You are on page 1of 68

i

PËRMBAJTJA

1. 2.

Hyrje Kuptimi dhe Dimensionet e Zhvillimit të Qëndrueshëm Kuptimi i zhvillimit të qëndrueshëm Dimensionet dhe elementet e zhvillimit të qëndrueshëm Zhvillimi i Turizmit të Qëndrueshëm Kuptimi i turizmit të qëndrueshëm Turizmi i qëndrueshëm dhe ekoturizmi Kompleksiteti i turizmit të qëndrueshëm

2 4 5 6 12 13 15 17 22 23 25 31 36 41 42 44 50 54 58

3.

4.

Sfida të Zhvillimit të Turizmit të Qëndrueshëm në Shqipëri Karakteristikat ekonomike të turizmit në Shqipëri Dinamika dhe konkurueshmëria e turizmit Impaktet e turizmit të qëndrueshëm Sfidat e turizmit të qëndrueshëm

5.

Vlerësimi Empirik Të dhënat, specifikimi i modelit dhe stacionariteti Modeli VECM dhe rezultatet e modelit Përfundime dhe Rekomandime Literatura Aneks

6

ii

TABELA E FIGURAVE

Figura1: Tre dimensionet e zhvillimit të qëndrueshëm Figura 2: Fluksi i vizitorëve gjatë periudhës Janar-Dhjetor 2009 Figura 3: Trendi i vizitorëve me nënshtetësi të huaj në Shqipëri sipas viteve Figura 4: Hyrjet sipas vendeve për 2009 Figura 5: Impakti i turizmit në PBB dhe punësimi Figura 6: Indeksi i konkurureshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve Figura 7: Vlerësimi i indeksit për Shqipërinë Figura 8: Impakte të mundshme ekonomike të turizmit Figura 9: Impakte të mundshme mjedisore të turizmit Figura 10: Impakte të mundshme social-kulturore të turizmit

7 22 24 24 25 28 29 32 33 34

iii

SHKURTIME WCED .World Commission on Environment and Development‟s GDRC .Global Development Research Center ICT – Independent Coordinator of Transimission iv .

0 .

1 1 .

por të zhvillojmë një turizëm të qëndrueshëm. por ka lënë mbrapa shumë vende të tjera. Turizmi zhvillohet në një strukturë komplekse e vendosur midis sistemit njerëzor. Së fundi do analizojmë nga ana sasiore impaktet ekonomike. për të kaluar më pas në kuptimin që merr zhvillimi i qëndrueshëm në turizëm dhe vështirësinë e arritjes së turizmit të qëndrueshëmn në kreun e tretë. Rritja e popullsisë ka krijuar presion mbi mjedisin. mjedisor dhe ekonomik. Në kreun vijues do të trajtohet koncepti i zhvillimit të qëndrueshëm dhe dimensionet e tij. Në kreun e katërt diskutohen karakteristikat ekonomike të turizmit në Shqipëri dhe sfidat që ndesh zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm në vendin tonë. por për të pasur këtë potencial në afatgjatë është e nevojshme që të mos synojmë thjeshtë turizmin. Punimi është e organizuar në gjashtë krerë. Turizmin shpesh shihet si një e ardhme për zhvillimin ekonomik. Për analizën sasiore të zhvillimit të turizmit është përdorur modeli i korigjimit të gabimit (vector error correction model). Hyrje Turizmi është një nga industritë më të mëdha në ekonominë globale i lidhur ngushtë jo vetëm me ekonominë. ndërsa rritja ekonomike ka rritur shumë mirëqënien në disa vende. Qëllimi kryesor i kësaj teme është analizimi i turizmit të qëndrueshëm në tre dimensionet e tij.1. ky punim synon njohjen me konceptin e qëndrueshmërisë dhe prirjen e turizmit në vendin tonë. mjedisor dhe social në të ardhuarat që gjenerohen nga turizmi. Lidhjet socialekonomike që ekzistojnë në industrinë e turizmit e bëjnë këtë të jetë një komponent vital për ekonominë. mjedisore dhe sociale në të ardhurat që gjenerohen nga industria e turizmit. por edhe me aspektet sociale dhe kulturore. Gjithashtu. Kërkim shtrihet në periudhën 1995-2008. matja e impaktit ekonomik. Dinamika e viteve të fundit ka ndikuar si pozitivisht dhe negativisht në këto lidhje. 2 .

2 3 .

Çfarë bote do të donim t’i linim fëmijëve dhe nipërve tanë? – kjo merr përgjigje të ndryshme. që përbën urën lidhëse mes të shkuarës dhe të ardhmes. Pra. 4 . por e parë kjo në kontekstin e zgjidhjeve optimale të problemeve aktuale. Implementimi i zhvillimit të qëndrueshëm kërkon integrimin dhe bashkërendimin e aspektik ekonomik. nga njëra anë tregon se çfarë ne marrim nga paraardhësit tanë dhe nga ana tjetër tregon se çfarë do t‟u lemë pasardhësve. Sfidat që ndesh një ekonomi gjatë zhvillimit dhe rritjes së saj krijojnë hapësira për përfitime ekonomike. zhvillimi i qëndrueshëm është para së gjithash çështje kulture dhe tradite dhe përfshin si nevojat e brezit aktual ashtu edhe nevojat e brezave të ardhshëm. Kuptimi dhe Dimensionet e Zhvillimit të Qëndrueshëm "Çfarë kanë brezat për mua kohët e fundit? Por nëse e shohim nga vetja do të thonim .2. mjedisor dhe social. mjedisore dhe sociale. Koncepti i zhvillimit të qëndrueshëm përqafon filozofinë e vjetër se diçka duhet t‟u lihet brezave të ardhshëm. ai lidhet me trashëgimninë. Diskutimi konceptual për zhvillimin e qëndrueshëm ka nisur të trajtohet që në vitet ‟70 dhe ka evoluar vazhdimisht. Por për një të ardhme të qëndrueshme pa dyshim do të përmendnim të paktën tre elementë: ekonomik. aspektit mjedisor dhe aspektit social. Ai ve në fokus të ardhmen.” Kenneth Boulding Zhvillimi i qëndrueshëm është një koncept i hershëm.

Objektivi parësor i zhvillimit të qëndrueshëm sipas Goodland dhe Ledoc (1987) është arritja e një niveli të arsyeshëm për shpërndarjen e drejtë të mirëqënies ekonomike dhe ruajtjen e saj për disa gjenerata. që i ka fillimet në vitet 1970. mos orientimin drejt produkteve që ndryshojnë në mënyrë thelbësore sistemet natyrore dhe mos zhvlerësimin e stabilitetit social. 1980) në Strategjinë e Mbrojtjes Botërore. Koncepti i zhvillimit të qëndrueshëm ka evoluar.1 Kuptimi i zhvillimit të qëndrueshëm Koncepti i qëndrueshmërisë ka lindur bashkë me lindjen e ambientalizmit. 5 . Lowe (1990) tregon se përcaktimi më i thjeshtë për një aktivitet të qëndrueshëm është vazhdimi i tij në të ardhmen që mund të parashikohet. Në raportin e Komisionit të Brundtland zhvillimi i qëndrueshëm përcaktohet si: “Zhvillimi që përmbush nevojat e së tashmes pa kompromentuar aftësinë e brezave të ardhshëm për të plotësuar nevojat e tyre. Këto përkufizime mbështeten mbi përcaktimin që Komosioni i Brundland ka dhënë për zhvillimin e qëndrueshëm dhe deri diku ato përpiqen të japin realizimin e këtij përcaktimi. Dhe ky ka të paktën tre dimensione: mos shterimin iracional të burimeve amtare. që përforcojnë përmbushjen e nevojave dhe aspiratave si për brezin aktual ashtu edhe për brezat e ardhshëm. Ideja e zhvillimit të qëndrueshëm u diskutua për herë të parë nga Bashkimi Ndërkombëtar për Mbrojtjen e Natyrës dhe Burimeve Natyrore (IUCN. 1987 Gjithashtu. nënvizohet se zhvillimi i qëndrueshëm nuk është një gjendje harmonie e fiksuar.2. por një proces dinamik ndryshimesh në harmoni me njëri-tjerin.” WCED. GDRC (2010) numëron sot ekzistencën e më shumë se 100 përcaktimeve për të.

2 Dimensionet dhe elementët e zhvillimit të qëndrueshëm Nëse e shohim zhvillimin e qëndrueshëm në një hapsirë tre dimensionale atëherë do përmendim dimensionin ekonomik. Një element kyç i 6 . për të prodhuar produkte në periudhën aktuale dhe periudhat e ardhshme. Zhvillimi i qëndrueshëm kërkon vendosjen e ekuilibrit dhe ruajtjen e balancave midis këtyre tre dimensionve. Pra. social dhe mjedisor (UNEP. Dimensioni ekonomik i referohet rritjes ekonomike.Sipas. demostrimin e respektit për brezat e ardhshëm duke integruar në vendim-marrje çështjen e mjedisit dhe arritjen e pjesmarrjes së plotë të të gjithë aktorëve në mënyrë progresive. 2.proceseve të prodhimit që nuk mbishfrytëzojnë bazën e burimeve natyrore dhe nuk kompromentojnë cilësinë e mjedisit. duke limituar kështu mundësitë për të varfërit.të drejtave dhe lirive themelore të njeriut për të realizuar pjesëmarrjen në shoqëri Ndërsa Barboza (2000) e përcakton zhvillimin e qëndrueshëm si dëshirën për të ndjekur një qasje racionale të politikave ekonomike. zhvillimi i qëndrueshëm kërkon që të vendoset një ekuilibër apo balancë mes përmirësimit të jetesës dhe mirëqënies nga njëra anë dhe ruajtjes së burimeve natyrore dhe ekosistemeve për brezat e ardhshëm nga ana tjetër. Zhvillimi i qëndrueshëm nënkupton rritje ekonomike dhe gjithashtu mbrojtje të cilësisë të mjedisit. aftësisë për të investuar. Sing dhe Titi (1995) zhvillim i qëndrueshëm do të thotë arritja e: . 2006). dhe për tu arritur zhvillimi i qëndrueshëm duhet që ato të kenë efekte pozitive dhe përforcuese. Rritja ekonomike dhe mjedisi bashkëveprojnë dhe ndikojnë mbi njëri-tjetrin. brezat aktual dhe të ardhshëm .përmirësimeve të mbështetura në produktivitet dhe cilësinë e jetës së komunitetit dhe shoqërisë . në të kundërt do të cënoheshin të varfrit dhe brezat e ardhshëm.

Rritja e qëndrueshme ekonomike përbën bërthamën e zhvillimit. Dimensioni social është i lidhur ngushtë me çështjet thelbësore sociale si reduktimi i varfërisë. Ruajtja e kapacitetit të mjedit është shumë e rëndësishme. E thënë me fjalë të tjera duhet që aktiviteti njerëzor të përdorë burimet natyrore deri në atë pikë që të mos dëmtojë ripërtëritjen e tyre. impaktet e ndryshimit dhe shpeshtësia e këtyre ndryshimeve nuk janë konstante në kohë. Stabiliteti makroekonomik përforcon rritjen ekonomike duke rritur të ardhurat. veçanërisht në zonat e banuara dhe sipërfaqet agrokulturore. ose më mirë ato janë progresive. Qëndrueshmëria e mjedisit kërkon që të ruhet funksionimi natyror i ekosistemeve. më shumë gjysma e specieve janë reduktuar. Shpejtësia me të cilën ndryshon mjedisi. 1 Tre dimensionet e zhvillimit të qëndrueshëm Zhvillimi i Qëndrueshëm Dimensioni mjedisior në konceptin e qëndrueshmërisë ka të bëjë me sigurimin e burimeve natyrore në të ardhmen. Prandaj. 7 . mos diskriminimi.dimensionit ekonomik është stabiliteti ekonomik. duke siguruar punësim dhe duke vendosur çmimet e duhura. shumë lloje peshqish janë peshkuar deri në limitet biologjike dhe më shumë se 20 përqind e specieve janë zhdukur. Sipas UNEP (2009) humbja e sipërfaqes pyjore gjatë viteve 90‟ ka qënë rreth 94 milion hektarë. kulturor dhe historik. shëndetësia dhe edukimi. Fig. të planifikohet popullsia dhe të kontrollhen mbetjet toksike. qëndrueshmëria e resurseve natyrore është thelbësore për një zhvillim të qëndrueshëm dhe afatgjatë. respektimi fetar.

