You are on page 1of 88

Fuad Catovi6

NAUKAO
MATERIJALIMA
- NOVI MATERIJALI-
POLIMERI
I{ERAMIKE
KOMPOZITI
IvIostar - Bihac, 200.l"
NOYI MATERIJALl
Fuad Catovi6
NAUKA 0 MATERIJALIMA
- NOYI MATERIJAL!-
Polimeri - Keramike - Kompoziti
Recenzenti:
Prof. dr. Bozo Banjanin
Prof. dr. Milan Jurkovic
Izdavac:
Univerzitet "Dzemal Bijedi6" Mostar, Masinski fakultet
Univerzitet u BilJaCll, Tehnicki fakultet
Stampa:
"SLOYO" Mostar
Za stampariju Alija Drljevit
Kompjuterska obrada teksta:
Institut za razvoj pri Univerzitetu "Dzernal BijediC" Mostar
Tehnicki fakultet Bihae
'firaz:
500 kom.
en) ~ Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka
Basne i Hercegovine, Sarajevo
678.6/.7(075.8)
666.3/.7.(075.8)
CATOYIC, FUBd
Nauka 0 materijalima: polimeri, keramika, kompoziti I Fuad Catovic. - Mostar: Univcrzitct
"Dzemal BijediC" (etc.), 2001. - 166 str.: ilustr.; 25 em
BibJiografija: str.166
ISBN 9958-604-03-5
-lD 9809158
Na osnovu misljcnja Fcderalnog rninistarstva ohrazovanja; nauke i sparta broj 04-15-
~ 0 4 0 / o 1 knjiga "Nauka 0 matcrijalima", Polimeri-Kcramike-oKompoziti autom dL Fuadll
Catovica, oslobodenaje p!a6anja porcza na promet proizvodaf'SJuzbene novine
Fedcracije BiR", br.6/95, 25/97,13/00,36100,54/00 i 22/(1),
Pred!!ovor.
I. POLIMERl..
Uvo..Q ..
1.1. Razvoj po\imera ..
1. '). Or!!unski ( uglilkovodici ) .
J .3. Polirneri i niihova grada.
1.3.1. Dodaci poJimerizatu.
1.3.2. Stmktura plasticnih masa ..
1.3.3, Pqlimerni proizvodi.
1,3.4. Fizicka grada nolimera ..
10.1.5. Svoistva DQlirnera.
IJ.S.l. KJasjfikacija ...
1.3.5.2. Specificnosti svoistava polimernih .
lA. Podjela Dolimerq ..
1A.L Tcrmoplasticni polimeri ....
IA.!.1. POLIETILENJ.
POL.IPROPILEN ..
1.2.4.7. POLIVINJ!,J ...
Polivinil ielorid ..
§ill:ill! ...
Polistirol .
Ahilonitril-butaqien-stiIcn kOl2olimer.
Pol i(bu1il en-tereftalat),.
poli(fenilen-oksid) ..
Polivinil - acetaL.
Po]ivinil- alkoho].
Polivinil -:: acetali ..
Polivinil formal ..
Polivinil butirali ..
8,cetaL.
POLIFLlJORETENI..
politetrafluoretilel1 ....
Politrifluorhloretilen ..
Poliviliden -j"!uoriq ..
Polivinil- tluorid ..
Trifluor ..:..llloretilc!l.::_ vinijidcn hlO!jQ ..
Fluorirani etilcn-propilcn .....
POLlAMIDl.
AKRIU\Tl ..
PoJiaJcrjlati.
PolimS!ttl·- lIlctakrilat .
Poliakrilo _. nitril ..
POLIURETAtrr ..
PALlKARBQNATl..
TennoDlasli urirec1eni putem tckuCill krislala ..
Termoreaktivni poiimerl ...
. .1...4.2.1. ALDEHIDNE ELASTH:HE .MASE ..
.
.Urea - forlnaldchidnc J)iasticlic .....
Mtlaminske Dlasticne mast.
mgs.Q·
SADRZAJ
. ......... !
.......... 5
. ......... 5
. ......... 6
. ......... 7
.......... 9
. ...... 16
.. ...... 17
. ...... 19
. ..... 21
........ 23
. ....... 24
. ....... 25
.. ...... 29
.. ...... 31
........ 31
. ....... 32
. ....... 32
. ....... 32
........ 33
. ....... 3]
.. ...... 34
. ....... 34
........
.. ..... 35
. ....... 36
.. ...... 36
. ....... 36
......... 36
......... 37
.. ....... 37
. ........ 3K
.. ....... 3g
......... 39
. ........ 39
. ........ 39
.. ..... ,.:W
:tO
.. ....... ,H)
. ........ 4-1
. ........................... 41
. ..... ",42
42
. ......... 1:')
. ... , .•.. '1-/
. .. , ............ ,47
SADRZAJ
.1.4.2.2. POLIESTRI..
Zasiceni poliestri..
Nezasieeni poliestri ..
1.4.2.3. EPOKSIDNE SMOLE ..
J .4.2.4. SILIKONl ..
.. ... 48
................................................. 49
. ... 49
.. ............... 50
.. ... 51
1.4.3. ElastiCni polimeri (elastomerD. .............. ..... .52
Silikonski elastomeri . . . .... 53
. ............................. . ................. 53
Polisulfidni elastomer. ............... ................................. . ............ 53
PoJicterski blok-amidi.. . .................................. 53
li:1.. Specijalni polimerni materijali p. • .... • • • ............ .. 54
.5. Biorazgradnja sintetskih polirnera ... ... ........ .................. ................. ............... ..56
15. i. Bioraze:radivi polimeri ................. .................. . .............................. 56
1.5.2. SkIab kaD biorazgradivo punilo.. .................... .................... .. .................... 58
.L.5.3. Biorazeradivi polirneri-.Lokolll.'!.. .. .... ........................ . ................................ 58
1.6. M.ehanicka stan@.uolirnera..... .......................... . ...... 59
.. . ............ 63
2. K"EbMIK];C ................. ............... ...65
lJvotl ............................................. .... ........... .............. ....... .... ...... . .. 65
1.1. Vrste Iq:ramickih materijala.. .66
2.1 1. Jednost.{lYm' . ..................... . ....... 66
NaCllip ..... .......... .. ........... 66
fluQJilni tip ............... ................. ..... ... .............. 66
Dijamant ......... 66
Volframov monokarbid . . 66
AlB Llill. ....................... . ..................... 67
Korund ili gljnic)] Al&}
.. - -
2.1.2. Slo;7,enije ,s1r_uk1ure ..
2.2. Oksidna keramika, ....
2.2.1 Aluminij oksid safir. kOfundJ ..
..... 67
....... 67
....... 67
.......................... : .... 68
.. ... 68
........... 69 2.':1.1.1. Kristalo!!rafilli-
;;;.2.2. Cirkonij oksid - Zr02"
2.3. keramika ..
.................................................. 70
ntU·td - Sht:I4."
SinrcfOVimi ShN4 (SSN)
Vmee presovani .....
Rcakciono .(BJ;lSl\I,) ....
SialQ!1j.. _ .. _-
2.3.2. SiliciU",arbid SiC:::.
.. .. 72
....... 72
.72
.. .. 72
.. .......... 73
.73
.. ..... ...... . ...... 73
Sinterovani SiC (SSe) ...
ymce presovani SiC (HPSC) .
Inrill.rirani SiC (oSiSC) ..
. .................... .. ..... 73
.. .................................................. 74
............................ .74
. ............ 74 2.:J,.3. Osobine SiC i. Si_,N
4
keramike ..
2.4.,J):finG.ralni izvorjj ..................................................................... , ........ 74
2.4.1 ... B,astoplieni i refrgKterni nivot.. ................ . ........ 78
;2.4.". Abrazivi ... . .. ,. 79
. 2.43. Vlakna ...
l,Ll,L1. KeramicIslLproizvoQD.1<l..i.mll'::YQstruktl]ralni fA?;Voi ...
2.4.5. Jednokristalna gJinica velike m.ase.
................................... 80
............ " .. 83
............. 83
SADRZAJ
2.4.6. Sinterovanje u krutom stanju ................................. ..... .......... . ........... 83
2.4.7. Sin1erovanje!-l tecnom stanju ............... .......................... . ............... 84
2.4.8. Mikrostrukture komercijalnih e:linica i veza sa osobinama .... , ............. 85
2.S. Keramika ad glinice...... .. .................................. .
2.5.1. Elektro izolaciona svojstva ..
2.5.2. Kemijska svojstva... . ............ .
2.53. Mehanicka svojstva
2.5.4. Termalna svojstva ................................................................ ..
....... 89
......... 90
................ 90
.................. 91
.. ........ 91
2.5.5. Orude za potiskivanje krnz malrice. .................... .. ............. 92
2.5.6. Element! oIJ.lJlPi i ........ ..... ........... ............ ................. . ..... 92
2.5.7, Element! za isusivanje u industriii papinI.. .. ............... 93
2.5.S. Melalizirana keramika ....... ................. .. ............... 94
2.5.9. Keramicke cijevi... ......................................... .. ............. 95
2.5.10. Elcktricnj ttennalni izolatori.. ................. 95
2.5.1 J. Labpratorijski lone! za topljenk. , ............................. ,.. ...... . ................. 95
2.5.12. Keralnicka opiata, sii1Joak za mjesanje i Lpljevenje ....... . . ......... . ............. 96
2.6. MEHANICKE OSOBINE _. UOPSTE............................. ............... . ................ 97
2.7. LOM.. ............................................ .. .............. 101
2.7.1. Lomnaatomskomnivou. ................. . ............. J01
2.7.2.2. Stabilna ravnoteza: Roesler-ov zakon.. ................... ............. 105
2.7.2.3. Iniciranje pukotine u polju naDooa kQjLonada ............................................. J07
2.7.2.4. Mikrostrukturalni utjecaji na 10m .................. .. .......... 109
2.7.2.5. Otvrdnjavanje preko spojnoe: premost'-lY!Jl.ll.ll.. . .............. 110
2.7.2.6. Otvrqnjavanje orelco faznih transformaciii-l ............... 111
2.8. PLASTICNOST.... ............... ................ ........................ ....... ...113
na atomsls;Q.ill ..nivou . . .............................. 113
2.8.2 Klizenie disiokacije u keramici.. ............. 114
2.82.1. Inhcrentna otpomost prema klizenju. ......................................... . ..... 114
2.8.3. Plasticl10stpri yisokoj temperaturi ... , ........ 117
2.8.4. Testiranie puzanjem.. ................... . ............... 117
2.9. SABIJANJE. ................... ............. . ... 120
.6.:..10. SavijaiJ.ill. ................ ............... .121
5.3.2. Mehani;a1!i.J2uza1J.i1!......... . ........... 123
TEHNICKA KERAMIKA U PR.AKSI ......................... .. ................ .. ...... 125
3. KOMPOZITt/I MATERlJALI.. ................ 126
UvQQ...... . ............. .127
3.1. Podjela kompozitnih materijala.. .. .............. 128
3.1.1. Sastoici kompozitnih materihlL<i ..................................... , .............. ] 29
J.1 1.2. Medufaz.a i intrefcjs... . ........ 130
3.1 1.3. Raspodiela strukturnih clcmcQ.;g;l \.! kompO.rilll.. ................ 130
lJ.2. Vlaknils10-matriCni konmozill. . ............... 132
3.1.2.1:.. Faktori pobolj.sanja nerfonm)l1si kompozila:.
3.1.2.2. Podje/a vlaknastih kmrmozita ..
3.1.3. Liuskasii kompp..zill.
3.1.3.1. Razlika i?modu IilJ2Kica I viaiHlDll ..
3. J .3.2. fvlatcrij ..:iLiJiuskil8ih kOrTIQQz.it.U .
3. 1.4,_Kermeti ..
5, tS .. Punieni kompoziti ...
1· 1.5 .1. skeleta ..
Punienc strukture i ceiije ...
Elll}je:ni sunderi i pore ...
. .............. 132
. ....... 134
.. ............. 136
. ............... 137
............... 137
.. ............. 139
. ............. 140
.. .......... J41
.. .............. 141
. .. 14J
SADRZAJ
3.1.6. Lisnal! kompoziti ..
3.1.6.1. Sastav i osobine .. .
3.L6.2. Ploce i sendvici .. ..
..... 143
.143
. ... 143
. .. 144
3 1 6 1 I_aminati. ................ ··············· .. ··········· .. ··............... . . .. 146
3.1.7,' koji se korisle za dobijanje kompozita ........
.. 146
3.1.7.1. Sinterovanje.......... ..146
3.1.7.2. Imprerrniranje".. .147
3.1.7.3. Postupak nanosenja pokrivke... . ..ILp
3.1.7.4. Plazmeni ?ostunuk.... . .... 148
3.1.7.5. Vrucepresovanje.... 148
3.1.7.6. ElektroliJ:icki postupak: .............................. : .... : ..... ·····:.: ...................................... 149
3.2. Nacini analize termo-mehaniCklh osobwC\Jwmpoztlnl matellJala ........ : ... : ........ _ ... -
-3.2.1. Ter!1l0- mchanicke os()binc sintelickih onzanski
-. 2 7 Termo-mehanicke osobin§. sintctickih neorgansloh vlakanajs:.ompoZ!tpJh materl)ala_
_._- .... 1)0
:; :2:3':' osubina kOIT).pozita ................... :.:: ....... ..... :: ... ..
3.2.3.1. anaJiza-Tf0.A CTberrnai A.11<tlvS1S)
3.2.4. TermickLtestovi za odredivanje q.$obina kompozlta ...
3.7 A.l Stepeo ocvrsCivanja.
3.2.5. Tg staklaste prornjene ................. :: ...... ..
3.2.5.1. DSC -diferenciialna snimajuca kalorimetnJ5I", ..
3.2.5.2. Termo-mehanicka analiza (TMA).
3.3. Mogu6nosti primjene komDozita u termotehnici ..
J.3.!. __Komoonente turbinskih motora ..
3.3.? Cijevni vodovi ......................................................................... :: ....... .
IJ.3. koristenja alterwJiY.nii1 izvora ..
3.3.3.1. Vjetrenjace ............................. ·· ... ········ .. ··· ......... : .. .
3.3.3.2. Salama energija-moITu6nosti primjene kompozltf!
Ravni ruocasti kolektori ....
...... 151
... 153
.. 154
...... 154
.. ..... 154
.. 157
... 158
.. ]59
......... 159
........ 159
.161
.161
.163
.1()4
PREDGOVOR
Predgovor
Za studij masinstva prollc3vanje Nauke 0 rnaterijalii11<l danas zauzima sve znac<Jjnije
mjesto.
U sklopu Tempus JEP 13155-98 projekta "Nova strllktura studija na Masinskom
fakultetu" razmatrani su novi planovi i programi koji se llklapaju II savremene tokove
slUdija masinstva.
Do sHela je u konstrukcijama i tehllologijama bilo domillantno proucavanje i primjena
mctala. Polimeri kao umjetni materijali danas sve vise do laze do izrazaja u
svakodnevnoj primjeni. Njihova !aka prerada j obrada otvara im nova podrucja
upotrebc. Na "Staje umjctna materija 7", nije Iako oclgovoriti. Sredinom proslog
vijeka mogle SlI se vcc sresti materije vrlo dobrih osobina u pogJedu cvrstoce nn kidanje,
zilavost, elasticitet i otpornost na haballje, a malo poznate strukturalne grade. Poznate
matcrije bile su makromolekularni spojevi (celuloza, proteini i kaucuk) koji se i danas
nalaze 1I llpotreb! .
Od fundamelalnih radova STAUDINGER-a zna sc da su ma!<romolckularno gradcne iz
mikrornolekularne materije, molekula. Granica izmeou makro i mikro molekula ne moze
se tacno definisati. Ohicno je makromolekul graden iz vise stotina aroma .
Umjetne materije Stl materijali koji Sll grm1eni iz prirodnih ltHlkromolekularnih
materija (kaucuk, celuloza, proteini) iii sinteticki s;:lcinjeni jz mikromolekularnih
orgallskih spojeva (npr. etcn, benzen, formaldehid) .
lako sadasnji nivo zoanja na podrucju kCnlmike ne dopusta veJiku prirnjulU kerarhike,
ipak je evidentan prodor ovih matcrijala i sve znacajnija njihova primjena.. Uveliko se
eJ!lllinise najveci nedostatak, krtost, a sve vise dolazc do izrazaja prednosti kao sto Sll
otpornost l1a habanje, tvrdoca, tcmperatuma postcljanost, koroziona otpornost, hel.
L! prirnjcni se keramika sve vise upotrebljava kao materijal za obradu, leao clijclovi
motora, u raznim tehnologijama i visokotemperatumoj tchnici.
Del keramike za upotrebu su poscbno znacajni ugJjik kao grafit, oksidn{l i neoksidna
keramika, a danas posebno rnjesto zauzima aluminij dioksid, cirkonijuIn oksid i df.
Iako se danas kompozitni matcrijali srnmraju novim kunslruktivnim materijalima,
njihova primjcna je vee odavllo poznata. Ovi mai.crUali su najstariji slozeni
konstruktivni materijali jer SLl u dalckoj proslosti npr. Egipcani pravili cigJe za gradnju
kuca (mjd3vinu gline i slame su stavljali II kalupe, oblikovali tc susili i tako dobivrlli
c'lglu za graclnju).
Mostar, ;:,eptembar 200 i.
lultar
NOVI MArERUALl
IZVOD! IZ RECENZIJA
(!) I'viaicrij,di su temelj svake kOflstrukcije, proizvodnje I oblikovanja proizvoda. Izbor
matcrijaln II fazi projektiranja je glavno s1ratesko tehno-ekonomsko pitanje 0 kojcm
avisi optimalnost konstrukcijc, ne samo u fazi oblikovanja, vee daleko vise u fazi
cksploatacije.
U modernoj inclustrijskoj proizvoclnji, u projektirallju, oblikovanju i razvoju proizvoda
sve sc vise primjenjuju nov! materijaJi koji imaju slanovite prednosti U odredenim
podrucjima primjene U odnosu na konvencionalne materijale. Polimerni materijali i
njihova otpornost na korozijll, rnala specificna masa i llize cijcne u odnosu na metalne
materijale im o111ogu6uje konvencionalnih materijala u razlicitim granama
indu5ldjc. Keramicki materijali imaju siroku primjenu Ll razlicitim podrucjima Vi50kog
lrosellja strojnih elemcnata (Iezajevi, mlaznicc, alati za tehnalagije abrade, clementi
izlozeni povisenim tcmperaturama, itd.). Kompozitni materijali razvojem tehnikc I
sirenjem primjenc imlljll sve veei Zl\ilCaj II razvoju novih konstrukcija i proizvoda,
Zbog toga posloji potreba da inzcT\jcri Ll tolcu skoiovanja, predavanja, vjezbi I
industrijske praJ\sc pored konvenclonalnih materijala i nove matcrijale u ccmu
cc im visestruko pOll1oci ova knjigu. ovog udzbenika jc u cinjenici ela se na
jcdno!11 mjeslu nalaze polimcri, keramicki i kompozitni matcrijali, !:ito omogucuje
upoznavanjc raziiciiosli njihoyih osobinLL pril1ljene i recikliranja, iJ 0 ccmu se govori u
Oyoj knjizi.
Kva!itetno projektiran tehnoloski proces izrade treba da osigura: proizvodnost, kvalitel
proizvoda, minimalne troskovc proizvodnje i najkrace vrijeme izrade. Sve to nijc
moguce postlei sa bilo kojim materijalom, vee onim koji ispunjava postavljene kriterije
optimalnosti.
Prikaz.ana knjigiJ daje dovnljno znanja za llspjeSl1u edukaciju iz podrucja novih
materijala, Ie ce biti oct koristi studentima za sticanje znanja iz sirokog podrucja
materija!a, ali isto tako ce biti od koristi i inzenjcrlma II praksi. .
Zbog SFt.'ga .r;ct'cdenog kf{;iga "Novi materijali; polimeri-keramike-!cornpoziti'!
!!"eDOr"li'uie.'ic kao wrilJen;itctski udzbcnik studentima lUasinsldh ; te1mickih fakuiteta
i .vtru:':'l1ih stud{ja, te jcdnak(J tako teluwlozima i /wllstruktorima, u praksi
Tade flU i fe/molo,f/db proccsa proizvodnje i
obUk(Jv(!Jda pr",;ZVD(/a,
I
I
Sve navedeno pokazuje cia udzbenik "Novi materijali, polimeri-keramike,-kompoziti
P
,
aulora prof.dr. Fuada (:atoviea, dipl.inz. ispunjavaju sve naucne i strncne kriterije
lllliverzi1":;;,tskog udz.benika. Ie se prcpofucujc za izd<lv<lnje i lJpotrebu u nniverzitetskoj
naswvi i stnlC!)oj praksi
i 5.06.200 1.
RECEZENT
Profdr.sc. Milan Jurkovic:, dipl.!nz.
ndnl);j I1i\ nuiirncrc. !7.IV,c,l'll ic ria 50 str,\11<l sa dvadesctseclam podnasiova i priiogom. Nll
l1a{in Sll po!imenL (lrganski polimeri i njihov8 gr3cb,
PREDGOVOR
dodaci za polimerizaciju, struktura plasticnih masa, polimerni proizvodi, fizicka grada
polimera, osobine polimera, podjela polimera, tcrmoplasticni polimeri.
1,) drllgom dijelu su opisane gJavne vrste polimera kao: polieteni, poliproplJeni,
polivinijj, polifJuoreteni, poliamidi, akrilati, poliuretani, polikarbonati, politluoroeteri,
aldehidne plasticne mase, policsteri, epoksidne smole, silikoni.
Na kraju opisani Sll elasticni polimeri, te mehanicka polimera.
U prilogu je data lablica kratica homopolimera, prirodnib polimcrnih materijala i
kopolirnera.
Na osnoyu izlozenogo. ocjenjujem da je ponudeni materijal "Novi matcrvali" pribvJtijiv
kao udzbenicka materija za izvoctenje nastave iz problematikc koju obraauje udibcnik j
to na tehnickim fakultetima i prirodno-matematickim fakultetima; po of:;imu ponucleni
materijal .Ie dobro koncipiran; ponudeni materijal ne sadrii maierijalne greske.
Tuzla, juni 2001,
Prof. dL Bozo Banjanin
POLlMERl
l.POLIMERI
Uvod
Polimerne tvari su narocita skupina materijala koji sluze za razli6ite svrhe.
Ti Sll rnaterijali sastavljcni llglavnam od elemenata llgljika, vadika i kisika.
Ponekad sadr.ze jos i klor, t1uor iIi du.sik. Da bismo ih razlikovali oel nekih dnlgih
umjetno proizvedenih materijala, kao sto su staklo, parcuIan, oznacavamo ih jos
sa imenom "organske" umjetne tvari.
Do njih St dolazi preCiscavanjem sirovina koje postoje II prirodi iIi se dobivaju
kemijskom sintezorn od e1clnenata i sastavnih dijelova naftc.
Rijec "polimcr" je slozenica ad grckih rijeCi poly i meros, sto obiljezava
tvar koja se sastoji od mnogo cestica sastavljenih na specifican naCin. Za graetu
polimera znacajne su one organske molekule koje mogu dovesti do
makromolekulanlih struktura, a to su molekule ne zasiCenih ugljikovodika, tj.
onih koji u svojoj strukturi imaju dvostmke iIi trostrulce veze, 0 cemu ce kasnije
biti lleSta vise reecno.
Polimcrne tvari se danas dosta koriste i primjenjuju na ve6ini mjesta u
razliCitim granama industrije, tako da je danas zivot golovo nezamisliv bez ovih
materijala, a sve vise, ovi materijali, zamjenjuju tzv. klasicne materijale gdjc god
je to mogu6e. Razlog toga su neke povoljnije osobine plasticnih Inaterijala.
Plasticne mase SLl dostq jeftine i puna jeftinije od metala i njihova obrada je dosta
jednostavna, a samim tim i jcftinija. Takoder, ovi rnaterijali su otponli na
koroziju i imaju malu specificnu masu.
Glavni nedostatak ovih materijala Je nepostojanost na visokim
tcmperaturama, talco cIa su u tom pogledu klasicni materijali jos nezamjenjivi i
jos se puno koriste u proizvodnji koja zahtjeva takve karakteristike.
Pored toga sto je plasticni rnaterijal postao sastavlli dio predmeta koje
svakodnevno koristimo, onaj materijal .ie ujedno postao i najveci zagactivac
okolisa. Zato se u zadnje vrijeme ovom problemu posvecuje velika paznja i
nastoji se proizvocliti materijal koji se lako maze reciklirati iIi .ie BIG razgracliv
(sto bi naravno bilo najbolje za okalis). Ovaj problem treba shvatit; jako ozbiljno
i obratiti paznju na ovakve stvari, jer i danas se proizvode neki materijali koji su
stetni za okolinu leaa npr. polivinilklorid (PVC) koji u svom ;'){1stavll sadri! lelor
koji je jako otrovan i stctan za o k o l i . ~ , a njegova reciklaza jc veuma
komplikovana,
NOV! MATERLlALI
1.1. Razvoj polimera
Sinteticke tvari su cedo n3seg stoljeca iako su se i ranije koristile neke
supstance sa svojstvima sintetickih tvari kaje se mogu, naCl u prirodi. Kolumbo
je na povratku iz novootkrivenih danin prve gumene Ioptc. No tadasnja
Evropa pokazala je vrlo malo zanimanja za ovaj neabicni rnatmijal. Tek 1823.
god. doslo je do prve znacajne korisne primjene kaucuka u Evropi. Skat Charles
Mackintosh (1766 - 1843) patentirao je u Engleskaj pastupak za proizvodnju
nepromocivih kisnih ogrtaca. Otopio jc kaucuk u nafti, ulio otopinu izmedu elva
sloja tkanine i tako clobio nepromocivo platoo.
Ameri!,ki is!raiivu!' Charles Goodyear 1839. god. je pukim slucajem alkiia
post.upak nazvan vulkanizacija. Goodyear .ie, navodno, dese1 godina proveo u
uzaludnom nastojanju da pronade neku metodu s pomocu koje bi kaucuk postao
ncovisan 0 temperaturi, a pritom zadrzao svoju gipkost.
Nairne, prirodan kaucuk ima tu nezgodnu osobinu da vee pri obicnim
Ijetnim temperaturama mekan i I tako se, prcmu pricanju,
dogodilo da Goodyear bez neke odredene namjere mijesao na vrucoj
peCi smjesu j(]teksa i sumpora. Tvar, koja.ie zatim nastala, istrugao je iz posude i
kad se ohiadila, otkrio je da se moze savijati i razvlaciti, a da se pritom ne kida.
Pa i nakon visestrukog razviacenja taj se materijal uvijek skuplja II prvobitan
oblik. Na toplini visc He postaje Ijepljiv, niti na hladno6i krhak. Sto vise, postaje
01poran prema kemikal\iama, pa ga vise ni otapa1a za kaucuk ne ll10gu otopiti.
To otkrice postalo.ie prekretnica u povijesti kemije.
Herman Staudinger je 1920. god. iznio je 1eoriju da od pojedinacnih malih
molekula (svalca se zove monomer), nastaje .ledna makromolekula iIi polimer na
tLl] nacin da se molekule monomeri jedna s drugom u dugacke lance. T e
su spoznaje Gl110gucile izgradnju plasticnih masa. Na celu tog razvoja nalazile su
se uglavnom Njemacka i SAD.
Njemacka tvrtka IG-f:arbenindustrie 1929. god. je uspjela proizvesti prvu
planski razvijenu umjetnu tvar polistirol i da je proizvede rnasovno na tvornicki
I1aCin. S privrednog stajalista uspjeh .ie bio potpun, polistirol je cvrsta, stajna i
prozirna tvar, 81i6na bezbojno1l1 staklu. Dnevno se s 11.1i111 punG susrece1110 jer se
upotrebljava kno ambalaza i kao izolacioni materijal.
U SAD-u tvrtka Du Pont de Nemours zapoce1a je 1928. god. jedno111
grupom ug\cduth znanstvenika, na (:elu sa V\laltace I-L Carothers, plansku
potragu, za novim polimerima. Ta .ie grupa uspjela proizvesti prvo sinteticko
llmjetno vlak.no. Rad(Y\li. su urodili plodom 1934. god. otkri6cm najlona. To je
vfsta sintetickog polim-nida. Proizvud je patentiran 1937. god., a na trzistu 11
SAD-ll se za vrijcmE II svjetskog rata,
Molekularna kemija prcdstavlja dana;; samostalno podrucje kemije. Ona se
t-nrvi sintezoIl] i prelaskom vjcslackih i prirodnih molekula u makromolekule i
POLlMERl
istrazuje kako se mogu primijeniti. Ovaj diD kcmije se nazi va jos i nauka 0
polimerima.
1000
1()'1
Cclik
j 00 1----+--+
r
Plastika i piasticnc In2Se od
II svjetskog rata (s1. 1.1.)
sve vise su 11 ljudskoj
upotrebi, da bi dallas ovaj
matcrijal nasao svoju
pnmJcnu u gotovo SVIDJ
.,,-.'0 ob1aslima proiz.vodnje. U
,
elektrotehnici rnu je simIca
1: wi, prmlJcna, bez vjestackih

I I I tricnih aparata, televizora i
__ n_" __'_." radioaparata, Atltomobilska
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 199() 2000
Godinc industrija je post-;:J!a ]Jotpuni
SL 1.1. PrQdukdja matcrijalyl. U periodu od ovisnik od ovog maLerijala.
Usavrsavanjem plasticnih materijala sve je vise dijelova n[1 automobilu od
plastike sto dosta snizava cijenu kostanja zbog povoljnih osobina plasticnih
materij ala.
1.2. Organsld spojevi ( uglj.ikovodid )
U svim organskim spojevima sadrzan je ugljik (karbon) kno oSl1ovn1
element. Element ugljik nalazi se na sestom ll1jestu periodnog sistema. To 2:na6i
da je njegova jczgra sastavljcna od sest proton a, a njegov omotac od scst
elektrona. Buduci da.ie ullutrasnja elektronska ljuska zasicena s dva elektrona, za
kemijsku vezu dolaze u obzir sarno 6etiri vanjska elektrona. Nfedutim Drema
orbitalnom modeIn izoliranog atoma ugljika ovi elektroni se ne nala'ze na
jednukom encrgijskom nivoli. Tek u hibridiziranom stanju, nastalom pod
lltjecajem blizine drugih atoma, ugljikov atom ispolj8\/u svoju cetverovalentnost
kojajejako karakteristicna za njega.
Ugljikovi atomi 11 prirodu nikad ne dolaze pojedina(1)o nego 58 na hiijade
atoma udruzuje stvarajllci kristal. Ugljik poznajemo u dva t"azlicit3 krist,:ilna
oblika, a to su:
Znatne razJike u svojstvima izmcdu tih dviju tvari pocivaju nd razlic.itom
rasporedu uglj ikovih atoma unutar kristala.
Dijamant je kristulno prozirna forma ugljika. To
prirodi. Zbog te kovalentne veze merle sc objasniti
HB:::: ] 0, a temperatura topljenj8 " C .
Ll
NOVI MATERlJALI
Postoji i sinteticki dijamant, to je grafit podvrgnut visokom pritisku i
temperaturi.
Grafit je siva materija, ima kristalni oblik ugljika, a slojevi su vezani Van
der Walsovim silama tj. slojevi nisu jaki i mogu da klizu jedan preko drugog.
Zbog toga je grafit mekan i moze se karistiti za podmazivanje. Grafit je jedini
nemetal koji moze da provodi elektricnu s t n ~ u i toplotu i u tehnici se dosta
koristi.
Ugljikovodici su spojevi sastavljeni ad ugljikovih i vodikovih atoma.
Gotovo su svi spojevi sto ih saddi nafta ugljikovodici. Ugljikovodiei mogu biti:
zasiceni i nezasiceni koji teze ka spajanju i laka nastaju polimeri .
Najjednostavniji od tih spojeva je metan, u njemu su sve veze zasicene. Da bi ta
molekula na sebe mogla povezati nove atome, nuzno je da se ona prije toga
oslobodi jednog iIi vise vodikovih atoma. Za mogncnast stvaranja izvanredno
velikog broja ugljikovodika od velike je vaznosti sposobnost ugljikovih atoma da
se mogn medusobno spajati.
Materije koje imaju ugljik, a nisu ugljikovodici su: CO (ugljen monoksid),
CO, (ugljen dioksid), H2C03 (ugljenicna kiselina), CaC0
3
(kalcijev karbonat),
CaC, (kalcijev karbid), CS
2
(ugljicni disulfid), KCN (cijanidi).
Sistemske skupine ugljikovodika su :
- Alkani CnH2n+2
- Alkeni CnH
2n
- Alkini CnH2n.
2
Nazivi ugljikovodika redaju se prema grckim brojevima: met, et, prop, but,
pent, heks, hept, okt, nan, dek, sa nastavkon an, en iIi in.
Tabela 1.1. Prvih osam ugljikovodika.
8
FOLlMERl
1.3. Polimeri i njihova grada
Polimeri su makromolekularni spojevi koji nastaju nizanjem molekula
osnovnih tvari (monomera) u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do
1000 i vise). Relativna molekulanla mas a polimera iznosi prosjecno aka 10
4
do
10
7
Sintetske polin1crne tvari, poli1nerizati, proizvode se od monomera
nacinjenih od 8irovina (pretezno nafta, ugljen iii plin), polimerizacijom. Brojem
molekula (monomera), od kajih se sastoji molekula polimera, je odreden stupanj
polimerizacije. S porastom stupnja polimerizacije mijcnjaju se i svojstva
polimera (viskoznost, moguonast preablikovanja, cvrstoca, tapivast itd.).
Po nacinu pravljenja, sintetski polimerizati nastaju stupnjevitom ili
lancanom polimerizacijom. Stupnjevita polimerizacija maze biti
polikandenzacija i poliadicija (kondenzacija i adicija).
PIema tome, glavni postupci za dobivanje polimera su:
a) Polimerizacija je arganska kemijska rcakcija spajanja jednakih iii
razliCitih nezasicenih spojeva s malim molekulamu u malaomolekularnc
tvari, bez nastajanja nusprodukata (s1. l.2 ).
b) Polikondenzadja je kemijska realccija pri kojoj se OSl1ovne tvari s malim
rnolekularna vezu u makromolekule uz izlucivanje nusprodukata (narocito
vade, alkohola, halogenida) (s1. 1.4.).
c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliCitih spoJcva s
malenim lTIolekulama u makromolekularne tvari, bez nastajanja
nusprodukata.
IV:Ionomer
H H
I I
c=c
I I
H H
H H
I I
c=c
I I
H H
H H
I I
C=C
I I
H II
II
I
C=O
I
H
Mel'
b)
Mer
Sl. 1.2. P0sttlpak poHm.i:rh::<lcije: 11) pri dobivanju polid.iicna - PE, b) prj d(;liiVIllIiu
poli.acdata
NOVIMATERJ.JALI

0'\-/: (PI
\,J;/-i-fY

Slika 1.3. Pdk;lz makromolekule polimera, na slid se vide atomi9 koji su slikani
spcciialnim UI'edajima, tako da mozemo dctalino izucavuti polimcre.
Slilm 1.4. Postnpak poHkondenzacijc za dobiv:mjc vidimo da kao
nnsprodukt imamo vodu (H20) koja se izdvaja.
05110V11a ponavljajuca struktura jedinica pOlill1enle makromolekule jest
mer (kod metala to je atom). Po strukturi mer moze biti vrIo blizak molekuli
ishodnog monomera
J
ali nije joj istovjetan (moze se i znatnije razlikovati).
Mer moze biti nepravilna i cesto kompleksna oblika. Prema broju tip ova
mera Ll makromolekuli mogu se razlikovati homopolimeri i kopolimeri.
10
POLlMERI
Kopolimerizacija je polimerizacija dvaju iIi vise razlicitih monomera, pri
cemu nastaju makromolelmle koje sadrze medusobno povezane monOlTIeIue
molekule kao osnovne skupine (slika 1.5.). Kopolimerizacijom nastaju polimeri
Cija svojstva l110gu biti znatno poboljsana i prilagodena potrebama za njihovu
primjenu.
Slika 1.5. Primjer jednog kopolimera -PE-PVC-
Makromolekuli homopolimera izgradeni su sarno od jednog tipa rnera, a
makromolekule kopolimera imaju dva iii vise mera, koji mogu biti rasporedeni:
staticki, naizmjenicno, u blokovima iIi eijepljeni (slilm 1.6.)
a)
Il)
c)
d)
Slika 1.6. Vrste IwpoHmcra: a) staticki Iwpolimcr, b) naizmjcnicni lwpolimcl',
c) blok kopoiimer, d) djcpljeni kopoiimer
U sljedecim tabelama prikazani su izgledi i oblici strukture monomer-a,
odnosno mer-a, nekih polimera dvaju najvaznijih polimernih skupina.
!1
NOVIMATERDALI
TABELA 1.2. STRUKTURA MONOMERA TERMOPLASTICNIH POLIMERA
Naziv Monomer Primjena
Polietilen (PE)
Polivinilklorid (PVC)
Polipropilen (PP)
Polistiren (PS)
II H
I I
c==c
I I
H I-I
H H
I I
c==c
I I
H C{
H n
I I
c==c
J
o
H H
Prozirna ambalaza (boce),
Najlonske vreeice
Filmske trake, prozori
Cijevi, film, folije, igracke
Konteneri, posude
Poliester tel1lloplasticnoa I I /---', 0
tipa . (:) __ !J -C-OH
[primjer: (PET), JI h
Magnetske
trake, film
fibeL]
(PMMA)
Najlon
12
H Cl:h
I I
c==c
I I
I-I c=o
I
o
I
CIh
Prazori
Zupcanici,
kanap,
tkanina
NASTA V AK TABELE 1.2.
Naziv
Monomer
H
I
Poliacetat
-"Wv-i-O--AJ\.j\;- (mer)
H
F F
Fluoroplastike
[Prirnjer: politetrafluoroetilen, te:t1on]
I I
c===c
I I
F F
H II
I I
c=c
b=N
11 1-1 I-I II
ABS
I I I I
C==C-C==c
til
Celuloza
POLlMERl
Primjena
Zupcanici,
harclver
Zaptivaci, lezista
Prtljag, telcfoni
Film, eksplos1v
NOV] MATERlJALI
NASTA VAK TABE1.E 1.2.
Naziv Monomer
Polikarbonat
r'

Tcrmopbsticni elasti
[Primjcr: poiiesterJ
o CI-h
+
ClhOOC-O-COOCI-h
+
+
elhooe-O-COOCH;
Primjena
Propeleri. dijelovi
za masine
Cijevi, atlclicki
pribor
U.S. $<lk<;, from in Modem Plu$!ics. 1m-mar:)' 1993. Induw-y arc ::mnu:iliy in the January issue.
[0 je bem.eJl CrJI(, ]
14
POLIMER!
TABELA 1.3. STRUKTURA MONOMERA TERMOREAKTIVNlH POLlMERA
Naziv Monomer Primjena
Termoreaktivni
poliurelan
Fenoliks
[Primjer: fenol-
formaldehid, bakalit]
Area-formaldehid
Poliester
termorealctivnog lipa
Epoksid
OCN-R-NCO + HO- R'-OH
Ih
() I
II..... II /H c H" II /H
N-C-N II N-C-N
/ "-
H (H 0 HI H
-.,-----,/
()
lhe-on () ()
I ,_----_ II II
fr-O ("l! ___ - C-OII
HIC-DB
H 0 0 H
\/\ /\ /

/ I I ",
H H H H
H
\
C-R'
/
H
Ploce, cijevi
Elektroizolacioni
Matcrijal
Posude
Fiber-staklo
Cijevi, el. vodovi
15

1.3.1. Dodaci polimerizatu
Za pretvaranje polimcrnih tvari, polimerizata iii reakcijski podobnih
sastojaka u tehnicki uporabljive polimeme materijale najcesce su potrebni vrlo
razliCiti dodaci. Po jednoj od mogucih podjela, postoji sedam skupina dodataka:
a) reakcijske tvari: umrezivala (npr. peroksidi) te potrebna ubrzavala
(aktivatori) iii usporavala (inhibitori) reakcijc;
b) dodaci za poboJjsanje preradljivosti: maziva, odvajala, punila, toplinski
stabilizatori, regulatori viskoznosti, tiksotropni dodaci.
c) modifikatori mehanickih svojstava: omeksavala, dodaci za poboljsanje
zilavosti, punila, prianjala, ojacala Cnpr. v1alala, viskeri, celuloza, cada).
d) modifikatori povrsinskih svojstava: vanjska maziva, regulatori adhczivnosti,
antistatici, dodaci za smanjenje sljubljivanja (blokiranja), dodaci za
smanjivanje neravnina na
e) modifikatori optickih svojstava: organske boje, pigmenti, stmkturizatori
metalni oksidi;
f) dodaci za produzenje uporabljivosti i
stabilizatori, antioksidansi, biocicli
mikroorganizama i slicnih razgrachvala);
postojanosti
(tvari za
proizvoda: svjetlosni
sprecavanJe rasta
g) ostali doduci: pjenila, tvari za snlanjivanje gorivosti, parfemi, dezodoransi.
Kao punila koja se dodaju plasticnim masama, u tekucem stanju, U obzir
dolaze prvenstveno;
staldena vuna i predivo
kameno brasno (najcesce se koristi)
tinjac
azbestna vlakna i vrpce (nerado se primjenjuju)
drveno brasno
celuloza
pamucna vlalala i tkanine
umjetna svita.
Primjesavanjc dodataka polimerizatilna i reakcijskim tvarima provodi se
nizom operacija oplemenjivanja i popratnih postupaka: mijesanjcm,
gnj ctenj em, sitnjenjcm, granuliranjeIIl, klasiranjem, Iul(ovanjem tvarima i
materijalom te skladiStenjem.
16
'I

1
j
1
1

I
I
'1

·1
I
I
1
i
i
I
\
!
j

1.3.2. Stmktura piasticnih masa
Kemijska grada, molekulama masa, struktura niza i medusobni raspored
molekula odreduje osobine visoko molekularnih jedinjenja, raznih molekulnrnih
mJsa, a to 5U smjese polimera Vi50ko molekularnihjedinjenja.
Makromolekuli visoko molekularnih jedinjenja 1110gU imati: lillij:;ku.
razgrallatu i prostornu rnakrostrukturu.
a) linijska b) razgranata c) prustonw
L 7. Ohlici strukiura poHme.ra
Linijski makromolekularni polimer po strukturi predstavlja lanac Loji iaw.
duzinu 100 iii 1000 puta veeu od poprecnog presjeka.
Razgranata struktura i111a baena grananja, cija duzina i brojevi su veoma
razii(;iti. Pollmeri linijskc i razgnmate strukture izgradeni 5U od pojccEnih
makromolekula: a vezam su mec1umolekulamim silama. Veli6inc lih
medumolekularnih sila prelezno odreduju tehnickc osobine materije. OV1
polimeri su plasticni: pri zagrijavanju omeksavaju iii se tope, a hluclenjcm
ponovo prelazc U CVfsto stanje. Polimcri linijske i razgranate stmkture
predstavljaju osnovu ten110plasticnlh masa.
Prostorna struktura dobije se spajanjem pojedillih linijskih nivoa polimern
iii nastaje kao rezultat polimcrizacije iIi Pri gustom rasporeJn
popracenih veza, polimer postaje potpuno nerastvoriv i ne moze se topiti.
Polimeri koji mogu formirati ovu prostornu strukLuru osnO'lU
tenlloreaktivnih plast.i6nih masrt. Svaki moleku! predstavljcn je duzinom lanca
koji se sastoji iz posebnih clanova koji po kemijskom S:1sta\/u mugu biti iste iii
razlicite vrste. Zavisno od stepena uredenosti i gnstoce mcdusobnCJg ""'""",'"
lanca i vcza polimer :;e moze nalaziti u djelimicno kristalnom 1 potPU110
;}mOrfllOm stnnju.
Kristali polimera inu\ju dijelove molekula rnstresito pakovane kojl ciue
njegovL! amorfnu fazu, k:.Tistalna irna veci utjeGaj nH fizicke i l1!chanick('
osobine, Prilikom pre!aza polimcra iz amorfilOg II kristalno slanje
prekidna tvrdoca i postojanost n,1 toploti.
i.7
NOV I MATERIJ.'\LI
Ova kristalna struktura povcc:ava medul1101ekulmnu reakciju, smanjuje
elasticnost, povecava temperaturu prelaska u visoko tecno stanje. Stepen
kristalizacije definisan .Ie leao odnos zapremine svih kristalnih oblasti prema
cjclokupnoj oblasti polimera, a maze biti i preko 90%. Visok stepen
kristalizacijc, oko SW/C, imaju: teflon, polipropil..::n, polietilen visokc gustine.
Al1lorfna baza snizava krutost sistema i 6illi ga elasticnim, ta pojava se
koristi II nekim tehnoloskim procesima za povecanje elasticnosti proizvoda.
"'7r'
I

Slika Ut Shcmatsld pri!wz grade polimera
primarne veze
sekundarnc veze
Duz molckulnog lanca pojedine su molekule povezane pnmarnnll
(kcmijskim jli valentnim) vezama koje nastaju u toku reakcija polimerizacije i/ili
umreZ.<:lvanja. Stvaranje polimera temelji sc na sposobnosti ugUikovih atoma da
stvaraju kovalentne (homeopolame) spojeve. Kod vecine pollmenlih materijala
(plastomcri j clastoplastomcri) lanei su medusobno povezani sekundarnim
vezama. Sekundanle se vezc ostvaraju s P0l110CU slabih
,,'

SEka L9. poliro2:ra: a) atal,tni)
hi izntah:tni, c)
1 N
V un der V\' aalsovih siIa:
disperzijskih i dipolnih, te jncih,
vodikovih mostova. Sljedeca
slika prikazuje osnovu tog nacina
grade polimera (slika 1.8.).
Po rasporedll bocnih skupioa \I
odnosH prenla raVl1Il1l
ugljikovodikova niza (taktnost)
razlikuju se OV1 polirnerni
malerijali: utaktnih (sl.l.9.3),
(slucajni raspored bocnih
skupina), izotaktni (51.1.9.0),
(pravilno pore dane bacne sku pine
s jedne strane n1za) j sindiotaktne
(sL.l.9.c.). pnnrilno
bacne skupine s obiju
ugljikovodikov<.1
POLlMERl
1.3.3. Polimerni proizvodi
Posebnost pravljenja polimernih proizvoda ocituje se, medu ostalim, j u
tome cia su znatne kolicine tih proizvoda rezultat reakcijskog preoblikovanju)
dakIe, istodobnih makrofizikalnih procesa (pravljenje proizvoda definiranog
makrogeometrijskog oblika) i mikrofizikalnih procesa 11(\
molekularnoj razini, stvaranje polimernog materijala, zbog kemijskih rcakcija
polimerizacije). Po kolicinama to je oko 2.5% ukupne proizvodnje polirnernih
proizvoda, a po obujmu i znatno visco
KCf1u)sko i fizikalno prClvUenjc po/imcrnih lll{l{cn;jala pri prc()hUkovanju.
Pri procesima preoblikovaoja, osim stvaranja proizYoda, mogu se zbivati procesi
kemijskoga iIi fizikalnog pravljenja matcrijala. Pri kemijskom pravljenju
1118lerijala valja razlikovati postupke gradnje makrol11olekula, polireakcije j
kcmijsko umrezavanje. 1] nekim slucajcvima oba nacina pravljenja mmcrijala
tcku djelomice zajcdno, ali ih valja promatrati raze! vojeno.
Polircokcije pr; Pri reakcijskorne preoblikovanju
mOl1omerne iii niskomolekulne tvari pretvan\jl1 se u polimerne malerijale. Vrste
polircakcije pri preoblikovanju mogu biti: polimerizacija, poliadicija i
polikodenzancija. Primjerice, lancana polimerizacija zbiva se pri ljcvanju
poliadicija, npr. pri proizvodnji proizvoda od poliuretana
iii epoksida, a polikondcllzacUa pri postupcima prcsanja fcnol-formaldehid<:L
[(clIlijsfw ulI1reiavar?je. Svrhaje kemijskog umrczavanja kod duromera i
S-Sllmpor
Slika 1.10. Prikaz lillH'ci:-lyanja
(YUlkanizacije) prirodnog IUlllcuka
elaslomera postizanje umrezene
strukturc, koja odrcduje svojst\;a
proizvoda (mchanicka svojstva,
netaljivost, netopljivost). Kemijsko
umrezavanjc nastajc kada se elva lanca
veZll mectusobno s P01l10Ctl treceg lanca
aloma ill skupine atoma. Tako llastalc
veze jesu prim arne (kovalentnc). Pri
kemijskom umrezavanju polazne su
pretpostavke razlicitc. Za umrczavanjc
k.aucukovih sll1Jesa pretpostavka .Ie

dvostrukih veza u makromolekulama i njihovo grananjc, jer Se u lijckll
umrezavanj(l SlllJcse ad prirodnog ili sintetskih kaucnka ··-"ot\'araju" dVClstmkc
vcze iZ111Cdll C- at0I11,1 Ulllliar iz'oprcl1skog lancrl.. Tak.o so dodatno "n".n''>'"''
se vezc ll<J slobodne vczc, povczuJuCi lance mc(lus<.dmo (s11ka ! 10.).
10
NOVI MATERIJALI
Slika 1.1 La, prikazuje kemijski
a) umrezenu strukturu. Pri umrezavanju
NVV\ nekih pretpolimera (npr. fenol-
kemijsko formaldehida) dolazi do odvajanja
umrd:enjc
sporednoga proizvoda polikonden-
zacije, npr. vode. Kemijska reakcija
umrezavanja povezana je s procesom
razvijanja top line (egzotermna
reakcija). Moguee je i ul11rezavanje
plastomera (npr. polietilena) radi
b) poboljsanja upotrebnih svojstava (npr.
radijacijsko umrezavanje).
Pri rcakcijskoj preradi ulazi u
urnr
dc
l1ie procese proizvodnje polimemih
proizvoda mogu biti osnovne tva1'i:
monomeri (npr. kaprolaktam, metil-
metakrilat), rcakcijski podobni sastojci
(npr. poliol i poliizocijanat), polil11erne
Stika 1.1 L Umrezanl:l struktura poiimerllih tvari (npr. kaucuk ili PVC-polimcrizat)
matcrijala: a) kcmijsko umre.iavanjc, i prctpolimeri (npr. smjese duromemih
b) fizikalno umrduvanjc smola).
Kako Stl osnovne tvari nezadovoljavajuCih svojstava, pri ulasku u proces
potrebni su i dodaci. U ovom slucaju radi se 0 proizvodnji polimemih proizvoda.
Pri ciklicnim postupcil11a reakcijskog preobl!kovan]a pol!reakclja rill!,
umrezavanja" se zbivaju u kalupu, pa u tome slueaju kalup i kaa sarZm
reaktar u kajcm u toku ciklusa nastaju polimcmi materijal i palimcrni proizvod.
Fizikalno pravljenje materUala. Pri fizikalnorne pravljenju rnaterijala iz i
disperzija odstranjivanjem otapaia iIi dispergatora se film .boJ,c:
Ijepila). Posebni je oblik fizikalnog stvaranja maten]ala plastrflCrran]e rIr
ameksavanje, Obieno se plastificiraju polimeri s lancanim molekulama ko]e
imaju polame skupine. Tvar za iIi
ponasa se pri uvodenju u polimer kOJI se na taJ
otaraia pIema tvari koju atapa. Osnavna tvar kOJa se plastlfIclra
omeksavala najprije bubri, a zatim prelazi u nekn vrstu gela. Praces se naZlva
szeliranjem. UCinak plastificiranja maze Be promatrati i kaa rahljenje strukture
. . .. 1
laneanib molekula. Plastificiranje izravno utjece na svoJstva materlJa.a.
Snizavaju se stakliste i prekidna evrsto6a, a povisuju prekidno istezanje. i
elasticnost. Elastoplastomeri su fizikalno umrezeni. Slika I.! 2.a, prikazuJc
fizikalno umrczenje koje se temelji na postojanju uredenih i neuredenih podrucja
u mnkrornolekuli. Pri preoblikovanju uz fizikalnu tvorbu matcrijala i
20
aJ
. nndnhni
Dodile! + prelpoEmc!
b)
polimema tvaf

Proizvodna

I
Postupci
+
oprema
(npr. kalup)
J

pwizvml
Proizvodna tehnika
Postupci
+
oprema
(npr. mijdalica)
polimcmi
materijal
Postupci
+
oprerna
(npr. kalup)
Slika 1.12. PruvJjenje polimcrnih matcri.jala i
tvorevina; a) durcmerne, elastomerne i neke
plastomerni proizvodi. b) plas1om.c.ri i elastomeri
POLlMER!
preoblikovanju nereakcijskih
taljevina ulaz JC polimerni
materijal (npr. plastomerne
granule) (sl. Ll2.b.). To je slucaj
izradbe polimemih proizvoda.
Pojavni ohliCl: polimera. OSiIll u
obliku bezoblicne tvari (npI.
plastomerne granule) iii polimerni
proizvodi, polimeri se pojavljuju i
U obliku veziva, nalica i Ijepila.
Pajavni abliei po\irnernih
proizvoda razlikuju se prema
broju kontroliranih izmJcra.
Debljina je ohiljezje polimemih
prevlaka, nanosa na nosace (npr.
sintctska koza) iii lijepljcnih
spojeva. Kod polirnernih trakova
(membrane, filmovi, folije,
ploce), punih (np!'. 'tapovi,
vlakna i os tali profili) ili supljih
(npr. cijcvi) prahla bitni Sli
dcbljina sirina, odnosno
promjeri.
Pri preoblikovanju U kalupu nastaju polimerni proizvodi odredene SV1111
trima izmjerama (npL odljevci, otpresci).
Proizvodi ad polimernih materijala mogu biti kompaktne (masivne) i pjenaste
(sacaste, eelijaste).
1.3.4. Fizicka grana polimera
Polimeri imaju dva agregatna stanja :
- cvrsto (kristalno iii amorfno)
- teena.
Polimeri ne pre laze u parno stanje, jer .ie pritisak para ncznnlan i para se
razlaze.
Amorfni cvrsti polimeri prelaze II cvrsto stanje kroz kO.Jll 5e
zove visoko-elasticno stanjc. Pri povisenju temperature povecava se toplotnn
energija, javlja se odredeno loplotno kret.anje, ta energija prevazilazi sile koje
djeluju izmeou molekula i tako cvrsti l1101ekuli prelaze II tecno stanje.
2i
NOVl MATERLJALI
Pri tchnologiji prerac!e plasticnih masa uzima se U obzir zav!snOSL
dcformaclje od tempenHllre i uzima sc jos fizi6ko stanje p01i111era. Ova
sc prikazlljc termomcbani6kom krivo111 na slici 1.13. Defoll11acija na teml?eratun
ispod 1'5 ima 11isk1.1 vri.1cdnost, j ona sc stalno povecava pri U VlS?!W -
clasticno stanje. Preko temperature TT polimer postaje visoko teca11 111 plastIcan.
o
Staklas\(1
S1anje
Vi,,,\iko -
diL!iC:nti qillljC i
:/

Ts
/
viS(1ko [c(:nnJ
sianie
)
Temperatura [ 0 C I
Sliim l.13. TcrmrHHchanicka kriva amorfnog poiimcra
Ts temperatura staktastog slanja
T,-lcmperatura topljenja
Visoko 11101ekuiarna jedinjenja iIi polimeri mogu znaLno mijenjnti svoje
osohine s v1'emenol11. Ta pojava se naziva starenje. Pri starenju opadaju cvrstoca
i eJaslicnost, 8 povisnjc se krtost i krutost. Starenje sc moze objasniti kao rczultat
fizi{;kih i kcmijskih procesa lllllltar materijala.pod odrcacnim llslovima. Uz sam
proces starenj; mote se .1av1ti i proces destrulu:ije, a to znaCi cla clolazi do
prekida ke11l1jskih veza U osnovnom !anell molekula.
Destrukeija polimenI moze biti izazvana zagrijav::mjem iIi se ubrzati
deistvom rcagensiJ i odredcnom VfstOI11 zracenja. Sto sc tice
razaranja polimcra takvo razaranje nastaje priliko111 habanja, zatim
prilikom lomljenja malerijala. .. .
Rasp:J.danje makromulekula nastaje prilikom koncentraclJc mcbal11cke
cncrgije na pojeclinim VCZJHlJ iii !ancima sa kojim su povczanc makr?l1101c.k,ule.
]\1ehanicl:.o razaranjc m02:C biti pri valjanju, sitno mljcvcllJU, pnllk_om
talasa i slicno.
Kcmijsko razaranjc polirnera nastajc pod utjccajcm kisconika iz vazdul:a, a
moz-e bili l1brzzl\1o pod de,istvom svjetlosti. Da bi sc llsporio proccs stareoJH U
plztsticne mase sc uvodc razni stabilizatori koji imaju za cilj clcjst\'a
l'0jcdinih b_ktor8 npr.: al1lini. bId (llPija svjetlost i stite polimer ad oksidacije).
POLIr,1ERI
1.3.5. Svojstva polimera
Svojstva nekog materijala karakteristike Sll kojima se on opisuje u
odnosu na svoj okolis, kojima se od njega razaznaje. U sluzbi su takva opisa
brojne fizikalne i kemijske velicine kojima se materijal definira u prirodnirn i
tehnickim sistcmima, npr. modul elasticnosti i kemijski atinitet, ali i niz velicina
def111iranih u proizvodnim i drustvenim sistemlma, npr. cijena i raspolozivnost.
Potrebno je ukratko opisati opca obiljezja polimera i naciniti njihovu
klasifikaciju te istaknuti specificnosti svojstava polimernih matcrijala. Sa
stajalista konstruiranja s polimelllim materijalim<l, osobitu pozornost privlacc
mchanlcka svojstva polimen1ih proizYoda.
Opcenito 0 svojstvima polimera. Svojstva se k110 reakcije,
promjene slanja iIi druge pojave u m3terijalu, uzroko'/ane djelovanjem razn1h
(unutrasnjih i vanjskih) faktora. Uz OVLl definiciju svojstava prikladno je
definirati pojam karakteristika. Karaktcristikc cine sva bitna i mjerljiva, tj.
brojcano prikaziva svojstva, odlike, obiljezja, odredcna dogovorenim ilili
normiranim metodama ispitivanja.
Polimerne materijale moguce je opisati vclikim brojem karakteristika. Pri
tom Cini se smislenim razlikovanjc unutrasnjih (intrinzicnih, vlastitih, stvarnih,
pravih) svojstava, proizvodnih svojstava te svojstava proizvocla (s1. 1.14.).
Ii ) I > m ji
U cvrstoJ su
mcdllsobnoj \fez!.
+

Dok su unutrasllja
svojstva i proizvocilla
svojstva uvijek
(
",,,,,.,.,., .. ,,j.,\:\ I'i"'''''''''
WG'''Vi\ ,vojslva VeZaIl
t
, tvar,
tYJ"n )Ii f{)iinwrnng za
\ nwn-'J"b proiz\'()dn odnosno
'-- svojstvu pwizvoc1a
wojsul\ca 1,1': ii,-anl::
tvari iJi Illlllerijala 5vojsI,waproizvoda vezana su za objekt,
- . .. .. _ .. una {wise 0 vchcini i
Shka 1.14. Shernatski pnkuz pnMupa promatranJu s\'o,JstaY:\ tvan [. .
mat('rijala, proi7:,vo.dnih j upotrehpih STDjSiH:<l g::>tovog prOlzvoda.
UnutraSllJa se svoJstva OPCCl1Ito odreduJu tacmm ponovljivim
mjerenjima. Proizvodna svojstva kombinacija su nekih Lll111trasnjih svojst.ava,
k.oja I;ak odreduju i sposobnost i ucinak proizvoda. Tokom
proizvodnje proizvoda polaznoj se tvar! pridodaju brojml ohiljezja kao npr. oblik,
boja, orijentacija i s1. Konacna svojstva proizvodZl kOlIlbinacija Sll nel:ih
unutrasnjih svojstava i proizvodnjom pridodanib svojstav.a.
23
NOV] MATERIJALI
Upotrebna svojstva polimernih proizvoda odlucujuce SU QVlSna 0
proizvodnim postupcima i proizvodnim uvjetima, jer pri istome kemijskom
sastavu polimcrnog materijala proizvodnih moze pokazivati razlike S obzirom na
nadmolekulnu strukturu: stupanj i obiljezja orijentiranosti i kristalnosti, te
restrukturiranost polimernog lanca na molekulnoj razini. To znaCi da molekulna i
nadmolekulna stnlktura uvelike ovisi 0 proizvodnim uvjetima. Stovise, u toku
proizvodnje polimemih proizvoda leoja ukljucuje reakcijsku preradbu nastupa
prestrukturirnnje i na molekulnoj razini, sto takoder ovisi 0 proizvodnim
uvjetima. U toku upotrebe proizvoda nastaje promjena struktllre na molekulnoj .
nadmoiekulnom nivou kaa posljcdica procesa relaksacije i degradacije.
1.3.5.1. Klasifikadja svo.ls!ava polimeni.
Svojstva polimera mogu se klasificirati 11a razlicite nacine. Jedna od
rnogucih klasifikacija svojstava, koja vrijedi opcenito, pa tako i za polimere) a
pogodna je s inzenjerskog gledista te se temelji na intrinzienim svojstvima,
navedena je u tabeli 1 A,
Osobito su zanimljiva fizikalna svojstva polimera, Fizikalna svojstva
poiimera ovise 0 nizu faktora kao sto su npr. kemijski sastav, pravilnost lanaca
vrsta i velie ina supstitltenata, vrsta i llcestalost pOla111ih skupina, vrsta i broj
KLAS!Fl'KACIjA SVO,JSTAVA MA'fEHlJALA
IniriLllicna, "::".:";.:ls,'.'c:'l'C-'___ I-'".:"::'".::ih;.:u,,"c.";;;":..'-::"::u"",js:"",:u-j
_._-----
Proct'snu naba
flZiL.l1I",- i
bmij::.La
$'mjs!va
,ojiicmclljivJ.J'je ("uri i
malcrijaia
-rir!;r:,JbC!l;l, oliradJl<l,
povewa, plclilacna,
lvpli:;:;kou\JrJ.Jm<,
lr;.mspu]'lna i
(mona)
-rav[!oldna.
JlemvIWi':zn<l i kl!licui1
fiz:;kalIl4 svOj;,(\iL!C iz
njih i7.velkna ,\'ojSIVJ
(npr. preraliivus1,
kOfOzivnost j
Tabela L4,
vljh'ost
-cijemt j t:]collomsk:1


-e;[etskil SViJjSth\
(izgled, orip,
pnvlacnost)

grana, urnrezavanJc,
postojanje vodikovih veza,
fleksibilnost lanaea,
stereopravilnost, molekulna
masa, razdioba molekulnib
masa itd, Na niz svojstava
moze se utjccati
uzrokovanjem grananja, te
utjecanjcm na molekulnu
maSH i kristalastost.
U tablici 1.5. navedena su
najvaznija fizilmlna svojstva
polimcra.
POLIMERl
Tllbela 1.5,
____________ __ Z_N_IJ_A__ F_IZ __ I1_(A __ L_N_A_S_V __ O_J_S_T_V_A__ __ ________ l
Prostoma svojstva: specificni obujam, spec. top!inska sirljivost,
linearna toplinska rastezljivost.
Kaforimetrijska H'ojS{Va: toplinski kapacitct, toplina kristalizacije i
topljenja, entalpija i entropija. T ennoi1zikaina
svOjSiVll Telliperature faznih prelazakcl: stakliste, ta!iste, vrcliste
Kohczina i atflezivJ!o s\lojstm: gustoca kohezivne energije. povrsinsk<!
napctost
i Trallsportn{l svojstVd: toplinska provodnost, viskoznost, dii'uznost,
" ____ propustljivosL
;Vlchnnicka
svojstvll
E/astic'na sl'ojstva: modul stlacivosti, mod. si:li:;nosli. mod. raSlCznoSli
(Youngov modul), POiSSOllCiV omjcr.
DiliC/miCJ.:a llichunic'ka S'>'G;/sLva: faktor gubilaka.
Gntl/ieila mdwnicku svojslva: grani(;[li.\ 6vrsl0ca krM:i!l m::lC:l·ij"b. granicna
cVl"sloca plasticnih materijala, ziluvost, Zllrt:znll {:vstoca, cvrslobl pll-Ul1lja,
dillamicka izdrzljivost, tvnlocu. zarCZlla tvrdoc<l, faktar trenja,

Elektl leila RUl"Iwie:'/JU deftlFiend svojsiva: relativna diclektricnost. dielcklricni faktnr !
gubitaka, provodnosl. otpomOS1. I
..... ___ I-' _______ "
._ .... ..... Gf'(Jnicna elektritlw svajstva: dicleklri(;na cvrslOCll. I
Spektralni
Ophckn svojstv:t JIll! I
Ra:dicita
mikrofizikahl3
s\'ojslva
rna;, J
1.3.5.2. Speeiilcnosti svojstava polimemih materijala,
Primjereno je na ovome mjestu istaknuti specifiene prednosti i nedostatke
polimernih materijala u oclnosu na druge konstrukcijske materijale (tabl. ] ,6.).
S gledista konstruiranja s poiimerima, posebno su zanimljiva mehanicka svojstva.
U !lastavku ce biti naveden jedan od mogucih nacina podjcJe mehanic!(ih svojstava
polimernih materijala.
PolazeCi od definicije, u kojoj se isticc utjecaj Ul1utrasnj ill i vanjskih
cinilaca na svojstva, posebna se paznja posve6uje uljecaju trajanja clplerecenja, ;"]
OSlm toga, nuznu paznju valja posvetiti naCinu djelovanja opleref:enja, brzlni
djelovanja opterecenja i vanjskim uvjetima (s1. 1.15.).
NOV! MATERIJAU
IVlehanicka svojstva
Udarno
oprerecelljc
kratkotrajna
npr. zilClvost
.....
Statlcko
opterecenjc
npr.
cleformabilnost
L
dugotrajna ]
/' S-",--···,.
StaticKO Dinamicko
opterecenje
npr. puzanje
optcrccenje
npr. umor
Slika LIS. Podjcla Illchanickih svojst:1,\.'H polimcrnih matcrijalu prcma
trajanju i nacinu djciovanja
Tablica 1.6.
I'RED:'\OSTI r NEDOSTACI J'OUi\lERNIH MATERIJALA
Prcdnosti
-niska glislOca
-dobra kernij$k<l poslojanost
-dobra OlPOnlOSl
-niski fak(or trenja
-do!-Jro pri61l.sivrmjc vibr,l(;ij<t
-dohra clc;ktroizolllCion<l svojstva
-dob,,] prcradivost
-dobra derol"llmcijska obn.\divosl
-llCO[rovnost
(rcciklicnost) na
lieu mjcsla
-ckonoml(;na seriiska
proizvodnja tvari
Nedostaci
-iZraLl'n;) ()\'iSll()sl svojstava 0
raznim tltjecajim'l
.. visnKa [opjinsKa raSlcz:nosl
-niski moduli eiastlcnosli
-niska tvrcJoca
-podlo:1.nosl slflfcnju
-podloz.no5t puzanju i n::;\!;s",;iji
-niska loplinska provodnosl
.. slaba postojanosl prj povisenim
tcmpCrillurama
-ncckol1omicnost proizv()dnjc
malih serija
lIlatcrijala pri dinamickom opterccenju (51. 1.18.).
U vezi s prikazom na slid
1.16. u nastavku su dani
karakteristicni dijagrami
rasteZ110 naprezanje-
;,HeZGnjc osnovnih
skupinn polimernih
lTI8terijaJn, temeljni
prikaz luivulje puzonja i
relaksacije (51.1.17.),
izokroni dijagrami
rastezno naprezmye-
isteZClnje (slik'1 1.19.),
leao i 05novni pojmovi 0
ponasanJu polimernih
,
vriiC'ITle t
Sli!w L 16. TfTncljni prik:n: kdnllj;; pll7:ilnja i relnksacijc pnlinH'l'Ilih mnterijalll
duromeri
amurf ni plastomeri
krisl,llaSli
r 1,lslomcri
POLlMERl
Osim podatakn sadrz-
anih u dijagral11Ll (sU9),
polrebno Je dati I
odgovarajuce kvantitativne
podatke u vrijednosti
kriticnih istezanja nekih
poiil11ernih l11'1lerij'1ia (tabl.
1.6.).
Karakteristika defini-
rana nn silci 19., za koju se
istczanjc I:. ncke orijentacijske vrijed-
nosti dane II tabeli 7.,
Sllka 1.17, Karaktcristicni dijagram "rastczno naprcznnje-
istezanje« oSl1ovnih sknpil111 polimcrnih materijaln korisna jc konstruktorima.

broj promjena, log N
U vezi 5 time n[1 pominje se
da JC kriticno istczanje ODa
vrijednost rastezne defonnacije
zbog koje u uvjetima djelovanja
mehanickog opterecenja, .ios ne
nepovratne, ireverzibilne
promjene u materijalu, odnosno
mikroskopska ostecenja, kan sto
su npr. zone mikrotecenja kod
amorfnih pJastomera i l1apukline
11a granicama sferolita kod
kristalastih plnstomera .
SUb l.18. W1-ihkrova krivulj.a poHmcrnih matel"ijaia,
usporcdha s 'Vohlcroyim krivuljama mdahl
Ova karakteristika znatno ne ovisi 0 najrazlicitijim kao sto SU
npr. temperatura (ako nije nastnpila prornjena stanja), puzanje ilili relaksacija
Slikn 1.19. hokron! ,Hjngram )}!'W;tcZllO
n;lprcnn};",lriJe1.'lnje« pnl,im.'!Tnlh m"terijaht
naprezanja, tfiJjanje opterecenja,
jednosmjernost 1 visesmjernost
opterecellja (napreznnja).
Kriticno je istezanje zbog
navedenih obiljezja lzuzetno
pogodna karakteristika za
dimenzioniranje 113 osnOVl de-
form3cija. Dopusena
(vidjeti tab!. 7.) mogu prakticki
dosegTluti vrijednosti kri ti -eno f:
ist.ezanja.
Vee jc bilo istaknllto kako
su polimerni materjjali
NOV! MATERIJALI
Tabela 7.
KRITICNA ISTEZANJA NEKIH POLIMERNIH
MATERIJALA (ORlNT ACIONE VRIJEDNOSTI)
Istezanje (Ufo)
Vrsta maledjala
kriticno Dopusteno
PVC-kruti 0,8,1,0 0,5-1,0
PMMA 0,8-1,0 0,5,1,0
PC 0,8,1,0 0,5,1,0
PS 0,2-0,3 0,15,0,3
POM 2,0 1,0-2,0
PP 2,0 1,0-2,0
PE,LD 4,0 2,5-4,5
PE-HD 2,0-3,0 1,5,3,0
UP+ojacaio 0,4,0,6 0.2-0,6
ove pojave:
u prednosti pred drugim
materijalima kada je rijec 0
dobrom ponasanju u uvjetima
triboloskih opterecenja, t.1.
kada se zbog relativna
gibanja dvaju tijela koja su
mehanicki opterecena, te
izlozcna drugim vanjskim
utjecajima (temperatura.
brzina klizanja, okolni medij
itd,) pojavljuje otpor gibanju
1 trosenju materijala, Bit
navedenih prednosti stvamih
svojstava polimernih
materUala moze se navesti na
nepostojanje mogucnosti stvaranja hladno zavarenih spojeva
popunjavanje udubina neravnina protupovrsine proizvodima trosenja
polimemog materij ala
neosjetljivost polimemih materijala prerna stranim cesticama vise
cvrstoce i tvrda6e.
OSiill navedenog, u tehnicku primjenu bitna Stl i mnoga druga svojstva,
odnosno obiljezja, koja su cesto, a ponajprije zbog uvjeta koji vladaju u toku
uporabe polimemih proizvoda, kombinacija vise svojstava, Tako se npr. mora
voditi racunao kemijskoj postojanosti, Za polimerne materijale, vrijedi tvrdnja
da su oni postojaniji od uobicajenih konstnlkcijskih materijala, npr. metaia, pa se
zbog toga ne moraju zasticivati i/iIi 1110gU sluziti u svrhu zastite clruaih materil'ala
b ,
od korozivnoga djelovanja,
Bit dabre kemi.lske postojanasti polimernih materijala moze se svesti ua:
- smanjeni afinitet U odnosu na agresivne medije
- sporije reakcije pri djelovanju agresivnih medija
, reverzibilnost nekih reakcija (npr. bubrenja),
28
POLlMERI
1.4. Podjela polimera
Danas u svijetu se praizvodi mnogo vrsta plasticnih masa razliCitih
osobina, a njihove klasifikacije vrse se na osnovu nekoliko vaznih tacaka.
Na osnovu, porijekla poEmere mozemo podijeliti na:
prirodne i
sintetske polimere.
Na osnovu kemijskog sastava mogu biti:
organski (pretezno) i
anorganski.
Na osnovu postupka polimerizacije (stupnjevita iii lancana).
Na osnovi, kriterija ponasanja pri povisenim temperaturama dijele se na:
L (ennoplasticne mase (telmoplasti, plastomeri), '
2. tennoreaktivne plasticne mase (duroplasti, duromeri),
3. elasticnc plasticne mase (clasti, elastomcri, gumc)
S obzirom IlU broj polimera te dodatak jos i drugih organskih iii
anorganskih tvari, plasticne mase dijelimo na sljedece skupinc: L-
1. Homogene plasticne rnase, sastoje se iz samo jednog polimera.
Mogu biti u amorfnom, Y ...Tistaln0111 i mjesovitom stanja. -
2. Heterogene p!asticne mase (kopoUmcri), sastoje se od polimera i
jos .lednc iIi vise kcmijski raz!icitih tvari kojc Stl s polimerom vezane
kemijski iii fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno vczani
polimeri.
3. Ukrucene plasticne mase sastoje se od polimera i jos jcdnc iii vise
kemijskih razliCitih tvari koje mogu biti organskc iIi ano'rganske te Stl
veCim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari Sll uglavnom
vezane fizikalno (rijetko kemijski). Ove plasticne mast su ukru6ene
punilima.
Na s1Jede601 slrel (sl1ka 1,20) shemom Je pnkazana podJela lWJvaZlllJlh
prirodnih, modlilclIaIllh I smtct::;klh pohmera prcma vrsll pollmelL:aclJe I
ponasanja pri povisenim temperaturama. .
NOV I MATEEIJALl

\ "11",,,"nbe,
POLIMERI J
I.
Sl0:TETSKll'OLli\!ERI I
I "

(EI'O;'I)
i Clkl',·;;: "''',,,·,,.·,·i',.mh
'[ Un"",,,, blli'"I;
knllCLLk
-!
«(',\[3)
,,,·1,,1,,,..;
esten
,uital
«('['1

