doświadczenie wyniesione z rodziny pochodzenia. Do sprzyjających motywów autorka zalicza: wzajemną miłość partnerów. O procesie doboru małŜeńskiego pisali m.

których wspólną cechą jest istnienie stałej relacji intymnoseksualnej. które zamierzają go zawrzeć. wyznania i wielkości osiedli. D. Morawskiego (1930) podejmujące problematykę ruchu naturalnego w Polsce bądź w wybranych województwach w porównaniu z niektórymi krajami europejskimi. Ostasz 2001). dlatego w literaturze omawiane są najczęściej z innymi elementami ruchu naturalnego”. Ekonomiczne badania empiryczne nad małŜeńskością wzorują się na prawach zachowania rynku i konsumentów tego rynku. Dąbrowska 2003). Szczególnie opracowanie W. MałŜeństwo róŜni się od kohabitacji i konkubinatu większym oczekiwaniem urodzenia potomstwa i pełniejszym zabieganiem o nie (R. Wymienione opracowania dostarczają bardzo duŜo informacji statystycznych odnoszących się do rozmiarów ruchu naturalnego. Miszewska (1994). Według D. A. Badania przeprowadzone na Tajwanie pozytywnie określiły zaleŜność w przypadku pracujących Ŝon. dla geografów „małŜeństwa nie są elementem róŜnicującym wyraźnie populacje. Michalczyk 1991. W kaŜdej ludzkiej społeczności poza małŜeństwami mamy do czynienia z konkubinatami i kohabitacjami. Interesujące pod względem faktograficznym są takŜe badania S. Benedict 2000. Jabłoński i L. Grossbard-Shechtman (2003). stanu cywilnego i wyznania). Uwzględniając . Badania dotyczące „targowania się” odnoszą się zarówno do osób będących w związku małŜeńskim. Zhang (1995) określił zaleŜność pomiędzy wiekiem zawarcia małŜeństwa i wysokością zarobków męŜa a aktywnością zawodową Ŝon. Dorobek geografów w badaniach małŜeńskości w porównaniu z innymi dyscyplinami (socjologia. O wpływie płci na konsumpcję i dysponowanie dochodami pary małŜeńskiej pisze S. Morawskiego stanowi obszerny opis struktury małŜeństw i nowoŜeńców według wieku. Według antropologów sama rodzina i małŜeństwo nie wypełniają ram społecznych w obszarze związków intymnych. Do najstarszych polskich prac poświęconych zmienności przestrzennej małŜeństw naleŜą opracowania zamieszczone w „Kwartalniku Statystycznym” z 1926 r. jak i do osób.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 47 Badania wykazują. Artykuł z roku 1926 jest zbiorem samych informacji statystycznych określających rozmiary i strukturę małŜeństw w latach 1922–1924 (według wieku. negatywnie zaś w odniesieniu do Ŝon niepracujących. Anderson i S. Z. J. Wąsowicza (1928). Szulca i W. dotyczące ruchu naturalnego ludności w województwach zachodnich i śląskim w latach 1922–1924 oraz artykuły J. Jędrzejczyka (2001a) małŜeństwa (oraz wiek nowoŜeńców) z reguły rozpatrywane są z punktu widzenia potrzeb analizy urodzeń. S. Szulca (1928) i W. Na dobór partnerów w zaleŜności od przyszłego wkładu w dochód małŜeństwa wskazują D. stanu cywilnego. Morawskiego pogłębione o analizę statystyczną. demografia) nie jest znaczący (przynajmniej ilościowo). iŜ pomimo tych zmian małŜeństwo jest dla Polaków wartością wyjątkowo cenną (T. Jak pisze B. Hamori (2000).