Mbrojtja e resurseve bazë: zhvillimi i qëndrueshëm nuk duhet të dëmtojë sistemet natyrore që mbështesin jetën në tokë: atmosfera. nuk mjafton që secili prej aspekteve të jetë i kënaqshëm në vlerën e tij. Ruajtja e qëndrueshme e kapacitetit dhe prodhimit: pjesa më e madhe e burimeve të riprodhueshme janë pjesë e një ekosistemi kompleks dhe të ndërlidhur dhe 8 . mjedisor dhe social janë të ndërlidhur dhe mbulojnë njëri-tjetrin. uji. por me shpërndarjen e burimeve. zhvillimi i qëndrueshëm është një proces i trefishtë. Rishpërndarja e aktivitetit ekonomik dhe rialokimi i burimeve: plotësimi i nevojave thelbësore varet pjesërisht nga arritja e rritjes potenciale dhe zhvillimi i qëndrueshëm kërkon rritje ekonomike në vende ku këto nevoja nuk arrihen. Theobald (2005) identifikon këto elementë të turizmit të qëndrueshëm: Ndërtimi i limiteve ekologjike dhe standarteve më të drejta: kjo nënkupton kërkimin dhe promovimin e vlerave që inkurajojnë standartet e konsumit dhe që kanë lidhje me kufizimet ekologjike që të gjithë aspirojnë. toka dhe qëniet e gjalla. Aspekti ekonomik.Pra. nëse do t‟i afroheshim arritjes së këtij qëllimi të trefishtë atëherë bota do të ishte një vend më i mirë. Kontrolli i popullimit: kjo çështje nuk ka të bëjë thjeshtë me madhësinë e popullsisë. Brenda këtyre dimensioneve shtrihen disa elementë të zhvillimit të qëndrueshëm. por duhet të arrihet edhe balanca midis tyre dhe siç shprehet edhe Harris (2000). mbas të cilave shtrihen katastrofat ekologjike …Por ekzistojnë disa kufizime dhe qëndrueshmeria kërkon që përpara se këto limite të arrihen bota duhet të sigurojë një akses të drejtë në burimet e kufizuara dhe të orientojë përpjekjet teknologjike për të zvogëluar tensionin. zhvillimi i qëndrueshëm mund të vazhdojë vetëm nëse zhvillimet demografike janë në harmoni me ndryshimet prodhuese potenciale të ekosistemit. Që të arrihet zhvillimi i qëndrueshëm. Akses më i drejtë në burime dhe rritja e përpjekjeve teknologjike për t’i përdorur ato në mënyrë më efektive: rritja nuk ka limite në termat e popullsisë apo burimeve të përdorura.

ujit dhe elementeve të tjerë natyrorë të minimizohen për të arritur integritetin e plotë të ekosistemit. Auditimi i mjedisit: një sistem auditimi efektiv për mjedisin është zemra e një menaxhimi të mirë mjedisor.përcaktimi i prodhimit maksimal të qëndrueshëm duhet bërë pasi janë marrë në konsideratë efektet prodhuese të gjithë sistemit. Struktura e politikave kombëtare/ ndërkombëtare: Biosfera është shtëpia e gjithë qënieve të gjalla dhe menaxhimi i biosferës është kusht i domosdoshëm për sigurinë globale. Prandaj qëndrueshmëria kërkon arritjen e secilit komponent individualisht dhe në të njëjtën kohë edhe ndërthurjen dhe harmonizimin e tyre me njëritjetrin pa u konfliktuar. Kontrolli i komunitetit: kontrolli i komunitetit mbi vendimet e zhvillimit ndikon në ekosistemin lokal. cilësia e mjedisit dhe drejtësia sociale. Cilësia e mjedisit: korporata e politikës mjedisore (corporate environmental policy) është një zgjerim i menaxhimit cilësor. Minimizimi i impakteve të pafavorshme: zhvillimi i qëndrueshëm kërkon që impaktet e pafavorshme në cilësinë e ajrit. Realizueshmëria ekonomike: korporata e politikës mjedisore (corporate environmental policy) është një zgjerim i menaxhimit cilësor. Vija tre-fundore: prosperiteti ekonomik. 9 . Diversifikimi i specieve: zhvillimi i qëndrueshëm kërkon mbrojtjen dhe ruajtjen e specieve. Kështu që duhet të arrihet në një ekonomi të bazuar në komunitet. Ruajtja e resurseve: zhvillimi i qëndrueshëm kërkon që norma e shterimit të burimeve të pariprodhueshme të prekë sa më pak burime të jetë e mundur. bimëve dhe kafshëve. Duket se çfarë është e qëndrueshme në një drejtim mund të mos jetë e qëndrueshme në një drejtim tjetër.

në integrimin e mjedisit me ekonominë dhe ruajtjen e mjedisit me barazinë sociale dhe në këtë mënyrë mund të shkohet drejt qëndrueshmërisë. 10 .

3 11 .

” . çfarë do të mbetet dhe çfarë do të zëvendësosh. Qëndrueshmëria do të thotë të dish çfarë ke. në mënyrë që gjeneratat e ardhshme të kenë mundësinë të gëzojnë atë çfarë kemi edhe ne. Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm kërkon ndërgjegjësim. çfarë do të konsumosh. si kënaqësinë e njohjes së vendeve ashtu edhe atë të krijimit të miqësive e njohjeve të reja.u përgjigj ai. Ne gjithashtu e dimë që udhëtimet kanë kosto financiare dhe na marrin shumë kohë. Ne paguajmë për to. Udhëtimet na lenë mbresa dhe ne rrallë herë mendojmë dhe reflektojmë për ndikimet që kemi gjatë veprimtarisë tonë turistike. Të gjithë qeshën dhe e pyetën: “Çfarë po bën?” – “Po bëj çfarë mundem. 12 . ndërsa një zog i vogël – kolibër shkoi në lumë për të mbushur ujë. Humbja e elementëve kyç veçanërisht në ekosistem mund të ndryshojë balancën mes përbërësve të tij dhe të çojë në ndryshime të vazhdueshme afatgjata.” Proverb amerikane Të gjithë ne e dëshirojmë kënaqësinë që na falin udhëtimet.3 Zhvillimi i Turizmit të Qëndrueshëm “Pasi ra një zjarr shumë i madh në pyll të gjithë shpendët dhe kafshët e pyllit vrapuan për tu larguar.

por e parë në këndvështrimin e sektorit ekonomik UNCAD (1971) e ka përcaktuar turizmin si: shuma e aktiviteteve industriale dhe komerciale që prodhojnë të mira dhe shërbime kryesisht dhe përgjithësisht konsumuar nga vizitorët e huaj dhe turistët vendas. Jafari (2000) e sheh turizmin si studimin e njeriut (turistit) përtej atij banorit të zakonshëm. Media and Sport (1999) për turizmin shkruan: “Për pjesën më të madhe prej nesh turizmi është thjeshtë biznesi i vajtjes me pushime. si investimet kapitale.3. të ardhurat e gjeneruara nga të mirat dhe produktet e turizmit dhe elementi tjetër është më i gjërë. Në ditët tona turizmi 13 . eksplorimi i kulturës dhe historisë si dhe në politikbërje dhe vendimmarrje. Lidhur me konceptin e turizmit Deloitte (2008) ka përcaktuar ekonominë e vizitorëve. përdorimi i lirë i mjediseve urbane dhe rurale. Të mirat dhe shërbimet që lidhen me turizmin janë të larmishme. shpenzimet qeveritare në interes të turizmit. ai përfshin kontributin e tërthortë të sektorëve të tjerë që mbështesin turizmin. ku kryesori ka të bëjë me kontributin e drejtpërdrejtë. Ndërsa raporti i Department for Culture. Ekonomia e vizitorëve konsiston në dy elementë. si studimin e aparaturave turistike dhe rrjeteve që i përgjigjen nevojave të ndryshme të tij si dhe studimin e vendeve nga turistët shkojnë e vinë dhe lidhjeve mes tyre. ato variojnë që nga ushqimi e produktet artizanale deri tek infrastruktura dhe iteneraret. Snowdon dhe Thomson (1998) gjejnë që këto produkte të turizmit veprojnë si në tregjet formale ashtu edhe në tregjet jo formale dhe ndikojnë në aspekte të ndryshme të ekonomisë si psh. por turizmi përfshin një mori aktivitetesh argëtimi duke u renditur që nga vështrimi i peisazheve dhe shopping deri tek ndjekja e ngjarjeve sportive dhe takimi i miqve dhe të afërmve.1 Kuptimi i turizmit të qëndrueshëm Përcaktimi i turizmit është i vështirë.

por nëse do t‟i qëndronim strikt nocionit të industrisë atëherë nuk do të shpreheshim “Industria e Turizmit”. turizmi rural (agro-turizmi).2 Ekziston një mori përcaktimesh për qëndrueshmërinë dhe zhvillimin e qëndrueshëm (Butler. diversiteti biologjik dhe sistemet mbështetëse të jetës. ndërgjegjësimi për mjedisin dhe ndjeshmëria kulturore.i filmit. Konferencat e biznesit. aktivitete speciale dhe të çdo fushe interesi janë duke zgjeruar kufijtë e turizmit në drejtime të ndryshme dhe në rajone të reja. turizmi është një industri1 shumë sektoriale dhe një fushë shumë-diplisinore. nga produkti që ata prodhojnë. Përgjithësisht industritë identifikohen nga oferta. 2 Termi turist është rrjedh nga fjala “tour” që fillimisht ka pasur kuptimin e një udhëtimi për kënaqësi.” Prosser (1994) nxjerr në pah katër forcat e ndryshimit social që nxisin zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm: pakënaqësia nga produktet ekzistuese. Menaxhimi i të gjithë burimeve si ekonomik. pra shërbimet që kërkojnë turistët.” Pra. proçeset bazë ekologjike. çështjet e tregëtisë dhe studimi i gjuhëve të huaja do të zgjerojnë më tej rrjetin e turizmit. 1999). Organizata Botërore e Turizmit (1996) jep këtë përcaktim për zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm: “Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm plotëson nevojat e turistëve dhe vendeve pritëse dhe mbron e rrit mundësitë për të ardhmen. realizimi i burimeve të çmueshme dhe i 1 Shpesh herë kur flitet për turizmin referohet si industria e turizmit. social dhe nevojave estetike është parashikuar të plotësohet në mënyrë të tillë që të mund të ruhet integriteti kulturor. 14 . Konceptet mbi turizmin janë të shumta dhe përcaktimet për të reflektojnë nevojat ose prespektivën e turistëve. ndërsa turizmi përcaktohet nga ana e kërkesës.

2 Turizmi i qëndrueshëm dhe ekoturizmi A është ekoturizmi rruga drejt qëndrueshmërisë për turizmin? Lidhur me problemet e turizmit shumë akademikë përdorin disa “terminologji ideale” për turizmin si: turizëm alternativ. 3. turizëm me impakt të ulët dhe ekoturizëm – si mjetet për të arritur qëndrueshmërinë në turizëm. Qëllimi i turizmit të qëndrueshëm është të sigurojë që zhvillimi i tij është një eksperiencë pozitive për njerëzit e vendit ku zhvillohet turizmi. 15 .vulnerabilitetit të tyre sipas rajoneve. mjedisit dhe komunitetit pritës. turizëm i butë. në mënyrë që kapaciteti afatgjatë dhe cilësia e burimeve si natyrore dhe humane të mund të ruhet. 3 Operatori turistik realizon kombinimin e udhëtimit me vizitën turistike dhe krijon komponentët e pushimeve. turizëm i përshtatshëm.3 Qëndrueshmëria shpesh është parë si koncepti ku adresohen problemet e impakteve negative të turizmit. shoqërisë dhe mjedisit. Turizëm i qëndrueshëm do të thotë të zhvillosh turizmin pa e dëmtuar ambjentin. dhe vetë-ruajtjen e mjedisit natyror në mënyrë që të arrihen dy objektivat e mësipërme. dhe ripozicionimi i zhvilluesve dhe operatorëve turistikë. turizëm i përgjegjshëm. kompanitë dhe turistët. Bramwell and Lane (1993) e kanë vlerësuar turizmin e qëndrueshëm si një përqasje pozitive me qëllim që të reduktojë tensionet që janë krijuar nga ndërveprimet komplekse midis industrisë së turizmit. Ndërsa Cater (1993) identifikon tre objektiva kyç për turizmin e qëndrueshëm: plotësimin e nevojave të komunitetit pritës. të turistëve. ekonominë dhe aspektet sociale dhe kulturore. plotësimin e kërkesave të një numri në rritje të turistëve. në kuptimin e përmirësimit të standarteve të jetesës si në afatshkurtër dhe në afatgjatë. Farrell (1999) kur flet për qëndrueshmërinë hedh dritë mbi “treshen e qëndrueshmërisë” që synon integrimin e qetë dhe transparent të ekonomisë.

ekoturizmi është forca kryesore që kërcënon rrënjët e vendit dhe kulturës (Johnston. turizmi i qëndrueshëm është një përpjekje për të përmirësuar ndikimet e çdo lloj turizmi. Turizëm i qëndrueshëm nuk do të thotë detyrimisht ekoturizëm. 16 . Buttler (1998) thotë se: “Ajo që vërtet na duhet për të arritur qëndrueshmërinë nuk është minimizimmi i turizmit në zonat e padëmtuara. 1991). Por. Sipas Organizatës Botërore të Turizmit (1998) asnjë nuk mund të gjejë hapsira për projektet e ekoturizmit që nevojiten për të akomoduar rreth një miliardë turistë ekstra në vitin 2020. 2000). nuk duhet të harrojmë rolin që ka njeriu për të zotëruar. Sot. si një shfaqje e turizmit që u fokusua eskluzivisht në botën e egër (wildlife). Edhe ato zona të cilat janë të paeksploruara ose të pak eksploruara do të shkatërrohen. ndoshta nëpërmjet shfrytëzimit. shfrytëzuar dhe përdorur natyrën më shumë sesa thjeshtë ta konsiderojë veten pjesë të natyrës. Prandaj ekoturizmi më shumë sesa një problem makro është një zgjidhje mikro (Wheeller. në natyrë dhe kulturat ekzotike. Prandaj. Me rritjen e fluksit të turistëve. por riparimi i dëmit që është shkaktuar nga inisiativat e mëparshme të turizmit”. edhe pse ekoturizmi përgjithësisht përcaktohet si përgjegjësia mjedisore e turizmit për të mbrojtur zonat natyrore (Ceballos-Lascurain. Janë pikërisht këto zona shumë të ndjeshme dhe të brishta ndaj ndikimit të njeriut që përkrahësit e ekoturizmit kërkojnë të mbrojnë për të mos arritur në degradimin e mjedisit.Meqënëse qëndrueshmëria e ka zanifillën tek ambjentalizmi shumë studiues shfaqin një lloj adhurimi për natyrën dhe në njëfarë mënyre janë kundër ndryshimit të saj. Nuk jemi afër realitetit kur mendohet se ekoturizmi është rruga drejt qëndrueshmërisë. 1996). që nxitet nga kompanitë turistike dhe aktivitetet e marketingut do të arrihet shpejt pika kritike e burimeve natyrore. Ekoturizmi u bë popullor gjatë viteve ‟80.