1;:o<,{',1;
(UF)
(SAN)
Slilw. 1.20. Shema1ski prikaz najvaznijih polimenI

";.; knutuk (Q)
li"kol
Prirodni polimerni materijali. Ovu skl.lpinu gr::l.de nemodificirani i
modiflclrani prirodni polimcrni materijali. Najvazniji ncmodifIcirani prirodni
polimc11111l1atcrijal jest celuloza, a vrlo su vazni i svila, vuna, pam uk, kazein itd.
U lTlOdificirane prirodnc pojimcrne matcrijale ubrqjaju se celulozoi i kazcinski
clerivJti, le gume na osnovi prirodnog kallcuka.
No1 osnovi polireakcije kojom Sll izgn\(lenL prirodni polimcrni matcrijali
rnogu biTi polikondenzati, lancani polimerizati i poliadnkti. Po kritcriju
ponasanja pn poviknim 1cmpc.ralurama modificirani prirodni polimcrni
ma1.crjjali mogu hili claslOmeri (na oSl1ovi prirodnog ili
kauclIka) j plastomcri (clcrivati ccluJoze)
POLIMERl
Sinletski polimeri. Na osnovi polimerizacijskih reakcija i sintetski
polimeri mogu biti polikondenzati, poliadukti i lancani polimerizati.
Reakcijom polikondenzacije dobivaju se duromeri 1 plastomeri,
lancanom polimerizacijom elastomeri i plastomeri, a stllpnjevltom poliadicijom
duromeri, elastomeri i plastomeri.
1.4.1. Tcrmoplasticili polimeri
Plastomcri se pri zagrijavanju omelcSavtlju, postupno iz gumastoga slanja
prelazc u kapljasto. Pri prekoraccnjll oelredene temperature nastupa njihova
razgradnja. Porastom temperature raste nepravilna gibanje atama aka njihovih
ravnoteznih polozaja, te napokon, prekida se vcza medu atomima.
Pri zagrijavanju slabe sekundarne veze, koje su slabije ad
primarnih, cime JC omoguceno lakse uzupmno p01111canJe lanaca
mukromoiekula, a time i tecenje plastomera.
Pri ohlactivanju sekundarnc se veze ponovno uspostavljaju, pa se materijal
vraca u prvotno stan.1e. Na ovo.1 se pojavi temelji prerada plastomera, a takooer i
njihova osjetljivost na povisene temperature.
Temperaturno ovisnu deformabilnost. amorfnih i kristalastih plast.omera,
kao i svojstva otpo111Osti prikazuje tennomehanicka krivulja na she! 13. Iz
navedenih shka moguee je zakljuCiii da se povisenjem temperature snizavaju
rastezna cvrstoca i modul rastcznosti, dok prekjdno istezanje nakon postignnta
rnaksimuma naglo pada.
U 11astavku cemo malo bolje upoznatl nelee termoplasticne masc.
L4.1.1. POUETILENI
Polietileni spadaju meau najvaznije naJvise koristene plasticne rnase.
Prvobitnim procesom polietilen se dobivao izlaganjcm etilena pritisku iznad
1000 at, na temperaturi od cca lOWe, u prisustvu katalizatora pcroksida. Danas
se najvise koriste polietileni koji polimeriziraju 11a niskom i srcdnjcm pritisku.
Polietileni niskog pritiska imaju vcell gustocu, ViSLl tacku topljenja, i vecu jac,im.]
n(l kidanje i tvrdocu.
Polietileni Sll vrlo lake. p]asticne mase (gl1stoc:e OS1 - 0,96 g/cm
J
), prozirni
SLl, savitljivi, kC!1lijski postojani prema vocli) 111(Jrskoj vodi pa cak i prema
sumpoJ1loj i fluoro\'odonicrloj ki;;elini Poli8ti\cni niskc SI.1 vrlo \/1
do scre, malo Upij<ljU vodu i c10bri ';0 elektricni lzo1atori. Oui su bez mm5;:i j
ukusa i nisE otrovni.
Polietileni se lako preraduju livenjem, presovanjem, ekstrudiranjcm i svim
postupcima tennoformiranja. Oni se odlicno zavanlju i lako nanose nn metale
pOll106u pistolja za metalizaciju.
Polietileni imaju veliku primjenu u proizvodnji [olija za ambalaiu, za
izolacione radove u gradevinarstvu i za pokrivanje poljoprivrednih kultura i dna
akumulacionih jezera. Od polietilena se proizvode vodovodne i kanalizacione
instalacijc
J
crijeva, kontejneri, savitljive baec i druga ambalaza za prcnoscnje
mlijeka, SOkOV8 itd.
Polietileni se na trzisiu nalaze pod raznim nazivima. U nas se proizvodi
etilen visokog pritiska pod nazivom okiten.
POLIPROPILEN
Polipropilen je najlaksa plasticna masa cija je specificna mas a samo 0,90
g!cm
3
. Vrlo malo apsorbuje vodu i odlican je elektricni izolator. Polipropilen je
jako savitljiv i elastican materUal, otporan prema morskoj vocti, kiselinama i
kernikalijarna. Njegova visoka temperatura orncksavanja (165" C) omogucava
da se upotrijebi za cijevi kr02 koje protice topla voda iIi para. Tanke folije ad
polipropilena skupljaju se pri zagrijavanju, te se ova osobina koristi pri
pakovanju zivotnih namirnica i druge telmicke robe. Ova plastika postaje krta
vee na DOC sto ogranicava njegovu upotrebu.
Od polipropilena se proizvode case, baec i dmge ambalaze koje se bacaju
poslije upotrebe. I'olipropilenska vlakna sluie za izradu brodskill uzadi (ne tonu
u vodi), kajseva, tepilla i zastiraca koji se lijepo boje i malo prljaju.
1.2.4.2. POLIVINILI
Gas etilen moze da posluzi kao osnova za mnoge plasticne mase. Uda-
ljavanjem jednog vodonikovog atoma iz ITlolekula etilena nastaje nczasi6eni
radikal koji se naziv "viniI". Taka u jedinjenjima jedan od vodonikovih atoma
etilena zamijenjen je nekim supstituentonl, grupom iIi atomom. Navedena
daju duge polimere sa istim kosturom, ali se razlikuju po prirodi
prikljucenih grupa. Ako se pomijesaju dvije od ovih supstanci dobiveni
kopolimer ce imati osobine prema odnosu upotrcbljenih monomera. Vee ina
vinilnih monomera dobiva se sintezom iz acetilena iIi iz etilcna.
Polivinil • idorid
To je jedna od najvise koristenih nnjuniverLalnijih plasticnih m(lS3.
h1onomer vinil-klorid proizvodi se sintezom 1Z acetilcna i hlorovodoniclle
kiseline ili iz etilena i 1dora odnosno kombinovanjem oba navedena postupka.
Polimerizovanjem vinil - klorida u emulziji ili suspenziji dobiva sc fini bijeti
32
POLIMERI
prah, iii DeSto grublji prall (suspenzoni tip) iz kojih se daljom preradorn
prOlzvodl 111Z preradcvll1a. Preradom polivinil-kloriJa, uz dadatak_ omeksivaca
(npI. dioktilftalata) i stabilizatora, clobivaju se omeksani (fleksibilni) proizvodi,
dok, bez dodataka omeksivaca dobivajll se tvrdi proizvodi.
je. termoplasticna mas a koja se odlikuje visokom zilavoscu, jacinorn
na I na habanje. Postojan je prema atmosferilUama,
kemlkahJmna, organs!OI11 i neorganskim kiselinama, alkalijama i aliiluicnim
jedinjenjima, oSlm prem3 oksidirajuctrn koncentrovanim mincralnim
kiselinama(azotnoj, hromsumpornoj i dr.).
PVC se moze koristiti u temperaturnotn intervalu od _35
0
C do 100" C. ali
za trajna opterecenja temperatura ne treba cia precte 50° C. Pri clulcm
iznad 180
0
C PVC naglo gubi mehanicka svojstva, tj. raspacla se
(pOCl11jC da omeksava vee iznacl 85° C).
Do 1959. godine PVC je zauzimao prvo mjesto po proizvedcnoj kolicini
ispred svih drugih plasticnih masa. U lugoslaviji je proizvodnja i prcrada
plasticnih masa od PVC-a jako prasirena pa se sirovine i preradevine izvoze.
Saran
Saran je kopolimer vinil-kloricla sa oko 10 do J 5%, vini!-klorida. Cijevi i
crijeva od sanma su jllico fleksibilna i n3 vrlo niskim temperaturama, ali imaju
jako visoku cijenu. Obicno se cijevi, armature i venlili iznutr<l obl'-Li:u
sa_ranom. Cije,:·j ael sarana mogu cIa izelrze oko 2,5 miJiona ciklusa savijanja od
l?O a da ne dade do prskanja, dok bakarne cijevi istih dimenzija izdrze sumo 500
clldusa. Od sarana se proizvocle folije koje se odlicTlo zavaruju, a primjenjuju se
za pakovanje pojedinih prehrambenih proizvoda. ,. .
Polisiirol
Polistirol je najjeftinija i jedna oel upotrebljavanih plasticnih masCl.
Dobiva se polimerizovanjem stirola (vinil-benzoJa). Tipovi polistirola sa nizom
molekulskom mas om koristc se za proizvoc1nju lakova, dok oni sa visom
molcklllskom masu za izradu cvrstih plastika iii elasticnih kopolimcra u
kombinaciji sa kaucukom (sinteticki k.auc-uci).
Glavne osobine polistirola su laka prerada, ncograniccna rnogucnost
enja i stabilnost obiika. Polimcr dobiven iz stirola .ie bezbojan i providal1, sjnjan
I vrlo tvrd. Polis tiro! apsorhujc vrlo malo vode i uobar je clck:iriClli izoiatoL
Postojan je prema vodj, vecini kiselina 1 kern.ihllija, alkoholima j minen:ilnim
uljima. Rastvaraju ga ketoni, csteri, eteri , j klorirani ugljovodonici,
dok bubri u benzinu. a nepostojan .ie prema oksidirajucim kiselinama.
0jOVI :\IXITl\JJi\I.!
Otl kOplll1l1lCra najvccl ZDJCaj imaju elastoillcri, knjl cine I1ljesavinu
polistirul-pnrodlli kaucuk, J1o!istirol-but<ldicn, polistll"n1, ,akrilll-nitril 1.li
jWj)oll!llcril.{)v<lni i-\BS polimcri (aKnltlllltril ,- hUlaoicll ' .'Jw()l). 00 navcdclllh
kopolll11cra proiz\,odc sc kallclicl. alJ 1 Ill11Dgi drugl prolZ\'Oll! kOJl lrcha
d,l hudu d(lvolplO c!asticni i otporni 11,1 udar. '1"ako sc Dd AHS pohmera U obllku
mugll tcrll1oj'nrmiran,Fl dobiti prc.dmc\i. 1\ao. stll
:-,u unutarnjc kUlijc n'j/jc!cr,L dijclov] radio I lelcYl71Jskth ap,lr:\I(\. SUt\OVl 7.<1
dOmaCl!l.stvO. igr(lckl' ild.
(hI polistlrl1la sc il.raduju "I]1'clralurc II kcmiJsk'lj industriJi. l.idnl' pl_oticc.
Hlalcllli prednll'll. lcnjni. lijcpu obojcni SUdOVI 7.<1 dOIll,H::1J)St\',L kutqc Itl
<llllhaLl;/u. i dru!!i prcdmcti U hrndar:-;\v\l I il\'!(l1lSKO.l Jlldu:-;tnjl kOr!:-;tc :-;c
l<llllinati. t) oJac-ani st,lklcllim v!aklllilla.
PolistlW] ima vcliku pril11.1l'IlU U lOplol1l0-izobciulloJ i /vUClln-i/\llt!clOnoj
lchnici. Od nil',!;a sc prnizvodc CH.'ilC iIi s<lvitl.li\'l' P.1C:1C (stlropol).
o\'ill pjcll,-i iznosi od (I.()::: tin ()J16 g/m',
Polistirnl sc \1 jl<.!S prOiZV(ldi p(ld l1'-ll.ivOlH oki1"Oi.
Akdlon i t rii-hutadien-st.ircn kOj)oi imer
ABS sc proi/.vodi puJilllcri/ucijo!ll slirciltl i akrilonilrib ]\'-\_ latcks
hualidcna. \'ariralljcm odnosa mllllOlllCra JlIOZC sc pnrcdlti vellk brnJ pnillllcrnih
!1latcrijal:l udamc 7ilav()sli. sjaja. IvrdolT povrsinc i s\,0,lsl,l\,{\
i\HS J'ma odllc!1l1 lltiarnll I pri niskim lclllpcraturama. Llko :,l' mi.ics<I
drugim polimcrirna. pa nil! 111 podrucjc pril11jcnc. Otporni :-;u prl:ma
kiselinama. alkaiijama, ulju i k,lo i prcma vceini alkohola. 1,\ISU Olpornl
jllT III '-1 kl()riranilll Ilgljikoyodicill1a. Ncki sc tipo\'j lako
lllctali!.ir:lilL
/\liS poliml:Ti sc \-'rtll:im 7rakolli. frikcij()ll1. ultr:17\'ulw11l !
lijcpljcnjclll " ;VH-::K-Olll (!11clilklorid()lJ]). lv}ogu sc upotrcbIit!\';lti pri tcmpcraturi
od -4() do lOl)"C. dlO AHS-poli111cra l1'osl l;\ li'rtld\l Il1ctal17Jralllh
di.iclov;\ i.llllOl'Il()btla. Z(l kucisw urcdsklh strnJc\',1. Jllstrulllcnl,dnlh plo(:a I
kuhinjc,k1l1 ;ljltl1'(ll;\.
Poli( hut ilcn laO
PHT jc pnschll() olporall n;1 lc'll/_nkoru/iju i kCllliLdijc. _,di .Ie n:,j\,'llji\'
hidrol'l/U. Jdtillljl_ic llCgO ]l()lEllllid kojclJl konkurira. 1m,] I'c\;l\n-ll() Ilisku lIli:u-IlU
i-\;1 sc Pt.' lli ]ll.dl(ctliell-lerclialalnln)1Pf· ],).!li S ,2()_5()
IJ
IJ
s\<lklCIl!l1 \'!;\K,lll:l. Pndln),:n i'.' 11](11'\111/1 \i .1'lklh iU>ll,;1 I kl'';L'i11l,1 PrJ
h(l"C. cl '!ali :,C 11'-1 L;\ r'C.
1/,!':lZil-i \1..' lllOgli :-,ptl.i:lli lnplillSkll1l /,j\'dri\';1I1jL:m. PHT \1..' uj1nll'chlja\-,] Z;I
lzradu kucan:-.;kdl :lpar'lta. U :lUI\lr!1nh!l:-,koi indllstnjl. Ie II IlldustrlJI l'kkIH\!lShh
POLHvLERI
urcciaja. Osobito je pogod3n za izradu kueista za pumpe, za izradu zupcanika, a
1110dificiran elastomerima llpotrebljava se za izradu spojJera za automobile.
Poli(fenilen-oksid)
Zbog prisut.nosti p-fenilenskih skupina u glavnom poJimernom lannI, FPO
ima veliku krutost i visoku temperaturu savijanja pod opterecenjem. zbog
visoke temperature me:ksanje, koja jc iznad 280'-'C, PPO se: Lesko
j\1eoutil11, PPO .ie potpullO mjcsljiv s rolistirenom i modiflciranirn polii,tirEllOll1,
pa se najveci clio PPO nalazi na 1:rzistu pod imcnom Noryl iIi modifkinmi PP()
(J\1PPO). !VIPPO je zilav materijal koji se 1110ze uporrebljavati U lcrnpcratLl,'110fT1
podrucju od --40 do 130
u
C. Zadrzava dobra mehanicka svojstva j dimenzijsku
stabHnost i nn visokim tcmperaturama, a posta je amorfan imn malo skupljanjc
od 0,5 do 0,7%, a sa 30% vlakana skllpljanje se smanjujc na 0,29(". Skupljanje
punjcnog i ncpunjenog MPPO podjednako je u smjeru wEne i okomito
na taj smjer, tako da sc otpresci ne vitopere. Opcenito l\1PPO ima raznovrsnu
kombinacijll svojstava: veliku udarnu zilavost, dobra mehanicka svojst\ra na
visokim tcmperaturama i otpornost na gorenje. l\1PPO je pOlpuno otporan na
vodu, na razrijedenc kiselinc i alkalije, na alkohole i deterclzente, ali nijc o1poran
]1£1 aromatske ugljikovocJikc, ketone i niskomolekulne esterc. Za primjenu llEl
otvorcnOl111l1ora se stabilizirati prot!V UV zracenja.
ZahvaljujuCi otpornosti na povrsinski aktivne tvari i zbog dimenzijske
stabilnosti PPO je pogodan za izradu dijelova strojeva za pranje rublja i posucb,
te za izradu komponenti za pumpe. Glavna primjcnn l\1PPO je u
i automobilskoj industriji gclje se upotrebljava za -izradu met.aJiziranih
ukrasnih 1.raka, ploca za instrumente.
PoHviniI -- acetaL
Polivinil - ace tat sluzi k<-1o sirovina za proizvodnju po1ivinil bmirala i
polivinil - alkohola. Koristi se leao vezivno sredstvo pri impregnac\ji ]J8pira i.E
rckstila, za prc1118zivanjc drveta, zidova i mctala (Iakovi). Rastvori polivinil-
acctata i nitro-celuloze koriste se za izradu ljepila. Polivinil-acet.'ll 5e ne kori.sti
kao cvrsLa plasticna masa za izradu konstrukcijskih dijelova.
PoHvinH - aikohol
Polivinil . ;'dk}hol P\!/\ je od rijctkih maS'-ct ;;e '-:l.st\'clEl
l\ \'odi. Glavrn mu je osobina ,sto jc nerDstvorlji,,r u
uljima i mastima. Filmovi j fDlije 0<1 polivinil-alkoh\-da iZf,-tdu
C,-umnccutskih ;:nnpula koje Sf: ras\Varajll H vocE (oralna PoJiyiniJ-
l'lU v 1 lV1H.1 CruJf-\.Ll
alkohol omeksan pomocu glicerina, i malo vode sluz! za izradu
crijeva i drugih dijelova za transport nafte i benzina.
Polivinil - acetali
Dobijaju se iz polivinil-alkohola
polivinil-formal i polivinil-blltiral.
Polivinil- formal
aldehida. Tehnicki znaca) lmaJu
Polivinil-formal se upotrebljava kao dodatak fenolnim iii krezolnim
smolama pri proizvodnji Ijepila. U kombinaciji sa ftmolnim srnolama sluii za
proizvodnju elektroizolacionih lakova, koji su vrIo zilavi i postojani prema
rastvaracima i povisenim temperatllrama.
Polivinil butirali
Ove smale ne sluze za proizvodnju cvrstih plasticnih l11asa vee iskljuCivo
za proizvodnju lakova, vczivnih sredslava i ljepila za lijepljcnje stakla i metala.
Polivinil - butiral se najvise karisti za izradu folija koje slu:?:e kao meclu-
sloj prj proizvodnji sigumosnih stakala za automobile i drllga vozila.
Acetal
Alternativna imena: poli(oksimetilen), poli(formaldehid). Acetali su tvrdi,
zilavi i elasticni temloplasti, otporni na puzanje. Homapolimeri imaju vecu
rastezilU cvrstocu, dok kopolimeri imaju ilizu puzavost, vecu toplinsku
stabilnost, vecu otpornost na alkalije i vrucu vodu i lakse se preraduju. Oba su
tipa bijele boje, a kada se primjenjuju nn otvorenOlu, moraju se stabilizirati
cadam. Imaju dobra dielektricna svojstva, a mogu se trajno upotrebljavati pri
100'C na zraku ili pri 80'C u vodi. Ultrazil.vi predmeti mogu se dobiti
legiranjem s elastomerima. Acetali nisu postojani na kiseline, a homopolimeri
nisu otporni ni na alkalije.
Primjenjuje se za proizvodnju zilavih elasticnih izradaka dobre
stabilnosti, kao sto su zatvaraci na kopcanje, a zbog niskog
koeficlJenta trenja se za izradu lezaja, zupcanika, prijenosnog
remellja i sl.
36
POLlMER!
POLIFLUORETENI
Fluorni polimeri se dobivaju polimerizovanjem monornera tetranuretilena
(CF2 = CF2) u vodenoj suspenziji iIi emulziji. Fahrner saCinjavaju atom!
ugljenika, koji Cine skelet, sa boeno vezana elva fluOfova atoma. - .
Atomi fluora su simetricno rasporecteni te cine na neki nacin zastitu atoma
Ovakva struktura im daje neka svojstva koje druge plasticne mase ne
posJeduJu u dovoljnoj mjeri. Fluorni palimeri odliklljU se izuzetnom kemijskorn
otpomoscu, odlicnim mehanickim osobinama na niskim povisenim
temperaturama i elektricnom otpornoSCll.
Politetraf1uoretilen
PTFE je plasticna masa otporna prema visokim i niskim temperaturama.
Podrucje koristenjajoj je ad -190°C do 250'C. Uzorak koji se drzi mjesec dana
na izgu?i od nn kidanje sarno 10%. PTFE posjeduje dobra
mehamcka svoJstva. On una vrlo mali koeficijent trenja, ne lijepi se za clruue
materijale (apdeziv) i prakticno ne upija vodu. Posjedllje dobrll elektricnu ;t-
pornos!.
PTFE je kemijski inertan i ne nagriza ga nijedna kemikalija, jedino ga
razaraju rastopljeni alkalni metali na temperatllri iznad 180°C. PTFE sc
upotrebljava u slucaju kad astale plasticne mase ne mogu da zadavolje
postavljene zahtjeve, tj. kada cijena gotovog proizvoda nije bitna.
Tacka topljenja PTFE je iznad 32rC, ali s obzirom na visoki viskozitet
otopine ova termopiasticna mas a se ne maze preradivati uobicajenim mctodama
prerade.
. . PTFE se maze preraditi u cijevi, ploce i profIle pomocu posebnog tipa
khplllh presn llZ upotrebu visokag pritiska, ali je brzina ekstruzije vrIo mala.
l!obicajena 111etoda za izradu ploca i presovanih predmeta je tehnika
smterovanja, slicna onoj koja se primjenjuje u metalllrgiji praha. Prah polimera
presuje se II hladnom kaillpu pod pritiskom od 200 - 300 kp/cm2, a zatim so
otpresci sinteruju na ternperaturi od oko 370°C, i na krajll naglo hlade.
Noviji postupci prerade sastoje se u izradi paste pomoC:ll rastvaraca, koja se
taka ekstrudira. Zagrijavanjem ekstrudovanog proizvoda ispari rastvarac, a ;atirn
se na temperaturi iznad 327°C vrsi sinterovanje. Disperzije PTFE-a preracluju se
tehnikom lijevanja, uronjavanja iIi prskanja, te sluze za impregnaciju azbesta
i staklenih vlakana. Od PTFE-a se izraduju i pjenasti plastid koji
za lzolaciju elektricnih provodnika i kablova.
·Upotreba PTFE-a je jako prosirena u savremenoj tehnici. Od (lve plast1(';ne
mase proizvode se stajni trapovi (skije) aviona za spustanje na snljegu, jer se
sn.ijeg .ne lijepi za PTFE, a koeficijent trenja je jednak onome, postignutom pri
khzanJu leda na ledu. S obzirom da posjeduje dobra Idizna svojstva PTFE sluzi i
37
NOVI M...r,\TERIJAU
kao cvrsto sredstvo za podmazivanje. U vidu tanke skrame nanosi se na
nnmiciju, topm'ske pus cane mehanizme a sluzi i za lzradu lezista koja se ne
podmCizuju kod instrumcnata, magnetofona i slicno. PTFE ie veliku
primjcnu 1.<1 izradu zaptivnog materijala u hidraulici i pncum'atici, poscbno u
srcdinanJ(j gcJje vJadaju ekstremni pritisci i temperature.
Od PTFJ-:::>'a se proizvode pumpe, ventili, dijelovi projektiln i drugi
predrncti koji treba cia fade u kcmijski reaktivnim sredinama (filtri, membrane i
dr. ).
POlt(::lrafluorctilen sc proizvodi pod raznim lmenima. kao:
tenon
hostailon
Jigoflon
Dunn
polillon
ftoroplasl.
Pol.itrifluorhloretilen ima mnoge od osobina politetraf-luoretilena, ali je
ujego\'a l::cmijska postojanost postojanosL prema povisenim temperaturama
PTFHE sc- upolrcbljava u tClllperaturnom intervalu oJ -"190°C do 150
0
(' tJ pogkc1u tcccnja pod optcrecenjem bolji je od PTFE-a.
Politrii1uorhl.orctilcll se preradllje uobicajenim tehnikama i na masinama
kao i drugc tcrmoplast.i.cne masc. Oya plasticna masa teee na closta visokoj
tt:mpt:nl1uri lako da se uobliblvanje vrsi tek na temperaturi ad 260
0
C do 300
0
C·.
Od PTFHE··a proizvode folije, ploee, profili, cijevi i otpresci koji imaju i3t11
svrhu upotrebe k30 i PTFR Od foljja se proizvodi ambalaza u kojoj se mogu
dijelo
v
] sterilisati, a CkSlfUZijOlll se dobivaju kvalitetni izolirani provodnici i
kablovi.
se proizvodi pod raznim imenima kao:
kcl F
florube
halon
hostaflon C
2
.
U naslO.;unju da Sf:, kombinu.iu osobine iluornih poiimcra sa osobinama
clrugih terrnoplas(lcnlll masa nastali :;11 llcki kopolimen koji U otopljenom stanju
1!1wju Iliz; viskozitel pa :,;e lakse prcracluju.
Ova plastic:nil rnasa se mnogo korisli La proizvodnju zaptivaka, ctjc/i i foEja.
POLlMER]
Polivinil - flnorid
Preraduje se iskljuciva u abliku filmova i falija za ambalazu.
'f.-ifJuor - hloretilen - vinilidcn hlorid
Ovaj kapolimer poznat pod nazivom aclar prakticno je nepropustljiv za
vodenu paru i gasove, pa se II vidu filma koristi zu oblaganje higroskopnih
proizvoda i elektricnih provodnika (npr. telefcmskih kablova).
Fhwrirani etilen-propHen
Kopolimeri tetrafluoretilena i heksafluorpropilena (FEP) odlikuju so
izvanrednom otpornos6u na kemikalije, zilavos6u na niskim tcmperaturama,
niskim koeficijentol11 trenja i otpomoscu na atmosferilije. Glavna je razlika
izmedu pali(tetrafluoretilena) (PTFE) i FEP fluorougljika radna temperatura kaja
jc za PTFE 260"C, a za FEP 20S"C, ali oba polimera zadrzavaju dobra
mehanicka svojstva od do 200
o
e. Ne gore i ne sire plamen. FEP se moze
oblikovati standardnim strojevima za preradu, dok se PTFE ne tali, nego tek llU
327°C prelazi u providni gel koji se ne moze oblikovati ekstmdiranjem ili
injekcijskim presanjem. Skupljanje FEP polimcra relativno je velika (3 do 6%).
Punjeni materijali imaju manje skupljanje, cak do 0,2%. Visokomolekulni tipovi
otporniji su ua tenzokoroziju, ali se teze preraduju. 1ma glatku povrsinu, taka sc
reze nozem, a maze se hojiti suhim anorganskim pigmentima dodatak male
koliCine silikonskog ulja (0,02%). Rastaljeni FEl' se uspjesna vezuje n" druge
materijale, pa se upotrebljava kaa ll1cdusloj za lijepUenje PTFE na metale.
Odlikuje se malim koeficijentom trenja, pa je pogodao za izradu lezaja, ventila,
brtvila i filtera.
POUAMIDI
Poliamidi se dobivaju konclenzacijom adipinske kiseline i heksametalen-
diamina (poliamid 6/6) iii palikondenzacijom kaprolaktama (poliamid 6/0),
amino undekandenske kiseline (poliumid 6111) iIi "rilsan" i drugi tlpovi. Brojevi
se odnose na broj aloma u lancu kiseline 1 am ina. Pri normalnoj vlaznosti
vazduha poliamid 6/6 i 6/0 upijaju oko 2,5% vlage. a lliopljeni u vodi i do 10%.
Poliamidi sa duzim lancima, kao POli3l11id 6/11 i 6/12 upijaju vrlo malo vinge pa
su pogodni za upotrebll u elektroizolacione svrhe.
Poliamidi su postojani prema uljima i benzinima ali ill rastvaraju
koncentrovane kiseline, felloli i krczoli a oseljivi su i prcma drugim ok-
sidirajucim sredstvirna i suncevoj svjetlosti. Tope se bez omeksavanja na
temperaturi od 190 - 260°C. Poliamidi imaju dobra mehanicka svojstva, a prije
svega udamu cvrstocu, elasticnost i savitljivost do --40°C. Poliamidi se preraduju
prvenstveno tehnikom lijevanja pod pritiskoIl1 i istiskivanjem. Oni se mogu
nn druge materijale postupkom fluidiziranja, a takode lijepiti, zavarivati
I mehanicki obradivati.
Glavno podrucje primjene poliamida je proizvodnja vlakana (nayon,
i filamenata za proizvodnju sita, ziliea za ribolov, cetkica za zuhe i
druglh toaletnih i telmickih cctaka. Poliamidna vlakna kombinovana, a tekstiloll1
sluze za izradu pogonskih kaiseva, transportnih traka i automobilskih gmna.
S obzirom na dobre mehanicke osobine i mali koeficijent trenja poliamidi
za proizvodnju lezajeva koji se podmazuju vodom (obicno sadrze punioce
mohbden-disulfid iIi grafit). Vrlo su pogodni za izradu tzv. besullmih zupcanika,
razlllh arrnatura i ventila, zaptivaka, ku6ista, aparata i druge tehnieke robe. OS1111
ovoga upotrebljavaju se u vidu filmova za izradu magnetofonskih tmka i za
ambalazu.
Poliamidi do laze na trZiste pod raznim irnenima, kao:
plaskon
ultramid A, B
maranyl
fosta nylon
rilsfUl
sHon.
AKRILATI
.. To su plasticne mase dobivene iz akrilne iIi metil-metakrilne kiseline,
IlJ1h?vih estara i dnlgih jedinjenja izvedenih iz njih, kao sto su nitrili i amidi.
Akrtine smole su u stnlkturi molekula sliene polivinilnim.
.Estri akriinih kiselina mogu biti polimerizovani pomocu kiselina, topIote,
ultralJubicaste svjetlosti, peroksida iIi jedinjenja azota. Polimeri u dllzem laneu
mogu biti sastavljeni od istih iIi razliCitih monomera. Ovakvim kombinovanjem
mogu, p08ti6 odredena svojstva plasticne mase, a prije svega povecanje
tvrdoce 1 otPOD10sti prema rastvaraCima.
Poliakrilati
Polimeri akrilnih estera l10nnalnih a1koho1a (meLil etil, butil) su mekj,
ljepljivi produkti ognmiCellC" prakticnc Znatno yeti znacaj
njihovi kopolimeri: vinilhlorid .. akrilat, vinilidenhlorid - alaHat, stir01 _
. i drugi. Disperzije ovih l:opolimera upotrebljavaju se za apreturu
vlakana, impregnaclju papira, za izradu ambalaz"e kod pakovanja masti,
kenllkalij a i higroskopnih predmeta, odnosno za izradu nepropustljive ambalaze
40
POLlMER]
za vodu i gasove. Ove disperzije sIuze i za nanosenje zavrsnog premaza n<1
vjestackoj kozi od PVC pasta.
Polimetil - metakrila!
Ova plasticna masa propusta 98% sUllcevc svjctlosti ukljucujuci i
ultraljubicastu svjctlost. Poznata je kao organsko staklo. U odnosLl na silikatna
stakia boUe propusta svjctlost i ima visi indeks lorna, ima da1eko vceu CVfstoell
na savijanje i udar. Organsko staklo tri put a je lakse od silikatnog slakla, ima
manju toplotnu provodnost I zadovoljivu otpornost prema svjetlosti,
atmosferitijama i starenju. Rastvaraju ga aromatski i blorovodicni ugljovodonici i
estri, a bubre ga ketoni. U tehnici i trgovini, u nas, poznati SU proizvodi polimctil··
metakrilata pod nnzivom "pleksi sLaklo".
Pleksi staklo se dobija direktnim polimerizovanjem metil-mctakrilata
(monomera) izmedu staklenih ploca iii u kalupima odreocnog oblika. Na ovaj
naCin proizvode se ploce debljine 3-6 mm, razni profili i cijevi precnika oel 13-
500 mm debljine zidn od 1-10 m11l. To je karakteristican slucaj prerade
tem10plasticne mase kod koje 8e polazi od monomera.
Ovako dobivcni poluproizvodi mogu se dalje preradivati
ternlOfonniranjem na temperaturi od oko 150
0
C, a takoc1er i mchanickom
obradol11. Pleksi staklo se pored naveclenog i dobro lijepi, nameito pomo6u tzv.
polimerizovanih Ijepila.
Termofortniranjem, od ploca iIi cijevi, mogu se dobiti duvanjem u kalu-
pi·ma razni obEd, sto se koristi kod izrade poklopaca za avione, automobilskih
sigurnosnih $takala - vjetrobrana. za zastitna stakla kod razni11 masina, za izradu
providnih cjevovoda i rezervortra, za izradu modela i maketa, zastakljenje
krovova, za izradu svjetlosnih reklama, optickih sociva, rcnektora, televlzijskih
ekrana, muzickih instnul1cnata, elektricllih izolatora i druge tchniCke robe.
se proizvodi pod raznim imenima, kao:
oroglas
plexigas
perspcx
klirit, itd.
Poliakrilo - nitril
To nije tipicna plaslicna masa, jer je na visokoj tClltperaluri vdo viskozan j
zilav, Ij. ne tcce. Prakticno on ima mnoge osobinc elastomera. U prakti6ne .svrhe
koristi se uglavnom u kombinaciji S3 drugim plasticnim mm;ama iji sinietickin1
kallcukom u vidu kopolimera.
Poliakrilo-nitril se uglavnom primelljuje za proizvodnju tekslilnih vlakana
pod nazivom orlon, malon i akriioll. Monomer se knpolimerizujc sa bmadijcnolH
,\1
NOV! MATERIJALI
pri cemu se grade butadijen-nitrillli kaucuci poznati kaa buna N iii perbunan. Na
podrucju plasticnih masa tehnicku primjenu ima kopolimer akrilonitrila sa
butadijenom i sti1'o]o111 poznaL kaa ABS polimcr.
POLIURET ANI
Dobivaju Be poliadicijom iz dialkohola i diizocijanata. Zavisno od 51rovina
I postupka proizvodnje dobivaju se linean1i poliuretani, poliuretanske pjene,
elastomeri iii lalcovi, odnosno Ijepila sa umrezenOl11 strukturom. Poliadicijom
glikola sa dizDcijantima dobivaju se linearni poliuretani od kojih se proizvode
zupcanici, lezajevi i drugi dijclovi. Kopolimer izocijanata i estera adipinske
kiseline sa etilen-glikolom daje elastomer (vulkolan) koji se primjenjuje za
izradu hidraulickih zaptivaka koje se dobra ponasaju u sredinama kao sto Sll
mineralna ulja, benzini i OZOI1. Poliuretani sluze i za proizvodnju sintetic,kih
vlakana pod nazivol11 dorlon, oel kojih se izraduju cetke, tekstil, kaisevi itd.
Poliuretani imaju veliku primjenu i U oblaganju tekstila koji sluzi za izradu
cerada, ki8nih kabanica i druge zastitne odjece.
Poliuretanske pjene se proizvode reakcijom izmedu izocijanata i
polivalentnih alko1101a bez upotrebe pritiska i bez dovodenja toplote. Mekane
pjene su vrlo eiasticne u temperaturnom podrucju od -40 do 80°C i koriste se za
izradu tapecira n;] sjeciistima II aUlomobilima, avionima i 51. Tvrde pjene se
llglavl10m koriste u gradevinarstvu, brodarstvu, za toplotnu izolaciju frizidera itd.
Izvjesnu primjenu imaju i ljepila k0111binovana od poliestera i diizocijanata
koja sluze za l j e p ~ j e n j e gume na rnetalima; za Ijepljenje kaze, tekstila i drveta sa
vjestackim lnaterijama.
PALIKARBONATI
To Sll novije piasticne mase kaje se proizvocle 1Z bisfenola A i fozgena iIi
12 bisfcnola A i difenilkarbonata, Ove plasticne mase otporne su prema vodi,
anorganskim kiselinama, slabim alkalijama, oksidacionim i redukcionim
sredstvima, mas tim a, uljima, alifatskim ugljovodonicima alkoholima.
NepoSlojane su pre,111a jakim alkalijama, amonijaku, aminima, esterima,
ketonima i aromatskim ugljovodonicima.
Vrlo vazna 1m je osobina da mogu trajno izdrzati temperature do 135°, a
takoder i vdo niske ad -190°C (omeksava na ako 180 a topi se na 260°C).
Polikarbonati su tesko zapaljivi i ne podrzavaju gorenje. Oni odlikuju i odlicnim
mehanickinl svojstvima i dimenzionalnom stabilnoscu tako da uspjesno
zamjenjuju mnoge meta Ie. Dobra prozinlOst im omogucava upotrebu u
laborai..orijimJ jer sc procesi mogu kontrolisati, i za izradu raznih specificnih
dijelova. Polikarbonati vrlo malo upijaju vlagu i odlicni su elektricni izolatori, te
POLlMERl
su nasE veliku primjenu u elektronskoj industriji za izradu podnoz-ja,
elektronskih lampi, kalemova i izolacionih folija.
Od polikarbonata se proizvode zastitni sljemovi, ku6ista aparata, dijelova za
razne aparate j masine, ure(laji za domacinstvo i druga roba ko.1a se ranije nije
mogla izradivati od poznatih plasticnih masa. Polikarbonati se proizvode pod
imenima:
medon
makrolon
lexan.
POLlHLOROETER (PENTON)
M.onomer pentaertrit - trihlor - mono acetal dobiva se iz pen1raeter-
tetraacetat[l i hlorovodonjka. Polimcrizovanjem ovog monomera dobiva se
termoplasticna masa penton.
Ova plasticna masa ima dobra mehanicka svojstva, postojana je prema
visim temperaturama, a pored toga ima i dobra elektroizolaciona svojstva i
dimenzionalnu stabilnost. Penton je otporan prema kemikalijama na niskim
temperaturamJ, ali na visim temperaturama ga bubre aeeton, etilaeetat, toluol i
benzol, a prestaje da bude otporan i prema mineralnim kiselinama.
Penton se lako preraduje livenjcm pod pritiskom i istiskivanjem. Od njcga
se proizvode prildjucci i ventili, zupcanici i drugi dijelovi koji treba da rade u
rcaktivnim sredinama. Penton sluzi i leao elektroizolacioni materijal narocito za
izradu izolacionih provocinika i kablova.
Specijalno podrucje primjene je sinterovanje i prevlacenje mctalnih pred-
meta pcntol1om tehnikom fluidiziranja.
Tennoplasti pdrcdeni putem tekucih polimernih kristala
Tekuci polimerni kristali (TPK) prcdstavljaju posebno stranjc matcrije koje
je u posljeclnjih desetak godina naslo komercijalnu primjenu. Jos 1956, Flory je
'na o;nm:,j teoretskih studija predvidio cia otopine krutih makro molekula l110gu
kod odredenih kOl1ccntracija formirati sre(Jene strukture. Nakon toga je opisan
velik broj prirDjera koji pokazuju postojanje TPK u otopini-liotropni TPK.
Medutim, prva komercijaina primjena materijala proizvedenih putem liotropnih
TPK ostvare1l3 jc potkTaj 70-ih godina isprcdanjem orijentirane, otopine poli(p-
fenilendimllintercf1-nlala) poznalog pod imcnom Kevlar (Kwolek, 1972.). Iako
liotropni sistemi omogucavaju pWlzvodnju vilwkomodulnih vlakana vel.ike
rastezne 6,vrst06e, LlskofO je postal0 jasno Ja bi tennotropni sisteml kod kojih se
kruie makromokk1l1e orijentirane U 1aline, 1l1ogIi osim rastezne cvrstoce imati i
mnoga druga poboljsana svojstva,
NUV! MATERIJALI
Poznata 5U dva tipa tennotropnih TPK. Prvi je U obliku blok kopolimera
kod kojih su sredene skupine rasporedene duz glavnoga polimemog lanea, dok
drugi tip tennotropnih TPK predstavlja kopolimere kod kojih su sredene skupine
u prostranom lancll.
Mnogobrojna istrazivanja pokazala su da polimeri koji sadrZc sredene
skupine u glavnom polimemom laneu lakse formiraju tekuee polimeme kristale,
ako sredene skupine povezane s fleksibilnim razmaknieama. Prvi termotropni
polimer, prireden na osnovi TPK, koji je 1984. nasao komercijalnu primjenu jest
blok kopolimer p-hidroksibenzojeve kiseline (PHE), tereftalne kiseline i bifenola
sa komercijalnim imenom XYDAR firme Dart and Kraft, SAD. Vee 1985.
stavljen je na triiste i blok kopolimer na osnovi p-hidroksibenzojeve kiseline i
derivata naftalena sa komercijalnim imenom VECTRA firme Celanese, SAD
(Dole, 1987).
Bitna karakieristika termotropnih polimernih kristala je u tome da se mogu
preradivati standardnim postupcima i da u poclrucju u kojem je najveci sadrzaj
TPK imaju najrnal1ju viskoznost, ali najbolja mehanicka svojstva.
Mehanicka svojstva polimemih materijala na osnovi TPK boUa su od svojstava
mnogih konkurentnih materijala postojanih na povisenn temperatnru, (Dole,
1987).
Zbog izrazito dobrih mehanickih svojstava, postojanosti na poviSene
temperature malog koeficijenta toplinskog rastezanja (10-12 ppm/oC), male
sklonosti prema gorenju, OtPOD10Sti na kemikalije i odlicnc preradljivosti,
primjena polimcmih 111aterijala na osnovi TPK naglo se siri u elektro i
elektronskoj industriji, telekomunikacijarna, osobito za spojnice optickih
vlakana, u automobilskoj industriji, te za izradu ku6ista za uredske strojeve.
-Polimerni materijali na osnovi TPK novi Sll konstm.kcijski rnaterijali, pa je
nemogu6e predvidjeti daljniji razvoj njihove primjene, ali je SigUl1lO da ce se
njihova primjena siriti i izvan tradicionalnih podrucja primjene konstrukcijskih
materijala.
44
POLIMERI
1.4.2. Termoreaktivni polimeri
TemlOreaktivne plasticne mase mogu bili :
a) slojasto-annirane tcrmoreaktivne plasticne rnase,
b) kompozicione tennoreaktivlle plasticne mase .
Slojasto-an11iranc tem10reaktivne piasticne mase su piasticni materijali
koje se armiraju paralelno rasporedenim slojevima. Zbog slojasto postojane
annature ove materije imaju ostro izradenu anizotropiju mehanicki, fizickih i
dielektricnih osobina.
Fizicke i dielektricne osobine zavise ad pOlimeITle veza, leao vezivo koriste
se raZl10 razne smole upr. :
- fenolformaldehidna smola iIlla dobru sposobnost vezivanja, postojanost n3.
toplotu, ali prilikom oblikovanja zahtjeva visok pritisak
silicijumorganske smale imaju dobru postojanost II vodi, dobre dielektricne
osobinc, ali imaju vi80k koeficijent tennickog sirenja, uzrok tome je snizenjc
mehanickih osobina.
Kao pllnila tih slojastih materijala korist.e se materijali organskog porijekla
kao 8to je: papir , papirna tkanina, tkanine od stakla i sL Slojaste plasticnc masc
koje imaju punilo iz staklastih tkanina imaju najvecll cvrstocLI, a ako se koristi
azbcstno platno takav materijal ima jako visoku postojanost na toplotu.
Kompozicione termoreaktivne piasticne mase, su plasticne lTH\se na osnovu
odrectenih smola i sa odredenim puniocima iIi punilima. Ova grupa materijala
zavisno od primjene moze se podijeliti :
opste tehnicke
elektroizolacione
elektrootporne
materijali otpornj na vlugu i
materij ali sa posebnom namjenom.
Polufabrikat ovih plasticnih masa uvodi se U obliku cvrstih materijala
(prah, vlakna, granula i s1.). Prilikom izrade odredenih elemcnata iz ovih
piasticnih mas a metod0l11 livcnja koriste se proizvodi U obliku visoko tecnih
sastavu, i on se razlijeva U odredenim kalupirna. 1z ovih plasticnih mas a
proizvode se odredena tijela uredaja, elektroizolacioni elementi, elementi
postojani na VIaZl, clementi koji Sll kemijski postojani, klizna lczista, zllpcunicl,
vtntili, cijevi i 31.
U nastavku su malo opsinlije predstavljeni neki ierlllon.::akt)yni poJimeri.
NOV! MATERlJAL!
1.4.2.1. ALDEHIDNE PLASTICNE MASE
Aldehidne piasticnc lTIase spadaju u najstarije vjestacke materije. Dobivaju
se kondenzovanjem formaldehida sa fenolom iIi krezo]om - fenoplasti,
kondenzovanjem formaldehida sa proteinom, ureom, melaminom iIi anilinom -
aminoplasti, dok reagovanjem karbamida, i formaldehidom nastaju karbamidne
piasticne mase. Danas je poznat veliki broj aldehidnih smola koje se koriste kao:
Ijepila koja se [::lstvaraju u vadi, ljcpila za izradu laminata. smole za lakove i
prcmaze, tc kao prah za prcsovanje iIi livenje.
lIenopla,ti (fenol - l'ormaldehidne pJasticne mase)
To je prva tcrmoreaktivnu plasticna mas a p0211ata pod nazivom bakeIit
koju je njen pronalazac Bakeland patentirao jos 1909. godine. Fenoplasti nose
naziv po sirovini fenolu koji je sjJoredni proizvod destilacije kamenog ugJja.
Drug-a sirovina jc formaldehicl, jedilljenje clohiveno iz mravIje kiseline.
Kondenzovanje fcnola sa fomaldehidom vrsi se u prisustvu kiselog iii bazicnog
katalizatora.
Priroda proizvoda zavisi od nekoliko faktora, od kojih su najvazniji odnos
reaktanata i da Ii je katatlzator kiseI iIi bazican. Aka je 11101arl1i ocInas fenola
prcma formaldchidu veCi ad 1, ti. ako je fenol u visku, real(cija se nastavlja skora
line-mno. Ako sc vrsl u prisustvu kisclih katalizatorn dobiva se
tC11110plasticni novolak. Novolak je rastvorljiv u izvjesnim rastvaracima pa s1u2i
za Proizvodnju lakov<1. Dodatkom vise fannalclehida novalaku, taka cia odnos
fenol-formaldehid postane manje od 1, dolazi ne sarno do linean10g povezivanja
fenolovih prstenova vee sc oni povezuju i poprecnim vezama ukoliko se smola
Na ta,i naCin dolazi do umrezavanja) a proizvod je termoreaktivna
plaslicna masa.
, Ako se kondenzovanje vrsi u prisustvu bazicnog katalizatom sa, 'V18ko111
Iormaldchicla, reakcija dajc smolu prvog A steIJena - rezol, koja moze .los da se
rastvori i istopi na lempcraturi od 50 do 70 (le. Aka se smola dalje zagrijava,
polimerizacija se j smola prelazi u B stepen -, rezilol. Ovaj se lopi l1a
100 do 120
Q
C, je i 11102e cIa ocvrsne ali .ie tesko rastvorljiv i bubri.
Daijim zagrijavanjcm smola ulazi II C stepen - rezit u kame je ova potpuno
urnrezena, ocvrsla, nerastvorljiva i netopiva. Ovaj proces se c10gada u kalupu pri
zavrsenom dijelu presovanja uz dovodcnje topiote.
FCl1uplusti bt'L: punioCfl sluze za izradu lakova, ljepila, izmenjiv3ca j0113 iii
prah,] za preso'-<lllje i livcnje. U vido lakova ili Ijcpila si'uzc ugiavnorn za
pruizvodnjll pla:<ticnih lanlinata, kao sto su: getinaks, kotionc
oblogc (ferocie) idr. U praksi sc lzv. pres-mase, lj. fenoplas-ci
pomjesani sa puniocima. Punioci svrhu da preUZl1Hl osiohoc1cllll voclu II
tokll da poboljsaju mci1nnicke nsobine i cIa pojeftinc proiz\'ocl.
POLlMERl
Fenopiasti imaju niz dobrih osobina medu kojima su najvaznije: topiotna
postojanost do 200°C (ojacani staklenim vlaknima 260°C), odiicna elek-
troizolaciona svojstva. Velika mehanicka cvrstoca, dobra dimenzionalna
stabilnost, postojanost prema rastvaracima, vodi i kemikalijama, mala
apsorpcija vlage. Osim toga, fenoplasti se jednostavno proizvode, te spadaju u
najjeftin\je plasticne mase. NajveCi im je neclostatak sto svjetlost i suncevi zraci
uticu na njihova gubljenje boje, zato se proizvode 11 tamnirn nijansama (erno
Dlrko ili tamnocrveno).
Pres-mase uglavnom sluze za izradu raznih predmeta u elektrotehnici, kao
sto su: prekidaci, sijalicna grIa i druga ar111atura. Takoder, sluze za izradu raznih
kucista i kutija aparata i instrumenata u automobilima, avionima, za izradu
telefona, dijelova raketa i projektiIa, tastera, rukohvata i drugih tehnickih
dijelova.
Fenoplasti se proizvode pod raznim irnenima kao:
bakelite
backacite
alberta!
lese !lite.
AmInoplasti
Dobivaju se kondenzovanjem proteina, Ufec, melamina iii anili113 sa
formaldehidom. prakticni znacaj imaju melaminske urea-formaldehidnc
plasticne mase. Za razliku ad fenoplasta aminoplasti se mogu obojiti 1.1 svijctlim
. nijansama, a boje su im postojane prema sUl1cevoj svjetlosti.
Urea - formaldehidne plasticne masc
Ova vrsta plasticnih mas a odlikuje se velikom tvrdocom i otpornos6u pa
habanje, dimenzionalnonl stabilnoscu do 120°C, dobrim elekt.roizolacionim
svojstvima, malol11 apsOllJcijom vode, pos1ojanoscu prerna kemikalijama i
toplotnoj vodi, odsustvotll mirisa i ukusa i postojanoscl1 boje.
- Pri proizvodnji pres··masa koriste se uglavnom organ ski punioci od drvnog
brasna i alfa-celulozc. Urea-formaldehid se koristi i za proizvocJnju nekih vrsta
iakova i ijepila. . .
Od urea-formaldehida proizvude sc lijepo obojeni laminati za otJlagan.le
sroiarije. zidova. brodskih kabina. kupea u vozovima. Od pres-masa se izraduju
fclzni . predmeti u pokucanstvu, sanitarni predmeti i druga mba za sirol(u
potrosnJu. Urea - formzlldchidne plasticne masc pojavJjuju 5E'. n3 triistu, pod
nazivima:
47
plastopal
urecoll
kaurit
siritle.
Melaminske plasticne mase
Po osobinama slicne su urea-fOffilaldehidnim plasticnim masarna, ali su u
odnosu. na njih nastojanje prcma povisenim temperaturamu i kemikalijama.
plasticne mase punjene alfa-celulozom sluze za izradu posuda,
za jelo i raznih aparata za doma6instvo. U elektrotehnici i masinstvu
konste se punioci od azbesta iii tekstilnib vlakana. Melarnin - farmaldehidne
se koriste in proizvodnju lijepo obojenih laminata, sa svijetlo
post?Jal11.m bojama. Od ovakvih laminata prave se ploce za stolove, knhinjski
namJestuJ: medicinski i sanitarni uredaji, ploCice i slicni predmcti. Zbog velike
otpornostI pIema top loti, vreloj vodi i atmosferilijama ova plasticna mas a se
mnogo koristi u avijaciji, brodarstvu i rudarstvu, za izradu raketa i projektila.
smale imaju velika primjenu u tekstilnoj i papimoj inclustriji za
Impregnaciju i apreturu.
Melamin - forrnaldehidne plastiCllC mase, odnosno laminati proizvodc se
pod trgovackim nazi virna:
ullrapas
melamak
melopas
pallopas
maprenal itd.
Karhamidne plasticne mase
reaguje s fonnaldehidom i daje kondenzacioni proizvod koji se
kao ljepilo za proizvodnju laminata, tankih spcIvloca, koje sc pod
ullcaJern topl . .... .
, Ole saVIJaJU, 1 za Impregnaciju drveta.
1.4.2.2. I'OLIESTRI
Polieelri su visokomolekularna jedinjenja kod kojih esterske grupe
lance molekula. Dobivaju se polikondcnzflcijoll) polikarbonskih
sa fllkoholima. Postoje dva osnovna tipa ito: zasicent
mcarnl pollestn 1 nezaslccni lineaD1] pollestri.
48
POLIMERI
Zasiceni poHestri
To su termoplasticne mase koje nc mogu d3 se preradujl1 ij·venjem pod
pritskom, vee isyJjuclvo ispredanjem rastopljcne mase u vlakna (terilen,
dacron, terital, trevira) ili istiski;anjcm lU'oz slfoku mlaznicu u folijc (;dnosno
trai(c i filmove. folije iz tereftalata vrIo su jake, post"Ojane su II tcmeratumOfrJ
intervalu od -60 do + J.20
G
C i llTloju iZVl'SHU svojsLva. Folije :.:e
uglavnom korlste za obbganje provodnikD i kablova iii kao dieJel:.lrikulJ.i U
kondenzatorima.
Od traka se izraduju kvalitctni fotografski ilirnovl (mcvbr, hostaphan i dL)
i magnetofonske trake.
Nezasiceni poliestri
Dobivaju se kondel1zovanjem dikarbonskih (ftalnc,
maleinske) i visevalentnih alkohola (etden giikoia,glicer.illa), Nezasiccne
poliesterske smole cesto nose naziv gHptaH kako bi sc razlikova!e od s{ii:nih
smola poznatih pod n<lzivom alkidne smole.
Kocl nezasicenih poliestir3. nezasicen ic a!kollOl ili ki",cllllfl iii obi.e
komponente. Zavisno od upotrcbljenih sirovin; proizvod .Ie U lecnom iii \:VL;to';-n
stanju. Tecni poliestri lako reaguju s rcaktivnim monomcrima, slirolom ili V.lnll
roluolom, pa dolazi do otvrdnjavanja uslijed proccr;a umrczavanja. Urnr,';z[l\"i\[]
se moze vr8itl bez dovodenja lOplote a1<:o se upotrchi udgolJ(trajli.ci aktiv?tor
ubrzavac. Uslijed egzotermne reakcije prerada poliestara je v1'lo ekonoJni6na
pc/sto se prije ulijevanja u kalup mogu uodmi ptmioci i boje.
Poliestri imaju niz izvanrcdnih karaktcristika koje se dodavanjern." rlUnilaca
mogu poboljsali. ani spadaju u mehanicki. najja6e plasticlle mast, koje su, oSlUl
toga postojane na temperaturi do ] 50
0
e. Poliestri su otporni prema sun(evoJ
svjetlosti, vodi i razrjedenim klseiinama i alkaiijama. NIedLltim, oni bubrc ;J
kontaktu s nizim alkoholima i hloriranim rastvaracima.
Najvecu primjenu nezasiceni polies1ri ujacani staklenirn vlaknima,
zatim azbestnim ili biIjnim vlaknima u viciu tkaninc. Laminati arruiraJll
(vlaJeuima) koriste se za izolaclju 1'o£.1o\'a uel. vlage, za izradu (;arnaUl i
brodskih pal.uba, automobilskih karoserija, sudova za goriv[l, kemikalija
t gasova (tzv. k.ontejneri). Od poliestera se izraliuju i mnogi l(orisni predmeri
;::,to Sl!: pro'/iunc. ploee, rolctn02, za.stitni !"iljCtl1ovi, kuti,je Z,:l prell()'::'
ribo-·iovacki stapovi, sportskc sprave i drl.lga mba siroke pntrosnje.
/\.lkidnc srnoic :;u :;pecijalni poliestri koji na· snb1l0j' rem·
i cvrste fjJnwve otpornt: prema \!lnzl i 'llln':c'!,,;
smolc sc upoLrebljavaju z.u izraclu Ijepilil (koe] laminaw)
tneU.da i z.a izradu boja (tz'{. fas;:ldnib bOj;1) za spoljnic """"'Ie
NeZ,lSlCCili . proiz'v'oc1e Sf: raZnill1 imcnima kau:
NOVI MATERIJALl
aropol
marco s11101a
palatal
laminae
Jeguval.
1.4.2.3. EPOKSlDNE SivIOLE
Epok'_.;j smole cJobijaju se iz cpihlor-hidrina i bisfenola. One moe:u biti u
tccilom iIi cvrs!om st8.nj1.1. smole imaju ogranicenu primjenu"'" i slllze
uglavnom ZrJ izradl1 pojedinih vrsta 1a111inat3 i antikorozivnu zastitu mctala.
, Teene smole su tCllllopiasti6ne i tek dodavanjcl11 otvrdivaca (amina i
dolazi do umrezavanja na sobnoj temperaturi. Pri upotrebi karbonskih i
masl1lh kiselina, aminoplasta iIi fenoplasta umrezavanje nastupa tck na
lemperaluri od 120·15()" C.
. smale su tesko zapaljive, otporne su prema udnru habanju, a
i veliku kemijsku postojanost prema mnogim kemikalijama i
gasovlIna, OS1111 prcma jakim mineralnim kiselinama. Epoksi smole ojacane
vlaknima ili 111ctalnom mrezol11 daju laminate cija cvrstoca premasuje
cvrstocu nmogih metala, t.1. prjblizava se cvrstoCi mekog celika. Pored velike
cvrstoce, ovakvi laminati posjeduju i dobra e1ektroizolaciona svojstva i top1otnu
otPOTl1ost do 170
G
C.
Epok,si srnole imaju simku upotrebu u proizvodnji kvalitetnih lakova i
dok se rnanje koristi za izradu odlivaka (ulivaka) i presovanih masa.
LammIr<111e cijevi iii clektricni vodovi izddljiviji su prema vi51m pritiscim3 i
tcmpcraturama od poliestei·u pa su nasH veliku primjenu za obJaganje cijevi i
an:1at:lra za gasovc i tecnosti izlozenih visokim pritiscima u reaktivnim
aVlOmma, mketama i projektilima .
.. Najvaznija osobina epoksi smola je ta da odlieno prijanjaju za metale pa se
korislc umjesl0 zakivanja i zavarivanja, naroCito lakih metala. Postupak
LJcplJcnja epoksi smoJama koristi se i u preparativnc svrhe za privremeno
osposobljavanjc za rad masina i uredaja; restauracijskih i konzervatorskih radova
(npr. prj seobi piramjda u Egiptu).
sri
Epoksi smolc dolaze na 1rziste pod raznim imenirna kaa:
epotuf
cpon
amldii

POLlMERl
1.4.2.4. SILIKONI
Silikoni predstavljaju grupu visoko Illolekulamih vjesrackih materija koje stojc
na granici izmedu organskih i neorganskih jedinjenja. Po gradi slicni su staklu,
azbestu i liskunu, .ier im je kostur sastavljen ad naizmjenicno vezanlh atom a
silicijuma i kiseonika, S organskim grupama (radikali) na silicijllmu. Monomeri,
lj. Hlorsilani (silanoli) proizvode se iz silicijuma i metil·ldorida. Hidroliticko!Tl
polikondenzacijom monomera dobivaju se silikoni, odn05no poliksilosani.
Ako polimcrizacija ide do kratkog lanell dobivaju Se silikonske tecnostL
a ako je lunnc dug nastaju silikonske gllme. Treba unaprijed ocekivati da 6e
kostur, koji je sastav1jen od naiznljenicno vczanih silicijurnovih i kiseonikovih
aloma, uticati na postojanost silikona prerna toplOli. Osobine ovih Enearuih
polimera, ael vrlo rijetkih si1ikonskih ulja do vrIo viskoznih i elasticnih
silikonskih guma, pokazivace veliku olpomos! prema loploli,
Plasticne mase se mogu podesavati po zelji, za pojedinc primjene, izborom
1110110mera, uvodenjem halogena iIi dnlgih supstituenata.
Silikone karakteristike stabilnost prcma toploti i olpomosti prema niskim i
visokim temperaturama. Oni se koriste u temperaturnom interva]u ad - SO do +
200°C (specijalni emajli i boje do 300°C, a teeni silikoni stinjavaiu tek na
80°C). Silikoni su otpo1111 prema oksidaciji i atmosfersldrn imaju
svojstvo trajnog odbijanja vode, kemijsku postojanost prema mnogim
kemikalijama i dobru clektricnu otPOlTlOSt. Silikonske smole, npr. oel metil-fenil-
polisiloksana, rastvorcne U organskim rastvaracima koriste se za izolaciju
elektricnih provodnika u motorinla i drugim uredajima gdje vladaju visoke
temperature. Izolacija ovih provodnika zadrzava svoju funkcionalnos1. i nakon
['aljenja. jer oko provodonika ostaje sloj finog pmha od Si02 kao izolator. Od
rastvorenih silikonskih smola proizvodc tiC specijalne boje i emajli za
antikorozivnu zastitu mctaia izlozenih temperaturl do 300°C. Laminati ojacani
staklenim vlaknima ill azbestom koriste se za izradu ektroizolacionih i
toplotnoizolacionih dijclova (npr. u raketnim motorirna i kapslIJarna za povrata_k
na Zemlju).
Od presovanih silikona proizvode se stampana elektricna kola
J
pncumonskj
clementi, kutije za antene, razna kuCista za instnnnenfe u avionima i satelitima 1
drugo.
S obzirom na svoju nerastopijivost silikoni se upotrebljavaju kao sredstvo
protiv pjenjenja. Silikoni SlI inkompatibilni prcma ostalirn polimerimtl pa se u
vidu vodenih emulzija koriste za premazi'vanje metalnih kalupa koji se
upotrebljavaju pri preradi vjeStackih materija. Pri tome silikoni sprecavaju
prianjanje za metalnu povrsinu kalupa. Silikoni jako izmzena hodrofobna
svojstva sto se iskoristuv;} prj proil.vodnji keramlckih izolatora, impregnaciji
crijepa. protiv apsorpcije vlage, itd.
SJ
Od silikon':l se proizvode tvrde iIi meke silikonske pjene koje se koriste za
toplotnu izolaciju.
Silikoni se proizvode pod raznim nazivima kao:
silas tic
- silicon.
1.4.3. Elasticni polimeri (elastomeri)
Elastomer! je zajednicki naziv za skupinu polimera, za koje je
karakteristicno da su dovoljno fleksibilni i elasticni pri ternperaturama na kojirna
se upotrebljavaju. To je zato sto irnaju veorna nisko stakliSte i taliste
kristalinskog dijela polirnera pod O°c. (Colin, Evans, 1980; Tehnicka
enciklopedija, 1979).
U toj je skupini prirodni kaucuk i niz sintetickih kaucuka, koji se
upotrebljavaju za izradu masovnih proizvoda, kao sto su autogume i niz
gumenotehnickih proizvoda. Za elastomere se u svakodnevnoj praksi jos uvijek
jednakovrijedno upotrebljavaju izrazi kaucuk iii guma. Posljeduji izraz u smislu
konacnog produkta poslije vnlkanizacije, tj. umrezenja.
Dobre tehnicke osobine elastomera kao skupine dovele su do sinteze novih
elastomera s pasebnim osobinarna , npr. bolja termoelasticnost postojanost u
sirokom temperaturnom pOdlllCjU, otpornost na vru6a maziva i druge medije,
specificna propustljivost za tekuCine i plinove, odsutnost toksicnib i korozivnih
plinova pri gorenju, savijanja pri niskim temperaturarna, otpornost na ozon,
stabilnost oblika i pri visokim pritiscima.
Elastomeri se, takoder, malo kad upotrebljavaju bez dodataka iii
kombinacije nekoliko elastomera (polimerne srnjese). Zbog toga moraju
nabrojenim zahtjevima zadovoljiti cijeli sistem, a ne sarno elastomerna
komponenta.
Podrucje elastomera veoma je siroko i zbog toga sto se za postizanje
posebnih osobina sve vise koriste smjese iii lmpolimeri s termoplastima. 0
omjeru mcclu njima ovisno je ubrajamo Ii ih u elastomere iii tennoplaste, aka vee
De upotrijebimo izraz - terrnoplasticni elastomeri.
Navodimo neke primjere elastomera koji irnaju specifiene osobine i
upotrebu u visokiln tehnologijama.
Prvi poccci silikonskih elastomera, siloksana, sezu u godine drugog svjetskog
rata. Od tada do danas n svijetu je obavljeno vise od 18 000 patenata, koji
obradllju podrllcje silikonskih elastomera. Za njih je karakteristicno da imaju u
polimcrnom lancu silicij koji im daje posebne osobine. Osnovni su monomeri za
proizvodnju silikonskih elastomera: dimetildiklorosilan i trimctilklorosilan.
Drugi monc>meri se upotrebljavaju samo za modifiknciju osnovnog polimera. Za
umrezavanje silikonskih elastomera upotrebljavaju se razliciti umrezivaci, meau
kojima Stl vazlli silani iii alkoksilani koji om-ogucavaju umre:zavanje pri sobnoj
52
POLIMER]
temperaturi. Amorfni silicijev dioksid jos je uvijek jedno od najvaznijih punila za
silikonske elastomere.
Silikonski elastomeri
Veoma su stabilni na visokim temperaturama, postojani na oksidaciju J
zracenje, imaju dabre elektricne osobine. Zbog toga se ti elastomcri koriste kao
brtvila na hladnjacima za duboko zamrzavanje, za brtvenje avionskih vrata i
prozora, za cijevi koje se koriste za vru6i zrak iii kisik, za izolaciju kablova, 1I
rnedicini za implatate i kontaktne lece.
l'oli(2-fluorobutadien)
Poli(2-t1uorobutadien) Je prVl t1uorov elaslomer koji je i111ao dobre
elastOlnerne osobine, Tek kopolimerizacijom vinilident1uoriua s fluorovim
alkenima dovcla je do tak:vih fluorovih elastomera koji Sll bili prikladni za
posebnu upotrebu. Umrezavanje fluorovih elastomera vrsi se u prisustvu
diamina, peroksida i dihidroksi spojeva u kombinaciji s alkalnim metalnim
oksidima. Fluorirani elastomeri upotrebljavaju se za izradu prcdmeta i dijelova,
koji moraju izdrzati dugotrajno optereeenje pri visokoj temperaturi i
okolini. Primjerni Sll za izradu brtvi za hidraulicne strojeve, za izradu brtvcmh
prstenova za brodske i avionske matore, za pogonske strojeve u svemirskim
letjelicama.
Polisulfidni elastomer
Bio je prvi sintetski kaucuk, koji je imao komercijalnu vrijednost. Za
njegovu se sintezu upotrebljavaju organski dihalogenidi i alkil-poli-sulfidi.
Odlikuju se, prije svega, izvanrednom postojanos6u na ugljikovodike, te se zato
upotrebljava za izradu takvih predmeta, koji moraju biti otparni na otapala, npr.
pogonski remeni, brtvila itd.
l'olietersld blolHlmidi
Ovo nova skupina termoplasticnih elastomera. Sastavljeni su Gel blokova
tvrdog poliamida i fleksibilnog palietera. Kao tvrda komponenta k.oriste se razne
vrste nylona, leao fleksibilni niz glikola pozl1ati su pod imenom PEBAX. Posto je
izbor obiju komponenti vehk, i jer se ti elastomcri lako sa nizom drugih
elastomera i termopiasta, PEBAX elastomeri imaju siroko poclrucje razlicilib
osobina. Ovisno 0 sastavu ovi elnstomeri imaju dobre rastczne i savojne
karakterislike, otporni su na kemikalije i na zamaranje u sirokom toplinskom
intervalu. Upotrebljavaju ill za izradu obu6e, cijevi, opruga, povrsinsku zastitu
53
NOV) MATERl.TALl
metalnih podloga. Poliesterski terl110plasticni elastol11eri, npr. HYTREL, slicni
su poiiesterskim termoplasti6nim elastomerima u sto u polirnClllOl-r:
Janel] naizmjenicno fleksibilne i tvrde segmcnte. OV1sno 0 001Jcru komponenh
se u tcmperatumom podrucju od -40 -0- 150°C. Otporni su 11a
Qorivf1, otapala i ozon. Od njih se izraduju visoko tlacne cijevi, blivila, SPOJCVl
kablova, sklopke, pogonski remeni, sigurnosni sistemi u uutomobilima, odbojnici
itd.
Sa navedenim primjerima jos nije iscrpljen pap is elastomcra koje mozcmo
upotrijebiti u visokim telmologijama. Mogucnosti kombinacija cistih
kornbinacija elasto1l1cra s termoplustima, kombinacije elaslomera sa
organskog i neorganskog porijeklu (kompoziti), veoma su velike te je zbog toga 1
'leEk izbor elastomera za specificnu primjenu.
Specijall1i p()\imerni materijali
Ta skupina teml0plasta obuhvaca vehle broj polimera vrlo razlicitih
struktura 1 podrucja primjene. Klasificiraju se u posebnu skupinu zbog toga
se proizvode u malim kolicinama ali su i do sto puta skuplji od visokomasemh
polimernih materijalH.
l'oHaedHeni - fiU skupina konjugiranih poliena koje karakte1'izira sto
cleklro vodljivi. Neb od novih poliacetilena stabilni Sll u zraku, a, 1111
:!e u redu velicin{,': vodljivosti bak1'a pri sobnoj temperaturi. OcekuJc se pnmJena
'tih pollmera u baterijama za solarne energije u elektroenergijll.
Aromatskipolifulfolni - stubilni su do temperature od 150
0
C, a mogu 40
god. izdrzati zracenje oel 15 mil. Grcya, pa se koriste u nuklean10j tehnoiogiji.
Alifatski polisulfolli skupina su altemirajucih kopolimcra koji ovisno 0 karakteru
alkilnc skupino kontrolirano razgraduju u podmcju od -50 -7 100° C pod
utjecajcm zracenja iii top line. UpotrebJjavaju se kao osnova za sP.cci)a.ln.a
podnlcja proizvodnje elektricnih stampanih sklopova. Alternirajuci pOll( dlvmd
l;,alcinske kiseline) (PYRAN) u dozi ad 3,1 mg/kg zastic,uje
100 (ll) miseva od 1etalne injekcije Encephalomyocnrclitis virusa. T:Jj
djeluje i prot!v gljivicnih infekcija i stimulira imunizaciju organizma. Vlsoko
modulni polietiien, prircdcn putem tekucih pOlimcn1ih" posvtUpkO;11
istezanja vlakana iz geia, ima modul elasticnosti 250 N/mm
4
, a pre10dnu cvrstocu
700 N/mm
2
. Takva komercijalno se proizvode pod imenom SPEKTRA, a
upotrebljavaju se za izradu kvalitetnih jedara i za r2.zne antibalisti6ke
primjenc. U skupinu spccijalnih polimera ubrajaju se 1 polimeri OtpOll1i na visoke
tcnmerature kno sto su Dolibenzimidazoli koji Sll stabilni na 350-:-.380° te
'r .
Ijestvasri polimeri dobiveni kondezactjom.
54
POLIMERI
--_.
1,4,5,8-naftalentetrakarboksilne Idsdine i
Vlakna priredena ad tih poIimera zadd3V<1ju odlicna mehanicka svojstva
(rastezna 6vrst06a 5 N/mm2) nakon 30 sati pri 360°C. Poli(viniliden-
fluorid)(PVDF) pretvara toplinu i mehanicku encrgiju u elcktricne signale.
Piezoelektricni PVDF zamjenjuje keramicke piezoelektricne clemente u raznim
elektronickim uredajimu, kao sto su mikrofoni i zVllcna pojacala. Takooer imamo
i primjenu PVDF filmova za soname detektore. a razvija se i primjena u raznim
podrucjima medicine.
Znacajna je primjena raznih polimemih matcrijata kao nosaca katalizatora,
krunskih etera, lijekova, raznih aditiva II prehrambcnoj industriji i poljoprivredi.
U skupini specijalnih poiimera ubraja se i veliki broj pollmera, topljivih Ll vodi i
nafti, koji se upotrebljavaju u naftnoj indllstriji.
Intcrpenetrirajuce poHmcrne mreze - prcdstavljuju kombinaciju dvaju
polimera ad kojih je jedan sintetiziran i umrezen u prisutnosii drugoga
(IPN mreze) ili Sli oba polimera simultano polimcrizirana i umreiena (SIN
mreze). U novije vrijeme razvile su se i semi-interpenetrirajuce polimcrne mreze
(SIPN mreie) koje su kombinacija tcrmoplasta i tcrmoreaktivnih polimcra. Tako
su U osnovi smjese, interpenettirajuce polimenlC mreze nemaju tendenciju
razdvajanja faza, posto Sli komponente p01nijesane na molekulnorn nivou.
Proizvode se i u obliku tcnnoplasticnib elastomera. S obzirom n<:l to da postoje
prakticki neogranicene mogucnosti kombinaeija izboru polimernih sistema,
uvjeta polimerizacije istupanja umrezcnja razumljivo .ie da je podrucje primjene
lPN, SIN, SIPN l11reza vrlo siroka.
Upotrebljavaju se kao konstrukcijski materUali Ll masinsLvll, brodograc1nji i
u automobilskoj industriji, kao ionski izmjenjivaCi za izradu piezodiali:znih
membrana, a nasli BU primjenu i II izradi kontaktnih le6a.
Ovaj kratki prikaz polimernih materijala loa specijalnc narnjene nc
predstavlja revijski pregled tog podrucja, nego samo primjere koji pokazujl1
raznolikost struktura, svojstva i podrucje primjene tc skupine polimera.
Istovremeno svrha je ovog pregleda da sc pok_aze kako postoje prakticni
ncogranicene mogucnosti daljnjcg razvoja novih po1ime1nih materijal.a za
specijalne namjene.
Y I- lY1M.1l21"-UALl
1.5. Hiorazgraduja sintetskih polimera
Vec,ina sintetskih polimera koji se llpotrebljavaju u sirokoj primjeni
jc otponm n3 biorazgradnju 11 poredenju sa prirodnim polimerima kao
sto su: celuloza, skrob, prot.eini i drugi. Yeliki porast primjene polimernih
posebno u pakovanju, doveo je do problema porasta plasticnih
matenpla u ukupnom komunalnom otpadu sto trazi adekvatno rjesenje da ne
dolazi do zagadenja okoline.
Koliko god je inerlnost polimernih materiialil bila nrednosl, sada se ona s
ekoioskog g1cdista 5111atra vclikim nedostatko11l.·
sintetskih polimera i prirodnog okruzcnja promatrarno
kr?Z ulJecaJne parametre kao sto su kisik, djelovanje sunceve energije te
111lkroorganizama vdo jc sistcmski proucavano u posljedI\jih deset godina.
S obzirol11 ua primjenu danas se tezi da se proizvode i biorazfIradivi
polimeri. Biorazgradivi polimeri U osnovi se dijc1e na biopolimere i
s fllnkcionalnim skupil1ama osjetljivim na djelovanje mikroorganizama.
!JIll.danas nalaze svoju prlmjenu najvise u medicini i farmakologiji, sto nc znaci
da 1 druge grane privrede znacajnu prirnjenu, narocito nrehrambena
industrija. - . ,
Biorazgradivi polimeri
. . Vecina. je biorazgradivih polimera hidrofilnR) sto je znacajno ogranicenJE
prU:1Jene U Ehroj potrosnji. Smanjenje hidrofilnosti i povecanje hodro.fobnosti tih
?ohmera pokusavaju se postici kemijskim rnodifikacijamu, najcesce
Kopolimerizucijama.
, VeCi .broj sintetskih polimera bio bi podlozan biorazaranju s pomOCll
1111kroorgamzama kada 17i bili ispunjeni neki od sljedeCi uvjcta:
sposobnost encima da sintetiziraju strukture sliene spojevima u prirodi,
sposobnost organskih tvari do. izazovu sintczu potrebnih razgradljivih
encima,
prisutnost iii odsutnost ki:dka, oc1govaraju61 pH, temperatura, vlaznost i
ostalo.
. polimen] n(1 djelovanje mikroorganizama ovisi prije. sve£;:a 0
njegov.oj kemijskoj prirodi. Visokomolekulni sintetski poIimeri 11 SLl
(:tpon:l na djelovanjc tnikroorganizama. Vazna su iznimka polimeri s
funkclOnalnim skupinam11, no. oSHovi alifatskih estera u gJavl10m polirnernom
lanCLI, te poliuretani priredeni adicijom poliesterdiola j U osnovi su
56
FOLlMER!
polimeri s vezama C-O i C-N osjetljiviji na biorazgradnju nego polimeri s
vezama C-C.
. Biorazgradljivost polimera opcenito se pripisllje encimima koji djelllju na
pnrodne sLlpstrate. Encimi hidrolize koji cjepaju estere i amide sastavni .<iU dio
mikroorganizama u tIll i vodi.
Djelovanje encima ovisi 0 njihovoj mogucnosti procliranja u stfukturLJ
polimera i iniciranja biokemij;.;ke reakcije s kelnijski osjetljivim skupinama.
Poliolcfini SLi klasican primjer sintetskog polimcra otpornog na djelovanje
Ponavljaj Ll.c.e veze C-C nisu podlozne cijepanju u
Vlsokomolekuinoj strukturi. rvfedutim, nize molekuini oligomeri i kemijske
skupinc nastale fotooksidacijom pospjesuju biorazgradnju.
Polioiefini (poliClileni), a posebuo polieten, izuzetno su rasireni u sirokoj
potrosnji, tako cIa SLl U posljec1nje vrijeme llcinjena opsezna istrazivanja
l11odifikacijc, osobito no podrucju pripreme komercijalnih smjcsa prirodnih
polimera i polietena u svrhu smanjenja ukupne mase sintetsl::.ih POlill1CEI U
otpadu. Inertnost polietcna uzrokovana je cinjenicom da mehanizam razgradnje
linearnih ugljikovodika ukljucuje oksidaciju krajnjih metilllih skupil1a 'u
karbonsku kisellnu. a njenom razgradnjol11 postepenom fJ- oksidacijom dolazi do
stvaranja masnih kiselina. U slucaju linearnih polietena visoke molekulne mase
dvije metilne skupine na krajevima lanca nisu smjestenc u masi
llldrofobnog medija, a bile hi prihvatljive za djelovanje mikroorganizama.
S druge strane, ako hi se na kraju polilnernog lanea ugradile esterske
skupine, policten bi postao biorazgradljiv. Smjesa blok-kopolimera poiiesteru i
poli(eten-tereftalata) takoder pokazuje U odredenim omjerima iztazitu sklo110S1
b j orazgradnj i.
Pracen.icm 17iorazgraclnje polietena, polistirena i poiiamida, te na OS1l0VlI
promjenc mehanickih sklonost prema biorazgradnji je u sljcdecem nizu:
poliester = PP < PE - LD = PE -HD < poliamid 66.
lspitivanjima se potvrdilo da je doslo do znacajne razgradnje poliamida G6.
Istrazivanja hiorazgradnje ravnoClanih niskomolekulnih parafina u usporedbi s
razgranatim izomcrima pokazala su da su ravnoclani parafini osjetljivi na
djelovGnje rnikroorganizama.
Ispitivanja utjecaja fOlorazgradnje fJolietena na povecul1je brzine
biorazgradnje pokazala .')11 da JC procesom fotorazgradnjc pospjesena
rnikrobioloska aktivnost. Otpornost komercijalno sintcl.skih polimera na
djelovanje mikroorganizarna povezana je s nekoliko paramelara: mala aktivna
povrsina, relativna nepropnsnos!, visoka relativna mole:kulna masa. Da bi sc 11
polietenll ubrzala kemijska i bioloska nzgradnja, clodaju mu se razticili dodaci i
rmnila, medu kojima je najpoznatiji ski-oo.
NOVI MATERlJALI
1.5.2. Skrob jmo biorazgradivo punilo
Prirodni polimcr, skrob, vee dugi niz godina sluzj kao dodatak i punil0 U
polimcrnim sistemima. Kao biornzgradivi ,prirodni polimer postao je posebno
zanimljiv kaa punilo u polietenu u svrhu pripremc biorazgradive plastike. Osim
toga, tehnoloski postupci pripreme polictenskog filma takoder ne znace veeu
poteskocll. Prednosti skroba ,kao punila u po\ietenu, SD u tome sto se takav film
U odslllnosti vlage ponasa kao film cvrstog polietena, a u prisutnosti vlage dolazi
do postepene razgradnje runiJa.
O.oi111 poslllpaka dobivanja smjese skrob (punilo) I polimer poznati su i
postupci cijcpanja skroba l1a poli( metil-mctakrilat). Prakticnu primjenu nai1azi i
,micsa 'kroba i poli(vinil-alkohola) (PY AL).
Skrob, osim toga, maze sluziti kao osnOV3 za cijepanje sintetskih polimera,
cime se dobiva niz kemijski razli{:itih kopolimera.
Za komercijalne svrhe koristi se i smjesa skroba i kopolimcra etcn!
alkollola (ElY Al.), sto omogucuje proizvodnju filma dobrih mehanickih
osobina.
1.5.3. Biorazgradivi polimeri i okolina
Biorazgradljivost polimernih materijala u pogledu upravljanja plasticnim
otpadom i ocuvanja okoline cini vr10 s]ozenu probJcmatiku, sto zahtjcva
komplcksna rjesenja kad njcnog odlaganja i ponovnog koristcnja.
Proizvodi razgradnje biorazgradivih polimera U osnovi avise 0 tome zbivaju Ii se
procesi biorazgradnje uz kisik iii bez njega. Potpuna razgradnja uz kisik dovodi
do stvaranja vode mineral a, bez stet-nih ostataka za okolinu.
Upravljanje plasticnim biorazgradivim otpadom obuhvata nekoliko
razliCitih tehnoloskih postupaka ovisnih 0 tipu pIastike.
Visekratna upotreba biorazgradivih polimera OV15i 0 tipu plastike. J\1nogi
biopolimeri toplvi su u vodi, pa se mogu vrl0 lako odbaciti uz otpadne
vode. Ti polimeri ukljucuju poli( vinil-alkohol), po!i(eten-oksid), poliakrilna
kiselina, poliakrilamid, polistirensulfonskl1 kisclinu itd. Ti se polimeri najcesce
upotrebljavaju u tckstilnoj industriji i induSlriji papira, te nakon upotrebe
ukljucuju u postupak tretmana otpadnih voda, sto je ekolosko rjesenje
zbrinjavanja polimernog otpada.
Postupak recikliranja plastike zahtjeva u prvom redu djelotvonlO
odlaganje da bi sc daljnim postupcima 1110gb podvrci odgovarajucim postupcima

Blorazgradnja sintetskib polimera "\Tio je pozeljna iako je njihova
podrucje primjene ograniccl1o i spccificno. Ekolosko prihvatljivo zbrinjavanje
ukupnog konmnalnog olpadn nal11ctnut 6e zasigurllo i nova IjeScnja u
zbrinjavanju plasticnog otpada.
FOLlMER!
1.6. Mehanicka stanja polimera
:Mehanicka stanja plasticnih l11asa su ovisna 0 temperaturi. Ova ovisnost
pregJedno je prikazan3 na dijagramu modula smicanja G pri raznim
temperaturama (3l.17).
G
1
2
3
4
L-_____________ L-________ -L ______ __
Temperatura [ Cl C]
Slika 1.21. Dijagram moduln smicanja pri raznim
U dijagranin imamo sijedeca stanja:
Tvrdoelasticno podrucje (I), obuhvaca niske temperature_ U tom SD
podrucju plasticne mase tvrde i krhke pa je za njih karakteristicna
ogranicena elasticna defoll11aeija velikog modula etastionosti (E-200 .
.4000 N/mm
2
). . .
,
Modul smicanja se u torn podrucju malo mijenja s temperaturom (G=lO-
... 10
4
).
Podnlcje smeksavanja (2), obuhvata temperatufu pri kojima je vee
ol11ogu6eno pomieanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju nije
bilo moguce). U podrucju smeksavanja plasti prelaze iz krhkog u zilavo
stanje.
Gumielasticno podrucje (3), rasprostire se od podrucja smeksavanja do
topljenja plasli. Za to je podrucje karakteristicna vrlo velika elasticna
defonmlcija uz mali ll10dul eiasticllosli (E=O,l. .. 600 N/mm'l. Modul
smaka je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G=O,l. 100
N/mm
2
).
Podrucje topljenja (4), se pri amorfnim tvarlm3 izrazava postupnim
prijelazom iz gUlllielasticnog; stanja kroz plasticno stanje do
lopljenja.
59
NOV] MATERIJALI
Termoplasticne mase - Kod ovih plasticnih masa imamo dva slueaja:
- amorfne tenl10plasticne mase kad kojih je smeksavanje i gumielasticno
podrucje vise izrazito, a tu spadaju: PVC, PMMA, PC, ABS, SAN (sl. 1.19. a.);
- djelimicno kristalne plasticne mase kad kojih je smeksavanje i gumielasticno
podrucje manje izrazito, a tll spadaju: PH, PP, PA, POM, PTFE, PETP (slika
1.19. b.).
G
G
T T
a) b)
Slika 1.18. Dijagram modula smicanja kod termoplasticnih polimera
Mehanicka svojstva, nekih termoplasticnih masa, data Sll 1I sljedeeoj tab eli
(tabela 1.8.).
Modul Cvrstoca Cvrstoca n .... Zatezna
Tvrdoca
Termophl.st Oznaka clasticnosti vlaella savijanje zilavost
N/mm
2
kN/nun
2
N/nu1l
2
N/mm
2
kJ/m2
Polietilen
PE-HD 0,7 .. 1,4 18 .. 35 36 - 40 .. 65
PE-LD 0,2 .. 0,5 8 .. 23 - - 13 .. 20
Poiiprooilen PP 1,1 ... 1.3 21 .. 37 43 3. .17 36 .. 37
Polivinilklorid PVC 1,0 .. 3,5 50. .75 110 2 . . 50 75 .. I55
Polistiren PS 3.2 ... 3,3 45 .. 65 90 2 .. 3 120 .. 130
Stirenakril-nitril SAN 3,6 70 .. 85 100 2 . .3 130 . .140
Ankrilnitril-
ABS 1,9
butadienstiren
.. 2.7 32 . .45 75 7 .. 20 80 .. 120
Polimetil-
PMMA 2,7
metakrilat
.. 3,2 50 .. 77 105 2 .. 6 180 .. 200
Polioksi-
POM 2,8 .. 3,2 62 .. 70
metilen
110 3 .. 9 150 .. 170
Politetra-
PTFE 0,41 25. .36
--.l!.!:lore(ilen
18 13 .. 15 27 .. 35
PA6 1,4 70. .85 27 8 .. 18 75
Poliamid PA 66 2,0 77 .. 84 50 15 . . 20 100
PA II 1,0 56 - 30 .. 40 75
.-
Polikarbonat PC 21. .. 2,4 56 ... 65
- 10 .. 20 Ito
_ ..
-- -
Politetra-
tereftalat
PETP 2.4 39 SO 4 .. 5
Celulozni ace tat CA 2.2 28 44 15 50
"
. .,
Tabela 1.8. rvTclullllcli.a svoJstva termoplastlcmh masa
60
--
POLlMERI
Termoreaktivne plasticne mase - Ove plasticne mase su amorfne, 1<:1'istal11ih
podrucja nema. Temperatura meksanjaje 50 DC. (Slika 1.23.)
Topljcnja nema jer ave plasticne
G mase se pdje raspadnu, odnosno
ave plasticne mase pri tehni6koj
obradi dobivaju svoj konacni oblik i
ponovmm zagrijavanjem taj se
oblik vise ne moze mijcnjati, tako
da pri visiIn ternperaturama ne
dolazi do topljenja vee do raspada
T
Stika 1.23. Dijagram modula smicanja pri
promjeni temperature kod tennorcaktivnih
polimcra
ovih materijala. Mehanicka svojstva
nekih termoreaktivl1ih plasticnih
masa data SlI U tabeli 1.9.
Madul Cvrstoca Cvrstoca nl! ZatezHil TCIlllwratura
Smula OZIl.aka clllStictwSti vlacna sa,jjanje zilavost upotrehe
kNhllmt ;'\I!mm
2
NJunu
2
k.JJrn
1
o C
Fenolna
PF 700
(fenoDlast)
25 70 1.5 <!25
Uratna
._-

(aminoojast)
UF - 30 80 1,5 <100
.. f---. -
MF 900 30 80 1.5 <120
.. ..
Poliesterska UP 3500 45 85 15 <200
Enoksidna EP 3700 55 105 12 <180
PoJiuretanska
PUR 85
(tvrda)
170 25 <130
.-
, .
Tabela 1.9. Mchumdw sVOJstV!l tennon:aktr't'Ulh plastJcmh masa
Elasticne plasticn€ mase (elasti) -Na dijagramima su prikazani prirodni kaucuk
ad 1-10% sumpora (S),(slika 1.24, a),
<oc C
a)
T
G
<2()"C
b)
Slilm 1.24. Dijagnw,l.i moduln smital1jl.l pri promjelli tcmpergful:'c kuu e!gstii:niit
nmsa
NOV! MATERllAL!
gdje gumielasticno podrucje pocinje vee pri temperaturi pod 0
0
C j prirodni
kaucuk s vise od J 0% sump ora (S), (slika 24, b), gdje gumieJasticno podrucje
pocinje vee pri tcmperaturi od 20
0
Elasti
GustoCa
CvrstoCa N/mm2 Postolak Tcmperllt.
l,g/m
3
produlj. Upotrcbc
j.:allcuk oznaku neuil'r. utvr. (ib "C
Prirodni NR 930 22 28 600 -45, .. 85
Poiiu;"Cl:1 lski (mc:ki) PUR 1260 20 32 450 -100 ... 50
51 iren-but;Hlicn,k i SBR 940 5 25 SOO -35 .. 110
Buladicnskj BR 940 2 18 450 ·70 .. 100
Bu\ilni HR 930 5 21 600 ·30 .. 120
Akriln ilri I-hutadicnski NBR 1000 Co 25 450 -20 ... 110
Silikonski sm 1250 1 10 250 -100 ... 200
.,
Tabela 1,10. Mchamcka svoJstva eiastomelH
Prirodni kancuk NR irna odlicne elasticne sposobnosti j \'rlo dobru
udarnu zilavost. Postojan je u vocli i kiselinama) manje postojan u mineralnim
j mazivima (plastevi kot3ca za teretnjake, gumene opruge, brtve, lezaji).
Poliuretanski kaucul.;: PUR vanredno je otporan prema dobra
upotrebiv samo do temperature 50° C. Postojan je u mineralni!11 uljirna ali
nepostojan II vrllcoj vadi. (valjani koluti, lezajne blazinice, hlive, amortizeri).
Stiren-hutadicnski kaueuk SBR (huna) veoma je olporan prema habanju
i veCim temperaturnim opterecenjima, pri dinamickom opterecenju se jako
zagrUava (plastevi t06kova za osobna vozila, brtvc, gipke cijevi, profili, trake).
Butadicnski kaneuk BR (buna eB) vrlo je otporan prema babanju pa se
zato koristi za vozni sloj plasteva kota6a.
Butilni kancuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starel1je le vda
malo propusta plinove (zra6nice kotaca za vozila, gibUive cijevi).
Akrilnitril-butadicllski kaucnk NBR (perbutan) postojan Je 11
mineralnim uljima, mastima i teku6im gorivimn, ali ne pos1:ojan u kloriranim
ugljikovodicima (gihljive cijevi za benzin, membrane).
SiIikoJ1ski kaucuk SIR jc izvanredno otporan na temperaturu. Poslojan je
II ulju i mastima, ali neotporan prema \'rueoj vocli, ugljikovodicima, luzini i
kisclinama (brtve prchr. urectaja, transp0l1_ne trake, ciektric,ne (tabela
1.10. )
62
POLIMER!
Prilog:
-'
KRATI.CE HOMOI'OLIlHERA, PRIRODNIH POLfMERA I KOPOLIl\-'lERA 1
PoliTnt·ri

CA Celulozni acetat
_.__ .
I Poliil1lid PI
TAB Cclulomi acetobutirat PIB
i
Poliizohwcn
CAP Ccltllozni acetQ:pr()pionat PIR
I
Poliizoci;,lnllrat

CF Krczol- rormaldehid PIS Poli(imid·sulfid) ,

K::Jrbok:;i met i iccJuJoza PMA Poli( meti l-akrilaO
@:
CcJulozni nitrat PMI Pol i( mid)
.. __ J CP CelulO2'ni propiollat -.lJMMA Po I i (IT;.cti 1- mctakri I a1 )
ICR-'! kaucuk PMO Po!i(mctcn·-oksid)
I CS Kazcin PMP Poli(4-Jnctilpcnlen-l)
._-
! CSF Kazcin" farmaldehid PMS Poli( u.-mcl jlslircn)
.. -
I CTA Celulozni Irillceta! POA Poli(nksiamid) ;_:-;-
EC Etilcc\l!!oza POM Po I i (oks i mel C11 )( 20 Ji <lcct::1 i ), noli forma:
EP Epoksid PI' Polinroniien . __
FF Furan-forr.l(l!dchid pPE Pol i(fcnilcil·e1er) ,
IR
I
Poliizopren PPO
I Pol i(feni!cn-oksid) 1
MC Mctikeluloza , ppOX Pol i(pro12ilcn-oksid)
MF !\ fcJamin-f onmtldeh id ppp
Poli(D-kni!en)
...
PA Poliamid PPS Poli(feni

PAl Poli(amidimid) .. __ .• PPSU Pol i(fcnilen-sul fon)
'1
PAN Pollakrilnilrii PS Polistircn
I I'B Polihu!cl1-]
I
.
PSU PolisulCon
r-@!
Poli(hr,l1zimidazo!)
-
r PTFE Pol i Q ct ralll1 ore1 en)
..
PBA Poli(butil-akrilat) PUR Poliuretall
r-j;hr
I
-
Poli(butilcn-lereftalat) Pol i(vinil-flcctat)
.
PC
I
PoJikarbonat I PVAL
,
Poii(vinil-llikohol) ,
PCTFE Pol i( lnol1oklonriJluorcten) PVB Poli(vinil-hutir<l] )
PDAP Pol i( dial il-nalal) PVC Pol i(vi;01-klorid)
PE Polieten ____ .. _
-1;VDC Pol i( vinilLdcn-klorid)
PEA Poli(cstcr-amid) PVDF POll(\ J1·,j'dcn-fltlond)
. •.
PEA Poli( etil-akrilat) pVF Poli(vinil-fluorid)
PEEA Poli( cter-ester-amid) PVFM Poli(vinH-formal)

PEEK .__ Po!i(cter-etcr-kcton) PYK rroli(v.inil-karbazol)

-----f

Poli( vinil-pirolidon) I

I PEO . Po\i(elcn-oksid) S! . Silikon
. .
I PES r Poli(clcr-sulfon)
I
SP . Zasi6eni rolics\(:r _ __
I PET I Poli(ctcn-lcreftala1) TPUR poliu;Ttcm
PEUR
UF Urea-forlTlilldcllid
PF Fcnol-fonmldchid I
UP
.. i
NUVIlVlAl'.i::',KlJALl
--- KRA TIeE HOMOPOLIMERA, PRIRODNIH POLIMERA I KOPOLIMERA
Poliamidi
PA6 Polimer-od t-kaprolaktama PAI2 POlimer od ro-dodekalaktama
(laurinlaklama
PA66
I
Polimer od heksLllllctcwJiamina i PA66f Kopolimcr od heksamcler.diam:na,
I
udipinske kiseline 610 adipinske i sckcinskc kiscline,
I kopalimcr od PAGG i PA610
PAl! Polimer ad Ii· ulilinoumlebnske PA61!2 Kopolimer ad FAG i PAl2
kiseline
KgIJolimeri
AlBIA
I
A kri! n 'It ri l/bu lad iC1J akriiat
-
MBS Metakrilat/buladicn!stircn
ABS I Akrpnitril/blltudien/slircn MPF Mel umin! reno 1-
AlEPDM/S
1
I
Akrilnitril/eten-propilcn- PEBA Po!ielcr-blok-amid
dien/slircn
NMMA Akrilnitril/metil-melakrilat SAN Slircn/akrHnitril
Akrilnitril/klorioni [l0lieten!stlren SIB Stiren/butaJien
-
ASA Akrilnitrii/stircn/akrilat SMA Stiren/maleillsb kisclina.
EIEA Eten/ctii-akriiat SIMS S[i[cll/a-metj lslircn
EIMA ElcnJmetakriina kiseiina VCrE Vinil-kloridJetcn
EIP E(en!prooilen VCIEIMA V in i l-k! orid! dew' met i! -ilkri I at
EPDM- Etcn!prapilcnJdicn VCfENAc Vinil klorid!eten/vlnil-acetat
-
E/TFE Eten/telralluoretcn VC/MA Vini!-klorid!meti] ahilat
iXfAC VC/MMA V ini I-k! arid! mClil-mctakri 1 at
EIVAL Eten/vini I-alkohol VC/OA Vinil-klorid/oklil-akrilal
FEP T etrafl uorelen/heksall uorpmfJ il ell) VCN AC 1_Vmd·klo,;dlv;n;l-ucelal
r lIm( clcn/pro[l j leI l)]
VqVDC . Vinil-klorid!viniliden-klorid
1 U .1;;piHlll i SAD Zllsticeno imc. a AS :;c llpU!JL:bijlUC Zil.
1 EP[)M jc kr;]tica za cbstum::r, a (.kfillir:u .ic il;li"llIUm ISO !629
64
j
--
I
KERAMlKE
2,-KERAMlKE
Uvod
Mogucnost upotrebe keramike kao materijala za izradu mehanic.ki
opterecenih dijelova jedno je ad najzapazenijih otk:ri6a u oblasti nauke 0
materijalima. Time je prekinuto saznanje da latost, koja je jedna od glavnih
osobina keralnike, c:ini taj materijal potpuno nepouzuanim, pogotovo aka su u
pitanju mehanicki udari iIi opterecenja na savijanje, te i u sluc.aju tennickog
soka.
Podrucja aplikacije keramike kao materijala vdo su razliCita, npr. dijelovi
koji ce biti izlozeni abrazijskom trosenju, koroziji, eroziji (kuglicni i klizni
lezajevi, mlaznice, zaptivni prstenovi, ploce, yodice itd.), otklopne place, rezn]
aJati i konacno dijelovi savremenih toplotnih masina kao sto su gasne turbine i
adijabatni motori. Potencijalne prednost U ovoj zadnjoj oblasti jesu: povecanje
radne temperature i time povecanje koeficijenta korisnog djelovanja i smanjena
specificna potrosnja goriva, smanjena masa i time smanjeni naponi u rotirajuCim
komponentama, jednostavnije konstrukcije zbog mogu6nosti upotrebe
nehladenih komponenti pa i smanjena zavisnost llpotrebe od nekih strate.skih
metal a koji se koriste za izradu superlegura.
Vidin10 da se kerarnicki materijal kao konstrukcioni materijal odredenih
karakteristika pojavljuje u novije vrijenle, prema tome je inzenjeru potreb.oo da
se oslanja na ovaj malerijal kako bi konstrukcije bile ,to bolje.
Medutim treba napomenuti da sadasnji nivo znanja .oa podrucju keramike
ipak jos ne dopusta sire aplikacije. Postoje veoma ozbiljni konstrukciolli
problcmi, koji proizilaze iz odredenih osobina keramike, pa i to treba uzeti u
obzir ali i to da je keramicki materijal u razvojll i da se jos uvijek poboljsavaju
osobine ovog materijaJu.
{is
NOV! MATERlJ. ALI
2.1. Vrste keramickih materijaia
U proslosti. strukturni opisi anorganskih materija kao sto su oksidi
naglasavali su, skora iskljuCivo, anione i to cesto u terrninima manje - vise
pravilnog anionskl)g rasporeda (npr. gusto slozenog) u Cijim su
meduprostorima umctnuti kationi. Vrijcme je da se napusti strogo praccnje ave
konvencije, jer je jasno da je i obmuti opis - anioni u mectuprostorima manje -
vise pravilnog raspOl-eda - kationa bar jednako prihv;atljiv (a u mnogim
slucajevirna vise otk1'1v,1).
Keramikc se razvr"stavaju u dvije grupe: oksidne i neoksidnc. Razdvajanje
na !tjednostavel! i ltslozen.Ue" strukture je proizvoljna.
2.1.1. Jednostavne stnlkture
NaCI tip
Ovo je najjednostavniji i najpoznatiji tip strukturc. I kationi i anioni leze u
presjecistima zasebnih povrsifllskih centriranih kubnih resetki, koje su razdvojene
jedna od druge. lz ovog slijedi da je struktura neizmjenjena aka se atomi resetke
zamijene jedna drugom, te se Inoze kazati da je ova struktura ima svoj vlastiti
prototip.
Fluoritni tip
Ova je takoder jedno"pararnatarska struktura: sastoji se od dva niza koja
prodiru jeclan u drugL Obieno se opisuje kao da se sastoji od kocki koje dijele
svaku ivicu sa jednom sBsjednom kockom.
Dijamant
Dijamant je najtvrda, najmanje podlozna zgusnjavanju poznata supstanca.
Ima prilicno jednostavnu stmktunl, koja se bazira na savrseno pravilnom
tetraedricnol11 rasporedu prvih najblizih susjednih atoma okol0 svakog atoma
karbona. Uclaljenosti drugog - najblizeg susjeda u dijamanhl su krajnje kratkc, i
to sugerisc da .ie ova jako usmjereno vezivanje vazno za njegovu tvrdocu i
nemogucnost zgusnjavanja.
"Volframov monnkarbid
Ovo je veoma jeclnostavna struktllra k_oja se sastoji od jednostavnog
heksagonalnog niza aloma volframa sa jcdnim atomom karbona koji zauzima
alternativne trigonalnc prizlllc. U ovoj strukturi raspored koji prevladava stvara
66
KERAMlKE
prizPHi k?ji plohe; stupovi se 'ujedinjuju dijeijenjem
IVlea pIZme(]'u susJcdmh pnzml uJednom sloju bazne ravni.
AiE2 tip
. Ova, takoner veO.lna )ednostavna struktura sastoji se, od jednog
Jeduostavnog heksagonalnog lUza atoma sa svakim mjestorn trigonalne prizme.
KOl'llmd iii glinica Ah0 3
Dobra poznatc Cinjenice u pogledu strukture. su sljede6e:
ani ani su rasporcdeni u pomalo de:formisanu heksagonalnu eutaksiju
(gusto - slaganje)
to je jcdna "struktura ad 6 slojev'd"
posto)i oCigledno odbijanje kation kation, usljcd gustoce
priblizavanja dvaju atoma Al u svakom paru oktraedra {AI} 0
6
koji
dJe!! predllJe plohe. Ovo rezullira vezama AI--O dviju razlicitih duzina.
tri kratke i tri duge. razlika od 6%. '
. Ova moze se smatrati kan posljedica poremecaja (u Ah
0
3)
lzmcuu regularne oktaedricne koordinacij'c kod Al preko 0 i regularne
koordinacije kod 0 preko AI, npI, posljedica odbojnosti drugog
naJbhzeg susJeda amon - amon u prvol11 SIUCajll i kation - kation u dnlO"om
I
' . 0
S UC3JU. .
U ovoj strukturi koordinacijski polieder je kvadratna prizma. Ove
kvadratne prizme dijele kvadratne plohe kako bi se stvorila 3 - dimenzionalna
strukt'lra.
2.1.2. Sloze!lije stmkture
U ave strukture spadaju:
ZrO,
._- badelitlll tip (mineralni cirkonij - nalaz] se u mineralll clrkonn.
atomska maS8 92,22; redni broj 40, znak Zr)
kalcijum heksaborid CaB6
kulmi peroksid ABX
3
cementit Fc
3
C
'7
NOV! Mi\TERDAL!
spinel MgAh04 (vrsta korunda; tvrdi histalni mineral koji se sastoji od
jednog magnezija i alnminija, a slnzi kao dragnlj)
tip heksagonalne struktnre barij - ferita koje su povezane sa olovom
(PbO 6Fe
z
03)
glinica AJ,03
nitrid silikati apalit tipa; apatit (kalcijev fosfat s flnorom, veoma
rasiren, sive, ljnbicaste ili zelenkaste boje),
Tablica 2 1 Ol(Sidna keramika
'';''1:-''U'; ~ 0
':FrimiJ,t!i.isastav. •
,'.' . ·D<1'6ica)e!i.i!i.ilziv/
":c •...
.. ---
Aha] glinica, vatrostalna alinica
MoO magnezit
MgAJ,04 (MgO, Ah03) spinel
BeO berilit
ThO, torit
UO, dioksid uranu
Zr02 (stabiliziran sa CaO) stabiliziran cirkunij oksid
BaTiO, barij titanat
-,
NiFe204 niklferit
2.2. Oksidna keramika
2.2.1 Aluminij oksid - Ah03 (glinica, safir, Imnmd)
Aluminij oksid upotrebljava se vee decenijirna za tehnicke namjene.
Atributi te keramike jesu visok<1 tvrdoca i kemijska inertnost; primjenu mu
ogranicavaju IGtost i visoka osjetljivost na termicki sok. S obzirom na ostalu
tehnicku keramiku, velike su prednosti Ab03 relativno niska cijcna osnovnih
68
KERAMIKE
prahova, a i tehnologija hrade Al
z
0
3
keramike postigia je vrlo visok stupanj
razvoja.
Zbog spomenutih Ah03 osobina narocilo je pogodan za izradu dijelova
l(oji Sil izlozeni abrazivnom, trosenju ili korozionoj sredini, npI. yodice u
tekstilnoj industriji, tockiCi za vucenje zice, leZista i zaptivke za ventile, dijelovi
pumpi za agresivne tekllt::ine, nosioci katalizatota u kemijskim procesima,
biokeramika, rezni alati za obradu metala skidanjem strugotine.
Upotreba Ah03 za izradu reznih alata zahtijeva posebno striktnu kontrolu
mikrostrukture radi optirnalizacije mehanicke cvrstoce. Porozitet treba ~ a bude
sveden na minimum, a srcdnja veliCina zma treha da bude Ll podrucju 1-3 j.lm .
T bl' 23 0 b' "10k 'k a lea so me. , , craml c
Cvrsto-2a na
Koeficijcnt
Toplotna
Materijal
Gustoca
savijanje
Tvrdoca K
1c1f2
tenni':;kog
vodljivost
(g/em
J
) (BV)
(Mpam)
sirenja
(iV!p:l)
(10-
6
K-
1
)
(Wm-
1
K"I)
Al
l
O} 4,0 450 2200 4,0 7.5 34
Ah03-TiC 4,3 620 2250 4,5 7,9 32
AI
2
0
3
-ZrO 4,3 550 1700 6,0 0,1 31
AI
2
0
3
-SiC- 4,7 650 1900 8,5 8,0
viskcri
..
-
,
". ~ .
VnJednostl date II tabel! prosJccne Sll, Jer zav tse ad t,Knog kem!Jskog sastU'.·u, necbLuca, ltd,
Ah03 rezni alati dopustqju visokc brzine rezUlljn, ali su zbog krtosti vrlo
osjetljivi na udarna opterc6enja, a osnovni je mehanizam. trosenja krunjenje ivice
alata. Poboljsanje zilavosti moguee je posti{;i dispergiranjem seLul1darnih faza u
Alz0 3 matrici, pa je taka razvijen niz kompozita sa znatno povisenom otpornoscu
na trosenje. Osobine A1203 keramike date su u tablici 2.3.
To je jedina oksidna keramika koja se koristi 11 oblikl1 jednostruk0g
kristala. Glinica jeclnostrukog kristala, 0 kojoj se cesto misli kao 0 safiru prije
nego korundu, koristi se i zbog svojih strukturalnih i oplickul osobina. Druge
znacajne upotrebe jednokristalnih oksida velike mase su vjestacko drago
kamenje i laseri. Glinica se l1glavnom koristi u polikristnlnom obliku. Glavna
tdista za materijale koji se baziraju na gliniet, na osnovu rnase, su refrakterni
(keramicki matcrijali koji su atporni na toplotu) materUali (50(X\) abrazivni
(20%), platnena roba i svjeCice (15,;(,), i teJll1icke keramike (10%),
2.2.1.1. Kristalogt"afija
Postoji samo jedna termodinamicka stabilna faza alurni.nij oksida) f!,-
glinice, koja ima strukturu learunda. Kristalna struktma se cesto opisuje kao da
ima anione 0
2
- u jedno111 priblizno heksaganalno gusto slozenom rasporedu sa
kationima A1
3
+ koji zauzimaju dvije treC1ne oktaedricnih meduprostora.
J\1euutim, mnogi procesi kao je oksidacija 2 duminij mctala i termalna
gibsita iIi natalozer>,ih t(1)kih slojeva amorfne glinice ukljucnje
fonm,ran.le posrednih metastabilnih faza glinice. Ove prelazne faze (faze
se oznacavaju kao y, 'lv' 11, c., 6, 8 i ( , a Q( 1 pDsebne su vaznosti zbog
5V.o.1.1h upotreha kao pod/age kutalizatora i zbog tof sto .'1.3 karakteristike (J.,-
mogu kristalne strukture. S,'ve faze
paIclJulno deformrsanJe knsta1me strukture kaje se bazira"' d 'c>setci gusto
slozenib oksigena sa promjenjivom konflbTuracijom' / n8 po -'·a kod
alum"" ,!),'bl"V . ,. - v' • ,Jlaznog Plost()l
( 1l1lJuma. 11 lZaVJJUCl raVnO{CZl strukture JJostaJ'j A" d I ... ne
r ."' _. • • .' I' j sreucmJc sve 0 ( Sc
wrmlIn stabllna cx-glllllca. Rcdosl/ed prelaza zavisi od
, I ' pocctnog materijala i aei
toga (aka se un obraduje.
Na primjer, ako je IYacetni materil'al bemit A IO(OIJ) I" 11'1"
I
" .. . : .}" - t.l (Ojl se 0) 1 nlJe 1Z
ta me Ih amorfne giImce onda jc sliJ'ed y '0-->8- M ' ' , " '
.. ."_ . ----- /'a., eaut1111 ako JC pocetm
glbS!l, a:AI(OH)], onda shjed moze do 'lldjuCi X-->y-'''>( -->8->a cak i
"La sc bemlt [01'11111'3 pnJc x· Jedan drugi po limo' if od AIO(OTi:') I" f. '-; .
direkt - AIO '. . . - "- , Ians OTmlse se
, U 2. 3· F?fl111ranJC prelazmh glmi ..-:a iz hidriranih sastava je cesto
popraccno 1 azvov'm Jcdne veOl11'l" '
'. _ _ J""' ( pOIozne 1l11krostrukture (\Vilson 1979\
Kns1alne strukture prelaznih ali l' y. ,.,' _ . ".' . J'
.';' r',' • b IlCa ° ,KlenSane Sll zadrzavanJcm Jednc
POVlSll1Skl centnrane kuhnc podresetke aniry 13 ("1'1' 1979) ,
Dok sc obicno tretira k'lfI "'\11111" ,.' 1-' V\,l .
'. ' " • <- -" \. <\) y-g mIca Hna pomalo tetragonalno ..
lsknvl/cnu defektnu strukWl"- ("' . c+ >; "1" " "
'd '. "V,' ... <)pm ____ a. 0- g lllIea 1lna lCtragonalnu nadnradnl'll sa
Je nom Jcdll1JC11011l cell- , '..
_'J0111 utlOS rucen 0111 prazmm mjestlma katlona za kOIC se
::-.matra dd su . t d I ' 1 v ..' •
.' , .<.Im u ok ae a mm P',) OZDJll11a strukture spinela.
]'e ll1011ol']I'nsl'a sa «" t '
'·r .\. ,': • JI]OS ornom grupom, all koja je jos uvijek
S lena SPJ delu I cesto .Ie sJcdl11Jcna. .
fl-glinica je kubicni spinel.
2.2.2. ol{sid - ZrOz
,Dunas se upotrehljava za izradu vatrostalnih materij ala i gJazura,
keramike gotovo 80% 2r02 namljenjeno
2r02 [Jostoji u 3 kristalnc modifikacije. Do oko 1000 '.lC stnbilna je
raza, slijcdi (rcvcrzibilna) transformacija 1.1 t.etnu!onalnu
modIi'JkaciJll (pracena smanjcnjem volumcna za oklO '2o,;,,); 1'0;" "1'; "";:)0(\ 0(','
1 ' ' . ' - ,J /(" \. ju . 1 ..;:,_() f
.aZI kt {hUll, pro:l1jenc voJumena kod t-n'.1
ZlI.)2 tchnid(l Je air 5e ta lnnsfonnacija D lOZC koristiti 73.
,kefmr:,ike s ncobicno visokom zilavogcu, ':i pod nckilT; lll" i
";,/fs1ocom (Claussen, 1982). '
.. r •• ' l.i cesti,ce Z1'02 ravnomjemo dispergirane u nekoj k( matrici,
.Ld \'113cme h}.acien.Fl sa temperatllre sin1erovnllj'a ic C('stl'C'" "]" I;,n ',' FI'1,"
, "'1"_,L"lL L \-l j1
70
I
,
I
,
,
I
I
i
I
i
I
:1
KE'RAMlKE
--------------------------------------------
l1lodifikaciju, Zbog promjene volumena oka tih cestica stvaraju se sub-kJ. 'iticne
pukotine. Pri djelovanju vanjskag TIapona elasticna energija ne trosi se sa:n1 a za
rast jedne kriticne pu.kotine, nego na sub-kriticni rast mnostva mikropukoh ;na.
Rijec.ie 0 pseudaplasticnosti koja negativno lltjece na evrstocu ali se znaL.'10
pove6avaju zilavost i postojanost na termicizi sok, Taj fenamen nazi\'3 s, e
poboljsanje elasticnoE;ti pomocu mikropukotina (microcrack toughening).
Tablica ') 4 Osohine P';Z TZP DTC keramHw -, c . ,
Cvrstoca na
i
Kocficijent
Tnplo\tla
Gustoca Tvrdoca KIcl/2 tcrmickog
ivlalerijai
(g/cm3)
savijanje
I
(HV) (MP"m) sirenja
vodljivost
(Mpa)
(Wm·1l("J)
, (lO" K')
Zr02-PSZ 5,8 600-S00 1300 6-10 2
Zr02·-TZP 6,0 lOOO,2000 1300 B- 12 9-10
i
3
Si3N4-ZrO:>. - 700 (600)' - 7,5 (5.5)" - , -
IvtuHit-ZrOo - 400 (270f - , 4.5 (3)' - i
-
U zagrach Sll date Vfl]e-c:nostl za matncll
Ukoliko su tetragonalne Zr02 cestice manje od nelee kriticne dimenzije,
one 5e za vrijemc hladenja ne transformiraju u lImit modifikaciju. Meautim, taj se
prijelaz moze indu·cirati vanjskim naponom. Dio energije trosi se za fazuu
transformaciju. Istovfiemeno se zbog promjene volumena kod fazne tran-
sformacije stvaraju llnutrasnji naponi, a sye fezultira Jakim usporavanjem rasta
pukotine.
Tnj se mehanizam nazi va poboljsanje Zilavosti POlTIOCll transformacije
(transformation toughening), a povecavaju se pri tom zilavost i 6vr8t06a,
Zr02 je pogodan kao kOl1strukcioni materijal radi sljedeCih osobina:
niska toplotml vodljivost (iz01ator),
visoki koeficijent termickog sirenja (kompatibilan s metalima),
visoka i 2i1avost (upotrebljiv za izradu dijelova, koji Stl inace
ad metal a, bez promjene koncepta konstrllkcije; postojan nn tennicki
sok),
Meoutim. postoje i nedostatei:
U llsporedivanju S ostalom konstrukcionom keramikom ima visoku
gustOCll,
TTZ je niskotcmpcraturni materijal. II, tennodinamickih razloga efekt
povisenja zilavosti i cvrsto6e najveci je pri sobnoj tempcraturi j naglo
opada priblizavaqjem temperaturi t-m fazne transformacije,
niska tvrdoca, zbog toga Z1'02 nije upotrebljiv za izradll reznih a18i8,
visoka cijena polo.znog prahu. Od 21'0
2
pokusno se izradujll dijelovi
motora .
l'1V v IlV!J UbKlJA.LI
2.3. Neoksidna keramika
Osnova su te grupe neki kemijski spojevi izmedu lakih elemenata B, N, Si
i C, za koje je karakteristicna kovalentna veza. To su SiC, Si
3
N
4
, BN i B
4
C.
Bar nitrid, BN, postoji u tri kristalne modifikacije. Kubna i heksagonalna
gusto pakovana modifikacija-umjetni dijamant, upotrebljava se za izradu reznag
alata. Heksagonalna grafitna modifikacija je meka. To je izvrstan elektricni
izolator i suhi lubrikant.
Bor karbid, B4C, zbog niske gustoce i visoke tvrdooe (MV 4500) veorna je
atraktivan materijal za izradu svih vrsta oklopa i dijelova izlozenih abraziji. Zbog
nuklearnih osobina bora B4C upotrebljava se kao kontrolni medij u nuklearnim
reaktorima.
Zajednicka osobina svih tih neoksidnih materiljala je vrlo losa
sillterabilnost. Zbog toga 8U za postianje visokih gustoca p,otrebni vrlo fini pra-
hovi i specijalne tehnike sinterovanja na visokim temperaturama 1500-2200 °C,
npr. toplo presovanje, aktivirano sinterovanje pomo6u sinter aditiva, reakciono
sinterovanje, sinterovanje u prisutnosti tekuce faze. Rezultat toga je da postoji
viSe modifikacija jednog materijala, koje se razIikuju po svojim mehani6kim i
terrnickim osobinama, pa su 1m zbog toga primjene razliCite.
2.3.1. Silicij nitrid - ShN
4
Sinter aditivi MgO, Ah03 i Y 20
3
reagiraju na temperaturi sinlerovallja sa
Si02 koji se uvijek nalazi na povrsini cestica Si
3
N
4
, pri tOlle nastaje tekuea faza
koja omogucava sintrovanje do visoke gustoce("95% T.G.), a pri blaclenju
stvara staklastu L'lZU, koja se nalazi na granicama izmedu zma. Ta staklasta faza
stetno utjece na visokotemperaturne mehanlcke osobine, pogotovo kad se ima na
umu da ko1iCina sinter aditiva doseze do 10 tez%. Telmicldm tretmanom
staklasta se faza moze pretvoriti u kristalnu. Za takav materijal kanlkteristicna je
visoka mehal1icka cvrstoca i otpornost na puzanje cak pri 1400°C.
Vruce presovunj SbN4 (RPSN)
Zbog istovremenog djelovanja pritiska i potrebni su znatno
manji dodaci sinter aditiva a gustoca se priblizava Ta je tehnika
prikladna samo za izradu jednostavnih geOlnctrija, a obrnda toga materij ala, zbog
visoke tvrdo6e, vrlo je teska.
@ 72
KERAIvIIKE
Reakciono sinterovani Si,N4 (RBSN)
U tom se slucajn polazi ad silicij praha, koji se oblikuje u trazeni ablik, a'
zatim pri temperaturi 1250-1450 °C istovremeno nitrira i Za od
ostalih Si,N4 l11odifikacija, taj je materijal porozan. Meclutll11, ukohko so u
polaznu smjesu dodaju sinter aditivi dobiva se gust SRBSN?,
po osobinama vIlo stiean HPSN. Posebna je .. cia .lC
polazna sirovina metalni silicij, koji je znatno jcftlmJI ad hmh prahova S13N4.
Tablica 2.5. Osobinc SiC i Si.;N
4