w których elementem składowym analizy jest małŜeńskość.48 Anna Janiszewska specyfikę struktury narodowościowej i wyznaniowej Polski okresu międzywojennego. Michalski (1991). 1960. W. wyznaczyły nieco odmienną tematykę badań nad ruchem naturalnym. A. Zmiany ludnościowe. śurkowa 1977). analizując ruch naturalny rejonu zapiliczańskiego województwa piotrkowskiego pisze. Kucharskiej dla dzielnicy Teofilów „A” w Łodzi (1974). L. Waszak 1955. A. Pewnego rodzaju podsumowaniem zmian przestrzennych ruchu naturalnego i jego składników w okresie powojennym w Polsce stanowią opracowania P. Miki dla Dolnego Śląska (1977). Jelonek 1986. jakie nastąpiły w kolejnych latach w Polsce. Korcellego. poniewaŜ w Polsce w dalszym ciągu dzieci urodzone ze związków małŜeńskich przewyŜszają (ponad 90%) liczbę dzieci pozamałŜeńskich”. Araszkiewicz i W. E. Gawryszewski. Natomiast informacji dotyczących przyrostu naturalnego. Ŝe „Niezmiernie istotnym elementem ruchu naturalnego są zawierane małŜeństwa. A. Wąsowicza (1928). Dziewoński. „małŜeńskich” pisali m. czyli takie. decydują one bowiem o wielkości przyszłego pokolenia. Michalskiego dla Bełchatowa (1989). P. R. Problematyka ruchu naturalnego w okresie powojennym stała się istotnym zagadnieniem badawczym ze względu na poniesione straty ludnościowe i zasiedlanie ziem. oraz dotyczące tylko zagadnienia małŜeństw. A. w tym małŜeństw w Polsce w latach 1919–27. M. np. Galon 1957. W. Jagielski 1975. Powstawały prace ukazujące tendencję zmian w elementach ruchu naturalnego pod wpływem migracji i zmian modelu płodności (A. J. Kosiński 1963). 1993. W opracowaniu autorka zwraca teŜ uwagę na zróŜnicowanie przestrzenne miejsca pochodzenia małŜonków oraz duŜą mobilność młodych małŜeństw. A. Sobczaka dla Pomorza (1974). A. Jelonek 1957. S. Iwanicka-Lyrowa. A. 1988). Jerczyński. in. Pierwsze analizy dostarczyły informacji o liczbie zawieranych małŜeństw i strukturach przestrzennych tego zjawiska w kilka lat po wojnie (W. Gawryszewskiego i A. Michalski (1983. Araszkiewicz (1990). Powstają w tym okresie równieŜ analizy omawiające ruch naturalny i jego elementy składowe w kraju w róŜnych skalach przestrzennych.Korcellego (1981) oraz P. Morawski 1949. O migracjach tzw. Araszkiewicz (1990). 1991. Potrykowskiej (1992) analizujące zmiany natęŜenia małŜeństw i zróŜnicowanie przestrzenne tego zjawiska w układzie miasto – wieś. autor omawia małŜeństwa mieszane wyznaniowo. A. Korcelli. które weszły w skład państwa polskiego. obejmujących badania ruchu naturalnego. Na uwagę zasługuje takŜe rozkład częstotliwości zawierania małŜeństw według miesięcy. 1992. K. M. dostarcza artykuł J. E. Spośród prac powojennych wymienić naleŜy dwie grupy opracowań. .

Paradysz (1976). Geografowie podejmują takŜe badania nad małŜeństwami mieszanymi (R. Domańskiego (1970) małŜeństwa mieszane są istotnym miernikiem integracji społecznej lub nawet struktury klasowej. koszalińskim. strukturą wieku małŜonków a zakupami dóbr trwałego uŜytku zwrócił uwagę J. Zawieranie choćby sporadycznych małŜeństw mieszanych moŜe być symptomem integracji nie tylko jednostek. Rykiel – badanie małŜeństw pomiędzy Górnoślązakami. Rykiel 1989b. wyniki badań przemawiają za brakiem zgodności między poziomem rozwoju gospodarczego i demograficznego. J. gdańskim i olsztyńskim w latach 1950. społeczno-ekonomicznych i pochodzeniu terytorialnym małŜeństw w Pabianicach. których jednostki te są członkami. Autorka ustaliła dodatnią zaleŜność stopy małŜeństw od cech społeczno-zawodowych w województwach szczecińskim. Jagielskiego (1971) o małŜeństwach i rodzinach na PobrzeŜu Kaszubskim. na przykładzie województw północnych określiła wpływ czynników społecznych na wielkość ruchu naturalnego. np. Z. Runge (1989) dowodzi zaleŜności elementów ruchu naturalnego i zatrudnienia. Zborowski (1983. Zająca (1984) porównująca poziom rozwoju demograficznego (w tym natęŜenia małŜeństw) i społeczno--gospodarczego w województwach. Zdaniem autora. Gacek-Borna (1972). Opracowania geograficzne zajmujące się problematyką rozwoju demograficznego i społeczno-ekonomicznego Polski wskazują na wiele powaŜnych problemów stojących przed polityką społeczną państwa. 