Pak nga produktet e turizmit përmbushin vërtet standartet e qëndrueshmërisë (OAS. Pavarësisht pasigurisë së drejtimit të zhvillimit të qëndrueshëm. Çështja e qëndrueshmërisë shtrihet në disa përmasa të cilat herë plotësojnë dhe herë kundërshtojnë njëra-tjetrën dhe kjo çështje vështirësohet pikërisht në momentin që interesat e njërës fushë shkaktojnë konflikt me interesat e fushës tjetër. Zhvillimi i qëndrueshëm është i mundur vetëm nëse komponentët e nënsistemeve si dhe sistemi i përgjithshëm janë të realizueshëm. përbëhet nga një numër i madh i nënsitemesh. ambjentalistët do të përkrahin dimensionin mjedisor dhe teoricienët social do të mbështesin çështjen sociale. është e kufizuar.3. Përpara një sjelljeje të tillë të komponentëve të qëndrueshmërisë. ose prodhimi i energjisë jeshile ka kosto shumë të lartë dhe rëndon të varfërit. Në raportin e Balaton Group nënvizohet se çdo dimension fillimisht duhet të vlerësohet individualisht. çka rrit presionin. Kështu. Nënsistemet nuk mund të funksionojnë në mënyrë të qëndrueshme nëse komponentët individual të nënsistemeve nuk funksionojnë harmonikisht. Për më tepër që shijet e turistëvë bëhen më të sofistikuara. për shembull sigurimi i ushqimit të përshtatshëm ul biodiversitetin. është e nevojshme të identifikohen komponentët thelbësorë të sistemeve dhe të përcaktohen treguesit që mund të ofrojnë informacion thelbësor dhe të besueshëm në lidhje me qëndrueshmërinë e secilit nënsistem dhe të sistemit në tërësi. 1997) dhe sot më shumë se asnjëherë tjetër turizmi po largohet nga qëndrueshmëria në shkallë globale. cilit komponent duhet t‟i jepet prioritet? Është e kuptueshme që ekonomistët do të venë theksin mbi dimensionin ekonomik. Nga viti në vit individët po udhëtojnë gjithnjë e më shumë. Presioni i vazhdueshëm i zhvillimit ekonomik dhe modernizimit do të ulë burimet natyrore.3 Kompleksiteti i turizmit të qëndrueshëm Baza e resurseve të turizmit. si çdo burim tjetër. Bosell dhe Harmut (1999) shkuajnë: “Tërësia e sistemit në të cilin bën pjesë edhe shoqëria njerëzore.” 17 .

dhe ideologjia tjetër përkrah qëndrueshmërinë mjedisore si tipari mbizotërues. Por. Mbrojtja e mjedisit si pjesë integrale e zhvillimit ekonomik – zhvillimi ekonomik pa mbrojtjen e mjedisit bëhet i papranueshëm. gjëja më e mirë është që të veprohet me kujdes ose të mos veprohet fare derisa të identifikohen impaktet e mundshme. Sipas Mckercher (2003) kjo ndikohet nga faktorë ekonomikë. Por ekziston një hendek i madh mes ideologjisë dhe praktikës. praktikisht kjo është e vështirë të arrihet sepse është shumë e gjerë dhe komplekse.në situatat ku impaktet mjedisore të aktiviteteve janë të panjohura. kulturorë dhe socialë: 18 . Barazia brenda brezave. Realizimi i këtyre parimeve kërkon edhe disa elementë shtesë:   Përdorimi i burimeve të riprodhueshme me një normë të barabartë ose më të vogël se norma natyrore e rigjenerimit të këtyre burimeve. Kompromisi i kujdesshëm me riskun dhe pasigurinë . Në fakt janë shfaqur dy ideologji të ndryshme: njëra ideologji mbështet qëndrueshmërinë ekonomike si karakteristika kryesore.Në raportin e WCED (1987). strukturorë. drejtësia sociale dhe reduktimi i varfërisë – kjo do të thotë përmirësimin e mirëqënies të të gjithë rezidentëve të një komuniteti. Pjesëmarrja publike – kjo nënkupton se secili prej nesh ka një rol për të luajtur dhe komuniteti vendimet duhet t‟i marrë bashkarisht dhe jo nga imponimi i forcave të jashtme. Vendosja e standarteve të qarta që sigurojnë monitorimin dhe zbatimin. identifikohen disa parime për të arritur qëndrueshmërinë: Barazia ndër breza – kjo do të thotë që tërësia e aktiviteteve dhe qëllimi i diversitetit ekologjik të jetë i mundshëm për brezat e ardhshëm të paktën po aq i gjërë sa është për brezat aktualë. pra benefitet mos t‟u shkojnë vetëm të pasurve. Në parim pjesa më e madhe e individëve e mbështesin qëndrueshmërinë.

Faktorët ekonomikë lidhen me: Përmirësimi i mirëqënies së banorëve nëpërmjet rritjes ekonomike është më shumë prioritet kombëtar sesa ka funksionin e ruajtjes së burimeve. më të shpejtë dhe më pak të kushtueshme për të zhvilluar turizmin. Faktorët strukturorë kanë të bëjnë me: Mungesa e një strukture të fortë kombëtare për zhvillimin e qëndrueshëm mbi të cilën mund të mbështetet turizmi. Struktura e dobët institucionale dhe mungesa e mekanizmave të përshtatshëm për të kryer kontrollin. Dështimi për të planifikuar fluksin e turistëve dhe sigurimi i energjisë dhe ujit në zonat e thella Turizmi është e vetmja mënyrë për zhvillimin ekonomik. kështu që ato shfrytëzohen. 19 . Faktorët kulturorë nënkuptojnë: Mjedisi dhe kultura paraqesin mënyrën më të lehtë. Turizmi dhe veçanërisht turizmi në masë zhvillohet për të tërhequr investimet e huaja direkte dhe ndikimit të tij në kursin e këmbimit (nëpërmjet hyrjes së monedhës). Mos angazhimi i operatorëve turistik për ruajtjen dhe mbrojtjen e mjedisit dhe kulturës (kulteve kulturore). Faktorët socialë përfshijnë: Komunitet ndjekin turizmin pakuptuar plotësisht ndikimet e tij. Moskuptimi i qartë i turizmit dhe mënyrës sesi funksionon. Turizmi është një mënyrë apo mjet për të tërhequr ndihmën e ndërkombëtarëve për investimet në infrastrukturë.

udhëheqësit kulturorë ose banorët etnik dominues. Shtrirja e gjerë e dimensioneve të turizmit dhe mungesa e posedimit të kontrollit mbi shumë çështje nga qeveria. 20 . grupet e biznesit.Turizmi mund të imponohet në komunitetet lokale nga udhëheqësit politik. e bën të vështirë arritjen e zhvillimit të qëndrueshëm të turizmit. burokratët e turizmit dhe agjentët e turizmit.

4 21 .

dhe duke e bërë në këtë mënyrë fitimprurës. dhe kjo mund të arrihet nëse mjedisi ekonomik. për të tërhequr gjithnjë e më shumë vizitorë. ndërkohë që përmirësohet mirëqënia e destinacionit rezident dhe ruan kapitalin natyral për destinacionin e brezeve të ardhshëm.4. Arritja e balancës së drejtë midis kërkesës për burime natyrore dhe resurseve sociale pa dëmtuar progresin ekonomik përbën një sfidë komplekse dhe të vështirë. 22 .” Ritchie & Crouch (2003) Mbarëvajtja e turizmit kërkon një rritje të qëndrueshme në afatgjatë. duke u siguruar atyre satisfaksion. si sfida nacionale dhe sfida globale që vazhdojnë të rriten – si për shembull ndryshimi klimaterik. social dhe mjedisor është pozitiv. Sfida të Turizmit të Qëndrueshëm në Shqipëri “Ajo që e bën destinacionin turistik vërtet konkurues është aftësia e tij për të rritur shpenzimet e turizmit. Pavarësisht progresit ende ekzistojnë sfida madhore. kujtime të bukura.

Prirja e plotësimit të infrastrukturës dhe akseve kryesore rrugore në të gjithë vendin krijon hapësirat për një zhvillim më harmonik të turizmit dhe inisiativave të biznesit. sezonaliteti dhe çmimet dhe kursi i këmbimit. Rreth 50% e hyrjeve të gjithë turistëve realizohet vetëm në këto dy muaj. Shpërndarja rajonale Mund të themi që shpenzimet e turistëve në Shqipëri janë të përqëndruara dhe kanë ndikime të ndryshme ekonomike në rajone të ndryshme të vendit. Efektet sezonale të turizmit janë më të thella në zonat të cilat kanë varësi të lartë nga turizmi si psh.1 Karakteristikat ekonomike të turizmit në Shqipëri Zhvillimi i turizmit shtrihet në shumë aspekte. 23 . Pjesa më e madhe e shpenzimeve është përqëndruar në Shqipërinë e mesme dhe disi në jug të vendit. por veçanërisht ekziston një lidhje e ngushtë e turizmit me ekonominë. Sezonaliteti i turizmit Turizmi në vendin tonë karakterizohet nga sezonaliteti. Megjithatë. por infrastruktura ndikon gjithashtu ndjeshëm. kohët e fundit po i kushtohet rëndësi zhvillimit të turizmit në të gjithë teritorin.4. në Sarandë. Të ardhurat dhe punësimi që gjeneron turizmi janë të kufizuara nga natyra e fortë sezonale e kërkesës për turizëm. Faktori kryesor që ndikon në sezonalitetin e turzmit është faktori klimaterik. Në këtë pikë është me vend të diskutohen karakteristikat ekonomike që shfaq turizmi. Siç vërehet qartë edhe në figurën 3 fluksi i turistëve gjatë muajve Korrik dhe Gusht është ndjeshëm më i lartë krahasuar me muaj e tjerë. Në Shqipëri turizmi karakterizohet nga shpërndarja rajonale.

2010). duke rritur kështu numrin e vizitorëve dhe shpenzimet që ata kryejnë. 24 .4 herë (AKT. Me uljen e kostos së transportit janë ulur edhe çmimet e produkteve dhe shërbimeve të turizmit.Fig. Zhvlerësimi i Lekut bën që vizitorët të ndeshin çmime më të ulta. Ndërsa niveli i kursit të këmbimit i bën çmimet tona joshëse për turistët. Kërkimet e SPIC (2002) kanë treguar se ka dy faktorë kryesorë që ndikojnë ndryshimet në fitime nga turizmi: Kostot e perceptuara të vizitës Çmimet e produkteve dhe shërbimeve të turizmit Kursi i këmbimit që përballojnë vizitorët Të ardhurat reale të vizitorit Vendi ynë ka pasur një nivel të ulët dhe të qëndrueshëm të inflacionit. 2 Fluksi i vizitorëve gjatë periudhës Janar – Dhjetor 2009 Burimi: AKT (2010) Çmimet dhe kursi i këmbimit Nga viti 2005 në vitin 2009 numri i të hyrëve është rritur 2. prandaj mund të themi se inflacioni nuk ka ndikuar në perceptimin e çmimeve të turizmit.

5% brenda 4 viteve dhe 34% më shumë krahasuar me vitin 2008. rreth 60% e turistëve dhe vizitorëve të hyrë në vendin tonë gjatë vitit 2009 janë të huaj. 3 Trendi i hyrjeve të vizitorëve me nënshtetësi të huaj në Shqipëri sipas viteve Burimi: MTKRS (2010) Pjesën më të madhe të turistëve dhe të vizitorëve me nënshtetësi jo shqiptare e zenë kosovarët me 45%. nga 751837 hyrje në vitin 2005 në 1786045 hyrje në vitin 2009 (MTKRS. 7% dhe 6. Edhe pse vizitorët me nënshtetësi të huaj përbëjnë pjesën më të madhe të vizitorëve. rreth 40 përqind. 2010). kjo gjë tregohet nga drejtëza e zezë në figurën 3. Nëse vititorëve me nënshtetësi të huaj i shtojmë edhe vizitorët me nënshtetësi shqiptare jo rezidentë atëherë numri i përgjithshëm i vizitorëve në Shqipëri për periudhën JanarDhjetor 2009 është 3050828 persona. të ndjekur nga maqedonsit me 21% dhe më pas renditen Mali i Zi. kjo drejtëz është një trendline eksponencial.2 Dinamika dhe konkurueshmëria e turizmit a. pjesa që zenë individët me nënshtetsi shqiptare vazhdon të jetë e lartë.6% (shih fig. Italia dhe Greqia me respektivisht me 8%. Ritmi rritës i hyrjeve ka sjellje eksponenciale. Siç tregohet edhe 25 .4. ku pjesën më të madhe e zenë vizitorët me nënshtetësi të huaj. Dinamika e turizmit Fluksi i vizitorëve me nënshtetësi të huaj që hyjnë në vendin tonë ka ardhur duke u rritur nga viti në vit. Fig. 4a). duke shënuar një rritje prej 137.