Cvrsloca na
I
Koeficijelll
Tupluwa
Gustoca Tvrdoca
Kkl12
termickog
vodljivost Matcrijal
(gfcm
3
)
savijallje
(HV) (MP""') sirellja
(\Vm-
1
KI) (Mpa) I
(!0"6 Kl)
sse'
3,15 400 3 4,5 90 < 1
700 5 4,6 gO
:::: i HPSC'
3,20
3,08 400 5 4,4 ISO
1
!O-! 5
SiSC
550 4 3.3 20 ,10 SSN
3,20
HPSN
3.20 700 5 3,2 32
::. 10
RBSf\:'
2,50 250 2 3,0 15 ,
2
SRBSN
3,20 600 4 3,3 2(]
:;10
srALON
3,20 700 8 3,0 17
'C; lO
,
,
,
o '
Mehamcka cvrstoca konstantna ad sobne temperature do 1400 C.
Sialoni
To su tipicne keramicke legure, koje se dobivaju c\jelomlcIlom
supstitucijom Si i N sa Al i 0 u kris.talnoj mrezi
osobinama slicni su Sij N
4
, a po kemijskim osobinarna podsJecaJu na AhO]. Uz
dodatak sinter aditiva mogu se sinterovati do prakticno teoretske
primjene pritiska, i to na temperaturama kojc su nize od temperatura
Si N . Osobine sialona zavise od njegovog kemijskog sastava, a to omogllcava
3 4 . . ..
izradu keramike cije se osobine kontrolirano prilagoc1avaju apllkaclJl.
2.3.2. Siiicij karbid - SiC
Sintenwani SiC (SSe)
I
I
I
I
Visoke gnstoce (95-97(% T.G.) mogu se posti6i
SiC (prosjecna velicina cestica <1 fl111) uz dodatak S1llter amlIva B, :",1 l c.
razliku ad Si3N4, dodaci su vrla mali (tipicllO aka I %), a smterovan.l" se OdVl)"
11 cvrstom stanju na ternperaturi 2000-2200 DC.
NOVI MATERnAL!
Vruce presovani SiC (HPSC)
Vrucim presovanjem mogu se postici visoke gustoce «990/0 T,G,) i s ne5to
manje finim prahovim3 (srednja velicna cestica i do 5 Unatoc tome
mikrostruktma HPSC finija je od SSe.
InfiHrirani SiC (SiSC)
r-(ijec .ie, zapravo, 0 reakcionom sinterovanju, 1spresak koji sadrzi SiC i
slobodni ugljik infillrira .se rastanjenim Si; nastaje sekundarni SiC koji veze zr11a
primarnog SiC a zaostale pore napune se sijicijem, SiSC sadrzi 1-15 tez.%
slobodnog Si, porozitet mu je prakticllo svcden na nulu.
2.:1.:1. Osobine SiC i Siyl',/"keramike
lnteresanlno je napomenuli da se osobine SiC i ShN
4
keramike (i unutar
jcdne grupc) koje se saopstavaju u slrucnoj litenlturi ponekad prilicno razlikuju.
Dok Sll manja oclstupanja sasvim logicna, velika odstupanja ukazuju n3
postoj;:mje ozbiljnog problema reproducibiliteta kvalitcte te kermnike.
Osobinc neoksiclnc keramikc, kojc su posebno znacajne za tehnicku
apJikaciju, jesu:
\'150ka Latka topljcnja,
visoka tvrdoca,
niska gnstoca,
kcmijslza inertDost,
visoka cvrstoca i postojanost na puzanje pri visokoj temperaturi,
postojanost n3 termicki sok zbog pogodne kombinacije vlsoke
6vrstoce,
visokc toplotnc vodljivosti niskog kocficijenta tennickog sircnja.
2.4. Mineralni izvori i hemijslm sinteza
Glinica sc 1.1 prirocli pojavljuje najceik-e kao ne615ti hidroksid ciji sl!
osnovni clementi boksitnc rude. Boksit.ie neCista smjesa bcmit-a iii diaspor-c,
6iji :;u (X i P ohlici ocl A10(OH) i sa gihsit-om Al(OH)3' Boksit sc rafinira preko
BZlyer-ovog procesa kako hi se uklonile necistoce kao sto su Si0
2
, Fe203 i Ti0
2
tc tako dobio proizvod sa 99,5 % glinice j sa Na20 kao dominantnorn

Nivoi visohe 6istoce kod glinicc I\oji sc dobiju preradom ovih ruda ad
intcrcsa II inclustriji kCrfll11ickog materijala 8U: lullcinirani (zarenje -vapnenca),
s]abJ - soda, rcaktivni, plosnalj i .slopljeni.
KERAIvIIKE
----"=
Rafiniranje boksita se odvija U llckoliko faza. Nakon fizicke obracle
(mrvljenja, mljevcnja i pregledanja), ruda proJazi hidrotermalnu digcstiju kako bi
se dobili joni u rastvoru koristcnjem NaOH rastvora pod pritiskom 0,5 _MFa na
lcmperaturi ocl lSoo-160
D
C. Aluminij hidroksidi 1 necistoce silicija preIaze u
talinu, kao natrijum aluminat i natrijum silik<lt.
Krute necistoce kao sto Sll Ti0
2
i FC203 ostaju nerastvorcni i uklanjrJu se
filtriranjem kao crveni mulj, Nakan hladenja i"jltriranu tali11a se zasije gibsit-Olll,
a talozenje gibsita potice ad karbon-clioksida koji stvara mjehurice 11 tslini.
Posta je talazenje heterogeno, temperatura i velika zasicenost glinicc
utjecu na velicinu cestica, Susenje taloga dovodi do nagomilavanja, .ler se
preostale soli koje Sli prisutne u talini taloze dok vocia isparava i stvara krute
111ostove izmeoll cestica. Prema proracunu, gubitak vode poCinje na oko 180°C
sto dovodi do pre18znih faza glinice na povrsini. Dchidroksiclacija gibsita pocinje
otvaranjem pukotina, Povrsina doseze lznad 350 n<1 temperaturi od 40rpC
iako se iznad ave temperature opseg smanjllje 11a oko 100 m2g'l.
Kako se kalciniranje nastavlja plocaste pore i napukiine sc razvijuju, f.,( -
AhC} se kona6no fOl"mira na 1150°C, a nap uk line 311 jos jace
SIHw 2.1. Kornlna strnktura lG!ldninit
l
£ Bajer - (IV"
gIinke
ohrar. ji praha,
Velicina i oblik cesllca
D. - gl1nice se odreo'uje preko
kristalne strukture prvobitnog
hidroksida niza f<lznih
transformacija koje se
desa'vaju Ll toku kalcinir<mja.
Bez prisustva minerala
stnlktura se odrZJv<l. ali
zidovi (;elija izmedu pora
sc n male CL - Al
2
0
J
kristalite. dok agregali
:z.<ldrzavaju psc;udomorfni
OdllOS sa
NUV 1 MATERIJALI
Iako je prakticki a-glinica nerastopiva u vodenim rastvorima, y-glinica se
laka rastapa u rastopinarna kiselina. Ovo dovodi do formiranja tvrdih agregata po
susenju glinice posto ce se rastvorena y-glinica precipitirati po kontaktu
cestieama dok voda isparava (Nienz i Bennett, 1978).
SlUm 2.2. Kristali kalcinirane plocaste
Bayer-ove glinice
Bayer-ov proces stvara
praskast materijal koji se mora
mljeti da bi oslobodili kristalite i
tako omogueili dobru gustocu i
reduciranu poroznost II
formiranorn osnovnom stanju.
Stepen mljevenja koji se
zahtijeva avisi i od promjcne i
ad gliniee. Marfologija ovih
komercijalnih prahava dobije-
nih Bayer-ovim postupkom
kontrolise se u toku
precipitiranja i kalciniranja kako
bi se olaksalo formiranje
agregata koji se najlakse
priprema u toku mljevenja.
Velicina i oblik praha dapnsta
proizvodnju glinica koje imaju
zeljene karakteristike slaganja
ilili sinterovallja. Jalea mljevenje
maze stvoriti cestice veoma fine
grade, ali isto taka moze livesti
nedopustive kolicine
kontarnillacije iz sredstva za
mljevenje. P azlj iva kontrola
Bayer-ave obrade i nslova mljevenja dovodi do komercijalnih gliniea Cija je
Cistoca 99,99%. Bayer-ova glinica sadrzi aka 0,5% mase Na
2
0 sto smanjuje
mnage asobine. Natrijllmov ion je mubilan u elektricnom polju sta uzraknje
promjene eleletricnih asobina, a moze se izluciti II tokn mokre abrade sto
nepovoljno utjece na pH i sklizavanja. Aka se natrijum
(
Na
20 iii AI,03) oblikuje sinterovanjem to ima negativan lltjecaj na gustoeu,
cvrstocu, OtPODlOSt prema termalnom saleu i otpornost prema koroziji. Postaji
potraznja za gIini;;om sa niskim sadrZajem natrija.
GIllJica sa niskim sadrzajem natrija se proizvodi:
upotreborn gibsita sa malom koli6inom natrija pripremljenom
podesavanjem uslova za precipitaciju u toku Bayer-ave abrade
pranjem glinice priprerrlljene 11a 900°C koja imn vcoma veliku povrsinu sto
je popraceno i dalje visokom temperaturom kalcinirania do cx-glinice
76
KERAMIKE
dodavanjem klarida, halida, sulfata iii borata koji reagirajll i oblikuju brzo
rasprsujllce i rastopljive natrijum soli koje se dajlliako uklolliti.
AI,03 >98,9 - 99,7
Si0
2
0,02 - 0,05 0,04 - 0,08
Pe203 0,04 - 0,05 0,04 - 0,06 0,01 - 0,02
Na20 0,3 - 0,6 <0,13 0,08
Tabela 2.7. Maksimalni saddaj Na20 i velitiHc cestica Iwd glinica 'La posebnc primjcIlc
Elektronska keramika <0,5 - 5
Strukturalna keramika <0,5 - 5 0,02 - >0,4
Rastopljeni abrazivi <0,5 - 1 0.2 _. 0.4
Keramicka vlakna <0,5 -1 0,2·- 0.4
Tesko topljiva sredstva
0,5 - 3 <0,1 - 0,25
visoke tehnologije
Svje6ice 2,5 - >5 0,02- 0.2
Tabela 2.8. Efekat sadrzaja nat:djun.a i opsega llH rcaktivllosl gHnke
(Southern, 1991)
,

Na20 (%) 0,36 0,08
Povrsinski opseg (m
2
g-
1
) 0,4 6,8
Mljeveni povrsinski opseg (m
2
g-
1
) 4,4 7,5 7,6
sinterovana gustoca (gm-
3
)
2h 1500°C 3,17 3.8 3.85
2h 1550°C 3,31 3,87 3,91
2h 1600°C 3,49 3.89 3,g9
2h 165(JOC 3.63 3,89
__ M ____ ____ ·,.
77
NOV] MATERlJAL]
Reaktivni prabovi glillice se defillisu (Southern, 1991) kao oni koju Jaju
v1soko zarcne gustoce 11a rclativno niskim (npr. oko l550o-1600°C)
2.4.1.
SHlUl 2.3, Tabularrm gIinica
temperaturama zarenja glinice
>99,5%. Bayer-ova glinka se
obraduje kako bi bila cista,
fina, istoaksijalna i u"-[aze.
Medutim, ako je veliCina
cestice premalena, problemi
prj rukovanju i obradi mogu
dati nisku gustocu i sIaba
sinterovanje. Realctivni
prahovi zahtUevaju maIu
koliCinu natrija, a veliki
povrs;nski opseg. Tabela 2.8.
predstavlja posljedicu ovih
varijabli po sinterovanoj
gustoci kod nekoliko vrsta
glinice, gdje je treca vtsta
najreaktivnija. Reaktivna
glinice se koriste za one
primjene koje zahtijevaju
najbolje mehanicko pona-
sanje pn visokirn
tcmpcraturama.
i tabularJ:1O rcfmkt(;!'1ai nivoi
Ref!-aktcrni (teSko topljivi) prnh glinice tabularnog niv03 je 99,9% cist sa
niskom poroznoscu i kontrolisanol11 vcliCinom i oblikom cestica (slilm 2.3).
Tabularne glinice se uvcliko korisle u glinica - grant refrakternom sredstvu, i u
Hisko - elememarnim i ultra nisko cementitnim smjesama. Talmlarni kristali
gtinice f)roizvCJck se grijanjem paleta kalcinirane gliniee, precnika do 2 eIll, na
tcmperatur::mw > 1925oC, ispocl LcmperJ.turc sve dok sc pri skoro 10090
promjcni rinib krislala u vclike (nd .cl-O do >200 11m) ne pO.Jave
hcksagonalni, 1?:c1-il:::;C:li kristali U ohlilm p]oiSic,L
je U .kdllorn JJJa'::.ivHom ' . .:,tanju, a tabubrnj krismh
glinice :it! Ivrdi j sa dobro111 tennalnom provodivosti i visokom snagorn
drobljcnja. SifOk spekt<lr vcliCina cestica (od 25 l-Ll11 do 6 mm) je nacinjen
drobljenjcm i sortiranjem jabuJarne i izmije.sane glinice.
KERAMIKE
U procesu koji se koristi cia se dobije izmjesana (stapljena) glinica,
punjenje je izmjesano, pod nabojem i otopljeno 11 elektricnoj peci Higgins-ovog
tipa, koristenjem grafitnih elektroda koje imajn cahuru koja se maze ukloniti, a
napravljena je od vodom - ohladenog celika. Stopljeno zrno je masivna i
potrebno ga je zdrobiti da bi se dabila zeljena veliCina zrna. Izmjesana glinica je
napravljena od kalcinirane Bayer-ave glinice.
smeda
Ah0 3
Si0
2
0,01-0,02 0,02-0,05 1,2
0-0,3 0,03-0,15 0,18
0,02-0,5 0
0,02-0,02 2,6
Mnogo se koristi u refraktornom crijepu kao i u monolitnim refrakternim
sredstvima. Smeda izmjeSana glinica je napravljcna iz boksitne karine pod
uslovima koji dozvoljavaju samo djelomicno uklanjanje necistoca kao sto je
ferosilicij. Preastale necisoce u proizvodu smanjuju njegovu tcmpcraturu
topJjenja za aka 50°C, ali je mnogo tvrdi od bijele izmjesane glinice i ima veeu
otpomost prema habauju.
2.4.2. Abrazivi
Abrazivne glinice se obicno koriste u toclwvima za mljevenje i
presVllCenOll1 abrazivnom papiru (srnirgl-papiru). Konvencionalni put do sinteze
abrazivnog zma ukljucuje topljenje praha glinice, dodavanje MgO nditiva za
kontrolu kolicine zrna, te dopustHl1je d3 talina otvrdne kad se koristi Zi] velik_e
kolicine. Ovaj put ima propuste koji ukUucuju:
varijacije kod rezuItata omjcrn hladenja u jednom varijabilnon1 proizvodu sa
sirokim opsegom veiiCina kristalita i nepozdjnog ivlgAbO:1
spinda
potrebu za krutog abraziva koji zalujeva ('bimno mljevenje
intenztvne energije (zma ncocigcwarajuce cc biti odbacena 1
recildirana u talinu)
postizanje neophodne visoke temperature sto predstavlJa velike Lroskovc.
Abrazivna glinica se moze napraviti preko procesa proizvodnje sa
koloidnom rastopinorn gel a u kojern su vodene cestice pseudobemit-a potaknutc
ua koloidnu disperziju prcko dodavanja kisclinc. Koloidnoj rastopini jc dodana
Mg sol, stegnuta u gel i osusena. Lornljiv, ali mckan, gcl se moze zdrobiti i
prosijati prije kalciniranja kako bi se proizvela o:-glinica. Kalciniranje na 1350"C
duje glinicu sa velicinom kristalita od 300 nm, sto je mnogo manje nego
stopljeno zrno koje dolazi iz taline.
2.4.3. Vlakna
Aluminosilikatna keramicka vlakna lcoja se baziraju na glinici su vee dugo
kornercijalno dostupna. Najveca upotrcba za ova visoko refraktorna vlakna
aluminosilikatnc glinice je kod izoliranja peci nisko tcrmalne mase za visoke
temperature.
Nckontinuirana vlakna ili vlakna poput vune koriste se kao nezbijena vuna,
deke, papir i daska. Nezbijena vuna se pravi sukanjem tal inc iii du\!anjcm kroz
zracne mlaznice materijala koji se bazira na kaolinu. U procesu sukanja talillC,
taljeni materijal se postavlja na vCliikalno orjentiran, brzo rotirajuCi disk iz kojeg
se vlakna izbacuju centrifugalnom sUom, U procesu cluvanja taljeni materijal se
lije u stuzu prodora velilce brzine iz jednog protoka komprimiranog zraka koji
cijepa protok u kapljice i izduzuje ih u vi alma (Cooke, 1991.). Taline !coje sadrie
dovoljne kolicine silicija odgovaraju ovim procesima obrade, Dobijena vlakna su
ogranicena refraktomoseu sto iskljucujc njihovu upotrebu u CMCs. Medutim,
vlakna sa 52% glinice mogu se koristiti 2a izoliranje sve do 12S0°C, a ana koja
Radrze 65°/) glinice mogu se koristiti sve do 1450 °C.
Nekontinuirana vlakna glinice razvijena suO 1970-tih (Sowman, 1988.)
koristenjem posLllpka obrade sa koloidnim rastopinama gel a ad osnovne aluminij
kloridne soli koja stvara rastopine. Koloidnoj rasLopini se dodaje aditiv iz jednog
izvora silicija koji djeluje kao usporivac rasta zma. Vunasto vlakno se stvara
suhim centrifugalnim sukanjcm koloidne rastopine kontrolisane viskoznosti, a
zeleno se VlaYJlO kalcillira u kerarniku, Prednost ovog postupka nad koristenjem
ta11na na bazi kaolina je da se mogu koristiti manje kolicine silicija posto
nnidnost taline nije faktor u proizvodnji, a stvara vlakna koja Sll refraktomija.
CVfstocu prcma lomu na sobnoj tcmperaturi komercijalnih vlakana glinice Stl
tipicna u prekoracenju 1 GPa, a vlakno glinice saddi 96% glinice.
Kontinuirana vlakna gIinice razvijena Sll kasnih 1970-tih i proizvode se u
mnogo manjoj mjeri od izolirajllcih vh1k_ana. Komercijalna kontinulrana vlalma
glinice GU sullo sukanu, izvLiccrw iz glinice koji mogu biti neka rastupina,
koloidna rastopina, gusra otopina cijom disperzijom se dobiju zelena koja
Stl kalcinirana, cesto u nekoliko ctapa, kaleo bi se dobila keramiGlm vL.\.k.n;l.
Na mikrosr!"ukturu konacnog proizvoda djeluje 6st06a, uniformnosl,
distribucija molekularnc mase i velicine pocetnog materijala; lean j uslovi abrade.
80
KERAMIKE
o toku razvoja mikrostruktllre tkiva od amorfnog prcthodnika, formin\ju se
raznovrsnc prelazne glinice prije nego se dobije stabilna a.-Ah03. Rasl zrna i
skupljanje para prati oblikovanje razlicitih prelaznih glinica kako se
povecava. Glavni cfekat silicija iIi dodataka magnezija u toku obracle JC da
]JOVeeaVa stabilnost kod 11 i 8 glinica i da ogranicava rast zrna. Vecina vlakana se
pravi iz gela zagrijavanih na 1000
G
-1300°C, tako cia ona cesto mogu sadrzavati
ove polimorfe, a ne a-Ab03.
u toku faza se mogu desiti ako vlakno nije u
LenllOdinamickom stabilnom stanju.
La Belle (1980) je razvio rast jednokristala ciste glinice iz taline
koristcnjem modifikovanc Czochralsk-e mctodc (iii EFG metoda). Kod.
metode tkiva se razvija kroz topionicki Ionae od molibdcna malog precIllka 1
kontinuirano se namotava 11a kaleme. Mogu se razviti ta21iCiti kristalni smjerovi.
Pored EFG metocle, moguce je razviti kontinuirana jcdnokristali glinice
koristenjem tehnike stvaranja plovne zone zagrijavane laserom (LHr::Z
Kad ove metode tkivo se stvara tako sto se taljena zona dobiJe lokalmm
zagrijavanjem cilindricnog pruta koristcnjcm C02 lase-ra (A=lO,(: kao
fokusiranog izvora lopiote.Taljena zona se zadrzava na svom tTIJcstu prcko
povrsinske tenzijc, KIka se dovodi u kontakt sa vrhom pn.U<1 kojim se
vrsi opskrbljivanje i spusta se dok ga tekucina ne ovlaii. Mjera u'/iacenj.a ldice I
mjera opskrbljivanja pruta su podescne kako bi se omoguCio rast. sa
zelie11irn dimenzijama. Pored jeJnofaznih glinica, moguce je stvoritl
(DS) cutektoide leao s10 je Ab03 - YAG (ittrij - aluminij - granat).
Podaci 0 jacini neuspjeha lwd ekspcrimcntalnih tkiva AI 20] i DS
cUlektoida A170·1 - Y/-\G su dati no. slici 2.4.a., a porijeklo neuspjeha kod elva
reprezentativ;a tkiva koja su pokazala nellspjeh pri islom pritisku ill! data na slid
2.4.h.
Primjeceno je da je kriticna napuklinf! u tkivu DS - eutektoida '-""'''.1''''
veca, sto impIicira vec.u tvrdocu loma.
NOV! MATERlJALl
(1.'1
AGOn
ru
n... 3000

As-received
K sapphire fiber·
m

Q
iii
,i:; 2000
m

1'100 --

D ZOO 4QO hOO gOO \ DOn 1700 1400
Slilm 2.4, (a) llsporcdha povrsina lorn;:, koct nsmjcr('liO skn;(:cnog rutckgcJ:og tkiva Al
1
0
J
I
\' AG i safka \/150k" zatc:;:ml CY,stoca cutdcti15!wg tipa 911 MPa, uprkos
VenCilli nu,puklinc "" 3,311In prclist;vdja drllm"ti,';tl2: ojaeanj}! pmtiv propaginmja
pnlwtme,
TkiV(l safira imaju nisku tvrdocu i veoma su osjetljiva na male povrsinske i
unutrnsnje napukline. U OV0111 sJucaju jcdno tkivo sa napuklinom od "" 1,4 }Jm
slomljeno jc zatczt10m CVfst()(SOm od 400 TvlPa.
eb) Zate7na CVfstoca m;mjereno ukrucenih I y
ultcklicnih vlakana kao h!nk.cija
Ovaj sislem tkiva okf:dd-oksid mikrosastava ie izraoen tn}Lo Qa zaddava
eVfstocLl na p()vi,1enim rempcraturarna (850 MPa temp. 1400°C). CVfstoca na
-visokJJj tempermuri :3e 7adrzava l! eutektic:nom slstCl1lU usliec1 nriSllSYV3 faze De
zdruzivog: YAG. Otpomost prCiTliJ. pllzanju na "visokoj S8 pripisnje
82
!
KERAIVrIKE
velikol11 omjcru odnosa (debljine prema duzini) kod cmcktickc strukture duz osa
tkiva, sto rezultira preprekom pri dislokacijskom uspinjanju.
2-4.4. Kcramickll proizvodnja i
Kennnika visoke glinicE, visoke gnstoce se moze okarakterisati kau:
ana koja se zgllsnj;:rva pomocu neke tekuCine pri viskoznom protoku
ona gdje u sustini ncma nikakve tekuce a simewvanje vrsi u
krutom stanju
Glinice sinterovane u krutom stanju Stl veoma Cisie (>99,7% mase Ah03)
sto zahtijeva vcoma ciste pocetne pr<Jliove i obradu. Koriste se kod
najzahtijevanijih primjena koje trazc dobre mchanicke osobine ili kmjnju
otpornost prem3 koroziji na visokim tempemtllrama, kao sto 511 omoti Za lampe
koje oslohadaju llD.trijum-pam .Glinice sinterovane u tecnoj fazi (LPS glinice) su
manje Giste, 1.1 nizu od 80-7-99,7% AbOJ_ IVlnogi sastavi LPS visoke glinice sa
malim kolicinal1l3 stakla u granicama zma, Be koriste u clcktri(:ninl i tchnickim
primjcnam3. Na primjer, 960() AlzO] se koristi kno substrat u mikroelektricnim
kolima.
lcdnokristalna glinica velike mase se koristi u brojnim komercijalnim
primjenama. Sa historijskog stanovista, kornercijalne upotrebe sintelickih
safira i mbina su bile kao nakit, komponente satnib llH.::hal1izama u rucnim
,"(ovima (Belyaev, 1980.)
Druga nmogo bliza Llpotreba je upotreba jednokristallic glinice rubina sa
aditivo111 luoma, kao aktivnog opt.ickog e"lementa za klasu Iasera krutog
V.nrijacije EFG procesa dovelc S11 do lskoristavanja jedinstvene kombinacjje
osobina koje nudi jednob·istalna glinica za raznovrsne upotrehe. Ove prim.iene
ukljucuju: lucne cijevi 7;8 rasvjetu, suplja tkiva kao optiClca vodilja talasa kod
medicinske primjene lascra i jedna Del najvaznijih komc; cijalnih primjcna. stakla
otpoma no. abraziju ZiJ JDsersIzc skenere.
K:tsnih. "1 950-l.ih lsL':.LzivaCi su u labannorijama g!avnc
l\..D jJIo</luni k.oji hi blo
iC'iCr·cr;atClram'l, za upotrebu U omotima
vrstc l-.;:oja: se koristi za ulicno oSVititlien;e
patti,
Osnovni problem je bio inherentna neprozirnost kod sinterovanog
materijala us1jed prisustva pora koje su uspjesno rastjerivale vidljivu svjetJost.
Coble (1961) ustanovio je da dodavanje 0,25% mase l\1g0 omogu6ava da
glinica sillterizuje do fmozmastog providnog staI\ja niske pozomosti, nakon
zarenja na 1900°C u hidrogenskoj ahnosfcri. Ovaj materijal je dobio zastitno
trgovacko ime Lucalox koji stoji za pravidni aluminijski oksid (trans Lucent
Aluminium OXide).
, Utvrrtivanje mehanizma za sprecavanje rasta zrna u Ah03 preko MgO je
blO glavni zadatak istrazivanja cak od pocetnog istrazivackog rada Coble-a.
Medutitn rane studije sinterovanja u krutom stanju Sil bile llsloznjene prisllstvom
i lilevidnih (tecnih) faza u granicama zma i poroznosti usljed aglomerata
(nakupina) u pocetnom prahu. Tek odnedavno, ave su potesko6e prevazidene. Na
skupu eksperimenata koji su koristili matcrijal visoke cvrstoce, Bennison i
Harmer (1990) pokazali su da MgO obustavlja migraciju graniee zrna za jedan
faktor ad 50 puta. Rodel i Glaeser (1990) su dalje pokazali da efekat MgO ovisi
od kristalografije pojedinih zrna. Rezultati Baik-a i Moon-a (1991) sugerisu
Jedan indirektan efekat kojeg stvaxa MgO leao aditiv. I Mg i Ca (koji su uvijelc
pnsutni, cak i kod najcistije glinice) odvaja se u granice zrna. Odvajanje ea je
vcoma osjctljivo 113 kristalografski smjer, dok Mg nije,
2.4.7. Sinterov:mje II tecllom stanjll
. Najkomercijalllijim glinicama se namjerno dodaju CaO i SiO], Si02 Ima
llIsku topljivost u glinici i odvaja se u graniee zrnaca stvarajuCi jednu tecnu fazu
na visokoj temperaturi, Efckat IvIgO aditiva u sinterov3nju pri tecnoj fazi je
1\4
SHka 2.5, Milko"'rui"'u,-" gHnk:c nakon 10 min
na 1 440°C lwja sll.ur1.i ;ltcisioce
analogan sinterov&nju u
krutom stanju; zrTIca od LPS
glinice bcz MgO Sll
anizotropska i izbrllsena, dok
peisust va MgO u LPS AhO]
hornogenizuje distribuciju
veliCine ZDla. AbnOlmalni rast
zrna, (slika 2.5.), u
komcrcijali1o Cistoj glinici
potice od prisustva neCisto6a,
kao sto Bll en i Si u staldastirn
granicama zrna (Handwerker
et a!. 1989)
KERAMIKE
Vjerovatnije je da Sll to hemijsice nehomogenosti u pocetnim u
stvari od cravorne za abnorrnalni rust zrna nego cia su to morfoloske
, b .
nehomogenosti kao sto su velika zma iIi tvrdi v' , .'
Kvalitativna korclacija je Hocena izmedu lzbrusemh dlSkonlll1Ulran,o-
razvijenih zrnaca i jedne tecne faze u sumecti facetJ-matrica,.ll,
Song i Coble (1990) su uocili plocasta abnonnalna zrna u glID1Cl kOJo] Je dodano
0,25 mol. % od Na
2
0 + Si02, CaO + Si02 i BaO +SlO,. .' ".
Ustanovili su da je pogonska sila za formlranJe .zrna
rastopivosti izrnedu zma koja rastu i zma koja se skupljaju zaknvlJenostl 1
anizotropskih sugranicnih energija leod AhO) u odnosu na Rast se
kontrolise preIeo usporavanja pora sve dok zbijenost ne postlgne Jednu .kntlCl:u
gustocu, iznad koje se etapa sugranicne reakcije kod procesa raSlyuranJU moze
kontraliseti. "
Aditivi ujedno i povecavaju mjeru sugranicne reakcije i cine baznu plOCH
plocorn najnize energije, ., .
Dodavanje lvIgO pored drugih tekucina koje stvaraju dovodl d?
jedne istoaksijalne mikrostnLkture sa diedriC1:1,h uglova
su blizll 120
0
, sto sugerise da su :we energlJe gra11lce zrna skorn, lstC. II,l,lD.
homogenizirajuci efekat kad mikrostrukturc LPS, a J\.1g0 reduclra a11lZatroplJu
glinice slicno on0111 efektu ima u vkoja)e sinlerovaua u
stanju, U LPS glinici, medutim, zrnca mogu JOs uV!Jek ,da budu abnormamo
velika u usporedbi sa u .. r ,_,'
Sumiraju{;i, MgO je mlkrostrukturalm 1 u glnllci t
u LPS glinici, MgO reducira mobilnost gra11lce zrna preko ol::.uzlvar,l-J
a
krute
rastopine, sto dovodi do jednc reducirane ka
zrno, do zastite protiv abnormalnog rasta zrna. 12 nenomobul1h
komponenti zelenog stanja ili do neujednaccnc dlstnbuclJc tecnc faze.
h.\J'''''C",'J,C%UHH c:limlca " veza sa
2.4.8. Mikmstnddllre -- E
M:ikrostruktllre koje se oblikuju u komercijalnim giinicama usko
sa mikroskopskim osobinama, [vIoneli (1985) podijelio je komercqalne gimlee u
sest kategorija U odnosu na % mase sadrzaja, npr:
Simerovanje u krutom stanju
Sinterovanje u tecnom stanju
>99,7
99,Q - 99,7
96,5 -- 99,0
94,5 - 96,5
86 94,5
80 - 86
HS
NOVI MATE,RJJALI
Cista Ci - A.bOj je gllsca, tvrda, kruca j rafrakt.emija od vecine silikmne
kera;11il(e tako da rovecanje omjera druge faze u jednoJ keramici glinice tezi
uOpsleno ela smanji gustocu, Young-ov modu1, CVl'stocu, tvrdocu i refrakternosi
(Morrell 1987).
V' izrada prOiZ\lOda :;a sadrzajem glinicc je skuplja, zahtijeva
!)Ocetnc materijale i visoke temperature grijanja. l.Jamjerna dodavanja u
se, iz mnogobrojnih razloga ukljucujuci: smanjenje temperatura
u])otrehu i manje fistin poccinih materijala i modificiranje
proizvoda (Iv1orrell 1987,), Sirok spekt.ar materijala je komcrcijalno
QOs,t.ll]?an sa popratnim sirokim spektrom osobina, Dmge mikrostrukturalne
:lanJfible Lan sto su poroznost) vcliCina 2ma i sastav druge faze moze takoder da
u:rlt] vazne posljedice po osobine kao sto su cvrstobt i temlalna provodljivost
. .. Glinica sinterovana L1 krutom stanju proizvodi se i2 prahova visoke cistoce
da bi se dobila jednofazna keramika sa jednolicnom
vel!cll1om zrmL Proizvodi zareni u zraku mouu sadrzavati nesto nreostale
pDzornosti) u atl110sferi dovodi do potpune climinacijc
poroznostl, Zarenje je obicno u zraku na 1600° _1700°C. Razlog za postojanost
poroz:.loSli od o..c;5% je zhog toga sto su u posUednjim etapama sinterovanja sve
lzolov<lue u matrici oksida. Stoga daljnje skupljanje pora zahtijeva da se
P1In pore rastvori U oksidu i prosiri do vanjskc povrsine. Nitrogen nije
glinici na temr)eraturama sinterovanja 1 stogn se pore ne skupljaju dok
[o:'ec(lnJ unut.rasnjeg plina ne ura'/l1otezi srnanjenje povrsinske energije
j,0.JD. pogom proces.
_ Gruba - grmmlirana providna glinica koja se koristi za omote lampi koic
oSJ?ba(laju n:lj:rijum-paru sc zari ·na l700o-isoo°c u hidrogCl1U kako bi
, 1 'v ; . '--
}1?OOlJ
sa
!!: 111Jcra elirninacijc poroznosti. 1\.1atc.rijal se zari u hidrogenu posiO
h:dro?cn nna jedll11 rclativno veliku rastopljivost i visoku difuzivnosL Zari se na
kako bi se povecala prosjecna velicina zrna, Posto
gil.mea jedan indcks rcfrekcijc. (lomijenja) kojj je anizotropski, rasprsavanje
sVJErlosL! sc desava u svakoj granici 7::1'na.
-velicine zma smnnjuju linearnu gusiocu granica zma i stoga
poveeava.1u ukupno odasiljanje viclljive svjetlosti, Kad se 99,8°;{) Al::,O:, koristi
je potrebna velika refrakternost na visokim tc.mpcralTi.rama, npI. kao
toplomdcl10n:
1
(, "It,lnO korid·ij·l· l'DS"to I'"" "",,,.,,""'1"1.1.1.11" V;Co1(I·nl
b' ,- '-' ,h" .\.", ,,-"," ,,'_HLVrtJ.UJC". ,n h)
tempCfJtu)"arna, Kao rezultat, glinicc koje se koriste za ove primjene im3ju
tipl(:J)o grubo mikrostrukture. I(ad su cak i male h:::oliCine IVIgO
J
niske
kao sto je 0;1 dodaju kuJ:o hi se kontrolisao rast 7.rna. rCLultiraju6a LP;.:';
glinica je Tlmogo rnoze sc: koristiti u gdje p-OtrerHF,
SP()\OhOSI 'L' '",aill'!
kr:.npe.ranlrJ.
ic:ka ker;lnlika i taku
If1la jcdan s,Hiri.;'1.i :,}Lakb. Veli(:iIl'.1. zm3 U od
KERAMIKE
a proizvodi mogu da budu veoma jaki. Finozrnaste 99% glinice mogu se koristiti
U zahijevnim primjenama kao sto je proteza za kuk, dole materijali grubljih
zrnaca se primjenjuju za elcktricne izolacijc,
Glinice sa 94,5-99% imaju veliku proporciju stakla u granicama zrna, koja
mora biti pazljivo kontrol1sane grade da hi pruzila potrebno ponasanje
zgusnjavanja i konacne osobine. Staklo granica zrnac.a je obicno aluminosilikat
koji sadrii dodatne akside, kao sto je CaO iii MgO. Mikrostrukture u glinicama
gdje se staklo koristi kao po moe pri zgusnjavanju, pokazuje jedl1u jednolicnu
distribuciju luistala glinice koji su potpuno razdvojeni stakloill, U drugim.
glinicama koje se zare do viso.kih temperatura maze doCi do rekristatizacije kako
bi se stvorila mCQupovezana mreza. U ovim matcrij<Jlima pore se abieno c.vrsto
zatvaraju na granici izmcdu glinice i stnlda. Iako 5e ove gliuicc DC mogu koristiti
u pdmjenama koje zahtijevaju stabHnost nn veoma visokim tcmneraj'urama, one
se mogu za u elektricnim primjenarna. faze koje Sll
prisutne ovise od grade, temperature zarenja i mjere hladenja.
Dogan i Heuer (1990) okarakterisali 3U mi..krostrukture jedne scrije
keramika ad 96% glinice koje sadrie 2+3% mase SiO" 0,4+ 1,4% mase MgO,
0,06+ 1,5% mase eao i 0,05+0,25% mase NazO, Uneeno je da je lakoca
kristalizacije snazno ovisila 0 omjem IvIgO prema CaO u fazi meduzmastog
stakla. Uoceno je da mehanicke osobinc kod kcramike glinlce koja sadr±i staklo
ovise 0 koeficijentu terrnulnog sirenja stak18 i mjere kristallzacije (Powell-
Dogan, 1991; Knapp i Cawley, 1991). Posebno, promjena yalumena koja je
pOVez.8na sa llsa\'unjcm staklenih osobina leod stakla u granicama Zilla izgleda cIa
uvodi mikrocijcp2njc ?:ito l1illanjllje cvrstocu "101118.
Prisustvo stakla u gnmic3ma zrna nije pogubno, Na prilnjer, met<1Ezh:JDjc..
nekog SllpstTata je cesto neophodno da bi 5C omogu6il0 iii spajanjc i
obezbjedila provodljiva povrsina, Postupci 1<ao sto Sll Ifnli,'nc,nn,,,,w postupnk
(Kohl, 1967), iIi kolanje debeJog sloja (Harris i Lali, 1991)
medudjelovanje u toku zarcrlJa izmedu cestica 111'2h3
mcduzrnastog stakla. SWm 2.6. prikazuje
debelog
se 113
1 predstojeceg
raz"iOj u l\oJu
NOV! MATERUAL]
SLABO ZARENI SLOJ PRET JERANO
ZARENI ZARENI
Slika 2.6. Sematski prilmz zareuja debelog sloja na povrsini jednog supstnlta
glinice
Pasta debelog sloja, koja je jedna smjcsa zeljenih metal a ili provodnika i
smrvljene kalcinirane supstance taljenog stakla, se nanos! na zeljeni region iIi
substrat. U toku zarenja rnetalne cestice se stapaju da bi stvorile stazu za
sprovoaenje, dok se staklene cestice stapaju i pocinju rastapati refrakternije
staklo u keramickorn supstrahL Rezultat je veza sa odabranirn osobinama.
U toku zarenja 8tak10 oblikuje mehanicku vezu izmedu supstrata 1
metalnog sloja, ako se sistem pretjerano zari staklo se u potpunosti izbacuje iz
metala sto rewllira jednom slabom vezom,
Glinicom sa 80+94,5 % AbO, su korisne kao elektricni izolatori iIi
mehanicke komponente za niske temperature. Izolatori i mehanicke komponente
se zare na <1500°C i mogu patiti od viskoznog protoka stakia na uvjetno niskim
teI?peraturama. Aka se koriste ciste glinice kaje su ne istoaksijalne, fluidna
pnroda stakla u toku obrade moze dozvoliti njihovo ponovno usmjeravaoje sto
dovodi do anizotropskih struktura zma i osobina,
88
KERAMIKE
2.5. Keramika oil glinice
avo je keramika proizvedena od aluminij oks ida (glinice) koja sadrzi
AhO} cak i do 99,99%,
Koriste se razlicite tchnologije za izradu keramickih proizvoua, a najcesce
koristene su tehnologija presovanje, jedno i dvostrana i iZDstaticna tchnologija,
te izvlacenje i lijevanje. Odabir tchnologije ovisi 0 zeljenom oblikll i kvalitetu
proizvoda. Presovani zeleni dijelovi Sil dovoljno jaki da se magu obradivati
strojevima dok se ne postigne konacni oblik i priblizne dimenzije,
Najvaznija operacija u proizvodnji keramickih dijclova JC sinterovanje
visokom temperaturom, Keramika sc sinteruje na temperaturi od J 873-! 973 K te
se postize fina polikristalna struktura,
Zahvaljujuci takvoj visoko-Cistoj i proizvodnoj tehnologiji, keramike imf\ju
odlicna mehanicka, elektricna, termalna i kemijska svojstva. Keramicki
proizvodi koji se dobiju na ovaj naCin imaju dimenzionalna odstupanja od 2%,
kao sto je definisano standardima JUS B,D7,030 iIi DIN 40680, Neophodno je
uloziti napare da tolerancije kad dizajna ostanu unutar dozvoljenih graruca.
Najbolji se efekti postizu dogovorom izmedu proizvodaca i potrosaca.
Ukoliko su zahtjevi u pogledu dimenzionalne preciznosti keramickih
proizvoda zahtjevniji, ani se mogu ispuniti (zadovoljiti) narednom masinskom
obrado111 .(mljevenjem, brLlsenjem i poliranjem), koja dovodi do dimenzionalne
tacnosti ekvivalente onoj kocl metalnih dijelova.
Obradam dijamatskim oructem i pastama za poliranje izvodi S8 taka da se
postize visoko kvalitetna povrsinska obrada:
Tvrdoca pavrsine
zarena povrsina
mljevena i brusena povrsina
polinma povrsina
Ra =OA-l,6pm
Ra = 004 - 0,8 pm
Ra
h estetskih razloga i odrzavanja kerarnickih proizvoda, iZ'lOc1i sc
pocaklivanje sinterovanih dijelova. Ova se treba izbjegavati l::od malih
tolerancija, ostrih uglova i nepravilnih oblika.
NOVI MATERLJAU
Ako jc potrebno proizvesLi komplikovani oblik, on se stvara od nekoliko
jcdllosiavnih elcmcnata spojenih razlicitim tehnikama pecaccnja, U ovisnosti ad
lIslova fada dijela koji sc izraduje.
Sklopovi kcr8111ikn-keramika iIi metal-kcramika se:
-" za l1iza opterecenja i temperature
mehanickim povczivanjem -- za veea opterecenja i temperature
metalizovanjcll1 - gdje .ie potrebno postici vakmnsku gustocu kod
visokog 118pOna i temperatura.
Karaktcristike keramike 00 glinicc ovisc. 0 kvaliteti i saddaju glinice te,
telmo\oskoj proceduri pripremc, sinlerovanja i izradc.
U Dvisnosti od raunih llslova, izraduiu se keramike l"(]zlicitih svojstava.
]\iajrJl<lcajnija svojstv,1 kcramike BU sljcdcca:'
cleklroizolaciona svojst\'<l
kemijska svojstva
mchnlli(:ka svojstva
tcrm,ilna svojstva.
izolll!:ifma svojstva
Zbog svojc kemijske nnalizc i struklure nakon sinterovunju, kcramilm je
dob;lr c!ektricni izolator cak i 11<1 visokim tcmperaturam,-L
Proizvodi oeI ave karamike imaju visoko volumensku otpornost i visoku
dijaiektricnu cvrs10Cll na izmjen]jivoj frekvcnciji i napol1u, nizak nlktor
clljalckficnog gubitka i kapaciteta (svojstvo sistema provodnika dH
oIllogucava pohranjiv<llljc elektricne kao i nisku dijalekticnu konstantu.
svojstva
. U (l koJicini JU
2
0 j , kenllnika je otporna na kemijska i korozioll<J
d.lclnV,lllJd, Cak i pod raznim tcrmanlnim i mchanickil11 djclovanjem, otporna jc
Wi organske kiselinc, niske aikalne raswpine, rastvorene
soli itd.
KERAMIKE
svojstva
primjena keramike potice od njenih odlicnih
rnehanickih svoJstava. Visoka tvrdoca i ot13ornost prema habanju, mOGul
e!asticnosti, kon:lpresivna cvrstoca i evrstoca snvijanja omogu6avaju primjenu
keramlckih dijelova tamo gdje dolazi do visokih mchanickih pritisaka.
Takva jedna visoka cvrstoca kcramike odrzava se na visokim
tempcraturama, sto dovodi do toga da moze eta bude ocllie,na zamjena za vecinu
Inera];)) stakala, plaslike, itd.
svojstva
K_cnl1llika je dobar provodnil( toplote U Hsporedbi sa porcclanom, .'3tak10111 i
dmgom kcrarnikom i u pogJcdu tog svojstva uije daleko iza me,tala. Polje
pril11jene usljcd njene provodljivosti i toplole i lenlpGr8[11fC ovisi 0 kolicini
AhO], obliku, itd. Ova kcrarnlka zadr:hlva svoja mchanicka svojstva 118
maksirmdnim radnim tcmpC1'8turama, visim nego loa metalc, te je veoms
pOsLojana II oksidirajuGim atmosferama i visokom vakllmu ..
Zbog t8k:-\'lh elekt.ricnib i tcnnalnih svojst;]Va, keramika 1c podesY\a
metallZlL1rJjC.
ovih ne .. porolonih keramika) takoder postoje porozne keramjl\c
proizvedene oel korunda., cija jc poroznost od J 5-2S?I() a gustocn oel L4 - 3g./(.:m··
Ovai fI1ateriial stabilan no. visokim temperaturarna (njegova radna temperatura
je ler/} K) i' pogo dan je Z3 izradu [Josuda za simerovanje keramike, elemenal.a za
Ejcvanje mel";lla i stalda
o
podupiraca peb (grijalica), itd.
Geigle-dna jc,; da jc keramika veoma p0stojan materijaI u te.skim
TZlci111fn nslovlIna, sto cini njcnu upotrebu -veoma ekollomicnom.
PO.sto se keramike mogu u raznim Hll {;emo
pobrojati saTno neke proizvodc:
za i7.viacenje zicc j tekstilnog konc<l, prstenovi i vodillce
oruue za poti.skivauje kroz matri(;(c (l(alllpe)
clementi pumpe i opremc:
c1ClTknti za iS1Jsivanje 1] indLlS1:riji J?ap!rn
lTletaJizirarlCi kerml1ika i sklopovl lllf:wl-kcrnrnikn
za i slieno
mlaznice za piescarenjc_ rasprsivan.1e i zavarivanje
clektricni i t'ernl,lil1i iZ(ljatDri
labon.lJorijska purno6n:i uprerna
. ,,. 1 t -.',. 1 nlijd'mje i lY",<I' f""e"·'.I<e Kc.r81 op ZI C, sJJun<.l ( ' c ___ \ __
9]
NOV! MATERIlALl
2.5.5. Oruue za potisicivanje kroz matrice
Visoko abrazivni utjecaj mase koja se potiskuje stvara znacajne probleme
proizvodaCima opeke zbog velikog habanja aruda I cesti usporavanja
proizvodnje sto izaziva poteskoce za odrZavanje trazenih
dimenzija koje su definisane standardima. Povecavanjem
debljine zida i dimenzija proizvoda jedan veliki procenat mase
koja se potiskuje nepovratno se gubi, SiD izaziva veee potrebe u
energiji za procese susenja i zarenja.
RjeSenje ovog problema trazilo se n izradi elemenata koji se habajn od
metala, tvrdih metala obradenih kromom iIi od tvrdog metala. Dijelovi od
moze uporediti
jettiniji.
tvrdnih metal a obradenih kromolll nisil dall optimalne rczultate,
a dijclovi od tvrdog metala nisu imali uspjeha U SifOj
komercijalnoj upotrebi zbog njihove visoke cijene. Optimalni
dizajll, kojeg je ENKER razvio u posIjedlljih 25 godina, je
izrada elemenata od visoko kvalitetne oksidne keramike, koji se
sa tvrdim metalom u pogledu zivotnog vijeka ali je znacajno
ovih oruda je jos uvijek nenadmasena u svijetu, a nasi dizajneri
iskustvom svakodnevno pruzaju P01l10C proizvodaCima opeke u
detalja, te IJovecavanju produktivllosti i kvalitete.
2.5.6. Elementi pumpi i opreme
U proizvodnji i odrzavanju abrazivnih srednjih prenosnih
pnmpi u kemijskoj industriji, najvazniji je zadatak ostvariti
efektivno pecacenje kako bi se omogucio pouzdaniji protok.
Zbog korozije i brzog habanja elemonata metainog. grafitnog
iIi plasticnog pecacenja, pumpe se cesto moraju zaustavljati
zbog zamjene ovih elemenata. Pojavom elemenata za
ad 99.70/0 AhO) ovi problemi leod pumpi su uspjesno eliminisuni.
Velrka abrazivna i koroziona otpornost keramickih elemcnata za pecacenje
om?guCila je njihovu upotrebu kocl kruznih pumpi i pumpi sa pokretnim klipom,
samtarne opreme, itd.
92
Prstenovi za pecacen.Jc se prave cd keramike od 99.7% Ab03 1.1
razliCitim oblicima i veliGi.nama, srednjeg precllilm do 150 mm, U
ovisnosti 0 dizajnu j snazi pllll1pe.
Nakan sinterovanja, oni se obrac1uju sa dijamantskim OrULlem i
pastama za polirallje tako da je kvalitet pecatne povrsine nakon
poliranja Ra=O,2-0,8
KERAMIKE
Pecatni patroni na vratilu (radilici) pumpe osiguravaju dobra
pecacenje i otpornost prema habanju i kemijskom djelovanju. lJ
OViS11oSti 0 parametrima pumpe, na primjer, precnika vratila (radilicc),
patroni se mogu proizvesti sa razlicitirn precnicima, duz,inama j
oblicimu.
Pokretni klipovi koji se prave Del keramike od 95 99,7(j'o Ab03
pronasli su vcliku primjenu lead pUIllpi sa pokretnim klipom u
kemijskoj industriji. Proizvode se u nekoliko oblika i savrseno
izvrsavaju svoju funkdju II toku desetina hiljada radnih sali zbog vel ike
tvrdoce, cvrstoce i abrazivllc otpOHlOsti keramike.
U ovisnosti 0 snazi, pritisku i kapacitelu pumpe, pokretni klipovi
mogu imati precnik i do 125 mm i razlicite duzine.
Povrsina clindricnog pecacenja Sf poEm svc
dok sc ne dobije zavrsna obrada povrsine od Ra=O.2-U.6

Elernenti opremc, obicno sanitamc opreme
(pecetne plocicc), koji su izlozcni lu-ozinwm i kemijskum cljeh_wanju,
prave se ad keramika od 99.7%.' AbO;!. Proizvocle se sa poprilicno
visokom dimezionalnom prcciznoscLl i gldikocc povrsinc; oel

Ovi elementi se koriste za rcgu!aciju prot.oka ili mijdanje tc
regulaciju nekoliko raz!icitih sredstav3 u na pnmJcr, hladne-
tople vode i kolicine smjese, rastopine kiseJine i njenc k_olicinc, ild.
2.5.7. Elementi za isusivanje u m;cm:SLrl.l
U sllradnji sa proizvoaacim<l pap ira i ccluloze dizujninlii 51110 tcstimli
raz!icite oplate (previake) nacinjene ad AbO:; keramikc, kao su:
1. Oplata ispod zicc koja oblikujc:
plocu
podupirace
podloge za isusivanje
vlsinc usisne kutijc-
ravne nsisllc kutijc-
2. Opiate iSfJod Ijepcnke
3. Opiate placastih i konicnih Cistilicn
NOV! MATERlJALl
4. Patroni za pecaccnje pump! i prsteno-vi
Kerami6ke opiate od AhO] otpornc su n<1 habanje
kcrnijsko djelovanjc i zadrzavaju ravninu radne povrslne j
kOT1sUmtno ostre rnbovc dugo vremena.
Postavljanjem ovih oplata postiic se jcdnolicn2l ISLlsna
papima ploha, <l izbjegava se ponovno ispiranje i Llzduzne
pruge (1rake) na p;lpiru.
Frikcija (trenje'j se takoucr srnanjuje (11=0.05), Ie je s1.Gga
potrebna manja pogonska snaga (sib) masine; je
povecali hrzinu i produz,iti z,ivotni vijek ziee. Opl'ilte prave
od veoma preciznih segmcnata (do ± O,02mm) ko.1i su pogodni za razlicitc
telmike postavljanja (montaze):
za dire-kino postavljanje n<1 radnu piocu: oblik segmcnata ovisi 0 obIiku
. podupiraca. a dobije se jaka i veza Ie odgovaraj-uca rnvllina racIne
povrsinc,
- za postavljallje n<1 plasticl1u traku: segmenti se povczuju taka cla stvaraju
podlogll, a mogu(;c je izvrsiti zmnjcnu iIi izvoditi dodcltne obrade clok
masina r'<ldi jedl10stavnim skidHl1jcm podloge set podupiraca ispod ±icc"
r,H:li:1C povrsinc opIate o\"isi (} \Tst.i papira; llakon
fino!!, mljevcnja je Ra=O.8 ).!Ju, a nakon poJiranja jc f{a=:O)-O,2 Visoka
kvali'tc'lC! radnc povrsine se takodcr dobijc odgovarajucom s1.rukf.urom malerijala.
Vcca gustOC;iJ na primjero boljc popunjavanje po1'a mnterijala kristalirna
razliciu: veli6ine, a dobije se holji kvalitel povrsine kcramickc oplaic od Ah03_
Primjena kcramickc za masine u papirnoj industriji takocler
sm,llljujc troskove odrzavanja, povecava kapr!Citet masina, poboljsava k-valitd
pap ira i omoguCr:lVCl proizvodnju.
CiJindri. cijcvi., ltd. koji sc prayc:. od od C)7(/(_,
siroku pnl'n.lcnu H dcktronici i cJckrrolclmici :Lbog svojih izuzetnit.l
mchanicl<:ih osobjna, izr)lacij:;kih osobina na tc-rnpCr;-ltliranw. ierrn;llnc
provodljiyosti) Ylsokc dijalckticnc (vr:=,l\)(;C vi';ukhn
]Hlpn\\(.- ITl
rr :;.;
ern
KERAMIKE
dijclovi su 6vr5to zalemljeni na metalne elemente stvarajuci jeclan visoki valcum
(lO-llPa/s). Ovi dijelovi se koriste u proizvodnji polu-provodnika, prekidaca
vakuma, optoelektronickih komponenti, vakumskih cijevi, itd.
2.5.9. KeramiCke cijevi
Pod teskilTI radnim llslovima postrojenja sa stetnim utjecajem visokih
temperatura, kemikalija i plinova sto dovodi do
topljenja raznih metala, nuzno je koristiti clemente
koji ce dovesti do korektnog 1 neprckidnog
funkcionisaI\ja postrojenja. Iz ovih razloga korisle
se k_eramicke cijevi, koji udovoljavaju cak
radnirn llslovima.
Pravirno i otvorene cijevi i cijevi zntvorene sa jedne Sln:mc, kao i one
ohicne sa dvijc) cetiri iIi vise ruP;], sa uzduznim rcbrima j zlijcbovima, raziicitim
poprecnim oblicima, razlicitim precnicima do 50 mill i duzinama do 2300 111m,
2.S.HI. Eiciitrii'lli i tcrmallii izol.atori
Visoko-naponska inc1l1S1rijsica poslIojenja koriste izolatoTe od 9S
C
;{i AhO]
kcramike koji 18pOljavaj1..1 elektricni otpor od 20kV/rnm. Pored izoiatora, uva
keramika se takoder koristi za elemente koji im8,ju dobru term::llnu provodtjivost,
obicno 11 sistemimrt za visokc temperature koji se snadbijevaju elektricnom
energijom.
Isti ma1.erijal se koristi za proizvodl1jU otpornika koji se posti1vljaju u
visako-naponskim postrojenjima. Zbog svojih rndwnfckih
svojstava cak i na visokim tcmpcr;:;.tl1fillTta, ova keramika
se najces6e 'koristi 7a izolatore u elcktricnoj inchstriji,
lzolatorc peCi (grijalica) kod razliCitih sistclxla
izolatore svijecica koc1 S11;tcn1a paJjenja matara, itd.
Laboratorijski lone! Z::l \opl.icnje koji Sll n:lpravljeni od keramlkc
sadrz,i razliCire smjese i Srrl.lkLlre rnanifestuje visoku
prell),] cak nn -Vi;1O_kim
l.cmpcn:ll.urama, \,/ cEk:a i hna SIJ:1.IktJ,'.":'<l 11Ti<-1
manjeg, oil I pn-J pr';;:.l1l;;i
te omogucava topl,icnje i taljenje (k2,ljcnje) raznih organsk.ih
materi,p-l U
NUV! MATER!1ALI
Tolemncije u veliCini su prema DIN 40680. Izradujemo standardne lonce za
topljenje u serijskoj proizvodnji, a specificni oblici i veheine su takoder dostupne
prema zahtjevima kupaca.
2.5.12. Keramjcka oplata, sljunak za mjesanje i mljevenje
Keramicke opiate ad 95% Al203 pronalaze siroku primjenu u kemijskoj
industriji, razdvajanju rude, kuharstvu, itd. zbog svojih odlicnih mchanickih,
kemijskih i termalnih svojstava .. Ova keramika se koristi za presvlacenje cijevi,
lukova i poprecnih clemenata u prenosnim vodovima za
abrazivna i izgrizajuca sredstva, itd. Uopsteno ovi elementi su
jedan metar dugi sa dijametrom sve do 300mm; napravljeni su
od celika, bezrdaju6eg oelika, plastike, itd. Debljina opiate
moze da varira od 10 do 20 mm, U ovisnosti 0 radnim uslovima
i mjeslu gdje se postavlja.
Pored ovih elemenata, mi takoder presvlacimo centrifugalne razdvajace,
koji mogu da budu u potpunosti keramicki, kao i cjevaste naprave, ventilatore,
lopaticc (ostrice), razne zlijebove (lijevke) i druge sliene elemente koji Sll
podlozni velikom habanju i visokim temperaturama :1, primjenjuju se u
mlinovima u papirnoj industriji, rudnicima, postrojenjima za crijep (opeku), itd.
Po presvlacenju nekog mlina sa keramickom oplato1l1, njegov zivotni vijek
se produzava vise od 5 godina; koristcnjem keramickog sljullk.a eliminise se
kontaminacija materijala koji se melje celikom (us\jed upotrebe celicnog
sljunka). Tako se tezina mEna smanjujc a povecava njegov kapacitet.
96
KERAMIKE
2.6. MEHANICKE OSOBINE - UOPSTE
Keramika pokazuje siroku raznovrsnost mchanickih ponasanJ::l. Vrste
mehanickih osobina koje su vazne za strllkturalnu upotrebll su: elasticnOSl, 10m i
plasticnost. Procesima koji kontrolisu reakcije pod datim opterecenjem tc
karakteristikama i stunjima okoline rukovodi mikwstruktura materijala i
interatomsko vezivanje.
Odredene studije ekspcrimentalnog ponasanja koriste se kroz narcdna
poglavlja, a tema je ograniCiti uvodenje teoretskog rada na onaj dio koji je
jJotreban da se objasne, iii postave u kontekst, ekspcrimentalnQ zapazanja.
Kombinacije elasticnih kOIlstanti koje Sll karakteristicne za polikristalnu
keramiku, dvofaznu keramiku i poroznll keramiku se i porede so.
eksperimentalnim zapazanjima. Uopsteno, elasticne osobine keramike se veoma
dobra opisuju preko razmatranja fizike interatomskog vezlv:mja i rnehanike
mikrostl1lkturalnog medudjelovanja, iako jednostavna specifikacija moduia
poroznih materijala nije l11ognca.
Osobine lama opisane su u sljedccim pogla\'ljirna sa naglaskom na
djelovanje mikrostrukture na iniciranje pukolinc i olpornusti kma, te na potrebu
za odgovarajucom karakterizacijom pukotina kako bi sc objasnile UOCene jacinc
lorna.
Opee je poznato da metalnc lcgure imaju zna6ajan iznos plasticne
defonnacije kod zatezanja. Nasuprot, keramike se lome bcz prcthoune llocljive
defonnacije. U sVOjstVLl primjera nn slici 2. 7. prikazan je kataktcristit::an rczultat
za jednoaksijalno opterecenje gustog, polikristalnog AhO].
a
Stika 2,I.l"droJa klW; U lu:::ra:mki krivOif:l n:tpUE - defonxmcijJ:' kGj;:; jAlku.1.ijC
linra,llo t:Lasticno
NOVI tviATERIJALI
Na sI.2.7. 10m uzorka javlja se u elasticnom podrucju. Ovaj krti prelom
karaktcristican je za keramiku i stak10. lednako vazna karakteristika ilustrirana je
razlikom izmedu dijclova slike 2.7. a i b.
Dio (a) ilustrira prekid cvrstoce pri ispitivanju zatezanjem (280 MPa), a dio
(b) jc isto io za test sabijanja. Ovdje je specijalno dramatican primjer cinjenica da
je keramika relativno sIaha na zatezanjc, a relativno jaka na sabijanje. U istom
poglavlju bit ce razradcni mjen1i odnosi za stabilne i nestabilne pukotine u
okviru raVl10teze energijc, a ani su popra6eni analognim odnosima razradenim u
jednom okviru za pritisak. Ovi drugi pomenuti odnosi koriste se za razmatranje
iniciranja pukotine u raz1i6ti111 keramickim mikrostrukturama. Varijacije u
otpornosti loma uporeduju se sa modelima mikrostrukturalnog medudjelovanja
tokom sirenja pukotine.
Raspravlja se i 0 utjecaju okoline na neuravnotezeno sirenje pukotine te se
razmal.raju posljecJice po neuspjch koji ovisi od vremena. Cjelokupni okvir za
10m veoma dobra opisuje sve uocene osobine lorna u kerall1ici. Medutim, okvir
se hazira na mehanici i ostvaruje dosta manju povezanost sa kvantitativnim
detaljima kad procesa prekidanja veze koji su odgavonli za 10m, nego sa
mikrostrukturalnim detaljima. Keramike SU, naravno, klasicni 101111jivi materijali,
i iz ovog razloga pri bilo kakvoj diskusiji njihovih mehanickih osobina mora se
velikim dije]om posvetiti paznja osobini lomljivosti.
Keramikc se mogu p1asticno defon11isati te se u pogJavlju 5 razmatraju
11S10V1 pod kojim se l..lOCaVa plasticnost kao i mehanizmi koji je stvaraju. Prvo se
ra7.!11atm plasticnost do koje dolazi usljed jednostavnog klizenja dislokacije.
Klizcnje jc dominantni mehanizam deformisanja u keramici poput alkalij
halidnih soli, koje se uglavnom mogu plasticno defonnisati do velikih istezanja,
cal:( i ua sobnoj tempera{uri.
Ovo jc popraceno defonnisanjem na visokim temperaturama, gdje pored
klizenja, plasticno istezanje maze biti izazvano difuzijom, sklizavanjem granica
zma i llspinjanjem dislokacije. Potom se razmatraju specificna mi1aostrukturalna
djC'lovanja i djclovanja okruzenja na puzanje kcramike 11a visokoj temperaturi.
Specifibni atomskl i mikrostrukturalni mehanizmi odgovorni za ponasanje
puzanja sc prcdstuvljaju 1<ako bi se primjenili u studijama
]JuZtlllja, a Tnudeli koji su razvijeni cia bi se apisaIo puzanje su mnogo viSe
zaoknpljen1 aLomskim c1ctaljima nego ani za 10m. Puzanje je TI1nogo vaznije u
kcrarnici Z,hf)g njcne viso1(otemperaturne primjene.
Uloga difuzionog mehanizma u puzanju keramike je nego
kod mctala. JCT je difuzija mnogo kompJebmija kod keral111kc. Zahtjev za
naboja i r(1z1icita difllZivDost kationa i aniona doprinose ovoj
kompiek.'_,nosti< -
Pored pOLTIenurlll mcharuckih osobina koje ce 11 narednim poglnvUima biti
deialjno razradeni bitno je porncnU1.i osobinu '!1.ennickog soka'!, koja je uzrok
korislenja l<cramike kod visokih temperatura kombinovano sa njihovom
KERAMIKE
inherentnom krt056u. Ovo se moze definirati kao lorn (djelimican iii potpun)
kao rezultat promjene temperature - obicno iznenadnog hladenja.
Za procjenu mehanizma termickog 50ka postoje dva fundamentalna
termicka svojstva:
a) terrnicko sirenje
b) termicka provodi vost.
Prvo, naponsko ostecenje moze nastati formiranjem pritiska uslijed
unifannnog termickog sirenja.
Drugo, prornjen<l temperature proizvodi privremeni temperaturni gradijent
u materijalu sa prate6im unutmujim naponom.
n
lCl'! :iiYIfJ
l;if"'! !1:'.fX.--r;- a
-

II Tz))Tt IE
S!ilm 2.8. Tcrmicl-;:i soli. Imo rczuHat ogranic,ellja jednolike term,icJw {'.kSP:HlZi.ie
Slika 2.8. predstavlja jednostranu iiustraciju prvog slucaja. To .Ie
ekvivalentno sa dopustenim slobodnim sirenjcm i nalmacinom mcbanickom
kompresijom siplee na pocetnu duzinu.
Calc i bez vanjskog ograniccnja tennicki sok se moze javiti zbog
temperaturnih gradijenata kaa rezultat konacne ten11icke provodnosti, Slilm 2.9.
ilustrira kako je brzo hladenje povrsine zida visoke temperature praceno
povrsinskim zatezuCim naponom.
NUV 1 MA'l'ERIJALI
(ftdtif,·!Jk)
tlilpO!1sld
proF!. kod
terp.
T l' P
e Wf"{Ji't'{/t, _ prof'll
(prOPt \ mkvtl
1 \ t kalftllfl
/ .;;O'.)1'.'IJII Z
piJvr£!r8ko

izvor !ma
Slika 2.9. Termicki sok kao rezultat tcmperatul"nog gradijcnta nastalog kod konacnog
termickog provodcnja. Brzo hladenjc proizvodi povrSinskl zatezni napon
100
I
I
I
I
!
I
KERAMIKE
2.7. LOM
2.7.1. Lorn na atomskom nivou
Da bi razmotrili lorn na atomskom nivou potrcbna nam je funkcija
separacije sile Fapll (1'), za jednu atomsku vezu. Ova funkc.ija je data na slid
2.10. Maze se vidjeti da pastoji laiticna primjcnjena sila, Fe, iznad koje
interatornska veza ne maze stabilno podnijeti povecano sirenje.
()
LL
li::
m
(f)

__0
rc
_I .... .. .J.L ___ ..l-._ .•• ...•. _)
0.5 1.0 1.5
separacija, rlro
2.0
Slika 2.10. Kdvulja Fappi(r) sto odgoTara jerlnom ionskom kl'uiom tijclu, n. Fc::::::li'(r
c
}.
Scpal'acljri l"c je prosirenje iznati kojeg veZI1 llC moze vEe stabiirw podnijdi
primijenjenu silu, i dobzi do htna
Kod kriticne separacije fc se nestnbilllOSt tj. sirenje pri
maksimalnoj sib.
Tabela 2.10. daje uocene vrijedllosti cvrsto6e za ncIce kcramike:
tipicna Cv[stoca loma jednog keramickog materijala je oko 400 MPa, dok jc
tipicni Yonng·ov modul oko 200 GPa.
Uocena istezallja kod loma za keramiku su reda 0,2 %, oCiglcdnD dosla
manja od onih koja su potrebl1fl da izazo\'u hamogenu separaciju interatomskih
veza preko ravni lorna. Stoga, neki mehanizam za kOilcentracijH istezul1ja (i
pritiska) mora djelovati kako bi se stvorili tluzni u vjeti Z8 prekid vezc, i tako
rnulcroskopski 10m, na stvarnim materijalinla.
10)
NOV] MF:fERIJALI
T b I a ca2.10. Vri,irdnosti snnge otpornosti loma i tVl'doce keramike
;' >;, ...•••....•
I···· Cvrstocl! .. Qtp1rllQSIn¥ . ····l'vtd<ica.
•. ' ...........•......••.•..........•.
I
(MFa)
. .
•• ..Jom{Jm-3);.··
.•·••
StakJa:
Soda-vapno 140 8 0,75
Stopljeni silicij:
volumen
90 8 0,75
vlakna
1000 8 0,75
PoIikristaH:
Al£Ql
488 39 3,9
)1.=11,1111 400 36 3.3

302 54 4,6
MgO
275 10 1,8
Y
2
0
3
300 13 1,5
SiC 600 39 4,1
Si;;N
4
520 65 4,4

I
Ca-PS2
800 500 10
Y-TP2
I
2200 125 5
B:JTiO"
124 10 U
h.eramika:
I
Pirokeramika 300 60 2,5
1\1ako1'
170 51 1,8
Cvrstoce Sll one koje su uocene kod uglacanih sipki iIi diskova, vrijednosti
tvrcloce i o1pora lama sli one koje su uocene za potpunu zasicenost bilo kojih
mikrostrukturalnih efekata otvrdnjavanja. I,.., - velie ina zma.
. Inglis (1913).ie pokazao da je napon, Citip na vrhu jedne elipticke rupe 11
Jednol11 krutom lijelu koje je pod priliskom (slika 2.11.) dobiven preko.
gdje je Ga prirnjcnjcni nap(H1, koji je jednolican na velikim udaUenostima
ad rupe, 2c jc dllzinZl glavl1c osc elipse, a 2b je duzina ose.
102
KERAMIKE
U kCfa1111ckinl
materijalima pukotine
imaju dimenzije od
c"= 1 O).lffi, sa otvorima ou
lako da se dahiju
koncentracije ad priblizno
1000.
Slika 2.11. Scmatsld prikaz poJja napona olw cliptlckog
otvora u krutom tijelu jednoosnog nnpana
Lorn se
sekvencijalni
interatomskih
vidi kao
prebd
veza, sa
naponima istez;mja blizu
vrha pukOline kO.1<1 Sf:
priblizavaju onim koja su neophodna za nestabilnost.
2.7.2. Energija ravnoteze u iomu
2.7.2.1. Nestabilna uravnotc:lcnost: Griffith-ova J'''''''"fl''''
Iako Inglis-ova analiza daje jedan mehanizam za lorn, preko koncentracije
napona na vezu vrha pukotine, annJiza ne dopusta
Sli1m 2.12. Scmat.c;ki jednog
krutog tijela koji saddi pnkotinu
karakteristicne dimcnzije c pod
jednoli.rnim naponom velie inc (\"a
da se izvedu bilo kakvi me-hanizmi, posta je napon
koji je razvijen mjerna invadjanta
vrijednost): vdike i male pukotine ist.og odnosa
polozaja (c/b) imaju isti napon no. vrhu pukotine, j
stoga bi se ocekivalo. da popuste pod lstim
primijenjenim naponom.
Veza izmedu velicine pul;;:.otine I cvrstoce
uzorka, i pocetaka mehanizama 10m a nacinio jc
Griffith (1920).
Prema Griffith-u kriticni uslav za 10m uzorka
koji una pukotinu je rnanifestacija
ravnoteze encrgije. Prva polovina ravrtoLt';z,e
energUe bila je energija povrsine koja je l1vedena n
sistem preko prekinutih veza 11a povrsini pnkmine.
Kod nekog uzorka koji ima pukotinu dirncnzije c
usljed jednolicnog primijcnjenog n;:q,onu :;jjka
2.12, doprinos energije povrsine Us, moze Sc
kao:
::;: 2yA
103
l\lUV11VlAlb.KlJALl
'Y - visak energije po jedinicnoj povrsini koji je povezan sa stvaranjem
jedne uravnotezene povrsine kmtog tijela u datom okmzenju.
Druga polovina ravnoteze energije ukljucuje promjenu II mehanickoj
potencijalnoj energiji sistema usljed prisustva pukotinc. Mehanicka potencijalna
energija sistema je data preko UM=U
E
• W,
UE - cnergija istezanja u krutom tije71u
W - izvrsen fad
Koristenjem Inglis analize, Griffith je dokazao da se za neko krulO tijelo
koje je pod jednolicnim primijenjenim napOnOll1 Gal mchanicka potencijaina
energija moze pisati lean:
\If - bezdimenzionalni koeficijent
E - Y Dung-av modul
povrsina pukotine A
SJika 2.13. Kriva mehanickog potcncijab Ui\h potencij,alu Us i uknpl:log
poic-ncijaia UT za neko w:l.pukio hurD tijelo pod naponorn, kao sto jc prikil:.amo Ull slid
2.12.
lvlaksin1uill kod UT predstavlja tacku nestabilnc uravnotezenosti za jec1no
kruto Hjelo koje sadrZi pukotinLl povrsine An. -
]04
.•.~
KERAMlKE
2.7.2.2, Stabilna ravnoteia: Roesler-ov zakOll
Nisu sve geometrije lorna nestabilne, neke Sll stabilnc, neke SLl neutralne, a
neke mijenjaju svoju stabilnost kao funkcija duzine pukotine. Najjednostavniji
primjer stabilnc geometrije je konicna pukotina, uzrokovana lokalllirn
opterecenjem tupog kontakta na lomljivu povrsinu, koja je prikazana na slici
2.14., zajedno sa llekim drugim stabilnirn gcometrijama.
.... 6. DCB
1
2d
c]
01
p
p
b,j dj
SIika 2.14. StabUm.' geonwtr.ije loma: n.) pomjcn::mje, h.) urc:z Hi t:uijek; c.) greda sa dvn
prepusta, d.) kHnnsta
Roesler (1956) je pokaLHo ua sistemi lorna nwgu biti stabilni< talco sto je
ispitao ove pukotine, koje se ponekad nazivaju Hertz'tan kGlllCne pukotinc po
njihovom prollQiazacll (Hertz, 1882). Roesler je u o ( ~ i : J cb sc nlehmilcka
potencijalna energija nekog sistema lorna moze izraziii kao proizvod gl.lsto{;e
energije istez-aqja i volumena. U slucaju jcdnolikog napona gw;toca encrgije
istezanja ne oVlsi 0 velicini pukotine.
NOVT MATEEIJALT
Roesler je upotrijebio jednostavne ll1jerne zakone, da bi dokazao da za
konicnu pukotinu pod opterecenjell1 P, gustoca energije istezanja ne ovisi 0
duzini pukotine,
p2
U
- c]
M - -4-
cE
P/e
2
-" karakterlsticni pritisak
X - hczdimcnzionalni koeficijent
a
I
I
I
povrsina pukotine A
SJil,:n 2.15, Kriyulja meJ!aniclwg potencijaJa U'h povfsinslwg pott_ndjala U,1 ukupuog
pokncijala U
T
Ztl jedno napuJdo kruto tijdo pod prHiskom, za primjer (4 -5) h.
[vIinimum l! U
T
prHlstavlja tackl1 stahilnc rnvnofcze za In-uto fijeJn !wjc sadrzi pukotinv
poyrsine A"
Neki primjcri ncutralnih geometrija loma dati Stl na slici 2,15,
106
KERAMIKE
M
M
c-
PI:::]
DeB
2d
SLAB
DT
Slilm 2_16. Ncntrnlne gcometrijc lorna; Gupla torzij;r (DT), grcda sa konstantrdm
momcntom i hc"krajo3: ploca
Nestabilne geoll1etrije lama okarakterisane su jednolicnim naponom ili
fiksnim opterecenjima, stabilne geometrije su okarakterisane lokaliziranim
optcrcccnjima iIi fiksnim uslovima pomjeranja, a neuh-alne geometrije Sl1
okarakterisane duzinama pukotina koje su velike II usporedbi sa svim
dimenzijama sistema iIi fiksnim uslovima momenta,
2.7.2.3. u polju rwpmm koji
Mnogi slLlc3jevi loma keramike utvrduju se preko polja nejednolicnog
napona, napukline se iniciraju, potom stabiliziraju u poljima napona koji orad a,
Specificni primjeri ukljucuju polja DJf<mn oka uklopa koji se sire i raspadaju leaD
(r<3)(Swain, 1981), poija napona oka tackastih kontakatR na povrsinama (r-
2
)
(Lawn i S\vain, 1975), polja napona u povrsinama sa zamjenjenim ionima iIi
i07
NOV] MATElUJAU
usadenim ion om ({I) (Tandon i Green, 1990), i polja uapoua u povrsinama koja
su termalno patresena (1-r') (Lawn i Marshall, 1977).
Utvrdivanje ponasanja pukatina pod takvim okolnostima je vazno kod
keramike, jer rezultirajuca duzina pukotine utvrd'uje cvrstocll uzorka.
Najjednostavniji primjer polja napona koje se raspada je anD koje se
predstavlja preko:
)
r"b
=0 b
gdje je (Jb - vrsni napon u r=O, a b je mjem duzine u kojoj napon doseze
nulu.
Ponasanje
(A)
CRACKS,cO
(0)

a
(G)
(E)
DT
UNLOAD
IF)
/3
SlilUl2.17. Sematski dijagrami mikrosiH.l.kiura.lnih mdumizam;;t sposobnih za inid:nmje
stabilnih pulwtina II keramid. (A) Ukl.op koji se siri, a proiziIazi it prumjcne diIntacijske
faze (sirenja, rustezanja) ili nizeg koefkijcnta termalne ekspanzlje (hbacnjc matcrijalH)
(ll) Transformacija Lctragonahw monoklinskc !J jednom ZrOz materijaJu (pri
hlatknju iii pod priiiskom)
(C) Kocficijcnt Hi modul llnizotwpske cksIHlhZije (uMierijala pod promjcnom
priUsl,:a iii temperature). Sir-elice intiidraju sllljerOV(; vcceg kocfil':ijenta term aim!
ekspam:ije Hi manjeg moduhl.
(D) SintcrDvanje poro:lne matrk€ oko g,,;;ceg oklopa
(E) Te.nnalni udal'
108
KERAMllZE
(F) Pogre.sHo zdruzivanje u istezanju, modulu iii kod1cijcl:lltl tcrmalne ckspanzije na
zajednickoj granici izmedu tnuke opnc (mma) i supsirata (podloge)
(G) OstvuriY3nje urcza prelw ostrih cestica
Brzi padovi temperatura neke keramike dovode do rastez1jivih polja koja
se raspadaju na povrSini uzorka, kako se povrsina a ccntar se steze (sIika 4
- 8E). Takvi termalni udari mogu dovesti do iniciranja stabilnih pukotinQ ako je
pad temperature dovoljno velik (np1'. u ohlailenom .1>,.120
3
iIi stalclu) (Hasselman,
1970; Fairbanks et ai, 1984). Padovi temperature ad neke kriticne
vrijednosti nece dovesti do iniciranja pukotina, posto vrsni napol1 nece doscci
vrijednost. Stoga se ocekuje da cvrstoca uzorak3 koji su tennatno uzdrmani
ostanu nepromjenjivi za padove temperatura ispod odredene vrijednosti.
400
....
« JOO
'0
o
f- 2DQ
(j)
'"
> 100
'0
0
1
o 200 400 oDO 800 1000
pad temeperatUI'B °C
Slilm 1.18., Cvrstoca uzoraka AhO) koji Sll. bili pod (C:lmlillir!,ud1tTCCm, a koji p{)IGw..i.ju
uagIo sm:Hljcnjc il CYl'Sloci pri KritlblOm pauu temperature. pudrui::jc indkira
cVfsioCIl uzoraka koji nisu hili pod termalnlm sukom oJ Hnssdm:w-.a, 1970)
2.7.2.4. Mikrostrukturailli utjecaji na 10m
Dominatni efekt milaostnlkturalnog u toku propagiranja
pukotine je efekt otvrdnjavanja - otpomo.'>t lorna ili tvrdo6a materijala se
povecava iznad nivoa kojeg postavljaju interatomske veze na ravni pukotine.
Mikrostrukturalno meolldjelovnnje lzaZlva OVi1J efckat preko pO!lovnog
distribuiranja fluksa energije od prirnjenjcl10g optercccnja do svih drugih
udubljenja osim vrha pUkotine. U veCini slucajeva ova ponovna distribuimnja
energija su funkcija duzjne puk.otine, sto duvodi do cfekta u kojima otpurnost
luma iii tvrdoca taste sa duzinorn pukoiine, prijc ncgo dusegllc vrijednosl stalnc.
zasicenosti.
Dva ghlvna miL::rostruktun1Ina meCludjelovnJ1ja kojo. dovcide do
otvrdnjavanja 1.1 keramici su spojno premostavaI1je i [aznc
mikrostmkturaina meJuujeluvunja koja se mogu de::;ili u toku 10m,) u nc:kirn
materijalima ukljuClljU odstupanje pukotjlle, savijanje pukotinc ! mikrocijepanje
NOVI MATERIJALJ
(pukotine iniclrane ispred prednjeg dijela glavne pukotine). Potencijal ovih
medudjelovanja kao mehanizma za otvrdnjavanja dao je Green et al. (1989) i
Evans (l990).
2.7.2.5. Otvrdnjavanje preko spojnog premostavanja
Mostovi koji lokaliziraju zrnca u polikristalnim keramikama
Mnoge polikristalne kcramike Sll ojacane proceS111lJ spojnog
premo!;;tavanja iza vr11a pukotine. Takvi mostovi obuzdavaju premjeslanje otvora
pukotinc, prema tome snizavajuCi pritisak u vrhu pukotinc, iii apsorbiraju
encrgiju u toku svoje vlastitc deforrnacije. Mostovi se mogu namjerno ukljuciti u
mikrostrukturu kao u slucaju sastava tkiva (Marchall et a1. 1985) iIi keramike
ojacanc gipkim cesticama (Sigl ct a1. 1986») ill proizaci u tokll
pukotinc leao posljedica lokalne nchomogenosti.
Polikristalnc keramike kao sto jc glinica S11 posebno osjctljive na procese
premostavanja koja lokaliziraju zrnca u toku propagiranja pukotine. U seriji
ckspcrimcnata Knehans i Stcinbrech (1982) Sll propagirali pukotine u uzorcima
glinice i primjctili porast kod otpornosti na lam.
2.50

c 2.00
2.
ro 150
E
-2
UJ
100
0
E
0
Q.
0
50
0
0.2
. ._. _. "i
A!20 :s
0.1 0.6 0.8 .0
duzina pul\Otine, c/d
S!ika 2.19. OtponlO<;t knria !zan funkC'ija sir-cnja pukoIl11e c. :ra H:rnrke AhO:" lw,hl poh,ujc
POHO'C'llCg nff'ziYanjD &, b; ,;c s;;rrrnjio ilfronwst na 10m
Ponovnirn urezivanjem pukotinc iZ<.! vrh<1, i pOllovnim
karaklcristik_a na IOlll_, bili su u mogu6nosli ]Jokazati cia se otpomost lorna vratihl
110
KERAMIKE
na vrijednost dobivenu u duzinama krace pukotine, tako da su efekti
otvrdnjavanja bili usljed procesa iza vrha pukotine. Dva glavna tipa mostova data
su na slici 2.20.
Mostovi so sastoje iIi od lokalno neprekinutih grupa zrnaca, slilm 2.20 a, iIi
frikeionalno medusobno povezanih liea pukotine koja proizilaze iz propagiranja
pukolina paralelnih sa poljem primjenjenog naponn.
-'--'-'------.,

(ill
Slika 2.20, IVIikrngrafovi spnjnih mostoya iza vrnuva pnlwtinc karl AhOJ (Cook, 1990)
(a)Mikrograf prddnutog povrSinskog traga naCinjen propnstanjem svjcHosH
S • povrsinski tragoyi
H - kontinuirarw pukothw U UUl-si makrij2ia
(b) !\-Jikrograf frikcionalno nleGupovcnnlh zrnaea rwCinjcn reflcktinm./rm s\'jetlostl
f ..rrnih
Zirconium keramika se moze otvrdnuti proccslma fazne transformacije
ispred vrlla pukotine) a znacajni napon za prosircnjc ovog podrucja nak:on
prvobitne sugestijc Garvie-a et al. (J 975), koja je l1eSto dctaljnije predstavljenJ
Yla monogntfll Cir-:::cn-a et al. (1989). /\lco S11 cestice tetragona\ne faze
zadrzane odgovnrajucom obradom "lT1:aterijala,
VThu pllkotinc-. mQgn l)okrenuti transfurma; . u srabilnu monoklinsku fazu.
Otvrdnjavanje sc moze posmatrati sa gledista loma intcnziteta napona
(McMecking and Evans) 1982), ill pomo{;ll omjera mchanickc
energije (I'v1an::hZill et al 1983).
iIi
NOV! MATERIJALI
iO 15 20 25
sirina zone, W (1lf1l)
Stika 2.21. Otpornost lama nasuprot sirini zone za Mg - Zr02 matcrijaie predsLHlj1ljuCi
lineal"111 odllo::;

0.061- "If I
l·- I'
- '" Alumina
0.00 I _J
E . 0 5 10
Q
'"
o
E
o
0.
"
o
o 2
sirenje pukotine, (mm)
SIika 2.22. Otpornost loma nasuproi sirenju;w polikrlsiall1i AhO} i Jjelimicno stl1bilLzinH;!
Zr02, pretlsiavijajuCl spo,;obnost procesi! da ojacaju otponw.'ii loma. Potbci
za AhO} su od SW:.ifH! (1986), a za ;:'1'0
2
ad R,:adcy-a et aL (1987)
i 12
KERAMIKE

2.8. PLASTICNOST
2.8.1. Skliz3v3nje n3 atomskom nivou
Kao i lom, plasticnost se postize preko lokalizimnih defekata. Da hi 0\/0
vidjeli razmatramo dozvoljeno istezanje za homogeno srnicanje dviju atomskih
ravni u jed nom kristalu (slika 2.23.)
Slib 2.23. Sematski pTikaz htl.mogcHog SHt.l£::::njg at"".n,,!;i!; raYlll
Pod djelovanjem primjcnjenog napona smlcanja, jcdna cijcla ravan alOma
sklizne preko susjedne ravni. Pri niskim naponimJ atomi se odupiru
kret.anju i proJaze kroz plasticnu defonnaciju. Kako 2,C napoll po\'c6a, atom! se
uspenju na one u susjednim redovima sve dok u jcdnoj dozvoljcnoj tacki ne
postignu jedan nestabilan palataj gdjc moze doci do jednog kretanja ka naprijecl
iii nazad.
cloclatna polu-ravan
I