1984). lecz równieŜ szerszych grup społecznych. Jelonek i A.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 49 Interesujące dla wielu geografów było określenie związku pomiędzy ruchem naturalnym. Zagłębiakami i ludnością okręgu zachodniokrakowskiego). czy miejsca zamieszkania (Z. 1970. Domański 1970. Dzieciuchowicz – badanie polonii francuskiej). 1960. Brzozowską (1996) dotyczyła wpływu pochodzenia rodzinnego oraz struktury demograficznej społeczno-zawodowej i przestrzennej par na ich . Brzozowskiej (1996) dotyczące doboru małŜonków w Łasku w okresie transformacji gospodarczej i praca K. Są to artykuł A. Dzieciuchowicz 1990). obywatelstwa (J. A. Na związek między długością staŜu małŜeńskiego. opracowanie I. Problematyka badawcza podjęta przez I. jego elementami a innymi aspektami demograficznymi. Wpływem urbanizacji na ruch naturalny zajmowali się A. Według R. ekonomicznymi i kulturowymi. Genderki (2004) o strukturach demograficznych. Secomski 1984). Spośród prac geograficznych poświęconych wyłącznie tematyce małŜeństw odnotowano trzy. MałŜeństwa mieszane są w tych badaniach pojmowane jako niejednorodne pod względem określonych cech. Jagielski (1975. M. społecznymi. 1977). J. Charakter syntetyczny ma praca K. a wśród nich na problem zaspokajania potrzeb młodych małŜeństw (K. Jelonek (1981) oraz A.

W wyniku przeprowadzonych analiz autorka potwierdziła wpływ wielu cech demograficzno-społecznych partnerów na sposób kojarzenia się małŜeństw. Buszka 2000. G. J. W. które omawiane są pod kątem cech demograficzno-społecznych lub charakterologicznych i osobowościowych partnerów. czy teŜ nieistotnych dla badania. nie moŜna nie wspomnieć o literaturze teologicznej. Nieobecność ankietera (tu osoby prowadzącej badania) moŜe jednak wpływać niekorzystnie na wyniki badań poprzez udzielenie niepełnych. StępniakMinczewa 2000. Niewątpliwie zaletą tej metody jest moŜliwość pozyskania nieskrępowanych wypowiedzi respondentów poprzez wyeliminowanie udziału osoby ankietera w procesie udzielania odpowiedzi. J. J. Prezentowane opracowania w niewielkim stopniu dotyczą zagadnienia doboru małŜeńskiego. a tym samym istnienie homogamii w doborze partnera do małŜeństwa. Sztychmiler 1999). W. Teofiluk 2000. to często stosują te same metody badawcze. F. kwestionariusz był wręczany przez autorkę . Z. Przedstawiony przegląd literatury nie wyczerpuje całej problematyki małŜeństw zawartej w istniejących pracach. DzierŜon 2002. B. Badania przeprowadzone przez K. 1. Metody badań i materiały źródłowe Podstawowy materiał źródłowy wykorzystany w opracowaniu pochodzi z dwóch rodzajów badań terenowych – badań surveyowych w postaci ankiety oraz kwerendy w urzędach i instytucjach. Kuglarz. Kijas 2000. Tranda 2000. Bardzo szeroko są w niej omawiane problemy małŜeństw mieszanych (J. Kleszczyński 2000. Genderkę (2004) wśród małŜeństw w Pabianicach wykazały wyŜszy stopień homogamii terytorialnej wśród małŜeństw młodszych niŜ starszych staŜem małŜeńskim. W.6. Aby uniknąć takiej sytuacji. Pałyga 1999. Góralski 1994. Zoll 1994. Omawiając problematykę małŜeństw. T. Brak jest natomiast prac poświęconych doborowi przestrzennemu małŜonków. Druga grupa opracowań teologicznych omawia zagadnienia małŜeństwa konkordatowego i konsekwencji podpisania przez Polskę Konkordatu (H. Pieronek 1994. Problematyka małŜeństw jest przedmiotem analiz oraz badań wielu dyscyplin naukowych i choć kaŜda z nich wypracowała odmienne koncepcje. Przytoczona literatura umoŜliwiła w niniejszym opracowaniu szersze i bardziej wszechstronne spojrzenie na problematykę małŜeństw. H. w tym na zagadnienia doboru małŜeńskiego. Metoda ankietowa jako narzędzie badań surveyowych naleŜy do grupy typowych badań społecznych i polega na pozyskaniu informacji na podstawie wypełnianego przez respondenta kwestionariusza. P. Glinkowski 2002. odpowiedzi. R. Nast 2000. Haak 1999. A. Gręźlikowski 2000.50 Anna Janiszewska dobór.