5% të gjithë investimeve kapitale të realizuara gjatë vitit 2009. 2010). WTTC parashikon se të ardhuart nga turizmi do të arrijnë në vlerën 5519 milion Lekë në vitin 2020 ose 21. Turizmi shihet si një nga motorët kryesorë të rritjes ekonomike dhe zhvillimit. Fig. Të ardhurat nga turizmi përbëjnë rreth 20.6% të PBB-së.6%. aziatikë dhe të tjerë me respektivisht 5%. 4 Hyrjet sipas vendeve për 2009 (a) (b) Burimi: AKT (2010) Turizmi është një nga aktivitetet kryesore të ekonomisë. 2% dhe 1% (AKT. Sektori i turizmit zë një vend të rëndësishëm në punësim. Studimi i WTTC vlerëson se turizmi dhe udhëtimet përbëjnë 16. 26 . Gjithashtu parashikohet se për 10 vitet e ardhshëm ky sektor do të vazhdojë të krijojë vende pune.në figurën 4b për vitin 2009 numrin më të madh të turistëve e përbëjnë europianët me 92%. vendi jonë ka varësi të lartë nga vendet e Ballkanit.7% të Produktit të Brendshëm Bruto (WTTC. ose e shprehur ndryshe 1 në 6 punonjës është i punësuar në këtë sektor. Edhe pse numri i turistëve në Shqipëri rritet nga viti në vit. më pas amerikanë. Rritja e PPB-së reale për 2010 vlerësohet të jetë 3. 2010).7% të gjithë punësimit. Në lidhje me investimet kapitale World Travel and Tourism Council tregon se turizmi dhe udhëtimet përbëjnë 6.

5 Impakti i turizmit në PBB dhe punësimi Udhëtimet & Turizmi në PBB për 2010 Punësimi në Udhëtime & Turizëm (rritja reale në %) Burimi: WTTC (2010) Shifrat e përmendura më lart nuk i përkasin vetëm sektorit të turizmit. Travel and Tourism sector që nga viti 2007. b. Prandaj ky sektor është një drejtues i mirë i rritjes ekonomike. Rritja e sektorit të turizmit kontribuon në punësim. Ky indeks realizohet në bashkëpunim me Strategic Design Partner Booz & 27 . dhe veçanërisht për ne. Konkurueshmëria e turizmit Konkurueshmëria e turizmit matet nëpërmjet Indeksit të Konkurueshmërisë së Turizëmit dhe Udhëtimeve (TTCI). Fig. rrit të ardhurtat kombëtare dhe gjithashtu përmirëson bilancin e pagesave. sepse turizmi prek pothuajse të gjithë sektortë e ekonomisë.5% të punësimit total.Gjithashtu kjo organizatë ka vlerësuar se për vitin 2010 3. Kështu që. Ky indeks është zhvilluar nga World Economic Forum‟s Industry Partnership Programme for the Aviation. si një vend në zhvillim mund të luajë një rol të rëndësishëm në reduktimin e varfërisë. por edhe sektorëve të tjerë që prekrn prej tij. impakti i drejtpërdrejtë i industrisë në produktin e brendshëm bruto vlerësohet se është 830 milon Lekë për 2010 dhe punësimi përbën 5.8% e shpenzimeve qeveritare do të shkojnë për sektorin e turizmit dhe udhëtimeve ose e shprehur në vlerë 50 milion lekë.

Këtyre tre kategorive u përgjigjen tre nënindekse: (1) i strukturës ligjore. Shoqata Ndërkombëtare e Transportit Ajror (IATA).6 Disa nga variablat mbi të cilat llogaritet indeksi janë variabla skalarë dhe të tjerë janë variabla ordinalë. Ky indeks bazohet në tre kartegori të gjëra të variablave që përbëjnë indeksin e konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve. Organizata Botërore e Turizmit (UNWTO). Unioini Ndërkombëtar për Mbrojtjen e Natyrës (IUCN). kulturor dhe i burimeve natyrore. Struktura e indeksit paraqitet në fig nr. dhe Këshilli Botëror i Udhëtimeve dhe Turizmit (WTTC). Indeksi i konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve është një 28 . TTCI synon të masë faktorët dhe politikat që e bëjnë tërheqës zhvillimin e sektorit të turizmit dhe udhëtimeve.Company dhe Deloitte. jo pak por 14 dhe këto janë: Rregullat e politikës dhe legjislacioni Qëndrueshmëria e mjedisit Mbrojtja dhe siguria Higjena dhe shëndetësia Prioritizimi i turizmit dhe udhëtimit Infrastruktura e transportit ajror Infrastruktura e transportit tokësor Infrastruktura e turizmit Infarstruktura ICT Konkurueshmëria në çmime në industrinë e turizmit dhe udhëtimeve Burimet njerëzore Tërheqja për turizëm dhe udhëtim Burimet natyrore Burimet kulturore Secila nga këto kolona përbëhet nga disa variabla. Secili prej këtyre nënindekseve përbëhet nga disa kolona (pillars) të konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve. (2) i mjedisit të biznesit dhe infrastrukturës dhe (3) nënindeksi human.

Austria dhe Gjermania. ku 1 është vlerësimi më i ulët dhe 7 është vlerësimi më i lartë. 6 Indeksi i Konkururehsmërisë së Turizmit dhe Udhëtimeve Burimi: WEF (2010a) 29 .variabël ordinal që merr vlera nga 1 në 7.68 rradhitet në vendin e 90. Indeksi i konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve llogaritet për 133 vende të botës. Fig. Skema në figurën 7 paraqet vlerësimi për secilin nënindeks dhe përbërësit e tij për Shqipërinë. ky indeks logaritet edhe për vendin tonë. Për vitin 2009 tre vendet e para i zenë Zvicra. Ndërsa Shqipëria me indeksin 3. dy pozicione më lart krahasuar me vitin e kaluar.

aksidentet rrugore dhe instalimet hidrosanitare.9 5. kulturor dhe i burimeve natyrore është 30 . ndërsa influencë negative kanë: transparenca.4 pikë. 7 Vlerësimi i Indeksit për Shqipërinë Indeksi i Konkurueshmërisë së Turizmit dhe Udhëtimeve Renditja Indeksi 2009 Struktura ligjore Rregullat e politikës & legjislacioni Qëndrueshmëria e mjedisit Mbrojtja dhe siguria Higjena dhe shëndetësia Prioritizimi i turizmit dhe udhëtimit Mjedisi i Biznesit dhe Infrastruktura Infrastruktura e transportit ajror Infrastruktura e transportit tokësor Infrastruktura e turizmit Infarstruktura ICT Konkurueshmëria në çmime Human. emisioni i dioksidit të karbonit.6 4.2 5.1 2 Burimi: WEF (2010b) Nënindeksi i mjedisit të biznesit dhe infrastrukturës ka 2.8 2.3 4. Kulturor dhe Burimet Natyrore Burimet njerëzore Tërheqja për turizëm dhe udhëtim Burimet natyrore Burimet kulturore 90 77 92 88 63 59 107 104 104 113 85 89 84 66 62 4 129 79 Pikët 3.8 pikë. Fig. nënindeksi human. Në këtë nënindeks elementët të cilët kanë ndikuar pozitivisht janë: koha e kërkuar për të hapur një biznes. gjthë elemëntët e tjerë shihen si disavantazh dhe duhen përmirësuar.4 2.2 4. Të vetmit elementë që përbëjnë avantazh në këtë nënindeks janë densiteti rrugor dhe indeksi i çmimeve të hotelit.6 2.4 2.4 3.Nënindeksi i strukturës ligjore vlerësohet me 4. impakti i biznesit mbi investimet e huaja direkte. Së fundi.1 6. efektiviteti i tregut dhe e drejta mbi pronën.2 2. një vlerësim shumë i ulët.9 3.4 4 4.5 2. kërcënimi i specieve.

Të gjithë treguesit kanë nevojë të përmirësohen ndjeshëm.7%. hapja ndaj turizmit dhe punësimi i forcës së huaj puntore. Kristo (2010) ka vlerësuar se një rritje me 5% në të ardhurat që gjenerohen nga turizmi rrit produktin e brendshëm bruto me 1. të kushtueshme dhe të pakthyeshme. Sjelljet e tyre ndaj turizmit dhe perceptimet e impakteve të tij në jetën e komunitetit duhet të vlerësohen vazhdimisht.” 31 . Megjithatë impaktet e turizmit ende nuk janë shumë të qarta. Zhvillimi i qëndrueshëm na ofron një mënyrë të re mendimi për të menaxhuar impaktet e sjelljes njerëzore që mund të gjenerojë për një kohë të gjatë rezultate pozitive për shoqërinë. Për këto arsye nuk mund të themi që indeksi i konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve është një tregue real i konkurueshmërisë së këtij sektori. Allen (1998) shkruan: “Për një turizëm të lidhur me ekonominë që mban veten në komunitetin lokal. rezidentët duhet të jenë partnerë të vullnetshëm në këtë proces. Por. është e rëndësishme të theksojmë se një pjesë e mirë e të dhënave janë bazuar mbi pyetësorë.vlerësuar me 3. veçanërisht infrastruktura. ku influencojnë pozitivisht sportet. 4.9 pikë. Për disa vende turizmi përbën aktivitetin ekonomik kryesor. Është e pamundur që të parashikohet ekzaktësisht sesi do të jenë pasojat e një zhvillimi të keq menaxhuar. çka krijon hapsirë për shprehje subjektivizmi dhe keqinterpretim të pyetjeve.3 Impaktet e turizmit të qëndrueshëm Rritja e industrisë së turizmit përbën një kontribut të rëndësishëm për ekonominë. Indeksi i konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve tregon për një nivel të ulët të konkurueshmërisë në këtë sektor. por ekziston informacion i mjaftueshëm për të kuptuar që pasojat potencialisht janë negative.

Me rritjen e turizmit rriten mundësitë për investime. ndikimet e turizmit janë të gjëra dhe sfera e ndikimit të tij shtrihet edhe përtej kornizave ekonomike. në industrinë e turizmit ka shumë punë të cilat janë pak të paguara. krijimi i punëve të reja rrit të ardhurat nga taksat që gjenerohen nga tatimi mbi të ardhurat. etj. Në industrinë e turizmit vihet re gjithashtu një prirje për importimin e punës. Gjithashtu. Turizmi shpeshherë nxit përmirësimin e shërbimeve publike si sistemi i ujësjellësit. për arsye se fuqia puntore vendase shihet si e pakualifikuar për disa pozicione pune. Turizmi ofron punë sezonale çka rrit papunësinë në periudhën jashtë sezonit. 32 . zhvillim dhe infrastrukturë. gjeneron të ardhura dhe rrit standartin e jetesës. ndriçimi i rrugëve. Shpesh rriten të ardhurat nga taksat për komunitetin dhe për vendin gjithashtu nëpërmjet taksave të udhëtimit ajror dhe mënyrave të tjera të transportit. Impaktet ekonomike Turizmi rrit mundësinë e punësimit dhe krijon punë të përkohshme. trotuarët. Por. porte dhe aeroporte më të mira. shpesh paguhet në nivelin e pagës minimale ose edhe më pak. veçanërisht në rajonet që nuk kanë një zhvillim të mirë ekonomik. Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm synon optimizimin e balancës nëpërmjet maksimizimit të impakteve pozitive dhe minimizimit të impakteve negative.Shumë individë mendojnë për turizmin në termat ekonomike të tij. Impaktet e turizmit mund të kategorizohen në tre grupe të mëdha: Impakte ekonomike Impakte mjedisore Impakte social-kulturore Secila kategori përfshin impakte pozitive dhe impakte negative. diversifikimi që krijon turizmi ndihmon komunitetin. Nga këto përmirësime përfitojnë njëlloj si turistët edhe rezidentët. Por. Në të njëjtën mënyrë turizmi përmirëson infrastrukturën e trasportit që rezulton në rrugë.