\ "J\ i /\ ",.":", J
'tv' ) (-sr "f
'-..j \ ..._/ ' / '-._j

2,:;'4.. Sem"l,!;! .. edonl t'lnni. kDji PUk11Ltljl) bk ,lh;,d,ilc !: -;CL ill};, 15
tiis!okadji
j j
NOV! MATERIJALI
Aka se napon poveca iznad dozvoljenog napona atomi ce skliznuti preko
onih u susjednim redovima. Dolazi do Jaganog sklizavanja, posta se jedan red
"skotrlja" prcko drugog. Ako se napon odstrani, dolazi do trajne deformacije.
Slika 2.24. pokazuje kako se jedna lokalizacija - jedna dislokacija _. moze
proizvesti. 0 dislokaciji 5e maze razmatrati kaa 0 jednoj dodatnoj polu-ravni
O1t.oma koja je umetnuta u strukturu, a naponi smicanj8 neophodni za pokretanje
clislokacije su poprilicno mali. Na krajevimu atomskib ravni, daleko od jezgra
dislokacije, atomi Sll nn SVOjiITI pravilnim mjestima u resetci i istezanja reda 60%
su potrebna da se prouzrokuje sklizavanje.
U jczgri disiokacije, vezc su sna2:no istegnute, a atomi S11 blizu nestabilnog
polozaja modela homogenog sklizavanja. Veoma mala dodatna istezanja Sll
potrcbna da se pokrene dodatna na Jijevo. Stoga, jedan mali
mikroskopski nap on se moze primjeniti na jedan uzorak kao cjehnu, izazivaju6i
plasticnu deformaciju preko pokretanja dislokacija u kojim3 se uslovi za
smicanje veza zadovoljavaju loka1no.
2.8.2 KlizcIIje dislokacije II kcramici
2.S.2.1. Inilerent"" OIIPO!"w"st ]lrema klizeIljn
Dominantni mehanizam plasticnosti u metalima je klizenje dislokacije jer
JC inhcrcntnn otpornost kristalnc rcsctke prema kretanju dislokacije Peierls -
Nabarro-ova sila, mala. Ovo je uglavnom usljed cinjenice da je metalno
vezivanje ne usmjerello tako da islu-ivljenja II atomskom rasporedu blizu jezgra
jednc dislokacije koja se krece ne stvara vciike poraste u energiji istezanja kako
se dislokacija pomjera od jcclnog polozaja ravnoteze u resetci do sljede6eg. Ovo
isto, medutim, nije tacno za ve6inu keramika.
Klizcnje dislokacije je tesko, i kaa posljeclica, veCina kcramikc puca prijc
ncgo se plasticno defonnise, bar na sobnoj temperaturi. Razlozi za otpornost
prema klizcnju mogu se razumjeti uglavnom u terminima vezivanja i
kompleksnosti u kerami6kim kristalnim strukturall1cL Atomsko vezivanje veCinc
keramika je kovalcntno, ionsko, Hi smjcsa ovih pomenutih. Na slici 2.25. - a,
klizenjc dislokacije u kovalentnim materijalima je svojstveno (inherentno) tesko
jer razbijanje i savijanje snazllo usmjcrenih veza. Kao posljcdica,
plasticnost pri klizenju u keramici kao sto je dijamallt, SiC, Si
3
N4 .ie uocena samo
na krajnjoj tcmpcraturi naponu. U ionskim materijalima, formiranje
elektrostatickih ncdost8taka proizvodi OtPOfl10St prcma klizenju. Sklizavanje duz
horizol1lalne ravDl ionske struktnre na slic! 2.25. - b, nllosi DeSIo
pOjJut obiljezenih iOlla u registar, t3ko cia je atmoski raspored bllzu jezgra
dislokacijc u n3pol<1 sklizllutOj konfiguracjji u stvari raspored visoke energije.
11.:1
KEI:ZAlvl1KE
Sklizavanje je moguce samo U onim sistemima sklizavanitl Zit kc.\je je
elektrostaticko pravljenje gresaka minimizirano, poput nJVl1i od 4S·onu siici 2,25.
- b.
(0)

(b)
e
/
'Y;',
\i;
smm 2.25. "·malSIc<' Hustrncije u (n) kcr'l.';ill.'ntnlm i (b) i;nsUnt n,;""
(po Ashh;'-ju ! Jmn',<HJ
j
EHUi)
Klizenje dislokacije u keramici rnozc takodcr cla bude LeSke:
kompleksnosti u strukturi kristn18. IV1u.terijal knd kojeg se da :<tr-ukHF'U
kristala ima veoma vaznu ulogu jc (I-AI;>C):; (sarir) II kom ;;e d;':' eye,
S<lmo pri tempermllri iznad 90{PC.
Slika 2.26. - il. pokazuje strukturu Smitoji sc od ril'/rJ] uk
,miona u heksagonalnom rasporcdu slozenih u sckvencu l>B··i\-B.
aluminUul11 kationima koji dvije trecine
U datoj kationa, aluminijski anioni
ali relativni PO!oz,1j rasJloreda sc mijcnja II k.ol1:;el<u!
kJko bi se formiralc tri Gl'vl1i kJ.tiona. Heks21o;onalna JC(lmii'li
korlsti U opisi\!(mju strukturc jc poprili':':l1o i.l ! sc od \1
j lri ravni kationa. Kao i u drukturama koje su \'t':OlT!;.l guc;lu
.NUV 1 MATEKlJAl..l
sklizavanje se najlakse desava na gusto poredanoj ravni - u ovom slucaju baznoj
ravni, a pravac sklizavanja je pravac najrnanjeg sirenja jedinice u stnlkturi. Pri
nemarnom ispitivanju, moglo bi se ocekivati da sklizavanja [lOio 1 npr.
sklizavanje u smjem najgusceg slaganja u ravni aniona (slika 2.26. - aJ.
Medutim posto ravni kationa nisu tako gusto poredane leao ravni aniona,
najrnanje ponavljanje jedinice u strukturi je u stvari mnogo ve6e i primjeeeni
smjer sklizavanja je zarotiran za 30° ad [lOio]. Priroda ave geometrije
sklizavanja navela je Kronberg-a da se jedna dislokacija iviee u a-Ah03
stmkturi treba rastaviti u cetiri cetvrtine djelimicnih dislokacija.
[1120J
t
o gornji sloj oksigena
• donji s!oj oksigena
@ aluminijski Sioj
[1120)
1
(b)
[1120J
I
Stika 2.26. (n) Struktura glinice sa bazrwm ravni koja pokazuje dra sioja
oksigcn.a i sloj alumirdja. izmcJu.
(b) KonOici sklizavanja koji odgovaraju l.Hs!okadji jedne dislohadje u. 4 eetvrtinc parcijillnc
dislokadje.
(c) Kretanje aniona i kllHona u prrom. skHzanwjH
Koraci sklizavanja parcijalnih dislokacija su prikazani na slici 2.26. b.
Slika 2.26. - c, kretanje aniona i kationa u toku prvog koralca parcijalnog
116
KERAMIKE
sklizavanja koje pokazuje da se dvije vrste krecu u razlicitim smjerovima i stoga
zahtijevaju koordinatno kretanjc (Kronberg, 1957).
Klizenje dislokacije je tesko u vecini keramika, ali se ipak uocava, 113.
visokim temperaturama rnnoga pomenuta ogranicenja slabe, te se ogranicena
!colicina klizenja dislo!caeije desava skora kod svih keramika. U nekoj keramici
klizenje je maguee calc i na sobnoj temperatllri. To se odnosi na ionske materijale
sa slrukturom hridne soli, poput alkali halidni soli.
2.8.3. Plasticnost pri visokoj temperatllri
Do sada plasticnost jc razmatrana uglavnom u tenninima klizcnja
dislokacije, glavnog mehanizma U onim keramikama koje odrazavaju plasticni
tolc na niskim temperaturama i tcmperaturama ambijenta.
Na visokim temperaturama, klizenje je takoder vazno, ali plasticnost se
moze desiti preko drugih termalno aktiviranih mehanizarna koji su prcspori cia bi
imali kakve posljedice 11a sabnu temperaturu.
Oni ukljucuju difuziju, dislokacije i sklizavanje granice 2ma. U
ovom dijelu, mehanizmi pomocll kojih se stvara plasticnost pri velikoj
temperaturi se razmatraju u tenninima puzanja visoke temperature.
2.8.4. l'estimnje plizanjem
Plasticnost pri visokoj temperaturi se 'cesto pruucavfi testa
puzanja. U standardnoll1 testu, rastczljivo opterecenje se primjcnjuje na uzorak i
izduzenje jednog dijela duzine mjerila se mjeri 1<:ao funkcija vremena.
SIiiU! 1.26. 'fipicll2. krlvulja pl1:tlwja koja PV'''"''"J'' fazli, 11-sekundanltl faLi.:,
ilI-terd,j"",m i'a::w.
117
NOV I MATERIJALI
C='--_
IdeiJtni test je onaj 11 kojcm oplcrceenje neprestano varira taka da odrazava
u:,lm;e k.ons18ntnog napona posto je popreeno presjeena povrsina uzorka
srnanjena. Osnovni podatak je krivulja istezanja pri puzanju leao funkcija
\TemerIa, Slika 2.26. je sematski prikaz tipicne krivc puzanja.
Kriv3 sadrzi tri s-vojst\·'cne faze. Prva, koja se zove osnOV110 iIi prolazno
pu;;c:anjc, ,it: obicno, aii ne uvijek okarakterisana usporavajueim omjerom puzanja.
koja se zove sd;:imdamo puzanje iIi puzanje nepromjenjivog stanja, je
dio krivuljc u kom je omjer jJuzanja efcktivno 1<:onstanta11. Treea faza,
tcrcl ..jalno pLlzanje, ono u toku kojeg se omjer puzanja ubrzava prijc pucanja

Sa slanovista mikrostruktllrc, tercijarno puzanje se cesta povezuje sa
;-:kll!Tll.l\'tcijom oSlcc:enja kao sto je stvaranje jezgra i rast unutrasnjih i
Dva parame1ra koja najcesce koriste da bi se okarakterisalo
ptiZ,mja je omjer puzanja nepromjcnjivog stanja, iss i vrijeme do
tr
.ledna znacajn3 varijacija od obicnog ponasanja ilustrovanog na slici 2.26.
j(-; (;n:l 1\.oja je data n3 slicl 2.27., gdje su predstavljeni podaci puzanja za
kristal So.Ilra koji je dostigao temperaturu 1000°C (Wachtman i
J\ lc1.x\vcll, ]954).
vrljeme (8)
S1ib, 2.27. f(dvul,ia p"y:- 11.
1
,; za.i' dnostruki krrstn1 safirn kola odTaza\'£l
p{lnasanje
KERAMlKE
Krivulja oblika slova S iii !!sigmoidno!! ponasanje je uocena u mnogll11
keramickim jednokristalima koji sadrie niske pocetne gnstoce dislokacija.
Ubrzavanje kod omjera puzanja u pocetku krivulje je usljed brze multiplikacije
dislokacije.
Jednastrani test napona koji je gore apisan je standardni test puzanja u
metalima. Mea-utim, u keramici, veoma mala testiranja napona se izvodi zbog
problema povezanih sa hvatanjem i obradom uzoraka na masini. Vecin ..
podataka a keramickom puzanju se dobiva preko testiranja sabijanja ili savijanja.
119
NOV! MATERIJALl
2.9. SABIJANJE
Problem kod testiranja sabijanja (slika 2.28.) uzrokovan je trenjem izmeau
kompresionih klipova i llzorka koji treba da primi oblik dlindra, dok se
deformisc.
2030 40
53(MAX)
smicanje radijalno
frikcija
(b)
prsienasto
ideal no
stvarno
10
10
Slilm 2.28. (a) Semalski prihaz st;.'aranja vblika ciHmlra u toku pd saoijauju
lisljcd trenja izmcdu uZDrlm i kliponl
(b) Rezuitati analiza honacH{Jg elementa za nap on!.' lwji Sll!:it razviii u toku dcformadje prj
sabijanjti oko jedne ose kod dlind,i6wg 111.orka MgO
EO
KERA ...MIKE
Trenje se nikad ne maze u potpunosti izbjeCi, a kad je trenje veliko, stanje
pritiska u uzorku maze odstupiti od jednostavnog sabijanja jedne ose. Da bi ovo
ilustrirali posmatrajrno napone koji su se razvili u toku sabijanja deformacije
cilindricnih uzoraka MgO-a , onako kako je to analizirao Birch eL aI., (1976).
Konture napona na smicanje, radijalnc i prstenastc napone u uzorku sa kruto
stegnutim krajevima (UpL veoma visoko trenje) su date na slici 2.28.-b.
Uzorak je defonnisan do jednog, maksimalnog usoyiw,kog napona nil
sabijanjc od 96 MPa, a brojevi do kontura predstavljaju velicine razlicitih
komponenti nnpona u jcdinicama WIPa.
Vrijedno je primjetiti tri karakteristike. Prva, stanje napona .it poprilicno
kompleksno i ne moze se aproksimirati kao sabijanje oko jedne osc. Druga,
plasticna defonnacija mora biti nehomogena posto naponi istczanja znacajno
variraju kroz uzorak. Na primjer, uvcliko smanjeni naponl isLezuuja blizu krajeva
uzorka rezultirajll stvaranjem "mrtv1h zona" lJ kojima se prakticno nc ostvaruje
nikakva defofmacija. Treea, radijalni i prstellflsti naponi blizu centra llzorka .'Ill U
stvari rastezljivi.
Ova cesto dovodi do stvaranja pukotina koje su paralelne osi sabUanja, a
predstavljaju jedan od dominantnih model a nCllspjeha. Ideo se ne ueine napori u
cilju reduciranja trenja u krajevil11a podaci za sabijanje mogu imati ogranicenu
vrijednost.
2.10. Savijanje
Pro.blem na koji se nailazi pri tcstiranju savijanja je povczan sa tim koliko
se znacajni paramctri puzanja mogu izvuci iz osnovnih rezultata testa. Pozivajuci
5e na test savijanja od 4 tacke koji je dai na siici 5 - 8a, podaci testa savijanja se
obicno sastoje od upisa premjestaja tacke optereccnja, Y
L
, kao funlz.cijc vremcna
, t, nakon primjcne opterecenja, P.
Na slici 2.29., vidimo cla llzdLlzni naponi sLlvijar\ja () varir<\ju S8
uclaljenoscu ad neutralne ose na nacille koji ovisc od 11, eksponenta
napona za puzanje. Eksponent napona je sarno jedaH od rnuterijalnih parametara
koji se maze ustanoviti.
Ivietod analizc podataka kog je raz\!io Hcdlenberg et alL, (1971) Se bazira
na dvije osnovne pretpostavke:
ovisnost 0 napunu i vremcnu pri iSlczallju, c, mo;!,e .'Ie razdvojiti u skiadu sa
E(0.t)=J(tP"
] (t) .. prilagodenust puzanja
ncutl',Jna 0:;3 uzorka Se He mijenja Ll toku deformacijc.
NOVI MATERIJALI
p
t
.
TCt.:c:: -.... ' _-- I

1--- 0 ---,
- ",
ia)
Slika 2.29. (a) Gcomctrija testa savijanja od 4 tnckc
(b) Varijadja kQrl Ilzduznih rtupona sa nda!jeuascn od uClltnllnc ose
Problem kod ove analize je da puzanje u kcramici cesta nije simetricno.
Razvijenc su brojne alternativnc seme da bi se izvukli znacajni parametri puzanja
iz testova savijanja u materijalima za koje je paznato da postoje razlike u
puzemju napuna na sabijanja (Talty i Dirks, 1978; Cohrt ct. a1., 1984; Chuang,
1986).
Tako je neki progres napravljen, svaki ad metoda ima svoja vlastita
ogranicenja koja su povezana sa osnovnim pretpostavkam3 koje Cine moguco1l1
w:ku analizll, i svaki zahtijeva opsirnu analiZll. 1z ovil! razloga, .los ni jedan nije u
simkoj upotrebi.
I
'I
I
I
i
I
1
I
I
I
I

I
I
/!
!
[
I
;1
!
I

1
KERAMIKE
5.3.2. Mchanizmi puzanja
mehanizmi puzanja i deformacije pri visokoj temperatm-i u
keramici su sematski predstavljeni na slid 2.30.
-l
T
I
I
!
1
I
/
----->-

"-
\
I
I
1
I

I
I
I
I
" / Db
(h)
L
LL
Slik" 230, Jcdnnstavni mdlanh:mi pU:Z1wja - (11) difuzionL (b) Jdizenje i 1lSI);n:;anje
dlslol{acije
Slika 2.30. ilustruje difuzionc mehanizme u kojima se ist.ezanje stvara
preko difuzionog toka aloma kroz iIi okolo zrnaca nekog polikristalnog
l11Jterijala. JV[chanizam kod koga difuziona staz8 ide Juoz zmca poznat jC kao
NOVI MATERlJALI
Nabarro - Hen-jng-ovo puzanje. Kad dade do difuzije preko granice zmaca
mehanizam se zove Coble-ovo puzanje.
Koji od ova dva mehanizma dominira ovisi od relativnog omjera granice
zrnaca i difuzije resetke, a ani se cesto eksperimentalno razlikuju pomocu razlike
t
;1 sklizavanje
:- /;/v __ \
}
,
\ I , >

\J
t
difuziono
produzavanje
U ovistlosti 0 veliCini zrna (d-' za Nabarro - Herring, d-
3
za Coble).
Vazno je primjetiti da .ie difuziono puzanje inherentno spoJeno sa
proceSOl11 sklizavanja granice zrnu. Ovo mozemo vidjeti razmatranjem
jednostavnog reda hcksagonalnlh znlaca prikazanih na slici 2.31.
Slika 2.31. Red heksagoualnih zruaca koji se dcformiSu prcko difll.znog puzanja i
skIizRv,anja granica zrnaca
Posta se zrnca izduzuju u rastezljivom smjem preko difuzionog taka atoma
prema poprecno iscrtaniul povrSinama, susjedna zmca moraju sklizavati jedan
preko drugog kao sto je prikazano strelicama na slioi. U tom smislu, moglo bi se
reci da sklizavanje prihvata ll1ehanizam za difuziono puzanje.
Takocier je mognce gledati na proces iz druge perspektive tj. da se
istczanjc pri puzanju stvara sklizavanjem graniea zrnaca, a sklizavanje je
prihvaceno ad strane difuziic.
Puzanje se takoder moze stvoriti preko dislokacije i klizenjem.
Mehanizam ovoga tipa predlozio je Weertman (1955) koji je prikazan na shci
2.30.-b. Model se zasniva na klizenjn i nspinjaju dislokacija iviee koje se nalaze
11 jednom izvoru, S. Kako khz1I, disiokacije uailaze na prepreke kao sto 5U
pricvfscene dislokacije, koje se savladavaju uSPlnjunjem na razliCite noni
skliznuca.
124
TEHNICKA KERAMIKA U PRAKSI
m.JELOVI ZASTO KERAlVllKA?
Ma!erijali za obradu:
Alat za rezanje Otpornost na haballjc
Brusno koiovoz Tvrdoca
Mlaznica za pjeskaranje
Dijelovi motora:
Toplotna izolacija u
Temperatllrna postoj,-most
dijelu motora
S jediste ventila
Korozivna otpornost
Turbinski rotor
Sposobnost toplotnc
Gusna turbina
Provodljivosti
Niska specificna masa
Nosac katalizatora
Spec. elekt. svojstva
SvjeCice
A-sonda
Tehnologija:
Dijeiovi za kemijske
aparature
Klizni prsten Koroziona postojanost
Dijclovi arrrwture OtponlOst nn habanjc
Obloge masine za papir
Vodica konca
Izvlakac. zice
Visokotcmpera!unla
tehnika:
Gorionik Tempcraturna postojanosl
Dizna za zavarivanje Koroziona
Izmjenjivac toplote Sposobnost toplotllc
Zastitna cijev provodijivosti
Lonci
Grejni dementi
KERAIVlIKE
MATERUAL
Alurninijum oksid
Silicijum nitrid
Siiicijum karbid
Bor karbie!
Aluminijum oksid
AluminijuIll titanad
Silicijum karbid
Silicijum nitrid
Zirkon ok)jd
J
Alumillijurn oksid
Silicijum oksid
Grafit
Titan diok<;id
Zirkon oksid
Sil1cijum karbid
Silicijllm nitrid
Silidjum karbid
Aluminijulll0ksid
U gljeni materUali
DOl" nitric!
Moiibdcn d'isilieid
l2:j
NOVI MATERIJALI
126
KOMPOZITNI MATERIJALI
3. KOMPOZITNI MATERIJALI
Uvod
Kompozitni materijah podrazumijevaju cvrstu vezu dva iIi vise sastavnih
elemcn<1ta, koji 5U sjedinjeni u makroskopskoj veliCini, bez razaranja, U
nerazdvojivu vezu, u cilju dobivanja boljih mehanickih i dlUgih karakteristika,
nego SlO su to posjeclovali sastavni clementi kompozitnih materijala prije
njihovog sjedinjavanja Carmirano staklo, sofer-sajba, beton i s1.).
OV1 materijali su najstariji slozeni konstruktivni materijali, jer su se cak i u
dalekoj proslosti koristi1i. Stari Egipcani su pravili cigle za gradnju kuca koje su
proizvodili na 11a6in da $U mijesali giinu i slamu od zitarica pa to stavljali u
kalupe i oblikovali te susili i tako dobivali cigle koje Sll koristili. Vidimo da Sll se
ovi materijali koristili prije mnogo godina kao primitivni kompozitni materijali.
Danasnja prinljena ovih l11<ltcrijala.ie na jednom dosta visem niv0Ll, a posebno u
zadnje vrijeme kada se primjena ovih materijala naglo pavecava.
Poznato dn ce se dva iii vise materijala ponasati razliCito i cesta rnnogo
efikasnije nego svaki materijal posebno, te ovaj jednostavan koncept l1udi
koristan nacin razmisljanja a razvoju i primjenama Tek primjcnom
jedinstvenog i multic1isciplinarnog pristupa m3terijalima mozemo shvatiti pun
znacaJ i ogroman potencijal kompozitnih materijala u svim granama tehnickih
nauka.
127
1 MAlbKUALl
3.1. Podjela kompozitnih materijala
Molekularni nivo
Na ovom nivoli razmatranja, koji sacinjavaju sami molekuli i !iii kristaIi
cestica. Svi materijali kompozita se l110gu iZdvojiti jer ne postoje u ovom obliku.
Mikro-struklurni nivo
Na nivau kristala, faza i jedinjenja za kompazitni materijal hi se srnatrao
sarno onaj materijal koji je sastavljen ad dva iii vise razIiCitih kristala,
molekularnih struktura iii faza. Po ovoj definiciji, rneautim, mnogi materijali
tradicionalno klasifikovani kaa monolitni ili hamogeni bi se smatrali
kompozitnim materijalirna. Od svih metalnih materijala sarno jedno[azne legure
kao sto su mesing iii bronza bi bile rnonoliti po ovoj definiciji. Tako bi celik,
visefazna legura ugljenika i zeIjeza bio kornpozitni materijal.
ni vo
Ovaj 11ivo razmatranja, koji ce ovdje biti usvojen se bavi velikim
strukturnim formama odnosno komponentama, npr. matricnim struktural11a,
cesticarna, vlakllima, a 0 kompozitima govori leao 0 sistemu materijala
sastavljenog od razlicitih makrostruktnra.
Tako se pristupom dolazi do obuhvatnije definicije kornpozitnih
materijala. Ova definicija uzima -u Cibzir i oblik samog materijalu, ali i sastuv
sastojaka materijala. Kompozitni rnaterijal je sistern rnaterijala koji se sasloji od
mjesavine iIi kombinacije dva iIi vise sastojaka koji se razlikuju po obliku i liE
sastavu muterijala, a da su oni pritom apsolutno nerastvorivi jedan u drugom.
Cak i ovakvom razmatranju potrebno je Primjenom ove
definicije, mnogim ce se inzenjerima ona ciniti presiroka .leI' obuhvata materijale
o kojima obicno ne Inislimo kao leompozitima. To su punjenc pla.s'Like, beton
impregnirani materijali. 1 pored toga, svi ovi ipak pripadaju konccp'LU
kompozita i bez obzira na opste prihvacen princip, njih treba smatrati
kompozitnim materijalima.
l28
KOl'vflJOZITNI rvlATERlJAIJ
3.1.1. Sastojci kompozitnih materijala
U principu se kompoziti mogu napraviti kao komhinacija bil0 koja dva iii
vise materijala bilo da su to metalni, organski iIi neorganskl mmerljali. Iaka Sll
mogllce kornbinacije materijala prakticno neogral1icem\ sami oblici ad kojih se
materijal sastoji su limitirajuci. Glavni sa.stojci kornpozitnib matcrijaia Sll:
vlakna
ceslice
ploce iii slojevi
ljuskice
popunjivaci i matrice.
djeiici cestlce
\

p!occ ljuslcica
Matrien (nwlrix, eng.) je tijclo sastojka koji slu:'i:i da se
materijal ida InU form ira njegovu vcli6inu i obim.
kompozitnl
NOV] MATERIJALJ
Uvodenjcm odredenih faza U osnovni materijal (matricu) nekom od
efikasnih metoda, s tim cIa tu fazu dodajemo finom disperzijom, dolazi do
poboljsavanja jednog nivoa mchanickih osobina (6vrstoca, iilavost, elastienost i
dr.). 05i111 mehani6kih dolazi i do povecanja fizickih osobina.
Ova vlakna, cestice, ploce, ljuskice i popunjivaci su strukturni elementi
koji odreduju uI1utrasnju struktunl kompozita. Uglavnom, ali ne i uvijek ani se
mogu smatrati "dodavaocima" kompozitnog materijala.
Mazda je najtipicniji kompozitni materijal sastavljen ad strukturnog
clementa okruzenog u matrieu, ali mJ10gi kompoziti ncmaju matfieu j sastavljcni
su ad jednog ili vise sastavnih dijelovn koje Cine elva iii vise raz}icitih materijala.
3.1.1.2. Medufaza i illtrefejs
Zbog toga sto su razliciti stmkl1111li elementi u kompozitu, lZllllJesalll iIi
kombinovani uvijek postoji dodirni rcgion. To mozc biti intrefejs (povrsina koja
fODnira zajednicku gnmicu elemcnata). U drugim slucajcvima dodirni region je
jasno dodana faza nazvana medufaza (intcrphase, eng.) (Shim 3.2.).
lmlup J
-/'""",',-.1 VFG - vlnknaslo grupa
P - povczlljufi rClijrncrni hmac
MFG - matriclla funkcj;lDil!na grupa
Slib 3.2. Prilw7 me(iuf::u:e tl lwmpGf':itu
3.L1.3. RaspodjeJa strukturnih elemenata u 1("'ln]l'ozit!l
Strukturni elementi koji s3cinjavaju kompozitni mogu se
raspodijcliti po kompozitu na dva nacina. t ....,iajcesci oblik pojavljivanja
struktumih clemcnata jc pravilan i ponovljivi model, sa relativno uniformnim
lJkrstanjimCl u materijalu j strukturi, ali i 58 uniformnom rasporcdenoscll po
1:;0
KOMPOZITNI MATERlJAL[
materijalu. Matricno-ccsticni, i nekc vrste matricno-vlaknastih kompozita, II
kojima struktumi clement je ravnomjerno rasporeden po kall1pu, predstavlja
homogeni tip kompozitnog materijala.
Druga mogucnost je promjenjivi model strukturnih e1emenata kojl se ne
ponavljaju ni u formi ni u materijalu. IvIaterijali ovog tip a se nazivaju.
stepcnasti kompoziti (graded, gradient. composites, eng.).
U OYU katcgoriju spadaju lisnati malerijali koji se sastavljeni ad nekoJiko
razlicitih slojeva. Kompoziti obavijeni nitima (filamcn1--njound, eng.) mogu bit!
proizvedeni sa promjcnjivom raspodjelom vlak-ana (sItka 3.3}
A
B
c
D
Slika 3.3. Stepnwsti Iwmpo;dti
Koc1 objc vrsle kod homogenih i kod st.epenastih kOJTI.pozitJ. stmkturni
eiementi (vlakna i ljllskice) 111og11 biti raspnredeni iii H ill
proizvoijnom rasporedu (slika 3A.).
Proizvoijan r,lspored rasporcd
Obdje \T::;ta mdlricnih sistema kompozira iii lri
dimcnzijc d;,\ic nebmjello mnogo moguCih sc mugu
posjedovati veoma razlicitc: mei1anickc) fizicJzc, kcmijske j tcrmicke oEobinc,
Komponovani kompozitni materijali ee u izvjesnoj mjeri naslijediti
osobine sastavnih elemenata, ali konacnu rijec 0 stvarnim osobinama
kompozitnih materijala, ipak ce dati detaljno ispitivanje, koje mora bili
sprovedeno za svaku kombinaciju sastavnih elemenata po pitanju najvaznijih
njegovih osobina. Za tehnicku primjenu, svakako, najvaznija su ispitivanja
termo-mehanickih karakteristika kompozitnih materijala. Ovakva ispitivanja se
vee dugi niz godina sistematski obavljaju sirom svijeta.
3.1.2. Vlaknasto-matricni lwmpoziti
Od svih kompozitnih materijala ovaj vlaknasti tip je probudio najvise
interesovanja medu inzenjerima koji se bave primjenama kompozita u raznim
granama nauke. Sadasnji trend razvoja ovih vrsta kompozita se odvija u smjeru
mijesanja sa keramickirn, metalnim 1 supljim vlaknima, istovremeno
kombinujuci kalupe koji su jaCi, cvrsci i otporniji na visoke temperature.
Prakticno svi sinteticki materijali (plastika, guma, keramika i metal) se
sada ojacavaju sa vlalmima.
Vlakna se biraju tako da je jedno vlakno izabrano zbog njegovih mehanicki
osobina, a drugo zbog sasvirn drugog razloga, npr. toplotne otpornosti. Tako
imamo kornbinaciju od azbestno-metalno-vlaknnstog kompozita za pravljenje
prenosnih kaiseva koji se koriste za prenos tcskih vrelih materija.
3.1.2.1. Fak!ori poboljs"nja perfol'mansi Iwmpozita:
1. Orijentadia
Od svih faktora koji uticu na poboljsanje tehnickih performanSl U
vlalrnastim kompozitnima je najvaznije upravo orijentacija. Orijentacija vlalcana
(polozaj svakog individualIlog vlalma) odreduje mehanicku snagu kompozita 1
smjer u kome ce ta snaga biti najve6a.
Postoje trj tipa orijentacije vlnleana:
132
KOMPOZrINI MATERlJALI
a) jedno- dimenzijonalno ojacanje
b) planamo (dvo-dirnenzionalno) ojatanje
c) tro-dimenzionalno ojacanje
2. Duzirm
Orijentacija vlakana u kalupu moze biti ill sa kontinullniEi
iii sa kratkim vlakllima. lako BU kontinuaLuiJ vlakna mnogo odrcdcnij e
orjentisana nego kratka vlakna, to ne znaci da SL1 DDljil, Kuntinualn<1 vlakna mogu
NOVI MATERIJALI
prenijcti primljeno opterecenje iIi pritisak od tacke djelovanja samog opterecenja
])8 cijelorn duzinom kontinualnom staZOl11 napora.
Kompozitni mnterijali napravljeni od kracih vlak_ana, a da su pri tome
pravilno 1110gb hi imati znacajno \fCell snagu nego ani napravljeni ad
kontinualnih vla]zana. Ovo se po:;:ebno odnosi na "d1akaste" (whiskers, eng.) koji
imaju uniforml1u rastcglji\'u snagu cak do 10,3 GPa.
SV{! vlakna koja sc danas koriste imaju kruini poprecni presjek bilo
da su kontualna iIi kratka; mcciutim, hcksagonalna, pravougaona, poligonaine,
pn,tcnasta i vlakna ostalih nepra-vilnih poprecnih presjeka obccavaju poboljsanje
mehanickih osobina. VeiiCina precnika poprccnoga prcsjeka vlakana veama
variw, Tal\O (:elicni cipovi koji ojacavaju beton se mogu smatrati keto primjer
debclih vlakana; dok neka stdcbsta \'!akna lmaju prccnikc ad 0,01 mm.
LJopsteno gClvorcc,!, sto je manji prccnik vlakna to je veca snaga materijala,
vjerovatno zbog c,injenice cia sc sa smanjenjem precnika eliminisu povrsinskc
pukotinc na vlaknu.
Pored ova tri glavna faktora, postoje i drugi parflmctri koji utiCli na
l\:vaJitetu vlaknasiih To su II prvom redu sastojci, kalup i [aza
\'ezivanja, ali i drugi faktcri.
3.1,2.2. Podjeia I<c'mpc,zil
L vialrn,a U organsl(oj lllatrici - vctlna organskih mntcrijala
kao sto su gume i pJastikc maIn specificJ1l1 mas1.1. pa se stoga koriste ta11]O
gdje su pot1'ebnc male mase materijala.
2. viakna U organslcoj matrici "-llloguca su kombinovanja
oVllkvog kcnnpozita oJ<lcana sa staklenim vlaknima. Komercijalno
najrasprostranjeniji je E-glass (tabela 3.1). za razliJ{u od njcga prozorska stakla
imajll j 5(Y% manju moe rastegljivosti.
U ovoj gmpi postoje .los i smolasti kalupi, To su policsterske smole, koje
se najvisc koriste. U sirovom to su matcrijali koji Sll teski, sviieilih boia,
providnl, a koji ll10gu bili kruli i si.iviiljivi, .. .'.,
Pored njih vaine i cpoksi smolc (epoxy resins), ali njihova visoka cijcna
u.c;]oy!j,rviJ da kori_c;tc snmo u ihlcijarna lcil11ologije. Oni imaju
oc1licnu 11;] vnell] j malo :-:knpljell1je tokorn vulkanizirauja (oko YX)).
OJ(]canja od mctalnih u kompozitima sa pJasticnim masama, Cine
mchanicku cvrstocu milJ"!:Tijala ali ponckacl i provodljivost topiote i
dd-;:tricitcta. kTatkih, nasumicnih rnctalnih vlakallf! u cpoksi smale
KOMPOZITNI MATERlJALI
stvara sistem koji po svojim termo-mehanickim osobinama daleko nadmasuje
kompozite materijale ojacane sa staklenim vlaknima. Medutim, postoje i
odredeni limitirajuCi faktori kao sto su ponasanje materijala pri visokim
temperaturama, i razlika izmedu tcrrnickog sirenja samog metalnog
vlakna i plasticnog kalupa,
3. Ncorganska vlakna n neorganskoj matrici - jedan od glavnih razloga
za kombinovanjc neorganskih vlakana u neorganskim matricama je postizanje
visokih temperatura, nedostiinih sa organskim matcrijalom. Materijal koji
najvise obecava u ovoj grupi je metal ojacan sa aluminijumskim lldlaCicama
u

Dlacicc imaju izvanrednu rastegljivost, npL, srebreni kalup sa aluminijskim
dlacicama pri temperaturi ad 760°C ima rastegljivu snagu od 3!O MPa sto je
znatno veee nego za Cisto srebro, i duplo vise nego sa disperzijom ocvrsceno
'rebra 538°C.
Keramickc dlaCice Sli veoma interesantne za istrazivanja S obzirom da se
one plasticno ne defon11isu i da imaju veliki modul elastiCnosti.
Jedan metod proizvodnje dlaCica se bazira n3 kontroliranoj hidrolizi
aluminijum-klorida preIeo aluminijskog jezgra u fluidizovanom sloju.
Aluminijum-klorid, koji se pripremi prelazeci preko topljenog aluminijima) se
sprovodi u komoru fluidizovanog sloja zajedno sa SO, N" S02, Rezultat je
formiranje ve1ikog broja tip ova dlaCica koje sadde znacajne krhotine, posebno
kada nastaju najczgru aLoma aluminijuma.
4. Organska vlakna u neorganskoj matrid - Lagana grafitna vlakna se
takoder korrste da poprave otpornost keramike na tenni6ki sok. Kako je grafit
jedan ad najbolji visoko-temperaturskih materijala, on cini idealno poboljsnnje
za vatrostalne keramicke materijale. I ako grafIcka vlakna nonnnlno oksidisu na
vazduhu pri temperaturi iznad 427°C, integrisuci ih u keramicku matricu oni su
zasticeni. Visoka temperatuma otpomos! vlakana grafita je iwzetak od pravila za
orgauska vlalma. Neka nova plasticna vlakna mogu da izdrze temperatul1l od oko
371°C, ali kako vecina neorganskjh materijala za kalupe zahtijevaju temperature
cla!eko iznad ovih, dalji razvoj debljih vlakanaje ogranicen,
135
NOVI MATERlJALI
3.1.3. Ljuskasti kompoziti
Postoje mnoge primjene kompozita koje zahtijevaju dvodimenzionalne
elemente, odn. ljuske. Ove rayne forme mogu biti mnogo blize nego
ostali obliei. Slijcpljene u kalupu, i postavljcne paralelno u ravni, ljuskice
o111ob:tUcnju da takav kompozitni rnaterijaI ima jednake osobine u svim ravnima.
Dok ani nude malo strllkturalne snage upravno na [avan, njihova prcklapanje II
tom pravcu predstavlja efikasnu barijeru za proc1iranje fluida u blup. Nije lako
kontrolirati pravac ljuskica u kompozitu ili praviti ljuskice po zelji, jer SelmD
ogranicen braj materijala je na raspolaganju.
Ljuskasti kornpoziti su vjcrojatno najrnanje poznati kompozitni materijali.
Sposobnost ljuskica da ojacaju smolaste materijale je prvi put dokazana
sezdesetih godina ovog vijeka.
Sam kompozit se sastoji od Ijuskica koje se drze zajedno HZ
pomoe interiaze iii sjec1injenc u kalupu. Ljuskice mogu biti gusto pakovane da bi
obezbijedile velika ojacavanje materijala za dati poprecni presjek, one prirodna
formirajll serije barijera za prolaz tecnosti i pare, a takoder u velikoj mjeri
mogucnost mehanickog ostccenja prodiranjem.
I
I
I
I
sm::a 3.5. Razlika vblmastog i ljuskastog lwm.po:t.lia
Dole je sa Ijuskicmna od neprovodnih materijala, kao Sto su sw·!do iii
liskun, magnec dobiti dabar clektricni izolator iii dobru otpomosi na toplotu.
Primjer ovih VIsta maicrijab moze se nae! kad auto baja, l;a tako dHHHHHJO;'ct
136
KOMl'OZITNl MATERIJALI
ljuskice omogueuju dekorativne efekte bojenja kola sa razli6itim stepenima
providnosti.
3.1 .3.L RazlHta iZIueou ljuskica i vlnkam.l
U slrukturnirn primjcnama lju.';kice nude nekoliko prcdnosti llJ.d vlaknima,
kako rcaIne, tako i speklliativne. N a primjcr, dok su ljuskice paralelne,
kompoziti mogu ol11oguciti unifonnc rnehanicke osubinc II ravni Ijuske. Iako Se
osobine koje su priblizne izotropnirn mOf,l1l dobiti U kompozitima sa
kontinualnim vlaknima, za to su neophodne specijalllc telmike proizvodnje kao
s10 sn navijanje nili.
Ljuskasti kompoziti mogu biti spakovani tHl'lOgO gusce i sa manjc praznina
nego vlaknasti. U porcacnju sa vlaknima, Ijuskice su relativno jeftine za
proizvodnju i so. njima se moze raspolagati u veeim kolicinama. 1 aka je rciativ.tlo
lako ukljuciti u sustav kompozita dobivanje pamlcinc je znatno teze
(sl. 3.5.).
3.1.3.2, lVl2[[:rIJ3n !juskastlh k,,,npozit.a
Broj marerijaia koji 5e koristi za !juskaste JC ogranic:en. VeCina
metalnih ljuskica su pravljena ad aluminija i srehra. Drugi vazni materijah za
Ijuske su liskun j staklo. Vecina IjwJ\.ica se korlstili sa organskirn ili
neorganskim vezivima iii matrican1D. sve dok maicrija] kemijsku, mehani6ku
i proizvodnu kompatibilnost sa Ijuskic3.rna.
1. Staldasti lj"skasli lcC""'DO:dti
Plastika ojacana sa staklastim ljuskama pot tee iz cctrdesetib godina ovog
vijcka. Iz prvih istrazivanja se vicii cIa mali tan.ki f11mo'll iii Ijuskice stak1<:l nude
znacajnu tcorijsku prednost nad konvcncionainim stakleninl vlaimima. Neke oel
osobinu su:
a) Visokj modul savijanja (jer su ljuskice slobodne da se savijaju sarno u
jcdnoj rnvni).
b) ·Mehanicke osohinc u ravni Ijuskicc
c) Vet.':a snagajer se Ijuskice mogu pakovati sa vecom gustinom
d) Ivlanja propustljivost vlage, tecnosti i pare Llslijed lavirintnc strukturc
e) Veca provodnicka snaga i otpornost na t.Op]OtlL
NOVI MA'fERUALI
2. Liskuuski ljuskasti kompoziti
Ovi kompoziti su i l1<\jrasprostranjeniji kompozit.i. Iako manje
raznovrsni nego staklasta vlakna 11 primjenama kod strukturnih i panlO -
ncpropustljivih materijula, oni su mnogo korisniji tamo gdje je potrebnija
komhinacija diclektickih osobina i dabre toplotne otpOTI1Osti, Kao prirodni taka j
vjcStacki ijuskasti materijali se nalazc u izuzetno velikoll1 broju oblika i veliCina.
3. Metaluo - Ijuslmsti kompoziti
Sama ideja da se metali koriste u Ijuskastoj forrni je veoma privlacna zbog
specijalnih osobina kojima metali mogu doprinijeti samom kompozitu. Npr.,
mctalnc ljuske mogu hili koristene u matrici, poboljsale otpornost na koroziju,
pojacaie termicku i elektricnu pravodnost kompozitu, iii da ostvarile specijalne
vizualne ili dekorativne cfekte. lVletalne su u pocetku bile uglavnom ad
aluminijuma j, srebra. Najveci zastoj u razvoju sireg spcktra metal nih Ijuskica je
nastao zbog poteskoca prilikOI11 prolzvodnje. Na6i dobra ljuske za ojacavanje
kompozila je bio problem. Novi ljuskasti materijal. aluminijum-di-borid (AlB2),
je llspjesno proizveden. AIB2 ijuske napravljene od aluminijumskog rastvora su
tanki, savitljive sa gustinom od (2,9 g/cm3) sto predstavlja jednu
trcc:inu gustine c,elika, all ima krutost veell od celika, dobru oksidacionu
otpornost do i dobru tcrmicku otpornost do 1380 °C. Ljuske precnika od
10 mm 5U proizvedellc za odnos sirina-debljina U odnosu 500: 1.
KOMPOZITNI MATERlJALI
3.1.4. Kcrmcti
Kermeti predstavljaju mjesavinu keramike i metala koja omogueava da se
kombinuju osobine i koristi prednosti prisutnih karakteristika oba elementa.
Npr., keramika ne mijcnja svoje osobinc na visokim temperaturama, ali joj
nedostaje savitljivosti, Taka ce kombinacija keramickih cestica u metalnoj
matrici rezuhirati u vidu kompozita koji ima rastegljivost nego sama
keramika ujedno sa dobrom otpomosGu na visoke temperature (sl. 3.6.).
SUka 3.6. Prik<l7, tHer-meta
Postoji vise tiPOV3 kermeta:
L Kermet sa hazom oIzsida
cestica kojaje
otporlla 11il ValrLl
Kocl ovih kermeta je moguce da oba elemcnta i keramika i uletal mogu biti
1 cestice i matrice. Ovi kermcti siroko primjenjivani za materijaie koji sijeku
velikom hrzinom, ali i veoma primijenjivi u termotehnki. Tako se primjene
ogledaju u iglama Zfl kontrolu protok<'! ( npr., hrom-aluminijumske zbog
otpornosti na kvasivost i termicku provodnost), mehani6ki pecati (niski
koeficijent lrcnja plus OtP01110St 11a abraziju), i gasno-turbinski drzaCi pramenova
(oipornost na eroziju oeI plnmcna).
Postoje t"ri glavne fumilije Jeermet;} sa hazom karbida: volframov karbicl,
111'011'; k:arbid i titanijum karbid.
13S 139
NOV! MATERlJAL!
a) Volfram karbid, koristi se leaD materijal za sjecenje. Ima veliku snagu
kompresije, tvrdocu i otpomost na abraziju. Primjena ovog kClmita Sli U
kuglicnim lezajevima i djelovima vcntila.
b) Hrom karbidi, su veliki anti-oksidallti, imaju odlicnu otpornost na
koroziju, relativno visoku termicku ekspanziju, maln h'llstinu, i naj llizu tacku
topljenja od 5vih stabilnih karbida. Koriste se za ventilske dijelove, ispust.e
goriva pri visokim temperaturama, i rotare pumpi,
c) Titan karbidi, se koriste za visoko-temperaturne primjene, imaju dobra
oksidacionu i dobI'll otpornost na termleki sDk, kaa i visoki modlll
elasticnosti. Koriste se u gasno-tubinskim ispustima, turbinskim lopaticama i
kod zastitnih epruveta za termo-parove.
3. Drug; kenneli
su ani koji se primjenjuju prilikom proizvodnje l1uklemnc
energije, gdje se koriste za tankove za gorivo i kontrolne stapovc. Kako su
temperature reaktora velike mozemo ocekivati vise prirnjena kermeta U ovoj
industriji.
3.1.5. Pmljenl kompoziti
Najprostija forma punjenih kompozita se sas[Oji od kontinualulh tro-
dimenzianalnih strukturalllih Inatrica infiltriranih iIi impregniranih malerijalom
za popunjavanje. ima tro-dimenzionalni oblik, odreden prazninam(1 U
mntrici.
Sarna matrica moze izgledati kaa:
sestaugaona struktura (nalik 11a pcclinje sace)
grupa celija
slucajna II sunderasta 11 mreza otvorenih para.
l.1" vecini pOz.Liatih punjenib kompozita ceiijska struktura matrice je veoma
fina, a funkcija popunjivaca je da zapuni pore iii da obezbjedi prihvatljh,'iju iii
samo-obnovljiviju povrsinu. Talzo dijelovi metalnog praha i otpadaka koji su
nepromocivl, iii legura koje Sll samo-podmazive spadaju U OVll kategoriju. Neki
od novijih punjenih kompozito., me(tutilll, se prave sa cvrstom strukturom koja se
sastoji ad dva isprepletena skeleta razlicitih osobina. Kad dmgih, posebno onill
koji i'maju velike ceiije, glavna svrha ma1rice je da ogranlci popunjivac u
i40
KOMPOZ!TNI MATERlJALI
odredenim i limitiranim zapreminama da bi se laIde kontrolirala akumulacija
napana i deformacije.
3.1,5.1. Tipovi skeleta
Plmjene sestou.gaone strukture i ceHje
Postoje mnoge primjelle, naroCito na visokim tcmperaturamu,
materijal pokazuje bolje karakteristike u nulim sekcijama ncgo u ve60j mast.
Npr., tanak plasticni ablator (zastitna spoljna povrslna) vel ike povrsine imaju
malu mehanicku snagu na visokim temperaturama. Slicno, velika masa
keramickog materijala tezi da ima slabu otpornost na napor proLlzrokovan
velikim temperaturnim razlikama izmedu povrsina. Takav problem moze da se
izbjegne koristenjem materijala u manjirn sekcijarna, tj. ukljllcivanjem
popunjivaca u sestougaol1u ill celijsku strukturu.
a) rnetal·,keramika, kompozitni materijal ko.]i se sastoji od metalne
sestougaone strukture punjene sa kcramikom moze bili od '/clike korisli u
tenno tehnicke primjene.
b) nemetalnc punjeni kompoziti za visoko··
tcmperaturne primjene rnogu biLi naprayljcnl i sa nl.:meialnirn matricama,
kao sto SLl pupil' iIi vosak. Ove rnatrice tokom procesa upotrebe izgore,
ostavljajuci pritom keramicke dijelove uzanirn supljinama.
c) rnetali-nenH:talnc stnddure, principijelna prcdnust ovi11 lwmpozita koji
se pune sa nemetalnom stmkturorn jc znacajno poboljsalljc mehaniCkih
osobina. Silikonskc gume se dobivaju sa ogranicavanjem materijaia u
samim ceiijamu, gdje je moguce odriavati njihovu strukturu.
sfHHlcri i pore
Danas se vecina punjenih kompozita sasluji od matricc fonnirane u
slucajnoj mrezi otvora i pora. Zu razliku ocl rnatrica kod punjcnlh sestougaollih
struktura, koje Sli projektovane za specific:an obiik, otvorenc matricc II sunderu
iii pori kompozita se formiraju prirodno tokom proccsa. Tipicni materijali koj i Se
koriste za ovo su metnlni prall, keramika, karbidi, pafit] i Fiene.
a) iako su mctalom punjene metalne matrice koristc.n.c da isprave
naslijed:ene mane poroznih kao u gdjc ima
m:.::tHlnog praha, funkcionalI1e sc mogll postil::i namjernim
pravljenjem poroznc mctalne strukture koja se moze puniti sa dwgim
metalom da bi obezbjedila specijalne kao sto je htadenje kroz
pore. 1v1etalom pLll1jeni metalni k.ompoziti stvaraju dobar pri;;tup prohlcmima
14j
NOV] MATERLJALI
koristenja mctaln nn visokim tempcraturama. Ako sc visoko-temperaturni
metal da bucle porozan, bila bi mognee c1a sc impregnira sa metalom
koji ima nizu tacku topljenja, da bi sc obezbjedilc nove karaktcristike, koje
nije moguce dobiti ni leod jcdnog ad ova dva metala odvojeno.
IvIatcrijali za hladenje koji se koristc u npr. ispustima raketnih matora imaju
tijelo od vol1'1'al11<1 sa 80% osnovnc gustine koja je impregni1'ana sa bakrom ili
srcbrol1l j ima dobru otpornost na sobnoj temperaturi, rcl<llivno jn je lako
proizvoditi, a omogucava hlaclenjc, leao i dohru otpornost na tcnnicki sole
Hla(lenjc sc desava zaio sto 5e bakar iii s1'eb1'o koji su ukljuceni
(imprcgninmi) Ll osnovi metaL koji apsorbuju topJotu i isparavaju kada
volfbm clostigne svoju tacku kljucanja. Daljc hladenje o111ogucava sloj pare
na povrsini. Uz visoku tcmpcralurnu provoc1nost, bakar iii srcbro irnaju
prisutnu elasticnost koja pomazc zaustavljanje daljeg prenosenja pukotina
uslijed ten11ickog soka.
b) I\letal - nemetalne stfuh ..ture, specijalnc telmi6ke karakteristike se cesto
lTlogu pripisati poroznoj metalnoj strukturi, te njenim impregniranjem sa
nemelalnim fluidnim rnazivo111 iii sa t1uidnom s111010111 koja vremenom
ocvrscava II cvrstu masu. Tnko sc jedan oel najuspjesnijih kompozita sastoji
od cclicne osnove na koju je sinterovanjem (proces vezivanja metulnih
ccstica presovan.Jcm iIi zagrijavanjem), dodata bronza (89Cu-llSn)
irnprcgnirana sa mjesavinom tetrafluoretilcna i olOV::1. Punjenjcm poroznog
metala olastiko111 i'li dnwim matcrijalima o6igleclno doprinosi poboijsanoj
na koroziju, a cl'a prilom cini otpon1ijim na pril1sak.
C) N{:mc.iaJnc strukture - nemefalnc sarna ideja punjenja
nemctalnog matcrijala sa llcmetalnim materijalomje veoma interesantn3, npr.
kompoziti koji sc koristc kao "tolotni stiC' za termicku zastitu svemirskih
vozila ko.1a v'isc pULa ulaze i iziazc iz Zemaljske atmosfcre. Ovi materijali
predstavljaju smole il11prcgnirane u keramicku pjenu. Zr02 pjena se pokazala
bolje nego alumil1ijuJllska, a pjene Sll proizvcdenc sa oko 90%) poroznoscll.
Velicin<l pora i gustina mogu da variraju u raznim granicama.
d) Nemctalne strukture - infiltracijom porol-nog slzcleta kermela U
142
istopljcnl rnetal llekoliko kompozita je proizvcdcno. Ovi se kompozili sasLOjc
od celicnc ll';.:ltricc koja II scbi sadrzi litall-karbid, koji moze hiti proizvedcll i
toplotno irctiran (zbog cclika) i mozc imati dobru otpornost na habanjc (zbog
knrbida). Nekoliko raziicilih l11erala moze biti ukljuceno u j..::ompoziL TabJ
nekc oel mogucc kod toplotno lcgiranih il;
austenitnih cciika.
KOMPOZITNI MATERIJALI
3.1.6. Usnati kompoziti
Lisnati tip kompozita .Ie najstariji ad svih kompozita. On se razliklljc ad
osta1ih tipova zbog samih razmjestaja. K.ako je dimenziono veceg reda, sasvim je
moguee da njegovi sastojci mogu i sami biti kompoziti. Llsnati kompoziti imaju
posebnu privlacnost zato sto, kada su napravljeni ad filmova ill limo va, kao .sto
cesto jesu, lako ih je konstruirati) proizvesti, standarzovati, i kontrolirati nego sto
je slucaj kod drugih tipova kompozita. Mnogi standardni tipovi su razvijeni da bi
pokazali pozeljnu kombinaciju masenih i povrsinskih osobina. Mazda je najveci
domet lisnatog principa pojava "sendvic!1 materijala.
3.1.6.1. Sastav i osobinc
Lisnati iii slojni kompoziti se sastoje od dva iIi vise razliCitih slojeva
spojenih zajedno .. Slojevi koj1 saCinjavaju kompozite se mogu razlikovati 11
materijaiu, obliku ilili orijentaciji. Velik broj mogucih kombinacija cine te§kocu
prilikom generalizacije lisnatih kompozita, ali veeim dijclom osobine ovih
kompozitnih materijala imaju tendcnciju da budu anizotropni, tj. da variraju od
jedne strane lcompozita do druge, i da pritom svaki sloj moze da ima svoju
odvojenu i specificnu funkciju.
Stags, poboljsanje osobina dobivenih iz kombinacije vlakana, cestica iIi
ijuskica u matrici, moze biti koristeno u kombinaciji sa dmgim materijalima
prilikom konstnliranja slojeva u lisnatom kompozitu.
3.1.6.2. Place i se",Ivi"i
Laminami kompoziti se mogu podjcliLi na plocastc i sendvicaste
kompozite.
Plocasti (lisnnti) se definisu lmo kornpozitni materijali koji se sastoje od
dva iIi vise preklopljenih slojeva koji Sll vezani zajedno. Ovi kompozitni
materijali su projektovani da obezbjede neke druge karnkteristikc osim sto jc
pretpost3vljeni odnos snnga-masa, kao sto su npr. zastita od korozijc i oksidacUe
na visokim temperaturama, nesavitljivost, olaksavanje proizvodnje, smanjcnje
cUcne, poboljsanje izgleda, smanJenJe debljine, modifikacija elektrie,nih.
tennickih i drugih osobina, ili sa druge strane, da odgovore na 0
ognmiccnjima veiicine.
'-' kao posebna vrsta plocastih knmpozita, sc sastoji od debele srzi
manjc gustine (k30 sto su sestongaonc strukture ili izmcdu
tankih slojeva relativno vece gustine). Kod njih je
slrukturnih perf011.11rll1si, i pove6anjc odnosa snaga- masa.
NOVI MATERlJALI
3.1.6.3. Laminati
Teorijski postoji onaliko razlicitih tipova laminata koliko postoji
kombinacija dva iii vise materijala. Aka podijelimo sve materijale na rnelale i
nemetalc, a sve nemctale l1a organske i neorganske postoji tacna scst mogucih
kombinacija u kojima je llloguca proizvodnja ovog tipa kompozita. Ova je,
naraV11o, uprosccna podjela, jer jedan iIi vise slojeva mogn i sami biti kompozi1i,
pa tako ave kombinacije mogu postati raznovrsnije i slozenije.
1. Metal - metal
Osnovne funkcl0nalne kategorije ovih kompozila su: dekorativna funkcija
odredivanja specijalnih osobina glavnine mas a kompozita odn. osobin<l koje
nastaju kao rezultat reakcije izmedu povrsine i liea materijala. Na osnovu ovog
razlikujemo dvije glavne klase:
a) Neoblozeni metali, kod ovih materijala lice se formira talco sto se podize
drugi sastojak na supstratu da bi formirao t::mal\: i kOlltinualan film. Jedna oel
vaznih osobina koja se postize kod ovih materijala je dobra otpornost un
koroziju, pri tome se naravno misli na otpornost na korozij Ll u atmosferskim
uslovirna, jer svaka kemijski aklivna okolina zahtjeva mnogu deblji sloj
metala.
b) Oblozeni llletali, lice ovih kompozitnih materijalaje sastavljen od cvrstih i
kQvanih matcrijala. Ovi materijali su prihvatljivi za kemijski aktivnije
okoline. Veliki broj· kombinacija ovih materijala pustoji i to su:
aluminijull10m obiozeni uranijum, bakrom oblozcni volfram, molibdenska
obloga nikla, bakra, aluminijuma, srebra, olova i kalaj 3. J edna od
znacajnijih primjcnu ovog lipa je llovi materijal koji se koristi u gasno-
turbinskim postrojenjima. Ovaj materijal ima 50% (zapreminskih) od
svakog od ovih materijala i to u vidu sloja iii folije debljine 0.03. 0.13, iii 5
111m.
2. Metal - Ur;;,mMU
Ovi kompoziti se dijele na malerijale kod kojih postoji tannk sloj koji
prekriva osnovni materijat, i na one kod kojib jc taj sloj znatno pa taku
zajedno spojeni cine c"v1"sti sloj. los jedna '/r31:<'. ovih ;;u
metalni laminati. Kod njih vinil-metal laminati 90-95% sV1h
ptasticno-metalnih materijala koji se sada koriste.
144
KOMPOZITNI MATERIJALl
3. Meta! - neorganski
Najpoznatiji od Dve grupe materijala je porculanski emajlirani celik iii
bakar, kao i drugi keramikom oblozcni metali. Keramikom oblozcni celici se
koriste kada je polrebno da matcrijal bude izlozen udar-ima, abraziji i termickom
soku na temperaturama do 760°C.
4. Organski - organski
Najocigledniji organsko-organski 111atcrijaii su lijcpljcno piocasto drvG,
plocasti slojevi providne plastike (kao sto .ie akrilik), visoko temperatur,ski
plasticni laminati koji su sacinjeni od smolom impregniranog papini, parnuka ili
trske.
5. Organski - neorganski
U ovu grupu spadaju visoko-temperatumo otporni plasticni laminati sa
azbestnim ili staklenim ojacanjima i stakleno-pbsticLi laminati proizvedeni
impregniranjem materijala koji ojacava kompozit sa termiN::.i vcom.a otpomorn
sll101om, dijeleci malerijal u vise slojeva, pa tretiranjc.m na visokim
temperaturama i pritiscima formirajll gustll i cvrstu maSll sa dab rum LIwhanlckill'i
osobinama.
6. Neorganski - neorganski
?va. grupa materijala nije mnogo zastupljena. Ipak,
matenJal Je onaj koji ukljucuje staklo. Strukturalni stakleno-staklcni plocasti
materijal upotrijebljcn u praksi za opticlca sociva.
NOVI MATERUALI
3.1.7. Postupci koji se koriste za dobijanje Iwmpozita
3.1.7.1. Sinterovanje
Materijali sa jednom komponento111 obi enD se sinteruju na temperaturi koja
iznosi 2/3 od apsolutne tacke topljenja odgovarajuceg metalnog praha, a
materijali razlicitih komponenti koji imaju razliCite tacke topljenja sinterovanje
se vrsi iznad tacke Iopljenja najlakse topljive komponente.
Za sinterovanje se primjenjuju:
elektro peci
silikatne peci
gasne peeL
Kao za'titna atmosfera upotrebljava se: vodnik, azot j propan. Otpreske
razlicitic porozl1osti treba pri punjenju pcb stavljati odvojeno, istovremeno
stavljanje moze izazvati deformacijc.
U procesu sintcrovanje poroznih predmeta od grozdenog praha pri
tempcraturi sinterovanja manjoj od 1200°C iznosi 1-2 %.
3.1.7.2. Impregniranje
Tebnoloski imprcgracija se svodi nn priprcmu otpresnnog pripremka.
Pripremak se sastaji od :lice i dugih vlakana taj pripremak je slozcn
odredenim redosljedom dalje se zagrijava, zagrijavanje maze bitt vakuul11 iIi
incrtna atmosfera, a hladenje se vrsi zajedno s peCi.
Prirodno je daje temperatura topljenja matrice l1i2a ad topljenja na vlaknu.
Cilj impregniranja je dobiti:
bez-porozan mate-rUnl
ravnomjerno rasporectene komponente
postizanje potrcbne orijentacije
da se sacllva polazni oblik i dimenzije v13kna.
Za ovu opcraciju koristi se tcrmicki laborat.orij. Za dobivanje dobrog
kompozita neophDclno je kvasenje vlakana tekucinom, pri tome ugaa kvasenja
mora biti sto manjl, I:1ko je ugao manji onda Sll sile veze veee na faznim
granicama.
KOMPOZITNI MATERIlALI
3.1.7.3. Postupak nanosenja pokrivke
Am1irane materijale moguee jc dobiti nanosenjem na podlosku nekoliku
naizmjenicnih slojeva matrice i podloga je vrsta kalupa. Kalup maze imati dasta
razliCitu konfiguraciju nakan nanosenja redova podloska. Armirani materijal
ponavlja geometrijski oblik podloske. .
U tom slucaju se obezbjeduje anniranje pokrivke sa zadanim osobinama 11a
gotovom proizvodu.
3.1.7.4. Plazmeni postupak
Ovaj postupak je u obliku plazme i dosta je perspektivan. Sastav nanec\ene
pokrivke pomocu dozatora specificne konstante moze se mijcnjati kontinuirano
po debljini nanosenog sloja iIi se pokrivka sastoji od sIojeva razliCitih materijala.
Ovi uredaji iii plazmeni uredaji su stabilni u radn i iednostavni za
posluzivanje. "
Prednosti:
izrazito visoke temperaturne struje plazme omogucavaju top\jeqje i
nanosenje U ohliku pokrivke i bilo kog materijala, bez obzira 0 njegovoj
temperaturi topljenj a.
struja pEna ko.1a fomlira plazmu ne sadr±i kiseonik koji omogucava
s11lanjenje razlaganja nanoscnog materijala. Ovo nanosenje se radi u komori
sa kontroliranam atmosferom.
velika brzina plazme uslovljava vehku brzinu nanosenja cestica to sve
pavecava f"rustocu pokrivke i njeno prijanjanje za osnovu rnaterijala.
struja plazme daje moguenost nanosenja slozenih i vise slojnih pokrivki
pomocu plazmene struje pokrivke se nanose na metale, keramiku, stakl0,
plasticne mase, dIVo i 81.
Nedostatci:
prisutno termicko naprezanje, javlja se u samoj kompoziciji i po djelovallju
struje piazme, mogu nastati pukotine ili prskoline.
147
NOVI MATERlJALI
3.1.7.5. Vruce presovanje
Ovo su kontabilni proeesi sinterovanja i presovanja. ZahvaljujuCi
zagrijavanju proees upuscivanja pri presovanju je vrlo intenzivan.
Nedostatak:
niska prodnktivnost
ogranicenost oblika
dimenzija proizvoda (manja)
dosta slozena oprema.
Ali bez obzira na te nedostatke vru6e presovanje nalazi sve siTu primjenu.
3.1.7.6. Elektroliticki postnpak
Pri koristcnju elektroliticke metode matricki matrica na
u slojevima. Procesi talozenja u slucaju ave metode odvlJaJu se kad msk:h
temperatura, jer to daje mogucnost minimiziranja nezeljenih temperatunuh
efekata. Postoji vise metoda nanosenja pokrivki elektrolitickim postupkom.
Nedostaci ovog postupka sn:
primjenjiv sarno za laka vlakna
leslea i dugacka vlakna ne daju zeljeni efekt.
148
KOMPOZITNI MATERIJALl
3.2. Nacini analize termomehanickih osobina kompozitni
materijala
Fizicke osobine matrice kompozitnog materijala pored toga sto imaju
mnogo utjecaja na naCin i metodu proizvodnje, one odlucuju.ce uslovljavaju tip
primjene tako proizvedenog kompozita. Metode termicke analize se korisle da bi
se odredila temperatura staklaste promjene temperature 'topljenja kristala,
tennicka ekspanzija, tennicka dekompozicija, toplota reakcijc i ostalc termicke
promjene u matrici.
3.2.1. Tcrmo mehanicke osobine
kompozitnih materijala
Postoji vise metoda mjerenja koje se mobJU koristiti za odredivanje
morfologije, entalpije, slobodne entalpije i gustine u matrici kad materijala
organskog porijekla (npc kod polietilena). Osnovne termo-dinamicke osobine
kompoziulog materijala koje se taka mogu izraziti iz ovih mjerenja, na
polietilena, izgledaju kao na slici 3.7.
o 200 600 800 1000
T

emperuTura \'
J:.I9
NOV] MATERIlAL!
3.2.2. Termomehanicke osobine sintetickih neorganskih vlakana
kompozitnih matcrijala
Kada zeEmo da zn31110 faktore koji odlucujuce odreduju sire mogucnosti
primjene kompozitnih materijala u raznim inzenjerskim granama tada morama
znati osobine vlakana od kojih je kompozit sastavljen jer 5ama vlalala u najvecoj
mjeri odreduju stepcn kvalite.ta termo-mehanickih osobina odredcnog kompozita.
Sljedece tabele (tablica 3.1, 3.2, 3.3, 3.4) pokazuju potencijalni kvalitet asobina
vlakana ncorganskog porijekla u razlicitim mutricama. Velika snaga, i cvrstoca
predstav\iaju pocetak definiranja idealnog vlakna za ojacanje kompozitnog
materijala.
Ttl310 II lC a _.
:iobinc \-'lakann raspolo?:ivc u kontinualnoi in sicel\anoj fonni
Proyod- l\Iax. Snaga
TIPVLAKNA Pn:'enik
Ipm]
nost Temp. rasteglJivosti
{kg/m:'] I"C] [MP,,]
Ugljenik
91%-L. 8,4 1700 R27
950()
1
/\,6 1800
I
_ ..
... _--
Od smole

2000 2450
SIHldo, D 2160 771 I 2413
84'6'·--344-:Y--
E 3.8-13 2538
I ..• ,
S 9,6 2464 970 4585
,
Grath, srednji
I
7.11-8,1 1799
**
2827
visoke sn<l.gc I' 1813
, .,--- --- ,,-
I
7,4,7.8
"" 2758
visokog
72-7.4

1
I
2344

1
SiHkuini
35
J
2187
1
1660
I
586J
oksidi
I
Tabela 3.2. vlakarta raspo!ozive u kOfltimw noi formi
TIrVLAKNA
iSO
Prcrnik
1!lml

i
elnstiCllosti
[Gpa]
41
221-234
51.7

72,4
85,5
207-234
,

345-379
I
72,4
Spec.
modul
dastirnnsti
rMm]
2,5
1l.G
2,44
2,9
3,53
12,0
13,8
19,2
I
3.38
KOMPOZITNI MATERlJAL!
Tubela 3.3. Osobine vlakana II sjeckano· formi
Provod· Max. Snaga Madul
Spec.
Prcr.nik mudu!
TIPVLAKNA
[pm]
nost Temp. e1flsticnosti
r!fl;;titnostr
[kg/m'] ["C] [MI'a] [Gpa]
[Mm]
Ugtjcnirni
102-432 7750 427 931-2758 200-207 2,6·2,7
Celik
Tabela 3.4, Osobine vlakana u vlaknrlsfoj formi
Provod· Max. Snaga Madnl
Spec.
Precnik modnl
TIPVLAKNA
hlmj
Jlost Temp. ntstegIjivosii dllst!Crw;;ti
e!asticnosti
[kglm
3
] I"C] [MPa] [Gpa]
rMm]
A!-oksid 8.4 1700 827 41 2,5
Bcrilijum
8,6
I
1800
, , ,
oksid
Bo,. karhid 9 2000 2450 221-234 U,6
Hrorn 2160 771 2413 51,7 2.44
Bakar 3,8-13 2538 846
I
3447 72,4 2,9
Grafit 9.6 2464 970
1
4585 85,5 3,53
GvoZdc 7,8-8,1 1799
** I
2827 207-234 12.0
Nikal 7,4,7,8
1
1813
I
*" 2758 234-255 13,8
smkat lmrbid 7,2-7,4 I 1874
**
2344 345,379 19,2
Silik3! nilrit 35
I
2187
I
1660
3.38
I.
3.2.3. Tipovi termicke analize osobina lwmpozita
Sarna termicka analiza obczbjeauje korisne infonnacije kaje se odnose 11a
sastav i obradivost smola, vlakana ... itd. Postoji puno tehnika za vrsenje termicke
analize, neki od njih S11:
1. Termalna gravimetrijska analiza-TGA (Thermal Gravimetrical Analisis),
2. Diferencijalna termicka analiza,DTA (Differentia! Thermal Ana!isis),
3. Diferencijalna skeniraju6a kalorimctrija-DSC (Differentia! Sc,mning
Calorimetry),
4. Termo-mehanicka analiza-TMA (Thermal Ivlechanical Analisis)
S. Dinamicko- mehanicka analiza-DlvIA (Dynamic Analisis)
6. Analiza savitljivost vlakana,TBA (Torsional Braid Analysis).
Termalna gravimetrijska analiza-TGA (Thermal Gravimetrical Analisis)
posmatra promjene u teznji uzorka u funkciji ael tern,pCfnlure. Iako je njen
osnovni smisao da analizira procese razaranja. Tennalna gravimetrijska analiza-
1<:;1
NOVI MATERIJALI
TGA se takoder se maze koristiti u smislu analize davanja garancija a kvalitetu
volatila, smola, vlakana i neorganskih ostataka u sadrzaju kompozitnog
materijala. Kako raznovrsni cesto degradiraju i isparavaju ua razlicitirn
temperaturama i razliCitinl intenzitetom, strukturne razlike mogu da se ocito.vaju
u TGA tennogramu. Stepen terrnicke degradacije uslijed oksidacije materijala,
odreden na TGA tennogramu, je koristan za procjcnu zivotnog ciklu;;;a smolastih
materij ala.
Diferencijalna skenirajuca kalorimetrija-DSC i diferencijalna termicka
analiza-DTA, se cesto koriste prilikom odrec1ivanja karateristika smola i vlakana
kompozita. I DSC i DTA se bave posmatranjem promjene enlalpije u materijalu
u funkciji temperature (DSC direktna, dok DTA indirektno) i tako obezbjeduju
slicne informacije 0 garancijama kvaliteta u matcrijalu. DTA mjeri
temperatursku razliku CDt) izmedu uzroka epoksi smole i refercntnog materijala;
dok DSC mjeri stepen topIog raspona iii entalpijsku apsorpciju uzroka koji je
l'cleventan U odnosLl na referencll.
DSC i DTA mjere tennicke promjene ito:
1. II fun.kdji vren:tena, ddanj em na istim ternperaturama (izotennski) kako
referenlnog materijala, taka i uzroka;
2. n funkdji temperature, i tako sto se i uzoral( i referenca zagrijavaju istim
stepenom zagrijavanja (dinamickim)
Za potvrdll garancija kvaiiteta kod raznih aplikacija kompozita, DSC i
DTA analize se uobicajeno rade u dinamickorn rezimu sa mjernim uzrokom koji
se nalazi u aluminijskom driacu i praznom drzacu koji se koristi kao referenca.
Dinamicka DSC i DTA analiza mjere temperaturu staklaste promjcne -- Tg i
toplotu reakcije DH smole posmatranog materijala, mada ne obezbjeduju
informacije 0 kemijskom sastavu.
Posmatranjcm dijelova oslubodene toplote u rJ.l1kciji temperature iIi
vremena, mo.bYll se dobiti infonnacijc koje se odnose 11a stepen ocvrscivanja.
DSC i DTA analize se mogu koristiti i za procjenu temperature topljenja T i
procjenu kristalne strul:ture termoplasticnih smola i k.ompozita. Kako je
prosjecna velicina un-oka koja se koristi u DSC analizi sarno 10 mg posebna
pa±nja mora da se posvcti prilikom biranja reprezentativnog uzroka. Viscstruki
eksperimenti sa vise uzroka su prepofucljivi.
152
Krista!lzocija i klnetiko
topljenja (O-CH,-),
vxl 0' (nmjs)
molekulske mose
(5 lijevo no demo)
150000
20000
10000
6000
4000
3000
2000
1100
950
KOlvlPOZITNI MATERIJALI
-I -[ --I---r-i

1 1 I I .. -J
---I
Ii! : ,
----r- I - -1----1 -1"c-l\
I Ii: : : j
I I 1 \ ! I
1_1 __ 1 t- :---1
-1,2 ·_·-:-f------r-----H
I I, I,---.J T i 1_, _ n.l I _I
[Tl i-
T
-' . I
-2Al_ I I I-+jr--
24 18 12 6 0 -6
temperaturna fcziiko /.\T (KJ
SIil(f! 3.8. llustradja t3ziB(c izrm-:uu krisializi!.cionit kinetike
i. kinetike :ill poli{or..sidilcn)
3.2.3,1. Tel'rno-mehanii'ka analiza - TMA
Ova analiza se koristi u sprezi sa DSC .I DTA unalizama za prollcavanjc
ponasanja iokom termickih promjena CnpL Tg) posebno kod pripremljenih smola
ocvrsnutih laminata. TMA simulira lincarni dilatometar koji mjeri termicku
ekspanziju i kontrakcije uzoraka kod clinamickih i izoterrnsldh uslov<1 grijanja.
Prurnjenjiva opterecenja se dobivuju preko spccijalno diz,uniwnc sonde
naslo'nje'ne na povrsinu uzorka. Osjetljivi urcc1aji za mjerenja biljezc "nominalni!!
termicki odgovor materijala. Kako TMA analizira termicke promjene ponasanja
materijala koje se odnose na kemijski sastav i stepcl} oc.vtsciv·"mja smale, TMA
se moze koristiti i kao tehnika za davanje garancija 0 kvalitel11 ko:mpozita.
Kako je ranije objasnjeno, TGA obezbjcQujc 0 temper(lturi
razlagauja uzorka Td i se za procjenu relativne kolic.ine volatiia,
nepolimernih aditiva, i neorgansklh ostatililca u matcrijnlu. DSC i DTA analizama
je -procjenjivan stepen ocvrscavanja i same karakteristike ocvrscivar\ja smola,
odredivana jc Tg polimera, i ako je polimer sa [Jolu-kristalnom strukturom
odreduje Sf: 1'm - temperatura topljcnju kl'lstala. Na je prikazana
pojava Tm - ternperature topljenja kristala prilikon1 procesa kristdlizacije
polietilena.
NOV! MATERIlAL!
Predlozene procedure za mjerenje Tg i Tm su date standardom (ASTM-
American Standard for Testing Materials). TMA se, (akoder moze koristiti za
odrcdivanje Tg i za dobjvanje deta!jnijih informacija 0 temperaturi toplotnog
rasipanja polimcra, koeficijenta termicke ekspenzijc .. .itd.
Za kuglicaste iIi topljene uzorke ostrica sjeciva se koristi da isjece uzorkc
koji priblizno odgovaraju dimenzijama (debljina, preenik) drZaca uzorka. Aka je
tlzorak isjeccn, ili je vee u fonni filma ill tankih liski sa debljinama koje ne
prelaze 0.04 mm onda se u20rci u obliku isjecenih diskova dabivaju tako sto se
probuse ostrim cepom odredenih dimenzija.
Kao alternativa, mikroskop se maze koristiti za posmatranje temperature
toplotnc distorzije i za pocetak teccnja uzoraka koji Stl u vidu praha. U pocetnom
trcnutku cesticc uzoraka imaju ostre i grube ivicc. Kako se uzorak zagrijava i
kako se priblizava tenlperaturi toplotnc distorzije ivice prva postaju zamagljene
(l1a mikroskopu) a onda cestice pocnu da se l1ngomilavaju. Konacl1o na Tm za
polu-kristalne polimcre, iIi Tg za staklaste polimcre, ccstice materijala se
potapaju u cist rastop ili u tecnost koja se formira.
3.2.4. Termicki testovi za odredivanje os()blna kompozita
Tehnike termicke analize opisane u prethodnom pogluvlju mogu se
koristiti i za procjcnu kompozitnih materijala. Il.1formacije kojc su dobivene
tennickom anaIizom ukljucujuci Tg, temperaturu topljenja kristala, podatke 0
ekspanziji/kontrakciji materijala, tem1icku stabilnost i stepen ocvrscivanja.
:\.2.4.1 Stepen OCvl'SCivalija
Stepen ocvrscivanja kompozita maze biti procjenjivan termickom
analizom. Diferencijalna skenirajuca kalarimetrija-DSC (Differential Scanning
Calorimetry) diferencijalna termicka analiza-DTA (Differential Them1al
Analisis), se magu koristiti da odrede ostatke toplote reakcije, koja moze da
najavi ncpotpuno ocv[scivanje. TMA, DTA se takocter mogu koristiti za
dobivanjc relativnih informacija 0 stepenu ocvrscivanja uzoraka materijala.
staklastc
Staklena promjena kod polimernih matricnih kompozita je temperatura
koja prouzrokuje promjcne u matrici materijala od staklastog do gumenog stanja
tnkom zagrijvanja, iIi ad gumcnog cia 'taklostog tokom blaocnja. Promjena u
(vr5toc1 m(!trice i to ocl dva do tri puta se javlja tokom staklaste promjene,
zahvaljujuci inicijaciji odn. zamrzavanju molekulame pokretUivosti polimernih
J54
KOMPOZITNI MATERlJALl
lanaca. Temperatura na kojaj se javlja staklasta promjena je u funkciji
molekularne arhitekture i unakrsne gustine polimemih lanaca, ali takoder zavisi i
od stepena zagrijavanja iIi hladenja koji se koristi prilikom mjerenja odn. od
frekvencije testiranja ukaliko se koriste dinamicke tehnike testiranja. Pored toga
sta se mijenja cVIstoca materijala, staklasta promjena se odlikuje jos
promjenom toplotnog kapaciteta i koeficijenta tennickog sirenja materijala.
Toplotni kapacitet kristalizovanog
i amorfnog polietilena
Podaci potjecll iz mjerenja uzoraka i
toljenog uzorka ckstrapolacijom
Slika 3.9. Ograniccnjc toplo1nog !mpacitet2
Staklasta promjena je cesto okarakterisana sa Tg - temperaturom staklaste
prornjene, ali kako se ova promjena cesto ocligrava u velikom tcmperaturnom
rasponu, koristenje samo jedne temperature koja bi odredivala karakteristike
moze djelovati zbunjujuce. Eksperimentnlne tehnike koje se koriste za
dobivanje temperature staklaste promjene moraju se obmzloziti dctaljno, a
posebno stepen ternpcraturskog snimanja j njena ncestalost. TvIetoda po kojoj se
Tg racuna mora takodcr biti poznata. lzracunatc vrijednosti Tg mogu da se
odraze na pocetak staklaste promjene iIi srednju temperaturu, 1310 zavisi od
nacina analize podataka.
Nakon izlaganja materijala koji JC U okolini sa velikom vlaznoscu,
polimen1c matrice 6e apsorbovati viagu i zbog prisustva vlage ce postati
piasticne. Jedan od efekata ove plastifikacije je smanjenje Tg, cesto za veoma
znatne vrijednosti. Veoma unakrsl10 isprepletana s11101a (npr. smole n3 bazi
]55
NOVI MATERlJALI
tetrafunkcionalnog epoksida) mogu imati veoma veliku pocetnu Tg, ali ona mora
da opadne mnogo vise neko kod nelcih manje isprepletenih sistema. Mjerenja Tg
u kompozitnom materijalu koji je plastifikovan apsorbovanom vlagom
predstavlja izvjesnu poteskocu prilikom eksperimenata. Zagrijvanjem uzorka
koji se lestira, kao sto je zahtijevano zbog mjerenja ee osusili barem dio vee
apsorbovane vlage, taka da ce U odredenoj mjeri promijeniti osobine rnaterijula
proizasle iz mjerenja.
Zavisnost I<ristalizacije od
toplotnog kapaciteta polietilena
C,
IJ/kmol)

k I I I
26[-----1-, • ,L_
II
22
'1'
__ __ ____ L-__
0.2 0.4 0,6 0,8 1.0
brzina kristalizacije we
Punjeni krugovi - linearni pOlietilen
Otvoreni krugovi - razgranati poletilen
3.10. Ekstrapoladja toplotnog kapadteta prHikom
kristaJizacijc odnosno staklaste promjcnc
Uslijed smanjenja cvrstoce matrice koja se odigrava u staklastoj promjeni, i
maloj cvrstoci taka dobivenih polimernih matrica u gurnenOill stanju, rnatrica
vise ne maze efikasno da djeluje u cilju transfera opterecenja ka vlaknimu. Tg je
prema tome, cesto koristena da bi odredila gornju granicu koristenja
kompozitnog materijala. Mada osobina leoja vise zavisi od vremena, kao sto je
zamar uslijed puzanja, maze biti osjetljivija na temperature UI1Htar raspona
slaklaste promjene.
Zato je uvedena sigumosna granica od 28°C izmedu Tg i radne granice
materijala (materijal operational limit-MOL) koji je predlozen za epoksi
156
KOMPOZITNI MATERlJALI
matricne kompozite. Ovaj prilaz je karistan za odrcdivanje pocetne procjenc
MOL, ili za potvrdu prethodno izabranog MOL-a. Medutim kako se staldasta
promjena cesto javlja u neko11l odredenom temperatufskorn opsegu, i vrijednost
izmjerene Tg veoma zavise od metoda koji se koristi. Dodatni testovi
mehanickih osobina se moraju uzeti U obzir, posebno za nove sisteme materijala.
Nekoliko razliCitih metoda se koriste da bi opisali karakteristiku staklaslc
promjene kad polimemih materijala, mada se vccina ovih mjerenja maze
primijeniti i kod vlaknima ojacanih kompozitnih rnaterijala.
3.2.5.1. DSC -diferencijalnu snimajuca kaloy·im,ctl'li'l.
Kako se toplotni kapacitet kompozitnog matcrijala mijcnja sa staklastom
promjenom, ova metoda se maze koristiti za odrcdivunje Tg. Staklasta promjena
se vidi kao nagla promjena na krivoj koja je data U zilvisnosti wplotnog protoka i
temperature.(slika zavisnosti toplotni-protok -temperat ura)_
Temperatura
Slika 3.lL Zavi:most toploifwg llfDtoka i ie:mper.alure
Mnogi kalorimetri su opremljeni softverom koji im omognhlJu da
izracunaju Tg. Tg ad uzoraka smola je relativno taka detcktoyati sa ovom
mctodom, ali kod uzoraka kompozita lwd kojih je salidaj smola 1.1 uzorkll mali,
kao i kad onih kad kojih je veoma isprepleiena slmkLura SillOb, OV1 uzorci pravc
manju promjenu tl toplotnom kapacltetu, pa je, zbog tOgH, ponekad teSktl
detektovati Tg kod veoma ispreplelenih unakrsne ocvrsflutih kompuzitnih
materijala.
157
NOV! MATERIJAL!
3.2.5.2. Termomehallici{a analiza (TMA)
Termo-mehanicke tehnike kao sto su ekspanzija, savijanje, iii prodiranje
tennomehanicke analize mogu takodcr biti koristene za odredivanje Tg U
ekspanziji TMA, koeficijent termicke ekspanzije se mjeri u funkciji od
temperature. Kao sto je prikazano ranije kocficijent termicke ekspanzije se
mijenja takom staldastc promjene, i Tg se odreduje u tacki presjeka linija koje
odgovaraju podacima za termi6ku ekspanziju iznad i ispad raspona staklaste
promjene. Ova slika ilustruje geomctrije uzoraka i metode redukcije podataka
koja se koristi u rnznim TMA tehnikama.
U savitljivoj TMA, pravougaoni uzorak je pod napon0111 na savijanje, a
dimenzionu promjena se mjcri u funkciji temperature. Za izracunavanje Tg se
koristi tehnika odgovaraju6e krive (kao 11a sliei) koja mora da se poklopi.
1 '('
.. ),)
KOMPOZITNI MATERlJALI
3.3. Mogucnosti primjene kompozita u termotehnici
Do sada su kompozitni materijali nasli primjenu u mnogim tehnickim
granama, od aeroindustrije, gradevine pa do saobracaja. U tennotehnici primjena
kompozitnih materijala nije velika. ali je prisutna.
3.3.1. Komponente tm:binskih motora
Velika koliCina komponenata turbinskih motora je projektovana,
proizvedena i testirana od kompozitnih materijala. Rezultati ovih ispitivanja Sli
raz1iCiti. Taka rotacione lopatiee sacinjene od kompozitnih materijala pokazuju
aerodinamicka poboljsanja, ali su ogranicene smanjenjem postojanosti na eroziju
uslijed dejstva stranog tijela (FOD-Foreign object damage). Staticki elementi
ovakvih motora kao sto su kanaE, cijevi, vodovi i okviri nude poboljsanja u
smislu smanjenja mase, ali istovremeno i ogranicenja uslijed zahtjeva vee
postoje6ih meousklopova metalnih struktura koje su zamjenjene kompozitnim
materijalom. Upotreba kompozita za vecinll statieki.h elemenata kod ovakvog
energetski-efikasnog turbinskog motom svodi se n3 ustede nu masi i cijeni.
Nnjve6i okvir ventilatora, koji podrzava 11aS11 jezgra 111otora, je napravljen
ad Gr-Ep trake u okviru NASA-inog (QCSEE-guick. clean. shorthau!
experimental engine) programa, 1 predstavlja jedan od najveCih
najkompleksnUih komponenti koji Sll ikada proizvedene ad kompozitnih
materijala. Projektov8n je za najveci napon od 650 Mpa ali mu je masa pritol11
smanjena za 20% na samo 215 kg.
3.3.2. Cijevni vodovi
Mozda je i najoCiglednija potreba primjene kompozitnih materijaia u
tennotehnici kod cijevi 1.1 veoma korozivnim sredinama. Kod kcmijskih
poslrojenja, kod postrojenja za geotermalno grijanje, kao i kod postrojenja za
preradu mors]zc vade. Kod svih ovih postrojenja II novije vrijeme se korist1 Gl-
Ep oprema urnjesto tradicionalnih celika. Ovi materija1i imaju smanjene troskove
odriavanj8, poveean vijek trajanja i minimalno propadanje. Tradicionalni
materijali kao 5to je ceiik, podlozni su korodiranju usljed toga su neopbodne
skupe opravke i odrzavanja.
GI-Ep cjevni vodovi i tanker su laki za odrzavanjem i jednostavniji za
instalaciju, a poka7ali su cia se i investiciona cijena isplat tokom njihovog radnog
vijeka u poredenju sa celikom i drugim motcrijalim3 ko.1i su se ranije
Ltpotrcbljavalj.
Za iz-vla6cnje Ulagnczijuma iz morske vode, jednn od nacina trctiranja vode
koristi tanker sa Gl-Ep lopatic,:l1na ohrnog kola. P o s l ~ i e ubacivanja aditiva voda
IS\)
NOV] MATERlJALI
se salje u, takoeler, Gl-Ep kompozitni stub (napravijen od Gl-Ep vertikalno
umotanih vlakana), gdje takav stub moze imati precnik i do 2,5 m i visinu 15 m.
Slika 3.12. Kompozltnc djcvi
Jos jedna od mogucnosti primjena kompozitnih materija!a (Bio Pond), je
lead vlaknasto-numotanih GI-Ep kompozita glavne usisne cijevi vazduha u
kompresor. Takvom kornprcsoru se iSpofucuje vazduh sa veoma visokorn
koncentracijom soli koja bi korodirala iii zacepila metalnc iii betonske elemente
konstrukcije. Zato je GI-Ep kompozitna cijcv apsolutno ncophodna jer ostri
spoljni uslovi cine odrzavanje celicne cijevi skoro nemoguce.
Jedan od aplikacija kornpozitnih materijaln U Dve svrhe je i
koristenje dvije 178 mm cijevi vlabli1sto-namotanog GI-Ep kompoziLa koje su
spojene izlivenim nuvojima. One su korislene II projektu geoLermalnog grijunja u
cilju usisavanja odgovarajuce vode 11a dubini 1778 m. Ovaj projclcat je
realizovan na Francuskim Pirincjima gdjc. 400 geotermalnih bunara ce biti
isuseno do 2000-te godine. Za dobivenu gcotermalllu encrgiju, ocekujc se usteda
od 1 milion tona nafte, godisnje.
160
KOMPOZITNI MATERlJAU
3.3.3. Kompoziti i mogucnosti koriStenja altemativnih izvora
energije
3.3.3.1. Vjetrenjace
Vjetrenjace kao primarni izvor struje .los sa pocctka ovog vijeka, ponovo se
vraca.lu u upotrebu uslijed zeUe termotehnicara da iskoriste aVl! malo koristenu
snagu vjetra. Prirnjena vjetrenjaca je velika lead manjih domacil1.stava, fanni, na
jedrilicama za plovidbu morem kao generatori struje za navigacijske i druge
uredaje, ali i u .lednoj veeoj primjeni kada se koristi ve6i broj vjctrenjaca
uvezanih u zajednicki akumulator gdje se dobi\/aju veIike kolicine clektricne
energije.
Ove vjetrenjace su veoma jeftine i koriste GI-Ep kompozitnc materija/c,
koji ih cine efikasnijim i trajnijim. Lopatice ovog gencra1ora, koji se pokrccc na
vjetar, su najvazniji dio. Da bi efikasno iskoristile snagu \jetra, kako pri velikim,
tako i pri malim brzinama vjetra, lopatice moraju da iskoriste vjct[;J sto je
vise moguee. Sa staklenim kompozitima je DrJlakse napravili efii<.asal1 oblik
lopatica u oclnosll na pOluenute uslove, a cia pri tome te lop at ice budu i
ekonomicne,
, I I' II II I I I I II I IlIlllI
IIllb, I', I[[[WI ]'ilIII[1 IT! I IT!lIll TIi
: dUg;lCk:L
i tlskn \ruka
vlaknasti
ilumotaji na

SInm 3.13. v!aknasto nmrwtmll1 za YllLdusml tnrbinu
S2 46 III dugo:m Iopaikorn
Neke lopatice sc mogu izlivati iz odgovaraju6ih kalupa, ali ,",,-,
veCina dobiva ubacivanjem dugackc; tanke i LIske trake oko koje sc nit 1
kompozitnog materijala. Ova traka je napravljena oel stakJeno-policst;;;rskih
mjesaviuJ, a vlaknasto namotalla GI-Ep gredaje .s:l wkvim tl';::knstirn
nitima.
] (i i
NOVI MATERUALI
U smislu zamora staklcnn vlakna S11 mnogo zahvalnija nego kada bi se
koristio metal. Da hi se maksimalno iskoristila energija vjetra, 10patice moraju
zadrzavati snaf:,JU vjelra, sto izaziva sta1an pritisak na savijanje. Kada se
nalcti vjetra. oni vrse ogroman pritisak na dodntne "ziroskopske" sile, !):
moc:le prouzrokovati da lopaticr:: izletc iz rotacione 1'avni. Takoc1er postoJc .lOS I
na istezanje uslijcd centrifugainih sUa. Materijal mora mnogo toga da
izelrzi.
Kada bi se koristile metalnc loptice kod njih bi se mala pukotina sirila brzo
I rezultirala bi u iznenac1nom sJ0I1111, sto je veoma opasno i nepozeljno stanje.
Ako se kod umolanog kompozitnog materijala pojavi pukotina, obimn3
putanja napODa je veoma velika u odnosll na metal, i to spr:jec[lvJ pukotinu se
prosiri. A potom clozvoljava clovoljno vrcmena da se odgovarajuci dio zamlJenut
prije ncgo sto hi doslo do pucanja lopatice i time smal1jenja ukupne energctskc
efikasnosti vjetrenjacc.
V cliCina turbina kojc se pokrecu na vjctar veoma Y2rira, a llajveCi broj je
ispitivan u SAD, JZ\panu i Zapj1Clnoj Evropi. Na slici je prikazana fanna
Gorgollio :l'-,iounta1n pass-u na San Bernadino plnninmna u SAD. na kOJoJ
postavljeno prcko 4000 vjetrenjaca kojc obezbjcc1uju dovoljno
za cijelu Coachella Valley u Juznoj Kailforniji. Ovakav tIp v.1e1renJaca Sa
gcneratororm jc prakticno bczop::tsan sa ekoloskog stanovnisTva,
mcdutim nije llvijek j' praktican jer zahljeva minimalnu prosjccnu brzinu
vijctra oei Ova traka .Ie napravljcl1n od
a vlaknasto namotana Gl-Ep grcciaje isprepletan<1 sa takvim trakastJI1l mtlma.
U smislu zamora slakJena vlakna su rnnogo zahvalnija ncgo lenda bi se
koristio metal. Da hi sc maksimalno iskoristila encrgija vjetra, lopatice moraju
zadrzavati snagu vjctra, sto izaziva stalni pritisnk na Kada se poj.ave
naieti vietra, ani vrse prilisak na lopaticc< Aka bi sc lopatice okretale u
pravcu (kao kod vjetrokaza) to bi stvaralo c10clatne zlroskopske site,
prouzrok0vati cia lopatice izlele iz rotacione ravni. Takoder postoJe .lOS 1
naponi n'-1 istez<1nje uslijed sila. rVlulerijal mora mnogo toga da
lzdrzi.
Knda bi sc korisl1lc mctalnc lopaticc kod niih hi se i manja pukotina
brzo j rezull1rala hi u iznenaclnom sJc;mu. stn jc v·C'oma opasno stanjc.
Ako SC' kod nmol;J:]ng malcrij;_da ]Jojuvi puk_olina, ob1mn2
putanja napona je veoma velilG'l 11 oclnosu na metal, i to pukotinu cia se
pro!;iri. A pot-om d07voljava dovoljDo vrcmena da se odgovarajuci diu zamjcnl,
prijc ncgo s10 bj doslo dn pllcnnja a time j ukupne cnergetske
cfikasllo:;ll
K07vlPOZlTNI MATERIlAL!
Vel1Cinn turbina koje se po!u'ecu 11a vjetar veoma varim, a najve6i broj je
ispitivan U SAD, Japanll i zapadnoj Evropi. Na slici je prikazana "farma u San
Gorgonio Mountain 11a San Bernadino planinama U SAD na kojoj je
preko 4000 vetrenjaca koje obezbedjuju dovoljno elektricne energije
za cijelu Coaeheita Valley U juznoj Katiforniji. Ovakav tip vjetrenjaca sa
turbinskim generatoro111 je prakticno bezopas;-l11 sa ekoloskog stanovista,
medjutim on nijc uvijek i praktican jer minimalnu prosjecnu brzinu
vjetra ad 21 km/h.
SlUm 3,14. Vjetn-'nJace 53 lopnticamn od IWfllpO'litnlh IDtl{erijabl
Snaga spol.jnog zracenja na spoljt1oj stnmi mmosfere, kada .ie zemija
Llc1ahcllR na nrosjecnoj udaljenosti oel SUllC[L SC DaZ_!Vn soItrina Srednja
vrij;dnost iznosi .\.:'7 1'06 (erg/s em
2
) odnosno, 2 (callrnin
em
2
). Taka je intcnzitet energjje koja dosl'ije do zernljine povrsine ZGitno rnanji
od solame kOllstante, ova energija je VcnrnH velika, ali slabo iskoristena.
NOV] MATERIJALI
Za prikupljanje solarne energije potrebni su solami kolektori, ovako
sakupljena energija se koristi za tennicke procese u kojima se zagrijava gas iIi
teenost koja se tada aleumulira iIi distribira u zavisnosti od potrebe.
Sol ami kolektori se dijele na dvije vrste:
ravne ploeaste leolektore
__ koncentracione kolektore
Ravni plocas!! kolektori
Kolektori sa ravnom ploeom prileupljaju solamo zracenje na apsorpcionoj
ploCi. Ova ploea je napravljena od tcrmoplasticnih polimemih leompozitnih
materijala. Njihove osobine su:
- da su neostetive uslijed spoljasnjih uticaja i klimatskih promjena
da su dugotrajne
da su lako obradive
da ne mijenjaju svoje temlO-mehanieke osobine tokom duzeg vremenskog
intervala
da Sll male mase
da Sll lake za montazu, i da im se lako pristupa ... itd.
- da im je niska cijena.
Uz ravne 'ploeaste kolektore, tipiona instalaeija za zagrijavanje vade iii
komfomo grijanje ukljucuje cirkulisuce pumpe, ternperaturske senzore,
automatske kontrolne prikljucke za aktiviranje cirlrulacione pumpe i uredaj za
slealadistenje toplote.
Da bi se smanjila cijena ovakvog solarno-energetskog sistema istrazuju se
mogu6nosti upotrebe betona ojacanog sa cirkonijum-kvarcninl staklenim
vlalmima kompozitnog materijala. Koriste se isjeckana v1akna ad 38 mm dliZine
sa samo 5% od totalne mase. Naucnici su u stanju da stvore dijdovc tanke samo
4.6 lUlU. Primjenom novill tellnologija pojavljnju se i nove mogucnosti za
smanjenje proizvodne cijene parabolicnih skupljaca solarnog zracenja, heliostate
i rayne plocaste kolcktorc za iskoristm.',mje solarne i energije vjetra.
Ovakav pasivan solarni encrgetski sjstem koristi kompozitne
koji su upotrebljeni na taj nacin da sami koriste solamo zraccllje u cilju grijanja
ili hladenja. U ovakvoj kuCi !1suncani prostor!! sluzi leaa kolcktor zimi, kada su
sol arne zaluzine otvorene, a kao hladilac Ijcti kada su solarne zaluzine zatv01:'ene.
Uloga kompozitnih zidova u ovakvoj kuCi je nezamjenjiva, Debeli bctonski
zidovi, ojacani cirkonijum-kvarcuim staklenim vluY.Jlimu, l110duliraju
164
KOMPOZITNI MATERlJALl
temperatursleerazlilee taka sto im je jedna ad karakleristika cta zimi apsorbuju
toplotu, a IJetl Je odaJU. Neophodan je kompozitni tanker u kome se miazi
termalna masa ko]a sakuplja toplotu u toleu dana, a olpusta je toleom no6i.
HiS
NOV1 MATERUALI
UteraEura:
Ascheby, F.M., Material Selection in IVlechanical Design, Oxford, Auchland c.t.c.,
Butterworth Heinemann, 1999.
Budinski, G.K., Blldinski, K.M., Engineering Materials, Properities and Selection, New
Jersey, Prentice Hall, 1999.
Chou, T.W., Materials Science and Technology, Strucl11re and Propcritie.s of
Composites·- Volume 13, \Veinheim ~ New York, VCR, 1993.
Catovic, Y, Polimcri, Bihac-Mostnr, "SJovo", 2000.
Indof, J., Catic, 1., Strojarski prirllcnik, Zagreb, 1998.
Michaeli, \"1 .. Einf rung in cler Kunstoff ~ verarbeitung, M nchen, Wien, Hanser, 1992.
NakatStlka, S., Andrady, A., J. Environ, Polym. Degrad. 2. 16J, 1994.
Park, E.H., Polymers Prepriuts, 532, 1992.
Schafer, J.P., Saxena A., Antulovic, S.D., Sanders, H.SJr., Warner, B.S., The Sciense
and Design of Engineering 1\latcria!s, Bm:ton , MflCirid, London, WeB McGran-Hill,
1999.
Schackelford, J.F., Introduction to lv1atcrials Science for Engineers, London, Prentice
Hali, 1996.
Thomas, E.L., l\-1;ttcria!s Science and Technology, Structure and Properitcs of Polymers -
Volume 12, \Vcinheim - New York, veH, 1998.