PoniewaŜ próba oparta na dostępności badanych odznacza się niŜszym stopniem reprezentatywności niŜ próba losowa. Przeprowadzone badania miały charakter próby dostępnościowej. uwzględniono takŜe kwotowy dobór próby. Ankieta zbudowana została z 42 pytań. Lutyńskiego (1977). od połowy 2001 r. niezaleŜnie od tego. KaŜdy z respondentów udzielił łącznie 81 odpowiedzi na postawione pytania. . Ŝe reprezentatywność dobranej w ten sposób próby była relatywnie wysoka. Gruszczyńskiego (1991). Wyniki porównania tych struktur wykazały. Ankieta z załoŜenia była dobrowolna i anonimowa. W celu sprawdzenia poprawności konstrukcji ankiety przeprowadzono badania pilotaŜowe w Gostyninie w czerwcu 2001 r. Łódź – Górna – al. Biorąc pod uwagę formę dostarczenia kwestionariusza do respondenta i sposób zwrócenia go badaczowi. O podjęciu badań w tych urzędach zdecydowały dwa powody. Konstrukcja ankiety skierowanej do przyszłych małŜonków była zgodna z zaleceniami budowy tego narzędzia badawczego sformułowanymi przez J. K. co umoŜliwiło wyjaśnienie nieścisłości lub pokonanie trudności. Badania ankietowe prowadzono przez okres dwóch lat. Znalazły się w niej zarówno pytania otwarte (26). a po wtóre w ramach istniejącego prawa wszyscy nupturienci (kandydaci). co umoŜliwiło uzyskanie szczerych odpowiedzi. dzięki którym uzyskano informacje o cechach i doborze małŜeństw zawarte w opiniach respondentów. Po pierwsze. do połowy 2003 r. Piłsudskiego 100. są zobowiązani do wypełniania czynności urzędowych i stawienia się w urzędzie stanu cywilnego. dokonano badań techniką ankiety rozdawanej (J. tj. które podjęły działania w kierunku zawarcia związku małŜeńskiego i wyraziły gotowość wzięcia udziału w badaniach (E. Badania prowadzono wśród małŜeństw zawieranych we wszystkich USC w Łodzi: Łódź – Centrum na ul. w pracy postawiono za cel przebadanie kandydatów do małŜeństwa reprezentujących całe miasto. jak i zamknięte (16). A. Lutyński 2000). Politechniki 2 i Łódź – Bałuty – ul. Wybór próby respondentów z praktycznych powodów (braku dostępu do danych osobowych przyszłych małŜonków) nie mógł być losowy. ankietę przeprowadzono z osobami. Babbie 2004). niemniej postarano się o jak najbardziej reprezentatywny charakter próby.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 51 opracowania (bądź studentów grupy prowadzącej badania w ramach ćwiczeń terenowych z geografii społeczno-ekonomicznej w lipcu 2002 r. Reprezentatywność zbadanej próby respondentów określono poprzez porównanie ich struktury ze strukturą nowoŜeńców z Łodzi ze względu na wiek i stan cywilny. jaki związek zawierają (cywilny czy wyznaniowy). Dało to moŜliwość przeprowadzenia badań na próbie pochodzącej z całej zbiorowości przyszłych małŜonków legalizujących związek w rozwaŜanym okresie.) i przez nią odbierany. Zgierska 70. Lutyńską (1984) i L. tak samo brzmiących dla kobiet i męŜczyzn.