Të gjitha këto çojnë në rritjen e kostos së jetesës.Jo rrallë herë toka bujqësore është përdorur për ndërtim. Bizneset hasin riskun e paqëndrueshmërisë. Vendi apo rajoni mund të detyrohet të gjejë fonde për të mirëmbajtur infrastrukturën dhe shpenzime të tjera. Mund të ndodhë që të ardhurat që gjenerohen nga turizmi në një komunitet të dalin jashtë tij. Kërkesa më e madhe për të mira. 8 Impakte të mundshme ekonomike të turizmit Impaktet Pozitive • Rrit PBB-në • Gjeneron të ardhura nga kursi i këmbimit • Kontribuon në të ardhurat dhe standartin e jetesës • Përmirëson ekonominë lokale • Rrit mundësinë e punësimit • Përmirëson investimet. zhvillimin dhe Impaktet Negative • Rrit çmimet e të mirave dhe shërbimeve • Rrit çmimin e takës dhe pasurive të paluajtshme • Rrit koston e jetesës • Rrit importimin e punës • Krijon kosto shtesë për infrastrukturën • Rrit koston e mirëmbajtjes së rrugëve dhe transportit • Turizmi sezonal sjell risqe për çështjen e papunësisë • Toka përdoret për ndërtim dhe jo qëllime të tjera ekonomike • Fitimet mund të eksportohen dhe mos fitojë komuniteti • Pagat mund të jenë të ulta Krijon varësi ekonomike nga industria e turizmit shpenzimet e infrastrukturës • Rrit të ardhurat nga taksat • Përmirëson shërbimin e infarstrukturës • Përmirëson infarstrukturën e transportit • Rrit mundësinë për të kryer blerje • Impakti ekonomik përhapet më shpërndahet më mirë në komunitet • Krijon mundësi të reja për biznesin • Mund të prodhojë një mekanizëm vetfinancimi • për burimet natyrore dhe trashëgimninë 33 . tokë dhe shtëpi mund të rrisë çmimet e tyre. duke cënuar kështu zhvillimin e sektorëve të tjerë. Një tjetër impak negativ që mund të rrjedhë nga turizmi është krijimi i varësisë ekonomike që krijon zona apo komuniteti nga industria e turizmit. shërbime. Fig.

Një fluks i vazhdueshëm i vizitorëve mund të përçajë jetën e egër dhe ciklin jetësor të tyre. sepse këto njerëz e vlerësojnë natyrën dhe për rrjedhojë e mbrojnë atë. Vizitorët krijojnë shumë mbeturina dhe ndotin mjedisin. Me zhvillimin e turizmit rritet edhe kërkesa për tokë. ujin. liqenet. Shkatërrimi apo humbja e florës dhe faunës ndodhin atëherë kur bimët dhe kafshët përdoren për qëllime shitjeje. ujvarat. akustikën) • Humb tokat bujqësore për zhvillimin e turizmit • Shkatërrimi i florës dhe faunës • Përçan sjelljen dhe ciklin e jetës së egër Por. Uji i ëmbël përdoret me bollëk nga hotelet për pishinat dhe përdorimi që bëjnë klientët.Impaktet mjedisore Vendet të cilat gëzojnë vlera të larta të resurseve natyrore si detet. Të ardhurat që gjenerohen nga turistët shpesh mundësojnë mbrojtjen dhe restuarimin e ndërtesave me vlera historike dhe monumenteve. turizmi gjithashtu mund të degradojë mjedisin. Fig. 9 Impakte të mundshme mjedisore të turizmit Impaktet Pozitive • Mbrojtja e mjediseve natyrore të veçanta dhe parandalimi i degradimit të mëtejshëm mjedisor • Ruajtja e ndërtesave me vlera hisorike dhe monumenteve • Përmirësimi i aparencës së zonës Impaktet Negative • Krijon ndotje (ajrin. Cilësia e mjedisit si ajo natyrore edhe ajo e krijuar nga njeriu janë thelbësore për zhvillimin e turizmit dhe arritjen e zhvillimit të qëndrueshëm. Nga këto rregullime përfitojnë si turistët ashtu edhe rezidentët vendas. malet dhe bukuri të tjera natyrore tërhëqin turistët të cilët kërkojnë një lidhje të veçantë me natyrën. Impaktet negative të turizmit gradualisht mund të shkatërrojnë resurset natyrore në të cilat turizmi mbështet. Lidhja e turizmit me mjedisin është mjaft komplekse. Uji i ëmbël është burimi natyror më kritik i aktivitetit turistik. Burimet natyrore vihen në rrezik nga përdorimet e papërshtatshme ose nga mbipërdorimi i burimeve. veçanërisht në zonat turistike dhe në mungesë të planifikimit bukuritë natyrore do të humbasin. 34 . oqeanet.

zhrmë. artin. vallet. mbeturina) Humbja e mjediseve natyrore. Disa shoqëri. interneti. stilin e jetesës dhe cilësinë e jetesës (Hall. strukturën individuale. etj. 2000). përfshirë tokat bujqësore dhe baritore Shkatërrimi i florës dhe faunës barbarisht Degradimi i peisazheve dhe ndërtesave me vlera historike dhe monumenteve Efekti i dyndjes (mbipopullimit). traditën. përfshirë grumbullimin Efekti i konfliktit për mbi përdorimin e tokës Efektet e konkurencës për burimet e pamjaftueshme (ujë. kinemaja që veprojnë në mënyrë të pavarur nga turizmi. ujit. fenë. etj. Ndikimet e përmendura më sipër nuk janë të lidhura ekskluzivisht me turizmin. muzikën.OECD (1980) i klasifikon në shtatë kategori impaktet negative mjedisore të turizmit: Efektet e ndotjes (ajrit. Emil Salim në raportin e OECD (2009) nënvizon se zhvillimi i paqëndrueshëm ka degraduar dhe ka ndotur ambjentin në një mënyrë të tillë që tani vepron si shtrëngesa më e madhe ndjekur nga pabarazia sociale që sjell limitimin e rritjes së vazhdueshme. energji.) Disa prej këtyre impakteve më shumë sesa mjedisore janë sociale të cilat do të trajtohen në paragrafin vijues. strukturat e komunitetit. Elementët e kulturës përfshijnë gjuhën. Impaktet social-kulturore Impaktet sociale të turizmit i referohen mënyrës në të cilën turizmi ndikon në ndryshimin e sistemit të vlerave kolektive dhe individuale. gatimin. Gjithashtu ndryshimet kulturore në të gjithë botën ndodhin nga televizioni. Ekzistojnë disa forca të jashtme dhe të brendshme të cilat çojnë në ndryshime të mjedist natyror nga industrializimi dhe zhvillimi urban. përgjithësisht shoqëritë e vogla janë shumë të ndjeshme ndaj presionit që ushtron turizmi për ndryshim kulturor dhe sjelljes që sjellin turistët. 35 .

Megjithatë këto impakte të turizmit janë të lidhur me tregues që mund të formojnë bazën për Indeksin e Qëndrueshmërisë të Turizmit (Marsh.Fig.4 Sfidat e turizmit të qëndrueshëm Sektori i turizmi ndeshet me sfida gjatë zhvillimit të tij. 10 Impakte të mundshme social-kulturore të turizmit Impaktet Pozitive • Përmirëson cilësinë e jetës • Zbut paragjykimet sociale apo nacionale • Lehtëson takimin e turistëve • Sjell ndryshime positive në vlera dhe zakone • Ndihmon në shkëmbimin e kulturave • Përmirëson të kuptuarit e komuniteteve të ndryshme • Ruan identitetin kulturor të vendit pritës • Rrit kërkesën për historinë dhe kulturën • Rrit tolerancën për diferencat sociale • Kënaq nevojat psikologjike • Rrit mbrojtjen publike Impaktet Negative • Tepron me alkolin dhe bixhozin • Nxit pirjen e alkolit tek të miturit • Rrit kondrabandën • Efekte gjuhësore dhe kulturore • Ndryshime të padëshiruara të stilit të jetesës • Zhvendosja e banorëve për zhvillimin e turizmit • Ndryshime negative në vlera dhe zakone • Prishje të familjeve • Përjashtimi i vendasve nga burimet natyrore • Katastrofa natyrore dhe politike Nuk ka tregues të qëndrueshmërisë të turizmit të pranuara gjërësisht. 1993 dhe Nelson 1993) që mund të shërbejnë si: një skemë klasifikimi për të kuptuar ndikimet e turizmit një bazë për projektimin e ndikimeve nga zhvillimi i veçantë i turizmit një bazë për vlerësimin e impakteve një bazë për zbutjen e impakteve negative të zhvillimit të turizmit një bazë për monitorimin e impakteve të zhvillimit të turizmit 4. 36 . Në botën e sotme të ndërvarur nga trendi ekonomik që fillon në një vend mund të prekë shumë vende të tjera dhe ekonomitë ndërkombëtare ndikohen nga globalizimi i prodhimit dhe tregëtia ndërkombëtare. Këto sfida krijohen si nga mjedisi i brendshëm si dhe importohen nga mjedisi i jashtëm.

kontrolli mbi ndotjen dhe fenomeni klimaterik. Në këtë treg ku ekziston një ofertë e madhe është e rëndësishme që të kemi hapsirën tonë për të ofruar produktet tona të turizmit. Sfida ndërkombëtare - Pozicionimi në treg. Për shkak të sezonalitetit kjo industri nuk punon gjatë gjithë kohës me kapacitet të plotë. Disa nga sfidat që identifikohen më poshtë janë evidentuar edhe në Strategjinë Sektoriale të Turizmit të Ministrisë së Turizmit Kulturës Rinisë dhe Sporteve. Në rast të mungesës së njohjes së tregut rrezikon humbjen e kërkesës dhe ofertës. Sfida kombëtare - Reduktimi i sezonalitetit të kërkesës. duke u konsideruar jo pak herë si vend pa imazh. Përqëndrimi i kërkesës për turizëm në stinën e nxehtë sjell luhatshmëri në qëndrueshmëri. - Konsolidimi i imazhit. për të tërhequr turistët gjithnjë e më shumë është e rëndësishme që të tregjet e turizmit të njihen në detaje dhe të parashikohen sjelljet e agjentëve në këtë treg. ekzistojnë sfida të veçanta që karakterizojnë turizmin vetëm në ekonominë shqiptare dhe sfida të cilat lindin në momentin që shtrihemi përtej kornizave të vendit. Për të arritur qëndrueshmërinë është e nevojshme të jemi gjithmonë të pozicionuar në treg. Turizmi ka një treg shumë të gjërë. që ofron produktete të larmishme. - Inteligjenca e tregut. Perceptimi historik i gabuar mbi Shqipërinë duhet përmirësuar.Menaxhimi i burimeve. një sjellje politese për të shmangur shprehjen me imazh të keq. Pra. Në një periudhë ndodh mbishfrytëzim i kapaciteteve dhe burimeve natyrore dhe në në 37 . janë të gjitha çështje që nga natyra e tyre shtrihen përtej kufijve kombëtare dhe e bëjnë sfidën e qëndrueshmërisë një prioritet që ndahet kudo mes vendeve dhe komuniteteve. Për një kohë të gjatë Shqipërisë i ka munguar imazhi. Për të rritur fluksin e turistëve.

afatmesme dhe afatgjatë. 38 . - Planifikimi strategjik i investimeve.periudha të tjera ka tepricë kapaciteti. Transporti turistik kontribuon me 8% në prodhimin e dioksidit të karbonit në vendet e Bashkimit Europian. Realizimi i zhvillimit të turizmit kërkon që institucionet publike dhe subjektet private të bashkëpunojnë dhe të harmonizojnë veprimtaritë e tyre. që përbëjnë një nga potencialet bazë për zhvillimin e turizmit. Pra. - Krijimi i produkteve autentike. për të arritur qëndrueshmërinë duhen reduktuar këto situata ekstreme të në cilat vepron turizmi. Pa një sistem statistikor të brendshëm është pothuajse e pamundur të zhvillohet turizmi. - Reduktimi i impakteve negative të turizmit në natyrë. Për të realizuar planifikimin. - Infrastruktura. Në mënyrë që të arrihet një zhvillim i qëndrueshëm. Investimet në turizëm duhet të planifikohen për periudhën afatshkurtër. - Të dhënat e brendëshme. Ku infrastruktura përfshin jo vetëm transtportin dhe kapacitetin akomodues por edhe infrastrukturën në komunikim. menaxhimin. Produktet tona të turizmit duhet të përfaqësojnë dhe pasqyrojnë Shqipërinë. Infrastruktura përbën një nga shtyllat kryesore për zhvillimin e turizmit. për të kryer parashikime duhen të dhënat. Për të qënë gjithmonë e pozicionuar në treg është e nevojshme që të arrihet qëndrueshmëria e burimeve natyrore dhe kulturore. pra duhet të jenë autentike. mendohet për një shifër të përafërt edhe në Shqipëri. vendimarrjen. - Arritja e qëndrueshmërisë. - Koordinimi.

një turizëm që respekton artet. në pushtet qëndror dhe lokal. mjedisit dhe sociale si dhe ndikohet prej tyre.- Kërkimi i trashëgimnisë kulturore dhe natyrore. Për të arritur në një zhvillim të qëndrueshëm të turizmit është e domosdoshme që të zhvillohet një turizëm që respekton natyrën. Adresimi i sfidave të turizmit kërkon që të adresohen nevojat e zhvillimit të turizmit në të gjitha aspektet e tij. - Mirëmenaxhimi i turizmit. nëse nuk do të përfshimë gjithë territorin dhe nuk merren në konsideratë të gjitha shtresat. Trashëgimnia natyrore dhe kulturore përbën një element shumë të rëndësishëm për zhvillimin e turizmit dhe arritjen e qëndrueshnërisë. Për këto arsye menaxhimi i turizmit përbën një sfidë të madhe. Nuk ka kuptim që të flasim për zhvillim të turizmit të qëndrueshëm nëse nuk do të përmbushen sfidat makro para sfidave mikro. - Implementimi i turizmit alternativ duke mos u fokusuar vetëm në turizmin masiv “diell dhe rërë”. një turizëm që respekton artizanatin dhe një turizëm që respekton kuzhinën e një vendi. mjedisin dhe shoqërinë. nëse nuk do të ekzistojë një strukturë qëndrore ku të mbështetet struktura lokale. gjithashtu përbën një potencial të madh që kontribuon në qëndrueshmërinë e ekonomisë. por edhe ekonominë. një turizëm që respekton arkeologjinë dhe fetë. 39 . një turizëm që respekton kulturën dhe historinë. në nivel makro dhe mikro. Turizmi krijon vende pune dhe rrit mirëqënien. Pandaj keqmenaxhimi i turizmit mund të dëmtojë jo vetëm turizmin. në të gjithë territorin e shtresat.