NOYI MATERIJALl

Fuad Catovi6 NAUKA 0 MATERIJALIMA - NOYI MATERIJAL!Polimeri - Keramike - Kompoziti Recenzenti: Prof. dr. Bozo Banjanin Prof. dr. Milan Jurkovic Izdavac: Univerzitet "Dzemal Bijedi6" Mostar, Masinski fakultet Univerzitet u BilJaCll, Tehnicki fakultet Stampa: "SLOYO" Mostar Za stampariju Alija Drljevit Kompjuterska obrada teksta: Institut za razvoj pri Univerzitetu "Dzernal BijediC" Mostar Tehnicki fakultet Bihae

'firaz:
500 kom.

en) ~ Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Basne i Hercegovine, Sarajevo 678.6/.7(075.8) 666.3/.7.(075.8)
CATOYIC, FUBd Nauka 0 materijalima: polimeri, keramika, kompoziti I Fuad Catovic. - Mostar: Univcrzitct "Dzemal BijediC" (etc.), 2001. - 166 str.: ilustr.; 25 em

BibJiografija: str.166
ISBN 9958-604-03-5

-lD 9809158

Na osnovu misljcnja Fcderalnog rninistarstva ohrazovanja; nauke i sparta broj 04-15~040/o1 knjiga "Nauka 0 matcrijalima", Polimeri-Kcramike-oKompoziti autom dL Fuadll Catovica, oslobodenaje p!a6anja porcza na promet proizvodaf'SJuzbene novine Fedcracije BiR", br.6/95, 25/97,13/00,36100,54/00 i 22/(1),

SADRZAJ
Pred!!ovor. I. POLIMERl..
.......... !

Uvo..Q ..
1.1. Razvoj po\imera .. 1. '). Or!!unski ~oicvj ( uglilkovodici ) . J .3. Polirneri i niihova grada. 1.3.1. Dodaci poJimerizatu. 1.3.2. Stmktura plasticnih masa .. 1.3.3, Pqlimerni proizvodi. 1,3.4. Fizicka grada nolimera .. 10.1.5. Svoistva DQlirnera. IJ.S.l. KJasjfikacija svoistay.~J2QJimera ... 1.3.5.2. Specificnosti svoistava polimernih lA. Podjela Dolimerq .. 1A.L Tcrmoplasticni polimeri ....

.......... 5 .......... 5 .......... 6 . ......... 7 .......... 9 ....... 16 .. ...... 17 ....... 19

...... 21
........ 23 ........ 24 ........ 25 .. ...... 29 .. ...... 31 ........ 31 . ....... 32 ........ 32 . ....... 32 ........ 33
. ....... 3]

matcrijala~

.

IA.!.1. POLIETILENJ.
POL.IPROPILEN ..

1.2.4.7. POLIVINJ!,J ...
Polivinil
§ill:ill! ...
~

ielorid ..

Polistirol . Ahilonitril-butaqien-stiIcn kOl2olimer.
Pol i(bu1il en-tereftalat),.

.. ...... 34 ........ 34
........ 3~) .. ..... 35 ........ 36 .. ...... 36

poli(fenilen-oksid) ..
Polivinil - acetaL. Po]ivinil- alkoho]. Polivinil -:: acetali .. Polivinil formal .. Polivinil butirali .. 8,cetaL. POLIFLlJORETENI..

. ....... 36
......... 36 ......... 37 .. ....... 37 ......... 3K .. ....... 3g ......... 39 ......... 39 . ........ 39 .. ..... ,.:W :tO
.. ....... ,H)

politetrafluoretilel1 .... Politrifluorhloretilen .. Poliviliden -j"!uoriq .. Polivinil- tluorid .. Trifluor ..:..llloretilc!l.::_ vinijidcn hlO!jQ .. Fluorirani etilcn-propilcn ..... POLlAMIDl. AKRIU\Tl ..
PoJiaJcrjlati. PolimS!ttl·- lIlctakrilat .

......... 4-1
. ........................... 41
. ..... ",42

Poliakrilo _. nitril .. POLIURETAtrr .. PALlKARBQNATl..
TennoDlasli urirec1eni putem tckuCill ~S.2 Termoreaktivni poiimerl ...
/.':.~minoplalli po!im~fnih

42

krislala ..

. .........1:')

..1...4.2.1. ALDEHIDNE ELASTH:HE .MASE ..
.
nl('!s~ .....
. ... , .•.. '1-/

.Urea - forlnaldchidnc J)iasticlic Mtlaminske Dlasticne mast. J(arbai1lictrr~.J?lI\.sticl1e mgs.Q·

... ,............ ,47

SADRZAJ .1.4.2.2. POLIESTRI.. Zasiceni poliestri.. Nezasieeni poliestri .. 1.4.2.3. EPOKSIDNE SMOLE .. J .4.2.4. SILIKONl ..
1.4.3. ElastiCni polimeri (elastomerD.

SADRZAJ
.. ... 48 ................................................. 49
. ... 49 2.4.6. Sinterovanje u krutom stanju ................................. ..... .......... . ........... 83 2.4.7. Sin1erovanje!-l tecnom stanju ............... .......................... . ............... 84 2.4.8. Mikrostrukture komercijalnih e:linica i veza sa osobinama .... ,............. 85 2.S. Keramika ad glinice...... .. .................................. . ....... 89

.. ............... 50 .. ... 51
.............. ..... .52

..... 53 ............................. .................. 53 Polisulfidni elastomer. ............... ................................. ............. 53 PoJicterski blok-amidi.. . .................................. 53 li:1.. Specijalni polimerni materijali 54 .5. Biorazgradnja sintetskih polirnera ... ... ........ .................. ................. ............... ..56 15. i. Bioraze:radivi polimeri ................. .................. ............................... 56 1.5.2. SkIab kaD biorazgradivo punilo.. .................... .................... .. .................... 58 .L.5.3. Biorazeradivi polirneri-.Lokolll.'!.. .. .... ........................ ................................. 58 1.6. M.ehanicka stan@.uolirnera..... .......................... . ...... 59 Eril()~: .. . ............ 63 2. K"EbMIK];C ................. ............... ...65 lJvotl ............................................. .... ........... .............. ....... .... ...... ... 65 1.1. Vrste Iq:ramickih materijala.. .66 2.1 1. Jednost.{lYm' struktl!f~ . ..................... . ....... 66 NaCllip ..... .......... .. ........... 66 fluQJilni tip ............... ................. ..... ... .............. 66 Dijamant ......... 66 Volframov monokarbid . . 66 AlB Llill. ....................... ...................... 67 Korund ili gljnic)] Al&} ..... 67 FezB~CuAIL1i12.h .. - ....... 67 2.1.2. Slo;7,enije ,s1r_uk1ure .. ....... 67 2.2. Oksidna keramika, .... .......................... :.... 68 2.2.1 Aluminij oksid AI,)O~ (glini~a, safir. kOfundJ .. .. ... 68 2.':1.1.1. Kristalo!!rafilli........... 69 .................................................. 70 ;;;.2.2. Cirkonij oksid - Zr02" 2.3. Neoj~~iJ:;tna keramika .. .. .. 72 ....... 72 2.~ili~;jj ntU·td - Sht:I4." .72 SinrcfOVimi ShN4 (SSN) Vmee presovani -Si,1N~~ ..... .. .. 72 .. .......... 73 Rcakciono sjntero\'ani-Sh~4 .(BJ;lSl\I,) .... SialQ!1j.. _ _.. .73 2.3.2. SiliciU",arbid ~ SiC:::. .. ..... ...... ....... 73 . .................... .. ..... 73 Sinterovani SiC (SSe) ... ymce presovani SiC (HPSC) . .. .................................................. 74 ............................ .74 Inrill.rirani SiC (oSiSC) .. 2.:J,.3. Osobine SiC i. Si_,N 4 keramike .. . ............ 74 2.4.,J):finG.ralni izvorjj l~;;;'iiils si~t~';a ..................................................................... ,........ 74 2.4.1 ...B,astoplieni i t<lblLt~.rnQ refrgKterni nivot.. ................ . ........ 78 ;2.4.". Abrazivi ... ... ,. 79 . 2.43. Vlakna ... ................................... 80 ............ ".. 83 l,Ll,L1. KeramicIslLproizvoQD.1<l..i.mll'::YQstruktl]ralni fA?;Voi ... ............. 83 2.4.5. Jednokristalna gJinica velike m.ase.
PoJi(2~fluorobutadien).

Silikonski elastomeri . .

.

p.

....

............

..

......... 90 ................ 90 Mehanicka svojstva .................. 91 Termalna svojstva ................................................................ .. .. ........ 91 Orude za potiskivanje krnz malrice. .................... .. ............. 92 Element! oIJ.lJlPi i oprem~ ........ ..... ........... ............ ................. ...... 92 2.5.7, Element! za isusivanje u industriii papinI.. .. ............... 93 2.5.S. Melalizirana keramika ....... ................. .. ............... 94 2.5.9. Keramicke cijevi... ......................................... .. ............. 95 2.5.10. Elcktricnj ttennalni izolatori.. ................. 95 2.5.1 J. Labpratorijski lone! za topljenk. , ............................. ,.. ...... . ................. 95 2.5.12. Keralnicka opiata, sii1Joak za mjesanje i Lpljevenje ....... . . ......... . ............. 96 2.6. MEHANICKE OSOBINE _. UOPSTE............................. ............... . ................ 97 2.7. LOM.. ............................................ .. .............. 101 2.7.1. Lomnaatomskomnivou. ................. . ............. J01 2.7.2.2. Stabilna ravnoteza: Roesler-ov zakon.. ................... ............. 105 2.7.2.3. Iniciranje pukotine u polju naDooa kQjLonada ............................................. J07 2.7.2.4. Mikrostrukturalni utjecaji na 10m .................. .. .......... 109 2.7.2.5. Otvrdnjavanje preko spojnoe: premost'-lY!Jl.ll.ll.. ............... 110 2.7.2.6. Otvrqnjavanje orelco faznih transformaciii-l ............... 111 2.8. PLASTICNOST.... ............... ................ ........................ ....... ...113
2.8J~ls:Ji~avanie na atomsls;Q.ill..nivou .

2.5.1. 2.5.2. 2.53. 2.5.4. 2.5.5. 2.5.6.

Elektro izolaciona svojstva .. Kemijska svojstva... . ............ .

. .............................. 113

2.8.2 Klizenie disiokacije u keramici.. ............. 114 2.82.1. Inhcrentna otpomost prema klizenju. ......................................... ...... 114 2.8.3. Plasticl10stpri yisokoj temperaturi ... , ........ 117 2.8.4. Testiranie puzanjem.. ................... . ............... 117 2.9. SABIJANJE. ................... ............. .... 120

.6.:..10. SavijaiJ.ill. ................
5.3.2. Mehani;a1!i.J2uza1J.i1!.........

...............

.121
............ 123

TEHNICKA KERAMIKA U PR.AKSI ......................... .. ................ 3. KOMPOZITt/I MATERlJALI..
UvQQ...... . .............

.. ...... 125 ................ 126
.127

3.1. Podjela kompozitnih materijala.. 3.1.1. Sastoici kompozitnih materihlL<i ..................................... J.1 1.2. Medufaz.a i intrefcjs... 3.1 1.3. Raspodiela strukturnih clcmcQ.;g;l \.! kompO.rilll.. lJ.2. Vlaknils10-matriCni konmozill. 3.1.2.1:.. Faktori pobolj.sanja nerfonm)l1si kompozila:. 3.1.2.2. Podje/a vlaknastih kmrmozita .. 3.1.3. Liuskasii kompp..zill. 3.1.3.1. Razlika i?modu IilJ2Kica I viaiHlDll .. 3. J .3.2. fvlatcrij.:iLiJiuskil8ih kOrTIQQz.it.U .
3. 1.4,_Kermeti .. 5, tS .. Punieni kompoziti ... 1· 1.5 .1. ~lJpJ)...Yi skeleta .. Punienc sc,~toUJ;.sonc strukture i ceiije ... Elll}je:ni sunderi i pore ...

.. .............. 128
,.............. ] 29 . ........ 130 ................ 130

................ 132
. .............. 132

. ....... 134 .. ............. 136 . ............... 137
............... 137

.. ............. 139
. ............. 140

.. .......... J41 .. .............. 141 ... 14J

Od fundamelalnih radova STAUDINGER-a zna sc da su ma!<romolckularno gradcne iz mikrornolekularne materije. ·· .3. Termo-mehanicka analiza (TMA)...: .. Ohicno je makromolekul graden iz vise stotina aroma .. ..ompoZ!tpJh materl)ala_ ~="-" _. a danas posebno rnjesto zauzima aluminij dioksid.7. ··············· . .......6.. ··· . Plazmeni ?ostunuk....... : . 151 ii....... Salama energija-moITu6nosti primjene kompozltf! .163 3. ...3..1.3....... . ~.. Nacini analize termo-mehaniCklh osobwC\Jwmpoztlnl matellJala ........ :....... ·····:... . Umjetne materije Stl materijali koji Sll grm1eni iz prirodnih ltHlkromolekularnih materija (kaucuk..mo'~u61!(lsti koristenja alterwJiY.. Ploce i sendvici ...........3....pozita ... 158 3......7...... :.3.......mchanicke os()binc sintelickih onzanski ~lakana kompOZltl1l:11:1are!lhtl~..7..A CTberrnai M~chmllcdl A. Vrucepresovanje.. Vjetrenjace .. 146 3.............. ..161 3. Imprerrniranje"..... Del keramike za upotrebu su poscbno znacajni ugJjik kao grafit.. 153 3. koroziona otpornost. __Komoonente turbinskih motora ..: . ... 154 3....!... 1)0 . tvrdoca.. .l Stepeo ocvrsCivanja.. ......1.. 157 3.:.. Iako se danas kompozitni matcrijali srnmraju novim kunslruktivnim materijalima. Do sHela je u konstrukcijama i tehllologijama bilo domillantno proucavanje i primjena mctala..11<tlvS1S) . :: .$obina kompozlta ....... Na pitanj~: "Staje umjctna materija 7". sintctickih neorgansloh vlakanajs:. ElektroliJ:icki postupak: ........ ..1.4.._ :::~.161 IJ.. Postupak nanosenja pokrivke.. ..6..... celuloza...PREDGOVOR SADRZAJ . Egipcani pravili cigJe za gradnju kuca (mjd3vinu gline i slame su stavljali II kalupe.. Tg -temR.... 149 3..... .... lultar .. Mogu6nosti primjene komDozita u termotehnici ....7. ········ .1... .. zilavost...... 2 7 Termo-mehanicke osobin§. formaldehid) ..1......nii1 izvora enenn~ ...2. cirkonijuIn oksid i df.... 154 3.:.. Mostar.. Sastav i osobine .:lcinjeni jz mikromolekularnih orgallskih spojeva (npr.... 143 3.~rat...... etcn..1()4 Ravni ruocasti kolektori .. . :2:3':' U sklopu Tempus JEP 13155-98 projekta "Nova strllktura studija na Masinskom fakultetu" razmatrani su novi planovi i programi koji se llklapaju II savremene tokove slUdija masinstva. ... Ovi mai..... TermickLtestovi za odredivanje q.......... a malo poznate strukturalne grade..5.... ··. leao clijclovi motora...L6...' p~·stupci koji se korisle za dobijanje kompozita .......1. ··········· ....3....:: ..1.... proteini) iii sinteticki s....146 3. .. Predgovor Za studij masinstva prollc3vanje Nauke 0 rnaterijalii11<l danas zauzima sve znac<Jjnije mjesto...: . .3....... .... krtost... .. Polimeri kao umjetni materijali danas sve vise do laze do izrazaja u svakodnevnoj primjeni.1. .:ji~e osubina kOIT)... .. oksidn{l i neoksidna keramika. molekula. Lisnal! kompoziti .ILp 3..3...ura staklaste prornjene ...2... DSC -diferenciialna snimajuca kalorimetnJ5I".1. Sredinom proslog vijeka mogle SlI se vcc sresti materije vrlo dobrih osobina u pogJedu cvrstoce nn kidanje.. ...1. 143 3..'~~'i' ~'~~'i~'i'tk~ '~.. Kompozi\Li. 148 3.. 159 J.eptembar 200 i.2..2. ....2..2. hel.......5.143 3.. . ]59 3..147 3....... oblikovali tc susili i tako dobivrlli c'lglu za graclnju).. tcmperatuma postcljanost.. 154 3... u raznim tehnologijama i visokotemperatumoj tchnici.. -3....crUali su najstariji slozeni konstruktivni materijali jer SLl u dalckoj proslosti npr...2....2......1.2. ipak je evidentan prodor ovih matcrijala i sve znacajnija njihova primjena.. .? Cijevni vodovi . . T~[mo-mehanicka anaJiza-Tf0..... .5..... .... ~49 -..5......7 A. 159 3.6... 148 3.1.... a sve vise dolazc do izrazaja prednosti kao sto Sll otpornost l1a habanje. Granica izmeou makro i mikro molekula ne moze se tacno definisati.2. Njihova !aka prerada j obrada otvara im nova podrucja upotrebc........3. :... Sinterovanje.... :: ... 146 3. benzen... Poznate matcrije bile su makromolekularni spojevi (celuloza. L! prirnjcni se keramika sve vise upotrebljava kao materijal za obradu._. .. lako sadasnji nivo zoanja na podrucju kCnlmike ne dopusta veJiku prirnjulU kerarhike.. proteini i kaucuk) koji se i danas nalaze 1I llpotreb! ....2.......1...1..:: .7...4.... Uveliko se eJ!lllinise najveci nedostatak.......7..7... 144 3 1 6 1 I_aminati... ..... nije Iako oclgovoriti... Ter!1l0.. ......3...1... .... elasticitet i otpornost na haballje.... . njihova primjcna je vee odavllo poznata. . ..

u projektirallju. Izbor matcrijaln II fazi projektiranja je glavno s1ratesko tehno-ekonomsko pitanje 0 kojcm avisi optimalnost konstrukcijc.IV. osobine polimera. poliproplJeni.ct'cdenog kf{. polimeri-keramike-!cornpoziti'! !!"eDOr"li'uie. keramicki i kompozitni matcrijali.f/db proccsa proizvodnje i obUk(Jv(!Jda pr". polivinijj. U modernoj inclustrijskoj proizvoclnji.benika.vtru:':'l1ih stud{ja.'ga .. Keramicki materijali imaju siroku primjenu Ll razlicitim podrucjima Vi50kog lrosellja strojnih elemcnata (Iezajevi. ali isto tako ce biti od koristi i inzenjcrlma II praksi. ponudeni materijal ne sadrii maierijalne greske. rnala specificna masa i llize cijcne u odnosu na metalne materijale im o111ogu6uje sllpstitllc:~jU konvencionalnih materijala u razlicitim granama indu5ldjc. struktura plasticnih masa. polimeri i njihov8 gr3cb.. vjezbi I industrijske praJ\sc upozn. fizicka grada polimera. minimalne troskovc proizvodnje i najkrace vrijeme izrade.imu ponucleni materijal . polifJuoreteni. RECEZENT Profdr. dL Bozo Banjanin I I '..itctski udzbcnik studentima lUasinsldh . Prof. aulora prof. ocjenjujem da je ponudeni materijal "Novi matcrvali" pribvJtijiv kao udzbenicka materija za izvoctenje nastave iz problematikc koju obraauje udibcnik j to na tehnickim fakultetima i prirodno-matematickim fakultetima.tskog udz. juni 2001. kvalitel proizvoda. polikarbonati. te1mickih fakuiteta i . 1.c.ana knjigiJ daje dovnljno znanja za llspjeSl1u edukaciju iz podrucja novih materijala.!nz. Prikaz. proizvodnje I oblikovanja proizvoda.) drllgom dijelu su opisane gJavne vrste polimera kao: polieteni.\11<l sa dvadesctseclam podnasiova i priiogom.200 1. Zbog SFt. Zbog toga posloji potreba da inzcT\jcri Ll tolcu skoiovanja. te jcdnak(J tako teluwlozima i /wllstruktorima.j I1i\ nuiirncrc. alati za tehnalagije abrade. Na osnoyu izlozenogo. podjela polimera. policsteri.iga "Novi materijali. akrilati. te mehanicka stal~ja polimera. polimerni proizvodi.06.-kompoziti P . !:ito omogucuje upoznavanjc raziiciiosli njihoyih osobinLL pril1ljene i recikliranja. vee daleko vise u fazi cksploatacije. prirodnib polimcrnih materijala i kopolirnera.:~ ovog udzbenika jc u cinjenici ela se na jcdno!11 mjeslu nalaze polimcri. i 5. tcrmoplasticni polimeri. ne samo u fazi oblikovanja. Sll elasticni polimeri. dipl.\~.r. . dipl. U prilogu je data lablica kratica homopolimera. aldehidne plasticne mase.ZVD(/a. oblikovanju i razvoju proizvoda sve sc vise primjenjuju nov! materijaJi koji imaju slanovite prednosti U odredenim podrucjima primjene U odnosu na konvencionalne materijale.dr.~jl! fe/molo. Kompozitni materijali razvojem tehnikc I sirenjem primjenc imlljll sve veei Zl\ilCaj II razvoju novih konstrukcija i proizvoda. itd.). Ie ce biti oct koristi studentima za sticanje znanja iz sirokog podrucja materija!a. predavanja.Ie dobro koncipiran. politluoroeteri. Fuada (:atoviea.l'll ic ria 50 str. ispunjavaju sve naucne i strncne kriterije lllliverzi1":. Sve to nijc moguce postlei sa bilo kojim materijalom. Ie se prcpofucujc za izd<lv<lnje i lJpotrebu u nniverzitetskoj naswvi i stnlC!)oj praksi dodaci za polimerizaciju. polimeri-keramike.sc. Milan Jurkovic:. ndnl). Kva!itetno projektiran tehnoloski proces izrade treba da osigura: proizvodnost.~u pored konvenclonalnih materijala i nove matcrijale u ccmu cc im visestruko pOll1oci ova knjigu. clementi izlozeni povisenim tcmperaturama. .inz. Sve navedeno pokazuje cia udzbenik "Novi materijali.. vee onim koji ispunjava postavljene kriterije tchno~ekonomske optimalnosti. Znac. l1a{in Sll !7.'ic kao wrilJen.di su temelj svake kOflstrukcije. silikoni. Nll po!imenL (lrganski spc~jc--\'i. poliuretani. iJ 0 ccmu se govori u Oyoj knjizi. Na kraju opisani Tuzla. mlaznicc.NOVI MArERUALl PREDGOVOR IZVOD! IZ RECENZIJA (!) I'viaicrij. poliamidi. po of:. epoksidne smole. iltZCl~ierima u praksi !{(~ii Tade flU i mf{{prcf!e. Polimerni materijali i njihova otpornost na korozijll.

Ponekad sadr. zamjenjuju tzv. jer i danas se proizvode neki materijali koji su stetni za okolinu leaa npr. a samim tim i jcftinija.ze jos i klor. Ti Sll rnaterijali sastavljcni llglavnam od elemenata llgljika. a to su molekule ne zasiCenih ugljikovodika.~.'){1stavll sadri! lelor koji je jako otrovan i stctan za okoli. Do njih St dolazi preCiscavanjem sirovina koje postoje II prirodi iIi se dobivaju kemijskom sintezorn od e1clnenata i sastavnih dijelova naftc. Da bismo ih razlikovali oel nekih dnlgih umjetno proizvedenih materijala. onih koji u svojoj strukturi imaju dvostmke iIi trostrulce veze. jako ozbiljno i obratiti paznju na ovakve stvari. Glavni nedostatak ovih materijala Je nepostojanost na visokim tcmperaturama. vadika i kisika. tj.ie BIG razgracliv (sto bi naravno bilo najbolje za okalis). oznacavamo ih jos sa imenom "organske" umjetne tvari.POLIMERI Uvod Polimerne tvari su narocita skupina materijala koji sluze za razli6ite svrhe.sik. ovi materijali. sto obiljezava tvar koja se sastoji od mnogo cestica sastavljenih na specifican naCin. Pored toga sto je plasticni rnaterijal postao sastavlli dio predmeta koje svakodnevno koristimo. Plasticne mase SLl dostq jeftine i puna jeftinije od metala i njihova obrada je dosta jednostavna. a sve vise. parcuIan. tako da je danas zivot golovo nezamisliv bez ovih materijala. Rijec "polimcr" je slozenica ad grckih rijeCi poly i meros. Takoder. Polimcrne tvari se danas dosta koriste i primjenjuju na ve6ini mjesta u razliCitim granama industrije. ovi rnaterijali su otponli na koroziju i imaju malu specificnu masu. a njegova reciklaza jc veuma komplikovana. onaj materijal . polivinilklorid (PVC) koji u svom . kao sto su staklo. Za graetu polimera znacajne su one organske molekule koje mogu dovesti do makromolekulanlih struktura. Razlog toga su neke povoljnije osobine plasticnih Inaterijala. Ovaj problem treba shvatit. t1uor iIi du.POLlMERl l. talco cIa su u tom pogledu klasicni materijali jos nezamjenjivi i jos se puno koriste u proizvodnji koja zahtjeva takve karakteristike. klasicne materijale gdjc god je to mogu6e. .ie ujedno postao i najveci zagactivac okolisa. Zato se u zadnje vrijeme ovom problemu posvecuje velika paznja i nastoji se proizvocliti materijal koji se lako maze reciklirati iIi . 0 cemu ce kasnije biti lleSta vise reecno.

Njemacka tvrtka IG-f:arbenindustrie 1929.) sve vise su 11 ljudskoj Cclik j 00 1----+--+ upotrebi. televizora i radioaparata. PrQdukdja matcrijalyl. otkrio je da se moze savijati i razvlaciti. a njegov omotac od scst elektrona. Razvoj polimera Sinteticke tvari su cedo n3seg stoljeca iako su se i ranije koristile neke supstance sa svojstvima sintetickih tvari kaje se mogu. Na celu tog razvoja nalazile su se uglavnom Njemacka i SAD. U periodu od 1900~2000. Nairne. Nfedutim Drema orbitalnom modeIn izoliranog atoma ugljika ovi elektroni se ne nala'ze na jednukom encrgijskom nivoli. .. Sto vise. pa ga vise ni otapa1a za kaucuk ne ll10gu otopiti. U ~ elektrotehnici rnu je simIca 1: prmlJcna. To Ll prirodi. god.no. Zbog te kovalentne veze merle sc objasniti HB:::: ] 0.:i"i.~:.-.:J!a ]Jotpuni SL 1. nastaje .. Ona se t-nrvi sintezoIl] i prelaskom vjcslackih i prirodnih molekula u makromolekule i istrazuje kako se mogu primijeniti. Ta . a da se pritom ne kida. Element ugljik nalazi se na sestom ll1jestu periodnog sistema. Na toplini visc He postaje Ijepljiv.'0 ob1aslima proiz.1.1843) patentirao je u Engleskaj pastupak za proizvodnju nepromocivih kisnih ogrtaca.ki is!raiivu!' Charles Goodyear 1839. Proizvud je patentiran 1937. Rad(Y\li. Ovaj diD kcmije se nazi va jos i nauka 0 polimerima. dese1 godina proveo u uzaludnom nastojanju da pronade neku metodu s pomocu koje bi kaucuk postao ncovisan 0 temperaturi. jedno111 grupom ug\cduth znanstvenika. niti na hladno6i krhak. U SAD-u tvrtka Du Pont de Nemours zapoce1a je 1928. god.ie ullutrasnja elektronska ljuska zasicena s dva elektrona. istrugao je iz posude i kad se ohiadila. god.2. prirodan kaucuk ima tu nezgodnu osobinu da vee pri obicnim Ijetnim temperaturama post(~ie mekan i Ijep~iiv. Tek u hibridiziranom stanju. T e su spoznaje Gl110gucile izgradnju plasticnih masa. otkri6cm najlona.ikovodid ) U svim organskim spojevima sadrzan je ugljik (karbon) kno oSl1ovn1 element.itom rasporedu uglj ikovih atoma unutar kristala. nastalom pod lltjecajem blizine drugih atoma. No tadasnja Evropa pokazala je vrlo malo zanimanja za ovaj neabicni rnatmijal.~~~C m. _ _ n_" __' _ . I·················. god. god.1i111 punG susrece1110 jer se upotrebljava kno ambalaza i kao izolacioni materijal."n wi. su urodili plodom 1934. ugljikov atom ispolj8\/u svoju cetverovalentnost kojajejako karakteristicna za njega. bez vjestackih . stajna i prozirna tvar. plansku potragu. Usavrsavanjem plasticnih materijala sve je vise dijelova n[1 automobilu od plastike sto dosta snizava cijenu kostanja zbog povoljnih osobina plasticnih materij ala. za kemijsku vezu dolaze u obzir sarno 6etiri vanjska elektrona. Tek 1823. postaje 01poran prema kemikal\iama. Ugljikovi atomi 11 prirodu nikad ne dolaze pojedina(1)o nego 58 na hiijade atoma udruzuje stvarajllci kristal. 1000 Plastika i piasticnc In2Se od 1()'1 II svjetskog rata (s1. ovisnik od ovog maLerijala.:ilna oblika. a na trzistu 11 SAD-ll se poj~rvio za vrijcmE II svjetskog rata.ie. To 2:na6i da je njegova jczgra sastavljcna od sest proton a. Skat Charles Mackintosh (1766 .1.ie grupa uspjela proizvesti prvo sinteticko llmjetno vlak.upak nazvan vulkanizacija..ie prekretnica u povijesti kemije. polistirol je cvrsta. Pa i nakon visestrukog razviacenja taj se materijal uvijek skuplja II prvobitan oblik. ulio otopinu izmedu elva sloja tkanine i tako clobio nepromocivo platoo. Molekularna kemija prcdstavlja dana. S privrednog stajalista uspjeh . Ameri!. Tvar. Organsld spojevi ( uglj.\~. Buduci da. samostalno podrucje kemije. iznio je 1eoriju da od pojedinacnih malih molekula (svalca se zove monomer). To je vfsta sintetickog polim-nida.ie bio potpun. da bi dallas ovaj matcrijal nasao svoju pnmJcnu u gotovo SVIDJ . " I I I ~~~la~~. Atltomobilska 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 199() 2000 Godinc industrija je post-. je pukim slucajem alkiia post. doslo je do prve znacajne korisne primjene kaucuka u Evropi. Ugljik poznajemo u dva t"azlicit3 krist. Otopio jc kaucuk u nafti. god. je uspjela proizvesti prvu planski razvijenu umjetnu tvar polistirol i da je proizvede rnasovno na tvornicki I1aCin. sluc~\jno dogodilo da Goodyear bez neke odredene namjere mijesao na vrucoj peCi smjesu j(]teksa i sumpora. Herman Staudinger je 1920.:it:\~ l:~C~~ 1. na (:elu sa V\laltace I-L Carothers.. Goodyear . a temperatura topljenj8 ~C=3750 " C . prcmu pricanju. To otkrice postalo. Dnevno se s 11.ie zatim nastala. a to su: Znatne razJike u svojstvima izmcdu tih dviju tvari pocivaju nd razlic. naCl u prirodi.NOV! MATERLlALI POLlMERl 1.ledna makromolekula iIi polimer na tLl] nacin da se molekule monomeri poveZl~ju jedna s drugom u dugacke lance.vodnje. r tricnih aparata. god.1. 1. I tako se.. a pritom zadrzao svoju gipkost. Dijamant je kristulno prozirna forma ugljika. Kolumbo je na povratku iz novootkrivenih zCl11a~ja danin prve gumene Ioptc. navodno. za novim polimerima. 81i6na bezbojno1l1 staklu. koja.

iicna .i:rh::<lcije: 11) b) Mer pri dobivanju polid.). KCN (cijanidi).Alkini C nH 2n . Po nacinu pravljenja. Sistemske skupine ugljikovodika su : . proizvode se od monomera nacinjenih od 8irovina (pretezno nafta.Alkani C nH2n+2 . cvrstoca. je odreden stupanj polimerizacije. a nisu ugljikovodici su: CO (ugljen monoksid). halogenida) (s1. pent. ima kristalni oblik ugljika. Prvih osam ugljikovodika. ugljen iii plin). l. Materije koje imaju ugljik. S porastom stupnja polimerizacije mijcnjaju se i svojstva polimera (viskoznost. prop. bez nastajanja nusprodukata. CS 2 (ugljicni disulfid). moguonast preablikovanja.4. c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliCitih spoJcva s malenim lTIolekulama u makromolekularne tvari. Zbog toga je grafit mekan i moze se karistiti za podmazivanje. Najjednostavniji od tih spojeva je metan. 1.2. 1. Grafit je siva materija. nan. Da bi ta molekula na sebe mogla povezati nove atome. Gotovo su svi spojevi sto ih saddi nafta ugljikovodici. heks. tapivast itd.2 ). CO. glavni postupci za dobivanje polimera su: a) Polimerizacija je arganska kemijska rcakcija spajanja jednakih iii razliCitih nezasicenih spojeva s malim molekulamu u malaomolekularnc tvari.NOVI MATERlJALI FOLlMERl Postoji i sinteticki dijamant. okt. Relativna molekulanla mas a polimera iznosi prosjecno aka 10 4 do 107 Sintetske polin1crne tvari. poli1nerizati. b) Polikondenzadja je kemijska realccija pri kojoj se OSl1ovne tvari s malim rnolekularna vezu u makromolekule uz izlucivanje nusprodukata (narocito vade. slojevi nisu jaki i mogu da klizu jedan preko drugog.liiVIllIiu poli. alkohola. a slojevi su vezani Van der Walsovim silama tj. Brojem molekula (monomera). CaC0 3 (kalcijev karbonat). PIema tome. hept. Polimeri i njihova grada Polimeri su makromolekularni spojevi koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari (monomera) u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vise). P0sttlpak poHm. CaC.).acdata 8 . IV:Ionomer H I I I I c=c c=c I I I I H H H H H H H H I I C=C I I H II H II I I H C=O Tabela 1. to je grafit podvrgnut visokom pritisku i temperaturi. 1.Alkeni C nH 2n .PE. Grafit je jedini nemetal koji moze da provodi elektricnu stn~u i toplotu i u tehnici se dosta koristi. Ugljikovodici su spojevi sastavljeni ad ugljikovih i vodikovih atoma. et. bez nastajanja nusprodukata (s1. Ugljikovodiei mogu biti: zasiceni i nezasiceni koji teze ka spajanju i laka nastaju polimeri . sintetski polimerizati nastaju stupnjevitom ili lancanom polimerizacijom. b) prj d(. (ugljen dioksid). sa nastavkon an. H2C03 (ugljenicna kiselina). but. en iIi in. polimerizacijom. (kalcijev karbid). u njemu su sve veze zasicene.1.2 Nazivi ugljikovodika redaju se prema grckim brojevima: met. Mel' Sl. Za mogncnast stvaranja izvanredno velikog broja ugljikovodika od velike je vaznosti sposobnost ugljikovih atoma da se mogn medusobno spajati. dek. od kajih se sastoji molekula polimera.3. Stupnjevita polimerizacija maze biti polikandenzacija i poliadicija (kondenzacija i adicija). nuzno je da se ona prije toga oslobodi jednog iIi vise vodikovih atoma.

Vrste IwpoHmcra: a) staticki Iwpolimcr. Postnpak poHkondenzacijc za dobiv:mjc fenoI~formald('hjdaj vidimo da kao nnsprodukt imamo vodu (H 2 0) koja se izdvaja. a makromolekule kopolimera imaju dva iii vise mera. d) djcpljeni kopoiimer 05110V11a ponavljajuca struktura jedinica pOlill1enle makromolekule jest mer (kod metala to je atom).5.NOVIMATERJ. Pdk./-i-fY '-"'~. tako da mozemo dctalino izucavuti polimcre.6.5. 10 !1 . u blokovima iIi eijepljeni (slilm 1. odnosno mer-a. Po strukturi mer moze biti vrIo blizak molekuli ishodnog monomera ali nije joj istovjetan (moze se i znatnije razlikovati). naizmjenicno.6. b) naizmjcnicni lwpolimcl'.JALI POLlMERI Kopolimerizacija je polimerizacija dvaju iIi vise razlicitih monomera. \.).J. na slid se vide atomi 9 koji su slikani spcciialnim UI'edajima.4. koji mogu biti rasporedeni: staticki. nekih polimera dvaju najvaznijih polimernih skupina. c) blok kopoiimer.lz makromolekule polimera.3. Prema broju tip ova mera Ll makromolekuli mogu se razlikovati homopolimeri i kopolimeri. pri cemu nastaju makromolelmle koje sadrze medusobno povezane monOlTIeIue molekule kao osnovne skupine (slika 1. Kopolimerizacijom nastaju polimeri Cija svojstva l110gu biti znatno poboljsana i prilagodena potrebama za njihovu primjenu. Primjer jednog kopolimera -PE-PVC- Slika 1. Slika 1.--)/ /(~ 0'\-/: (PI Slika 1.) a) Il) c) d) Slilm 1. J U sljedecim tabelama prikazani su izgledi i oblici strukture monomer-a. Mer moze biti nepravilna i cesto kompleksna oblika. Makromolekuli homopolimera izgradeni su sarno od jednog tipa rnera.

igracke F F c===c I I Zaptivaci. [primjer: fibeL] po1ieti1en~terefta1at (PET). (:) Ho-c-c-°-t~__~?7C.~ !J JI I I h H 0 til -C-OH ~ ~ ~ Magnetske trake.H I (mer) Zupcanici. kanap. J Konteneri.NOVIMATERDALI TABELA 1. Najlonske vreeice Naziv Monomer H Primjena c==c I I I H H I I-I H Poliacetat -"Wv-i-O--AJ\. prozori Fluoroplastike [Prirnjer: politetrafluoroetilen. film.j\. telcfoni C==C-C==c I I I I Poliester tel1lloplasticno a tipa .2. posude ~ ABS c=c I I b=N 1-1 I-I 11 II Prtljag. STRUKTURA MONOMERA TERMOPLASTICNIH POLIMERA NASTA V AK TABELE 1. folije. lezista I F H II I F H n Polistiren (PS) ~ H H c==c I I o /---'. tkanina Film. POLlMERl Naziv Polietilen (PE) Monomer II H Primjena Prozirna ambalaza (boce).2. eksplos1v Najlon 12 . te:t1on] I H Polipropilen (PP) I C{ Cijevi. harclver Polivinilklorid (PVC) c==c I I Filmske trake. film Cl:h c==c Polimetil~metakrilat I I Prazori (PMMA) I-I I c=o I I o CIh I Celuloza Zupcanici.

Induw-y .eJl CrJI(.R'-OH Primjena Ploce.E 1. dijelovi za masine Fenoliks [Primjer: fenolformaldehid. from !i~lif)g in Modem Plu$!ics. cijevi Polikarbonat -VVV-O-li-o-O-r~ o CI-h r' Propeleri.NOV] MATERlJALI NASTA VAK TABE1. H / H H I H I Cijevi.3./ elhooe-O-COOCH. [0 Poliester termorealctivnog lipa I fr-O ("l! ___I~9r-C-(CHl)~ - . bakalit] Elektroizolacioni Matcrijal + Tcrmopbsticni elasti [Primjcr: poiiesterJ ClhOOC-O-COOCI-h + Cijevi.-----..2. lhe-on U._----_ I () () II C-OII Fiber-staklo je bem.. el. STRUKTURA MONOMERA TERMOREAKTIVNlH POLlMERA Naziv Monomer Primjena Naziv Termoreaktivni poliurelan Monomer OCN-R-NCO + H O . POLIMER! TABELA 1.S. 1m-mar:)' 1993. $<lk<.s1~lis1ics arc \lpd~ted ::mnu:iliy in the January issue... atlclicki pribor Area-formaldehid II. ] HIC-DB H 0 0 H \/\ Epoksid H C-C-R-C~C /\ / ". vodovi \ C-R' / H 14 15 ... H N-C-N () I Ih /H (H c H" II 0 HI I () + / "'--~---/ N-C-N I /H "-H Posude -.

razgrallatu i prostornu rnakrostrukturu. b) dodaci za poboJjsanje preradljivosti: maziva. Pollmeri linijskc i razgnmate strukture izgradeni 5U od pojccEnih makromolekula: a vezam su mec1umolekulamim silama. parfemi. tiksotropni dodaci. U obzir dolaze prvenstveno. 16 j ! i. raznih molekulnrnih mJsa. toplinski stabilizatori. molekulama masa. dodaci za smanjivanje neravnina na povrsini~ e) modifikatori optickih svojstava: organske boje. Prilikom pre!aza polimcra iz amorfilOg II kristalno slanje pO\'t·(:~a\l'l (~: prekidna c\'rstm~n. dodaci za smanjenje sljubljivanja (blokiranja).i6nih masrt. f) dodaci za produzenje uporabljivosti i postojanosti proizvoda: svjetlosni stabilizatori. g) ostali doduci: pjenila.iti. dodaci za poboljsanje zilavosti.. regulatori adhczivnosti.. postoji sedam skupina dodataka: a) reakcijske tvari: umrezivala (npr. I '1 ·1 I ~l I I 1 i i I \ a) linijska sm~a b) razgranata c) prustonw L 7. duzinu 100 iii 1000 puta veeu od poprecnog presjeka.1. ojacala Cnpr.Tistalna l~iza irna veci utjeGaj nH fizicke i l1!chanick(' osobine.llY. Veli6inc lih medumolekularnih sila prelezno odreduju tehnickc osobine materije.tvll~RI 1. granuliranjeIIl. Polimcri linijske i razgranate stmkture predstavljaju osnovu ten110plasticnlh masa. Prostorna struktura dobije se spajanjem pojedillih linijskih nivoa polimern iii nastaje kao rezultat polimcrizacije iIi polikondezac~jc. punila. viskeri.. Po jednoj od mogucih podjela. Svaki moleku! predstavljcn je duzinom lanca koji se sastoji iz posebnih clanova koji po kemijskom S:1sta\/u mugu biti iste iii razlicite vrste. polimer postaje potpuno nerastvoriv i ne moze se topiti. cija duzina i brojevi su veoma razii(. Dodaci polimerizatu Za pretvaranje polimcrnih tvari. dezodoransi.l~"""'V. polimerizata iii reakcijski podobnih sastojaka u tehnicki uporabljive polimeme materijale najcesce su potrebni vrlo razliCiti dodaci. struktura niza i medusobni raspored molekula odreduje osobine visoko molekularnih jedinjenja. cada). regulatori viskoznosti.ra Linijski makromolekularni polimer po strukturi predstavlja lanac Loji iaw. v1alala. Makromolekuli visoko molekularnih jedinjenja 1110gU imati: lillij:.l. u tekucem stanju.3. a hluclenjcm ponovo prelazc U CVfsto stanje.cl'\. Primjesavanjc dodataka polimerizatilna i reakcijskim tvarima provodi se nizom operacija oplemenjivanja i popratnih postupaka: mijesanjcm.7 . Stmktura piasticnih masa Kemijska grada. Kristali polimera inu\ju dijelove molekula rnstresito pakovane kojl ciue njegovL! amorfnu fazu.3.ku. Iul(ovanjem tvarima i materijalom te skladiStenjem.}mOrfllOm stnnju. sitnjenjcm. OV1 polimeri su plasticni: pri zagrijavanju omeksavaju iii se tope. antistatici. Razgranata struktura i111a baena grananja. stmkturizatori metalni oksidi. Polimeri koji mogu formirati ovu prostornu strukLuru predstavlj~~ju osnO'lU tenlloreaktivnih plast. d) modifikatori povrsinskih svojstava: vanjska maziva. Pri gustom rasporeJn popracenih veza. odvajala.Ll 'I POU.l. biocicli (tvari za sprecavanJe rasta mikroorganizama i slicnih razgrachvala). c) modifikatori mehanickih svojstava: omeksavala.lJJ-\. antioksidansi. k:. tvrdoca i postojanost n. klasiranjem. peroksidi) te potrebna ubrzavala (aktivatori) iii usporavala (inhibitori) reakcijc. Zavisno od stepena uredenosti i gnstoce mcdusobnCJg ""'""".1 toploti. 1 j 1 1 ~l ~ 1. prianjala.e moze nalaziti u djelimicno kristalnom 1 potPU110 . valjm~jem. Ohlici strukiura poHme. Kao punila koja se dodaju plasticnim masama. punila. celuloza.'" lanca i vcza polimer :. a to 5U smjese polimera Vi50ko molekularnihjedinjenja.2.M. tvari za snlanjivanje gorivosti. staldena vuna i predivo kameno brasno (najcesce se koristi) tinjac azbestna vlakna i vrpce (nerado se primjenjuju) drveno brasno celuloza pamucna vlalala i tkanine umjetna svita. gnj ctenj em. pigmenti.

l. pnnrilno por~dani ~·~van3 bacne skupine s obiju ugljikovodikov<.jala pri prc()hUkovanju.3. koja odrcduje svojst\.<:lvanja.::n. a po obujmu i znatno visco sekundarnc veze "'7r' -D--i~~ Slika Ut Shcmatsld pri!wz grade polimera I KCf1u)sko i fizikalno prClvUenjc po/imcrnih lll{l{cn. poliadicija. Svrhaje kemijskog umrczavanja kod duromera i elaslomera postizanje umrezene S-Sllmpor strukturc.1. povecava temperaturu prelaska u visoko tecno stanje.aucukovih sll1Jesa pretpostavka .tni) hi izntah:tni.9. povczuJuCi lance mc(lus<. Tak. Sekundanle se vezc ostvaraju s P0l110CU slabih V un der V\' aalsovih siIa: disperzijskih i dipolnih.n''>'"'' :~umpor se vezc ll<J slobodne vczc.1 niz~L ~ dvostrukih veza u makromolekulama i njihovo grananjc. Za umrczavanjc (YUlkanizacije) prirodnog IUlllcuka k.o so dodatno "n". Pri kemijskom umrezavanju polazne su Slika 1. Stepen kristalizacije definisan .l. osim stvaranja proizYoda. (slucajni raspored bocnih skupina). polireakcije j kcmijsko umrezavanje. zbog kemijskih rcakcija polimerizacije). primarne veze 1. Pri kemijskom pravljenju 1118lerijala valja razlikovati postupke gradnje makrol11olekula.0).' odnosH prenla raVl1Il1l ugljikovodikova niza (taktnost) razlikuju se OV1 polirnerni malerijali: utaktnih (sl. stvaranje polimernog materijala. izotaktni (51. imaju: teflon. Kod vecine pollmenlih materijala (plastomcri j clastoplastomcri) lanei su medusobno povezani sekundarnim (fizi(~kim) vezama. poliadicija i polikodenzancija. SEka L9. lancana polimerizacija zbiva se pri ljcvanju poli(rnctjl~mctakrjlata). Prikaz lillH'ci:-lyanja pretpostavke razlicitc.3.c.. pri proizvodnji proizvoda od poliuretana iii epoksida. smanjuje elasticnost. Al1lorfna baza snizava krutost sistema i 6illi ga elasticnim. c) '~indini()k\"ni 1N 10 .9. 1] nekim slucajcvima oba nacina pravljenja mmcrijala tcku djelomice zajcdno. jer Se u lijckll umrezavanj(l SlllJcse ad prirodnog ili sintetskih kaucnka ··-"ot\'araju" dVClstmkc vcze iZ111Cdll C. istodobnih makrofizikalnih procesa (pravljenje proizvoda definiranog makrogeometrijskog oblika) i mikrofizikalnih procesa (prestrnkturirar~je 11(\ molekularnoj razini. medu ostalim. te jncih.3). ta pojava se koristi II nekim tehnoloskim procesima za povecanje elasticnosti proizvoda. Vrste polircakcije pri preoblikovanju mogu biti: lal1(~ana polimerizacija. T~llunnst poliro2:ra: a) atal. npr. Sljedeca slika prikazuje osnovu tog nacina grade polimera (slika 1. polipropil. Polircokcije pr. Primjerice.9. ali ih valja promatrati raze! vojeno. Kemijsko umrezavanjc nastajc kada se elva lanca veZll mectusobno s P01l10Ctl treceg lanca aloma ill skupine atoma. polietilen visokc gustine. vodikovih mostova. Po kolicinama to je oko 2. Polimerni proizvodi Posebnost pravljenja polimernih proizvoda ocituje se.10.NOV I MATERIJ. netopljivost). oko SW/C. netaljivost.). mogu se zbivati procesi kemijskoga iIi fizikalnog pravljenja matcrijala. Tako llastalc veze jesu prim arne (kovalentnc).). Visok stepen kristalizacijc.Ie leao odnos zapremine svih kristalnih oblasti prema cjclokupnoj oblasti polimera.'\LI POLlMERl Ova kristalna struktura povcc:ava medul1101ekulmnu reakciju.1 Ulllliar iz'oprcl1skog lancrl. prcobliko\lm~ju.Ie postojm~ie Duz molckulnog lanca pojedine su molekule povezane pnmarnnll (kcmijskim jli valentnim) vezama koje nastaju u toku reakcija polimerizacije i/ili umreZ. Pri procesima preoblikovaoja.a proizvoda (mchanicka svojstva. a maze biti i preko 90%.dmo (s11ka ! 10. Po rasporedll bocnih skupioa \I .at0I11..). Pri reakcijskorne preoblikovanju mOl1omerne iii niskomolekulne tvari pretvan\jl1 se u polimerne malerijale. j u tome cia su znatne kolicine tih proizvoda rezultat reakcijskog preoblikovanju) dakIe.8.5% ukupne proizvodnje polirnernih proizvoda. a polikondcllzacUa pri postupcima prcsanja fcnol-formaldehid<:L [(clIlijsfw ulI1reiavar?je. Stvaranje polimera temelji sc na sposobnosti ugUikovih atoma da stvaraju kovalentne (homeopolame) spojeve. (pravilno pore dane bacne sku pine s jedne strane n1za) j sindiotaktne (sL..

U ovom slucaju radi se 0 proizvodnji polimemih proizvoda. Polimeri ne pre laze u parno stanje. vode. fenolformaldehida) dolazi do odvajanja sporednoga proizvoda polikondenzacije.. polimeri se pojavljuju i Proizvodna tehnika U obliku veziva. Kako Stl osnovne tvari nezadovoljavajuCih svojstava. plastomerne granule) (sl. UCinak plastificiranja maze Be promatrati i kaa rahljenje strukture ~ . . b) plas1om. kalup) 1.1 L Umrezanl:l struktura poiimerllih matcrijala: a) kcmijsko umre.jala i vlakna i os tali profili) ili supljih tvorevina. Kod polirnernih trakova oprema oprerna materijal (membrane. 1 laneanib molekula.ri i elastomeri dcbljina sirina. prikazuje kemijski umrezenu strukturu. Amorfni cvrsti polimeri prelaze II cvrsto stanje kroz me(lu-t~lzU kO. Proizvodna aJ t"h. Pri fizikalnorne pravljenju rnaterijala iz atopin~ i disperzija odstranjivanjem otapaia iIi dispergatora stvar~.1 La. polietilena) radi poboljsanja upotrebnih svojstava (npr. Dodile! + nndnhni .iavanjc. a povisuju prekidno istezanje. nalica i Ijepila. kalup) (npr. Pri ciklicnim postupcil11a reakcijskog preobl!kovan]a pol!reakclja rill!. se film (~a~~vi. plastomerne granule) iii polimerni b) proizvodi. otpresci). 'tapovi. metilmetakrilat).a on~eksatl ~ao otaraia pIema tvari koju atapa. jer . kaprolaktam.valo. filmovi. (npr. npr..a. folije. Obieno se plastificiraju polimeri s lancanim molekulama ko]e imaju polame skupine. i elasticnost.anje. Pajavni abliei po\irnernih proizvoda razlikuju se prema broju kontroliranih izmJcra. javlja se odredeno loplotno kret. odnosno promjeri. Pri rcakcijskoj preradi ulazi u procese proizvodnje polimemih proizvoda mogu biti osnovne tva1'i: monomeri (npr.3. poliol i poliizocijanat).~~stniC:1 prelpoEmc! Postupci + oprema preoblikovanju nereakcijskih taljevina ulaz JC polimerni materijal (npr.c: Ijepila). .boJ. Slika I. Proizvodi ad polimernih materijala mogu biti kompaktne (masivne) i pjenaste (sacaste. To je slucaj izradbe polimemih proizvoda. Kemijska reakcija umrezavanja povezana je s procesom razvijanja top line (egzotermna reakcija).b. prikazuJc fizikalno umrczenje koje se temelji na postojanju uredenih i neuredenih podrucja u mnkrornolekuli. a zatim prelazi u nekn vrstu gela. Osnavna tvar kOJa se plastlfIclra dJelovan]~m omeksavala najprije bubri. ta energija prevazilazi sile koje djeluju izmeou molekula i tako cvrsti l1101ekuli prelaze II tecno stanje. Debljina je ohiljezje polimemih prevlaka. radijacijsko umrezavanje). OSiIll u obliku bezoblicne tvari (npI. mijdalica) ploce).~v.c. .12. rcakcijski podobni sastojci (npr. Pri preoblikovanju uz fizikalnu tvorbu matcrijala i Pojavni ohliCl: polimera.).ie pritisak para ncznnlan i para se razlaze..NOVI MATERIJALI POLlMER! a) NVV\ kemijsko umrd:enjc b) urnr dc l1ie Stika 1. Plastificiranje izravno utjece na svoJstva materlJa. polil11erne tvari (npr. PruvJjenje polimcrnih matcri.! 2. Praces se naZlva szeliranjem.a. Pri umrezavanju nekih pretpolimera (npr.4. Moguee je i ul11rezavanje plastomera (npr. smjese duromemih smola). Tvar za pl~~tificiranj~. sintctska koza) iii lijepljcnih Postupci Postupci + + polimcmi spojeva. 20 2i . polimema tvaf pwizvml • (npr. p!~stifika~or iIi ome~sa. Fizikalno pravljenje materUala. Pri preoblikovanju U kalupu nastaju polimerni proizvodi odredene SV1111 trima izmjerama (npL odljevci. nanosa na nosace (npr. pa u tome slueaju kalup ~jeluje i kaa sarZm reaktar u kajcm u toku ciklusa nastaju polimcmi materijal i palimcrni proizvod. pri ulasku u proces potrebni su i dodaci. cijcvi) prahla bitni Sli plastomerni proizvodi. b) fizikalno umrduvanjc Slika 1.teena. Pri povisenju temperature povecava se toplotnn energija. umrezavanja" se zbivaju u kalupu. elastomerne i neke (npr. punih (np!'.lt~ J PoliHl~mi I . Posebni je oblik fizikalnog stvaranja maten]ala plastrflCrran]e rIr ameksavanje. Fizicka grana polimera Polimeri imaju dva agregatna stanja : . Elastoplastomeri su fizikalno umrezeni. Snizavaju se stakliste i prekidna evrsto6a.. kaucuk ili PVC-polimcrizat) i prctpolimeri (npr. ponasa se pri uvodenju u polimer kOJI se na taJ n~cm nan1J~r.cvrsto (kristalno iii amorfno) . Slika 1. eelijaste). Ll2.Jll 5e zove visoko-elasticno stanjc. a) durcmerne.

.. vchcini i . npr. .pod odrcacnim llslovima.1': ii.~--+' :/ ) Temperatura [ C I Ts Sliim l. brojcano prikaziva svojstva. vlastitih. proizvodnih svojstava te svojstava proizvocla (s1.dnih j upotrehpih STDjSiH:<l g::>tovog I~rGlzY:}(la o~h:(Ll prOlzvoda.ule. cijena i raspolozivnost. a moz-e bili l1brzzl\1o pod de. sitno mljcvcllJU. pravih) svojstava.. Shernatski pnkuz .13. p. 8 povisnjc se krtost i krutost.a. Sa stajalista konstruiranja s polimelllim materijalim<l. tj.1cdnost. TcrmrHHchanicka kriva amorfnog poiimcra Ts ~ temperatura staktastog slanja T. ]\1ehanicl:.ava. Defoll11acija na teml?eratun ispod 1'5 ima 11isk1. kojima se od njega razaznaje. promjene slanja iIi druge pojave u m3terijalu...o razaranjc m02:C biti pri valjanju. oblik.14..---~-~.\iko diL!iC:nti qillljC i viS(1ko [c(:nnJ sianie . Polimerne materijale moguce je opisati vclikim brojem karakteristika. pnllk_om lJltraZVl1(~l1ih talasa i slicno..vo. Uz sam proces starenj. bId (llPija svjetlost i stite polimer ad oksidacije).kog razaranja polimcra takvo razaranje nastaje priliko111 habanja.. [. orijentacija i s1. Tokom proizvodnje proizvoda polaznoj se tvar! pridodaju brojml ohiljezja kao npr. a to znaCi cla clolazi do prekida ke11l1jskih veza U osnovnom !anell molekula.. uzroko'/ane djelovanjem razn1h (unutrasnjih i vanjskih) faktora. U ".. ~ za odnosno nJater~jal.~ Rasp:J.\:\ WG'''Vi\ ~ tYJ"n )Ii nwn-'J"b I'i"''''''''' .. Destrukeija polimenI moze biti izazvana zagrijav::mjem iIi se ubrzati deistvom klsel1ne~ rcagensiJ i odredcnom VfstOI11 zracenja.kih i kcmijskih procesa lllllltar materijala.. 1. . -. Sto sc tice m~hani(..oja I. _ 0 Shka 1.ak odreduju i sposobnost i ucinak proizvodl~je proizvoda. Potrebno je ukratko opisati opca obiljezja polimera i naciniti njihovu klasifikaciju te istaknuti specificnosti svojstava polimernih matcrijala. obiljezja. Opcenito 0 svojstvima polimera.k. mote se .istvom svjetlosti. U sluzbi su takva opisa brojne fizikalne i kemijske velicine kojima se materijal definira u prirodnirn i tehnickim sistcmima. Proizvodna svojstva kombinacija su nekih Lll111trasnjih svojst.. Da bi sc llsporio proccs stareoJH U plztsticne mase sc uvodc razni stabilizatori koji imaju za cilj llblazer~jc clcjst\'a l'0jcdinih b_ktor8 npr. Pri tom Cini se smislenim razlikovanjc unutrasnjih (intrinzicnih. Kcmijsko razaranjc polirnera nastajc pod utjccajcm kisconika iz vazdul:a. Starenje sc moze objasniti kao rczultat fizi{.:~ni:l 5vojsI. una {wise .1av1ti i proces destrulu:ije..1 vri. Svojstva se definin~ju k110 reakcije. j ona sc stalno povecava pri prelaz~. ali i niz velicina def111iranih u proizvodnim i drustvenim sistemlma. Konacna svojstva proizvodZl kOlIlbinacija Sll nel:ih unutrasnjih svojstava i proizvodnjom pridodanib svojstav. npr.~!'. mat('rijala.I:~i':1 ( \ Ii )I + "n<i'~"d:~J: Pr<Jil'.danje makromulekula nastaje prilikom koncentraclJc mcbal11cke cncrgije na pojeclinim VCZJHlJ iii !ancima sa kojim su povczanc makr?l1101c.j.3.. Preko temperature TT polimer postaje visoko teca11 111 plastIcan. k. modul elasticnosti i kemijski atinitet.waproizvoda !"i':(i\'~mjc~ wojsul\ca '-tvari iJi Illlllerijala 23 .JstaY:\ tvan. odredcna dogovorenim ilili normiranim metodama ispitivanja.-anl:: ITr[)r. osobitu pozornost privlacc mchanlcka svojstva polimen1ih proizYoda.). Uz OVLl definiciju svojstava prikladno je definirati pojam karakteristika.. odlike... 1. stvarnih. / Staklas\(1 S1anje Vi. 1. boja. Karaktcristikc cine sva bitna i mjerljiva. Dok su unutrasllja svojstva i proizvocilla svojstva uvijek VeZaIl t.13.NOVl MATERLJALI POLIr. tvar.5..: al1lini.14.v()dll~ > L~:=d m ji kalegOl:~:V~S~~. zatim prilikom lomljenja malerijala. Pri starenju opadaju cvrstoca i eJaslicnost..vojslva f{)iinwrnng proiz\'()dn svojstvu pwizvoc1a vezana su za objekt. U VlS?!W clasticno stanje. Ta pojava se naziva starenje. proi7:. Ova Za-VlSI10S~ sc prikazlljc termomcbani6kom krivo111 na slici 1. pnMupa promatranJu s\'o.~lava cvrstoJ su mcdllsobnoj \fez!. UnutraSllJa se svoJstva OPCCl1Ito odreduJu tacmm ponovljivim mjerenjima..-lcmperatura topljenja 0 o Visoko 11101ekuiarna jedinjenja iIi polimeri mogu znaLno mijenjnti svoje osohine s v1'emenol11. Svojstva polimera Svojstva nekog materijala karakteristike Sll kojima se on opisuje u odnosu na svoj okolis.1ERI Pri tchnologiji prerac!e plasticnih masa uzima se U obzir zav!snOSL dcformaclje od tempenHllre i uzima sc jos fizi6ko stanje p01i111era.

l1I". u toku proizvodnje polimemih proizvoda leoja ukljucuje reakcijsku preradbu nastupa prestrukturirnnje i na molekulnoj razini. T ennoi1zikaina svOjSiVll Telliperature faznih prelazakcl: stakliste. navedena je u tabeli 1 A.-"s-p"-ek-'t~~.. zarCZlla tvrdoc<l... POiSSOllCiV omjcr..:a llichunic'ka S'>'G..". nadmoiekulnom nivou kaa posljcdica procesa relaksacije i degradacije. kemijski sastav.) polimcra. Zllrt:znll {:vstoca.Jm<.6. brzlni djelovanja opterecenja i vanjskim uvjetima (s1. ] . RUl"Iwie:'/JU deftlFiend svojsiva: relativna diclektricnost. IniriLllicna.kou\JrJ. ziluvost. koja vrijedi opcenito.r:.'c:'l'C-'___I-'". Tabela L4. razdioba molekulnib flZiL. mod..::ih."c. pravilnost lanaca vrsta i velie ina supstitltenata.5./sLva: faktor gubilaka. si:li:.i malcrijaia k()11kurCljmiJ~l bmij::. sto takoder ovisi 0 proizvodnim uvjetima.li~lna uzrokovanjem grananja._ .. urnrezavanJc. linearna toplinska rastezljivost.":. Klasifikadja svo... lr..\ 6vrsl0ca krM:i!l m::lC:l·ij"b. dielcklricni faktnr ~ Elektl leila . $'mjs!va -e. gubitaka. KLAS!Fl'KACIjA SVO.NOV] MATERIJALI Tllbela 1. pa tako i za polimere) a pogodna je s inzenjerskog gledista te se temelji na intrinzienim svojstvima.. ~____________.. .J'je ("uri i -cijemt j t:]collomsk:1 masa.Vlchnnicka Svojstva polimera mogu se klasificirati 11a razlicite nacine. Gf'(Jnicna elektritlw S\Ojs~\_"a"_ _ _I-'_______"svajstva: dicleklri(. U toku upotrebe proizvoda nastaje promjena struktllre na molekulnoj . posebno su zanimljiva mehanicka svojstva. (izgled.... I I ! Spektralni Ophckn svojstv:t Ra:dicita apsorcijSk~"-r-a'k-"'-O-'"'-'-P-d-"-.'. spec. Jedna od rnogucih klasifikacija svojstava. To znaCi da molekulna i nadmolekulna stnlktura uvelike ovisi 0 proizvodnim uvjetima.na cvrslOCll.2.! povewa. top!inska sirljivost. otpomOS1.15.js:"". vrcliste Kohczina i atflezivJ!o s\lojstm: gustoca kohezivne energije.ojiicmclljivJ.:"::'".[etskil SViJjSth\ moze se utjccati lvpli:. preraliivus1.La -rir!. fiz:..:u-j fleksibilnost lanaea.j-'a-kt-O-.3.).(\iL!C iz U tablici 1. POLIMERl Upotrebna svojstva polimernih proizvoda odlucujuce SU QVlSna 0 proizvodnim postupcima i proizvodnim uvjetima. entalpija i entropija. Primjereno je na ovome mjestu istaknuti specifiene prednosti i nedostatke polimernih materijala u oclnosu na druge konstrukcijske materijale (tabl."-I-n. najvaznija fizilmlna svojstva kOfOzivnost j ~\. posebna se paznja posve6uje uljecaju trajanja clplerecenja. orip. svojstvll E/astic'na sl'ojstva: modul stlacivosti.kalIl4 svOj._R~A~________ __ __ __ __ __ P(_)~L_IM Prostoma svojstva: specificni obujam.).:u. tvnlocu.velkna . Speeiilcnosti svojstava polimemih materijala.~ JIll! mikrofizikahl3 s\'ojslva : :': : : :~ : ~ ': tna rna.-. faktar trenja. mod. " _ _ _ _ ~ propustljivosL l i 1. DiliC/miCJ. nuznu paznju valja posvetiti naCinu djelovanja opleref:enja.-N~'A_J_V_A Z_N_IJ_A F_IZ I1_(A L_N_A_S_V O_J_S_T_V_A__ __E. Osobito su zanimljiva fizikalna svojstva polimera.:.\'ojSIVJ (npr.5.. Stovise. \~k. te pnvlacnost) up(jtr~bna (mona) -popUlaln()~t utjecanjcm na molekulnu -rav[!oldna.5. navedena su njih i7."] OSlm toga. 1. Gntl/ieila mdwnicku svojslva: grani(. povrsinsk<! napctost Trallsportn{l svojstVd: toplinska provodnost. viskoznost. Kaforimetrijska H'ojS{Va: toplinski kapacitct. ta!iste.3.tUlil. u kojoj se isticc utjecaj Ul1utrasnj ill i vanjskih cinilaca na svojstva.1.mspu]'lna i skhH. _. jer pri istome kemijskom sastavu polimcrnog materijala proizvodnih moze pokazivati razlike S obzirom na nadmolekulnu strukturu: stupanj i obiljezja orijentiranosti i kristalnosti.. raSlCznoSli (Youngov modul).ls!ava polimeni. Na niz svojstava -prihva~eno. plclilacna.. oliradJl<l. provodnosl. masa itd.[li.. abrazi\'no~t. dillamicka izdrzljivost._-----"::".-e-fl-ek-"S-jj-S-k-.JSTAVA POU~IEIL'\'IH MA'fEHlJALA postojanje vodikovih veza. vrsta i broj grana. dii'uznost. vrsta i llcestalost pOla111ih skupina.. JlemvIWi':zn<l i kl!licui1 maSH i kristalastost. .5.. U !lastavku ce biti naveden jedan od mogucih nacina podjcJe mehanic!(ih svojstava polimernih materijala. toplina kristalizacije i topljenja. O~mhJ:a Proct'snu +iasp(llLl2lvo~(.l.JbC!l. naba stereopravilnost.. granicna cVl"sloca plasticnih materijala. cvrslobl pll-Ul1lja. Fizikalna svojstva poiimera ovise 0 nizu faktora kao sto su npr. PolazeCi od definicije.'-::"::u"".:". molekulna vljh'ost . S gledista konstruiranja s poiimerima.nosli. J I 1. . . te restrukturiranost polimernog lanca na molekulnoj razini.:ls. .

zone mikrotecenja kod amorfnih pJastomera i l1apukline 11a granicama sferolita kod broj promjena.a poHmcrnih matel"ijaia. puzanje ilili relaksacija naprezanja.) ()\'iSll()sl svojstava 0 raznim tltjecajim'l .\!.lprcnn}. Karaktcristicni dijagram "rastczno naprcznnje. izokroni dijagrami rastezno naprezmyeisteZClnje (slik'1 1. vriiC'ITle t Sli!w L 16.1. -ckonoml(.'H polimcrnih matcrijalu prcma trajanju i nacinu djciovanja I'RED:'\OSTI r NEDOSTACI J'OUi\lERNIH MATERIJALA Prcdnosti -niska glislOca -dobra kernij$k<l poslojanost -dobra OlPOnlOSl lro~CJ)jll Nedostaci -iZraLl'n.\. polrebno Je dati I krisl.6. hokron! .s". umor dugotrajna ] ~~ ~. leao i 05novni pojmovi 0 ponasanJu polimernih -niski fak(or trenja -do!-Jro pri61l. Vee jc bilo istaknllto kako su polimerni materjjali .1 (rcciklicnost) na lieu mjcsla Osim podatakn sadrzanih u dijagral11Ll (sU9). kan sto su npr..iji -niska loplinska provodnosl .no5t puzanju i n::. odnosno mikroskopska ostecenja.).. log N kristalastih plnstomera . slaba postojanosl prj povisenim tcmpCrillurama -ncckol1omicnost proizv()dnjc malih serija U vezi s prikazom na slid 1.lslomcri podatke u vrijednosti kriticnih istezanja nekih poiil11ernih l11'1lerij'1ia (tabl. TfTncljni prik:n: kdnllj. .] prcradivost -dobra derol"llmcijska obn. temperatura (ako nije nastnpila prornjena stanja)...na seriiska proizvodnja p()lil~lCrnih tvari usporcdha s 'Vohlcroyim krivuljama mdahl lIlatcrijala pri dinamickom opterccenju (51.. za koju se istczanjc I:. Dopusena istezm~ja . cleformabilnost StaticKO opterecenje npr. Kriticno je istezanje zbog navedenih obiljezja lzuzetno pogodna karakteristika za dimenzioniranje 113 osnOVl de- form3cija..ezanja. istezanje« oSl1ovnih sknpil111 polimcrnih materijaln korisna jc konstruktorima.. ireverzibilne promjene u materijalu. pll7:ilnja i relnksacijc pnlinH'l'Ilih mnterijalll Slikn 1. W1-ihkrova krivulj.. Dinamicko optcrccenje npr. .). U vezi 5 time n[1 pominje se da JC kriticno istczanje ODa vrijednost rastezne defonnacije zbog koje u uvjetima djelovanja mehanickog opterecenja..18.k(l tvrcJoca -podlo:1.19. u nastavku su dani karakteristicni dijagrami rasteZ110 naprezanje.17. Udarno oprerecelljc npr.19.18.nosti dane II tabeli 7.). ncke orijentacijske vrijedSllka 1..ktroizolllCion<l svojstva -dob.im.llaSli odgovarajuce kvantitativne r 1.Hjngram )}!'W.'!Tnlh m"terijaht (vidjeti tab!.'lnje« pnl. Karakteristika definirana nn silci 19. Ova karakteristika znatno ne ovisi 0 najrazlicitijim u~jecajil11a kao sto SU npr... Podjcla Illchanickih svojst:1.HeZGnjc osnovnih skupinn polimernih lTI8terijaJn.).".) mogu prakticki dosegTluti vrijednosti kri ti -eno f: ist.l(..6. 1. visnKa [opjinsKa raSlcz:nosl -niski moduli eiastlcnosli -niska povr~in:. jednosmjernost 1 visesmjernost opterecellja (napreznnja).17. duromeri amurf ni plastomeri • SUb l.--···. 7.lriJe1.nosl slflfcnju -podloz. Tablica 1. 1. tfiJjanje opterecenja.sivrmjc vibr.ij<t -dohra clc.tcZllO n. temeljni prikaz luivulje puzonja i relaksacije (51.ios ne nast~u nepovratne. puzanje Slika LIS.16.\divosl -llCO[rovnost -uporabljiv()~. zilClvost Statlcko opterecenjc npr.NOV! MATERIJAU POLlMERl IVlehanicka svojstva kratkotrajna L / ' S-".

15. brzina klizanja. pa se zbog toga ne moraju zasticivati i/iIi 1110gU sluziti u svrhu zastite clruaih materil'ala b .5.LD PE-HD UP+ojacaio 0.) pojavljuje otpor gibanju 1 trosenju materijala.2-0. Na s1Jede601 slrel (sl1ka 1.4. Bit dabre kemi. KRITICNA ISTEZANJA NEKIH POLIMERNIH MATERIJALA (ORlNT ACIONE VRIJEDNOSTI) Istezanje (Ufo) Vrsta maledjala kriticno PVC-kruti POLlMERI Dopusteno 0. 3. odnosno obiljezja.3. Ove plasticne mast su ukru6ene punilima. elastomcri. kriterija ponasanja pri povisenim temperaturama dijele se na: L (ennoplasticne mase (telmoplasti. 2.0 2.20) shemom Je pnkazana podJela lWJvaZlllJlh prirodnih. Homogene plasticne rnase. 28 . npr. .0 0. Na osnovi. Podjela polimera Danas u svijetu se praizvodi mnogo vrsta plasticnih masa razliCitih osobina. Y . Tako se npr.0 u prednosti pred drugim materijalima kada je rijec 0 dobrom ponasanju u uvjetima triboloskih opterecenja.4. od korozivnoga djelovanja.2-0.5 1.3 2.1.0 mehanicki opterecena.0 0. tennoreaktivne plasticne mase (duroplasti. Ovamo se ubrajaju i medusobno vczani polimeri. okolni medij itd.5-1.0 0.0-2. mora voditi racunao kemijskoj postojanosti. ' 2.5.3 1.0 2.0 0.0-2. vrijedi tvrdnja da su oni postojaniji od uobicajenih konstnlkcijskih materijala.1.6 ove pojave: nepostojanje mogucnosti stvaranja hladno zavarenih spojeva popunjavanje udubina neravnina protupovrsine proizvodima trosenja polimemog materij ala neosjetljivost polimemih materijala prerna stranim cesticama vise cvrstoce i tvrda6e. 3.0 0.0 4. modlilclIaIllh I smtct::. u tehnicku primjenu bitna Stl i mnoga druga svojstva.0 1. Za polimerne materijale. a ponajprije zbog uvjeta koji vladaju u toku uporabe polimemih proizvoda. bubrenja).5.NOV! MATERIJALI Tabela 7. a njihove klasifikacije vrse se na osnovu nekoliko vaznih tacaka.klh pohmera prcma vrsll pollmelL:aclJe I ponasanja pri povisenim temperaturama.0. metaia. porijekla poEmere mozemo podijeliti na: prirodne i sintetske polimere. sastoje se iz samo jednog polimera.Tistaln0111 i mjesovitom stanja.0-3.8-1. Na osnovu postupka polimerizacije (stupnjevita iii lancana).0 0.8. OSiill navedenog. kombinacija vise svojstava. te izlozcna drugim vanjskim utjecajima (temperatura.5-4.. Na osnovu kemijskog sastava mogu biti: organski (pretezno) i anorganski.0 0.1. plasticne mase dijelimo na sljedece skupinc: 1. gumc) S obzirom IlU broj polimera te dodatak jos i drugih organskih iii anorganskih tvari. L- PMMA PC PS POM PP PE. Ukrucene plasticne mase sastoje se od polimera i jos jcdnc iii vise kemijskih razliCitih tvari koje mogu biti organskc iIi ano'rganske te Stl veCim dijelom osjetno razlikuju od polimera. duromeri). Na osnovu. elasticnc plasticne mase (clasti.lske postojanasti polimernih materijala moze se svesti ua: . plastomeri).smanjeni afinitet U odnosu na agresivne medije .0.1.6 0. Tvari Sll uglavnom vezane fizikalno (rijetko kemijski). koja su cesto. Mogu biti u amorfnom. t. reverzibilnost nekih reakcija (npr.lednc iIi vise kcmijski raz!icitih tvari kojc Stl s polimerom vezane kemijski iii fizikalno. Bit navedenih prednosti stvamih svojstava polimernih materUala moze se navesti na 2. sastoje se od polimera i jos .8.1.sporije reakcije pri djelovanju agresivnih medija . kada se zbog relativna gibanja dvaju tijela koja su 1. Heterogene p!asticne mase (kopoUmcri).

i. Shema1ski prikaz najvaznijih polimenI L4. koje su slabije ad primarnih.20..0.NOV I MATEEIJALl POLIMERl POLIMERI I.~'t1I \ "11".TO"I~ .uital «('. Iz navedenih shka moguee je zakljuCiii da se povisenjem temperature snizavaju rastezna cvrstoca i modul rastcznosti.1. kao i svojstva otpo111Osti prikazuje tennomehanicka krivulja na she! 13. Pri ohlactivanju sekundarnc se veze ponovno uspostavljaju..·. pa se materijal vraca u prvotno stan..:o<. ViSLl tacku topljenja.1 se pojavi temelji prerada plastomera. na temperaturi od cca lOWe. J Polietileni Sll vrlo lake. 1. POUETILENI Polietileni spadaju meau najvaznije naJvise koristene plasticne rnase.1 vrlo do scre. postupno iz gumastoga slanja prelazc u kapljasto. Oui su bez ukusa i nisE otrovni.. malo Upij<ljU vodu i c10bri '. blli'"I. 1. te napokon. kC!1lijski postojani prema vocli) 111(Jrskoj vodi pa cak i prema Prirodni polimerni materijali. «('['1 ". No1 osnovi polireakcije kojom Sll izgn\(lenL prirodni polimcrni matcrijali rnogu biTi polikondenzati. poliadukti i lancani polimerizati. prekida se vcza medu atomima..:'!.:. (EI'O. dok prekjdno istezanje nakon postignnta rnaksimuma naglo pada. claslOmeri (na oSl1ovi prirodnog ili idorirarj(). elastomeri i plastomeri. savitljivi.·.·1. cime JC omoguceno lakse uzupmno p01111canJe lanaca mukromoiekula.--{..mh ~'U. knllCLLk -! PLI\~.lpinu gr::l."nbe.1.\[3) (UF) LII. U lTlOdificirane prirodnc pojimcrne matcrijale ubrqjaju se celulozoi i kazcinski clerivJti. U 11astavku cemo malo bolje upoznatl nelee termoplasticne masc... Na osnovi polimerizacijskih reakcija i sintetski polimeri mogu biti polikondenzati. Pri prekoraccnjll oelredene temperature nastupa njihova razgradnja. a time i tecenje plastomera. pam uk. prozirni SLl.4. "'''. Tcrmoplasticili polimeri Plastomcri se pri zagrijavanju omelcSavtlju.{'. Polietileni niskog pritiska imaju vcell gustocu.O\l[.: blltu~ Un"".~ kauclIka) j plastomcri (clcrivati ccluJoze) sumpoJ1loj i fluoro\'odonicrloj ki. esten .1e. \/1 mm5. vuna.mJ Clkl'.'I) i '[ . lancani polimerizati i poliadnkti.. i vecu jac.·. Ovu skl.·i'..1. Danas se najvise koriste polietileni koji polimeriziraju 11a niskom i srcdnjcm pritisku.omera.ralurama modificirani prirodni polimcrni ma1.. p]asticne mase (gl1stoc:e OS1 .. lancanom polimerizacijom elastomeri i plastomeri.:~~:\S r(~. I " I POLlMERlZAC:J~ Reakcijom polikondenzacije dobivaju se duromeri 1 plastomeri.de nemodificirani i modiflclrani prirodni polimcrni materijali. kazein itd.:i j .. Temperaturno ovisnu deformabilnost.. u prisustvu katalizatora pcroksida.. Po kritcriju ponasanja pn poviknim 1cmpc.. J Sl0:TETSKll'OLli\!ERI Sinletski polimeri...R~ 1..crjjali mogu hili dtlromeri(k~"lZcin).. amorfnih i kristalastih plast. Prvobitnim procesom polietilen se dobivao izlaganjcm etilena pritisku iznad 1000 at...] n(l kidanje i tvrdocu.elini Poli8ti\cni niskc SI.0 elektricni lzo1atori.1. le gume na osnovi prirodnog kallcuka.1..im.. a takooer i njihova osjetljivost na povisene temperature.!J '·. a vrlo su vazni i svila. a stllpnjevltom poliadicijom duromeri.ASTO~!l'.96 g/cm ). Na ovo. Najvazniji ncmodifIcirani prirodni polimc11111l1atcrijal jest celuloza.. Porastom temperature raste nepravilna gibanje atama aka njihovih ravnoteznih polozaja. knutuk (Q) li"kol (SAN) Slilw.l1~n· Pri zagrijavanju najpr~je slabe sekundarne veze.

tepilla i zastiraca koji se lijepo boje i malo prljaju. Glavne osobine polistirola su laka prerada. I'olipropilenska vlakna sluie za izradu brodskill uzadi (ne tonu u vodi). dok bubri u benzinu. Ova plastika postaje krta vee na DOC sto ogranicava njegovu upotrebu. Taka u jedinjenjima jedan od vodonikovih atoma etilena zamijenjen je nekim supstituentonl. dok. ncograniccna rnogucnost enja i stabilnost obiika. Tipovi polistirola sa nizom molekulskom mas om koristc se za proizvoc1nju lakova. J POLIPROPILEN Polipropilen je najlaksa plasticna masa cija je specificna mas a samo 0.2. ali imaju jako visoku cijenu. Polietileni se na trzisiu nalaze pod raznim nazivima.:·j ael sarana mogu cIa izelrze oko 2. a nepostojan .4. vini!-klorida. oSlm prem3 oksidirajuctrn koncentrovanim mincralnim kiselinama(azotnoj. eteri . Ako se pomijesaju dvije od ovih supstanci dobiveni kopolimer ce imati osobine prema odnosu upotrcbljenih monomera. Vee ina vinilnih monomera dobiva se sintezom iz acetilena iIi iz etilcna. organs!OI11 i neorganskim kiselinama. armature i venlili ~. . U lugoslaviji je proizvodnja i prcrada plasticnih masa od PVC-a jako prasirena pa se sirovine i preradevine izvoze. tj. Tanke folije ad polipropilena skupljaju se pri zagrijavanju. Oni se odlicno zavanlju i lako nanose nn metale pOll106u pistolja za metalizaciju.90 . U nas se proizvodi etilen visokog pritiska pod nazivom okiten. 0 0 Saran Saran je kopolimer vinil-kloricla sa oko 10 do J 5%. Polipropilen je jako savitljiv i elastican materUal. savitljive baec i druga ambalaza za prcnoscnje mlijeka. dioktilftalata) i stabilizatora.ie prema oksidirajucim kiselinama. Polis tiro! apsorhujc vrlo malo vode i uobar je clck:iriClli izoiatoL Postojan je prema vodj. Rastvaraju ga ketoni. raspacla se (pOCl11jC da omeksava vee iznacl 85° C). ali za trajna opterecenja temperatura ne treba cia precte 50° C. Navedena jedinjel~ja daju duge polimere sa istim kosturom. bez dodataka omeksivaca dobivajll se tvrdi proizvodi. Udaljavanjem jednog vodonikovog atoma iz ITlolekula etilena nastaje nczasi6eni radikal koji se naziv "viniI". Polisiirol Polistirol je najjeftinija i jedna oel m~ivise upotrebljavanih plasticnih masCl. Polietileni imaju veliku primjenu u proizvodnji [olija za ambalaiu. l?O 1.auc-uci). ekstrudiranjcm i svim postupcima tennoformiranja. h1onomer ~j. Obicno se cijevi. presovanjem. ali se razlikuju po prirodi prikljucenih grupa.2. . termoplasticna mas a koja se odlikuje visokom zilavoscu. Postojan je prema atmosferilUama. dok oni sa visom molcklllskom masu za izradu cvrstih plastika iii elasticnih kopolimcra u kombinaciji sa kaucukom (sinteticki k.PV~ je. Polimcr dobiven iz stirola . Polimerizovanjem vinil . otporan prema morskoj vocti.amo iznutr<l obl'-Li:u sa_ranom. kiselinama i kernikalijarna. te se ova osobina koristi pri pakovanju zivotnih namirnica i druge telmicke robe. . vecini kiselina 1 kern. Dobiva se polimerizovanjem stirola (vinil-benzoJa). kontejneri.POLIMERI Polietileni se lako preraduju livenjem. kajseva. iii DeSto grublji prall (suspenzoni tip) iz kojih se daljom preradorn prOlzvodl 111Z preradcvll1a. za izolacione radove u gradevinarstvu i za pokrivanje poljoprivrednih kultura i dna akumulacionih jezera. grupom iIi atomom. csteri. PVC se moze koristiti u temperaturnotn intervalu od _35 C do 100" C. clobivaju se omeksani (fleksibilni) proizvodi. uz dadatak_ omeksivaca (npI. Pri clulcm zagr~j~vanju iznad 180 C PVC naglo gubi mehanicka svojstva. Od polietilena se proizvode vodovodne i kanalizacione instalacijc crijeva. dok bakarne cijevi istih dimenzija izdrze sumo 500 clldusa. alkalijama i aliiluicnim jedinjenjima.5 miJiona ciklusa savijanja od a da ne dade do prskanja. Vrlo malo apsorbuje vodu i odlican je elektricni izolator. vinil-klorid proizvodi se sintezom 1Z acetilcna i hlorovodoniclle kiseline ili iz etilena i 1dora odnosno kombinovanjem oba navedena postupka. Cijevi i crijeva od sanma su jllico fleksibilna i n3 vrlo niskim temperaturama.. Njegova visoka temperatura orncksavanja (165" C) omogucava da se upotrijebi za cijevi kr02 koje protice topla voda iIi para. Preradom polivinil-kloriJa. Od sarana se proizvocle folije koje se odlicTlo zavaruju. alkoholima j minen:ilnim uljima. kemlkahJmna. sjnjan I vrlo tvrd.klorida u emulziji ili suspenziji dobiva sc fini bijeti 32 . arou~ati~ni j klorirani ugljovodonici. Cije. SOkOV8 itd.ihllija. jacinorn na ~lda~~je I otporno~cu na habanje. hromsumpornoj i dr. baec i dmge ambalaze koje se bacaju poslije upotrebe. g!cm 3 prah. POLIVINILI Gas etilen moze da posluzi kao osnova za mnoge plasticne mase. Od polipropilena se proizvode case.). a primjenjuju se za pakovanje pojedinih prehrambenih proizvoda. Polivinil • idorid To je jedna od najvise koristenih nnjuniverLalnijih plasticnih m(lS3. godine PVC je zauzimao prvo mjesto po proizvedcnoj kolicini ispred svih drugih plasticnih masa.ie bezbojan i providal1. Do 1959.