5 pkt. − charakterystyka okresu przedmałŜeńskiego. Do pytań opisujących cechy zawodowo-ekonomiczne respondentów naleŜą pytania o ich zawód wyuczony i wykonywany. − stosunek do instytucji małŜeństwa. pochodzenie społeczne. upragnione. Osoby zawierające małŜeństwo zostały zbadane ze względu na cechy demograficzne. pochodzenie terytorialne). (0 pkt. in.52 Anna Janiszewska Ankieta zawierała pytania zgrupowane w następujących blokach tematycznych: − cechy respondentów (demograficzne. W ankiecie znalazło się teŜ pytanie o wspólne zamieszkiwanie przed ślubem i czas jego trwania. − cechy idealnego partnera i motywy zawarcia związku. Stosunek do instytucji małŜeńskiej reprezentowały pytania o zalety i wady małŜeństwa oraz role Ŝony i męŜa w związku. poziom wykształcenia. Respondenci odpowiadali takŜe na pytanie: „Czy miejsce zamieszkania Pani/Pana po ślubie moŜe mieć wpływ na »sukces małŜeński«. Strukturę społeczną respondentów zidentyfikowano m. jak równieŜ pytaniem o czas dojścia pieszego lub dojazdu do miejsca zamieszkania partnera. po zawarciu związku małŜeńskiego) i najbardziej preferowane. poziom wykształcenia i kontynuację nauki oraz grupę społeczną. ekonomiczne. czyli długie i szczęśliwe poŜycie małŜeńskie?” Ankietowani udzielali równieŜ odpowiedzi na pytania dotyczące okresu przedmałŜeńskiego. wykonywany zawód. społeczne. aktualne miejsce zamieszkania i jego ocenę. źródło utrzymania i poziom dochodów. W bloku pytań odnoszących się do cech przyszłego współmałŜonka proszono o ocenę w skali 0–5 pkt. ekonomiczne i terytorialne. Charakter przebiegu tego okresu był ustalony na podstawie roku i miejsca poznania przyszłego współmałŜonka. stan cywilny. – niewaŜne. wygląd. miejsce zamieszkania. przyszłe miejsce zamieszkania (tzn. wyraŜony rodzajem wyznania i realizowaniem praktyk religijnych. Uwzględniono takŜe ich pochodzenie terytorialne. − cechy rodziców respondentów. stan cywilny. pytając o miejsce urodzenia (rozumiane jako miejsce zamieszkania matki respondenta w chwili jego narodzin). aparycja). status majątkowy przyszłego męŜa i przyszłych teściów. społeczne. jak: cechy osobiste (uroda. rodzaj zawieranego związku a takŜe o przeszłość matrymonialną określoną liczbą poprzednich związków formalnych. miejsce pracy. Dodane zostały równieŜ pytania o cechy „idealnego” partnera i motywy skłaniające do zawarcia związku małŜeńskiego. – bardzo waŜne) takich cech. wiek. czasu trwania i spotykania się w trakcie znajomości w podziale na okresy „chodzenia ze sobą” i narzeczeństwa. cechy charakteru. miejsce zamieszkania po ślubie. tzn. poprzez stosunek do wiary. Wśród pytań dotyczących cech demograficznych znalazły się pytania o wiek. .

przeprowadzono na podstawie wewnętrznej zgodności logicznej odpowiedzi – porównując odpowiedzi uzyskane na poszczególne pytania. Lutyński (2000) „NiezaleŜnie bowiem od tego. Jedną z nich była niezbyt dokładna znajomość przez respondentów poglądów swojego partnera na temat stosunku do małŜeństwa i roli kobiety bądź męŜczyzny w związku. Jako powód odmowy najczęściej podawany był brak czasu. natomiast nie odnotowano podwaŜania sensu i celowości badań. Innym problemem dotyczącym oceny wyników badań ankietowych jest kwestia nieudzielania odpowiedzi na wszystkie pytania. które nie są finalizowane pomimo podejmowania decyzji o ich legalizacji. lub udzielono odpowiedzi tylko na kilka pytań. aktywność zawodowa i miejsce zamieszkania. choć zdarzały się przypadki odmowy uczestnictwa w badaniu. wielu badaczy i metodologów stara się poddać analizie i na tej podstawie dojść do jakichś oceniających wniosków”. poniewaŜ „braki” występujące w odpowiedziach dotyczyły zagadnień zasadniczych. według informacji przekazanych . traktowaną jako ich weryfikację. Ŝe w socjologii – i nie tylko zresztą socjologii – nie opracowano dotychczas efektywnych metod ścisłej oceny wartości tych wyników. Mając na uwadze fakt. in. przebadana próba 580 par (w ciągu dwóch lat) stanowiła ok. co dało ponad 93 tysiące jednostkowych informacji. Mimo. małŜeństw rocznie. a w jednym do opuszczenia urzędu stanu cywilnego przez przyszłych małŜonków. jak na przykład miejsce zamieszkania. iŜ w ostatnich latach w Łodzi