5 40 .

mjedisor dhe social. gjithashtu merren në kosideratë efektet mjedisore dhe sociale. Në dallim nga këto studime. Më parë modeli VECM nuk përdorej për të vlerësuar modelet e turizmit në terma të dinamikës afatshkurtër (Chaiboonsri et al.” Carly Fiorina Në këtë paragraf do tentojmë të testojmë hipotezën se zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm arrihet nëpërmjet zhvillimit ekonomik. Durbarry (2004). etj. Nëpërmjet analizës empirike do të përpiqemi të vlerësojmë dinamikën afatshkurtër dhe lidhjen afatgjatë që ekziston midis variablave. ose impaktin e turizmit në produktin e brendshëm bruto Wickremasinghe dhe Ihalanayake (2006). Teknika e kointegrimit Johansen dhe Juselius (1990) dhe modeli VECM (Vector Error Correction Model) janë përdorur për të vlerësuar këto lidhje. 41 . e cila shprehet si funksion i aspektit ekonomik. sot ekzistojnë një mori studimesh mbi turizmin që bazohen në modelin e rregullimit të gabimit. Por. Të ardhurat që gjeneron turizmi janë marrë si proxy për vlerësimin e qëndrueshmërisë. Vlerësimi Empirik “Qëllimi është të transformohen të dhënat në informacion dhe informacionin në veprim. 2006). mbrojtjes dhe ruajtjes së mjedisit dhe zhvillimit të shoqërisë. Janë përdorur dy nga gjashtë metodat standarte për të testuar për Unit Root të quajtur ADF-Test dhe PP-Test. Këto kërkime vlerësojnë kërkesën për turizëm si Dritsakis dhe Anathasiadis (1995).5. këtu do të përpiqemi të vlerësojmë impaktin e zhvillimit ekonomik në turizëm.

Nëpërmjet këtij modeli do vlerësojmë hipotezën bazë se zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm arrihet nga zhvillimi i ekonomisë. Të ardhuat nga turizmi janë në milion lekë. Për ta kthyer serinë vjetore në 3-mujore të dhënat janë peshuar me numrin e vizitorëve që hyjnë në Shqipëri sipas 3-mujorëve përkatës. shoqërisë dhe kapacitetit të mjedisit. PBB-ja është në milion lekë.1 Të dhënat. 42 . ndërsa emetimi i CO2 dhe përdorimi i internetit nga Banka Botërore. Emetimi i dioksidit të karbonit në atmosferë është marrë si proxy për të vlerësuar kapacitetin dhe qëndrueshmërinë e mjedisit. PBB-ja dhe NEER janë marrë nga Banka e Shqipërisë. Emetimi i CO2 është në ton metrik për frymë. Emetimi i CO2. Ky variabël është në përqindje dhe është marrë konstant përgjatë vitit. Produkti i brendshëm bruto nominal dhe kursi nominal efektiv i këmbimit masin efeket ekonomike. specifikimi i modelit dhe stacionariteti Ky kërkim synon të identifikojë faktorët të cilën ndikojnë në të ardhurat që gjeneron turizmi si në aftshkurtër dhe në afatgjatë dhe në arritjen e qëndrueshmërisë. Pikërisht për të vlerësuar dinamikën afatshkurtër dhe lidhjen afatgjatë përdoret modeli VECM. Zhvillimi i turizmit është matur nëpërmjet të ardhurave që gjenerohen nga industria e turizmit. Hipoteza të derivuara janë: - Zhvillimi ekonomik ndikon në zhvillimin e turizmit Zhvillimi social ndikon në zhvillimin e turizmit Ruajtja dhe mbrojtja e mjedisit ndikon në zhvillimin e turizmit Të dhënat Ky kërkim përfshin periudhën 1995-2008.5. gjithashtu është peshuar me numrin e vizitorëve. Ho: Zhvillimi i turizmit arrihet nga zhvillimi ekonomik. Si vlerësues i zhvillimit social është përdorur aksesi në internet. Të dhënat janë seri kohore 3-mujore. social dhe mjedisor.

mjedisor dhe social. ekuacioni (2). (+NEERt). CO2t. INTt) Ku: (1) TRt Yt CO2t INTt = të ardhurat që gjenerohen nga industria e turizmit në periudhën t. = logaritmi i PBB-së nominale 3-mujore të Shqipërisë në periudhën t. ln(TRt) = α + βln(Yt) + γln(NEERt) + δCO2t + λINTt + ut (2) Ku: lnTRt lnYt = logaritmi i të ardhurave 3-mujore që gjenerohen nga industria e turizmit në periudhën t. = niveli i dioksidit të karbonit në periudhën t. = numuri i përdoruesve të internetit në periudhën t. 43 . Kur të ardhurat në periudhën t rriten atëherë do të rriten edhe të ardhurat nga turizmi. Në mënyrë analitike zhvillimin e turizmit mund ta shprehim nëpërmjet ekuacionit të mëposhtëm: TRt = f (Yt. Ekuacionin (1) mund ta shprehim edhe në formë log-lineare (logaritmike). për rjedhojë do të rriten edhe të ardhurat që gjenerohen nga turizmi në këtë periudhë. Rritja e nivelit të dioksidit të karbonit në periudhën t do të ulë të ardhurat nga turizmi. (-CO2t) dhe (+INTt) shpjegojnë (+TRt). Me rritjen e përdoruesve të internetit rriten edhe të ardhurat nga turizmi në periudhën t. NEERt. = PBB-ja nominale e Shqipërisë në periudhën t. Kur në periudhën t monedha e vendit zhvlerësohet do të rritet kërkesa për turizëm. NEERt = kursi nominal efektiv i këmbimit në periudhën t.Specifikimi i modelit Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm lidhet ngushtë me variablat ekonomik. Supozojmë që (+Yt).

Nëpërmjet këtij modeli tregohet arritja e ekuilibrit afatgjatë dhe shpejtësia e ndryshimit në afatshkurtër për të arritur ekuilibrin.4 Variablat DLnTR LnY LnNEER CO2 DINT ADF Test I(1) I(1) I(1) I(1) I(1) PP Test I(0) I(1) I(1) I(0) I(0) 5. Rezultatet e këtyre testeve tregojnë se seritë janë jo-stacionare. β > 0. 44 . Në afatin e gjatë variablat endogjenë duhet të konvergjojnë drejt lidhjeve të tyre kointegruese. β. = termi i gabimit me shpërndarje normale në periudhën t. δ.lnNEERt CO2t INTt ut = logaritmi i kursit nominal efektiv të këmbimit në periudhën t. logaritmi i PBB-së nominale dhe interneti) u diferencuan për të qënë I(1). α. λ > 0 Stacionariteti Testimi për stacionaritetin (unit root test) e variablave është bërë me ADF-Test dhe PPTest. janë jo-stacionare të integruara të rendit të parë I(1) ose jo-stacionare të integruara të rendit të dytë I(2). γ > 0. δ < 0. λ = parametra për tu vlerësuar. = përqindja e përdoruesve të internetit në periudhën t. = niveli i dioksidit të karbonit në periudhën t. Seritë të cilat ishin I(2) bazuar në ADF-Test (logaritmi i të ardhurat nga turizmi. γ. 4 Për të kënaqur testet diagnostikuese janë marrë rezultatet e testit ADF.2 Modeli VECM dhe Rezultatet Modeli VECM Modeli VECM paraqet lidhjen afatgjatë dhe dinamikën afatshkurtër midis variablave endogjenë.

Procedura e modelimit të VECM fillon me përcaktimin e VAR të pakufizuar (Vector AutoRegresiv unresticted) me k-vonesa kohore (lag). + AkXt-k + ε1 (3) Shprehja e ekuacionit të VAR (ekuacioni 3) nëpërmjet diferencimit të vektorit atoregresiv dhe komponentëve të rregullimit të gabimit u quajt modeli VECM (ekuacioni 4). ai përdori metodologjinë Johansen Juselius për të studiuar lidhjen afatgjatë. ΔXt = C + 1ΔXt-1 + …+ k-tΔXt-k+1 + Xt-k + 1 (4) Ku: Xt = variblat në modelin VECM ΔXt jΔXt-j = termi i diferencimit të variablave në modelin VECM = komponentët e VAR të diferencuar në rendin e parë = komponentët e rregullimit të gabimit = vektori i konstanteve = vektori i termit të gabimit Xt-l C 1 j = matrica e koefiçentëve të rregullimit afatshkurtër = αβ‟. që paraqet gjendjen e qëndrueshme në periudhën afatgjatë 45 ..Engle dhe Granger (1987) gjetën që kombinimi linear i dy ose më shumë variablave me seri jo-stacionare mund të jetë një seri stacionare ose I(0). Nëse ky kombinim linear stacionar ekziston atëherë kombinimi linear stacionar quhet ekuacioni i kointegrimit dhe mund të intepretohet si ekuilibri afatgjatë i variablave endogjenë që janë në model. Modeli VECM u zhvillua nga Hendry (1995).. Xt = A1Xt-1 + . ku: α = matrica e shpejtësisë së koeficentëve të rregullimit të mekanizmit të rregullimit të gabimit β‟ = matrica e vektorëve të kointegrimit.

Në mënyrë më të thjeshtë modeli VECM mund të shkruhet: ΔXt = (L)ΔXt + DZt + Xt-1 + 1 1 (5) (6) ΔXt = (L)ΔXt + DZt + αβ‟Xt-1 + Ku: Xt = variablat e përdorur në model ΔXt DZt (L) = diferencimi i variablave të përdorur në model = përfshin konstanten. variabla dummy dhe variabla të tjerë = është matrica e parametrave për n-vonesa kohore (efetki afatshkurtër. CO2t. Δln(NEERt). ln(Yt). ΔINTt] Për modelin tonë modeli VECM mund të shkruhet: Δln(TRt) Δln(TRt) ln(TRt) Δln(Yt) Δln(NEERt) = ΔCO2t ΔINTt t Γ(L) Δln(Yt) Δln(NEERt) + DZt + Π ΔCO2t ΔINTt t ln(Yt) ln(NEERt) + ε1 CO2t t-1 INTt 46 . INTt] ΔXt = [Δln(TRt). ln(NEERt). ΔCO2t. mat ndikimin e menjëhershëm që shkakon një ndryshim në Xt në Xt) = αβ‟ ku: α = shpejtësia e rregullimit për rivendosjen e ekuilibrit β‟ = vektori i kointegrimit në periudhën afatgjatë 1 = është termi i gabimit të ekuacionit Përcaktojmë: Xt = [ln(TRt). Δln(Yt).

ln(TR) = .Rezultatet e modelit Në tabelën 1 paraqiten të dhënat e testeve diagnostikuese për normalitetin.0039) (7) Vektori i kointegrimit afatgjatë sugjeron se l(Y). Ndërsa një rritje e përdoruesve të internetit me 10 pikë përqind rrit të ardhurat nga turizmi me 3. Testi i normalitetit Jarque-Bera tregon se mbetjet kanë shpërndarje normale.05%.1172 <0. Rezultatet e teteve diagnostikuese Testi i Normalitetit Testi i Autokorrelacionit Testi i Heteroskedasticitetit Ho Mbetjet kanë shpërndarje normale Mbetjet kanë korrelacion serial Mbejet janë homoskedastike df 10 25 330 Prob. rregullimet afatshkurtër herë janë në të njëjtin drejtim me rezultatin afatgjatë dhe herë jo. Zhvlerësimi i monedhës tonë me 10% do të rrisë të ardhurat nga industria e turizmit me 38%.0683) (. Një rritje e nivelit të dioksidit të karbonit me 0. korrelacionin serial dhe heteroskedasticitetin. me përjashtim të nivelit të CO2 që ka ndikim negativ. Evidencat tregojnë se mbetjet nuk kanë korrelacion serial.05 0.97 (. Rezultatet tregojnë se në afatin e gjatë një rritje me 10% e produktit të brendshëm bruto të Shqipërisë do të rrisë të ardhurat që gjenerohen nga industria e turizmit me 1.0361) R2 = 0. Tabela 1.0036INT (. l(NEER) dhe INT kanë impakt pozitiv mbi të ardhurat që gjenerohen nga industria e turizmit.6%. 47 .3808ln(NEER) – . Ndërsa.2903CO2 + .8%. u testua deri në 12 vonesa kohore të testuara Gjithashtu.1 ton metrik për frymë ul të ardhurat nga turizmi me 2.1262) (. 0.60 Vlerësimi i vektorit të kointegrimit afatgjatë për të ardhurat nga turizmi jepet në ekuacionin e mëposhtëm.3466 + 0. mbetjet nuk vuajnë nga heteroskedasticiteti.1046 ln(Y) + .

i referohemi qëndrueshmërisë. kështu që është e pritshme që në periudhat e para të ketë një ndikim fare të vogël. Për më tepër që zhvillimi që ndodh në një shoqëri të japë efektet në rritjen e kërkesës për turizëm në atë vend duhet të përcillet apo të njihet në shoqëritë e tjera.8% dhe 5%. degradimi mjedisor është një proces i ngadaltë. dhe nivelet e çmimeve janë një ndër faktorët determinatë që ndikojnë në kërkesën për turizëm.Shpejtësia për kthimin në ekuilibër të produktit të brendshëm bruto dhe kursin nominal efektiv të këmbimit është respektivisht 0. Pra. Gjithashtu. brenda një tremujori rregullohet vetëm 0. Zhvlerësimi i monedhës ka një efekt të konsiderueshëm në të ardhurat që gjeneron turizmi dhe ky është një efekt i pritshëm pasi kursi i këmbimit ndikon drejtpërdrejt në nivelin e çmimeve. çka kërkon akoma më shumë kohë. Por zhvillimi social është një porces që kërkon kohë dhe impakti që jep në hapat e parë është i vogël. ne presim që me zhvillimin social të vendit të rritet edhe zhvillimi i turizmit dhe ndërgjegjesimi për zhvillim të qëndrueshëm.8% e disekuilibrit të produktit të brendshëm bruto dhe 5% e kursit nominal efektiv të këmbimit. kur i referohemi së ardhmes. 48 . Përgjithësisht efektet ekonomike janë më të ndjeshme se efektet sociale dhe mjedisore. Normalisht. Prandaj.