L kutqc Itl <llllhaLl.ivOlH oki1"Oi.trlj~ i automobilskoj industriji gclje se upotrebljava za -izradu met.0jOVI :\IXITl\JJi\I. Filmovi j fDlije 0<1 polivinil-alkoh\-da slu:~t' z:-~ iZf. lijcpu obojcni SUdOVI 7. Ncki sc tipo\'j lako lllctali!./u. Hlalcllli prednll'll. PPO . te za izradu komponenti za pumpe.raduju "I]1'clralurc II kcmiJsk'lj industriJi. Zadrzava dobra mehanicka svojstva j dimenzijsku stabHnost i nn visokim tcmperaturama.1 I kl''.idnl' pl_oticc.j\'dri\'. Llko :.' 11](11'\111/1 \i prL~:Lltll()Sli .vodi puJilllcri/ucijo!ll slirciltl i akrilonilrib ]\'-\_ latcks hualidcna.1\'n. PPO se: Lesko prera(ll~ic~. ultr:17\'ulw11l ! lijcpljcnjclll " . zidova i mctala (Iakovi).i:lli lnplillSkll1l /. IvrdolT povrsinc i s\.ics<I ~.'llji\' !\~i hidrol'l/U.'Jw()l).c l<llllinati.akrilll-nitril 1..ila\'()~)t I pri niskim lclllpcraturama. Od nil'. sjaja. drugim polimcrirna.j\. _. stll :-.stvO. alJ 1 Ill11Dgi drugl prolZ\'Oll! kOJl lrcha d.tirEllOll1.J1jh maS'-ct .iclov. j\1eoutil11.raka. zbog visoke temperature me:ksanje. ZahvaljujuCi otpornosti na povrsinski aktivne tvari i zbog dimenzijske stabilnosti PPO je pogodan za izradu dijelova strojeva za pranje rublja i posucb.hUlaoicll ' .l Jlldu:-. za izradu zupcanika.ljltl1'(ll.Ie n:. PoHviniI -.1 udar.VH-::K-Olll (!11clilklorid()lJ]).\ i.st\'clEl \'odi.l' mi.] Z.\ISU Olpornl jllT III '-1 {jrorn~l1sk'iJll kl()riranilll Ilgljikoyodicill1a. ~aivcci dlO AHS-poli111cra l1'osl ~c l.C 11'-1 L.:n i'.1I1jL:m.1'lklh iU>ll. Ie II IlldustrlJI l'kkIH\!lShh l\ . ploca za instrumente.<1 dOIll.lsl. \'ariralljcm odnosa mllllOlllCra JlIOZC sc pnrcdlti vellk brnJ pnillllcrnih !1latcrijal:l rclZJicit~ udamc 7ilav()sli.E rckstila. Pndln). PHT \1. Otporni :-. Skupljanje punjcnog i ncpunjenog MPPO podjednako je u smjeru tcccl~ja wEne i okomito na taj smjer.{\ lCl:\~tlja. Poli(fenilen-oksid) Zbog prisut.l\n-ll() Ilisku lIli:u-IlU IJ 711.] I'c\.29(".I:-:: Pt.' uj1nll'chlja\-.1l'IlU U lOplol1l0-izobciulloJ i /vUClln-i/\llt!clOnoj lchnici.~.ptl.7%.dl(ctliell-lerclialalnln)1Pf· ].!li S . !VIPPO je zilav materijal koji se 1110ze uporrebljavati U lcrnpcratLl. ali nijc o1poran ]1£1 aromatske ugljikovocJikc.ir:lilL /\liS poliml:Ti Sp~lj'ljU sc \-'rtll:im 7rakolli... Jdtillljl_ic llCgO ]l()lEllllid kojclJl konkurira. SUt\OVl 7.\ li'rtld\l Il1ctal17Jralllh di.{)v<lni i-\BS polimcri (aKnltlllltril . Za primjenu llEl otvorcnOl111l1ora se stabilizirati prot!V UV zracenja. 1\ao. knjl cine I1ljesavinu polistirul-pnrodlli kaucuk. Osobito je pogod3n za izradu kueista za pumpe.kdl :lpar'lta. alkaiijama. Polivinil-acet.Fl dobiti Il1n()~i . 00 navcdclllh kopolll11cra proiz\. koja jc iznad 280'-'C. a 1110dificiran elastomerima llpotrebljava se za izradu spojJera za automobile.aJiziranih rc.llllOl'Il()btla. k.sto jc nerDstvorlji.I lzradu kucan:-.'ilC iIi s<lvitl.-umnccutskih . l\1PPO je pOlpuno otporan na vodu.koi indllstnjl. Koristi se leao vezivno sredstvo pri impregnac\ji ]J8pira i. Glavrn mu je osobina .'110fT1 podrucju od --40 do 130u C..acetaL Polivinil . Rastvori polivinilacctata i nitro-celuloze koriste se za izradu ljepila.ace tat sluzi k<-1o sirovina za proizvodnju po1ivinil bmirala i polivinil .L dijclov] radio I lelcYl71Jskth ap.:nnpula koje Sf: ras\Varajll H vocE (oralna PoJiyiniJ- ABS sc proi/. pa nil! 111 ~in podrucjc pril11jcnc.k1l1 . PolistlW] ima vcliku pril11.dmc\i. lv}ogu sc upotrcbIit!\'.r u uljima i mastima.'dk}hol P\!/\ je jc~cin(j od rijctkih pla:~tic. Z~\j1!\?!lli!hka' m:L"~l o\'ill pjcll.dnlh plo(:a I kuhinjc. Akdlon i t rii-hutadien-st. tako da sc otpresci ne vitopere. ketone i niskomolekulne esterc.L'i11l.1C:1C (stlropol).\.\v\l I il\'!(l1lSKO.~L i-\. pa se najveci clio PPO nalazi na 1:rzistu pod imcnom Noryl iIi modifkinmi PP() (J\1PPO).l hudu d(lvolplO c!asticni i otporni 11.di . Polistirnl sc \1 jl<.'ll 5e ne kori.tc :-.1 PrJ h(l"C.. Glavna primjcnn l\1PPO je u eld:troindu!.tnjl kOr!:-. .ircn kOj)oi imer urcciaja.lti pri tcmpcraturi od -4() do lOl)"C. na razrijedenc kiselinc i alkalije.lo i prcma vceini alkohola. Jllstrulllcnl.-tdu C. t) ~l{)listiroli oJac-ani st.lklcllim v!aklllilla. . '1"ako sc Dd AHS pohmera U obllku p\OC~l.1 lc'll/_nkoru/iju i kCllliLdijc. Poli( hut ilcn ~t('n'fta laO PHT jc pnschll() olporall n.H::1J)St\'.a sc prnizvodc CH.-i iznosi od (I.e '-:l.li\'l' p(l!istir~lll1c P. FPO ima veliku krutost i visoku temperaturu savijanja pod opterecenjem.1 sc Cl"~1(l111iJl'.!':lZil-i \1.).sti kao cvrsLa plasticna masa za izradu konstrukcijskih dijelova. J1o!istirol-but<ldicn. Opcenito l\1PPO ima raznovrsnu kombinacijll svojstava: veliku udarnu zilavost. 1m. dobra mehanicka svojst\ra na visokim tcmperaturama i otpornost na gorenje.l\.' lli ]ll. Z(l kucisw urcdsklh strnJc\'. a posta je amorfan imn malo skupljanjc od 0.lr:\I(\.nosti p-fenilenskih skupina u glavnom poJimernom lannI.! POLHvLERI Otl kOplll1l1lCra najvccl ZDJCaj imaju elastoillcri. polistll"n1. i\HS J'ma odllc!1l1 lltiarnll 7.lll:l. za prc1118zivanjc drveta. ulju i m~ls\ima.\K.li jWj)oll!llcril. 1. mugll J~ostupk()m tcrll1oj'nrmiran.<1 dOmaCl!l.' lllOgli :-. cl '!ali :.ie potpullO mjcsljiv s rolistirenom i modiflciranirn polii. ukrasnih 1.u prl:ma kiselinama. lcnjni. PoHvinH .etki. a sa 30% vlakana skllpljanje se smanjujc na 0. i~rackc i dru!!i prcdmcti U hrndar:-.alkohola..odc sc slnlctid~l kallclicl. l.\ r'C.5 do 0.()::: tin ()J16 g/m'... 1/. (hI polistlrl1la sc il. U :lUI\lr!1nh!l:-. frikcij()ll1. na alkohole i deterclzente.aikohol Polivinil . igr(lckl' ild.1...!.~()risl1i prc.0.u unutarnjc kUlijc n'j/jc!cr.!S prOiZV(ldi p(ld l1'-ll.2()_5() IJ s\<lklCIl!l1 \'!.

Od (lve plast1('. PTFE je kemijski inertan i ne nagriza ga nijedna kemikalija. PTFE posjeduje dobra mehamcka svoJstva. PTFE sc upotrebljava u slucaju kad astale plasticne mase ne mogu da zadavolje postavljene zahtjeve. te sluze za impregnaciju azbesta lka~ina i staklenih vlakana.formal Polivinil-formal se upotrebljava kao dodatak fenolnim iii krezolnim smolama pri proizvodnji Ijepila. Oba su tipa bijele boje. otporni na puzanje. a koeficijent trenja je jednak onome. slicna onoj koja se primjenjuje u metalllrgiji praha. ploce i profIle pomocu posebnog tipa khplllh presn llZ upotrebu visokag pritiska. jer se sn. uronjavanja iIi prskanja. a mogu se trajno upotrebljavati pri 100'C na zraku ili pri 80'C u vodi. Uzorak koji se drzi mjesec dana na 30~~C izgu?i od otp~rnosti nn kidanje sarno 10%. U kombinaciji sa ftmolnim srnolama sluii za proizvodnju elektroizolacionih lakova. Noviji postupci prerade sastoje se u izradi paste pomoC:ll rastvaraca. Disperzije PTFE-a preracluju se tehnikom lijevanja. ·Upotreba PTFE-a je jako prosirena u savremenoj tehnici. On una vrlo mali koeficijent trenja. Acetali su tvrdi. Fluorni palimeri odliklljU se izuzetnom kemijskorn otpomoscu. Atomi fluora su simetricno rasporecteni te cine na neki nacin zastitu atoma uglj. koji Cine skelet.ne lijepi za PTFE. l!obicajena 111etoda za izradu ploca i presovanih predmeta je tehnika smterovanja. Zagrijavanjem ekstrudovanog proizvoda ispari rastvarac. a homopolimeri nisu otporni ni na alkalije.vi predmeti mogu se dobiti legiranjem s elastomerima. a zatim so otpresci sinteruju na ternperaturi od oko 370°C.PTFE se maze preraditi u cijevi. i na krajll naglo hlade. zilavi i elasticni temloplasti.acetali Dobijaju se iz polivinil-alkohola polivinil-formal i polivinil-blltiral.ijeg .l'lU v1 lV1H. ali s obzirom na visoki viskozitet otopine ova termopiasticna mas a se ne maze preradivati uobicajenim mctodama prerade. prijenosnog remellja i sl. Podrucje koristenjajoj je ad -190°C do 250'C. Fahrner saCinjavaju atom! ugljenika. Imaju dobra dielektricna svojstva. Polivinil . ali je brzina ekstruzije vrIo mala. kada cijena gotovog proizvoda nije bitna. koji su vrIo zilavi i postojani prema rastvaracima i povisenim temperatllrama. . a zbog niskog koeficlJenta trenja upotreb~javaju se za izradu lezaja.atirn se na temperaturi iznad 327°C vrsi sinterovanje. Polivinil butirali Ove smale ne sluze za proizvodnju cvrstih plasticnih l11asa vee iskljuCivo za proizvodnju lakova. Posjedllje dobrll elektricnu pornos!. Polivinil. tj.t- 36 37 . aldehida. vczivnih sredslava i ljepila za lijepljcnje stakla i metala. dok kopolimeri imaju ilizu puzavost. Acetal Alternativna imena: poli(oksimetilen). a kada se primjenjuju nn otvorenOlu. poli(formaldehid). Ultrazil. Ovakva struktura im daje neka svojstva koje druge plasticne mase ne posJeduJu u dovoljnoj mjeri. ne lijepi se za clruue materijale (apdeziv) i prakticno ne upija vodu. vecu otpornost na alkalije i vrucu vodu i lakse se preraduju. Politetraf1uoretilen PTFE je plasticna masa otporna prema visokim i niskim temperaturama. Tehnicki znaca) lmaJu POLIFLUORETENI Fluorni polimeri se dobivaju polimerizovanjem monornera tetranuretilena (CF2 = CF2) u vodenoj suspenziji iIi emulziji. vecu toplinsku stabilnost. a . jedino ga razaraju rastopljeni alkalni metali na temperatllri iznad 180°C. Homapolimeri imaju vecu rastezilU cvrstocu. .butiral se najvise karisti za izradu folija koje slu:?:e kao meclusloj prj proizvodnji sigumosnih stakala za automobile i drllga vozila. odlicnim mehanickim osobinama na niskim povisenim temperaturama i elektricnom otpornoSCll. Acetali nisu postojani na kiseline.300 kp/cm2. Od PTFE-a se izraduju i pjenasti plastid koji sluz~ za lzolaciju elektricnih provodnika i kablova. postignutom pri khzanJu leda na ledu. Prah polimera presuje se II hladnom kaillpu pod pritiskom od 200 . zupcanika. trietilen~glikola i malo vode sluz! za izradu crijeva i drugih dijelova za transport nafte i benzina. Primjenjuje se za proizvodnju zilavih elasticnih izradaka dobre di1l1en~ijske stabilnosti. moraju se stabilizirati cadam. S obzirom da posjeduje dobra Idizna svojstva PTFE sluzi i . kao sto su zatvaraci na kopcanje.eni~a. . sa boeno vezana elva fluOfova atoma. Tacka topljenja PTFE je iznad 32rC.Ll POLlMER! alkohol omeksan pomocu glicerina.1 CruJf-\. Polivinil . koja se taka ekstrudira.ne mase proizvode se stajni trapovi (skije) aviona za spustanje na snljegu.

hloretilen . Glavna je razlika izmedu pali(tetrafluoretilena) (PTFE) i FEP fluorougljika radna temperatura kaja jc za PTFE 260"C. PTFHE~ se proizvodi pod raznim imenima kao: kcl F florube halon hostaflon C 2 . Pol.i. Od PTFJ-:::>'a se proizvode pumpe. kao: tenon hostailon Jigoflon Fhwrirani etilen-propHen Kopolimeri tetrafluoretilena i heksafluorpropilena (FEP) odlikuju so izvanrednom otpornos6u na kemikalije. kao POli3l11id 6/11 i 6/12 upijaju vrlo malo vinge pa su pogodni za upotrebll u elektroizolacione svrhe. Odlikuje se malim koeficijentom trenja. amino undekandenske kiseline (poliumid 6111) iIi "rilsan" i drugi tlpovi. felloli i krczoli a oseljivi su i prcma drugim oksidirajucim sredstvirna i suncevoj svjetlosti. U naslO. pa se II vidu filma koristi zu oblaganje higroskopnih proizvoda i elektricnih provodnika (npr. taka sc reze nozem. magnetofona i slicno. Polivinil .iu osobine iluornih poiimcra sa osobinama clrugih terrnoplas(lcnlll masa nastali :. 1ma glatku povrsinu.5% vlage.orctilcll se preradllje uobicajenim tehnikama i na masinama kao i drugc tcrmoplast. 'f.\TERIJAU POLlMER] kao cvrsto sredstvo za podmazivanje. a za FEP 20S"C.cne masc. poscbno u srcdinanJ(j gcJje vJadaju ekstremni pritisci i temperature. viskozitel pa :.upolrcbljava u tClllperaturnom intervalu oJ -"190°C do 150 (' tJ pogkc1u tcccnja pod optcrecenjem bolji je od PTFE-a. Rastaljeni FEl' se uspjesna vezuje n" druge materijale. a lliopljeni u vodi i do 10%. telefcmskih kablova). PTFHE sc. brtvila i filtera. topm'ske pus cane mehanizme a sluzi i za lzradu lezista koja se ne podmCizuju kod instrumcnata. Dunn polillon ftoroplasl.flnorid Preraduje se iskljuciva u abliku filmova i falija za ambalazu. Poliamidi sa duzim lancima. FEP se moze oblikovati standardnim strojevima za preradu. Skupljanje FEP polimcra relativno je velika (3 do 6%). ).l~lt::ija.. membrane i dr.2%.vinilidcn hlorid Ovaj kapolimer poznat pod nazivom aclar prakticno je nepropustljiv za vodenu paru i gasove. Od PTFHE··a ~.11 llcki kopolimen koji U otopljenom stanju 1!1wju Iliz.<1 izradu zaptivnog materijala u hidraulici i pncum'atici. Brojevi se odnose na broj aloma u lancu kiseline 1 am ina. Punjeni materijali imaju manje skupljanje. ctjc/i i foEja. kombinu. cak do 0.itrifluorhloretilen ima mnoge od osobina politetraf-luoretilena. U vidu tanke skrame nanosi se na nnmiciju. Poliamidi su postojani prema uljima i benzinima ali ill rastvaraju koncentrovane kiseline.e lakse prcracluju. ali oba polimera zadrzavaju dobra mehanicka svojstva od ~250 do 200 o e. ali se teze preraduju. Ne gore i ne sire plamen. Tope se bez omeksavanja na Ova plastic:nil rnasa se mnogo korisli La proizvodnju zaptivaka. ploee. dok se PTFE ne tali. a CkSlfUZijOlll se dobivaju kvalitetni izolirani provodnici i kablovi. Politrii1uorhl. cijevi i otpresci koji imaju i3t11 svrhu upotrebe k30 i PTFR Od foljja se proizvodi ambalaza u kojoj se mogu dijelo v ] sterilisati. profili..unju da Sf:. PTFE ie nasa~ veliku primjcnu 1.e proizvode folije.r. POlt(::lrafluorctilen sc proizvodi pod raznim lmenima.-ifJuor . dijelovi projektiln i drugi predrncti koji treba cia fade u kcmijski reaktivnim sredinama (filtri.NOVI M. zilavos6u na niskim tcmperaturama. 0 POUAMIDI Poliamidi se dobivaju konclenzacijom adipinske kiseline i heksametalendiamina (poliamid 6/6) iii palikondenzacijom kaprolaktama (poliamid 6/0).02%). Oya plasticna masa teee na closta visokoj tt:mpt:nl1uri lako da se uobliblvanje vrsi tek na temperaturi ad 260 0 C do 300 0 C·. ventila.. Pri normalnoj vlaznosti vazduha poliamid 6/6 i 6/0 upijaju oko 2. a maze se hojiti suhim anorganskim pigmentima u~ dodatak male koliCine silikonskog ulja (0. pa se upotrebljava kaa ll1cdusloj za lijepUenje PTFE na metale. niskim koeficijentol11 trenja i otpomoscu na atmosferilije. ali je ujego\'a l::cmijska postojanost postojanosL prema povisenim temperaturama :. ventili. . pa je pogodao za izradu lezaja. Visokomolekulni tipovi otporniji su ua tenzokoroziju.. nego tek llU 327°C prelazi u providni gel koji se ne moze oblikovati ekstmdiranjem ili injekcijskim presanjem.

topIote. ima da1eko vceu CVfstoell na savijanje i udar. AKRILATI . zastakljenje krovova. ku6ista. a prije svega udamu cvrstocu.svrhe koristi se uglavnom u kombinaciji S3 drugim plasticnim mm. besullmih zupcanika. a takode lijepiti. Ovako dobivcni poluproizvodi mogu se dalje preradivati ternlOfonniranjem na temperaturi od oko 150 0 C. Poliamidi do laze na trZiste pod raznim irnenima. U prakti6ne . stir01 _ kenllkalij a i higroskopnih predmeta. ima manju toplotnu provodnost I zadovoljivu otpornost prema svjetlosti. OS1111 ovoga upotrebljavaju se u vidu filmova za izradu magnetofonskih tmka i za ambalazu. atmosferitijama i starenju. perl~n) i filamenata za proizvodnju sita. sto se koristi kod izrade poklopaca za avione. za izradu modela i maketa. elektricllih izolatora i druge tchniCke robe.Estri akriinih kiselina mogu biti polimerizovani pomocu kiselina.i drugi. aparata i druge tehnieke robe. peroksida iIi jedinjenja azota. muzickih instnul1cnata.\1 ~las~icni. Monomer se knpolimerizujc sa bmadijcnolH . a prije svega povecanje tvrdoce 1 otPOD10sti prema rastvaraCima. za zastitna stakla kod razni11 masina. ziliea za ribolov. Glavno podrucje primjene poliamida je proizvodnja vlakana (nayon. optickih sociva. Ij. Poznata je kao organsko staklo. IlJ1h?vih estara i dnlgih jedinjenja izvedenih iz njih. Pleksi staklo se dobija direktnim polimerizovanjem metil-mctakrilata (monomera) izmedu staklenih ploca iii u kalupima odreocnog oblika. Organsko staklo tri put a je lakse od silikatnog slakla. aknl~lt . Vrlo su pogodni za izradu tzv.alaHat. Oni se mogu ~anositi nn druge materijale postupkom fluidiziranja. U odnosLl na silikatna stakia boUe propusta svjctlost i ima visi indeks lorna. polimerizovanih Ijepila. Termofortniranjem.metakrila! Ova plasticna masa propusta 98% sUllcevc svjctlosti ukljucujuci i ultraljubicastu svjctlost. . Disperzije ovih l:opolimera upotrebljavaju se za apreturu teks~11111h vlakana. od ploca iIi cijevi. kao: plaskon ultramid A. s~ p08ti6 odredena svojstva plasticne mase.POLlMER] temperaturi od 190 .260°C. odnosno za izradu nepropustljive ambalaze . za izradu ambalaz"e kod pakovanja masti. Ovakvim kombinovanjem mogu. vinilidenhlorid . a bubre ga ketoni.nitril To nije tipicna plaslicna masa. za vodu i gasove. Polimeri u dllzem laneu mogu biti sastavljeni od istih iIi razliCitih monomera. Poliamidi se preraduju prvenstveno tehnikom lijevanja pod pritiskoIl1 i istiskivanjem. cetkica za zuhe i druglh toaletnih i telmickih cctaka. Ove disperzije sIuze i za nanosenje zavrsnog premaza n<1 vjestackoj kozi od PVC pasta. Prakticno on ima mnoge osobinc elastomera. U tehnici i trgovini. Poliakrilati Poliakrilo . kao sto su nitrili i amidi. To je karakteristican slucaj prerade tem10plasticne mase kod koje 8e polazi od monomera. butil) su mekj. Polimetil~1l1etakriJat se proizvodi pod raznim imenima. a tekstiloll1 sluze za izradu pogonskih kaiseva. akrilat. Polimetil . itd. B maranyl fosta nylon rilsfUl sHon. zavarivati I mehanicki obradivati. zaptivaka. ultralJubicaste svjetlosti. razlllh arrnatura i ventila. a takoc1er i mchanickom obradol11.. Znatno yeti znacaj Polimeri akrilnih estera l10nnalnih a1koho1a (meLil etil.vjetrobrana. To su plasticne mase dobivene iz akrilne iIi metil-metakrilne kiseline. rcnektora. jer je na visokoj tClltperaluri vdo viskozan j zilav. u nas. za izradu svjetlosnih reklama.. Rastvaraju ga aromatski i blorovodicni ugljovodonici i estri. poznati SU proizvodi polimctil·· metakrilata pod nnzivom "pleksi sLaklo". S obzirom na dobre mehanicke osobine i mali koeficijent trenja poliamidi slui~ za proizvodnju lezajeva koji se podmazuju vodom (obicno sadrze punioce mohbden-disulfid iIi grafit). razni profili i cijevi precnika oel 13500 mm debljine zidn od 1-10 m11l. Poliamidna vlakna kombinovana. impregnaclju papira. za izradu providnih cjevovoda i rezervortra. Akrtine smole su u stnlkturi molekula sliene polivinilnim. ne tcce. elasticnost i savitljivost do --40°C.ama iji sinietickin1 kallcukom u vidu kopolimera. nameito pomo6u tzv. transportnih traka i automobilskih gmna. 40 lln~u njihovi kopolimeri: vinilhlorid . malon i akriioll. Poliakrilo-nitril se uglavnom primelljuje za proizvodnju tekslilnih vlakana pod nazivom orlon. ljepljivi produkti ognmiCellC" prakticnc upotreb~. Na ovaj naCin proizvode se ploce debljine 3-6 mm. Pleksi staklo se pored naveclenog i dobro lijepi. televlzijskih ekrana. mogu se dobiti duvanjem u kalupi·ma razni obEd. kao: oroglas plexigas perspcx klirit. automobilskih sigurnosnih $takala . Poliamidi imaju dobra mehanicka svojstva.

lezajevi i drugi dijclovi. za toplotnu izolaciju frizidera itd. LlskofO je postal0 jasno Ja bi tennotropni sisteml kod kojih se kruie makromokk1l1e orijentirane U 1aline. Izvjesnu primjenu imaju i ljepila k0111binovana od poliestera i diizocijanata koja sluze za ljep~jenje gume na rnetalima. Polimcrizovanjem ovog monomera dobiva se termoplasticna masa penton. ki8nih kabanica i druge zastitne odjece. mas tim a. POLIURET ANI Dobivaju Be poliadicijom iz dialkohola i diizocijanata. Poliuretani imaju veliku primjenu i U oblaganju tekstila koji sluzi za izradu cerada. Penton je otporan prema kemikalijama na niskim temperaturamJ. Ove plasticne mase otporne su prema vodi.kih vlakana pod nazivol11 dorlon. Medutim. Jos 1956. ali na visim temperaturama ga bubre aeeton. Ova plasticna masa ima dobra mehanicka svojstva. . esterima.j teoretskih studija predvidio cia otopine krutih makro molekula l110gu kod odredenih kOl1ccntracija formirati sre(Jene strukture. Penton sluzi i leao elektroizolacioni materijal narocito za izradu izolacionih provocinika i kablova. Od polikarbonata se proizvode zastitni sljemovi. a prestaje da bude otporan i prema mineralnim kiselinama. Od njcga se proizvode prildjucci i ventili. benzini i OZOI1.. alifatskim ugljovodonicima alkoholima.mono acetal dobiva se iz pen1raetertetraacetat[l i hlorovodonjka. za Ijepljenje kaze.vrst06e. otopine poli(p- fenilendimllintercf1-nlala) poznalog pod imcnom Kevlar (Kwolek. dijelova za razne aparate j masine. Iako liotropni sistemi omogucavaju pWlzvodnju vilwkomodulnih vlakana vel. 1972. Penton se lako preraduje livenjcm pod pritiskom i istiskivanjem. tekstila i drveta sa vjestackim lnaterijama. avionima i 51. Tvrde pjene se llglavl10m koriste u gradevinarstvu. toluol i benzol.] sjeciistima II aUlomobilima. Flory je 'na o. ketonima i aromatskim ugljovodonicima. anorganskim kiselinama. Polikarbonati su tesko zapaljivi i ne podrzavaju gorenje. Oni odlikuju i odlicnim mehanickinl svojstvima i dimenzionalnom stabilnoscu tako da uspjesno zamjenjuju mnoge meta Ie. Na podrucju plasticnih masa tehnicku primjenu ima kopolimer akrilonitrila sa butadijenom i sti1'o]o111 poznaL kaa ABS polimcr. Kopolimer izocijanata i estera adipinske kiseline sa etilen-glikolom daje elastomer (vulkolan) koji se primjenjuje za izradu hidraulickih zaptivaka koje se dobra ponasaju u sredinama kao sto Sll mineralna ulja. oel kojih se izraduju cetke. zupcanici i drugi dijelovi koji treba da rade u rcaktivnim sredinama.orijimJ jer sc procesi mogu kontrolisati. aminima. Mekane pjene su vrlo eiasticne u temperaturnom podrucju od -40 do 80°C i koriste se za izradu tapecira n. amonijaku. Nakon toga je opisan velik broj prirDjera koji pokazuju postojanje TPK u otopini-liotropni TPK. Zavisno od 51rovina I postupka proizvodnje dobivaju se linean1i poliuretani. ure(laji za domacinstvo i druga roba ko. slabim alkalijama. POLlHLOROETER (PENTON) M. ku6ista aparata. te Tekuci polimerni kristali (TPK) prcdstavljaju posebno stranjc matcrije koje je u posljeclnjih desetak godina naslo komercijalnu primjenu. Poliadicijom glikola sa dizDcijantima dobivaju se linearni poliuretani od kojih se proizvode zupcanici. Polikarbonati se proizvode pod imenima: medon makrolon lexan. Polikarbonati vrlo malo upijaju vlagu i odlicni su elektricni izolatori. tekstil. etilaeetat.1a se ranije nije mogla izradivati od poznatih plasticnih masa. odnosno Ijepila sa umrezenOl11 strukturom. Specijalno podrucje primjene je sinterovanje i prevlacenje mctalnih predmeta pcntol1om tehnikom fluidiziranja. a pored toga ima i dobra elektroizolaciona svojstva i dimenzionalnu stabilnost. postojana je prema visim temperaturama. Poliuretanske pjene se proizvode reakcijom izmedu izocijanata i polivalentnih alko1101a bez upotrebe pritiska i bez dovodenja toplote. Vrlo vazna 1m je osobina da mogu trajno izdrzati temperature do 135°.).ike rastezne 6. a takoder i vdo niske ad -190°C (omeksava na ako 180 a topi se na 260°C). oksidacionim i redukcionim sredstvima. su nasE veliku primjenu u elektronskoj industriji za izradu podnoz-ja. kalemova i izolacionih folija. 1l1ogIi osim rastezne cvrstoce imati i mnoga druga poboljsana svojstva. i za izradu raznih specificnih dijelova.111a jakim alkalijama. prva komercijaina primjena materijala proizvedenih putem liotropnih TPK ostvare1l3 jc potkTaj 70-ih godina isprcdanjem orijentirane. elastomeri iii lalcovi. NepoSlojane su pre. poliuretanske pjene. PALIKARBONATI Tennoplasti pdrcdeni putem tekucih polimernih kristala To Sll novije piasticne mase kaje se proizvocle 1Z bisfenola A i fozgena iIi 12 bisfcnola A i difenilkarbonata. elektronskih lampi.onomer pentaertrit . Poliuretani sluze i za proizvodnju sintetic. brodarstvu.trihlor . Dobra prozinlOst im omogucava upotrebu u laborai. uljima. kaisevi itd.nm:.NOV! MATERIJALI POLlMERl pri cemu se grade butadijen-nitrillli kaucuci poznati kaa buna N iii perbunan.

vtntili. Mnogobrojna istrazivanja pokazala su da polimeri koji sadrZc sredene skupine u glavnom polimemom laneu lakse formiraju tekuee polimeme kristale. klizna lczista. 1z ovih plasticnih mas a proizvode se odredena tijela uredaja. clementi koji Sll kemijski postojani.4. telekomunikacijarna. Slojasto-an11iranc tem10reaktivne piasticne mase su piasticni materijali koje se armiraju paralelno rasporedenim slojevima. granula i s1. primjena polimcmih 111aterijala na osnovi TPK naglo se siri u elektro i elektronskoj industriji. leao vezivo koriste se raZl10 razne smole upr. ali prilikom oblikovanja zahtjeva visok pritisak silicijumorganske smale imaju dobru postojanost II vodi. dobre dielektricne osobinc. osobito za spojnice optickih vlakana. Polufabrikat ovih plasticnih masa uvodi se U obliku cvrstih materijala (prah. tereftalne kiseline i bifenola sa komercijalnim imenom XYDAR firme Dart and Kraft. papirna tkanina. U nastavku su malo opsinlije predstavljeni neki ierlllon. dok drugi tip tennotropnih TPK predstavlja kopolimere kod kojih su sredene skupine u prostranom lancll.::akt)yni poJimeri. b) kompozicione tennoreaktivlle plasticne mase . stavljen je na triiste i blok kopolimer na osnovi p-hidroksibenzojeve kiseline i derivata naftalena sa komercijalnim imenom VECTRA firme Celanese.2. Ova grupa materijala zavisno od primjene moze se podijeliti : opste tehnicke elektroizolacione elektrootporne materijali otpornj na vlugu i materij ali sa posebnom namjenom. Mehanicka svojstva polimemih materijala na osnovi TPK boUa su od svojstava mnogih konkurentnih materijala postojanih na povisenn temperatnru. OtPOD10Sti na kemikalije i odlicnc preradljivosti. Prvi je U obliku blok kopolimera kod kojih su sredene skupine rasporedene duz glavnoga polimemog lanea. pa je nemogu6e predvidjeti daljniji razvoj njihove primjene. zllpcunicl. ali najbolja mehanicka svojstva.fenolformaldehidna smola iIlla dobru sposobnost vezivanja. ali je SigUl1lO da ce se njihova primjena siriti i izvan tradicionalnih podrucja primjene konstrukcijskih materijala. elektroizolacioni elementi. a ako se koristi azbcstno platno takav materijal ima jako visoku postojanost na toplotu.e se materijali organskog porijekla kao 8to je: papir . prireden na osnovi TPK. su plasticne lTH\se na osnovu odrectenih smola i sa odredenim puniocima iIi punilima.NUV! MATERIJALI POLIMERI Poznata 5U dva tipa tennotropnih TPK. 1987). fizickih i dielektricnih osobina. koji je 1984. tkanine od stakla i sL Slojaste plasticnc masc koje imaju punilo iz staklastih tkanina imaju najvecll cvrstocLI. postojanosti na poviSene temperature malog koeficijenta toplinskog rastezanja (10-12 ppm/oC).kcijski rnaterijali.). male sklonosti prema gorenju. Kao pllnila tih slojastih materijala korist. SAD (Dole. Zbog slojasto postojane annature ove materije imaju ostro izradenu anizotropiju mehanicki. : . cijevi i 31. toplotu. -Polimerni materijali na osnovi TPK novi Sll konstm. te za izradu ku6ista za uredske strojeve. uzrok tome je snizenjc mehanickih osobina. Bitna karakieristika termotropnih polimernih kristala je u tome da se mogu preradivati standardnim postupcima i da u poclrucju u kojem je najveci sadrzaj TPK imaju najrnal1ju viskoznost. Fizicke i dielektricne osobine zavise ad pOlimeITle veza. 1. 44 . postojanost n3. (Dole. Vee 1985. Kompozicione termoreaktivne piasticne mase. SAD. 1987). elementi postojani na VIaZl. ali imaju vi80k koeficijent tennickog sirenja. Prvi termotropni polimer. vlakna. Prilikom izrade odredenih elemcnata iz ovih piasticnih mas a metod0l11 livcnja koriste se proizvodi U obliku visoko tecnih sastavu. Termoreaktivni polimeri TemlOreaktivne plasticne mase mogu bili : a) slojasto-annirane tcrmoreaktivne plasticne rnase. nasao komercijalnu primjenu jest blok kopolimer p-hidroksibenzojeve kiseline (PHE). ako sredene skupine povezane s fleksibilnim razmaknieama. Zbog izrazito dobrih mehanickih svojstava. i on se razlijeva U odredenim kalupirna. u automobilskoj industriji.

getinaks. apsorpcija vlage. odiicna elektroizolaciona svojstva. Dobivaju se kondenzovanjem formaldehida sa fenolom iIi krezo]om . rezilol. nijansama. tc kao prah za prcsovanje iIi livenje. odsustvotll mirisa i ukusa i postojanoscl1 boje.NOV! MATERlJAL! POLlMERl 1. Ako sc kondendezova~1. ljepila. Priroda proizvoda zavisi od nekoliko faktora. kao sto su: tek~tDlit. fenoplasti se jednostavno proizvode. lj. real(cija se nastavlja skora line-mno. sluze za izradu raznih kucista i kutija aparata i instrumenata u automobilima. NajveCi im je neclostatak sto svjetlost i suncevi zraci uticu na njihova gubljenje boje. FCl1uplusti bt'L: punioCfl sluze za izradu lakova. ti. Kondenzovanje fcnola sa fomaldehidom vrsi se u prisustvu kiselog iii bazicnog katalizatora. fenoplas-ci pomjesani sa puniocima. zidova. ureom. ocvrsla. od kojih su najvazniji odnos reaktanata i da Ii je katatlzator kiseI iIi bazican. pod nazivima: 47 . Od urea-formaldehida proizvude sc lijepo obojeni laminati za otJlagan. avionima. 'V18ko111 Iormaldchicla. . ljcpila za izradu laminata.2. izmenjiv3ca j0113 iii prah. Pres-mase uglavnom sluze za izradu raznih predmeta u elektrotehnici. U vido lakova ili Ijcpila si'uzc ugiavnorn za pruizvodnjll pla:<ticnih lanlinata.l'ormaldehidne pJasticne mase) To je prva tcrmoreaktivnu plasticna mas a p0211ata pod nazivom bakeIit koju je njen pronalazac Bakeland patentirao jos 1909. malol11 apsOllJcijom vode.fenoplasti. ako je fenol u visku.roizolacionim svojstvima. a boje su im postojane prema sUl1cevoj svjetlosti. pres-mase.Pri proizvodnji pres··masa koriste se uglavnom organ ski punioci od drvnog brasna i alfa-celulozc. melamina iii anili113 sa formaldehidom. . Takoder. smole za lakove i prcmaze. Ako se kondenzovanje vrsi u prisustvu bazicnog katalizatom sa.le sroiarije. Urea . Za razliku ad fenoplasta aminoplasti se mogu obojiti 1. rukohvata i drugih tehnickih dijelova. za izradu telefona. nerastvorljiva i netopiva. Drug-a sirovina jc formaldehicl. Punioci il11(~ju svrhu da preUZl1Hl osiohoc1cllll voclu II tokll kondenzo\'. reakcija dajc smolu prvog A steIJena . sanitarni predmeti i druga mba za sirol(u potrosnJu. kotionc oblogc (ferocie) idr. Urea . ~ajveCi prakticni znacaj imaju melaminske urea-formaldehidnc plasticne mase.i naCin dolazi do umrezavanja) a proizvod je termoreaktivna plaslicna masa. melaminom iIi anilinom aminoplasti. koja moze .los da se rastvori i istopi na lempcraturi od 50 do 70 (le. Velika mehanicka cvrstoca. Osim toga. ALDEHIDNE PLASTICNE MASE Aldehidne piasticnc lTIase spadaju u najstarije vjestacke materije. Ovaj se lopi l1a 100 do 120 C. dobrim elekt. kupea u vozovima.rezit u kame je ova potpuno urnrezena. lIenopla. AmInoplasti Dobivaju se kondenzovanjem proteina.rezol. taka cia odnos fenol-formaldehid postane manje od 1. ~jestast je i 11102e cIa ocvrsne ali .ie vrsl u prisustvu kisclih katalizatorn dobiva se tC11110plasticni novolak. Novolak je rastvorljiv u izvjesnim rastvaracima pa s1u2i za Proizvodnju lakov<1. Dodatkom vise fannalclehida novalaku. kao sto su: prekidaci. Danas je poznat veliki broj aldehidnih smola koje se koriste kao: Ijepila koja se [::lstvaraju u vadi. dolazi ne sarno do linean10g povezivanja fenolovih prstenova vee sc oni povezuju i poprecnim vezama ukoliko se smola z(]gr~je. godine. . te spadaju u najjeftin\je plasticne mase. U praksi sc najvi~e kmi~)Le lzv. vodi i kemikalijama. Od pres-masa se izraduju fclzni . tastera. polimerizacija se nastav~ja j smola prelazi u B stepen -. pos1ojanoscu prerna kemikalijama i toplotnoj vodi. n3 triistu. .4. postojanost prema rastvaracima. dimenzionalnonl stabilnoscu do 120°C. Aka se smola dalje zagrijava. brodskih kabina. Q Fenopiasti imaju niz dobrih osobina medu kojima su najvaznije: topiotna postojanost do 200°C (ojacani staklenim vlaknima 260°C).1 svijctlim . dobra dimenzionalna mala stabilnost.formzlldchidne plasticne masc pojavJjuju 5E'.ie tesko rastvorljiv i bubri. kondenzovanjem formaldehida sa proteinom. Na ta. Ufec. jedilljenje clohiveno iz mravIje kiseline. i formaldehidom nastaju karbamidne piasticne mase. predmeti u pokucanstvu.-\l~ja. da poboljsaju mci1nnicke nsobine i cIa pojeftinc proiz\'ocl.ti (fenol . zato se proizvode 11 tamnirn nijansama (erno Dlrko ili tamnocrveno). dok reagovanjem karbamida. Urea-formaldehid se koristi i za proizvocJnju nekih vrsta iakova i ijepila. Aka je 11101arl1i ocInas fenola prcma formaldchidu veCi ad 1. Daijim zagrijavanjcm smola ulazi II C stepen . Fenoplasti nose naziv po sirovini fenolu koji je sjJoredni proizvod destilacije kamenog ugJja. Fenoplasti se proizvode pod raznim irnenima kao: bakelite backacite alberta! lese !lite. sijalicna grIa i druga ar111atura.1. Ovaj proces se c10gada u kalupu pri zavrsenom dijelu presovanja uz dovodcnje topiote. dijelova raketa i projektiIa.formaldehidne plasticne masc Ova vrsta plasticnih mas a odlikuje se velikom tvrdocom i otpornos6u pa habanje. pertinal(:~.] za preso'-<lllje i livcnje.

. ani spadaju u mehanicki.~ju nezasiceni polies1ri ujacani staklenirn vlaknima. Najvecu primjenu il11.J kontaktu s nizim alkoholima i hloriranim rastvaracima. Poliestri imaju niz izvanrcdnih karaktcristika koje se dodavanjern.POLIMERI Zasiceni poHestri plastopal urecoll kaurit siritle.ci aktiv?tor ubrzavac.~tO . Dobivaju se polikondcnzflcijoll) polikarbonskih ~~lS~1l11~ sa poli~r~lentnin~ fllkoholima.pecijalni poliestri koji na· snb1l0j' rem· . za izradu (.1 za .lkidnc srnoic :. Od ovakvih laminata prave se ploce za stolove.z[l\"i\[] se moze vr8itl bez dovodenja lOplote a1<:o se upotrchi udgolJ(trajli.2.forrnaldehidne plastiCllC mase. sa svijetlo post?Jal11. sudova za drza~lje goriv[l. Kocl nezasicenih poliestir3. proiz'v'oc1e Sf: raZnill1 imcnima kau: . Tecni poliestri lako reaguju s rcaktivnim monomcrima.i U kondenzatorima. pn~ora za jelo i raznih aparata za doma6instvo.lnll roluolom. M~lanllnske plasticne mase punjene alfa-celulozom sluze za izradu posuda. za. vreloj vodi i atmosferilijama ova plasticna mas a se mnogo koristi u avijaciji. terital.illa). na njih nastojanje prcma povisenim temperaturamu i kemikalijama.:e. ploCice i slicni predmcti.:l prell()'::' municij(~. Nezasiceni poliestri Dobivaju se kondel1zovanjem dikarbonskih kisc1in~l (ftalnc. Impregnaciju drveta. . Folije :. NIedLltim.2. vlage.stitni !"iljCtl1ovi.l~..1o\'a uel. Poliestri su otporni prema sun(evoJ svjetlosti.farmaldehidne smol~ n~vise se koriste in proizvodnju lijepo obojenih laminata. Od traka se izraduju kvalitctni fotografski ilirnovl (mcvbr. I'OLIESTRI Polieelri su visokomolekularna jedinjenja kod kojih esterske grupe lance molekula. sportskc sprave i drl. adipin~d. koje su. p?ve~uJU NeZ. Uslijed egzotermne reakcije prerada poliestara je v1'lo ekonoJni6na pc/sto se prije ulijevanja u kalup mogu uodmi ptmioci i boje.a izradu specij~llnih boja (tz'{. folije iz tereftalata vrIo su jake. Melarnin .'. ali su u odnosu." rlUnilaca mogu poboljsali.~d:wc i cvrste fjJnwve otpornt: prema \!lnzl i 'llln':c'!. Od poliestera se izraliuju i mnogi l(orisni predmeri h.da i z. tali.u izraclu Ijepilil (koe] laminaw) tneU. kemikalija t gasova (tzv. To su termoplasticne mase koje nc mogu d3 se preradujl1 ij·venjem pod pritskom.anjcm lU'oz slfoku mlaznicu u folijc (. slirolom ili V.dnosno trai(c i filmove. post"Ojane su II tcmeratumOfrJ intervalu od -60 do + J.:ldnib bOj.e komponente. Postoje dva osnovna tipa ito: zasicent mcarnl pollestn 1 nezaslccni lineaD1] pollestri. koje sc pod ullcaJern topl Ole saVIJaJU. Cl\<~ smolc sc upoLrebljavaju z.m bojama. Karhamidne plasticne mase K~rbamid reaguje s fonnaldehidom i daje kondenzacioni proizvod koji se u~otl:ebIJava kao ljepilo za proizvodnju laminata. maleinske) i visevalentnih alkohola (etden giikoia.a umrczavanja.1) za spoljnic """"'Ie 1. Urnr. nezasicen ic a!kollOl ili ki".-n stanju. Zbog velike otpornostI pIema top loti.Ie U lecnom iii \:VL. automobilskih karoserija. U elektrotehnici i masinstvu konste se punioci od azbesta iii tekstilnib vlakana.:e uglavnom korlste za obbganje provodnikD i kablova iii kao dieJel:. za izradu raketa i projektila. .20 G C i llTloju iZVl'SHU eleklroizoiacion~l svojsLva. hostaphan i dL) i magnetofonske trake. k. ~astvorene smale imaju velika primjenu u tekstilnoj i papimoj inclustriji za Impregnaciju i apreturu.je Z.. Nezasiccne poliesterske smole cesto nose naziv gHptaH kako bi sc razlikova!e od s{ii:nih smola poznatih pod n<lzivom alkidne smole. Melaminske plasticne mase Po osobinama slicne su urea-fOffilaldehidnim plasticnim masarna.to'.to Sl!: pro'/iunc. rolctn02. brodarstvu i rudarstvu. Melamin ..lga mba siroke pntrosnje.u :. dacron. ribo-·iovacki stapovi.::.. tankih spcIvloca. /\. pa dolazi do otvrdnjavanja uslijed proccr.lSlCCili 48 . proizvod . vee isyJjuclvo ispredanjem rastopljcne mase u vlakna (terilen. fas.a5te ploee. Zavisno od upotrcbljenih sirovin. najja6e plasticlle mast. zatim azbestnim ili biIjnim vlaknima u viciu tkaninc. kuti. oni bubrc .lrikulJ.4. trevira) ili istiski. vodi i razrjedenim klseiinama i alkaiijama.arnaUl i brodskih pal.cllllfl iii obi.. odnosno laminati proizvodc se pod trgovackim nazi virna: ullrapas melamak melopas pallopas maprenal itd.ontejneri).glicer. .uba. knhinjski namJestuJ: medicinski i sanitarni uredaji. oSlUl toga postojane na temperaturi do ] 50 0 e. Laminati arruiraJll ~~taklenim (vlaJeuima) koriste se za izolaclju 1'o£.

si srnole imaju simku upotrebu u proizvodnji kvalitetnih lakova i Ijepi~a" dok se rnanje koristi za izradu odlivaka (ulivaka) i presovanih masa. Hidroliticko!Tl polikondenzacijom monomera dobivaju se silikoni. S obzirom na svoju nerastopijivost silikoni se upotrebljavaju kao sredstvo protiv pjenjenja.j smole cJobijaju se iz cpihlor-hidrina i bisfenola. uvodenjem halogena iIi dnlgih supstituenata.hma. rastvorcne U organskim rastvaracima koriste se za izolaciju elektricnih provodnika u motorinla i drugim uredajima gdje vladaju visoke temperature. Postupak LJcplJcnja epoksi smoJama koristi se i u preparativnc svrhe za privremeno osposobljavanjc za rad masina i uredaja. OS1111 prcma jakim mineralnim kiselinama. restauracijskih i konzervatorskih radova (npr. Silikonske smole..2.1. i nakon ['aljenja. oel metil-fenilpolisiloksana. mketama i projektilima . SILIKONI Silikoni predstavljaju grupu visoko Illolekulamih vjesrackih materija koje stojc na granici izmedu organskih i neorganskih jedinjenja.. Silikoni im~)ju jako izmzena hodrofobna svojstva sto se iskoristuv. impregnaciji crijepa. ~~oksi smale su tesko zapaljive.4. npr. a teeni silikoni stinjavaiu tek na 80°C). imaju svojstvo trajnog odbijanja vode. Silikoni su otpo1111 prema oksidaciji i atmosfersldrn L~tica. .2.SO do + 200°C (specijalni emajli i boje do 300°C. prj seobi piramjda u Egiptu).3.nj1. Ako polimcrizacija ide do kratkog lanell dobivaju Se silikonske tecnostL a ako je lunnc dug nastaju silikonske gllme. za pojedinc primjene.1. Po gradi slicni su staklu. Od presovanih silikona proizvode se stampana elektricna kola J pncumonskj clementi. kemijsku postojanost prema mnogim kemikalijama i dobru clektricnu otPOlTlOSt. aminoplasta iIi fenoplasta umrezavanje nastupa tck na lemperaluri od 120·15()" C. itd. . Izolacija ovih provodnika zadrzava svoju funkcionalnos1. otporne su prema udnru habanju. sri SJ .ier im je kostur sastavljen ad naizmjenicno vezanlh atom a silicijuma i kiseonika. Epoksi smole ojacane ~taklenim vlaknima ili 111ctalnom mrezol11 daju laminate cija cvrstoca premasuje cvrstocu nmogih metala. naroCito lakih metala. Silikoni SlI inkompatibilni prcma ostalirn polimerimtl pa se u vidu vodenih emulzija koriste za premazi'vanje metalnih kalupa koji se upotrebljavaju pri preradi vjeStackih materija. Epoksi smolc dolaze na 1rziste pod raznim imenirna kaa: epotuf G cpon amldii ~lgipon.NOVI MATERIJALl POLlMERl aropol marco s11101a palatal laminae Jeguval. Teene smole su tCllllopiasti6ne i tek dodavanjcl11 otvrdivaca (amina i a1ll1d(~) dolazi do umrezavanja na sobnoj temperaturi.4. ael vrlo rijetkih si1ikonskih ulja do vrIo viskoznih i elasticnih silikonskih guma. EPOKSlDNE SivIOLE Epok'_. Monomeri. razna kuCista za instnnnenfe u avionima i satelitima 1 drugo. Pri tome silikoni sprecavaju prianjanje za metalnu povrsinu kalupa. LammIr<111e cijevi iii clektricni vodovi izddljiviji su prema vi51m pritiscim3 i tcmpcraturama od poliestei·u pa su nasH veliku primjenu za obJaganje cijevi i an:1at:lra za gasovc i tecnosti izlozenih visokim pritiscima u reaktivnim aVlOmma. pokazivace veliku olpomos! prema loploli. koji je sastav1jen od naiznljenicno vczanih silicijurnovih i kiseonikovih aloma. protiv apsorpcije vlage. Pri upotrebi karbonskih i masl1lh kiselina. u raketnim motorirna i kapslIJarna za povrata_k na Zemlju).} prj proil. Laminati ojacani staklenim vlaknima ill azbestom koriste se za izradu ektroizolacionih i toplotnoizolacionih dijclova (npr. (~vrste smole imaju ogranicenu primjenu"'" i slllze uglavnom ZrJ izradl1 pojedinih vrsta 1a111inat3 i antikorozivnu zastitu mctala. Epok. kutije za antene. jer oko provodonika ostaje sloj finog pmha od Si02 kao izolator. Oni se koriste u temperaturnom interva]u ad . . Od rastvorenih silikonskih smola proizvodc tiC specijalne boje i emajli za antikorozivnu zastitu mctaia izlozenih temperaturl do 300°C. azbestu i liskunu. odn05no poliksilosani. t. .4. a posJe(~UJu i veliku kemijsku postojanost prema mnogim kemikalijama i gasovlIna. izborom 1110110mera. Treba unaprijed ocekivati da 6e kostur. Plasticne mase se mogu podesavati po zelji. S organskim grupama (radikali) na silicijllmu. uticati na postojanost silikona prerna toplOli. ovakvi laminati posjeduju i dobra e1ektroizolaciona svojstva i top1otnu otPOTl1ost do 170 C.vodnji keramlckih izolatora. Silikone karakteristike stabilnost prcma toploti i olpomosti prema niskim i visokim temperaturama. 1. Hlorsilani (silanoli) proizvode se iz silicijuma i metil·ldorida. One moe:u biti u tccilom iIi cvrs!om st8. lj. Osobine ovih Enearuih polimera. prjblizava se cvrstoCi mekog celika. Pored velike cvrstoce. Najvaznija osobina epoksi smola je ta da odlieno prijanjaju za metale pa se ~:ve:~I(Q korislc umjesl0 zakivanja i zavarivanja. 1.

Navodimo neke primjere elastomera koji irnaju specifiene osobine i upotrebu u visokiln tehnologijama. 1980. 1I rnedicini za implatate i kontaktne lece. kao sto su autogume i niz gumenotehnickih proizvoda. Od tada do danas n svijetu je obavljeno vise od 18 000 patenata. PEBAX elastomeri imaju siroko poclrucje razlicilib osobina. koji je imao komercijalnu vrijednost. peroksida i dihidroksi spojeva u kombinaciji s alkalnim metalnim oksidima. Amorfni silicijev dioksid jos je uvijek jedno od najvaznijih punila za silikonske elastomere. Posljeduji izraz u smislu konacnog produkta poslije vnlkanizacije. bolja termoelasticnost postojanost u sirokom temperaturnom pOdlllCjU. Tek kopolimerizacijom vinilident1uoriua s fluorovim alkenima dovcla je do tak:vih fluorovih elastomera koji Sll bili prikladni za posebnu upotrebu. Osnovni su monomeri za proizvodnju silikonskih elastomera: dimetildiklorosilan i trimctilklorosilan. U toj je skupini prirodni kaucuk i niz sintetickih kaucuka. Zbog toga se ti elastomcri koriste kao brtvila na hladnjacima za duboko zamrzavanje. Posto je izbor obiju komponenti vehk. leao fleksibilni niz glikola pozl1ati su pod imenom PEBAX. umrezenja. cijevi. Upotrebljavaju ill za izradu obu6e. npr. koji moraju biti otparni na otapala. Dobre tehnicke osobine elastomera kao skupine dovele su do sinteze novih elastomera s pasebnim osobinarna . Za umrezavanje silikonskih elastomera upotrebljavaju se razliciti umrezivaci. otporni su na kemikalije i na zamaranje u sirokom toplinskom intervalu. za izradu brtvcmh prstenova za brodske i avionske matore. l'oli(2-fluorobutadien) Poli(2-t1uorobutadien) Je prVl t1uorov elaslomer koji je i111ao dobre elastOlnerne osobine. Polisulfidni elastomer Bio je prvi sintetski kaucuk.oriste se razne vrste nylona. Ovisno 0 sastavu ovi elnstomeri imaju dobre rastczne i savojne karakterislike. Prvi poccci silikonskih elastomera. Kao tvrda komponenta k.4. Tehnicka enciklopedija. Odlikuju se. Zbog toga moraju nabrojenim zahtjevima zadovoljiti cijeli sistem. Sastavljeni su Gel blokova tvrdog poliamida i fleksibilnog palietera. za izolaciju kablova. Drugi monc>meri se upotrebljavaju samo za modifiknciju osnovnog polimera. postojani na oksidaciju J zracenje. za cijevi koje se koriste za vru6i zrak iii kisik. Evans. stabilnost oblika i pri visokim pritiscima. To je zato sto irnaju veorna nisko stakliSte i taliste kristalinskog dijela polirnera pod O°c. specificna propustljivost za tekuCine i plinove. tj. otpornost na vru6a maziva i druge medije. koji moraju izdrzati dugotrajno optereeenje pri visokoj temperaturi i korozivn~)j okolini. Silikoni se proizvode pod raznim nazivima kao: silas tic . Za njegovu se sintezu upotrebljavaju organski dihalogenidi i alkil-poli-sulfidi.POLIMER] Od silikon':l se proizvode tvrde iIi meke silikonske pjene koje se koriste za toplotnu izolaciju. sezu u godine drugog svjetskog rata. malo kad upotrebljavaju bez dodataka iii kombinacije nekoliko elastomera (polimerne srnjese). imaju dabre elektricne osobine. koji obradllju podrllcje silikonskih elastomera. l'olietersld blolHlmidi Ovo nova skupina termoplasticnih elastomera. povrsinsku zastitu 53 1. 0 omjeru mcclu njima ovisno je ubrajamo Ii ih u elastomere iii tennoplaste. za pogonske strojeve u svemirskim letjelicama. (Colin.silicon. Elasticni polimeri (elastomeri) Elastomer! je zajednicki naziv za skupinu polimera. brtvila itd. odsutnost toksicnib i korozivnih plinova pri gorenju. za koje je karakteristicno da su dovoljno fleksibilni i elasticni pri ternperaturama na kojirna se upotrebljavaju. otpornost na ozon. pogonski remeni. Za elastomere se u svakodnevnoj praksi jos uvijek jednakovrijedno upotrebljavaju izrazi kaucuk iii guma. takoder. savijanja pri niskim temperaturarna. temperaturi. Elastomeri se. i jer se ti elastomcri lako m~jesaju sa nizom drugih elastomera i termopiasta. Fluorirani elastomeri upotrebljavaju se za izradu prcdmeta i dijelova.terrnoplasticni elastomeri.3. koji se upotrebljavaju za izradu masovnih proizvoda. Za njih je karakteristicno da imaju u polimcrnom lancu silicij koji im daje posebne osobine. izvanrednom postojanos6u na ugljikovodike. Primjerni Sll za izradu brtvi za hidraulicne strojeve. Umrezavanje fluorovih elastomera vrsi se u prisustvu diamina. npr. te se zato upotrebljava za izradu takvih predmeta. prije svega. siloksana. Silikonski elastomeri Veoma su stabilni na visokim temperaturama. meau kojima Stl vazlli silani iii alkoksilani koji om-ogucavaju umre:zavanje pri sobnoj 52 . a ne sarno elastomerna komponenta. za brtvenje avionskih vrata i prozora. opruga. 1979). Podrucje elastomera veoma je siroko i zbog toga sto se za postizanje posebnih osobina sve vise koriste smjese iii lmpolimeri s termoplastima. aka vee De upotrijebimo izraz .

Od njih se izraduju visoko tlacne cijevi. brodograc1nji i u automobilskoj industriji.': vodljivosti bak1'a pri sobnoj temperaturi. posto Sli komponente p01nijesane na molekulnorn nivou. a mogu 40 god. Otporni su 11a ~lja: Qorivf1. Specijall1i p()\imerni materijali Ta skupina teml0plasta obuhvaca vehle broj polimera vrlo razlicitih struktura 1 podrucja primjene. POLIMERI 1. S obzirom n<:l to da postoje izboru polimernih sistema. kombinacije elaslomera sa pllmhm~ organskog i neorganskog porijeklu (kompoziti). prakticki neogranicene mogucnosti kombinaeija uvjeta polimerizacije istupanja umrezcnja razumljivo . Proizvode se i u obliku tcnnoplasticnib elastomera. interpenettirajuce polimenlC mreze nemaju tendenciju razdvajanja faza. kao sto su mikrofoni i zVllcna pojacala. Znacajna je primjena raznih polimemih matcrijata kao nosaca katalizatora.prcdstavljuju kombinaciju dvaju polimera ad kojih je najmaI~je jedan sintetiziran i umrezen u prisutnosii drugoga (IPN mreze) ili Sli oba polimera simultano polimcrizirana i umreiena (SIN mreze). sklopke.a podnlcja proizvodnje elektricnih stampanih sklopova.5. Tako su U osnovi smjese.NOV) MATERl. lijekova.fiU skupina konjugiranih poliena koje karakte1'izira . krunskih etera.380° te ' r . OcekuJc se pnmJena 'tih pollmera u baterijama za konvcrz~ill solarne energije u elektroenergijll. U skupini specijalnih poiimera ubraja se i veliki broj pollmera. Poli(vinilidenfluorid)(PVDF) pretvara toplinu i mehanicku encrgiju u elcktricne signale.ie da je podrucje primjene lPN. Ovaj kratki prikaz polimernih materijala loa specijalnc narnjene nc predstavlja revijski pregled tog podrucja. a upotrebljavaju se za izradu visok~ kvalitetnih jedara i za r2. Vlsoko modulni polietiien. Takva ~lakna komercijalno se proizvode pod imenom SPEKTRA. a nasli BU primjenu i II izradi kontaktnih le6a. UpotrebJjavaju se kao osnova za sP. Alternirajuci pOll( dlvmd estcr-k~-anihidrid l. l'oHaedHeni .uje 100 (ll) miseva od 1etalne injekcije Encephalomyocnrclitis virusa. 4 . sigurnosni sistemi u uutomobilima. ~ 54 . Aromatskipolifulfolni . svojstva i podrucje primjene tc skupine polimera. npr. Sa navedenim primjerima jos nije iscrpljen pap is elastomcra koje mozcmo upotrijebiti u visokim telmologijama.. Intcrpenetrirajuce poHmcrne mreze .~m cleklro vodljivi.TALl . raznih aditiva II prehrambcnoj industriji i poljoprivredi. Ijestvasri polimeri dobiveni kondezactjom.os~ 1111 :!e u redu velicin{.11 istezanja vlakana iz geia.alcinske kiseline) (PYRAN) u dozi ad 3. Takooer imamo i primjenu PVDF filmova za soname detektore.8-naftalentetrakarboksilne Idsdine i Vlakna priredena ad tih poIimera zadd3V<1ju odlicna mehanicka svojstva (rastezna 6vrst06a 5 N/mm2) nakon 30 sati pri 360°C.1 mg/kg zastic. kornbinacija elasto1l1cra s termoplustima. T:Jj kopo~imer djeluje i prot!v gljivicnih infekcija i stimulira imunizaciju organizma. vodlJlv. topljivih Ll vodi i nafti. U novije vrijeme razvile su se i semi-interpenetrirajuce polimcrne mreze (SIPN mreie) koje su kombinacija tcrmoplasta i tcrmoreaktivnih polimcra. metalnih podloga. blivila. Upotrebljavaju se kao konstrukcijski materUali Ll masinsLvll.cci)a. Mogucnosti kombinacija cistih elasto~l~ra. Neb od novih poliacetilena stabilni Sll u zraku. nego samo primjere koji pokazujl1 raznolikost struktura. slicni su poiiesterskim termoplasti6nim elastomerima u ton~e sto imaj~l u polirnClllOl-r: Janel] naizmjenicno fleksibilne i tvrde segmcnte.150°C. SIPN l11reza vrlo siroka..a za specijalne namjene. SPOJCVl kablova. Istovremeno svrha je ovog pregleda da sc pok_aze kako postoje prakticni ncogranicene mogucnosti daljnjcg razvoja novih po1ime1nih materijal. a._ . a razvija se i primjena u raznim podrucjima medicine.zne antibalisti6ke primjenc. Poliesterski terl110plasticni elastol11eri. prircdcn putem tekucih pOlimcn1ih" kristal~ posvtUpkO. izdrzati zracenje oel 15 mil. ima modul elasticnosti 250 N/mm a pre10dnu cvrstocu 700 N/mm 2 . odbojnici itd.~o sto . Grcya. Piezoelektricni PVDF zamjenjuje keramicke piezoelektricne clemente u raznim elektronickim uredajimu. SIN. koji se upotrebljavaju u naftnoj indllstriji. U skupinu spccijalnih polimera ubrajaju se 1 polimeri OtpOll1i na visoke tcnmerature kno sto su Dolibenzimidazoli koji Sll stabilni na 350-:-.ln. OV1sno 0 001Jcru komponenh upotl:iebljl~il~ se u tcmperatumom podrucju od -40 -0. Alifatski polisulfolli skupina su altemirajucih kopolimcra koji ovisno 0 karakteru alkilnc skupino kontrolirano razgraduju u podmcju od -50 -7 100° C pod utjecajcm zracenja iii top line. pa se koriste u nuklean10j tehnoiogiji.4.stubilni su do temperature od 1500 C. Klasificiraju se u posebnu skupinu zbog toga s~o se proizvode u malim kolicinama ali su i do sto puta skuplji od visokomasemh polimernih materijalH. veoma su velike te je zbog toga 1 'leEk izbor elastomera za specificnu primjenu. kao ionski izmjenjivaCi za izradu piezodiali:znih membrana. pogonski remeni. otapala i ozon. HYTREL.

. prot.c. temperatura. .· ~ M:~du~jelovanje sintetskih polimera i prirodnog okruzcnja promatrarno kr?Z ulJecaJne parametre kao sto su kisik.broj sintetskih polimera bio bi podlozan biorazaranju s pomOCll 1111kroorgamzama kada 17i bili ispunjeni neki od sljedeCi uvjcta: sposobnost encima da sintetiziraju strukture sliene spojevima u prirodi. no. najcesce Kopolimerizucijama. U osnovi su polimeri s vezama C-O i C-N osjetljiviji na biorazgradnju nego polimeri s vezama C-C. sve£. relativna nepropnsnos!. 56 . O~jetljjvost polimen] n(1 djelovanje mikroorganizama ovisi prije.~ala. Smanjenje hidrofilnosti i povecanje hodro.oj kemijskoj prirodi. oc1govaraju61 pH. ako hi se na kraju polilnernog lanea ugradile esterske skupine. doveo je do problema porasta plasticnih matenpla u ukupnom komunalnom otpadu sto trazi adekvatno rjesenje da ne dolazi do zagadenja okoline. . S druge strane.skih polimera na djelovanje mikroorganizarna povezana je s nekoliko paramelara: mala aktivna povrsina.ina sintetskih polimera koji se llpotrebljavaju u sirokoj primjeni jc otponm n3 biorazgradnju 11 poredenju sa prirodnim polimerima kao sto su: celuloza. . Poliolcfini SLi klasican primjer sintetskog polimcra otpornog na djelovanje n~ikroorganizama.. osobito no podrucju pripreme komercijalnih smjcsa prirodnih polimera i polietena u svrhu smanjenja ukupne mase sintetsl::. Smjesa blok-kopolimera poiiesteru i poli(eten-tereftalata) takoder pokazuje U odredenim omjerima iztazitu sklo110S1 b j orazgradnj i.oksidacijom dolazi do stvaranja masnih kiselina. oSHovi alifatskih estera u gJavl10m polirnernom lanCLI. vlaznost i ostalo. prisutnost iii odsutnost ki:dka. Biorazgradivi polimeri U osnovi se dijc1e na biopolimere i si~tetske l)ol~mere s fllnkcionalnim skupil1ama osjetljivim na djelovanje mikroorganizama. !JIll. clodaju mu se razticili dodaci i rmnila. Visokomolekulni sintetski poIimeri 11 'pravil~ SLl (:tpon:l na djelovanjc tnikroorganizama. Biorazgradljivost polimera opcenito se pripisllje encimima koji djelllju na pnrodne sLlpstrate.:a 0 njegov. Encimi hidrolize koji cjepaju estere i amide sastavni . visoka relativna mole:kulna masa.lY1M. VeCi . Yeliki porast primjene polimernih mater~. Ponavljaj Ll.l~V Y I.. izuzetno su rasireni u sirokoj potrosnji.icm 17iorazgraclnje polietena. a njenom razgradnjol11 postepenom fJ. te na OS1l0VlI promjenc mehanickih sklonost prema biorazgradnji je u sljcdecem nizu: poliester = PP < PE . .LD = PE -HD < poliamid 66.ih POlill1CEI U otpadu. sposobnost organskih tvari do. Vazna su iznimka polimeri s funkclOnalnim skupinam11. Polioiefini (poliClileni). sto nc znaci da 1 druge grane privrede nell1(_~ju znacajnu prirnjenu. Koliko god je inerlnost polimernih materiialil bila nrednosl. rvfedutim. sada se ona s ekoioskog g1cdista 5111atra vclikim nedostatko11l. nize molekuini oligomeri i kemijske skupinc nastale fotooksidacijom pospjesuju biorazgradnju. lspitivanjima se potvrdilo da je doslo do znacajne razgradnje poliamida G6. Istrazivanja hiorazgradnje ravnoClanih niskomolekulnih parafina u usporedbi s razgranatim izomcrima pokazala su da su ravnoclani parafini osjetljivi na djelovGnje rnikroorganizama.<iU dio mikroorganizama u tIll i vodi.5. U slucaju linearnih polietena visoke molekulne mase s~mo dvije metilne skupine na krajevima lanca nisu smjestenc u masi llldrofobnog medija.e veze C-C nisu podlozne cijepanju u Vlsokomolekuinoj strukturi. ~elativno Biorazgradivi polimeri . Da bi sc 11 polietenll ubrzala kemijska i bioloska nzgradnja. S obzirol11 ua primjenu danas se tezi da se proizvode i biorazfIradivi polimeri. medu kojima je najpoznatiji ski-oo. je biorazgradivih polimera hidrofilnR) sto je znacajno ogranicenJE prU:1Jene U Ehroj potrosnji.danas nalaze svoju prlmjenu najvise u medicini i farmakologiji. polistirena i poiiamida. tako cIa SLl U posljec1nje vrijeme llcinjena opsezna istrazivanja kemijsk~ l11odifikacijc. djelovanje sunceve energije te 111lkroorganizama vdo jc sistcmski proucavano u posljedI\jih deset godina.1l21"-UALl FOLlMER! 1. .ke reakcije s kelnijski osjetljivim skupinama. Pracen. Inertnost polietcna uzrokovana je cinjenicom da mehanizam razgradnje linearnih ugljikovodika ukljucuje oksidaciju krajnjih metilllih skupil1a 'u karbonsku kisellnu. posebno u pakovanju. a bile hi prihvatljive za djelovanje mikroorganizama.')11 da JC procesom fotorazgradnjc pospjesena rnikrobioloska aktivnost. te poliuretani priredeni adicijom poliesterdiola j diiz~cijan2ta. Otpornost komercijalno sintcl. Vecina.fobnosti tih ?ohmera pokusavaju se postici kemijskim rnodifikacijamu. Hiorazgraduja sintetskih polimera Vec. izazovu sintczu potrebnih razgradljivih encima. narocito nrehrambena industrija.eini i drugi. skrob. Ispitivanja utjecaja fOlorazgradnje fJolietena na povecul1je brzine biorazgradnje pokazala . policten bi postao biorazgradljiv. a posebuo polieten. Djelovanje encima ovisi 0 njihovoj mogucnosti procliranja u stfukturLJ polimera i iniciranja biokemij.

rasprostire se od podrucja smeksavanja do topljenja plasli.). Dijagram moduln smicanja pri raznim 1. se pri amorfnim tvarlm3 izrazava postupnim prijelazom iz gUlllielasticnog. Ova ovisnost pregJedno je prikazan3 na dijagramu modula smicanja G pri raznim temperaturama (3l. Postupak recikliranja plastike zahtjeva u prvom redu r~jeno djelotvonlO odlaganje da bi sc daljnim postupcima 1110gb podvrci odgovarajucim postupcima reciidirm~ja. sto omogucuje proizvodnju filma dobrih mehanickih osobina. Ekolosko prihvatljivo zbrinjavanje ukupnog konmnalnog olpadn nal11ctnut 6e zasigurllo i nova IjeScnja u zbrinjavanju plasticnog otpada. O. Biorazgradivi polimeri i okolina Biorazgradljivost polimernih materijala u pogledu upravljanja plasticnim otpadom i ocuvanja okoline cini vr10 s]ozenu probJcmatiku. Visekratna upotreba biorazgradivih polimera OV15i 0 tipu plastike.21. te nakon upotrebe ukljucuju u postupak tretmana otpadnih voda. 1. . Podrucje topljenja (4). G [Nhnm~J 1 2 3 L-_____________L -________. tehnoloski postupci pripreme polictenskog filma takoder ne znace veeu poteskocll.prirodni polimer postao je posebno zanimljiv kaa punilo u polietenu u svrhu pripremc biorazgradive plastike. 59 .l.oi111 poslllpaka dobivanja smjese skrob (punilo) I polimer poznati su i postupci cijcpanja skroba l1a poli( metil-mctakrilat). U podrucju smeksavanja plasti prelaze iz krhkog u zilavo stanje. obuhvaca niske temperature_ U tom SD podrucju plasticne mase tvrde i krhke pa je za njih karakteristicna ogranicena elasticna defoll11aeija velikog modula etastionosti (E-200 .. U dijagranin imamo sijedeca stanja: Tvrdoelasticno podrucje (I).l. osim toga.17).micsa 'kroba i poli(vinil-alkohola) (PY AL). vee dugi niz godina sluzj kao dodatak i punil0 U polimcrnim sistemima. Modul smicanja se u torn podrucju malo mijenja s temperaturom (G=lO. Modul smaka je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G=O. Kao biornzgradivi . 104 ). Skrob jmo biorazgradivo punilo Prirodni polimcr. bez stet-nih ostataka za okolinu. Ti polimeri ukljucuju poli( vinil-alkohol).kao punila u po\ietenu. cime se dobiva niz kemijski razli{:itih kopolimera. Prednosti skroba .NOVI MATERlJALI FOLlMER! 1.4000 N/mm2 ). Podnlcje smeksavanja (2). Upravljanje plasticnim biorazgradivim otpadom obuhvata nekoliko razliCitih tehnoloskih postupaka ovisnih 0 tipu pIastike.5. J\1nogi biopolimeri toplvi su u vodi. Blorazgradnja sintetskib polimera "\Tio je pozeljna iako je njihova podrucje primjene ograniccl1o i spccificno. pa se mogu vrl0 lako odbaciti uz pomQ(~ otpadne vode.5. Mehanicka stanja polimera :Mehanicka stanja plasticnih l11asa su ovisna 0 temperaturi. poliakrilamid... a u prisutnosti vlage dolazi do postepene razgradnje runiJa. . maze sluziti kao osnOV3 za cijepanje sintetskih polimera. sto zahtjcva komplcksna rjesenja kad njcnog odlaganja i ponovnog koristcnja. Za to je podrucje karakteristicna vrlo velika elasticna defonmlcija uz mali ll10dul eiasticllosli (E=O. Proizvodi razgradnje biorazgradivih polimera U osnovi avise 0 tome zbivaju Ii se procesi biorazgradnje uz kisik iii bez njega. .L______ 4 ~J_ __ Cl ~ Temperatura [ C] Slika 1. skrob. vode mineral a. Gumielasticno podrucje (3). 100 N/mm 2 ). Prakticnu primjenu nai1azi i . obuhvata temperatufu pri kojima je vee ol11ogu6eno pomieanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju nije bilo moguce). SD u tome sto se takav film U odslllnosti vlage ponasa kao film cvrstog polietena. stanja kroz plasticno stanje do potpuno~ lopljenja.6. poliakrilna kiselina. polistirensulfonskl1 kisclinu itd. . Skrob. Za komercijalne svrhe koristi se i smjesa skroba i kopolimcra etcn! vinil~ alkollola (ElY Al. po!i(eten-oksid).3. Ti se polimeri najcesce upotrebljavaju u tckstilnoj industriji i induSlriji papira. 600 N/mm'l. . Osim toga.2. Potpuna razgradnja uz kisik dovodi do stvaranja ug~jik-dioksida. sto je ekolosko rjesenje zbrinjavanja polimernog otpada.

Dijagram modula smicanja pri masa data SlI U tabeli 1. 37 75 ..Ove plasticne mase su amorfne. a tu spadaju: PVC.a svoJstva termoplastlcmh masa .5 1. 37 50. 18 15 .djelimicno kristalne plasticne mase kad kojih je smeksavanje i gumielasticno podrucje manje izrazito.5 3. promjeni temperature kod tennorcaktivnih polimcra Madul Smula OZIl._UF 700 r--~~-'- 25 30 .. Temperatura meksanjaje 50 DC.-.8. .17 2 .5 1.45 50 ..140 80 ... . .7 . G G Termoreaktivne plasticne mase . 5 Celulozni ace tat 2. (Slika 1. PC.. PMMA POM G PTFE PA6 PA 66 PA II _.Kod ovih plasticnih masa imamo dva slueaja: . odnosno ave plasticne mase pri tehni6koj ~ obradi dobivaju svoj konacni oblik i ponovmm zagrijavanjem taj se oblik vise ne moze mijcnjati. Dijagnw.2 .l pri promjelli tcmpergful:'c kuu e!gstii:niit nmsa 60 .5 1.2 .. 170 27 .4 1I sljedeeoj tab eli Fenolna (fenoDlast) Tvrdoca N/mm2 40 .. data Sll (tabela 1. ABS. nekih termoplasticnih masa. 2..19.4 2..(slika 1. PTFE.)..24..36 70.75 45 ...85 77 ..2. 3. b...1 ... .41 1. 1.0 21..i moduln smital1jl.3 3.. 1.19.. 70 25.8 .~---. 55 85 <180 <130 PUR 25 . 20 Poliesterska Enoksidna PoJiuretanska (tvrda) MF UP EP 30 45 - .9.. 1<:1'istal11ih podrucja nema.amorfne tenl10plasticne mase kad kojih je smeksavanje i gumielasticno podrucje vise izrazito. Dijagram modula smicanja kod termoplasticnih polimera Cvrstoca vlacna . PP. 35 75 100 75 Ito kNhllmt C PF .. 65 39 28 -- SO 44 - -<oc C T <2()"C PETP CA 4 ... 15 8 . 80 43 110 90 100 75 105 110 18 27 50 3.18. .9. 120 180 .9 . 50 2 . . 9 13 . . PC 56 56 . 40 ..23. savijanje N/mm2 36 Zatezna zilavost kJ/m2 Uratna (aminoojast) ~~laminska 900 3500 3700 80 f---.NOV] MATERIJALI POLlMERI Termoplasticne mase .3 7 . I55 120 .l!..6 1. PETP (slika 1. 77 62 .. . tako da pri visiIn ternperaturama ne dolazi do topljenja vee do raspada ovih materijala.10 . Modul clasticnosti kN/nun 2 0.). .2 " Tabela 1. 70 1. 3. a tll spadaju: PH. 15 50 a) b) Slilm 1..24. 3 2 .) Topljcnja nema jer ave plasticne G mase se pdje raspadnu.~~ . a... 35 8 . 6 3 .. .7 2. 0.).2 2. 1... Mchumdw sVOJstV!l tennon:aktr't'Ulh plastJcmh masa Elasticne plasticn€ mase (elasti) -Na dijagramima su prikazani prirodni kaucuk ad 1-10% sumpora (S). 85 105 170 .jjanje NJunu 2 ZatezHil zilavost k. 84 Cvrstoca n.2 0.3 1..st Oznaka PE-HD PE-LD PP PVC PS SAN ABS Polietilen Poiiprooilen Polivinilklorid Polistiren Stirenakril-nitril Ankrilnitrilbutadienstiren Polimetilmetakrilat Polioksimetilen Politetra--.4 0.aka clllStictwSti T a) b) T Slika 1. 130 130 .. POM.. ..20 2 ...0 .. PA..8. PMMA.l. 23 21 . rvTclullllcli.!:lore(ilen Poliamid Polikarbonat Politetratereftalat Cvrstoca vlaella N/nu1l 2 18 .0 1.7 . Mehanicka svojstva T nekih termoreaktivl1ih plasticnih Stika 1. SAN (sl. 200 150 . a). 20 30 .23.JJrn 1 TCIlllwratura upotrehe o Mehanicka svojstva. 20 36 .Tabela 1.4 2..'\I!mm2 Cvrstoca nl! sa.. 65 70 . 3. 85 32 . <120 <200 ... . 65 13 .. 3..5 15 12 <!25 <100 Termophl.

(slika 24.__ Po!i(cter-etcr-kcton) PYK rroli(v. Stiren-hutadicnski kaueuk SBR (huna) veoma je olporan prema habanju i veCim temperaturnim opterecenjima.. ciektric._ _ Furan-forr.l1zimidazo!) Pol i Qct ralll1 ore1 en). .rormaldehid CF PIS . brtvc. .10. .Ttcm PET Poli(ctcn-lcreftala1) UF Urea-forlTlilldcllid PEUR .. 22 20 5 2 utvr. gipke cijevi. Poli(imid·sulfid) K::Jrbok:..i met i iccJuJoza PMA Poli( meti l-akrilaO ~C CcJulozni nitrat PMI Pol i( mc!a~rili mid) CP CelulO2'ni propiollat Po Ii (IT.~~i(ctcr-ur~tan) PF Fcnol-fonmldchid I UP ~--r--N~za":fc~.. Prirodni kancuk NR irna odlicne elasticne sposobnosti j \'rlo dobru udarnu zilavost. gdje gumieJasticno podrucje pocinje vee pri tcmperaturi od 20 0 Elasti j. (ib neuil'r.g/m 3 CvrstoCa N/mm2 Postolak produlj.Celulozni Irillceta! POA Poli(nksiamid) ._! CSF Kazcin" farmaldehid PMS Poli( u. ali ne pos1:ojan u kloriranim ugljikovodicima (gihljive cijevi za benzin..ne izoJac~je).. 85 -100 .. -----f . gibUive cijevi).lJMMA ICR-'! Polikloro~renski kaucuk PMO Po!i(mctcn·-oksid) Kazcin I CS PMP Poli(4-Jnctilpcnlen-l) . •.~~ _ -1. SiIikoJ1ski kaucuk SIR jc izvanredno otporan na temperaturu. lezaji). ali neotporan prema \'rueoj vocli.----~ ~ I I I I ~ 62 .. __ ~ 5 Co NBR sm 25 10 1 Tabela 1.inil-karbazol) ----~ PVp·-~ Poli( vinil-pirolidon) I ~~POli(eter. urectaja.._:-. -' GustoCa oznaku l. (tabela 1.VDC .. luzini i kisclinama (brtve prchr.j'dcn-fltlond) PEA PVDF pVF Poli( etil-akrilat) PEA Poli(vinil-fluorid) . trake).~~_. 50 -35 .i r(lliC~!'-'--·-----·--1i ----'~-·----·~----···----.l(l!dchid pPE FF Pol i(fcnilcil·e1er) 1 IR Poliizopren PPO I Pol i(feni!cn-oksid) .cti 1-mctakri Ia1 ) -.hr . pri dinamickom opterecenju se jako zagrUava (plastevi t06kova za osobna vozila. PoliTnt·ri CA Celulozni acetat PI I Poliil1lid Cclulomi acetobutirat PIB Poliizohwcn CAP Ccltllozni acetQ:pr()pionat PIR Poliizoci..I CTA Etilcc\l!!oza EC POM Po Ii (oks i mel C 11 )( 20 Ji <lcct::1 i ).-~J .10. ugljikovodicima. transp0l1_ne trake. hlive..lnllrat Krczol. b). 110 -100 .. membrane)..NOV! MATERllAL! POLIMER! gdje gumielasticno podrucje pocinje vee pri temperaturi pod 00 C j prirodni kaucuk s vise od J0% sump ora (S). PTFE r-@! PBA Poli(butil-akrilat) PUR Poliuretall Poli(butilcn-lereftalat) ~C I Pol i(vinil-flcctat) . amortizeri). gumene opruge. Mchamcka svoJstva eiastomelH . Zasi6eni rolics\(:r _ ~_ _ TPUR Ela~wrla~(oiTlcrnt poliu.• PAN Pollakrilnilrii Polistircn . 120 -20 ..Hlicn. PE Pol i( vinilLdcn-klorid) Poli(cstcr-amid) POll(\ J1·. lezajne blazinice.. PC PoJikarbonat I PVAL Poii(vinil-llikohol) I PCTFE Pol i( lnol1oklonriJluorcten) PVB Poli(vinil-hutir<l] ) PDAP Pol i(dial il-nalal) PVC Pol i(vi. Postojan je u mineralni!11 uljirna ali nepostojan II vrllcoj vadi.:~ EP Epoksid PI' Polinroniien . Poliamid PA PPS Poli(feni ~cn-s111 fi~) '---'-~' PAl Poli(amidimid) PPSU Pol i(fcnilen-sul fon) . . 100 ·30 . Butadicnski kaneuk BR (buna eB) vrlo je otporan prema babanju pa se zato koristi za vozni sloj plasteva kota6a. ) I __ ~-~ '1 r r-j.CE HOMOI'OLIlHERA. Poliuretanski kaucul.:allcuk Prirodni Poiiu. . (valjani koluti. dobra upotrebiv samo do temperature 50° C....01-klorid) Polieten ____ . Butilni kancuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starel1je le vda malo propusta plinove (zra6nice kotaca za vozila. PES r Poli(clcr-sulfon) SP .k i Buladicnskj PUR SBR BR HR Bu\ilni Akriln ilri I-hutadicnski Silikonski 940 940 930 1000 1250 ._. 25 18 21 SOO 450 600 450 250 @: . Postojan je u vocli i kiselinama) manje postojan u mineralnim ll~jima j mazivima (plastevi kot3ca za teretnjake. PS Polihu!cl1-] PolisulCon I I'B I PSU Poli(hr. 110 ·70 . brtve. Poli( cter-ester-amid) PVFM Poli(vinH-formal) PEEA PEEK .: PUR vanredno je otporan prema habar~ju.imid) I PEO . Po\i(elcn-oksid) Silikon S! . 200 __ TAB i I NR 930 1260 600 450 51 iren-but.-mcl jlslircn) . Poslojan je II ulju i mastima. Upotrcbc "C -45.._ . 28 32 Tcmperllt.. noli forma: deh. PRIRODNIH POLfMERA I KOPOLIl\-'lERA 1 _.. ppOX MC Mctikeluloza Pol i(pro12ilcn-oksid) ppp !\fcJamin-f onmtldeh id MF Poli(D-kni!en) ."Cl:1 lski (mc:ki) Prilog: KRATI. mastima i teku6im gorivimn. . Akrilnitril-butadicllski kaucnk NBR (perbutan) postojan Je 11 mineralnim uljima. profili..

NUVIlVlAl'.i::',KlJALl

KERAMlKE

2,-KERAMlKE
- - - KRA TIeE HOMOPOLIMERA, PRIRODNIH POLIMERA I KOPOLIMERA Poliamidi Polimer-od t-kaprolaktama POlimer od ro-dodekalaktama PA6 PAI2 (laurinlaklama PA66 heksLllllctcwJiamina i PA66f Kopolimcr od heksamcler.diam:na, I Polimer odkiseline adipinske i sckcinskc kiscline, 610 I udipinske kopalimcr od PAGG i PA610 I PAl! Polimer ad Ii· ulilinoumlebnske PA61!2 Kopolimer ad FAG i PAl2 kiseline KgIJolimeri AlBIA A kri! n'It ri l/bu lad iC1Jakriiat Metakrilat/buladicn!stircn - MBS ABS MPF Mel umin! reno 1- fon~laldchid I Akrpnitril/blltudien/slircn AlEPDM/S 1 Akrilnitril/eten-propilcnPEBA Po!ielcr-blok-amid dien/slircn -NMMA Akrilnitril/metil-melakrilat SAN Slircn/akrHnitril Akrilnitril/klorioni [l0lieten!stlren SIB ~PE-CIS Stiren/butaJien ASA Akrilnitrii/stircn/akrilat Stiren/maleillsb kisclina. SMA EIEA Eten/ctii-akriiat S[i[cll/a-metj lslircn SIMS EIMA ElcnJmetakriina kiseiina VCrE Vinil-kloridJetcn EIP E(en!prooilen VCIEIMA V in il-k! orid!dew' met i! -ilkri Iat EPDMEtcn!prapilcnJdicn - VCfENAc Vinil klorid!eten/vlnil-acetat E/TFE Eten/telralluoretcn VC/MA Vini!-klorid!meti] ahilat iXfAC Elillvinil-acet~t VC/MMA V ini I-k! arid! mClil-mctakri 1at EIVAL Eten/vini I-alkohol VC/OA Vinil-klorid/oklil-akrilal FEP Tetrafl uorelen/heksall uorpmfJ il ell) VCN AC 1_ Vmd·klo,;dlv;n;l-ucelal r~ern lIm(clcn/pro[l j leI l)] VqVDC . Vinil-klorid!viniliden-klorid

Uvod
Mogucnost upotrebe keramike kao materijala za izradu mehanic.ki opterecenih dijelova jedno je ad najzapazenijih otk:ri6a u oblasti nauke 0 materijalima. Time je prekinuto saznanje da latost, koja je jedna od glavnih osobina keralnike, c:ini taj materijal potpuno nepouzuanim, pogotovo aka su u pitanju mehanicki udari iIi opterecenja na savijanje, te i u sluc.aju tennickog soka. Podrucja aplikacije keramike kao materijala vdo su razliCita, npr. dijelovi koji ce biti izlozeni abrazijskom trosenju, koroziji, eroziji (kuglicni i klizni lezajevi, mlaznice, zaptivni prstenovi, ploce, yodice itd.), otklopne place, rezn] aJati i konacno dijelovi savremenih toplotnih masina kao sto su gasne turbine i adijabatni motori. Potencijalne prednost U ovoj zadnjoj oblasti jesu: povecanje radne temperature i time povecanje koeficijenta korisnog djelovanja i smanjena specificna potrosnja goriva, smanjena masa i time smanjeni naponi u rotirajuCim komponentama, jednostavnije konstrukcije zbog mogu6nosti upotrebe nehladenih komponenti pa i smanjena zavisnost llpotrebe od nekih strate.skih metal a koji se koriste za izradu superlegura. Vidin10 da se kerarnicki materijal kao konstrukcioni materijal odredenih karakteristika pojavljuje u novije vrijenle, prema tome je inzenjeru potreb.oo da se oslanja na ovaj malerijal kako bi konstrukcije bile ,to bolje. Medutim treba napomenuti da sadasnji nivo znanja .oa podrucju keramike ipak jos ne dopusta sire aplikacije. Postoje veoma ozbiljni konstrukciolli problcmi, koji proizilaze iz odredenih osobina keramike, pa i to treba uzeti u obzir ali i to da je keramicki materijal u razvojll i da se jos uvijek poboljsavaju osobine ovog materijaJu.

I

j

I

I

1 U .1;;piHlll i SAD kwli::~, S,\~.ic Zllsticeno lJg()v,~l;lw imc. a AS :;c llpU!JL:bijlUC Zil. stii::;1.'~b;1;;;1ij; 1 EP[)M jc kr;]tica za cbstum::r, a (.kfillir:u .ic il;li"llIUm ISO !629

64

{is

NOV! MATERlJ. ALI KERAMlKE

2.1. Vrste keramickih materijaia
U proslosti. strukturni opisi anorganskih materija kao sto su oksidi naglasavali su, skora iskljuCivo, anione i to cesto u terrninima manje - vise pravilnog anionskl)g rasporeda (npr. gusto slozenog) u Cijim su meduprostorima umctnuti kationi. Vrijcme je da se napusti strogo praccnje ave konvencije, jer je jasno da je i obmuti opis - anioni u mectuprostorima manje vise pravilnog raspOl-eda - kationa bar jednako prihv;atljiv (a u mnogim slucajevirna vise otk1'1v,1). Keramikc se razvr"stavaju u dvije grupe: oksidne i neoksidnc. Razdvajanje na !tjednostavel! i ltslozen.Ue" strukture je proizvoljna.

~t~bov~ prizPHi k?ji ~.',ijeI~ tr~ku~aste plohe; stupovi se 'ujedinjuju dijeijenjem IVlea pIZme(]'u susJcdmh pnzml uJednom sloju bazne ravni.
AiE2 tip
. Ova, takoner veO.lna )ednostavna struktura sastoji se, od jednog Jeduostavnog heksagonalnog lUza atoma sa svakim mjestorn trigonalne prizme.
KOl'llmd

iii glinica Ah 0 3

Dobra poznatc Cinjenice u pogledu strukture. su sljede6e: ani ani su rasporcdeni u pomalo de:formisanu heksagonalnu eutaksiju (gusto - slaganje) to je jcdna "struktura ad 6 slojev'd" kation, usljcd gustoce posto)i oCigledno odbijanje kation priblizavanja dvaju atoma Al u svakom paru oktraedra {AI} 0 koji 6 dJe!! predllJe plohe. Ovo rezullira vezama AI--O dviju razlicitih duzina. tri kratke i tri duge. razlika od 6%. ' Ova iskrivlj(~nje moze se smatrati kan posljedica poremecaja (u Ah 0 3) . lzmcuu regularne oktaedricne koordinacij'c kod Al preko 0 i regularne letrae~ricne koordinacije kod 0 preko AI, npI, posljedica odbojnosti drugog naJbhzeg susJeda amon - amon u prvol11 SIUCajll i kation - kation u dnlO"om ' . SIUC3JU. .
0

2.1.1. Jednostavne stnlkture
NaCI tip Ovo je najjednostavniji i najpoznatiji tip strukturc. I kationi i anioni leze u presjecistima zasebnih povrsifllskih centriranih kubnih resetki, koje su razdvojene jedna od druge. lz ovog slijedi da je struktura neizmjenjena aka se atomi resetke zamijene jedna drugom, te se Inoze kazati da je ova struktura ima svoj vlastiti prototip. Fluoritni tip Ova je takoder jedno"pararnatarska struktura: sastoji se od dva niza koja prodiru jeclan u drugL Obieno se opisuje kao da se sastoji od kocki koje dijele svaku ivicu sa jednom sBsjednom kockom.

Dijamant
Dijamant je najtvrda, najmanje podlozna zgusnjavanju poznata supstanca. Ima prilicno jednostavnu stmktunl, koja se bazira na savrseno pravilnom tetraedricnol11 rasporedu prvih najblizih susjednih atoma okol0 svakog atoma karbona. Uclaljenosti drugog - najblizeg susjeda u dijamanhl su krajnje kratkc, i to sugerisc da .ie ova jako usmjereno vezivanje vazno za njegovu tvrdocu i nemogucnost zgusnjavanja. "Volframov monnkarbid Ovo je veoma jeclnostavna struktllra k_oja se sastoji od jednostavnog heksagonalnog niza aloma volframa sa jcdnim atomom karbona koji zauzima alternativne trigonalnc prizlllc. U ovoj strukturi raspored koji prevladava stvara
66

U ovoj strukturi koordinacijski polieder je kvadratna prizma. Ove kvadratne prizme dijele kvadratne plohe kako bi se stvorila 3 - dimenzionalna strukt'lra.

2.1.2. Sloze!lije stmkture
U ave strukture spadaju:

ZrO,
._-~

badelitlll tip (mineralni cirkonij - nalaz] se u mineralll clrkonn. atomska maS8 92,22; redni broj 40, znak Zr) kalcijum heksaborid CaB6 kulmi peroksid ABX 3 cementit Fc3 C

'7

NOV! Mi\TERDAL!

KERAMIKE

spinel MgAh04 (vrsta korunda; tvrdi histalni mineral koji se sastoji od jednog magnezija i alnminija, a slnzi kao dragnlj) tip heksagonalne struktnre barij - ferita koje su povezane sa olovom (PbO 6Fez03) glinica AJ,03 nitrid silikati apalit tipa; apatit (kalcijev fosfat s flnorom, veoma rasiren, sive, ljnbicaste ili zelenkaste boje),
Tablica 2 1 Ol(Sidna keramika
'';''1:-''U';
~0

':FrimiJ,t!i.isastav. •, ' . '

Aha] MoO MgAJ,04 (MgO, Ah03) BeO ThO, UO, Zr02 (stabiliziran sa CaO) BaTiO, NiFe204

..--.