zawieranych jest od 3. istniała moŜliwość obserwacji naocznej respondentów. Stosunek respondentów do prowadzonych badań był raczej pozytywny. Wyniki tych obserwacji nasuwają kilka refleksji. Ŝe liczba związków małŜeńskich. co uniemoŜliwiło wykorzystanie ich w opracowaniu. Analizę oceny wiarygodności wyników liczbowych. Jak pisze J. Mając na uwadze niedoskonałość omawianej techniki zbierania danych (ankiety) naleŜało dokonać oceny wartości uzyskanych wyników. zawód wyuczony i wykonywany. Najbardziej przychylny stosunek do tych badań zaobserwowano wśród respondentów młodych z wykształceniem wyŜszym. ich cech społeczno-ekonomicznych. takŜe zastosowano pytania kontrolne. 7–8% całej zbiorowości.5 do 4 tys. Ŝe badania miały charakter ankietowy. W sumie pozyskano informacje o 1160 respondentach i 2235 ich Ŝyjących rodzicach. Poznanie tych poglądów w trakcie udzielania odpowiedzi doprowadziło w kilku przypadkach do „burzliwych kłótni”. Ogółem 62 ankiety zostały odrzucone. Warto równieŜ zauwaŜyć. W rezultacie do dalszej analizy zakwalifikowano odpowiedzi 580 par.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 53 Ostatni blok pytań poświęcony był cechom rodziców respondentów i dotyczył m. takich jak poziom wykształcenia. Respondenci proszeni byli o dokonanie oceny poziomu zamoŜności rodziców i swoich przyszłych teściów.

które prezentowały stan i strukturę małŜeństw oraz zawierały strukturę demograficzną (wiek. wykreślono krzywą Lorenza oraz sporządzono mapy koncentracji przestrzennej. Tendencję do homogamii lub heterogamii małŜeństw określono stosując analizy rozkładu procentowego.0 a następnie przystąpiono do systematyzowania i zliczania pozyskanych danych. Dla wyróŜnienia jednorodnych podokresów zmian w strukturze wieku nowoŜeńców w Łodzi w latach 1990–2003 zastosowano jedną z metod taksonomicznych. W celu ustalenia ogólnych tendencji w procesie zawierania związków małŜeńskich w Łodzi zebrano dane. Drugi rodzaj pierwotnego materiału źródłowego stanowiły informacje statystyczne uzyskane z Urzędu Statystycznego w Łodzi dotyczące nowoŜeńców i małŜeństw zawartych w latach 1990–2003. charakteryzujących poszczególne grupy. 15–20 przypadków. Obydwa współczynniki oparte są na załoŜeniu. co ułatwiło ich interpretację. Spośród miar statystycznych obliczono średnie klasyczne i pozycyjne oraz miary zmienności. Grupowanie jednostek zbiorowości przeprowadzono według cech demograficzno-społecznych i przestrzennych. Ŝe badając za ich pomocą zaleŜność między cechami małŜonków porównujemy badany rozkład cech ze skonstruowanym w celu jego analizy rozkładem teoretycznym. gdyŜ wynosi rocznie ok. Uzyskane wyniki zostały przedstawione w zestawieniach tabelarycznych. w którym cechy małŜonków są niezaleŜne.54 Anna Janiszewska przez pracowników urzędów stanu cywilnego jest w Łodzi znikoma. co umoŜliwiało obliczanie charakterystyk statystycznych badanych małŜonków. Ŝe analizowana zbiorowość jest . W celu poznania zaleŜności pomiędzy cechami osób zawierających małŜeństwa policzono miary korelacji – współczynnik zbieŜności Czuprowa. Często w takich sytuacjach dochodzi tylko do zmiany terminu zawarcia związku małŜeńskiego. algorytm taksonomiczny. stan cywilny) nowoŜeńców. W odróŜnieniu od udziału procentowego cechą charakterystyczną obydwu tych miar jest to. a z metod analizy wielozmiennej metodę punktową i bonitacyjną. Pozwoliło takŜe na opis struktury badanej zbiorowości i ustalenie związków między badanymi cechami. Na potrzeby analizy wykorzystano róŜnorodne metody statystyczne i kartograficzne. tj. a takŜe inne miary statystyczne – współczynnik h oraz współczynnik H. Dopiero w ramach otrzymanych jednorodnych grup dokonywano określonej analizy. Do analizy rozkładu przestrzennego cech przestrzennych osób zawierających małŜeństwo obliczono wskaźnik koncentracji przestrzennej Lorenza. Procedura grupowania materiału statystycznego (pochodzącego z badań ankietowych i pozyskanych z Urzędu Statystycznego w Łodzi) polegała na podziale niejednorodnej zbiorowości na moŜliwie jednorodne grupy według obranych kryteriów i zestawienia danych statystycznych. Informacje z 1160 ankiet zestawiono w arkuszu kalkulacyjnym Microsoft Excel 6.