6

49

Përfundime dhe Rekomandime

Unë dëgjoj, unë harroj; unë shikoj, unë kujtoj; unë bëj, unë kuptoj. Proverb kineze

Përfundime

Zhvillimi i qëndrueshëm është një koncept i hershëm, ai lidhet me trashëgimninë, që përbën urën lidhëse mes të shkuarës dhe të ardhmes, nga njëra anë tregon se çfarë ne marrim nga paraardhësit tanë dhe nga ana tjetër tregon se çfarë do t‟u lemë pasardhësve. Implementimi i zhvillimit të qëndrueshëm kërkon integrimin dhe bashkërendimin e aspektik ekonomik, aspektit mjedisor dhe aspektit social. Ai ve në fokus të ardhmen, por e parë kjo në kontekstin e zgjidhjeve optimale të problemeve aktuale.

Lidhjet socialo-ekonomike që ekzistojnë në industrinë e turizmit e bëjnë të jetë një komponent vital për ekonominë. Turizmin shpesh e shohim si një të ardhme premtuese për zhvillimin ekonomik, por për të pasur këtë potencial në afatgjatë është e nevojshme që të mos zhvillojmë thjeshtë turizmin, por të zhvillojmë një turzëm të qëndrueshëm. Që të arrihet zhvillimi i qëndrueshëm, nuk mjafton që secili prej aspekteve të jetë i kënaqshëm në vlerën e tij, por duhet të arrihet edhe balanca midis tyre. Qëndrueshmëria do të thotë të dish çfarë ke, çfarë do të konsumosh, çfarë do të mbetet dhe çfarë do të zëvendësosh.

Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm plotëson nevojat e turistëve dhe vendeve pritëse dhe mbron dhe rrit mundësitë për të ardhmen. Menaxhimi i të gjithë burimeve si ekonomik, social dhe nevojave estetike është parashikuar të plotësohet në mënyrë të tillë që të mund të ruhet integriteti kulturor, proçeset bazë ekologjike, diversiteti biologjik dhe sistemet mbështetëse të jetës.

Ajo që vërtet na duhet për të arritur qëndrueshmërinë nuk është minimizimmi i turizmit në zonat e padëmtuara, por riparimi i dëmit që është shkaktuar nga inisiativat e
50

mëparshme të turizmit”. Turizëm i qëndrueshëm nuk do të thotë detyrimisht ekoturizëm. Turizmi i qëndrueshëm është një përpjekje për të përmirësuar ndikimet e çdo lloj turizmi. Çështja e qëndrueshmërisë shtrihet në disa përmasa të cilat herë plotësojnë dhe herë kundërshtojnë njëra-tjetrën dhe kjo çështje vështirësohet pikërisht në momentin që interesat e njërës fushë shkaktojnë konflikt me interesat e fushës tjetër. Përpara një sjelljeje të tillë të komponentëve të qëndrueshmërisë, ekonomistët do të venë theksin mbi dimensionin ekonomik, ambjentalistët do të përkrahin dimensionin mjedisor dhe teoricienët social do të mbështesin çështjen sociale. Pavarësisht pasigurisë së drejtimit të zhvillimit të qëndrueshëm, është e nevojshme të identifikohen komponentët thelbësorë të sistemeve dhe të përcaktohen treguesit që mund të ofrojnë informacion thelbësor dhe të besueshëm në lidhje me qëndrueshmërinë e secilit sistem dhe të sistemit në tërësi.”

Në Shqipëri turizmi karakterizohet nga shpërndarja rajonale, sezonaliteti dhe çmimet dhe kursi i këmbimit. Niveli i kursit të këmbimit i bën çmimet tona joshëse për turistët. Zhvlerësimi i Lekut bën që vizitorët të ndeshin çmime më të ulta, duke rritur kështu atraktivitetin.

Konkurueshmëria e turizmit matet nëpërmjet Indeksit të Konkurueshmërisë së Turizëmit dhe Udhëtimeve (TTCI), e synon të masë faktorët dhe politikat që e bëjnë tërheqës zhvillimin e sektorit të turizmit dhe udhëtimeve. Indeksi i konkurueshmërisë së turizmit dhe udhëtimeve me gjithe rritjen, demonstron ende një nivel të ulët të konkurueshmërisë në këtë sektor.

Është e pamundur që të parashikohet ekzaktësisht sesi do të jenë pasojat e një zhvillimi të keq menaxhuar, por ekziston informacion i mjaftueshëm për të kuptuar që pasojat potencialisht janë negative, të kushtueshme dhe të pakthyeshme.

Me rritjen e turizmit rriten mundësitë për investime, zhvillim dhe infrastrukturë. Turizmi shpeshherë nxit përmirësimin e shërbimeve publike si sistemi i ujësjellësit, ndriçimi i rrugëve, trotuarët, etj. Nga këto përmirësime përfitojnë njëlloj si turistët edhe rezidentët.

51

Rezulatatet e modelit tregojnë se në afatin e gjatë një rritje me 10% e PBB-së do të rrisë të ardhurat që gjenerohen nga industria e turizmit me 1. një bazë për monitorimin e impakteve të zhvillimit të turizmit Sektori i turizmi ndeshet me sfida gjatë zhvillimit të tij. rregullimet afatshkurtër herë janë në të njëjtin drejtim me rezultatin afatgjatë dhe herë jo.1 ton metrik për frymë ul të ardhurat nga turizmi me 2. Në botën e sotme të ndërvarur nga trendi ekonomik që fillon në një vend mund të prekë shumë vende të tjera dhe ekonomitë ndërkombëtare ndikohen nga globalizimi i prodhimit dhe tregëtia ndërkombëtare. Por zhvillimi social është një porces që kërkon kohë dhe impakti që jep në hapat e parë është i vogël. një bazë për zbutjen e impakteve negative të zhvillimit të turizmit. dhe nivelet e çmimeve janë një ndër faktorët determinatë që ndikojnë në kërkesën për turizëm.05%. Ndërsa. Ne presim që me zhvillimin social të vendit të rritet edhe zhvillimi i turizmit dhe ndërgjegjesimi për zhvillim të qëndrueshëm.6%. Përgjithësisht efektet ekonomike janë më të ndjeshme se efektet sociale dhe mjedisore. Brenda një tremujori rregullohet vetëm 0. Nuk ka tregues të qëndrueshmërisë të turizmit të pranuara gjërësisht. Zhvlerësimi i monedhës tonë me 10% do të rrisë të ardhurat nga industria e turizmit me 38%. Një rritje e nivelit të dioksidit të karbonit me 0. një bazë për projektimin e ndikimeve nga zhvillimi i veçantë i turizmit.8% e disekuilibrit të produktit të brendshëm bruto dhe 5% e kursit nominal efektiv të këmbimit. një bazë për vlerësimin e impakteve.8%. Megjithatë këto impakte të turizmit janë të lidhur me tregues që mund të formojnë bazën për Indeksin e Qëndrueshmërisë të Turizmit te lidhur me një skemë klasifikimi për të kuptuar ndikimet e turizmit. Ndërsa një rritje e përdoruesve të internetit me 10 pikë përqind rrit të ardhurat nga turizmi me 3.Të ardhurat që gjenerohen nga turistët shpesh mundësojnë mbrojtjen dhe restuarimin e ndërtesave me vlera historike dhe monumentevesi dhe rivitalizimin e tyre. Prandaj turizmi ndesh në sfida kombëtare dhe ndërkombëtare. kështu që është e 52 . Zhvlerësimi i monedhës ka një efekt të konsiderueshëm në të ardhurat që gjeneron turizmi dhe ky është një efekt i pritshëm pasi kursi i këmbimit ndikon drejtpërdrejt në nivelin e çmimeve.

dhe korrelacionet ndërsektoriale. Përfundimi i strategjisë së zhvillimit të qëndrueshëm kombëtar si bazë për atë të zhvillimit të qëndrueshëm turistik. çka kërkon akoma më shumë kohë. e plotësuar me plane veprimi të mirë-kordinuara e të monitoruara si premisë për zhvillim të qëndrueshëm. të natyralizuar rezultatin. Për më tepër që zhvillimi që ndodh në një shoqëri të japë efektet në rritjen e kërkesës për turizëm në atë vend duhet të përcillet apo të njihet në shoqëritë e tjera. monitorojnë e lidhen me zhvillimin ekonomik të turizmit të njohin dhe ndërgjegjësohen me peshën e vërtetë që ka turizmi në zhvillimin ekonomik kundrejt sektorëve të tjerë ekonomik e sektorial. 53 . Nevoja që institucionet të planifikojnë.pritshme që në periudhat e para të ketë një ndikim fare të vogël. Gjithashtu. degradimi mjedisor është një proces i ngadaltë. që lidhen drejtpërdrejt dhe tërthorazi me mjedisin e edukimit të të gjithë niveleve. Rekomandime Nevoja për një familiarizim konceptual të zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik dhe turistik në vartësinë e tyre të ndërsjelltë nga aktorët publik e privat. Nëpërmjet një sistemi Krahas plotesimit të statistikave të turizmit të ndërmerren kërkime të thellluara për zhvillimin e qëndrueshëm. për ta reflektuar në strategjitnë e zhvillimit Evidencat ekzistuese për të përllogatitur flasin për ndikim të zhvillimit të turizmit në mjedis në terma vjetore por karakteri sezonal të paktën afatmesëm kërkon evidentimin sipas sezoneve të këtij efekti për statistikash turistike të plotësuara. kur i referohemi së ardhmes. Prandaj. i referohemi qëndrueshmërisë.

85–90. Journal of the American Statistical Association. (1996). p.akt.M. w.uk/tourism/ Dickey. September. and Lane. Ecotourismand ProtectedAreas. pp. (1993) Sustainable tourism: An evolving global approach?Journal of Sustainable Tourism 1 (1). Chaitip. Harlow: Addison-Wesley Longman. (1993). Tourism. (1999). 4/2006. 30(1). N. (1999).A. pp. C. “ Distribution for the Estimates for AutoRegressive Time series with a Unit Root .p. Ceballos-Lascurain. 71-85 Bramwell. Butler. and Rangaswomy. D.W.. ed.Gland.W. N. and Fuller. Deloitte. Sustainable tourism: Looking backwards in order to progress? InC. Chaiboonsri.A.al/news/text. Hall and A. Ecotourism in the Third World: Problems for sustainable tourism development. R. B. E. Educating for a sustainable future: Africa in action.(1979).”. Applications”: A Report to the Balaton Group. 7–25. 25–34). London: Deloitte.gov. 54 . W. “Indicators for Sustainable Development: Theory. Bossell. H. Barboza. 427-431.2.A .gov. 74. B. “Statistikat Janar-dhjetor 2009” URL: http://www. Final Report. (2000). 2008. Tomorrow’sTourism. pp.culture. Butler. Prospects.. Media and Sport (1999). 1–5. Hartmut. URL: http://www.php?id=85&lang=1 . The Economic Case for the Visitor Economy. Tourism Management 14 (2). (2006) “VECM model and modeling international tourism demand in Thailand” Economics Department Bangalore University. Sustainable tourism: A state-of-the art review. Tourism Geographies 1 (1). for VisitBritain. R. Lew (eds) Sustainable Tourism: A Geographical Perspective (pp. Department for Culture. Switzerland: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources. P. Cater.Literatura AKT (2010). Method. (1998).