·D<1'6ica)e!i.i!i.ilziv/ ":c •. .
glinica, vatrostalna alinica magnezit spinel berilit torit dioksid uranu stabiliziran cirkunij oksid barij titanat niklferit

prahova, a i tehnologija hrade Al z0 3 keramike postigia je vrlo visok stupanj razvoja. Zbog spomenutih Ah03 osobina narocilo je pogodan za izradu dijelova l(oji Sil izlozeni abrazivnom, trosenju ili korozionoj sredini, npI. yodice u tekstilnoj industriji, tockiCi za vucenje zice, leZista i zaptivke za ventile, dijelovi pumpi za agresivne tekllt::ine, nosioci katalizatota u kemijskim procesima, biokeramika, rezni alati za obradu metala skidanjem strugotine. Upotreba Ah03 za izradu reznih alata zahtijeva posebno striktnu kontrolu mikrostrukture radi optirnalizacije mehanicke cvrstoce. Porozitet treba ~a bude sveden na minimum, a srcdnja veliCina zma treha da bude Ll podrucju 1-3 j.lm.
T a bl' 23 0 so b'me."10kcraml c lea 'k
Materijal Al l O} Ah03- TiC AI 20 3-ZrO AI 20 3 -SiCviskcri Gustoca (g/em J ) 4,0 Cvrsto-2a na savijanje
(iV!p:l)

, ,

Tvrdoca (BV)

K 1c1f2

(Mpam)

Koeficijcnt tenni':;kog sirenja

Toplotna vodljivost
(Wm- 1 K"I)

(10- 6 K- 1)

450
620
550 650

2200
2250 1700 1900

4,3
4,3 4,7

-,

4,0 4,5 6,0 8,5

7.5 7,9 0,1

34

32
31

8,0

~. VnJednostl date II tabel! prosJccne Sll, Jer zav tse ad t,Knog kem!Jskog sastU'.·u, necbLuca, ltd,

..

,

".

2.2. Oksidna keramika
2.2.1 Aluminij oksid - Ah03 (glinica, safir, Imnmd)
Aluminij oksid upotrebljava se vee decenijirna za tehnicke namjene. Atributi te keramike jesu visok<1 tvrdoca i kemijska inertnost; primjenu mu ogranicavaju IGtost i visoka osjetljivost na termicki sok. S obzirom na ostalu tehnicku keramiku, velike su prednosti Ab03 relativno niska cijcna osnovnih
68

Ah03 rezni alati dopustqju visokc brzine rezUlljn, ali su zbog krtosti vrlo osjetljivi na udarna opterc6enja, a osnovni je mehanizam. trosenja krunjenje ivice alata. Poboljsanje zilavosti moguee je posti{;i dispergiranjem seLul1darnih faza u Al z0 3 matrici, pa je taka razvijen niz kompozita sa znatno povisenom otpornoscu na trosenje. Osobine A1203 keramike date su u tablici 2.3. To je jedina oksidna keramika koja se koristi 11 oblikl1 jednostruk0g kristala. Glinica jeclnostrukog kristala, 0 kojoj se cesto misli kao 0 safiru prije nego korundu, koristi se i zbog svojih strukturalnih i oplickul osobina. Druge znacajne upotrebe jednokristalnih oksida velike mase su vjestacko drago kamenje i laseri. Glinica se l1glavnom koristi u polikristnlnom obliku. Glavna tdista za materijale koji se baziraju na gliniet, na osnovu rnase, su refrakterni (keramicki matcrijali koji su atporni na toplotu) materUali (50(X\) abrazivni (20%), platnena roba i svjeCice (15,;(,), i teJll1icke keramike (10%),

2.2.1.1. Kristalogt"afija Postoji samo jedna termodinamicka stabilna faza alurni.nij oksida) f!,glinice, koja ima strukturu learunda. Kristalna struktma se cesto opisuje kao da ima anione 0 2 - u jedno111 priblizno heksaganalno gusto slozenom rasporedu sa kationima A1 3+ koji zauzimaju dvije treC1ne oktaedricnih meduprostora.

-------------------------------------------J\1euutim, mnogi procesi kao ~!to je oksidacija 2 duminij mctala i termalna ~ek'O~1p~zicija gibsita iIi natalozer>,ih t(1)kih slojeva amorfne glinice ukljucnje fonm,ran.le posrednih metastabilnih faza glinice. Ove prelazne faze (faze pf'o~~Jena) se oznacavaju kao y, 'lv' 11, c., 6, 8 i ( , a Q( 1 pDsebne su vaznosti zbog 5V.o.1.1h upotreha kao pod/age kutalizatora i zbog tof _~a sto .'1.3 karakteristike (J.,gh~I.~e mogu djel~vati. pret~lOdrle kristalne strukture. S,'ve l1lt";~ls!a~1ilne faze im(~ju paIclJulno deformrsanJe knsta1me strukture kaje se bazira"' d 'c>setci gusto slozenib oksigena sa promjenjivom konflbTuracijom' / ~l n8 po l~, -'·a ~ kod alum"" ,!),'bl"V . ,. ,Jlaznog Plost()l ( 1l1lJuma. 11 lZaVJJUCl ~,e raVnO{CZl strukture JJostaJ'j A" d I . . ne ~ I' j sreucmJc sve 0 ( Sc wrmlIn stabllna cx-glllllca. Rcdosl/ed prelaza zavisi od ,toga I(aka se un obraduje. ' pocctnog materijala i aei
v' •

KE'RAMlKE

l1lodifikaciju, Zbog promjene volumena oka tih cestica stvaraju se sub-kJ. 'iticne pukotine. Pri djelovanju vanjskag TIapona elasticna energija ne trosi se sa:n1 a za rast jedne kriticne pu.kotine, nego na sub-kriticni rast mnostva mikropukoh ;na. Rijec.ie 0 pseudaplasticnosti koja negativno lltjece na evrstocu ali se znaL.'10 pove6avaju zilavost i postojanost na termicizi sok, Taj fenamen nazi\'3 s, e poboljsanje elasticnoE;ti pomocu mikropukotina (microcrack toughening).

r

."'

_.

. '

I
, ,

I ,
I
I i

Tablica ') 4 Osohine P';Z TZP , DTC keramHw c
ivlalerijai Zr0 2- PSZ Z r0 2·-T ZP Gustoca (g/ cm 3)
5,8 6,0
-

-,

.

,

Cvrstoca na savijanje (Mpa)

i
I

Tvrdoca (HV) 1300 1300

KIcl/2

(MP"m)

Kocficijent tcrmickog sirenja

(lO" K')

Tnplo\tla vodljivost (Wm·1l("J)

11'1" " Na primjer, ako :je IYacetni materil'al } "A -IO(OIJ) I " se 0) 1 nlJe 1Z .. . . bemit t.l (Ojl ta I me Ih amorfne giImce onda jc sliJ'ed y '0-->8M ' ' , " ' .. ."_ . ----/'a., eaut1111 ako JC pocetm ~:',alcnJal, glbS!l, a:AI(OH)], onda shjed moze do 'lldjuCi X-->y-'''>( -->8->a cak i "La sc bemlt [01'11111'3 pnJc x· Jedan drugi po limo' if od AIO(OTi:') I" f . '-; . direkt AIO '. .~ . - "- , Ians OTmlse se , ~1~ U ~"- 2. 3· F?fl111ranJC prelazmh glmi ..-:a iz hidriranih sastava je cesto popraccno 1 azvov'm Jcdne veOl11'l" '. _ _ J""' ( pOIozne 1l11krostrukture (\Vilson ' 1979\ Kns1alne strukture prelaznih ali l' y. ,.,' _~ . " . ' . J' b IlCa ~ar, ,KlenSane Sll zadrzavanJcm Jednc POVlSll1Skl centnrane kuhnc podresetke aniry 13 ("1'1' 1979) , Dok sc obicno tretira k'lfI "'\11111" ,.' 1-' V\,l SO~,._ . '. ' " • <- -" \. <\) y-g mIca Hna pomalo tetragonalno .. lsknvl/cnu defektnu strukWl"- ("' . c+ >; "1" " " 'd ' . " V , ' . . . _~Ll <)pm ____ a. 0- g lllIea 1lna lCtragonalnu nadnradnl'll sa Je nom Jcdll1JC11011l cell"t'~.> , '.. ,~::>', ~,', _'J0111 utlOS rucen 0111 prazmm mjestlma katlona za kOIC se ::-.matra dd .'su, pored~' u okt ae d a Imm P',)1OZDJll11a strukture spinela. . ' .<.Im O-gl1l11c~> ]'e ll1011ol']I'nsl'a sa JI]OS t ornom grupom, all koja je jos uvijek «" ' r~ '·r '~:.' ~ .\. ,': • S lena SPJ delu I cesto .Ie sJcdl11Jcna. . fl-glinica je kubicni spinel.
.';' r ' , ' •

600-S00
lOOO,2000

6-10 B- 12

9~10

9-10
-

Si 3 N4-ZrO:>.
IvtuHit-ZrOo

700 (600)'

400 (270f U zagrach Sll date Vfl]e-c:nostl za matncll

-

-

,

7,5 (5.5)" 4.5 (3)'

i ,
i

2 3 -

-

°

I
:1

v

.

.

'

iI

2.2.2. Cirkon~j ol{sid - ZrOz

Ukoliko su tetragonalne Zr02 cestice manje od nelee kriticne dimenzije, one 5e za vrijemc hladenja ne transformiraju u lImit modifikaciju. Meautim, taj se prijelaz moze indu·cirati vanjskim naponom. Dio energije trosi se za fazuu transformaciju. Istovfiemeno se zbog promjene volumena kod fazne transformacije stvaraju llnutrasnji naponi, a sye fezultira Jakim usporavanjem rasta pukotine. Tnj se mehanizam nazi va poboljsanje Zilavosti POlTIOCll transformacije (transformation toughening), a povecavaju se pri tom zilavost i 6vr8t06a, Zr02 je pogodan kao kOl1strukcioni materijal radi sljedeCih osobina: niska toplotml vodljivost (iz01ator), visoki koeficijent termickog sirenja (kompatibilan s metalima), visoka cvrsto(~a i 2i1avost (upotrebljiv za izradu dijelova, koji Stl inace ad metal a, bez promjene koncepta konstrllkcije; postojan nn tennicki sok), Meoutim. postoje i nedostatei: U llsporedivanju S ostalom konstrukcionom keramikom ima visoku

~~i~\:~~ij(,~;,:a ~~O:~~~~'!'~nj:~'rel11ene

,Dunas se 85O/~.Zr02 upotrehljava za izradu vatrostalnih materij ala i gJazura,

keramike gotovo 80%

2r02
\.

namljenjeno

2r02 [Jostoji u 3 kristalnc modifikacije. Do oko 1000 '.lC stnbilna je mon?~dinsJ(a raza, slijcdi (rcvcrzibilna) transformacija 1.1 t.etnu!onalnu modIi'JkaciJll (pracena smanjcnjem volumcna za oklO '2o,;,,); 1'0;" "1';1 "";:)0(\ 0(',' 1 ' ' . ' ju . ..;:,_() ~:'e .aZI .~1 kt {hUll, .:T1~)(~ifikaciju, ~b~.g pro:l1jenc voJumena kod t-n'.1 tr~msformacije ~lStr ZlI.)2 tchnid(l Je ncupotreb~Jlv, air 5e ta lnnsfonnacija D lOZC koristiti 73. ~zradu ,kefmr:,ike s ncobicno visokom zilavogcu, ':i pod nckilT; lll" jcti'~na i visol~o~;l ";,/fs1ocom (Claussen, 1982). '
,J /(" f
.. r

gustOCll, TTZ je niskotcmpcraturni materijal. II, tennodinamickih razloga efekt povisenja zilavosti i cvrsto6e najveci je pri sobnoj tempcraturi j naglo
opada priblizavaqjem temperaturi t-m fazne transformacije, niska tvrdoca, zbog toga Z1'02 nije upotrebljiv za izradll reznih a18i8, visoka cijena polo.znog prahu. Od 21'0 2 pokusno se izradujll dijelovi motora .

.Ld

~udu l.i cesti,ce Z1'02 ravnomjemo dispergirane u nekoj k( .~ramicl;:oj matrici, \'113cme h}.acien.Fl sa temperatllre sin1erovnllj'a ic C('stl'C'" ' "]"" _ , L " l L I;,n ',' FI'1," ~'l'l~e ;~ L \-l j1 , " 1
•• '

70

a po kemijskim osobinarna podsJecaJu na AhO]. Silicij nitrid .. Za r~zliku od ostalih Si. taj je materijal porozan. izradu keramike cije se osobine kontrolirano prilagoc1avaju apllkaclJl.5 4.1. cvrstom stanju na ternperaturi 2000-2200 DC. a obrnda toga materij ala. toplo presovanje. Siiicij karbid . BN.3 3.3.6 Koeficijelll termickog sirellja (!0"6 Kl) Tupluwa vodljivost (\Vm.1 KI) sse' HPSC' SiSC SSN 3 700 400 550 700 250 5 5 4 90 gO ISO 20 32 15 2(] 17 . I 2. BN i B 4 C.2. koje se razIikuju po svojim mehani6kim i terrnickim osobinama. ~o mehanick~m osobinama slicni su Si j N4 . Osobinc SiC i Si. 10 2 I I I . 2. a pri blaclenju stvara staklastu L'lZU. koji se oblikuje u trazeni ablik. pogotovo kad se ima na umu da ko1iCina sinter aditiva doseze do 10 tez%. srALON 600 700 4 8 4.2 3. @ 72 . lO ' Mehamcka cvrstoca konstantna ad sobne temperature do 1400 o C. B 4C. Telmicldm tretmanom staklasta se faza moze pretvoriti u kristalnu. pri tOlle nastaje tekuea faza koja omogucava sintrovanje do visoke gustoce("95% T. a . sinterovanje u prisutnosti tekuce faze. < 1 1 HPSN RBSf\:' 5 2 SRBSN . SRBSN?.3.20 3.lC polazna sirovina metalni silicij.20 3. zbog visoke tvrdo6e. Ta staklasta faza stetno utjece na visokotemperaturne mehanlcke osobine.3 3.5. '~" razliku ad Si3N4.N4 l11odifikacija. po osobinama vIlo stiean HPSN. Za takav materijal kanlkteristicna je visoka mehal1icka cvrstoca i otpornost na puzanje cak pri 1400°C. To su SiC. Zbog toga 8U za postianje visokih gustoca p.10 ::. Ah03 i Y 20 3 reagiraju na temperaturi sinlerovallja sa Si0 2 koji se uvijek nalazi na povrsini cestica Si 3N4 . reakciono sinterovanje.talnoj mrezi Si3~I4.0 3. Sinter aditivi MgO. aktivirano sinterovanje pomo6u sinter aditiva. :.ShN4 Sialoni To su tipicne keramicke legure.SiC Sintenwani SiC (SSe) Visoke gnstoce (95-97(% T. N. Ta je tehnika prikladna samo za izradu jednostavnih geOlnctrija. Osobine sialona zavise od njegovog kemijskog sastava. Zbog nuklearnih osobina bora B4C upotrebljava se kao kontrolni medij u nuklearnim reaktorima.l" se OdVl)" 11 Vruce presovunj SbN4 (RPSN) Zbog istovremenog djelovanja pritiska i tempenr~ure potrebni su znatno manji dodaci sinter aditiva a gustoca se priblizava te~oretskoj. vrlo je teska. :".to omogllcava . Kubna i heksagonalna gusto pakovana modifikacija-umjetni dijamant. koje se dobivaju c\jelomlcIlom supstitucijom Si i N sa Al i 0 u kris. kcr~imjkc Cvrsloca na savijallje (Mpa) 400 Tvrdoca (HV) I I Kkl12 (MP""') 4. Posebna je ~tI~~~(C1Ja .otrebni vrlo fini prahovi i specijalne tehnike sinterovanja na visokim temperaturama 1500-2200 °C. upotrebljava se za izradu reznag alata.1 l c.l'1V v IlV!J UbKlJA. ukohko so u polaznu smjesu dodaju sinter aditivi dobiva se gust m~terijal (oznak~.10 'C. a' zatim pri temperaturi 1250-1450 °C istovremeno nitrira i sintel~uje. za koje je karakteristicna kovalentna veza. Neoksidna keramika Osnova su te grupe neki kemijski spojevi izmedu lakih elemenata B.4 3.20 . Bor karbid. zbog niske gustoce i visoke tvrdooe (MV 4500) veorna je atraktivan materijal za izradu svih vrsta oklopa i dijelova izlozenih abraziji. . Meclutll11. koji je znatno jcftlmJI ad hmh prahova S13N4 . postoji u tri kristalne modifikacije. To je izvrstan elektricni izolator i suhi lubrikant.3.JrH~10:1iT~~1 SiC (prosjecna velicina cestica <1 fl111) uz dodatak S1llter amlIva B. dodaci su vrla mali (tipicllO aka I %).LI KERAIvIIKE 2. t~ga matenJa~a cia . npr.N4 Matcrijal Gustoca (gfcm 3 ) 3.20 3.20 2. Rezultat toga je da postoji viSe modifikacija jednog materijala. Uz dodatak sinter aditiva mogu se sinterovati do prakticno teoretske g~Jstoce b~z primjene pritiska.50 3. Zajednicka osobina svih tih neoksidnih materiljala je vrlo losa sillterabilnost. Si 3 N4 .G. Si i C.G. a smterovan.08 3. Tablica 2.15 3. Reakciono sinterovani Si.). Bar nitrid. i to na temperaturama kojc su nize od temperatura smterov~nJa Si3 N4 ..) mogu se posti6i ~arno v~~~ f1ni~l1 I.. koja se nalazi na granicama izmedu zma.0 :::: i !O-! 5 . pa su 1m zbog toga primjene razliCite. Heksagonalna grafitna modifikacija je meka.N4 (RBSN) U tom se slucajn polazi ad silicij praha.

.:1.udomorfni OdllOS sa gjh~~it-om.4. ji praha. . visokc toplotnc vodljivosti niskog kocficijenta tennickog sircnja. Boksit.5 % glinice j sa Na20 kao dominantnorn SIHw 2. dok agregali :z. 6iji :. Nakon fizicke obracle (mrvljenja. Nivoi visohe 6istoce kod glinicc I\oji sc dobiju preradom ovih ruda ad intcrcsa II inclustriji kCrfll11ickog materijala 8U: lullcinirani (zarenje -vapnenca). mljevcnja i pregledanja). velika odstupanja ukazuju n3 postoj.% slobodnog Si. jesu: \'150ka Latka topljcnja. kojc su posebno znacajne za tehnicku apJikaciju.:mje ozbiljnog problema reproducibiliteta kvalitcte te kermnike.) i s ne5to manje finim prahovim3 (srednja velicna cestica i do 5 ~lm).NOVI MATERnAL! ----"= KERAIvIIKE Vruce presovani SiC (HPSC) Vrucim presovanjem mogu se postici visoke gustoce «990/0 T.. Velicina i oblik cesllca gl1nice se odreo'uje preko kristalne strukture prvobitnog hidroksida niza f<lznih transformacija koje se desa'vaju Ll toku kalcinir<mja. 1spresak koji sadrzi SiC i slobodni ugljik infillrira . Nakan hladenja i"jltriranu tali11a se zasije gibsit-Olll. gubitak vode poCinje na oko 180°C sto dovodi do pre18znih faza glinice na povrsini. Dchidroksiclacija gibsita pocinje otvaranjem pukotina. 0 reakcionom sinterovanju. ruda proJazi hidrotermalnu digcstiju kako bi se dobili joni u rastvoru koristcnjem NaOH rastvora pod pritiskom 0. Dok Sll manja oclstupanja sasvim logicna. a nap uk line 311 jos jace uoc~jive.slopljeni. Kako se kalciniranje nastavlja plocaste pore i napukiine sc razvijuju.ler se preostale soli koje Sli prisutne u talini taloze dok vocia isparava i stvara krute 111ostove izmeoll cestica. D. visoka tvrdoca. kcmijslza inertDost. Osobine SiC i Siyl'./"keramike lnteresanlno je napomenuli da se osobine SiC i ShN 4 keramike (i unutar jcdne grupc) koje se saopstavaju u slrucnoj litenlturi ponekad prilicno razlikuju.soda. plosnalj i .5 _MFa na lcmperaturi ocl lSoo-160 D C. visoka cvrstoca i postojanost na puzanje pri visokoj temperaturi. rcaktivni. Unatoc tome mikrostruktma HPSC finija je od SSe. ohrar. porozitet mu je prakticllo svcden na nulu. - Bez prisustva minerala stnlktura se odrZJv<l. Rafiniranje boksita se odvija U llckoliko faza. postojanost n3 termicki sok zbog pogodne kombinacije vlsoke 6vrstoce. (IV" P necistoc'~()m. temperatura i velika zasicenost glinicc utjecu na velicinu cestica. Kornlna strnktura lG!ldninitl £ Bajer gIinke kristalite. Povrsina doseze lznad 350 m2g~1 n<1 temperaturi od 40rpC iako se iznad ave temperature opseg smanjllje 11a oko 100 m2g'l. zapravo. Susenje taloga dovodi do nagomilavanja. Osobinc neoksiclnc keramikc. Krute necistoce kao sto Sll Ti0 2 i FC203 ostaju nerastvorcni i uklanjrJu se filtriranjem kao crveni mulj.:1. nastaje sekundarni SiC koji veze zr11a primarnog SiC a zaostale pore napune se sijicijem.( AhC} se kona6no fOl"mira na 1150°C.ie.1 prirocli pojavljuje najceik-e kao ne615ti hidroksid ciji sl! osnovni clementi boksitnc rude. niska gnstoca. f.G.u (X i ohlici ocl A10(OH) i sa gihsit-om Al(OH)3' Boksit sc rafinira preko BZlyer-ovog procesa kako hi se uklonile necistoce kao sto su Si0 2.<ldrzavaju psc. Fe203 i Ti0 2 tc tako dobio proizvod sa 99. 2.1. s]abJ . Aluminij hidroksidi 1 necistoce silicija preIaze u talinu.ie neCista smjesa bcmit-a iii diaspor-c. Mineralni izvori i hemijslm sinteza Glinica sc 1. ali zidovi (. SiSC sadrzi 1-15 tez. Posta je talazenje heterogeno. Prema proracunu. InfiHrirani SiC (SiSC) r-(ijec .elija izmedu pora razV~i[~jll sc n male CL .Al 20 J 2. kao natrijum aluminat i natrijum silik<lt. a talozenje gibsita potice ad karbon-clioksida koji stvara mjehurice 11 tslini.se rastanjenim Si.

a i (Southern.) 0.7 0.om sa niskim sadrZajem natrija.02 0.01 .5 . 1978). Natrijllmov ion je mubilan u elektricnom polju sta uzraknje promjene eleletricnih asobina. Maksimalni saddaj Na20 i velitiHc cestica Iwd glinica 'La posebnc primjcIlc Elektronska keramika Strukturalna keramika Rastopljeni abrazivi Keramicka vlakna Tesko topljiva sredstva visoke tehnologije Svje6ice Tabela 2. 3.8 7.7.36 0.4 <0. Postaji potraznja za gIini.0. Bayer-ov proces stvara praskast materijal koji se mora mljeti da bi oslobodili kristalite i tako omogueili dobru gustocu i reduciranu poroznost II formiranorn osnovnom stanju. Efekat sadrzaja nat:djun. Ovo dovodi do formiranja tvrdih agregata po susenju glinice posto ce se rastvorena y-glinica precipitirati po kontaktu ~a· cestieama dok voda isparava (Nienz i Bennett.03) oblikuje sinterovanjem to ima negativan lltjecaj na gustoeu.89 upotreborn gibsita sa malom koli6inom natrija podesavanjem uslova za precipitaciju u toku Bayer-ave abrade pripremljenom pranjem glinice priprerrlljene 11a 900°C koja imn vcoma veliku povrsinu sto je popraceno i dalje visokom temperaturom kalcinirania do cx-glinice 76 77 .91 3.02 .4 0.4 0.04 . ali isto taka moze livesti nedopustive kolicine SlUm 2.05 0. 0.06 <0.5 .03 Si0 2 Pe203 Na20 >98.92 3.02.8 3.1 .5 .3 .5 . Stepen mljevenja koji se zahtijeva avisi i od promjcne i ad gliniee.4 4.>5 pO\T~inskog 0. OtPODlOSt prema termalnom saleu i otpornost prema koroziji.5 .5% mase Na2 0 sto smanjuje mnage asobine. 1991) <0.>0.1) Mljeveni povrsinski opseg (m 2 1 g.1 <0. cvrstocu.85 3.4 0. Marfologija ovih komercijalnih prahava dobijenih Bayer-ovim postupkom kontrolise se u toku precipitiranja i kalciniranja kako bi se olaksalo formiranje agregata koji se najlakse priprema u toku mljevenja.02 .89 3.0.5 -1 0.49 _ _ M _ _ _ _ ~_ _ _ _ · .6 sinterovana gustoca (gm.63 3.05 0.5 <0.5 <0.87 7.04 .2·.9 .0.08 Tabela 2.99.~) . sulfata iii borata koji reagirajll i oblikuju brzo rasprsujllce i rastopljive natrijum soli koje se dajlliako uklolliti.0. a moze se izluciti II tokn mokre abrade sto nepovoljno utjece na pH i ~tdbilll0St sklizavanja.31 3.8. y-glinica se laka rastapa u rastopinarna kiselina.0.0.3 2.04 . Aka se natrijum ~-glinica (Na20 iii AI.17 3. .13 0.0.NUV 1 MATERIJALI KERAMIKE Iako je prakticki a-glinica nerastopiva u vodenim rastvorima. Jalea mljevenje maze stvoriti cestice veoma fine grade. P azlj iva kontrola Bayer-ave obrade i nslova mljevenja dovodi do komercijalnih gliniea Cija je Cistoca 99. Velicina i oblik praha dapnsta proizvodnju glinica koje imaju zeljene karakteristike slaganja ilili sinterovallja..g9 ~{.2 opsega llH rcaktivllosl gHnke . Na20 (%) Povrsinski opseg (m2 g. GIllJica sa niskim sadrzajem natrija se proizvodi: dodavanjem klarida.99%.0.08 0.5 3.6 0. AI. Kristali kalcinirane plocaste Bayer-ove glinice kontarnillacije iz sredstva za mljevenje.2 _. Bayer-ova glinica sadrzi aka 0.25 0.3) 2h 1500°C 2h 1550°C 2h 1600°C 2h 165(JOC 3.0.08 6. halida.2.

ivHom '.ohladenog celika.:.2. a tabubrnj krismh glinice :it! Ivrdi j gl!'~ii sa dobro111 tennalnom provodivosti i visokom snagorn drobljcnja.01-0. Preastale necisoce u proizvodu smanjuju njegovu tcmpcraturu topJjenja za aka 50°C. i u Hisko .turc top~jcnja.03-0. Abrazivi Abrazivne glinice se obicno koriste u toclwvima za mljevenje i presVllCenOll1 abrazivnom papiru (srnirgl-papiru).Jave hcksagonalni.NOV] MATERlJAL] KERAMIKE Reaktivni prabovi glillice se defillisu (Southern.02-0.4. a veliki povrs. Izmjesana glinica je napravljena od kalcinirane Bayer-ave glinice. precnika do 2 eIll. na tcmperatur::mw > 1925oC. SifOk spekt<lr vcliCina cestica (od 25 l-Ll11 do 6 mm) je nacinjen drobljenjcm i sortiranjem jabuJarne i izmije.5%. ako je veliCina cestice premalena. ispocl LcmperJ.cl-O do >200 11m) ne pO.02-0. a napravljena je od vodom . Tabularne glinice se uvcliko korisle u glinica .9% cist sa niskom poroznoscu i kontrolisanol11 vcliCinom i oblikom cestica (slilm 2.1. Bayer-ova glinka se obraduje kako bi bila cista. krutog abraziva koji zalujeva ('bimno mljevenje intenztvne energije (zma ncocigcwarajuce vc1iCim~ cc biti odbacena 1 recildirana u talinu) postizanje neophodne visoke temperature sto predstavlJa velike Lroskovc. Talmlarni kristali gtinice f)roizvCJck se grijanjem paleta kalcinirane gliniee.grant refrakternom sredstvu. Reaktivna glinice se koriste za one primjene koje zahtijevaju najbolje mehanicko ponasanje pn visokirn tcmpcraturama.05 0. Medutim. Stopljeno zrno je masivna i potrebno ga je zdrobiti da bi se dabila zeljena veliCina zrna.C:li kristali U ohlilm p]oiSic. Smeda izmjeSana glinica je napravljcna iz boksitne karine pod uslovima koji dozvoljavaju samo djelomicno uklanjanje necistoca kao sto je ferosilicij. Ovaj put ima propuste koji ukUucuju: varijacije kod rezuItata omjcrn hladenja u jednom varijabilnon1 proizvodu sa sirokim opsegom veiiCina kristalita i forl11ir~mje nepozdjnog ivlgAbO:1 2. pod nabojem i otopljeno 11 elektricnoj peci Higgins-ovog tipa. 1?:c1-il:::. dodavanje MgO nditiva za kontrolu kolicine zrna. problemi prj rukovanju i obradi mogu dati nisku gustocu i sIaba sinterovanje. koristenjem grafitnih elektroda koje imajn cahuru koja se maze ukloniti.18 0 2.02 0-0.3.02-0. ali je mnogo tvrdi od bijele izmjesane glinice i ima veeu otpomost prema habauju. Konvencionalni put do sinteze abrazivnog zma ukljucuje topljenje praha glinice.5 0.3). sve dok sc pri skoro 10090 promjcni rinib krislala {y-glillict~ u vclike (nd . te dopustHl1je d3 talina otvrdne kad se koristi Zi] velik_e kolicine. Tabularrm gIinica U procesu koji se koristi cia se dobije izmjesana (stapljena) glinica. smeda Ah 0 3 Si0 2 0.4. istoaksijalna i u"-[aze. fina. SHlUl 2.kdllorn JJJa'::.2 0.!'1ai nivoi Ref!-aktcrni (teSko topljivi) prnh glinice tabularnog niv03 je 99.L RekristaIizl(-~~na je U . gdje je treca vtsta najreaktivnija.nski opseg. i tabularJ:1O rcfmkt(.6 Mnogo se koristi u refraktornom crijepu kao i u monolitnim refrakternim sredstvima. predstavlja posljedicu ovih varijabli po sinterovanoj gustoci kod nekoliko vrsta glinice. 2. Realctivni prahovi zahtUevaju maIu koliCinu natrija.elememarnim i ultra nisko cementitnim smjesama. 1991) kao oni koju Jaju v1soko zarcne gustoce 11a rclativno niskim (npr.8. punjenje je izmjesano.sane glinice. .15 0. .02 1. Tabela 2. spinda potrebu za drobljl~njenJ.3 0. oko l550o-1600°C) temperaturama zarenja glinice >99.tanju.

Kod.h. Koloidnoj rasLopini se dodaje aditiv iz jednog izvora silicija koji djeluje kao usporivac rasta zma. Koloidnoj rastopini jc dodana Mg sol. knst~lla sa zelie11irn dimenzijama. Kontinuirana vlakna gIinice razvijena Sll kasnih 1970-tih i proizvode se u mnogo manjoj mjeri od izolirajllcih vh1k_ana.\.kl~ucene (DS) cutektoide leao s10 je Ab03 .a ldice I mjera opskrbljivanja pruta su podescne kako bi se omoguCio rast.-Ah03. lean j uslovi abrade.k.Y/-\G su dati no. Primjeceno je da je kriticna napuklinf! u tkivu DS . Vecina vlakana se pravi iz gela zagrijavanih na 1000 -1300°C. Na mikrosr!"ukturu konacnog proizvoda djeluje 6st06a. U procesu sukanja talillC.a. Dobijena vlakna su ogranicena refraktomoseu sto iskljucujc njihovu upotrebu u CMCs. Taline !coje sadrie dovoljne kolicine silicija odgovaraju ovim procesima obrade.YAG (ittrij . a ana koja Radrze 65°/) glinice mogu se koristiti sve do 1450 °C. Nckontinuirana vlakna ili vlakna poput vune koriste se kao nezbijena vuna.n. sto impIicira vec. Vunasto vlakno se stvara suhim centrifugalnim sukanjcm koloidne rastopine kontrolisane viskoznosti.KERAMIKE Abrazivna glinica se moze napraviti preko procesa proizvodnje sa koloidnom rastopinorn gel a u kojern su vodene cestice pseudobemit-a potaknutc ua koloidnu disperziju prcko dodavanja kisclinc. vlakna sa 52% glinice mogu se koristiti 2a izoliranje sve do 12S0°C. Mogu se razviti ta21iCiti kristalni smjerovi.aluminij . CVfstocu prcma lomu na sobnoj tcmperaturi komercijalnih vlakana glinice Stl tipicna u prekoracenju 1 GPa.eutektoida '-""'''.Taljena zona se zadrzava na svom tTIJcstu prcko povrsinske tenzijc.) koristenjem posLllpka obrade sa koloidnim rastopinama gel a ad osnovne aluminij kloridne soli koja stvara rastopine. Pored EFG metocle.u tvrdocu loma. . a porijeklo neuspjeha kod elva reprezentativ.l.granat). Najveca upotrcba za ova visoko refraktorna vlakna aluminosilikatnc glinice je kod izoliranja peci nisko tcrmalne mase za visoke temperature. stegnuta u gel i osusena.. gusra otopina cijom disperzijom se dobiju zelena \'lzd~rla koja Stl kalcinirana. Vlakna Aluminosilikatna keramicka vlakna lcoja se baziraju na glinici su vee dugo kornercijalno dostupna. Kad ove metode tkivo se stvara tako sto se taljena zona dobiJe lokalmm zagrijavanjem cilindricnog pruta koristcnjcm C02 lase-ra (A=lO. Kalciniranje na 1350"C duje glinicu sa velicinom kristalita od 300 nm. OV~ metode tkiva se razvija kroz topionicki Ionae od molibdcna malog precIllka 1 kontinuirano se namotava 11a kaleme.1'''' veca. moguce je razviti kontinuirana jcdnokristali glinice koristenjem tehnike stvaranja plovne zone zagrijavane laserom (LHr::Z tehnik~t).4. a vlakno glinice saddi 96% glinice. uniformnosl. deke.4. KIka se dovodi u kontakt sa vrhom pn. taljeni materijal se postavlja na vCliikalno orjentiran. slici 2. brzo rotirajuCi disk iz kojeg se vlakna izbacuju centrifugalnom sUom. cesto u nekoliko ctapa. Lornljiv. Rasl zrna i skupljanje para prati oblikovanje razlicitih prelaznih glinica kako se tempeI:atu~a povecava. distribucija molekularnc mase i velicine pocetnog materijala. U procesu cluvanja taljeni materijal se lije u stuzu prodora velilce brzine iz jednog protoka komprimiranog zraka koji cijepa protok u kapljice i izduzuje ih u vi alma (Cooke. a stvara vlakna koja Sll refraktomija. Pored jeJnofaznih glinica.U<1 kojim se vrsi opskrbljivanje i spusta se dok ga tekucina ne ovlaii. Prednost ovog postupka nad koristenjem ta11na na bazi kaolina je da se mogu koristiti manje kolicine silicija posto nnidnost taline nije faktor u proizvodnji. Nekontinuirana vlakna glinice razvijena suO 1970-tih (Sowman. izvLiccrw iz glinice koji mogu biti neka rastupina. tako cia ona cesto mogu sadrzavati ove polimorfe. a zeleno se VlaYJlO kalcillira u kerarniku. a ne a-Ab03. ali mckan.4.3. Mjera u'/iacenj. Nezbijena vuna se pravi sukanjem tal inc iii du\!anjcm kroz zracne mlaznice materijala koji se bazira na kaolinu. gcl se moze zdrobiti i prosijati prije kalciniranja kako bi se proizvela o:-glinica. koloidna rastopina. 1991. Komercijalna kontinulrana vlalma glinice GU sullo sukanu. Medutim. kaleo bi se dobila keramiGlm vL. formin\ju se raznovrsnc prelazne glinice prije nego se dobije stabilna a. Glavni cfekat silicija iIi dodataka magnezija u toku obracle JC da ]JOVeeaVa stabilnost kod 11 i 8 glinica i da ogranicava rast zrna.(: ~Lrn) kao fokusiranog izvora lopiote. Tran~formacije u toku faza se mogu desiti ako vlakno nije u LenllOdinamickom stabilnom stanju. papir i daska. 2. 1988. 80 o toku razvoja mikrostruktllre tkiva od amorfnog prcthodnika. La Belle (1980) je razvio rast jednokristala ciste glinice iz taline koristcnjem modifikovanc Czochralsk-e mctodc (iii EFG metoda).reno ~.a tkiva koja su pokazala nellspjeh pri islom pritisku ill! data na slid 2. G Podaci 0 jacini neuspjeha lwd ekspcrimcntalnih tkiva AI 20] i DS cUlektoida A170·1 . sto je mnogo manje nego stopljeno zrno koje dolazi iz taline. moguce je stvoritl usn~Jf.).

4. abraziju ZiJ JDsersIzc skenere. 3000 Q As-received K sapphire fiber· iii . "1 950-l. Kcramickll proizvodnja i Kennnika visoke glinicE.::hal1izama u rucnim . TkiV(l safira imaju nisku tvrdocu i veoma su osjetljiva na male povrsinske i unutrnsnje napukline. Be koriste u clcktri(:ninl i tchnickim primjcnam3. 1. za upotrebu U omotima vrstc l-. komponente satnib llH.7% mase Ah03) sto zahtijeva vcoma ciste pocetne pr<Jliove i paz~jivll obradu. K:tsnih.:. V. 1400°C).'1 ~t 1'100 D -- ZOO '-~~ 4QO hOO gOO \ DOn 1700 1400 Slilm 2. CVfstoca na -visokJJj tempermuri :3e 7adrzava l! eutektic:nom slstCl1lU usliec1 nriSllSYV3 faze De zdruzivog: YAG. 2-4.311In prclist.'. suplja tkiva kao optiClca vodilja talasa kod medicinske primjene lascra i jedna Del najvaznijih komc.NOV! MATERlJALl KERAIVrIKE velikol11 omjcru odnosa (debljine prema duzini) kod cmcktickc strukture duz osa tkiva. Na primjer.trijum-pam .~ patti.e .) Druga nmogo bliza Llpotreba je upotreba jednokristallic glinice rubina sa aditivo111 luoma.:rva pomocu neke tekuCine pri viskoznom protoku ona gdje u sustini ncma nikakve tekuce a simewvanje ~. Ove prim. ! . 1980. Ovaj sislem tkiva okf:dd-oksid mikrosastava ie izraoen tn}Lo Qa zaddava eVfstocLl na p()vi.nrijacije EFG procesa dovelc S11 do lskoristavanja jedinstvene kombinacjje osobina koje nudi jednob·istalna glinica za raznovrsne upotrehe.Glinice sinterovane u tecnoj fazi (LPS glinice) su manje Giste.oji hi blo iC'iCr·cr. \/150k" zatc:.1 nizu od 80-7-99. cijalnih primjcna..LzivaCi su u labannorijama g!avnc l\.cija 1~mperatl1rc. koct nsmjcr('liO skn. kao sto 511 omoti Za lampe koje oslohadaju llD. ~ (1. eb) Zate7na CVfstoca m.~ n. pf\~e kornercijalne upotrebe sintelickih safira i mbina su bile kao nakit. Otpomost prCiTliJ. kao aktivnog opt. 960() AlzO] se koristi kno substrat u mikroelektricnim kolima.8 rasvjetu.. m 2000 Glinice sinterovane u krutom stanju Stl veoma Cisie (>99.iene ukljucuju: lucne cijevi 7.(:cnog rutckgcJ:og tkiva Al 1 0 J I \' AG (lijt~vo) i safka (de~Il()). Koriste se kod najzahtijevanijih primjena koje trazc dobre mchanicke osobine ili kmjnju otpornost prem3 koroziji na visokim tempemtllrama. stakla otpoma no.tl2: ojaeanj}! pmtiv propaginmja pnlwtme."(ovima (Belyaev. (a) llsporcdha povrsina lorn.ih lsL':. sto rezultira preprekom pri dislokacijskom uspinjanju.D trcb~di jJIo</luni k.i:. Sa historijskog stanovista.4 }Jm slomljeno jc zatczt10m CVfst()(SOm od 400 TvlPa.e vrsi u krutom stanju AGOn ru ~ m . uprkos V('!lkn~ VenCilli nu.:oja: se koristi za ulicno oSVititlien.4... pllzanju na "visokoj tcn.ickog e"lementa za klasu Iasera krutog staI~ja.atClram'l. U OV0111 sJucaju jcdno tkivo sa napuklinom od "" 1.vdja drllm"ti.1enim rempcraturarna (850 MPa na~ temp. visoke gnstoce se moze okarakterisati kau: ana koja se zgllsnj.puklinc "" 3.mjereno ukrucenih Iy ultcklicnih vlakana kao h!nk.per~ltllrj S8 pripisnje 82 lcdnokristalna glinica velike mase se koristi u brojnim komercijalnim primjenama.stoca cutdcti15!wg tipa 911 MPa.:ml CY.7% AbOJ_ IVlnogi sastavi LPS visoke glinice sa malim kolicinal1l3 stakla u granicama zma.

l-J a krute rastopine. Efckat IvIgO aditiva u sinterov3nju pri tecnoj fazi je analogan sinterov&nju u krutom stanju. " Aditivi ujedno i povecavaju mjeru sugranicne reakcije i cine baznu plOCH plocorn najnize energije. zrnca mogu JOs uV!Jek .86 1\4 HS .5.). ~gO II. u komcrcijali1o Cistoj glinici potice od prisustva neCisto6a. npr: Simerovanje u krutom stanju Sinterovanje u tecnom stanju >99. Rast z~n. 1989) SHka 2.l su blizll 120 0 .distrib~cijom diedriC1:1. Medutitn rane studije sinterovanja u krutom stanju Sil bile llsloznjene prisllstvom i lilevidnih (tecnih) faza u granicama zma i poroznosti usljed aglomerata (nakupina) u pocetnom prahu. homogenizirajuci efekat kad mikrostrukturc LPS. . . Odvajanje ea je vcoma osjctljivo 113 kristalografski smjer.a. lstC. dok Mg nije.99.25 mol. U LPS glinici.' glinice bcz MgO Sll h. [vIoneli (1985) podijelio je komercqalne gimlee u sest kategorija U odnosu na % mase sadrzaja. 2.7 96. Rezultati Baik-a i Moon-a (1991) sugerisu Jedan indirektan efekat kojeg stvaxa MgO leao aditiv.i . a J\. st(H~Ja t u LPS glinici. Tek odnedavno.~ ka ~e~ar~c~Jl gr~mce ~~r~­ zrno. Milko"'rui"'u.l~ rastopivosti izrnedu zma koja rastu i zma koja se skupljaju uslj~~ zaknvlJenostl 1 anizotropskih sugranicnih energija leod AhO) u odnosu na tck.KERAMIKE Osnovni problem je bio inherentna neprozirnost kod sinterovanog materijala us1jed prisustva pora koje su uspjesno rastjerivale vidljivu svjetJost._. ~ Sumiraju{.7. . sto dovodi do jednc reducirane tendencij.4. sto sugerise da su :we energlJe gra11lce zrna skorn.5 -.5.8.:e~lli1e sa mikroskopskim osobinama.i. CaO + Si0 2 i BaO +SlO. AbnOlmalni rast zrna.7 99.\J'''''C".t~ce dovodl d? jedne istoaksijalne mikrostnLkture sa uskon~. % od Na2 0 + Si0 2 . Mikmstnddllre -~ anizotropska i izbrllsena.uzlvar..5 86 ~ 94.'J. kO.5 80 .f.ur1. Rodel i Glaeser (1990) su dalje pokazali da efekat MgO ovisi od kristalografije pojedinih zrna.~ se kontrolise preIeo usporavanja pora sve dok zbijenost ne postlgne Jednu .. Song i Coble (1990) su uocili plocasta abnonnalna zrna u glID1Cl kOJo] Je dodano 0. Na skupu eksperimenata koji su koristili matcrijal visoke cvrstoce.:erovanJ. iznad koje se etapa sugranicne reakcije kod procesa raSlyuranJU moze kontraliseti.orazvijenih zrnaca i jedne tecne faze u sumecti facetJ-matrica. Dodavanje lvIgO pored drugih tekucina koje stvaraju nCCl~.5 . od b nehomogenosti kao sto su velika zma iIi tvrdi aglom~ratl. cia su to morfoloske stvari . I Mg i Ca (koji su uvijelc pnsutni. dok peisust va MgO u LPS AhO] hornogenizuje distribuciju veliCine ZDla. Kvalitativna korclacija je Hocena izmedu lzbrusemh dlSkonlll1Ulran. ' ". MgO je mlkrostrukturalm st~blljj:ator 1 u glnllci k:~ltog.99. (slika 2. Sinterov:mje II tecllom stanjll .ltcisioce M:ikrostruktllre koje se oblikuju u komercijalnim giinicama ~~ usko . do zastite protiv abnormalnog rasta zrna.~lztl~Zl 12 nenomobul1h komponenti zelenog stanja ili do neujednaccnc dlstnbuclJc tecnc faze.ll. Si0 2 Ima llIsku topljivost u glinici i odvaja se u graniee zrnaca stvarajuCi jednu tecnu fazu na visokoj temperaturi. MgO reducira mobilnost gra11lce zrna preko ol::.si~'.da budu abnormamo velika u usporedbi sa glinico~n sinterovano~ u k~~tom st~U1JU" . . Ustanovili su da je pogonska sila za formlranJe plocastl~l .(jOU"~Hlm 2. Ovaj materijal je dobio zastitno trgovacko ime Lucalox koji stoji za pravidni aluminijski oksid (trans Lucent Aluminium OXide).4. kao sto Bll en i Si u staldastirn granicama zrna (Handwerker et a!.. ' r .0 94.l. .Q . medutim.C%UHH E c:limlca " veza sa ns. Bennison i Harmer (1990) pokazali su da MgO obustavlja migraciju graniee zrna za jedan faktor ad 50 puta.96.kntlCl:u gustocu.-" gHnk:c nakon 10 min na 1440°C lwja sll..25% mase l\1g0 omogu6ava da ~e glinica sillterizuje do fmozmastog providnog staI\ja niske pozomosti. cak i kod najcistije glinice) odvaja se u granice zrna.. zrTIca od LPS Vjerovatnije je da Sll to hemijsice nehomogenosti u pocetnim prahO\~im~ u cravorne za abnorrnalni rust zrna nego .zrna .h uglova ~WJ.~1 pr. Utvrrtivanje mehanizma za sprecavanje rasta zrna u Ah03 preko MgO je blO glavni zadatak istrazivanja cak od pocetnog istrazivackog rada Coble-a.ucm~. v' .1g0 reduclra a11lZatroplJu glinice slicno on0111 efektu k(~jeg ima u glini~i vkoja)e sinlerovaua u kr~t?m stanju. Najkomercijalllijim glinicama se namjerno dodaju CaO i SiO]. t~lm .lD. ave su potesko6e prevazidene. nakon zarenja na 1900°C u hidrogenskoj ahnosfcri. Coble (1961) ustanovio je da dodavanje 0.

Staklo granica zrnac.t.~rc.4% mase MgO.11il(e tako da rovecanje omjera druge faze u jednoJ keramici glinice tezi uOpsleno ela smanji gustocu. Knapp i Cawley.0.a vi~hm sadrzajem glinicc je skuplja. koja mora biti pazljivo kontrol1sane grade da hi pruzila potrebno ponasanje zgusnjavanja i konacne osobine.nn. "It.'nc.J~v. Finozrnaste 99% glinice mogu se koristiti zahijevnim primjenama kao sto je proteza za kuk.h" ..O:.p korid·ij·l· l'DS"to .~1 se." . iIi kolanje debeJog sloja (Harris i Lali.ranlrJ. Glinica sinterovana L1 krutom stanju proizvodi se i2 prahova visoke cistoce l<'O. Prisustvo stakla u gnmic3ma zrna nije pogubno. SWm 2. (lomijenja) kojj je anizotropski.1 dodaju ~ie kuJ:o hi se kontrolisao rast 7.1..Jamjerna dodavanja u glr. Uneeno je da je lakoca kristalizacije snazno ovisila 0 omjem IvIgO prema CaO u fazi meduzmastog stakla.<l(l'~I'~ "".25% mase NazO. glinicama koje se zare do viso.. (Kohl.-".vrsto zatvaraju na granici izmcdu glinice i stnlda.mpcralTi.A.Hiri.:1jan s.grmmlirana providna glinica koja se koristi za omote lampi koic oSJ?ba(laju n:lj:rijum-paru sc zari ·na l700o-isoo°c u hidrogCl1U kako bi ~e .. Zarenje je obicno u zraku na 1600° _1700°C. 1\.ll]?an sa popratnim sirokim spektrom osobina.aill'! ll~'i kr:. Veli(:iIl'.emija od vecine silikmne kera.~~ _. koristi tan~o ~~j~ je potrebna velika refrakternost na visokim tc. Dmge mikrostrukturalne :lanJfible Lan sto su poroznost) vcliCina 2ma i sastav druge faze moze takoder da u:rlt] vazne posljedice po osobine kao sto su cvrstobt i temlalna provodljivost .\. promjena yalumena koja je pOVez. Kad se 99. 0.UJC".kih temperatura maze doCi do rekristatizacije kako bi se stvorila mCQupovezana mreza.}Lakb.j~ja'/'iju da bi se dobila jednofazna keramika sa jednolicnom vel!cll1om zrmL Proizvodi zareni u zraku mouu sadrzavati nesto nreostale pDzornosti) ~li u rC[hICln~ju{. Kao rezultat..u glinici na temr)eraturama sinterovanja 1 stogn se pore ne skupljaju dok [o:'ec(lnJ p~i~isak unut. _ Gruba .8na sa llsa\'unjcm staklenih osobina leod stakla u granicama Zilla izgleda cIa uvodi mikrocijcp2njc ?:ito l1illanjllje cvrstocu "101118.rasnjeg plina ne ura'/l1otezi srnanjenje povrsinske energije j.Co1(I·nl ':.4+ 1.NOVI MATE. nekog SllpstTata je cesto neophodno da bi 5C omogu6il0 iii spajanjc i obezbjedila provodljiva povrsina.". pokazuje jedl1u jednolicnu distribuciju luistala glinice koji su potpuno razdvojeni stakloill.l(]n: kako bi se povecala prosjecna velicina zrna.rijal se zari u hidrogenu posiO h:dro?cn nna jedll11 rclativno veliku rastopljivost i visoku difuzivnosL Zari se na vl~o.w postupnk medudjelovanje u toku zarcrlJa izmedu mcduzrnastog stakla.egu od i taku . 1991.5% mase eao i 0..i :. tvrdocu i refrakternosi U a proizvodi mogu da budu veoma jaki. dole materijali grubljih zrnaca se primjenjuju za elcktricne izolacijc.1E-J.1. 'v .5-99% imaju veliku proporciju stakla u granicama zrna. pogom proces.06+ 1. SP()\OhOSI 'L' '"..1atc..'1.1. I(ad su cak i male h:::oliCine IVIgO J niske kao sto je 0.n V. kao toplomdcl10n:1 (. .la.~ ic:ka ker. Iako 5e ove gliuicc DC mogu koristiti u pdmjenama koje zahtijevaju stabHnost nn veoma visokim tcmneraj'urama...'_HLVrtJ. Posto gil..6.{) Al::. lzolov<lue u matrici oksida. 1991). l.1 u ukupno odasiljanje viclljive svjetlosti..Vel~ke -velicine zma smnnjuju linearnu gusiocu granica zma i stoga poveeava.loSli od o.RJJALI KERAMIKE Cista Ci . npI.5% je zhog toga sto su u posUednjim etapama sinterovanja sve p. rCLultiraju6a LP. one se mogu oblik(JV~ti za ~pot~ebu u elektricnim primjenarna.:'. Dogan i Heuer (1990) okarakterisali 3U mi. glinica je Tlmogo rnoze sc: koristiti u gdje p-OtrerHF.oj atl110sferi dovodi do potpune climinacijc poroznostl. tvrda.n""'mt}~. vr~.e iz mnogobrojnih razloga ukljucujuci: smanjenje temperatura zagn~ayan.lnO .mea l~nn jedan indcks rcfrekcijc. .lni raz"iOj u l\oJu ~'" .krostrukture jedne scrije (Morrell 1987).c. zm3 U op~:. Nitrogen nije rasto~~rv. rasprsavanje sVJErlosL! sc desava u svakoj granici 7::1'na. Uoceno je da mehanicke osobinc kod kcramike glinlce koja sadr±i staklo ovise 0 koeficijentu terrnulnog sirenja stak18 i mjere kristallzacije (PowellDogan.. CVl'stocu.se zgtl~. prikazuje debelog sh~ja.. 1 }1?OOlJ sa !!: 111Jcra elirninacijc poroznosti.bOj je gllsca.05+0.ar materijala je komcrcijalno QOs. Mikrostrukture u glinicama gdje se staklo koristi kao po moe pri zgusnjavanju..lnlika If1la jcdan . U drugim.a je obicno aluminosilikat koji sadrii dodatne akside. Sirok spekt.).rna.. .npe.(~ '-' I'"" l. .8°. U ovim matcrij<Jlima pore se abieno c. kruca j rafrakt. met<1Ezh:JDjc. Stoga daljnje skupljanje pora zahtijeva da se P1In u~1tl!ar pore rastvori U oksidu i prosiri do vanjskc povrsine.JD. Dr~ge faze koje Sll prisutne ovise od grade. Na prilnjer. Posebno. tempCfJtu)"arna. V' M~dutim izrada prOiZ\lOda :. Razlog za postojanost poroz:. Young-ov modu1.""'1"1.. temperature zarenja i mjere hladenja.11" h) b' . zahtijeva Cl~t~ !)Ocetnc materijale i visoke temperature grijanja. Glinice sa 94.rama. Postupci 1<ao sto Sll Ifnli.. u])otrehu jeftin~iih i manje fistin poccinih materijala i modificiranje ~sobma proizvoda (Iv1orrell 1987. .l. 1991) osbnj[)jl~ se 113 cestica 111'2h3 1 predstojeceg mikrm~trukt. '-- keramika ad 96% glinice koje sadrie 2+3% mase SiO" 0.::n'\(~. 1967).1. glinicc koje se koriste za ove primjene im3ju tipl(:J)o grubo mikrostrukture. kao sto je CaO iii MgO.

Presovani zeleni dijelovi Sil dovoljno jaki da se magu obradivati strojevima dok se ne postigne konacni oblik i priblizne dimenzije. 88 .0.030 iIi DIN 40680. Odabir tchnologije ovisi 0 zeljenom oblikll i kvalitetu proizvoda.NOV! MATERUAL] KERAMIKE 2. kao sto je definisano standardima JUS B. ako se sistem pretjerano zari staklo se u potpunosti izbacuje iz metala sto rewllira jednom slabom vezom. taka da se Tvrdoca pavrsine zarena povrsina mljevena i brusena povrsina polinma povrsina Ra Ra Ra =OA-l. Zahvaljujuci takvoj visoko-Cistoj i proizvodnoj tehnologiji. Neophodno je uloziti napare da tolerancije kad dizajna ostanu unutar dozvoljenih graruca.6. ani se mogu ispuniti (zadovoljiti) narednom masinskom obrado111 . Izolatori i mehanicke komponente se zare na <1500°C i mogu patiti od viskoznog protoka stakia na uvjetno niskim teI?peraturama. Ukoliko su zahtjevi u pogledu dimenzionalne preciznosti keramickih proizvoda zahtjevniji. brLlsenjem i poliranjem). U toku zarenja rnetalne cestice se stapaju da bi stvorile stazu za sprovoaenje. keramike imf\ju odlicna mehanicka. termalna i kemijska svojstva. Koriste se razlicite tchnologije za izradu keramickih proizvoua. dok se staklene cestice stapaju i pocinju rastapati refrakternije staklo u keramickorn supstrahL Rezultat je veza sa odabranirn osobinama. te izvlacenje i lijevanje. iZ'lOc1i sc pocaklivanje sinterovanih dijelova. Glinicom sa 80+94.6pm = 004 .(~ odrzavanja kerarnickih proizvoda. Aka se koriste ciste glinice kaje su ne istoaksijalne. fluidna pnroda stakla u toku obrade moze dozvoliti njihovo ponovno usmjeravaoje sto dovodi do anizotropskih struktura zma i osobina. se nanos! na zeljeni region iIi substrat. koja dovodi do dimenzionalne tacnosti ekvivalente onoj kocl metalnih dijelova. koja je jedna smjcsa zeljenih metal a ili provodnika i smrvljene kalcinirane supstance taljenog stakla.l-(JA~lfn h estetskih razloga i lakse.(mljevenjem. Sematski prilmz zareuja debelog sloja na povrsini jednog supstnlta glinice Pasta debelog sloja. Ova se treba izbjegavati l::od malih tolerancija.D7. Obradam dijamatskim oructem i pastama za poliranje izvodi postize visoko kvalitetna povrsinska obrada: S8 Slika 2. U toku zarenja 8tak10 oblikuje mehanicku vezu izmedu supstrata 1 metalnog sloja. Najbolji se efekti postizu dogovorom izmedu proizvodaca i potrosaca. ostrih uglova i nepravilnih oblika. a najcesce koristene su tehnologija presovanje.8 pm =(}.5 % AbO. jedno ~ i dvostrana i iZDstaticna tchnologija. Keramika sc sinteruje na temperaturi od J 873-! 973 K te se postize fina polikristalna struktura. su korisne kao elektricni izolatori iIi mehanicke komponente za niske temperature.99%. Keramika oil glinice avo je keramika proizvedena od aluminij oks ida (glinice) koja sadrzi AhO} cak i do 99.5. SLABO ZARENI SLOJ PRETJERANO ZARENI ZARENI Najvaznija operacija u proizvodnji keramickih dijclova JC sinterovanje visokom temperaturom. elektricna. Keramicki proizvodi koji se dobiju na ovaj naCin imaju dimenzionalna odstupanja od 2%.

na zamjena za vecinu Inera]. porolonih keramika) takoder postoje porozne keramjl\c proizvedene oel korunda. itd.tala. mOGul e!asticnosti.lr c!ektricni izolator cak i Pore~l ovih ne ..:~nte i slieno mlaznice za piescarenjc_ rasprsivan.'i za i7.lJorijska purno6n:i uprerna Kc.. izolll!:ifma svojstva Zbog svojc kemijske nnalizc i struklure nakon sinterovunju.za veea opterecenja i temperature metalizovanjcll1 . nizak nlktor clljalckficnog gubitka i kaefic~jen1 kapaciteta (svojstvo sistema provodnika dH oIllogucava pohranjiv<llljc elektricne cncrg~je) kao i nisku dijalekticnu konstantu.-L Proizvodi oeI ave karamike imaju visoko volumensku otpornost i visoku dijaiektricnu cvrs10Cll na izmjen]jivoj frekvcnciji i napol1u. plaslike.l~jcnija primjena keramike potice od njenih odlicnih rnehanickih svoJstava. Geigle-dna jc. visim nego loa metalc. kcramilm je 11<1 visokim tcmperaturam. itd. Zbog t8k:-\'lh elekt.nOsli (l koJicini JU 2 0 j .<I' f""e"·'. svojstva NajrasprOSlr8.gdje .1e i zavarivanje clektricni i t'ernl. U ovisnosti ad lIslova fada dijela koji sc izraduje.. niske aikalne raswpine.'3tak10111 i dmgom kcrarnikom i u pogJcdu tog svojstva uije daleko iza me. te je veoms pOsLojana II oksidirajuGim atmosferama i visokom vakllmu .]Va. . Cak i pod raznim tcrmanlnim i mchanickil11 djclovanjem. itd./(. sto dovodi do toga da moze eta bude ocllie..r81 ~ilCKe .~L metallZlL1rJjC. PO. i' svojstva . telmo\oskoj proceduri pripremc. op 1ZI t C.. Polje pril11jene usljcd njene provodljivosti i toplole i lenlpGr8[11fC ovisi 0 kolicini AhO]. cija jc poroznost od J 5-2S?I() a gustocn oel L4 . U Dvisnosti od raunih llslova. kon:lpresivna cvrstoca i evrstoca snvijanja omogu6avaju primjenu keramlckih dijelova tamo gdje dolazi do visokih mchanickih pritisaka.'. kod Karaktcristike keramike 00 glinicc ovisc. elemenal.sto se keramike mogu prjn~jeniti u raznim Hll {.(c (l(alllpe) clementi pumpe i opremc: c1ClTknti za iS1Jsivanje 1] indLlS1:riji J?ap!rn lTletaJizirarlCi kerml1ika i sklopovl lllf:wl-kcrnrnikn za lenno'"clem. dob. visokim temperaturarna (njegova radna temperatura je ler/} K) pogo dan je Z3 izradu [Josuda za simerovanje keramike. U ~)\'iS.a za Ejcvanje mel". prstenovi i vodillce oruue za poti.lllJd. sJJun<.emo pobrojati saTno neke proizvodc: cm~jel. Ova kcrarnlka zadr:hlva svoja mchanicka svojstva 118 maksirmdnim radnim tcmpC1'8turama. da jc keramika veoma p0stojan materijaI u kn~injc te.ie potrebno postici vakmnsku gustocu visokog 118pOna i temperatura. Takva jedna visoka cvrstoca kcramike odrzava se na visokim tempcraturama.I<e c ___ \ __ 9] . kenllnika je otporna na kemijska i korozioll<J d. otporna jc Wi organske . obliku. 0 kvaliteti i saddaju glinice te. on se stvara od nekoliko jcdllosiavnih elcmcnata spojenih razlicitim tehnikama pecaccnja.. rastvorene soli itd. keramika 1c podesY\a Z.ilna svojstva.)l~mgallsk_e kiselinc. -.skivauje kroz matri(. svojstva K_cnl1llika je dobar provodnil( toplote U Hsporedbi sa porcclanom. sto cini njcnu upotrebu -veoma ekollomicnom.1 kcramike BU sljcdcca:' cleklroizolaciona svojst\'<l kemijska svojstva mchnlli(:ka svojstva tcrm.ricnib i tcnnalnih svojst.NOVI MATERLJAU KERAMIKE Ako jc potrebno proizvesLi komplikovani oblik.. izraduiu se keramike l"(]zlicitih svojstava. sinlerovanja i izradc. .l 1 ( :~~l nlijd'mje i' lY".3g. ]\iajrJl<lcajnija svojstv.skim TZlci111fn nslovlIna.viacenje zicc j tekstilnog konc<l.lil1i iZ(ljatDri labon. Sklopovi kcr8111ikn-keramika iIi metal-kcramika dobij[~ju se: ~icpljcnjem -" za l1iza opterecenja i temperature mehanickim povczivanjem -.lclnV.lla i stalda o podupiraca peb (grijalica).)) stakala. Visoka tvrdoca i ot13ornost prema habanju.:m·· Ovai fI1ateriial stabilan no.

patroni se mogu proizvesti sa razlicitirn precnicima.2 ~lm_ 2. pumpe se cesto moraju zaustavljati zbog zamjene ovih elemenata. koji se moze uporediti sa tvrdim metalom u pogledu zivotnog vijeka ali je znacajno jettiniji. Povecavanjem debljine zida i dimenzija proizvoda jedan veliki procenat mase koja se potiskuje nepovratno se gubi. Oplata ispod zicc koja oblikujc: plocu podupirace podloge za isusivanje vlsinc usisne kutijcravne nsisllc kutijc2. Proizvocle se sa poprilicno visokom dimezionalnom prcciznoscLl i gldikocc povrsinc. obicno sanitamc opreme (pecetne plocicc).!. a nasi dizajneri iskustvom svakodnevno pruzaju P01l10C proizvodaCima opeke u detalja. najvazniji je zadatak ostvariti efektivno pecacenje kako bi se omogucio pouzdaniji protok. ovih oruda je jos uvijek nenadmasena u svijetu.6 ~un. 2. kojeg je ENKER razvio u posIjedlljih 25 godina. koji su izlozcni lu-ozinwm i kemijskum cljeh_wanju.1 razliCitim oblicima i veliGi.2-U. lJ OViS11oSti 0 parametrima pumpe.7% Ab03 1. kao ~to su: tcstimli 1.l U sllradnji sa proizvoaacim<l pap ira i ccluloze dizujninlii 51110 raz!icite oplate (previake) nacinjene ad AbO:.Jc se prave cd keramike od 99. SiD izaziva veee potrebe u energiji za procese susenja i zarenja. pokretni klipovi mogu imati precnik i do 125 mm i razlicite duzine. te IJovecavanju produktivllosti i kvalitete. rastopine kiseJine i njenc k_olicinc. Oruue za potisicivanje kroz matrice Visoko abrazivni utjecaj mase koja se potiskuje stvara znacajne probleme proizvodaCima opeke zbog velikog habanja aruda I cesti usporavanja proizvodnje sto izaziva poteskoce za odrZavanje trazenih dimenzija koje su definisane standardima. cvrstoce i abrazivllc otpOHlOsti keramike. Pojavom elemenata za pec~njenje ad 99. oel R~·r--::-O.8 ~lm.7%. a dijclovi od tvrdog metala nisu imali uspjeha U SifOj komercijalnoj upotrebi zbog njihove visoke cijene. Dijelovi od tvrdnih metal a obradenih kromolll nisil dall optimalne rczultate. RjeSenje ovog problema trazilo se n izradi elemenata koji se habajn od metala.NOV! MATERIlALl KERAMIKE 2.' AbO. Nakan sinterovanja. Proizvode se u nekoliko oblika i savrseno izvrsavaju svoju funkdju II toku desetina hiljada radnih sali zbog vel ike tvrdoce.nama.70/0 AhO) ovi problemi leod pumpi su uspjesno eliminisuni. Elementi pumpi i opreme U proizvodnji i odrzavanju abrazivnih srednjih prenosnih pnmpi u kemijskoj industriji. 92 Ovi elementi se koriste za rcgu!aciju prot.6. duz. Opiate iSfJod Ijepcnke 3.7.5. hladnetople vode i kolicine smjese. Prstenovi za pecacen. Elementi za isusivanje u m. Optimalni dizajll. samtarne opreme.inama j oblicimu. ild. prave se ad keramika od 99. U ovisnosti 0 snazi.cm:SLrl. pritisku i kapacitelu pumpe. Velrka abrazivna i koroziona otpornost keramickih elemcnata za pecacenje om?guCila je njihovu upotrebu kocl kruznih pumpi i pumpi sa pokretnim klipom. precnika vratila (radilicc). grafitnog iIi plasticnog pecacenja. Pecatni patroni na vratilu (radilici) pumpe osiguravaju dobra pecacenje i otpornost prema habanju i kemijskom djelovanju.5. Elernenti opremc. Pokretni klipovi koji se prave Del keramike od 95 ~ 99. srednjeg precllilm do 150 mm. tvrdih metala obradenih kromom iIi od tvrdog metala. Povrsina clindricnog pecacenja Sf poEm svc dok sc ne dobije zavrsna obrada povrsine od Ra=O.7(j'o Ab03 pronasli su vcliku primjenu lead pUIllpi sa pokretnim klipom u kemijskoj industriji.5.5. Opiate placastih i konicnih Cistilicn . je izrada elemenata od visoko kvalitetne oksidne keramike. itd.oka ili mijdanje tc regulaciju nekoliko raz!icitih sredstav3 u na pnmJcr. U ovisnosti 0 dizajnu j snazi pllll1pe. oni se obrac1uju sa dijamantskim OrULlem i pastama za polirallje tako da je kvalitet pecatne povrsine nakon poliranja Ra=O. keramikc. na primjer. Zbog korozije i brzog habanja elemonata metainog.2-0.

Gga potrebna manja pogonska snaga (sib) masine. optoelektronickih komponenti.HI. KeramiCke cijevi Pod teskilTI radnim llslovima postrojenja sa stetnim utjecajem visokih temperatura.l mchanicl<:ih osobjna. uva keramika se takoder koristi za elemente koji im8.ITl Laboratorijski lone! Z::l \opl. Pravirno i otvorene cijevi i cijevi zntvorene sa jedne Sln:mc. Visoka kvali'tc'lC! radnc povrsine se takodcr dobijc odgovarajucom s1.ih ~ materi. siroku pnl'n.e prave od veoma preciznih segmcnata (do ± O. lzolatorc peCi (grijalica) kod razliCitih sistclxla grj. Frikcija (trenje'j se takoucr srnanjuje (11=0.lcnu H dcktronici i cJckrrolclmici :Lbog svojih izuzetnit.atori Visoko-naponska inc1l1S1rijsica poslIojenja koriste izolatoTe od 9S C.:. cijcvi. vakumskih cijevi.ukhn ]Hlpn\\(.. kemikalija i plinova sto dovodi do topljenja raznih metala.icnje koji Sll n:lpravljeni od keramlkc sadrz.9. itd... podupiraca. izolatore svijecica koc1 S11. kao i one ohicne sa dvijc) cetiri iIi vise ruP.H:li:1C povrsinc opIate o\"isi (} \Tst. itd. oil I pn-J pr'.05). povecava kapr!Citet masina.rukf.l1l.].{i AhO] kcramike koji 18pOljavaj1. a dobije se jaka i ~:. prekidaca vakuma.iti z.l\)(.. Patroni za pecaccnje pump! i prsteno-vi Kerami6ke opiate od AhO] otpornc su n<1 habanje kcrnijsko djelovanjc i zadrzavaju ravninu radne povrslne j kOT1sUmtno ostre rnbovc dugo vremena. ern prell). \.!Ju.1O_kim l. Pored izoiatora. <l izbjegava se ponovno ispiranje i Llzduzne pruge (1rake) na p. 2. .llnc provodljiyosti) Ylsokc dijalckticnc (vr:=.ramib:~.tl1fillTta. ltd.i papira.C vi'.urama. a dobije se holji kvalitel povrsine kcramickc oplaic od Ah03_ Primjena kcramickc za masine u papirnoj industriji takocler sm.":'<l 11Ti<-1 manjeg.. Zbog svojih rndwnfckih svojstava cak i na visokim tcmpcr. 2. CiJindri. poboljsava k-valitd pap ira i omoguCr:lVCl proizvodnju. izr)lacij:.i razliCire smjese i Srrl. ova keramika se najces6e 'koristi 7a izolatore u elcktricnoj inchstriji.2 ~lJ11. na primjero boljc popunjavanje po1'a mnterijala kristalirna razliciu: veli6ine.lkLlre rnanifestuje visoku otporno~.urom malerijala. od C)7(/(_. od kc..za postavljallje n<1 plasticl1u traku: segmenti se povczuju taka cla stvaraju i~:. raziicitim poprecnim oblicima. razlicitim precnicima do 50 mill i duzinama do 2300 111m.erijal se koristi za proizvodl1jU otpornika koji se posti1vljaju u visako-naponskim postrojenjima.t rr :.NOV! MATERlJALl KERAMIKE 4. Ovi dijelovi se koriste u proizvodnji polu-provodnika.kih osobina na visol:~im tc-rnpCr. Vcca gustOC. tvrJoc~a llakon fino!!.c je izvrsiti zmnjcnu iIi izvoditi dodcltne obrade clok masina r'<ldi jedl10stavnim skidHl1jcm podloge set podupiraca ispod ±icc" K.tcn1a paJjenja matara.:.. koji sc prayc:.i te omogucava topl.ljcnje) raznih organsk. Ie je s1. ierrn.ivotni vijek ziee. mogu(~e je povecali hrzinu i produz. Iz ovih razloga korisle se k_eramicke cijevi..icnje i taljenje (k2.xaEt~1 r.lpiru./ cEk:a i hna SIJ:1. koji udovoljavaju cak najzah~jevnijim radnirn llslovima.IktJ. Isti ma1.S. Opl'ilte ~. Eiciitrii'lli i tcrmallii izol.5.cmpcn:ll. a nakon poJiranja jc f{a=:O)-O. sa uzduznim rcbrima j zlijcbovima.8 ).igurna veza Ie odgovaraj-uca rnvllina racIne povrsinc. nuzno je koristiti clemente koji ce dovesti do korektnog 1 neprckidnog funkcionisaI\ja postrojenja.-ltliranw.iJ zmi\~i.1 elektricni otpor od 20kV/rnm. a mogu(.jar~ja.'.ju dobru term::llnu provodtjivost. obicno 11 sistemimrt za visokc temperature koji se snadbijevaju elektricnom energijom.p-l U .02mm) ko.llSllU podlogll. mljevcnja je Ra=O.1i su pogodni za razlicitc telmike postavljanja (montaze): ~ za dire-kino postavljanje n<1 radnu piocu: oblik segmcnata ovisi 0 obIiku .llljujc troskove odrzavanja. Postavljanjem ovih oplata postiic se jcdnolicn2l ISLlsna papima ploha. dijclovi su 6vr5to zalemljeni na metalne elemente stvarajuci jeclan visoki valcum (lO-llPa/s).] cak nn -Vi.

kao i cjevaste naprave. Keramjcka oplata. Nasuprot. rudnicima. Uopsteno ovi elementi su jedan metar dugi sa dijametrom sve do 300mm.!~atJj{.5.UOPSTE Keramika pokazuje siroku raznovrsnost mchanickih ponasanJ::l. Tako se tezina mEna smanjujc a povecava njegov kapacitet. Izradujemo standardne lonce za topljenje u serijskoj proizvodnji. Pored ovih elemenata. 2. ekspcrimentalnQ zapazanja. bezrdaju6eg oelika. a specificni oblici i veheine su takoder dostupne prema zahtjevima kupaca. te na potrebu za odgovarajucom karakterizacijom pukotina kako bi sc objasnile UOCene jacinc lorna. razne zlijebove (lijevke) i druge sliene elemente koji Sll podlozni velikom habanju i visokim temperaturama :1. Uopsteno. itd.NUV! MATER!1ALI KERAMIKE Tolemncije u veliCini su prema DIN 40680.. razdvajanju rude. mi takoder presvlacimo centrifugalne razdvajace. a tema je ograniCiti uvodenje teoretskog rada na onaj dio koji je jJotreban da se objasne. Po presvlacenju nekog mlina sa keramickom oplato1l1. iii postave u kontekst. Kombinacije elasticnih kOIlstanti koje Sll karakteristicne za polikristalnu keramiku. prikazan je kataktcristit::an rczultat za jednoaksijalno opterecenje gustog. ventilatore.I.ijC 96 .a eliminise se kontaminacija materijala koji se melje celikom (us\jed upotrebe celicnog sljunka).llo t:Lasticno p()rl. Opee je poznato da metalnc lcgure imaju zna6ajan iznos plasticne defonnacije kod zatezanja. Stika 2. primjenjuju se u mlinovima u papirnoj industriji.usLd:nHl~\ krivOif:l n:tpUE linra.l"droJa klW. sljunak za mjesanje i mljevenje Keramicke opiate ad 95% Al203 pronalaze siroku primjenu u kemijskoj industriji. kuharstvu. - defonxmcijJ:' kGj. kemijskih i termalnih svojstava . U ovisnosti 0 radnim uslovima i mjeslu gdje se postavlja. Osobine lama opisane su u sljedccim pogla\'ljirna sa naglaskom na djelovanje mikrostrukture na iniciranje pukolinc i olpornusti kma. Procesima koji kontrolisu reakcije pod datim opterecenjem tc karakteristikama i stunjima okoline rukovodi mikwstruktura materijala i interatomsko vezivanje. itd. plastike. 10m i plasticnost. Vrste mehanickih osobina koje su vazne za strllkturalnu upotrebll su: elasticnOSl. a 2.1. lopaticc (ostrice). jAlku. MEHANICKE OSOBINE . U lu:::ra:mki il. postrojenjima za crijep (opeku). itd. napravljeni su od celika. lukova i poprecnih clemenata u prenosnim vodovima za abrazivna i izgrizajuca sredstva. zbog svojih odlicnih mchanickih. 7. Odredene studije ekspcrimentalnog ponasanja koriste se kroz narcdna poglavlja. koristcnjem keramickog sljullk. iako jednostavna specifikacija moduia poroznih materijala nije l11ognca. polikristalnog AhO]. dvofaznu keramiku i poroznll keramiku se razmatn~u i porede so.:. elasticne osobine keramike se veoma dobra opisuju preko razmatranja fizike interatomskog vezlv:mja i rnehanike mikrostl1lkturalnog medudjelovanja. njegov zivotni vijek se produzava vise od 5 godina. Debljina opiate moze da varira od 10 do 20 mm.12. keramike se lome bcz prcthoune llocljive defonnacije. itd.6. U sVOjstVLl primjera nn slici 2. koji mogu da budu u potpunosti keramicki. Ova keramika se koristi za presvlacenje cijevi. eksperimentalnim zapazanjima.

Keramikc se mogu p1asticno defon11isati te se u pogJavlju 5 razmatraju 11S10V1 pod kojim se l.if"'! !1:'.!11atm plasticnost do koje dolazi usljed jednostavnog klizenja dislokacije. Zahtjev za lleutralnCi~bl naboja i r(1z1icita difllZivDost kationa i aniona doprinose ovoj kompiek.raju posljecJice po neuspjch koji ovisi od vremena. nego sa mikrostrukturalnim detaljima.ennickog soka'!.Ie ekvivalentno sa dopustenim slobodnim sirenjcm i nalmacinom mcbanickom kompresijom siplee na pocetnu duzinu.:i soli.8.. Ovaj krti prelom karaktcristican je za keramiku i stak10.icJw {'. Specifibni atomskl i mikrostrukturalni mehanizmi odgovorni za ponasanje puzanja sc prcdstuvljaju 1<ako bi se primjenili u odgovan~ju6im studijama ]JuZtlllja. Keramike SU. Calc i bez vanjskog ograniccnja tennicki sok se moze javiti zbog temperaturnih gradijenata kaa rezultat konacne ten11icke provodnosti.fX.8. prornjen<l temperature proizvodi privremeni temperaturni gradijent u materijalu sa prate6im unutmujim naponom.. okvir se hazira na mehanici i ostvaruje dosta manju povezanost sa kvantitativnim detaljima kad procesa prekidanja veze koji su odgavonli za 10m.i osobinu '!1. Raspravlja se i 0 utjecaju okoline na neuravnotezeno sirenje pukotine te se razmal. Slilm 2.ie Slika 2. a relativno jaka na sabijanje.obicno iznenadnog hladenja. 10m uzorka javlja se u elasticnom podrucju. a ani su popra6eni analognim odnosima razradenim u jednom okviru za pritisak. Ovi drugi pomenuti odnosi koriste se za razmatranje iniciranja pukotine u raz1i6ti111 keramickim mikrostrukturama. naponsko ostecenje moze nastati formiranjem pritiska uslijed unifannnog termickog sirenja. Ovdje je specijalno dramatican primjer cinjenica da je keramika relativno sIaha na zatezanjc. Prvo. JCT je difuzija mnogo kompJebmija kod keral111kc. plasticno istezanje maze biti izazvano difuzijom.NOVI tviATERIJALI KERAMIKE inherentnom krt056u. Medutim. Ovo se moze definirati kao lorn (djelimican iii potpun) mater~jala kao rezultat promjene temperature . Prvo se ra7.hf)g njcne viso1(otemperaturne primjene. Cjelokupni okvir za 10m veoma dobra opisuje sve uocene osobine lorna u kerall1ici. a dio (b) jc isto io za test sabijanja. sklizavanjem granica zma i llspinjanjem dislokacije. To .~ IE S!ilm 2. lednako vazna karakteristika ilustrirana je razlikom izmedu dijclova slike 2.kSP:HlZi. Drugo.lOCaVa plasticnost kao i mehanizmi koji je stvaraju. ilustrira kako je brzo hladenje povrsine zida visoke temperature praceno povrsinskim zatezuCim naponom. cal:( i ua sobnoj tempera{uri. naravno.--r. Klizcnje jc dominantni mehanizam deformisanja u keramici poput alkalij halidnih soli.7. m~ II lCl'! :iiYIfJ l. Tcrmicl-. a i b. Varijacije u otpornosti loma uporeduju se sa modelima mikrostrukturalnog medudjelovanja tokom sirenja pukotine. gdje pored klizenja.2. Ovo jc popraceno defonnisanjem na visokim temperaturama. Potom se razmatraju specificna mi1aostrukturalna djC'lovanja i djclovanja okruzenja na puzanje kcramike 11a visokoj temperaturi. koja je uzrok korislenja l<cramike kod visokih temperatura kombinovano sa njihovom Za procjenu mehanizma termickog 50ka postoje dva fundamentalna termicka svojstva: a) terrnicko sirenje b) termicka provodi vost. .ellja jednolike term.7.'_. Na sI. i iz ovog razloga pri bilo kakvoj diskusiji njihovih mehanickih osobina mora se velikim dije]om posvetiti paznja osobini lomljivosti. klasicni 101111jivi materijali. U istom poglavlju bit ce razradcni mjen1i odnosi za stabilne i nestabilne pukotine u okviru raVl10teze energijc.- a n ~~ Tz))Tt ::. predstavlja jednostranu iiustraciju prvog slucaja. Puzanje je TI1nogo vaznije u kcrarnici Z.nosti< Pored pOLTIenurlll mcharuckih osobina koje ce 11 narednim poglnvUima biti deialjno razradeni bitno je porncnU1. Imo rczuHat ogranic.n~ja je nego kod mctala. koje se uglavnom mogu plasticno defonnisati do velikih istezanja. a Tnudeli koji su razvijeni cia bi se apisaIo puzanje su mnogo viSe zaoknpljen1 aLomskim c1ctaljima nego ani za 10m. Dio (a) ilustrira prekid cvrstoce pri ispitivanju zatezanjem (280 MPa).9. Uloga difuzionog mehanizma u puzanju keramike komplck.

kalftllfl 2. Fc::::::li'(rc}. n... Tabela 2. 100 10) . Maze se vidjeti da pastoji laiticna interatornska veza ne maze stabilno podnijeti nivou potrcbna nam je funkcija vezu. Kdvulja Fappi(r) sto odgoTara jerlnom ionskom kl'uiom tijclu..5 I I 1. neki mehanizam za kOilcentracijH istezul1ja (i pritiska) mora djelovati kako bi se stvorili tluzni u vjeti Z8 prekid vezc.•• ~. Lorn na atomskom nivou (ftdtif. daje uocene vrijedllosti cvrsto6e za ncIce kcramike: tipicna Cv[stoca loma jednog keramickog materijala je oko 400 MPa.. Fe.9.10. sirenje pri maksimalnoj sib. rlro 2.7... LOM 2. za jednu atomsku 2. Uocena istezallja kod loma za keramiku su reda 0. Scpal'acljri l"c je kriti~no prosirenje iznati kojeg veZI1 llC moze vEe stabiirw podnijdi primijenjenu silu.5 separacija.J.. iznad koje povecano sirenje. Wf"{Ji't'{/t..0 I Slika 2._) I I ! 0.1. na stvarnim materijalinla.L_ _ _. i tako rnulcroskopski 10m. oCiglcdnD dosla manja od onih koja su potrebl1fl da izazo\'u hamogenu separaciju interatomskih veza preko ravni lorna.10.•. dok jc tipicni Yonng·ov modul oko 200 GPa.NUV 1 MA'l'ERIJALI KERAMIKE 2. T (prOPt / 1~ \ e l' .~~···········~-~-r··~······~···~··'·~-···········~1 piJvr£!r8ko ?~teza(/ft izvor !ma Slika 2.·!Jk) tlilpO!1sld proF!.~1-'.'IJII ~a~~~. Stoga._.~. Termicki sok kao rezultat tcmperatul"nog gradijcnta nastalog kod konacnog termickog provodcnja.. Brzo hladenjc proizvodi povrSinskl zatezni napon () li:: m (f) _.'<" LL __ 0 rc _I . kod vfst._. Ova funkc. P t Z ~".)1'.0 1.*.O'.~ terp.7.10.~.ija je data na slid primjcnjena sila.{J!Jr6kl _ prof'll \ mkvtl Da bi razmotrili lorn na atomskom separacije ~ sile Fapll (1')..2 %..l-. i dobzi do htna Kod kriticne separacije fc pojavljl~je se nestnbilllOSt tj.

Prva polovina ravrtoLt'.)·········.12. .og odnosa polozaja (c/b) imaju isti napon no. vrhu pukotine.ie pokazao da je napon.3 4.5 1.atj kao: Sli1m 2. Iako Inglis-ova analiza daje jedan mehanizam za lorn.. Scmatsld prikaz poJja napona olw cliptlckog otvora u krutom tijelu jednoosnog nnpana 140 90 1000 U kCfa1111ckinl materijalima pukotine imaju dimenzije od c"= 1O). . 8 •• .onu :. ••. Vri.velie ina zma.. . .12.• I···· Cvrstocl! (MFa) .2.•.. .1111 .' >. vrijednosti tvrcloce i o1pora lama sli one koje su uocene za potpunu zasicenost bilo kojih mikrostrukturalnih efekata otvrdnjavanja. 2c jc dllzinZl glavl1c osc elipse. .. da popuste pod lstim primijenjenim naponom. I StakJa: Soda-vapno Stopljeni silicij: volumen vlakna PoIikristaH: Al£Ql ).lffi.1<1 Sf: 2. Kod nekog uzorka koji ima pukotinu dirncnzije c usljed jednolicnog primijcnjenog n. j stoga bi se ocekivalo.7.NOV] MF:fERIJALI T a b ca2.: 2yA 103 102 .4 10 vrha priblizavaju onim koja su neophodna za nestabilnost. . Citip na vrhu jedne elipticke rupe Jednol11 krutom lijelu koje je pod priliskom (slika 2.) dobiven preko. . moze Sc Ili~. Qtp1rllQSIn¥ .75 Slika 2.. ..jjka 2. Nestabilna uravnotc:lcnost: Griffith-ova 65 500 125 10 J'''''''"fl'''' I 800 2200 124 5 U 2. koji je jednolican na velikim udaUenostima ad rupe.:.eramika: I Pirokeramika 1\1ako1' I 300 170 60 51 Cvrstoce Sll one koje su uocene kod uglacanih sipki iIi diskova.·· . Lorn se vidi kao prebd sekvencijalni interatomskih veza..75 0."" •.1. posta je napon koji je razvijen mjerna invadjanta (ncpron~Jenjiva vrijednost): vdike i male pukotine ist. Inglis (1913).~25flm MgO Y 20 3 SiC Si. Energija ravnoteze u iomu 2.•••...J:.~Mp.=11.z.:q.11. pukOline kO.7..1111 )1.10. doprinos energije povrsine Us.1 4. . Scmat.N4 ~ Ca-PS2 Y-TP2 488 400 302 275 300 600 520 39 3.irdnosti snnge otpornosti loma i tVl'doce keramike I KERAMIKE ~'..e energUe bila je energija povrsine koja je l1vedena n sistem preko prekinutih veza 11a povrsini pnkmine.•..otine I cvrstoce uzorka. .2. . '.8 B:JTiO" St~ldena h. i pocetaka mehanizama 10m a nacinio jc Griffith (1920).rnim naponom velie inc (\"a u~:::: ::. 11 gdje je Ga prirnjcnjcni nap(H1.6 1. . sa otvorima ou b~20nm. I. .ki jednog krutog tijela koji saddi pnkotinu karakteristicne dimcnzije c pod jednoli. lako da se dahiju koncentracije ad priblizno 8 8 1000... •. .····l'vtd<ica.mja blizu )1.c..75 0. preko koncentracije napona na vezu vrha pukotine. sa naponima istez.~3. annJiza ne dopusta da se izvedu bilo kakvi me-hanizmi. . Veza izmedu velicine pul.Jom{Jm-3). Prema Griffith-u kriticni uslav za 10m uzorka koji una pukotinu je rnanifestacija krifl\~nc ravnoteze encrgije.9 36 54 10 13 39 3.8 1.5 4.•·•• 0. a 2b je duzina mm~je ose.11.

uzrokovana lokalllirn opterecenjem tupog kontakta na lomljivu povrsinu.13. Roesler je uo(~i:J cb sc nlehmilcka potencijalna energija nekog sistema lorna moze izraziii kao proizvod gl. koje se ponekad nazivaju Hertz'tan kGlllCne pukotinc po njihovom prollQiazacll (Hertz. kao sto jc prikil:.) greda sa dvn prepusta. ]04 Roesler (1956) je pokaLHo ua sistemi lorna nwgu biti stabilni< talco sto je ispitao ove pukotine. Druga polovina ravnoteze energije ukljucuje promjenu II mehanickoj potencijalnoj energiji sistema usljed prisustva pukotinc.Y Dung-av modul c] 01 p p b.12.ije loma: n.cnergija istezanja u krutom tije71u W . Koristenjem Inglis analize. .lsto{.visak energije po jedinicnoj povrsini koji je povezan sa stvaranjem jedne uravnotezene povrsine kmtog tijela u datom okmzenju.7. 6.~ . 1882).) pomjcn::mje.e energije istez-aqja i volumena. U slucaju jcdnolikog napona gw.' geonwtr.2. zajedno sa llekim drugim stabilnirn gcometrijama.izvrsen fad 2. h. StabUm.KlJALl KERAMlKE 'Y .14. Kriva mehanickog potcncijab Ui\h potencij. Mehanicka potencijalna energija sistema je data preko UM=UE • W.alu Us i uknpl:log poic-ncijaia U T za neko w:l. Stabilna ravnoteia: Roesler-ov zakOll Nisu sve geometrije lorna nestabilne.toca encrgije istezanja ne oVlsi 0 velicini pukotine..j dj povrsina pukotine A SIika 2.pukio hurD tijelo pod naponorn.2. d.14. UE .l\lUV11VlAlb. neke SLl neutralne. Griffith je dokazao da se za neko krulO tijelo koje je pod jednolicnim primijenjenim napOnOll1 Gal mchanicka potencijaina energija moze pisati lean: . koja je prikazana na slici 2. Najjednostavniji primjer stabilnc geometrije je konicna pukotina.) urc:z Hi t:uijek. neke Sll stabilnc...amo Ull slid 2.•.bezdimenzionalni koeficijent E .) kHnnsta SJika 2. a neke mijenjaju svoju stabilnost kao funkcija duzine pukotine.. lvlaksin1uill kod U T predstavlja tacku nestabilnc uravnotezenosti za jec1no kruto Hjelo koje sadrZi pukotinLl povrsine An. c. 1 DCB 2d \If .

gustoca energije istezanja ne ovisi 0 duzini pukotine. grcda sa konstantrdm momcntom i hc"krajo3: ploca a povrsina pukotine A SJil. da bi dokazao da za konicnu pukotinu pod opterecenjell1 P. 1981). stabilne geometrije su okarakterisane lokaliziranim optcrcccnjima iIi fiksnim uslovima pomjeranja. polja napona u povrsinama sa zamjenjenim ionima iIi 106 i07 . u polju rwpmm koji Mnogi slLlc3jevi loma keramike utvrduju se preko polja nejednolicnog napona. M DeB UM - p2 cE -4- c] M 2d P/e 2 karakterlsticni pritisak X .r (DT).NOVT MATEEIJALT KERAMIKE Roesler je upotrijebio jednostavne ll1jerne zakone. [vIinimum l! UT prHlstavlja tackl1 stahilnc rnvnofcze za In-uto fijeJn !wjc sadrzi pukotinv poyrsine A" Nestabilne geoll1etrije lama okarakterisane su jednolicnim naponom ili fiksnim opterecenjima.2) (Lawn i S\vain.15. Ncntrnlne gcometrijc lorna.:n 2. napukline se iniciraju. a neuh-alne geometrije Sl1 okarakterisane duzinama pukotina koje su velike II usporedbi sa svim dimenzijama sistema iIi fiksnim uslovima momenta. poija napona oka tackastih kontakatR na povrsinama (r.2. Specificni primjeri ukljucuju polja DJf<mn oka uklopa koji se sire i raspadaju leaD (r<3)(Swain. potom stabiliziraju u poljima napona koji orad a. za primjer (4 -5) h.3. Gupla torzij.hczdimcnzionalni koeficijent -" SLAB I I I DT cPI:::] Slilm 2_16. Neki primjcri ncutralnih geometrija loma dati Stl na slici 2.1 ukupuog pokncijala UT Ztl jedno napuJdo kruto tijdo pod prHiskom. 2.7. Kriyulja meJ!aniclwg potencijaJa U'h povfsinslwg pott_ndjala U. 1975).15.