a ze względu na którą słabsza. Współczynnik H przybiera wartości od 0 do 1. kartodiagramy (proste). Jeśli wartości współczynnika H zbliŜają się do 1. które mogłyby być homogeniczne. ani do heterogamii. histogramy). czy w poszczególnych kategoriach mamy do czynienia z tendencją do homogamii czy do heterogamii. a nimi nie są. określa sytuację. M – maksymalna moŜliwa w danej populacji liczba małŜeństw homogenicznych. grupowane. Natomiast brak jest preferencji w wyborze partnera. Istnieje wówczas „niechęć” do tworzenia związków między ludźmi o określonych cechach bądź teŜ występują inne czynniki utrudniające zawieranie małŜeństw tego typu. Współczynnik h ma postać: h= rzeczywista liczba małŜeństw w danej kategorii (n) teoretyczna liczba małŜeństw w danej kategorii (no) „Teoretyczna liczba małŜeństw” wskazuje. Nie daje jednak odpowiedzi na pytanie. Wymogi te spełnia współczynnik H. sumaryczne. Pojawia się wtedy preferencja do zawierania związków małŜeńskich między ludźmi o danych cechach bądź teŜ występują inne czynniki ułatwiające zawieranie małŜeństw tego typu. W przypadku gdy h jest większe od jedności mamy do czynienia z nadreprezentacją danego typu małŜeństw. gdy H = 1. H= Z − Zo M − Zo gdzie: Z – liczba małŜeństw homogenicznych w danej populacji. gdyby nie występowała ani tendencja do homogamii. Gdy h jest mniejsze od jedności (a więc gdy n jest mniejsze od no) występuje zjawisko niedoreprezentowania małŜeństw określonego typu. a więc gdybyśmy mieli do czynienia z całkowitą niezaleŜnością między cechami partnerów i wybór małŜonka był zupełnie przypadkowy. gdy h = 1. Współczynnik h pozwala ustalić. W analizie wyników badań wykorzystano róŜne metody kartograficzne – diagramy strukturalne.Dobór przestrzenny i demograficzno-społeczny małŜeństw zawieranych w Łodzi 55 układem zamkniętym i tylko wewnątrz niego moŜliwy jest wybór współmałŜonków (W. kiedy w populacji nie ma takich małŜeństw. Zo – teoretyczna liczba małŜeństw homogenicznych. Warzywoda-Kruszyńska 1974). jaka byłaby liczba małŜeństw między kobietami i męŜczyznami o określonych cechach. a w krańcowym przypadku. oznacza to wzrost homogamii. wykresy słupkowe (proste. kartogramy. Wartości współczynnika H informują o faktycznej nadwyŜce małŜeństw jednorodnych w stosunku do moŜliwej liczebności. strukturalne. czy w całej analizowanej zbiorowości występuje tendencja do homogamii oraz ze względu na którą cechę jest ona silniejsza. metodę .

Microsoft Exel 6. in.0. 1.0.. .5. Program MapInfo 5. Ms Draw.56 Anna Janiszewska sygnaturową przy zastosowaniu programów Corel 7. do analizy lokalizacji miejsc zamieszkania osób zawierających małŜeństwa. posłuŜył m. Mapinfo 5.01.5.