“Tourism Planning: Policies. dhe Granger. England: Pearson Education Limited. Gland. 55. Tourism Management 20 (2). S and Juselius. A. Johansen. “Co-integration and Error Correction: Represantion. Johnston. Harris J. Hendry. (1987). “An econometric model on tourist demand: The case of Greece”. Smith and M.2010. pp 389–401. Jafari J. 00-04. Essex. (2004). (2000). 89–96. Durbarry. R. Switzerland: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources. Ecological Modelling.169-210. (1990). 6. G. “ Maximum Likelihood Estimation and Inference on Cointegration: With Applications to the Demand for Money”. (2000) “The scientification of tourism” in V.04. Brent (eds. Conventional or sustainable tourism? No room for choice. 52. N. Hosts and Guest Revisted: Tourism Issues in the 21st Century.Oxford Bulletin of Economics and Statistics. S. Hall. Goodland. (1995). “Long Run-Demand for M1”. No 3. Bank of Canada working paper 95-11. D. K. and Ledoc. processes and relationships”. R. 189–91 GDRC (2010) CSR – Definitios Article 13 URL: http://www. (2000). IUCN (1980). C.” Sfidat për një turizëm të qëndrueshëm”. pp.).asp#stoz aksesuar 05. Athena. Greece. Estimation and testing” Econometrica. Indigenous peoples and ecotourism. (1999). (1995). (2000). Konferenca Ndërkombatare EUFT 2010. Vol 10. “Basic Principles of Sustainable Development” G-DAE Working Paper No. 251-76.H. Neoclassical economics and principles of sustainable development. R. Tourism Economics. C. p.Dritsakis. B. 38. (2010). Vol. Engle.com/static/A13_M3_I2_Definitions. 55 . Farrell.article13. Kristo I. New York: Cognizant Communication. dhe Anathasiadis. World ConservationStrategy. Tourism RecreationResearch 25 (2). (1987). „Tourism and economic growth: the case of Mauritius‟.

G. (1994). No. In E. “Sustainable development: How do we get there?” Australian Society. Tourism in Scotland.mtkrs. J. R. „Tourism in the Scottish Economy. (1995) Empowerment: Towards Sustainable Development.al/previewdoc. G. Ritchie.Lowe. University of Waterloo.gov. Elviser. San Jose. (2003). 8. “Global Tourism” USA. p. University of Waterloo.G. Marsh. p. “Sustaining Tourism by Managing its Natural and Heritage Resources” Organization of American States. R. pp. June. OECD. 56 . “An Index of Tourism Sustainability” in Nelson J. Lowman (eds) Ecotourism: A Sustainable Option? (pp. Secretaria General de Turismo. Butler. Planning. Theobald.php?file_id=227. & Crouch. OECD (1980). J. Singh. 5. McKercher. XVII Inter-American Travel Congress. Managing Heritage Resources Centre Joint Publication Number 1. The Competitive Destination: A Sustainable Tourism Prespektive. Prosser. G. I. B. and Titi. (2003). Planning. Kyrgystan. (1990). W. pp3-24. London.(1993) Tourism and Sustainable Development: Monitoring. 168-171. Cater and G. (1993). 19–37). (1993) “An Introduction to Tourism and Sustainable Development” with Special reference to Monitoring in Nelson J. R.Wall (1993) Tourism and Sustainable Development: Monitoring. London: International Thomson Business Press. Wallingford: CABI publishing. Snowdon and Thomson (1998).‟ in MacLennan and Smith. Zed Books. “The Impact of Tourism on the Environment”. p257. OAS (1997). Societal change and the growth in alternative tourism. MTKRS (2010). (2005). Managing Heritage Resources Centre Joint Publication Number 1. V. “Plan Macro de Competitividad del Turismo Espanol 1992 – 95” Madrid: Ministerio de Economia y Hacienda. Paris.6 MEH (1992). N. Wall G. Butler. Costa Rica. “Strategjia Sektoriale e Turizmit” URL: www. Nelson J. “Sustainable Tourism Development – Guiding Principles for Planning and Management” Bishkek.

G. Muscat. World Travel and Tourism Council. New York: United Nations. In Guidelines for Tourism statistics: 30. Wheeller. WEF World Ekonomic Forum (2010b). http://www. Oxford: Oxford University Press. pp 43-46. “The Travel and Tourism Competitiveness Report 2009”. p. Global Environment Outlook 9. dhe Ihalanayake. 91–6. WTO (1996). Tourism‟s troubled times: Responsible tourism is not the answer. and the Earth Council.unwto. Sultanate of Ofman.worldbank. R.org/indicator. (1991).org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom10_update_april_en_excerpt. UNEP (2006). WEF World Ekonomic Forum (2010a). “The Causal Relationship Between Tourism and Economic Growth in Sri Lanka: Some Empirical Evidence” Victoria University USA. UNEP(2009).org/sdt/pub/en/pdf/a21-def. “Agenda 21 for the Travel and Tourism Industry towards environmentally sustainable development” World Tourism Organisation.UNCTAD (1971). WTO (1998) Tourism 2020 Vision. Economics and Trade Branch.unwto.pdf. WTO (2010) UNWTO World Tourism Barometer. WCED (1987) Our Common Future. (2006). World Bank (2010). URL: http://www. WTTC (2010) “Travel and Tourism Economic Impact: Albania”. WTO (1999) “Tourism Highlights 1999” Madrid. Tourism Management 12 (2). A note on the „tourist sector‟. “Trade Environment and Sustainable Development”. 116. Madrid: WTO.pdf. UK. B. London 57 . Wickremasinghe. “Indicators” URL: http://data. “The Travel and Tourism Competitiveness Report 2009”.

0077 st PP Test Level prob.250980 0.28133 10. 1 diff prob.154344 0. of CE(s) None * At most 1 At most 2 At most 3 At most 4 Trace Statistic 157.82597 16.54464 6.035114 0.81889 47.87687 27.154344 0.05 Critical Value 33.8383 0.85613 29. 0.002937 Prob.5533 0.141001 0.26460 3. 0.0000 0.0000 0.49471 3.7449 Trace test indicates 1 cointegrating eqn(s) at the 0.967180 0.105888 0.0002 0.0000 0.0000 1 diff prob.250980 0.58434 21. of CE(s) None * At most 1 At most 2 At most 3 At most 4 Max-Eigen Statistic 123.4719 0.841466 Eigenvalue 0.2209 0.0000 0. 0.0046 0.13162 14.** 0.6734 0.967180 0.0002 0.0745 0.8666 0.Aneks Aneks A: Unit Root dhe Kointegrimi ADF Test Variablat Level prob.1043 0.05 level **MacKinnon-Haug-Michelis (1999) p-values Unrestricted Cointegration Rank Test (Maximum Eigenvalue) Hypothesized No.398191 0.0018 18.4572 0.0000 0.841466 Eigenvalue 0.105888 0.6087 0.7061 0.6214 0.0000 0.** 0.0046 0.0000 Null: Seria është jo stacionare në 5% Sample (adjusted): 2000Q1 2008Q4 Included observations: 36 after adjustments Trend assumption: Linear deterministic trend Series: DLTR LY LNEER CO2 DINT Lags interval (in first differences): 1 to 2 Unrestricted Cointegration Rank Test (Trace) Hypothesized No.40364 6.6789 0.05 Critical Value 69.7449 58 .79707 15.8277 34.0000 0.398191 0.05 level * denotes rejection of the hypothesis at the 0.002937 Prob.0000 st DLTR LY LNEER CO2 DINT 0.

05 level **MacKinnon-Haug-Michelis (1999) p-values Aneks B: Testet diagnostikuese VEC Residual Normality Tests Orthogonalization: Cholesky (Lutkepohl) H0: residuals are multivariate normal Sample: 1995Q1 2008Q4 Included observations: 36 Component 1 2 3 4 5 Joint Skewness -0.6294 0.7780 0.119824 15.729662 6.05 level * denotes rejection of the hypothesis at the 0.2173 Component 1 2 3 4 5 Joint Kurtosis 1.0469 0.0561 0.964943 Chi-sq 0.925884 1.2565 0.596176 Chi-sq 2.066510 0.3292 0.533138 8.390038 0.105285 -0.737717 2.1549 0.650214 0.980948 0.3539 0.045089 df 1 1 1 1 1 5 Prob.440040 3.7965 0.0181 0.952004 3.404341 0.3804 0.3220 0.586686 7.331498 0. 0.235052 0. 0. 0.079448 5.Max-eigenvalue test indicates 1 cointegrating eqn(s) at the 0.932952 3.859374 0.1363 Component 1 2 3 4 5 Joint Jarque-Bera 2.42986 df 2 2 2 2 2 10 Prob.1221 0.5648 0.203339 1.1172 59 .384768 df 1 1 1 1 1 5 Prob.4653 0.115071 0.243088 2.721535 0.

311116i -0. Roots of Characteristic Polynomial Endogenous variables: DLTR LY LNEER CO2 DINT Exogenous variables: Lag specification: 1 2 Root 1.96313 23.000000 1.660643 0.398575 0.384276i -0.998329i 0.998340 0.22845 25.000000 0.0.36182 Prob 0.660643 0.000000 1.249136 .5621 0.0.1304 0.56846 29.2257 0.998340 0.78855 33.0.99942 22.641499i -0.004595 .000000 0.249136 + 0.384276i 0.998329i -0.0841 0.398575 0.5316 0.3800 0.82668 23.322386 60 .5444 0.004595 + 0.5877 0.460216 0.993054 -0.4422 Probs from chi-square with 25 df.67280 23.322386 Modulus 1.311116i 0.2483 0.0.000000 1.641499i -0.157886 + 0.26468 35.02829 26.3559 0.52540 29.38214 26.157886 .0767 0.VEC Residual Serial Correlation LM Tests H0: no serial correlation at lag order h Sample: 1995Q1 2008Q4 Included observations: 36 Lags 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 LM-Stat 35.253241 + 0.253241 .000000 1.000000 1.993054 0.000000 1.460216 0.

600832 F(22. 0.475397 0.743287 0.710923 0.623205 0.7460 0.134579 2.535484 0.98891 23.1904 0. 0.9567 0.3580 0.806801 1.4061 0.9050 0.730829 0.657541 0.07806 17.7570 0.660998 0.75835 12. 0.67147 28. 61 .35618 17.604381 1.4822 VEC Granger Causality/Block Exogeneity Wald Tests Sample: 1995Q1 2008Q4 Included observations: 36 Dependent variable: D(DLTR) Excluded Chi-sq df Prob.1249 0.499692 0.2653 0.625581 2.2890 0.786141 0. 0.6050 Individual components: Dependent res1*res1 res2*res2 res3*res3 res4*res4 res5*res5 res2*res1 res3*res1 res3*res2 res4*res1 res4*res2 res4*res3 res5*res1 res5*res2 res5*res3 res5*res4 R-squared 0.696613 0.43536 18.0753 0.11430 17.30983 25.8394 0.8972 0.4179 0.73910 26.1592 0.236158 VEC Residual Heteroskedasticity Tests: No Cross Terms (only levels and squares) Sample: 1995Q1 2008Q4 Included observations: 36 Joint test: Chi-sq 322.03444 25.79593 23.-0.2934 0.480864 0.2205 0.3647 0.30109 26.514251 0.6752 0.889442 Prob.704338 0.236158 VEC specification imposes 4 unit root(s).4342 0.296728 1.172175 1.7066 0.13) 0.8668 0.407690 0.5495 df 330 Prob.0292 0.1659 0.977340 0.5352 0.31110 21.547346 0.590181 1.6092 Chi-sq(22) 22.356797 0.826086 0.51303 29.2386 0.2803 0.9941 0.152176 1.334290 0.62994 Prob.

66210 0.255044 0.1104 Dependent variable: D(Y) Excluded All Chi-sq 4.584379 4.599471 14.238357 1.302316 df 8 Prob.6134 Akeks C: Statistika Përshkruese Mean Median Maximum Minimum Std.04287 8 0.687901 DINT 0.945585 LnNEER 4.2893 df 8 Prob. Skewness Kurtosis DLnTR 0.10925 12.928844 62 .440735 0.64383 CO2 0.3842 Dependent variable: D(CO2) Excluded All Chi-sq 479. 0.683105 LnY 12.184979 1.186515 2.204490 0.582774 4.060000 2. 0.058206 3. Dev.943497 -0.8129 Dependent variable: D(LNEER) Excluded All Chi-sq 8.All 13.693527 4.096647 0.10624 12.060000 -0.522267 df 8 Prob.465320 df 8 Prob.609744 0. 0.106767 -1.315805 0.917972 0.000000 9. 0.54410 11.403886 0.620047 1.0000 Dependent variable: D(DINT) Excluded All Chi-sq 6.006108 1.478957 1.071958 -0.053450 0.

000000 23.158935 39 3.9761 39 9.31640 2.218656 178.196761 39 1.393622 472.155634 0.084567 33.5309 0.471811 39 14 12 10 8 6 4 2 0 -2 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04 05 06 DLTR 07 08 CO2 LGDPNOM DINTERNET LNEER 63 .1434 2.864726 0. Dev.7908 0.Jarque-Bera Probability Sum Sum Sq.78000 160.010277 12.82712 39 304. Observations 4.117144 2.288702 0.040509 0.