'>t lorna ili tvrdo6a materijala se povecava iznad nivoa kojeg postavljaju interatomske veze na ravni pukotine. U veCini slucajeva ova ponovna distribuimnja energija su funkcija duzjne puk.otpomo.cO (j) 2DQ a (G) '0 '" 100 0 1 (E) o 200 400 oDO 800 1000 pad temeperatUI'B °C DT UNLOAD Slilm 1..ili u toku 10m.kiura.7.18. . Stoga se ocekuje da cvrstoca uzorak3 koji su tennatno uzdrmani ostanu nepromjenjivi za padove temperatura ispod odredene vrijednosti. 1977)..~'~3t.nnalni udal' 108 otvrdnjavanja 1.. modulu iii kod1cijcl:lltl tcrmalne ckspanzije na zajednickoj granici izmedu tnuke opnc (mma) i supsirata (podloge) (G) OstvuriY3nje urcza prelw ostrih cestica G(c)=G{I-~ ) =0 r"b r~ b Brzi padovi temperatura neke keramike dovode do rastez1jivih polja koja se raspadaju na povrSini uzorka. posto vrsni napol1 nece doscci vrijednost. sto duvodi do cfekta u kojima otpurnost luma iii tvrdoca taste sa duzinorn pukoiine. a proiziIazi it prumjcne diIntacijske faze (sirenja. Padovi temperature l11(u~ji ad neke kriticne vrijednosti nece dovesti do iniciranja pukotina. bili pod (C:lmlillir!. u ohlailenom .1>. 1984).4. Fairbanks et ai. Sematski dijagrami mikrosiH.otine.. a ccntar se steze (sIika 4 .120 3 iIi stalclu) (Hasselman.. Takvi termalni udari mogu dovesti do iniciranja stabilnih pukotinQ ako je pad temperature dovoljno velik (np1'.sHo zdruzivanje u istezanju. rustezanja) ili nizeg koefkijcnta termalne ekspanzlje (hbacnjc matcrijalH) (ll) Transformacija Lctragonahw -~> monoklinskc fazt~ !J jednom ZrOz materijaJu (pri hlatknju iii pod priiiskom) (C) Kocficijcnt Hi modul llnizotwpske tennaln~.. Sir-elice intiidraju sllljerOV(. jer rezultirajuca duzina pukotine utvrd'uje cvrstocll uzorka. cksIHlhZije (uMierijala pod promjcnom priUsl.1 keramici su spojno premostavaI1je i [aznc mikrostmkturaina meJuujeluvunja koja se mogu de::.a.lnih mdumizam. i polja uapoua u povrsinama koja su termalno patresena (1-r') (Lawn i Marshall.Ci inicirat~ja (0) ~ '0 400 ~ « o f> JOO i. a b je mjem duzine u kojoj napon doseze Ponasanje (A) ~JUCLE!. (A) Ukl. CRACKS. Dva ghlvna miL::rostruktun1Ina meCludjelovnJ1ja kojo. Cvrstoca uzoraka AhO) koji Sll.) u nc:kirn materijalima ukljuClljU odstupanje pukotjlle. kako se povrsina hlad~.. 1970) IF) 2. 1990). 1970...ju uagIo sm:Hljcnjc il CYl'Sloci pri KritlblOm pauu temperature.NOV] MATElUJAU KERAMllZE usadenim ion om ({I) (Tandon i Green. vcceg kocfil':ijenta term aim! ekspam:ije Hi manjeg moduhl. zasicenosti. Mikrostrukturalno meolldjelovnnje lzaZlva OVi1J efckat preko pO!lovnog distribuiranja fluksa energije od prirnjenjcl10g optercccnja do svih drugih udubljenja osim vrha pUkotine. savijanje pukotinc ! mikrocijepanje .:a iii temperature).17..t sposobnih za inid:nmje stabilnih pulwtina II keramid. dovcide do (E) Te. Utvrdivanje ponasanja pukatina pod takvim okolnostima je vazno kod keramike.op koji se siri. gdje je nulu. Najjednostavniji primjer polja napona koje se raspada je anD koje se predstavlja preko: (F) Pogre. prijc ncgo dusegllc vrijednosl stalnc. a koji p{)IGw.i. (Jb - vrsni napon u r=O.l. (D) SintcrDvanje poro:lne matrk€ oko g. Mikrostrukturailli utjecaji na 10m /3 SlilUl2.8E).. pudrui::jc indkira cVfsioCIl uzoraka koji nisu hili pod termalnlm sukom oJ Hnssdm:w-.ceg oklopa Dominatni efekt milaostnlkturalnog meduc~jelovanja u toku propagiranja pukotine je efekt otvrdnjavanja .2.ud1tTCCm.

. Mostovi so sastoje iIi od lokalno neprekinutih grupa zrnaca.00 Slika 2.20 a. i pOllovnim n~jerenjcfl) karaklcristik_a na IOlll_. c/d S!ika 2. iii apsorbiraju encrgiju u toku svoje vlastitc deforrnacije. VThu pllkotinc-.6 0. (1989) i Evans (l990). "i A!2 0 :s 2. Otvrdnjavanje sc moze posmatrati sa gledista loma intcnziteta napona (McMecking and Evans) 1982). mQgn l)okrenuti transfurma. koja je l1eSto dctaljnije predstavljenJ Yla monogntfll Cir-:::cn-a et al.2.. (J 975)./~l (ill 2. ""~J. Potencijal ovih medudjelovanja kao mehanizma za otvrdnjavanja dao je Green et al.ujc 'T{}~. . Dva glavna tipa mostova data su na slici 2..rrrnjio ilfronwst na 10m Ponovnirn urezivanjem pukotinc iZ<.20.~ . --'-~-'-'-I-- . 1985) iIi keramike ojacanc gipkim cesticama (Sigl ct a1. U seriji ckspcrimcnata Knehans i Stcinbrech (1982) Sll propagirali pukotine u uzorcima glinice i primjctili porast kod otpornosti na lam. iIi frikeionalno medusobno povezanih liea pukotine koja proizilaze iz propagiranja pukolina paralelnih sa poljem primjenjenog naponn.! vrh<1.st~lb1jno zadrzane odgovnrajucom obradom "lT1:aterijala.rrnih 0 0.c s..19. slilm 2.. prema tome snizavajuCi pritisak u vrhu pukotinc.0 duzina pul\Otine. -'--'-'------. _. Polikristalnc keramike kao sto jc glinica S11 posebno osjctljive na procese premostavanja koja lokaliziraju zrnca u toku propagiranja pukotine.olmnst POHO'C'llCg nff'ziYanjD &.hl poh. 1990) (a)Mikrograf prddnutog povrSinskog traga naCinjen propnstanjem svjcHosH S • povrsinski tragoyi H .5. 100 0 50 f . Otvrdnjavanje preko spojnog premostavanja Mostovi koji lokaliziraju zrnca u polikristalnim keramikama Mnoge polikristalne kcramike Sll ojacane proceS111lJ spojnog premo!. (1989). iIi . 1986») ill proizaci u tokll propaginu~ia pukotinc leao posljedica lokalne nchomogenosti. bili su u mogu6nosli ]Jokazati cia se otpomost lorna vratihl 110 Zirconium keramika se moze otvrdnuti proccslma fazne transformacije ispred vrlla pukotine) a znacajni napon za prosircnjc ovog podrucja nak:on prvobitne sugestijc Garvie-a et al. ill pomo{.-~ ~ .kontinuirarw pukothw U UUl-si makrij2ia (b) !\-Jikrograf frikcionalno nleGupovcnnlh zrnaea rwCinjcn reflcktinm.7.t knria !zan funkC'ija sir-cnja pukoIl11e c. Takvi mostovi obuzdavaju premjeslanje otvora pukotinc.1 0. :ra H:rnrke AhO:" lw.NOVI MATERIJALJ KERAMIKE (pukotine iniclrane ispred prednjeg dijela glavne pukotine). b.20. /\lco S11 cestice tetragona\ne faze rnctn.50 . na vrijednost dobivenu u duzinama krace pukotine.tavanja iza vr11a pukotine.2 0.. 2.-:~ju u srabilnu monoklinsku fazu./rm s\'jetlostl ro 150 E -2 UJ 0 E 0 Q. Mostovi se mogu namjerno ukljuciti u mikrostrukturu kao u slucaju sastava tkiva (Marchall et a1.ll omjera mchanickc energije (I'v1an::hZill et al 1983).. OtponlO<. tako da su efekti otvrdnjavanja bili usljed procesa iza vrha pukotine.8 . c 2. IVIikrngrafovi spnjnih mostoya iza vrnuva pnlwtinc karl AhOJ (Cook._.

Sematski pTikaz htl. Otpornost lama nasuprot sirini zone za Mg .omsi(ih t'lnni._j"f ".! tli:j~'ig.~t. jcdna cijcla ravan alOma sklizne preko susjedne ravni.ifH! (1986). Sem"l.edonl ~rl.) iO 15 20 25 sirina zone.--- sm~lt 2. 2 (mm) cloclatna polu-ravan (.:'1'0 2 ad R. Da hi 0\/0 vidjeli razmatramo dozvoljeno istezanje za homogeno srnicanje dviju atomskih ravni u jed nom kristalu (slika 2.21. plasticnost se postize preko lokalizimnih defekata. Potbci za AhO} su od SW:.! Zr02..22. Skliz3v3nje n3 atomskom nivou Kao i lom. Otpornost loma nasuproi sirenju.Zr02 matcrijaie predsLHlj1ljuCi lineal"111 odllo::. I~C 0.. pretlsiavijajuCl spo.----~ KERAMIKE 2.~~+--y~\if~·-: \ -._/ ' / ---.23.C napoll po\'c6a. kDji PUk11Ltljl) bk .1.- I SIika 2.":".obnost procesi! tr~nsf1)rmatija da ojacaju otponw.23.:.i!. W (1lf1l) Stika 2.061- "If I Alumina I' 5 _J Slib 2..ilc !: -..mogcHog SHt. Pri niskim naponimJ atomi se odupiru kret. PLASTICNOST 2.~~..w polikrlsiall1i AhO} i Jjelimicno stl1bilLzinH. Pod djelovanjem primjcnjenog napona smlcanja..l£::::njg at"".!.rarJ:'l . atom! se uspenju na one u susjednim redovima sve dok u jcdnoj dozvoljcnoj tacki ne postignu jedan nestabilan palataj gdjc moze doci do jednog kretanja ka naprijecl iii nazad. Kako 2. 15 i 12 j j .anju i proJaze kroz plasticnu defonnaciju.-~.:adcy-a et aL (1987) 'tv' )(7)'/~) (-sr'-. 0 Q 0..'ii loma.j \ . '"l·~ 0.CL tiis!okadji ill}.f~~.lh..8.'4..d.00 I E . D121~ ~. a za . raYlll 10 'E " o o " o o sirenje pukotine.n...NOV! MATERIJALI ------------------------------.8.!. \~\I "J\ i }~ /\ J ~/ '-.

plasticnost pri klizenju u keramici kao sto je dijamallt. moze proizvesti. Kao posljcdica. Razlozi za otpornost prema klizcnju mogu se razumjeti uglavnom u terminima vezivanja i kompleksnosti u kerami6kim kristalnim strukturall1cL Atomsko vezivanje veCinc keramika je kovalcntno. 0 dislokaciji 5e maze razmatrati kaa 0 jednoj dodatnoj polu-ravni O1t. klizenjc dislokacije u kovalentnim materijalima je svojstveno (inherentno) tesko jer zaht~icva razbijanje i savijanje snazllo usmjcrenih veza. Veoma mala dodatna istezanja Sll potrcbna da se pokrene dodatna polu~ravan na Jijevo.m. Heks21o. Dolazi do Jaganog sklizavanja. Stoga. pokazuje kako se jedna lokalizacija .'. Ovo je uglavnom usljed cinjenice da je metalno vezivanje ne usmjerello tako da islu-ivljenja II atomskom rasporedu blizu jezgra jednc dislokacije koja se krece ne stvara vciike poraste u energiji istezanja kako se dislokacija pomjera od jcclnog polozaja ravnoteze u resetci do sljede6eg. . "·malSIc<' Hustrncije / 'Y. (0) 2. (b) e smm 2. Kao i u sc mijcnja II k.120J.b. a atomi S11 blizu nestabilnog polozaja modela homogenog sklizavanja. dolazi do trajne deformacije. Ako se napon odstrani. S<lmo pri tempermllri iznad 90{PC..2 KlizcIIje dislokacije II kcramici (~ 2. U ionskim materijalima.e d.26. jedan mali mikroskopski nap on se moze primjeniti na jedan uzorak kao cjehnu.il.'ntnlm i (b) i.l guc.i. vezc su sna2:no istegnute..ie uocena samo na krajnjoj tcmpcraturi naponu. poput nJVl1i od 4S·onu siici 2. Sklizavanje duz horizol1lalne ravDl jt'. SiC. Slika 2. \i.. Na slici 2.NOV! MATERIJALI KEI:ZAlvl1KE Aka se napon poveca iznad dozvoljenog napona atomi ce skliznuti preko onih u susjednim redovima.b. . . pokazuje strukturu o~-.'. 11.<HJ EHUi) j Klizenje dislokacije u keramici rnozc takodcr cla bude LeSke: kompleksnosti u strukturi kristn18.2.jedna dislokacija _.':' eye.'-ju ! Jmn'. Hi smjcsa ovih pomenutih.onalna JC(lmii'li poprili':':l1o \'is(ll~a.. aluminUul11 kationima koji zauzim(~ju dvije trecine okt'ledric.nsUnt n."" (po Ashh.e. Smitoji sc od ril'/rJ] uk . Ovo isto. Inilerent"" OIIPO!"w"st ]lrema klizeIljn Dominantni mehanizam plasticnosti u metalima je klizenje dislokacije jer JC inhcrcntnn otpornost kristalnc rcsctke prema kretanju dislokacije Peierls Nabarro-ova sila. aluminijski anioni ali relativni PO!oz.tiona. nije tacno za ve6inu keramika. Slika 2. . U jczgri disiokacije.a.\je je elektrostaticko pravljenje gresaka minimizirano.25.25. nllosi DeSIo pOjJut obiljezenih iOlla u registar. posta se jedan red "skotrlja" prcko drugog.25.S.:1 .terijal knd kojeg se Sl1l~\1xa da :<tr-ukHF'U kristala ima veoma vaznu ulogu jc (I-AI.~i::nc. atomi Sll nn SVOjiITI pravilnim mjestima u resetci i istezanja reda 60% su potrebna da se prouzrokuje sklizavanje. u (n) kcr'l.ill. IV1u. Sklizavanje je moguce samo U onim sistemima sklizavanitl Zit kc.1j rasJloreda kJko bi se formiralc tri Gl'vl1i korlsti U opisi\!(mju strukturc jc j lri ravni kationa.oma koja je umetnuta u strukturu.25. (sarir) II kom . a naponi smicanj8 neophodni za pokretanje clislokacije su poprilicno mali. veCina kcramikc puca prijc ncgo se plasticno defonnise.lu .8. ionsko.l ! sc od \1 drukturama koje su \'t':OlT!. formiranje elektrostatickih ncdost8taka proizvodi OtPOfl10St prcma klizenju.cJn()C~t:Ttne ionske struktnre na slic! 2.>C):. bar na sobnoj temperaturi. i kaa posljeclica.D. izazivaju6i plasticnu deformaciju preko pokretanja dislokacija u kojim3 se uslovi za smicanje veza zadovoljavaju loka1no. mala. t3ko cia je atmoski raspored bllzu jezgra dislokacijc u n3pol<1 sklizllutOj konfiguracjji u stvari raspored visoke energije. Na krajevimu atomskib ravni. Si 3N 4 .ol1:. daleko od jezgra dislokacije.'. Klizcnje dislokacije je tesko.24.~ih·' U datoj r~r<dli kationa. i. medutim.miona u heksagonalnom rasporcdu slozenih u sckvencu :~la£?ania l>B··i\-B.1.el<u! kJ.

. (n) Struktura glinice parale1m~ sa bazrwm ravni koja pokazuje dra sioja oksigcn.3. Klizenje dislokacije je tesko u vecini keramika. 'fipicll2. ~ b.a i sloj alumirdja. (b) [1120J 2. Medutim posto ravni kationa nisu tako gusto poredane leao ravni aniona.8. najrnanje ponavljanje jedinice u strukturi je u stvari mnogo ve6e i primjeeeni smjer sklizavanja je zarotiran za 30° ad [lOio]. U ovom dijelu. klizenje je takoder vazno. 11-sekundanltl faLi. @ aluminijski Sioj Stika 2.m i'a::w.26.26. 117 . Slika 2. ilI-terd.8. moglo bi se ocekivati da sklizavanja [lOio npr. l1spinjm~jc dislokacije i sklizavanje granice 2ma.j"". 1957). Na visokim temperaturama. 2. l'estimnje plizanjem I o • gornji sloj oksigena donji s!oj oksigena Plasticnost pri visokoj temperaturi se 'cesto pruucavfi lcorisler~jem testa puzanja. Priroda ave geometrije sklizavanja navela je Kronberg-a da se jedna dislokacija iviee u a-Ah03 stmkturi treba rastaviti u cetiri cetvrtine djelimicnih dislokacija.Hs!okadji jedne dislohadje u.4. (c) Kretanje aniona i kllHona u prrom. 113. ali plasticnost se moze desiti preko drugih termalno aktiviranih mehanizarna koji su prcspori cia bi imali kakve posljedice 11a sabnu temperaturu. te se ogranicena !colicina klizenja dislo!caeije desava skora kod svih keramika. poput alkali halidni soli. [1120J [1120) 1 sklizavanja koje pokazuje da se dvije vrste krecu u razlicitim smjerovima i stoga zahtijevaju koordinatno kretanjc (Kronberg. Pri nemarnom ispitivanju. To se odnosi na ionske materijale sa slrukturom hridne soli. kretanje aniona i kationa u toku prvog koralca parcijalnog 116 SIiiU! 1. U standardnoll1 testu.:.NUV 1 MATEKlJAl. Plasticnost pri visokoj temperatllri t 1 Do sada plasticnost jc razmatrana uglavnom u tenninima klizcnja dislokacije.l KERAMIKE sklizavanje se najlakse desava na gusto poredanoj ravni .26. rastczljivo opterecenje se primjcnjuje na uzorak i izduzenje jednog dijela duzine mjerila se mjeri 1<:ao funkcija vremena. mehanizmi pomocll kojih se stvara plasticnost pri velikoj temperaturi se razmatraju u tenninima puzanja visoke temperature. ali se ipak uocava. Oni ukljucuju difuziju. a pravac sklizavanja je pravac najrnanjeg sirenja jedinice u stnlkturi. visokim temperaturama rnnoga pomenuta ogranicenja slabe. sklizavanje u smjem najgusceg slaganja u ravni aniona (slika 2... izmcJu.aJ.26. krlvulja pl1:tlwja koja PV'''"''"J'' I-prim.c. 4 eetvrtinc parcijillnc dislokadje.u ovom slucaju baznoj ravni. kon~ku skHzanwjH Koraci sklizavanja parcijalnih dislokacija su prikazani na slici 2.:~rilH fazli. U nekoj keramici klizenje je maguee calc i na sobnoj temperatllri. glavnog mehanizma U onim keramikama koje odrazavaju plasticni tolc na niskim temperaturama i tcmperaturama ambijenta. (b) KonOici sklizavanja koji odgovaraju l. .26.

.oja je data n3 slicl 2.Ilra koji je dostigao temperaturu 1000°C (Wachtman i J\ lc1. f(dvul. veoma mala testiranja napona se izvodi zbog problema povezanih sa hvatanjem i obradom uzoraka na masini.H~j~L tr . jalno pLlzanje. Jednastrani test napona koji je gore apisan je standardni test puzanja u metalima. u keramici.:imdamo puzanje iIi puzanje nepromjenjivog stanja.c:anjc.27. iss i vrijeme do pUC. koja se zove osnOV110 iIi prolazno pu. Ubrzavanje kod omjera puzanja u pocetku krivulje je usljed brze multiplikacije dislokacije.:~Grka.e k. je dio krivuljc u kom je omjer jJuzanja efcktivno 1<:onstanta11. aii ne uvijek okarakterisana usporavajueim omjerom puzanja.1. Krivulja oblika slova S iii !!sigmoidno!! ponasanje je uocena u mnogll11 keramickim jednokristalima koji sadrie niske pocetne gnstoce dislokacija.ia p"y:. tercijarno puzanje se cesta povezuje sa . za. 2. Kriv3 sadrzi tri s-vojst\·'cne faze.26.ons18ntnog napona posto je popreeno presjeena povrsina uzorka srnanjena.i' dnostruki krrstn1 safirn kola odTaza\'£l p{lnasanje 5~gm()idajn0 119 .26. Osnovni podatak je krivulja istezanja pri puzanju leao funkcija \TemerIa. tcrcl.. .n:l 1\. vrljeme (8) S1ib.it: obicno. Sa slanovista mikrostruktllrc.ledna znacajn3 varijacija od obicnog ponasanja ilustrovanog na slici 2.lm.l\'tcijom oSlcc:enja kao sto je stvaranje jezgra i rast unutrasnjih udublje]~ja i Dva parame1ra koja ~~e najcesce koriste da bi se okarakterisalo ptiZ.x\vcll. (.27. koja se zove sd. j(~ ono u toku kojeg se omjer puzanja ubrzava prijc pucanja u.-:kll!Tll.11. j(-. gdje su predstavljeni podaci puzanja za kristal So.NOV I MATERIJALI KERAMlKE C='--_ IdeiJtni test je onaj 11 kojcm oplcrceenje neprestano varira taka da odrazava u:.mja je omjer puzanja nepromjcnjivog stanja. Treea faza. Slika 2. Prva. ]954). je sematski prikaz tipicne krivc puzanja.. Mea-utim. podataka a keramickom puzanju se dobiva preko testiranja sabijanja ili savijanja. Vecin ..

Vrijedno je primjetiti tri karakteristike. (a) Semalski prihaz st. eksponenta napona za puzanje. Uzorak je defonnisan do jednog. P. prilagodenust puzanja ncutl'.'aranja vblika ciHmlra u toku lisljcd trenja izmcdu uZDrlm i kliponl (b) Rezuitati analiza honacH{Jg elementa za nap on!.e .orka MgO E(0. SABIJANJE Problem kod testiranja sabijanja (slika 2.9. 2030 40 53(MAX) 10 10 smicanje radijalno prsienasto Trenje se nikad ne maze u potpunosti izbjeCi.MIKE 2. t. Na slici 2. Na primjer. Druga. 2. c. Ivietod analizc podataka kog je raz\!io Hcdlenberg et alL.3 uzorka Se He mijenja Ll toku deformacijc. Da bi ovo ilustrirali posmatrajrno napone koji su se razvili u toku sabijanja deformacije cilindricnih uzoraka MgO-a . Ova cesto dovodi do stvaranja pukotina koje su paralelne osi sabUanja.28.NOV! MATERIJALl KERA.. radijalni i prstellflsti naponi blizu centra llzorka . plasticna defonnacija mora biti nehomogena posto naponi istczanja znacajno variraju kroz uzorak.cijc vremcna .10.. uvcliko smanjeni naponl isLezuuja blizu krajeva uzorka rezultirajll stvaranjem "mrtv1h zona" lJ kojima se prakticno nc ostvaruje nikakva defofmacija. vidimo cla llzdLlzni naponi sLlvijar\ja () varir<\ju S8 uclaljenoscu ad neutralne ose na nacille koji ovisc od 11.blem na koji se nailazi pri tcstiranju savijanja je povczan sa tim koliko se znacajni paramctri puzanja mogu izvuci iz osnovnih rezultata testa. radijalnc i prstenastc napone u uzorku sa kruto stegnutim krajevima (UpL veoma visoko trenje) su date na slici 2. Konture napona na smicanje.. podaci testa savijanja se obicno sastoje od upisa premjestaja tacke optereccnja. Savijanje Pro.) uzrokovan je trenjem izmeau kompresionih klipova i llzorka koji treba da primi oblik dlindra.it poprilicno kompleksno i ne moze se aproksimirati kao sabijanje oko jedne osc. Y L . onako kako je to analizirao Birch eL aI.8a. a predstavljaju jedan od dominantnih model a nCllspjeha. maksimalnog usoyiw. nakon primjcne opterecenja. dok se deformisc. Eksponent napona je sarno jedaH od rnuterijalnih parametara koji se maze ustanoviti. stanje napona .Jna 0:.-b. Treea. a kad je trenje veliko. EO . kao funlz. Ideo se ne ueine napori u cilju reduciranja trenja u krajevil11a podaci za sabijanje mogu imati ogranicenu vrijednost.' lwji Sll!:it razviii u toku dcformadje prj sabijanjti oko jedne ose kod dlind.t)=J(tP" ] (t) . (1976). Pozivajuci 5e na test savijanja od 4 tacke koji je dai na siici 5 .'Ie razdvojiti u skiadu sa pd saoijauju ideal no frikcija stvarno (b) Slilm 2. Prva.!.i6wg 111. a brojevi do kontura predstavljaju velicine razlicitih komponenti nnpona u jcdinicama WIPa. (1971) Se bazira na dvije osnovne pretpostavke: ovisnost 0 napunu i vremcnu pri iSlczallju.28..kog napona nil sabijanjc od 96 MPa.29. stanje pritiska u uzorku maze odstupiti od jednostavnog sabijanja jedne ose.'Ill U stvari rastezljivi. .28. mo.

// I t 5.30.anje dlslol{acije Slika 2. .:c:: -.~ . 1z ovil! razloga. 1984. Cohrt ct. Chuang. svaki ad metoda ima svoja vlastita ogranicenja koja su povezana sa osnovnim pretpostavkam3 koje Cine moguco1l1 w:ku analizll. -~-=f=+-~J--. i svaki zahtijeva opsirnu analiZll. 'I I I I 1--. a1.30. 1978.. ilustruje difuzionc mehanizme u kojima se ist. iI / ia) I L ----->~---- "- \ I I ! 1 I 1 I I I 1 I ~ I I I '~! I I /! I ! [ I -l " I -----~ ~---.n:. Razvijenc su brojne alternativnc seme da bi se izvukli znacajni parametri puzanja iz testova savijanja u materijalima za koje je paznato da postoje razlike u puzemju napuna na sabijanja (Talty i Dirks. I 1 ! • T (h) Slik" 230.3.los ni jedan nije u simkoj upotrebi. 1986).0 --~"--L ---.1 Problem kod ove analize je da puzanje u kcramici cesta nije simetricno. (a) Gcomctrija testa savijanja od 4 tnckc (b) Varijadja kQrl Ilzduznih rtupona sa nda!jeuascn od uClltnllnc ose I .ezanje stvara preko difuzionog toka aloma kroz iIi okolo zrnaca nekog polikristalnog l11Jterijala.NOVI MATERIJALI KERAMIKE p tJl~~ . Mchanizmi puzanja N(~juobicajeniji mehanizmi puzanja i deformacije pri visokoj temperatm-i u keramici su sematski predstavljeni na slid 2.i2-1 TCt..(11) difuzionL (b) Jdizenje i 1lSI).~.29.2.~~:JY22f~-=jJ./ LL Db Slika 2./. . ". Jcdnnstavni mdlanh:mi pU:Z1wja . JV[chanizam kod koga difuziona staz8 ide Juoz zmca poznat jC kao . Tako je neki progres napravljen. ' _-.

-b.Herring.id Zirkon oksid Sil1cijum karbid Posta se zrnca izduzuju u rastezljivom smjem preko difuzionog taka atoma prema poprecno iscrtaniul povrSinama. da se istczanjc pri puzanju stvara sklizavanjem graniea zrnaca. zice Visokotcmpera!unla ZASTO KERAlVllKA? Otpornost na haballjc Tvrdoca MATERUAL Alurninijum oksid Silicijum nitrid Siiicijum karbid Bor karbie! t . Kako khz1I. koje se savladavaju uSPlnjunjem na razliCite noni skliznuca. Red heksagoualnih zruaca koji se dcformiSu prcko difll. U tom smislu. \ ~ ~J I ~ ~ } ~ . S. Ovo mozemo vidjeti razmatranjem jednostavnog reda hcksagonalnlh znlaca prikazanih na slici 2. Vazno je primjetiti da . moglo bi se reci da sklizavanje prihvata ll1ehanizam za difuziono puzanje.31. \J t \\~ > Temperatllrna postoj. U Koroziona postojanost OtponlOst nn habanjc Slika 2.3 za Coble). d.NOVI MATERlJALI KERAIVlIKE Nabarro .znog puzanja i skIizRv.JELOVI Ma!erijali za obradu: Alat za rezanje Brusno koiovoz Mlaznica za pjeskaranje Dijelovi motora: Toplotna izolacija u dijelu motora Sjediste ventila Turbinski rotor Gusna turbina Nosac katalizatora SvjeCice A-sonda Tehnologija: Dijeiovi za kemijske aparature Klizni prsten Dijclovi arrrwture Obloge masine za papir Vodica konca Izvlakac.31.1 :- ~ ~ sklizavanje /. svojstva Aluminijum oksid AluminijuIll titanad Silicijum karbid Silicijum nitrid Zirkon ok)jd J ovistlosti 0 veliCini zrna (d-' za Nabarro .anja granica zrnaca Alumillijurn oksid Silicijum oksid Grafit Titan diok<.Hen-jng-ovo puzanje. Model se zasniva na klizenjn i nspinjaju dislokacija iviee koje se nalaze 11 jednom izvoru./v __\ difuziono produzavanje . Puzanje se takoder moze stvoriti preko uspil~janja dislokacije i klizenjem.ie difuziono puzanje inherentno spoJeno sa proceSOl11 sklizavanja granice zrnu. Takocier je mognce gledati na proces iz druge perspektive tj.30. elekt. a ani se cesto eksperimentalno razlikuju pomocu razlike TEHNICKA KERAMIKA U PRAKSI m. tehnika: Gorionik Dizna za zavarivanje Izmjenjivac toplote Zastitna cijev Lonci Grejni dementi Tempcraturna postojanosl Koroziona postoj~most Sposobnost toplotllc provodijivosti Silicijllm nitrid Silidjum karbid Aluminijulll0ksid U gljeni materUali DOl" nitric! Moiibdcn d'isilieid 124 l2:j . disiokacije uailaze na prepreke kao sto 5U pricvfscene dislokacije. Mehanizam ovoga tipa predlozio je Weertman (1955) koji je prikazan na shci 2.-most Korozivna otpornost Sposobnost toplotnc Provodljivosti Niska specificna masa Spec. Kad dade do difuzije preko granice zmaca mehanizam se zove Coble-ovo puzanje. Koji od ova dva mehanizma dominira ovisi od relativnog omjera granice zrnaca i difuzije resetke. a sklizavanje je prihvaceno ad strane difuziic. susjedna zmca moraju sklizavati jedan preko drugog kao sto je prikazano strelicama na slioi.

a posebno u zadnje vrijeme kada se primjena ovih materijala naglo pavecava. Tek primjcnom jedinstvenog i multic1isciplinarnog pristupa m3terijalima mozemo shvatiti pun znacaJ i ogroman potencijal kompozitnih materijala u svim granama tehnickih nauka.NOVI MATERIJALI KOMPOZITNI MATERIJALI 3.). Vidimo da Sll se ovi materijali koristili prije mnogo godina kao primitivni kompozitni materijali. Danasnja prinljena ovih l11<ltcrijala. jer su se cak i u dalekoj proslosti koristi1i. Poznato dn ce se dva iii vise materijala ponasati razliCito i cesta rnnogo efikasnije nego svaki materijal posebno. nego SlO su to posjeclovali sastavni clementi kompozitnih materijala prije njihovog sjedinjavanja Carmirano staklo. U nerazdvojivu vezu. beton i s1. Stari Egipcani su pravili cigle za gradnju kuca koje su proizvodili na 11a6in da $U mijesali giinu i slamu od zitarica pa to stavljali u kalupe i oblikovali te susili i tako dobivali cigle koje Sll koristili. OV1 materijali su najstariji slozeni konstruktivni materijali. koji 5U sjedinjeni u makroskopskoj veliCini. sofer-sajba. te ovaj jednostavan koncept l1udi koristan nacin razmisljanja a razvoju i primjenama mater~iala. u cilju dobivanja boljih mehanickih i dlUgih karakteristika. 126 127 . KOMPOZITNI MATERIJALI Uvod Kompozitni materijah podrazumijevaju cvrstu vezu dva iIi vise sastavnih elemcn<1ta.ie na jednom dosta visem niv0Ll. bez razaranja.

Sastojci kompozitnih materijala U principu se kompoziti mogu napraviti kao komhinacija bil0 koja dva iii vise materijala bilo da su to metalni. eng. svi ovi mater~jali ipak pripadaju konccp'LU kompozita i bez obzira na opste prihvacen princip. Podjela kompozitnih materijala Molekularni nivo Na ovom nivoli razmatranja. Matrien (nwlrix. Tako se o~Takvim pristupom dolazi do obuhvatnije definicije kornpozitnih materijala. visefazna legura ugljenika i zeIjeza bio kornpozitni materijal. rneautim.rni 3. Od svih metalnih materijala sarno jedno[azne legure kao sto su mesing iii bronza bi bile rnonoliti po ovoj definiciji. Kompozitni rnaterijal je sistern rnaterijala koji se sasloji od mjesavine iIi kombinacije dva iIi vise sastojaka koji se razlikuju po obliku i liE sastavu muterijala. Cak i ovakvom razmatranju potrebno je razjasnje~je. cesticarna. Iaka Sll mogllce kornbinacije materijala prakticno neogral1icem\ sami oblici ad kojih se materijal sastoji su limitirajuci. molekularnih struktura iii faza. ali i sastuv sastojaka materijala.1. vlakllima. npr.1. mnogim ce se inzenjerima ona ciniti presiroka . mnogi materijali tradicionalno klasifikovani kaa monolitni ili hamogeni bi se smatrali kompozitnim materijalirna. Po ovoj definiciji. djeiici cestlce ni vo ~ p!occ ljuslcica \ Ovaj 11ivo razmatranja. a 0 kompozitima govori leao 0 sistemu materijala sastavljenog od razlicitih makrostruktnra. a da su oni pritom apsolutno nerastvorivi jedan u drugom. Mikro-struklurni nivo Na nivau kristala. Glavni sa.l~UV 1 MAlbKUALl KOl'vflJOZITNI rvlATERlJAIJ 3. Primjenom ove definicije.1. Ova definicija uzima -u Cibzir i oblik samog materijalu. koji ce ovdje biti usvojen se bavi velikim strukturnim formama odnosno komponentama.s'Like. matricnim struktural11a.leI' obuhvata materijale o kojima obicno ne Inislimo kao leompozitima. Makro~struktu. 1 pored toga. njih treba smatrati kompozitnim materijalima. Svi materijali kompozita se l110gu iZdvojiti jer ne postoje u ovom obliku. organski iIi neorganskl mmerljali. faza i jedinjenja za kompazitni materijal hi se srnatrao sarno onaj materijal koji je sastavljen ad dva iii vise razIiCitih kristala. beton impregnirani materijali. l28 kompozitnl .) je tijclo sastojka koji slu:'i:i da se materijal ida InU form ira njegovu vcli6inu i obim. Tako bi celik. koji sacinjavaju sami molekuli i !iii kristaIi cestica.stojci kornpozitnib matcrijaia Sll: vlakna ceslice ploce iii slojevi ljuskice popunjivaci i matrice. To su punjenc pla.

1 VFG - vlnknaslo rl1nh::()n~!n3 grupa P . Mazda je najtipicniji kompozitni materijal sastavljen ad strukturnog clementa okruzenog u matrieu. Druga mogucnost je promjenjivi model strukturnih e1emenata kojl se ne ponavljaju ni u unutrasI~joj formi ni u materijalu.2. c D lmlup J Slika 3. Medufaza i illtrefejs Zbog toga sto su razliciti stmkl1111li elementi u kompozitu.NOV] MATERIJALJ KOMPOZITNI MATERlJAL[ Uvodenjcm odredenih faza U osnovni materijal (matricu) nekom od efikasnih metoda. stepcnasti kompoziti (graded.3. i nekc vrste matricno-vlaknastih kompozita. s tim cIa tu fazu dodajemo finom disperzijom. ljuskice i popunjivaci su strukturni elementi koji odreduju uI1utrasnju struktunl kompozita.3} A B kombinovani uvijek postoji dodirni rcgion. eng.3. gradient. composites. kcmijske j tcrmicke oEobinc. Stepnwsti Iwmpo. eng.2. IvIaterijali ovog tip a se nazivaju. 3.0 Proizvoijan r. Matricno-ccsticni.). . U OYU katcgoriju spadaju lisnati malerijali koji se sastavljeni ad nekoJiko razlicitih slojeva.2.) (Shim 3.matriclla funkcj. iilavost.) mogu bit! proizvedeni sa promjcnjivom raspodjelom vlak-ana (sItka 3.). ali mJ10gi kompoziti ncmaju matfieu j sastavljcni su ad jednog ili vise sastavnih dijelovn koje Cine elva iii vise raz}icitih materijala. Prilw7 me(iuf::u:e tl lwmpGf':itu 3.-. predstavlja homogeni tip kompozitnog materijala. Ova vlakna. Uglavnom. RaspodjeJa strukturnih elemenata u 1("'ln]l'ozit!l Strukturni elementi koji s3cinjavaju kompozitni ~Tl. lZllllJesalll iIi materijalu.)terijal mogu se raspodijcliti po kompozitu na dva nacina. elastienost i dr.).).. ali i 58 uniformnom rasporcdenoscll po 1:.1. -/'""".L1. sa relativno uniformnim lJkrstanjimCl u materijalu j strukturi. II kojima struktumi clement je ravnomjerno rasporeden po kall1pu. stmkturni eiementi (vlakna i ljllskice) 111og11 biti raspnredeni iii H Ol~ientisanom ill proizvoijnom rasporedu (slika 3A.\ic nebmjello mnogo moguCih sc mugu posjedovati veoma razlicitc: mei1anickc) fizicJzc.iajcesci oblik pojavljivanja struktumih clemcnata jc pravilan i ponovljivi model.povczlljufi rClijrncrni hmac MFG .dti Koc1 objc vrsle kod homogenih i kod st. U drugim slucajcvima dodirni region je jasno dodana faza nazvana medufaza (intcrphase.pozitJ. cestice.'.lDil!na grupa Slib 3. dolazi do poboljsavanja jednog nivoa mchanickih osobina (6vrstoca. 05i111 mehani6kih dolazi i do povecanja fizickih osobina. eng. .epenastih kOJTI. ploce..lspored rasporcd Obdje \T::. t. ali ne i uvijek ani se mogu smatrati "dodavaocima" kompozitnog materijala.1. To mozc biti intrefejs (povrsina koja fODnira zajednicku gnmicu elemcnata)."](~jraz!iciiijeg iii lri dimcnzijc d. Kompoziti obavijeni nitima (filamcn1--njound.ta mdlricnih sistema kompozira l.

Fak!ori poboljs"nja perfol'mansi Iwmpozita: c) tro-dimenzionalno ojacanje 1. to ne znaci da SL1 DDljil. Sadasnji trend razvoja ovih vrsta kompozita se odvija u smjeru mijesanja sa keramickirn. najvaznija su ispitivanja termo-mehanickih karakteristika kompozitnih materijala. keramika i metal) se sada ojacavaju sa vlalmima. a) jedno. lako BU kontinuaLuiJ vlakna mnogo odrcdcnij e orjentisana nego kratka vlakna. istovremeno kombinujuci kalupe koji su jaCi. Duzirm Orijentacija vlakana u kalupu moze biti ill sa kontinullniEi iii sa kratkim vlakllima. Za tehnicku primjenu.1. Tako imamo kornbinaciju od azbestno-metalno-vlaknnstog kompozita za pravljenje prenosnih kaiseva koji se koriste za prenos tcskih vrelih materija. Vlakna se biraju tako da je jedno vlakno izabrano zbog njegovih mehanicki osobina. Orijentadia Od svih faktora koji uticu na poboljsanje tehnickih performanSl U vlalrnastim kompozitnima je najvaznije upravo orijentacija. Prakticno svi sinteticki materijali (plastika. Ovakva ispitivanja se vee dugi niz godina sistematski obavljaju sirom svijeta. a drugo zbog sasvirn drugog razloga. Kuntinualn<1 vlakna mogu 132 . ali konacnu rijec 0 stvarnim osobinama kompozitnih materijala. koje mora bili sprovedeno za svaku kombinaciju sastavnih elemenata po pitanju najvaznijih njegovih osobina. guma.2. svakako. cvrsci i otporniji na visoke temperature. ipak ce dati detaljno ispitivanje. metalnim 1 supljim vlaknima. Vlaknasto-matricni lwmpoziti Od svih kompozitnih materijala ovaj vlaknasti tip je probudio najvise interesovanja medu inzenjerima koji se bave primjenama kompozita u raznim granama nauke. toplotne otpornosti.1.dimenzijonalno ojacanje 3.1. Postoje trj tipa orijentacije vlnleana: 2.2.KOMPOZrINI MATERlJALI Komponovani kompozitni materijali ee u izvjesnoj mjeri naslijediti osobine sastavnih elemenata. b) planamo (dvo-dirnenzionalno) ojatanje 3. npr. Orijentacija vlalcana (polozaj svakog individualIlog vlalma) odreduje mehanicku snagu kompozita 1 smjer u kome ce ta snaga biti najve6a.

Medutim. hcksagonalna..oke lcil11ologije. N" S02. To su policsterske smole.1. on cini idealno poboljsnnje za vatrostalne keramicke materijale.1. pravougaona. integrisuci ih u keramicku matricu oni su zasticeni. vjerovatno zbog c. viakna U organslcoj matrici "-llloguca su kombinovanja 2.NOVI MATERIJALI KOMPOZITNI MATERlJALI prenijcti primljeno opterecenje iIi pritisak od tacke djelovanja samog opterecenja cijelorn duzinom kontinualnom staZOl11 napora.a U organsl(oj lllatrici .c. koji se pripremi prelazeci preko topljenog aluminijima) se sprovodi u komoru fluidizovanog sloja zajedno sa SO.) koji imaju uniforml1u rastcglji\'u snagu cak do 10. nasumicnih rnctalnih vlakallf! u cpoksi smale 135 4. VeiiCina precnika poprccnoga prcsjeka vlakana veama variw.2. oVllkvog kcnnpozita oJ<lcana sa staklenim vlaknima.] vnell] j malo :-:knpljell1je tokorn vulkanizirauja (oko YX)). dok neka stdcbsta \'!akna lmaju prccnikc ad 0. Podjeia Yiakna~stih I<c'mpc. Ovo se po:. a da su pri tome pravilno Ol~jentis.rviJ da ~.c kori_c.:mi. Visoka temperatuma otpomos! vlakana grafita je iwzetak od pravila za orgauska vlalma. sviieilih boia. postoje i odredeni limitirajuCi faktori kao sto su ponasanje materijala pri visokim temperaturama. Tal\O (:elicni cipovi koji ojacavaju beton se mogu smatrati keto primjer debclih vlakana. Komercijalno najrasprostranjeniji je E-glass (tabela 3. npL. Organska vlakna u neorganskoj matrid . kalup i [aza \'ezivanja. U sirovom to su matcrijali koji Sll teski. Neka nova plasticna vlakna mogu da izdrze temperatul1l od oko 371°C.3 GPa.1). OJ(]canja od mctalnih \d~ll--. Pored ova tri glavna faktora. dalji razvoj debljih vlakanaje ogranicen. srebreni kalup sa aluminijskim dlacicama pri temperaturi ad 760°C ima rastegljivu snagu od 3!O MPa sto je znatno veee nego za Cisto srebro.zil L vialrn. postoje i drugi parflmctri koji utiCli na l\:vaJitetu vlaknasiih kc. sto je manji prccnik vlakna to je veca snaga materijala. pa se stoga koriste ta11]O gdje su pot1'ebnc male mase materijala. Ncorganska vlakna n neorganskoj matrici .vctlna organskih mntcrijala kao sto su gume i pJastikc im(~ju maIn specificJ1l1 mas1.injenice cia sc sa smanjenjem precnika eliminisu povrsinskc pukotinc na vlaknu.!.tc snmo u ihlcijarna vi~. ])8 stvara sistem koji po svojim termo-mehanickim osobinama daleko nadmasuje kompozite materijale ojacane sa staklenim vlaknima.]oy!j. Jedan metod proizvodnje dlaCica se bazira n3 kontroliranoj hidrolizi aluminijum-klorida preIeo aluminijskog jezgra u fluidizovanom sloju. Kompozitni mnterijali napravljeni od kracih vlak_ana. Cine mchanicku cvrstocu milJ"!:Tijala ali ponckacl PGboljsav(~jLl i provodljivost topiote i dd-.r~npozj1<L To su II prvom redu sastojci. mcciutim. Dlacicc imaju izvanrednu rastegljivost. nedostiinih sa organskim matcrijalom.01 mm.'. posebno kada nastaju najczgru aLoma aluminijuma. poligonaine. Keramickc dlaCice Sli veoma interesantne za istrazivanja S obzirom da se one plasticno ne defon11isu i da imaju veliki modul elastiCnosti. .. U ovoj gmpi postoje .Lagana grafitna vlakna se takoder korrste da poprave otpornost keramike na tenni6ki sok. ali i drugi faktcri. kTatkih.koro SV{! vlakna koja sc danas koriste imaju kruini poprecni presjek bilo da su kontualna iIi kratka. ali njihova visoka cijcna u.:-1nn u kompozitima sa pJasticnim masama.:ebno odnosi na "d1akaste" (whiskers. Oni imaju oc1licnu otpomo~t 11. Kako je grafit jedan ad najbolji visoko-temperaturskih materijala. a koji ll10gu bili kruli i si. 1110gb hi imati znacajno \fCell snagu nego ani napravljeni ad kontinualnih vla]zana. Pored njih vaine ~-. ali kako vecina neorganskjh materijala za kalupe zahtijevaju temperature cla!eko iznad ovih.:tricitcta.2. I ako grafIcka vlakna nonnnlno oksidisu na vazduhu pri temperaturi iznad 427°C. i duplo vise nego sa disperzijom ocvrsceno 'rebra 538°C. providnl. Rezultat je formiranje ve1ikog broja tip ova dlaCica koje sadde znacajne krhotine.los i smolasti kalupi. Aluminijum-klorid. za razliJ{u od njcga prozorska stakla imajll j 5(Y% manju moe rastegljivosti.u i cpoksi smolc (epoxy resins).jedan od glavnih razloga za kombinovanjc neorganskih vlakana u neorganskim matricama je postizanje visokih temperatura.tcnasta i vlakna ostalih nepra-vilnih poprecnih presjeka obccavaju poboljsanje mehanickih osobina. LJopsteno gClvorcc. . pn. koefic~ienta tcrrnickog sirenja samog metalnog 3. koje se najvisc koriste. i razlika izmedu vlakna i plasticnog kalupa. eng. .iviiljivi. Materijal koji najvise obecava u ovoj grupi je metal ojacan sa aluminijumskim lldlaCicama u • ~. 3.

Razlika izn1t~uu I vblmastog i ljuskastog lwm. N a primjcr.3. Ljuskice mogu biti gusto pakovane da bi obezbijedile velika ojacavanje materijala za dati poprecni presjek.L RazlHta iZIueou ljuskica i vlnkam. 3.. Ijuskice su relativno jeftine za proizvodnju i so. Nije lako kontrolirati pravac ljuskica u kompozitu ili praviti ljuskice po zelji. Iako Se osobine koje su priblizne izotropnirn mOf.1.Op]OtlL I sm::a 3. a takoder u velikoj mjeri redul(l~ju mogucnost mehanickog ostccenja prodiranjem. Sposobnost ljuskica da ojacaju smolaste materijale je prvi put dokazana sezdesetih godina ovog vijeka. jer SelmD ogranicen braj materijala je na raspolaganju. l. ljuska~. U porcacnju sa vlaknima.5.'. ljuske.kice nude nekoliko prcdnosti llJ.ti kompoziti mogu ol11oguciti unifonnc rnehanicke osubinc II ravni Ijuske. Ove rayne forme mogu biti integrir~l1e mnogo blize nego ostali obliei. Vecina IjwJ\.~c korlstili sa organskirn ili neorganskim vezivima iii matrican1D. 1 aka je rciativ.3.ki f11mo'll iii Ijuskice stak1<:l nude znacajnu tcorijsku prednost nad konvcncionainim stakleninl vlaimima.ica se mo. Drugi vazni materijah za Ijuske su liskun j staklo. i postavljcne paralelno u ravni.':a snagajer se Ijuskice mogu pakovati sa vecom gustinom d) Ivlanja propustljivost vlage.3. Ljuskasti kompoziti Postoje mnoge primjene kompozita koje zahtijevaju dvodimenzionalne elemente. tako i speklliativne.po:t. Sam ~juskasti kompozit se sastoji od Ijuskica koje se drze zajedno HZ pomoe interiaze iii sjec1injenc u kalupu. 1. magnec dobiti dabar clektricni izolator iii dobru otpomosi na toplotu. njihova prcklapanje II tom pravcu predstavlja efikasnu barijeru za proc1iranje fluida u blup. tecnosti i pare Llslijed lavirintnc strukturc e) Veca provodnicka snaga i otpornost na t.npozit. odn.a I I Broj marerijaia koji 5e koristi za !juskaste JC ogranic:en. 3. lVl2[[:rIJ3n !juskastlh k. one prirodna formirajll serije barijera za prolaz tecnosti i pare.rna.lia Dole je sa Ijuskicmna od neprovodnih materijala. Ljuskasti kompoziti mogu biti spakovani tHl'lOgO gusce i sa manjc praznina nego vlaknasti.2. mehani6ku i proizvodnu kompatibilnost sa Ijuskic3. njima se moze raspolagati u veeim kolicinama..a tako dHHHHHJO.NOVI MATERlJALI KOMl'OZITNl MATERIJALI 3.l1l dobiti U kompozitima sa kontinualnim vlaknima. Slijcpljene u kalupu. dok su ljuskice paralelne. kao Sto su sw·!do iii liskun. Ljuskasti kornpoziti su vjcrojatno najrnanje poznati kompozitni materijali. Neke oel osobinu su: a) Visokj modul savijanja (jer su ljuskice slobodne da se savijaju sarno u jcdnoj rnvni).). Dok ani nude malo strllkturalne snage upravno na [avan. Primjer ovih VIsta maicrijab moze se nae! kad auto baja. kako rcaIne.1. 3. Iz prvih istrazivanja se vicii cIa mali tan.d vlaknima.1 . ljuskice omogueuju dekorativne efekte bojenja kola sa razli6itim stepenima providnosti.'ct 136 .l U slrukturnirn primjcnama lju. za to su neophodne specijalllc telmike proizvodnje kao s10 sn navijanje nili. b) ·Mehanicke osohinc u ravni Ijuskicc c) Vet.tlo lako ukljuciti u sustav kompozita dobivanje pamlcinc je znatno teze (sl. Staldasti lj"skasli lcC""'DO:dti Plastika ojacana sa staklastim ljuskama pot tee iz cctrdesetib godina ovog vijcka. VeCina metalnih ljuskica su pravljena ad aluminija i srehra. sve dok maicrija] im~l kemijsku.5. ljuskice o111ob:tUcnju da takav kompozitni rnaterijaI ima jednake osobine u svim ravnima.

elika. poboljsale otpornost na koroziju.1. iii da ostvarile specijalne vizualne ili dekorativne cfekte.NOVI MA'fERUALI KOMPOZITNI MATERlJALI 2.Ijuslmsti kompoziti Sama ideja da se metali koriste u Ijuskastoj forrni je veoma privlacna zbog specijalnih osobina kojima metali mogu doprinijeti samom kompozitu. Ovi kermcti siroko primjenjivani za materijaie koji sijeku velikom hrzinom. savitljive hek~agonalnc sa gustinom od (2. Npr.4. Tako se primjene ogledaju u iglama Zfl kontrolu protok<'! ( npr. lVletalne ~juske su u pocetku bile uglavnom ad aluminijuma j. all ima krutost veell od celika.). Na6i dobra ljuske za ojacavanje kompozila je bio problem. Taka ce kombinacija keramickih cestica u metalnoj matrici rezuhirati u vidu kompozita koji ima bo~ju rastegljivost nego sama keramika ujedno sa dobrom otpomosGu na visoke temperature (sl. hrom-aluminijumske zbog otpornosti na kvasivost i termicku provodnost). dobru oksidacionu otpornost do 900QC~ i dobru tcrmicku otpornost do 1380 °C. tHer-meta cestica kojaje otporlla 11il ValrLl Postoji vise tiPOV3 kermeta: L Kermet sa hazom oIzsida Kocl ovih kermeta je moguce da oba elemcnta i keramika i uletal mogu biti cestice i matrice.9 g/cm3) sto predstavlja jednu trcc:inu gustine c. SUka 3. ali joj nedostaje savitljivosti.i. oni su mnogo korisniji tamo gdje je potrebnija komhinacija diclektickih osobina i dabre toplotne otpOTI1Osti. Npr. 1 111'011'. keramika ne mijcnja svoje osobinc na visokim temperaturama. ali i veoma primijenjivi u termotehnki. k:arbid i titanijum karbid. Novi ljuskasti materijal.. Postoje t"ri glavne fumilije Jeermet. aluminijum-di-borid (AlB 2 ). 139 13S . 3. mctalnc ljuske mogu hili koristene u matrici.6.} sa hazom karbida: volframov karbicl.6. Prik<l7. srebra. Iako manje raznovrsni nego staklasta vlakna 11 primjenama kod strukturnih i panlO ncpropustljivih materijula. Najveci zastoj u razvoju sireg spcktra metal nih Ijuskica je nastao zbog poteskoca prilikOI11 prolzvodnje. Liskuuski ljuskasti kompoziti Ovi kompoziti su najpoznat~ji i l1<\jrasprostranjeniji kompozit... Ljuske precnika od 10 mm 5U proizvedellc za odnos sirina-debljina U odnosu 500: 1. Kao prirodni taka j vjcStacki ijuskasti materijali se nalazc u izuzetno velikoll1 broju oblika i veliCina. 3. mehani6ki pecati (niski koeficijent lrcnja plus OtP01110St 11a abraziju). pojacaie termicku i elektricnu pravodnost kompozitu. i gasno-turbinski drzaCi pramenova (oipornost na eroziju oeI plnmcna). Metaluo . AIB2 ijuske napravljene od aluminijumskog rastvora su tanki. 3. Kcrmcti Kermeti predstavljaju mjesavinu keramike i metala koja omogueava da se kombinuju osobine i koristi prednosti prisutnih karakteristika oba elementa. je llspjesno proizveden.

Tipicni materijali koj i Se koriste za ovo su metnlni prall.]i se sastoji od metalne sestougaone strukture punjene sa kcramikom moze bili od '/clike korisli u tenno tehnicke primjene. Takav problem moze da se izbjegne koristenjem materijala u manjirn sekcijarna. imaju odlicnu otpornost na koroziju.eri~tike kao sto je htadenje kroz pore. Hrom karbidi. uzanirn supljinama. c) rnetali-nenH:talnc stnddure. iii legura koje Sll samo-podmazive spadaju U OVll kategoriju.. gdje je moguce odriavati njihovu strukturu. me(tutilll. Tipovi skeleta Plmjene sestou. Koriste se u gasno-tubinskim ispustima. gc~ie materijal pokazuje bolje karakteristike u nulim sekcijama ncgo u ve60j mast. a funkcija popunjivaca je da zapuni pore iii da obezbjedi prihvatljh. a) rnetal·.NOV! MATERlJAL! KOMPOZ!TNI MATERlJALI a) Volfram karbid. a) iako su mctalom punjene metalne matrice koristc. ukljllcivanjem popunjivaca u sestougaol1u ill celijsku strukturu. odreden prazninam(1 U mntrici. velika masa keramickog materijala tezi da ima slabu otpornost na napor proLlzrokovan velikim temperaturnim razlikama izmedu povrsina. Talzo dijelovi metalnog praha i otpadaka koji su nepromocivl.ompoziti stvaraju dobar pri.c da isprave naslijed:ene mane poroznih kao u gdjc ima m:.::tHlnog praha.e goriva pri visokim temperaturama..5. b) c) 3. Primjena ovog kClmita Sli U kuglicnim lezajevima i djelovima vcntila. Ove rnatrice tokom procesa upotrebe izgore. koristi se leaD materijal za sjecenje.Liatih punjenib kompozita ceiijska struktura matrice je veoma fina. Pmljenl kompoziti Najprostija forma punjenih kompozita se sas[Oji od kontinualulh trodimenzianalnih strukturalllih Inatrica infiltriranih iIi impregniranih malerijalom za popunjavanje. imaju dobra oksidacionu i dobI'll otpornost na termleki sDk. sfHHlcri i pore Danas se vecina punjenih kompozita sasluji od matricc fonnirane u slucajnoj mrezi otvora i pora. se prave sa cvrstom strukturom koja se sastoji ad dva isprepletena skeleta razlicitih osobina. Kad dmgih. ispust. naroCito na visokim tcmperaturamu. kompozitni materijal ko. tvrdocu i otpomost na abraziju. tj. posebno onill koji i'maju velike ceiije. i naj llizu tacku topljenja od 5vih stabilnih karbida. Drug.keramika. karbidi. principijelna prcdnust ovi11 lwmpozita koji se pune sa nemetalnom stmkturorn jc znacajno poboljsalljc mehaniCkih osobina. se koriste za visoko-temperaturne primjene. Titan karbidi. pafit] i Fiene. Kako su temperature reaktora velike mozemo ocekivati vise prirnjena kermeta U ovoj industriji. glavna svrha ma1rice je da ogranlci popunjivac u i40 .5. Zu razliku ocl rnatrica kod punjcnlh sestougaollih struktura. i rotare pumpi. 1v1etalom pLll1jeni metalni k.1.n. funkcionalI1e sc mogll postil::i namjernim pravljenjem poroznc mctalne strukture koja se moze puniti sa dwgim metalom da bi obezbjedila specijalne k:'lrakt. Sarna matrica moze izgledati kaa: sestaugaona struktura (nalik 11a pcclinje sace) grupa celija slucajna II sunderasta 11 mreza otvorenih para. PopUl~jivac ima tro-dimenzionalni oblik. Ima veliku snagu kompresije.1" vecini pOz.1. su veliki anti-oksidallti. kaa i visoki modlll elasticnosti. otvorenc matricc II sunderu iii pori kompozita se formiraju prirodno tokom proccsa.. relativno visoku termicku ekspanziju. odredenim i limitiranim zapreminama da bi se laIde kontrolirala akumulacija napana i deformacije. maln h'llstinu. 3. Slicno. Npr.tup prohlcmima 14j l.:meialnirn matricama. koje Sli projektovane za specific:an obiik. keramika. Neki od novijih punjenih kompozito.'iju iii samo-obnovljiviju povrsinu.1. Najznacajn~ji 3. kao sto SLl pupil' iIi vosak. b) nemetalnc punjeni kompoziti za visoko·· tcmperaturne primjene rnogu biLi naprayljcnl i sa nl.gaone strukture i ceHje Postoje mnoge primjelle. tanak plasticni ablator (zastitna spoljna povrslna) vel ike povrsine imaju malu mehanicku snagu na visokim temperaturama. Silikonskc gume se dobivaju sa ogranicavanjem materijaia u samim ceiijamu. Koriste se za ventilske dijelove. turbinskim lopaticama i kod zastitnih epruveta za termo-parove. kenneli su ani koji se primjenjuju prilikom proizvodnje l1uklemnc energije. gdje se koriste za tankove za gorivo i kontrolne stapovc. ostavljajuci pritom keramicke dijelove odvojcn~.

poboljsanje osobina dobivenih iz kombinacije vlakana. tj.Ie najstariji ad svih kompozita. Ako sc visoko-temperaturni metal n. moze biti koristeno u kombinaciji sa dmgim materijalima prilikom konstnliranja slojeva u lisnatom kompozitu. K.sto 3. C) 3. Mnogi standardni tipovi su razvijeni da bi pokazali pozeljnu kombinaciju masenih i povrsinskih osobina. a cl'a prilom n~ctal cini otpon1ijim na pril1sak. Usnati kompoziti Lisnati tip kompozita .1. tennickih i drugih osobina. Llsnati kompoziti imaju posebnu privlacnost zato sto.NOV] MATERLJALI KOMPOZITNI MATERIJALI koristenja mctaln nn visokim tempcraturama.masa. npr.1.1. Punjenjcm poroznog metala olastiko111 i'li dnwim matcrijalima o6igleclno doprinosi poboijsanoj otporno~ti na koroziju.nemetalne stfuh..6. . bila bi mognee c1a sc impregnira sa metalom koji ima nizu tacku topljenja. i pove6anjc odnosa snaga. koje nije moguce dobiti ni leod jcdnog ad ova dva metala odvojeno. austenitnih cciika. Kod njih je slrukturnih perf011.~pravj da bucle porozan. lako ih je konstruirati) proizvesti. kompoziti koji sc koristc kao "tolotni stiC' za termicku zastitu svemirskih vozila ko. Place i se". a omogucava hlaclenjc. '-' Sen~!vici.Ivi"i Laminami kompoziti se mogu podjcliLi na plocastc i sendvicaste kompozite. a pjene Sll proizvcdenc sa oko 90%) poroznoscll. Ovi materijali predstavljaju smole il11prcgnirane u keramicku pjenu. Uz visoku tcmpcralurnu provoc1nost. Ovi se kompozili sasLOjc od celicnc ll'. sc sastoji od debele srzi izmcdu manjc gustine (k30 sto su sestongaonc strukture ili tankih slojeva relativno vece gustine). nesavitljivost. d) Nemctalne strukture infiltracijom porol-nog slzcleta kermela U istopljcnl rnetal llekoliko kompozita je proizvcdcno. specijalnc telmi6ke karakteristike se cesto lTlogu pripisati poroznoj metalnoj strukturi. kao cesto jesu. N{:mc. Mazda je najveci domet lisnatog principa pojava "sen dvic!1 materijala. da bi sc obezbjedilc nove karaktcristike. dodata bronza (89Cu-llSn) irnprcgnirana sa mjesavinom tetrafluoretilcna i olOV::1.2. Nekoliko raziicilih l11erala moze biti ukljuceno u j.11rll1si. kao sto su npr. cestica iIi ijuskica u matrici. ali veeim dijclom osobine ovih kompozitnih materijala imaju tendcnciju da budu anizotropni. IvIatcrijali za hladenje koji se koristc u npr. da variraju od jedne strane lcompozita do druge. Plocasti (lisnnti) se definisu lmo kornpozitni materijali koji se sastoje od dva iIi vise preklopljenih slojeva koji Sll vezani zajedno.iaJnc strukture . sasvim je moguee da njegovi sastojci mogu i sami biti kompoziti. ispustima raketnih matora imaju tijelo od vol1'1'al11<1 sa 80% osnovnc gustine koja je impregni1'ana sa bakrom ili srcbrol1l j ima dobru otpornost na sobnoj temperaturi. zastita od korozijc i oksidacUe na visokim temperaturama. ture. obliku ilili orijentaciji.nih. Stags.Jcm iIi zagrijavanjem).::ompoziL TabJ nekc oel mogucc kod toplotno lcgiranih il. bakar iii srcbro irnaju prisutnu elasticnost koja pomazc zaustavljanje daljeg prenosenja pukotina uslijed ten11ickog soka. olaksavanje proizvodnje. i kontrolirati nego sto je slucaj kod drugih tipova kompozita. koji moze hiti proizvedcll i toplotno irctiran (zbog cclika) i mozc imati dobru otpornost na habanjc (zbog knrbida). 142 . Velik broj mogucih kombinacija cine te§kocu prilikom generalizacije lisnatih kompozita. 3. te njenim impregniranjem sa nemelalnim fluidnim rnazivo111 iii sa t1uidnom s111010111 koja vremenom ocvrscava II cvrstu masu.6.:ltricc koja II scbi sadrzi litall-karbid. i da pritom svaki sloj moze da ima svoju odvojenu i specificnu funkciju.1a v'isc pULa ulaze i iziazc iz Zemaljske atmosfcre. kada su napravljeni ad filmova ill limo va.nemefalnc sarna ideja punjenja nemctalnog matcrijala sa llcmetalnim materijalomje veoma interesantn3. Tnko sc jedan oel najuspjesnijih kompozita sastoji od cclicne osnove na koju je sinterovanjem (proces vezivanja metulnih ccstica presovan. standarzovati. On se razliklljc ad osta1ih tipova zbog samih razmjestaja.1. smanJenJe debljine.6.ako je dimenziono veceg reda. Velicin<l pora i gustina mogu da variraju u raznim granicama. b) I\letal .. Daljc hladenje o111ogucava sloj pare na povrsini. Slojevi koj1 saCinjavaju kompozite se mogu razlikovati 11 materijaiu. smanjcnje cUcne. da odgovore na zah~jeve 0 ognmiccnjima veiicine. Sastav i osobinc Lisnati iii slojni kompoziti se sastoje od dva iIi vise razliCitih slojeva spojenih zajedno . ili sa druge strane. Ovi kompozitni materijali su projektovani da obezbjede neke druge karnkteristikc osim sto jc pretpost3vljeni odnos snnga-masa. modifikacija elektrie. poboljsanje izgleda. Zr02 pjena se pokazala bolje nego alumil1ijuJllska. leao i dohru otpornost na tcnnicki sole Hla(lenjc sc desava zaio sto 5e bakar iii s1'eb1'o koji su ukljuceni (imprcgninmi) Ll osnovi metaL koji apsorbuju topJotu i isparavaju kada volfbm clostigne svoju tacku kljucanja. rcl<llivno jn je lako proizvoditi. kao posebna vrsta plocastih knmpozita.

i na one kod kojib jc taj sloj znatno ve(~i pa taku zajedno spojeni cine c"v1"sti sloj. Neorganski . bakrom oblozcni volfram. los jedna '/r31:<'. Metal . parnuka ili trske. 144 .03. abraziji i termickom soku na temperaturama do 760°C. 5. Strukturalni stakleno-staklcni plocasti materijal upotrijebljcn u praksi za opticlca sociva. jer jedan iIi vise slojeva mogn i sami biti kompozi1i. olova i kalaj 3. jer svaka kemijski aklivna okolina zahtjeva mnogu deblji sloj metala.13. Na osnovu ovog razlikujemo dvije glavne klase: a) Neoblozeni metali. Jedna oel vaznih osobina koja se postize kod ovih materijala je dobra otpornost un koroziju. Ipak. Kod njih vinil-metal laminati predstavlj~~ju 90-95% sV1h ptasticno-metalnih materijala koji se sada koriste. Organski . Aka podijelimo sve materijale na rnelale i nemetalc.m na visokim temperaturama i pritiscima formirajll gustll i cvrstu maSll sa dab rum LIwhanlckill'i osobinama.ie akrilik).ski plasticni laminati koji su sacinjeni od smolom impregniranog papini. Meta! . grupa materijala nije mnogo zastupljena. a sve nemctale l1a organske i neorganske postoji tacna scst mogucih kombinacija u kojima je llloguca proizvodnja ovog tipa kompozita.. lice ovih kompozitnih materijalaje sastavljen od cvrstih i kQvanih matcrijala. 0.6. bakra.neorganski Teorijski postoji onaliko razlicitih tipova laminata koliko postoji kombinacija dva iii vise materijala. Organski . kao i drugi keramikom oblozcni metali.. kod ovih materijala lice se formira talco sto se podize drugi sastojak na supstratu da bi formirao t::mal\: i kOlltinualan film.NOVI MATERlJALI KOMPOZITNI MATERIJALl 3. Najocigledniji organsko-organski 111atcrijaii su lijcpljcno piocasto drvG.i vcom. visoko temperatur. naraV11o. pa tako ave kombinacije mogu postati raznovrsnije i slozenije. 4. Veliki broj· kombinacija ovih materijala pustoji i to su: aluminijull10m obiozeni uranijum. pri tome se naravno misli na otpornost na korozij Ll u atmosferskim uslovirna. ovih . plocasti slojevi providne plastike (kao sto . Najpoznatiji od Dve grupe materijala je porculanski emajlirani celik iii bakar.organski 1. Metal . uprosccna podjela. Ovaj materijal ima 50% (zapreminskih) od svakog od ovih materijala i to u vidu sloja iii folije debljine 0.neorganski U ovu grupu spadaju visoko-temperatumo otporni plasticni laminati sa azbestnim ili staklenim ojacanjima i stakleno-pbsticLi laminati proizvedeni impregniranjem materijala koji ojacava kompozit sa termiN::. pa tretiranjc. 2. srebra. Laminati 3. Jedna od znacajnijih primjcnu ovog lipa je llovi materijal koji se koristi u gasnoturbinskim postrojenjima. m~jzastLtpljeniji matenJal Je onaj koji ukljucuje staklo.mMU Ovi kompoziti se dijele na malerijale kod kojih postoji tannk sloj koji prekriva osnovni materijat.3. Ova je. aluminijuma.metal Osnovne funkcl0nalne kategorije ovih kompozila su: dekorativna funkcija odredivanja specijalnih osobina glavnine mas a kompozita odn..a otpomorn sll101om. 6. osobin<l koje nastaju kao rezultat reakcije izmedu povrsine i liea materijala.u metalni laminati.1. dijeleci malerijal u vise slojeva.neorganski ?va.Ur. iii 5 111m. Keramikom oblozcni celici se koriste kada je polrebno da matcrijal bude izlozen udar-ima. b) Oblozeni llletali. molibdenska obloga nikla. Ovi materijali su prihvatljivi za kemijski aktivnije okoline.

Sastav nanec\ene pokrivke pomocu dozatora specificne konstante moze se mijcnjati kontinuirano po debljini nanosenog sloja iIi se pokrivka sastoji od sIojeva razliCitih materijala.1. Armirani materijal ponavlja geometrijski oblik podloske. Cilj impregniranja je dobiti: bez-porozan mate-rUnl ravnomjerno rasporectene komponente postizanje potrcbne orijentacije da se sacllva polazni oblik i dimenzije v13kna. dIVo i 81.2.1.jl~e plazme uslovljava vehku brzinu nanosenja cestica to sve pavecava f"rustocu pokrivke i njeno prijanjanje za osnovu rnaterijala. Nedostatci: prisutno termicko naprezanje. 3. U procesu sintcrovanje poroznih predmeta od grozdenog praha pri tempcraturi sinterovanja manjoj od 1200°C iznosi 1-2 %. keramiku. pri tome ugaa kvasenja mora biti sto manjl. " Prednosti: izrazito visoke temperaturne struje plazme omogucavaju top\jeqje i nanosenje U ohliku pokrivke i bilo kog materijala. struja plazme daje moguenost nanosenja slozenih i vise slojnih pokrivki pomocu plazmene struje pokrivke se nanose na metale. Prirodno je daje temperatura topljenja matrice l1i2a ad topljenja na vlaknu.4. 3. 147 . Za ovu opcraciju koristi se tcrmicki laborat. Kalup maze imati dasta razliCitu konfiguraciju nakan nanosenja redova podloska. Postupci koji se koriste za dobijanje Iwmpozita 3.NOVI MATERUALI KOMPOZITNI MATERIlALI 3.3. Sinterovanje Materijali sa jednom komponento111 obi enD se sinteruju na temperaturi koja iznosi 2/3 od apsolutne tacke topljenja odgovarajuceg metalnog praha.1. azot j propan. Ovi uredaji iii plazmeni uredaji su stabilni u radn i iednostavni za posluzivanje. struja pEna ko.7. mogu nastati pukotine ili prskoline. javlja se u samoj kompoziciji i po djelovallju struje piazme.1. Pripremak se sastaji od :lice i dugih vlakana taj pripremak je slozcn odredenim redosljedom dalje se zagrijava.1. Impregniranje Tebnoloski imprcgracija se svodi nn priprcmu otpresnnog pripremka.1. Za dobivanje dobrog kompozita neophDclno je kvasenje vlakana tekucinom. Za sinterovanje se primjenjuju: elektro peci silikatne peci gasne peeL Kao za'titna atmosfera upotrebljava se: vodnik. istovremeno stavljanje moze izazvati deformacijc. stakl0.1a fomlira plazmu ne sadr±i kiseonik koji omogucava s11lanjenje razlaganja nanoscnog materijala. bez obzira 0 njegovoj temperaturi topljenj a. a hladenje se vrsi zajedno s peCi.7. zagrijavanje maze bitt vakuul11 iIi incrtna atmosfera. I:1ko je ugao manji onda Sll sile veze veee na faznim granicama. .7. Otpreske razlicitic porozl1osti treba pri punjenju pcb stavljati odvojeno.7. velika brzina st[1J.7. Plazmeni postupak Ovaj postupak je u obliku plazme i dosta je perspektivan.orij. Postupak nanosenja pokrivke Am1irane materijale moguee jc dobiti nanosenjem na podlosku nekoliku naizmjenicnih slojeva matrice i podloga je vrsta kalupa. plasticne mase. Ovo nanosenje se radi u komori sa kontroliranam atmosferom. U tom slucaju se obezbjeduje anniranje pokrivke sa zadanim osobinama 11a gotovom proizvodu. a materijali razlicitih komponenti koji imaju razliCite tacke topljenja sinterovanje se vrsi iznad tacke Iopljenja najlakse topljive komponente. 3.

2. 3. Metode termicke analize se korisle da bi se odredila temperatura staklaste promjene temperature 'topljenja kristala.1. tennicka ekspanzija. Elektroliticki postnpak Pri koristcnju elektroliticke metode matricki matrica se.7. Ali bez obzira na te nedostatke vru6e presovanje nalazi sve siTu primjenu.7. 3. tennicka dekompozicija. one odlucuju.6.~~osi na arm~tu~d u slojevima. o 200 600 800 ~"If) TemperuTura \' 1000 148 J:. Nedostatak: niska prodnktivnost ogranicenost oblika dimenzija proizvoda (manja) dosta slozena oprema. ZahvaljujuCi 3.ce uslovljavaju tip primjene tako proizvedenog kompozita.5.1. slobodne entalpije i gustine u matrici kad materijala organskog porijekla (npc kod polietilena). Vruce presovanje Ovo su kontabilni proeesi sinterovanja i presovanja. na prin~jerl1 polietilena. jer to daje mogucnost minimiziranja nezeljenih temperatunuh efekata. Nacini analize termomehanickih osobina kompozitni materijala Fizicke osobine matrice kompozitnog materijala pored toga sto imaju mnogo utjecaja na naCin i metodu proizvodnje. Nedostaci ovog postupka sn: primjenjiv sarno za laka vlakna leslea i dugacka vlakna ne daju zeljeni efekt. Postoji vise metoda nanosenja pokrivki elektrolitickim postupkom.NOVI MATERlJALI KOMPOZITNI MATERIJALl 3.7.1.I9 . Procesi talozenja u slucaju ave metode odvlJaJu se kad msk:h temperatura. toplota reakcijc i ostalc termicke promjene u matrici. Osnovne termo-dinamicke osobine kompoziulog materijala koje se taka mogu izraziti iz ovih mjerenja. Tcrmo mehanicke osobine kompozitnih materijala Postoji vise metoda mjerenja koje se mobJU koristiti za odredivanje morfologije. izgledaju kao na slici 3.2. entalpije. zagrijavanju proees upuscivanja pri presovanju je vrlo intenzivan.

8-13 9. Tipovi termicke analize osobina lwmpozita Sarna termicka analiza obczbjeauje korisne infonnacije kaje se odnose 11a sastav i obradivost smola.38 ** 345.7.G Hrorn Bakar Grafit GvoZdc 3.4 ra~Qlozjve u vlaknrlsfoj formi Max.8 19. Tennalna gravimetrijska analizaiSO 1<:. srednji visoke sn<l. Temp.8-13 .4 I 3.4. D J~~ Nikal .2. 2."" ~'" 4585 2827 .. Termomehanicke osobine sintetickih neorganskih vlakana kompozitnih matcrijala Kada zeEmo da zn31110 faktore koji odlucujuce odreduju sire mogucnosti primjene kompozitnih materijala u raznim inzenjerskim granama tada morama znati osobine vlakana od kojih je kompozit sastavljen jer 5ama vlalala u najvecoj mjeri odreduju stepcn kvalite.1 7.2 3.pCfnlure. T t l 3 1 0 :iobinc \-'lakann raspolo?:ivc u kontinualnoi in sicel\anoj fonni 2450 2413 846 970 221-234 51. 3. karhid Precnik hlmj 8.mehanicka analiza-DlvIA (Dynamic ~/Icch(lnical Analisis) 6.mning Calorimetry). Sljedece tabele (tablica 3.6 I I .8 19.4. Temp..6 2. I"C] Snaga rasteglJivosti [MP.72.9 3.1 .--."2!?2l~_ ~_.8 7. 4. Postoji puno tehnika za vrsenje termicke analize. O~wbinc vlakarta raspo!ozive u kOfltimw noi formi TIrVLAKNA Prcrnik 1!lml Termalna gravimetrijska analiza-TGA (Thermal Gravimetrical Analisis) posmatra promjene u teznji uzorka u funkciji ael tern.DTA (Differentia! Thermal Ana!isis). Osobine vlakana TIPVLAKNA rn~polozjve II sjeckano· formi Max.0 TIPVLAKNA Pn:'enik Ipm] Proyodnost {kg/m:'] 1700 1800 _-2000 2160 2538 2464 1799 1813 l\Iax.gc visokog n-l(ldll~..NOV] MATERIlAL! KOMPOZITNI MATERlJAL! 3.8-8.5 ..nik [pm] 102-432 Provod· nost [kg/m'] 7750 Snaga rasteg~iivosti Madul e1flsticnosti Spec.--. Analiza savitljivost vlakana.• 9.4. Diferencijalna termicka analiza.7 Ugtjcnirni Celik Tabela 3. Iako je njen osnovni smisao da analizira procese razaranja. neki od njih S11: 1.TBA (Torsional Braid Analysis). 41 .±_ 2758 2344 586J SiHkuini oksidi J I 345-379 3.] R27 2450 2413 ~Iodul i elnstiCllosti [Gpa] 41 221-234 51.38 Tabela 3..1.5 207-234 234~255 _ Ugljenik 91%-L.4 35 I r~----· I' 1 1 ** .2-7. 2187 I 1 1660 I I 72. 3.53 12.. 970 7.. ** I 2827 2758 2344 1 SIHldo.379 --~-.2. 950() Od smole Spec. 2.6 9 I 1800 2000 2160 771 II lC a _.1 7.2. smkat lmrbid Silik3! nilrit 84'6'·--344-:Y-.6 7. I"C] Provod· Jlost [kglm 3] 1700 Snaga ntstegIjivosii [MPa] Madnl dllst!Crw. 8. 8.53 12..0 13. Dinamicko.4 85.5 1l.2. 3. ["C] 427 Prcr. itd.11-8.44 2. mudu! r!fl.4) pokazuju potencijalni kvalitet asobina vlakana ncorganskog porijekla u razlicitim mutricama..4 35 1 2538 2464 I 1 3447 4585 1799 1813 1874 2187 I.6 .5 207-234 234-255 U. Diferencijalna skeniraju6a kalorimctrija-DSC (Differentia! Sc.2 I 1660 ""_L_. Termo-mehanicka analiza-TMA (Thermal Ivlechanical Analisis) S.8 72-7.3. Osobine vlakana TIPVLAKNA A!-oksid Bcrilijum oksid Bo.4 /\.7 72.titnostr [MI'a] 931-2758 [Gpa] 200-207 [Mm] 2. modul dastirnnsti rMm] 2. 3. Tubela 3.9 3.44 2. i cvrstoca predstav\iaju pocetak definiranja idealnog vlakna za ojacanje kompozitnog materijala.. E S Grath. modnl e!asticnosti rMm] 2. Temp. 827 .3.] 3. I .4 85.2.6·2.7.ta termo-mehanickih osobina odredcnog kompozita. Velika snaga.. Termalna gravimetrijska analiza-TGA (Thermal Gravimetrical Analisis).ti [Gpa] Spec.. 771 I I I I *" 13.3. vlakana ..7 72.

Kako je ranije objasnjeno. Dinamicka DSC i DTA analiza mjere temperaturu staklaste promjcne -. strukturne razlike mogu da se ocito.cionit kinetike i.8.I DTA unalizama za prollcavanjc ponasanja iokom termickih promjena CnpL Tg) posebno kod pripremljenih smola ocvrsnutih laminata. DSC i DTA analize se uobicajeno rade u dinamickorn rezimu sa mjernim uzrokom koji se nalazi u aluminijskom driacu i praznom drzacu koji se koristi kao referenca.[ Krista!lzocija i klnetiko -~I --I---r-i +rr--\-+\-+-\~I--n-'_-tl ~--f---.r~l t.T -' . Kako TMA analizira termicke promjene ponasanja materijala koje se odnose na kemijski sastav i stepcl} oc. -J ! j molekulske mose (5 lijevo no demo) O'~.-J~_1 1 \ I l~I .\T (KJ SIil(f! 3. nepolimernih aditiva.sidilcn) 3. kinetike topljcnj. llustradja t3ziB(c izrm-:uu krisializi!. TGA obezbjcQujc 0 temper(lturi razlagauja uzorka Td i kori~.ine volatiia..kdji vren:tena. i neorgansklh ostatililca u matcrijnlu. ddanj em na istim ternperaturama (izotennski) kako referenlnog materijala. vxl 0' (nmjs) 1 1 I ---I I_-_I. II fun.vaju u TGA tennogramu.~ :ill poli{or. i tako sto se i uzoral( i referenca zagrijavaju istim stepenom zagrijavanja (dinamickim) Za potvrdll garancija kvaiiteta kod raznih aplikacija kompozita.3.r _I~_-' topljenja (O-CH.. Na je prikazana pojava Tm .l1kciji temperature iIi vremena.uniwnc sonde naslo'nje'ne na povrsinu uzorka. I -2Al_ I I -l-J-\~ I-+jr-1_. Kako raznovrsni cesto degradiraju i isparavaju ua razlicitirn temperaturama i razliCitinl intenzitetom. Stepen terrnicke degradacije uslijed oksidacije materijala. DSC i DTA analizama je -procjenjivan stepen ocvrscavanja i same karakteristike ocvrscivar\ja smola. Kako je prosjecna velicina un-oka koja se koristi u DSC analizi sarno 10 mg posebna pa±nja mora da se posvcti prilikom biranja reprezentativnog uzroka.ompozita. n funkdji temperature. DSC i DTA analize se mogu koristiti i za procjenu temperature topljenja T i procjenu kristalne strul:ture termoplasticnih smola i k. mo. . mada ne obezbjeduju informacije 0 kemijskom sastavu.Tg i toplotu reakcije DH smole posmatranog materijala.·_·-:-f------r-----H 24 18 12 6 0 I I Ii! : -1-----1"c-l\. TMA simulira lincarni dilatometar koji mjeri termicku ekspanziju i kontrakcije uzoraka kod clinamickih i izoterrnsldh uslov<1 grijanja. DSC i DTA mjere tennicke promjene ito: 1.vtsciv·"mja smale.a smolastih materij ala. i ako je polimer sa [Jolu-kristalnom strukturom odreduje Sf: 1'm .---I-1 I ----r. I DSC i DTA se bave posmatranjem promjene enlalpije u materijalu u funkciji temperature (DSC direktna.ti se za procjenu relativne kolic. dok DTA indirektno) i tako obezbjeduju slicne informacije 0 garancijama kvaliteta u matcrijalu.---. odredivana jc Tg polimera. smola. TMA se moze koristiti i kao tehnika za davanje garancija 0 kvalitel11 ko:mpozita. Prurnjenjiva opterecenja se dobivuju preko spccijalno diz. Posmatranjcm dijelova oslubodene toplote u rJ. se cesto koriste prilikom odrec1ivanja karateristika smola i vlakana kompozita. 2. je koristan za procjcnu zivotnog ciklu. : : I -6 temperaturna fcziiko /. Tel'rno-mehanii'ka analiza .NOVI MATERIJALI KOlvlPOZITNI MATERIJALI TGA se takoder se maze koristiti u smislu analize davanja garancija a kvalitetu volatila.:---1 [J-+--~. _ 1_1 __t-I-~i. dok DSC mjeri stepen topIog raspona iii entalpijsku apsorpciju uzroka koji je l'cleventan U odnosLl na referencll. 150000 20000 10000 6000 -1.1.ternperature topljenja kristala prilikon1 procesa kristdlizacije polietilena..-).2 4000 3000 2000 1100 950 I I.TMA Ova analiza se koristi u sprezi sa DSC .I.J T i n.. Diferencijalna skenirajuca kalorimetrija-DSC i diferencijalna termicka analiza-DTA.temperatura topljcnju kl'lstala.Ii -: I I.l I _I [Tl i. vlakana i neorganskih ostataka u sadrzaju kompozitnog materijala.2. 152 . odreden na TGA tennogramu. Osjetljivi urcc1aji za mjerenja biljezc "nominalni!! termicki odgovor materijala. DTA mjeri temperatursku razliku CDt) izmedu uzroka epoksi smole i refercntnog materijala.. taka i uzroka.bYll se dobiti infonnacijc koje se odnose 11a stepen ocvrscivanja. Viscstruki eksperimenti sa vise uzroka su prepofucljivi.

koristenje samo jedne temperature koja bi odredivala karakteristike moze djelovati zbunjujuce. Termicki testovi za odredivanje os()blna kompozita Tehnike termicke analize opisane u prethodnom pogluvlju mogu se koristiti i za procjcnu kompozitnih materijala. lzracunatc vrijednosti Tg mogu da se odraze na pocetak staklaste promjene iIi srednju temperaturu. temperaturu topljenja kristala. Za kuglicaste iIi topljene uzorke ostrica sjeciva se koristi da isjece uzorkc koji priblizno odgovaraju dimenzijama (debljina. TMA.1formacije kojc su dobivene tennickom anaIizom ukljucujuci Tg. staklasta promjena se odlikuje jos promjenom toplotnog kapaciteta i koeficijenta tennickog sirenja materijala. Toplotni kapacitet kristalizovanog i amorfnog polietilena Podaci potjecll iz mjerenja uzoraka i toljenog uzorka ckstrapolacijom 3. ali kako se ova promjena cesto ocligrava u velikom tcmperaturnom rasponu. Slika 3. iIi Tg za staklaste polimcre.2. od frekvencije testiranja ukaliko se koriste dinamicke tehnike testiranja. (akoder moze koristiti za odrcdivanje Tg i za dobjvanje deta!jnijih informacija 0 temperaturi toplotnog rasipanja polimcra. TvIetoda po kojoj se Tg racuna mora takodcr biti poznata. zamrzavanju molekulame pokretUivosti polimernih J54 Staklasta promjena je cesto okarakterisana sa Tg . preenik) drZaca uzorka. podatke 0 ekspanziji/kontrakciji materijala. koeficijenta termicke ekspenzijc . . Nakon izlaganja materijala koji JC U okolini sa velikom vlaznoscu. ccstice materijala se potapaju u cist rastop ili u tecnost koja se formira. tem1icku stabilnost i stepen ocvrscivanja.4. mikroskop se maze koristiti za posmatranje temperature toplotnc distorzije i za pocetak teccnja uzoraka koji Stl u vidu praha. DTA se takocter mogu koristiti za dobivanjc relativnih informacija 0 stepenu ocvrscivanja uzoraka materijala. se magu koristiti da odrede ostatke toplote reakcije. iIi ad gumcnog cia 'taklostog tokom blaocnja. Pored toga sta se mijenja cVIstoca materijala.NOV! MATERIlAL! KOMPOZITNI MATERlJALl Predlozene procedure za mjerenje Tg i Tm su date standardom (ASTMAmerican Standard for Testing Materials). Il. Aka je tlzorak isjeccn. :\.temperaturom staklaste prornjene. Konacl1o na Tm za polu-kristalne polimcre. smole n3 bazi ]55 . ili je vee u fonni filma ill tankih liski sa debljinama koje ne prelaze 0. U pocetnom trcnutku cesticc uzoraka imaju ostre i grube ivicc. lanaca. zahvaljujuci inicijaciji odn. Ograniccnjc toplo1nog !mpacitet2 staklastc Staklena promjena kod polimernih matricnih kompozita je temperatura koja prouzrokuje promjcne u matrici materijala od staklastog do gumenog stanja tnkom zagrijvanja. koja moze da najavi ncpotpuno ocv[scivanje. Kako se uzorak zagrijava i kako se priblizava tenlperaturi toplotnc distorzije ivice prva postaju zamagljene (l1a mikroskopu) a onda cestice pocnu da se l1ngomilavaju..4. Promjena u (vr5toc1 m(!trice i to ocl dva do tri puta se javlja tokom staklaste promjene. Veoma unakrsl10 isprepletana s11101a (npr. Eksperimentnlne tehnike koje se koriste za dobivanje temperature staklaste promjene moraju se obmzloziti dctaljno. Temperatura na kojaj se javlja staklasta promjena je u funkciji molekularne arhitekture i unakrsne gustine polimemih lanaca.itd. cesto za veoma znatne vrijednosti.1 Stepen OCvl'SCivalija Stepen ocvrscivanja kompozita maze biti procjenjivan termickom analizom.2. Jedan od efekata ove plastifikacije je smanjenje Tg. Diferencijalna skenirajuca kalarimetrija-DSC (Differential Scanning Calorimetry) diferencijalna termicka analiza-DTA (Differential Them1al Analisis).04 mm onda se u20rci u obliku isjecenih diskova dabivaju tako sto se probuse ostrim cepom odredenih dimenzija. a posebno stepen ternpcraturskog snimanja j njena ncestalost. Kao alternativa. ali takoder zavisi i od stepena zagrijavanja iIi hladenja koji se koristi prilikom mjerenja odn. TMA se. polimen1c matrice 6e apsorbovati viagu i zbog prisustva vlage ce postati piasticne. 1310 zavisi od nacina analize podataka.9.

maze biti osjetljivija na temperature UI1Htar raspona slaklaste promjene.6 0. kao i kad onih kad kojih je veoma isprepleiena slmkLura SillOb. i maloj cvrstoci taka dobivenih polimernih matrica u gurnenOill stanju. k I I • II .razgranati poletilen 3. ponekad teSktl detektovati Tg kod veoma ispreplelenih unakrsne ocvrsflutih kompuzitnih materijala. Tg je prema tome. rnatrica vise ne maze efikasno da djeluje u cilju transfera opterecenja ka vlaknimu.2 0.(slika zavisnosti toplotni-protok-temperat ura)_ -1\r=~50 I<~'I~-l 26[-----1-. Kako se toplotni kapacitet kompozitnog matcrijala mijcnja sa staklastom promjenom. Tg ad uzoraka smola je relativno taka detcktoyati sa ovom mctodom.linearni pOlietilen Otvoreni krugovi .1 uzorkll mali. kao sto je zamar uslijed puzanja. Mjerenja Tg u kompozitnom materijalu koji je plastifikovan apsorbovanom vlagom predstavlja izvjesnu poteskocu prilikom eksperimenata. i vrijednost izmjerene Tg veoma zavise od metoda koji se koristi. pa je. Zavisnost I<ristalizacije od toplotnog kapaciteta polietilena C.NOVI MATERlJALI KOMPOZITNI MATERlJALI tetrafunkcionalnog epoksida) mogu imati veoma veliku pocetnu Tg. ali kod uzoraka kompozita lwd kojih je salidaj smola 1.0 brzina kristalizacije we Punjeni krugovi . IJ/kmol) 3. 157 . Staklasta promjena se vidi kao nagla promjena na krivoj koja je data U zilvisnosti wplotnog protoka i temperature.4 0. mada se vccina ovih mjerenja maze primijeniti i kod vlaknima ojacanih kompozitnih rnaterijala.L_ I 22 ~!~__~__~i. Ovaj prilaz je karistan za odrcdivanje pocetne procjenc MOL. ili za potvrdu prethodno izabranog MOL-a. Medutim kako se staldasta promjena cesto javlja u neko11l odredenom temperatufskorn opsegu.8 1. Mada osobina leoja vise zavisi od vremena. Ekstrapoladja toplotnog kapadteta prHikom kristaJizacijc odnosno staklaste promjcnc Temperatura Slika 3. posebno za nove sisteme materijala. Dodatni testovi mehanickih osobina se moraju uzeti U obzir. Nekoliko razliCitih metoda se koriste da bi opisali karakteristiku staklaslc promjene kad polimemih materijala. ali ona mora da opadne mnogo vise neko kod nelcih manje isprepletenih sistema. zbog tOgH.lL Zavi:most toploifwg llfDtoka i ie:mper. ____L -__~ '1' 0. matricne kompozite. OV1 uzorci pravc manju promjenu tl toplotnom kapacltetu.alure Uslijed smanjenja cvrstoce matrice koja se odigrava u staklastoj promjeni.5. taka da ce U odredenoj mjeri promijeniti osobine rnaterijula proizasle iz mjerenja. DSC -diferencijalnu snimajuca kaloy·im.ctl'li'l.2.1. Zagrijvanjem uzorka koji se lestira.10. kao sto je zahtijevano zbog mjerenja ee osusili barem dio vee apsorbovane vlage. cesto koristena da bi odredila gornju granicu koristenja kompozitnog materijala. Zato je uvedena sigumosna granica od 28°C izmedu Tg i radne granice materijala (materijal operational limit-MOL) koji je predlozen za epoksi 156 Mnogi kalorimetri su opremljeni softverom koji im omognhlJu da izracunaju Tg. ova metoda se maze koristiti za odrcdivunje Tg.

U savitljivoj TMA. Kao sto je prikazano ranije kocficijent termicke ekspanzije se mijenja takom staldastc promjene. je napravljen ad Gr-Ep trake u okviru NASA-inog (QCSEE-guick. GI-Ep cjevni vodovi i tanker su laki za odrzavanjem i jednostavniji za instalaciju. ali su ogranicene smanjenjem postojanosti na eroziju uslijed dejstva stranog tijela (FOD-Foreign object damage).1i su se ranije Ltpotrcbljavalj. Kod svih ovih postrojenja II novije vrijeme se korist1 GlEp oprema urnjesto tradicionalnih celika..h elemenata kod ovakvog energetski-efikasnog turbinskog motom svodi se n3 ustede nu masi i cijeni. Ova slika ilustruje geomctrije uzoraka i metode redukcije podataka koja se koristi u rnznim TMA tehnikama.) IS\) . kao i kod postrojenja za preradu mors]zc vade. shorthau! experimental engine) programa. Taka rotacione lopatiee sacinjene od kompozitnih materijala pokazuju aerodinamicka poboljsanja. proizvedena i testirana od kompozitnih materijala. iii prodiranje tennomehanicke analize mogu takodcr biti koristene za odredivanje Tg U ekspanziji TMA.'(' ). podlozni su korodiranju usljed toga su neopbodne skupe opravke i odrzavanja. Mogucnosti primjene kompozita u termotehnici Do sada su kompozitni materijali nasli primjenu u mnogim tehnickim granama. Za iz-vla6cnje Ulagnczijuma iz morske vode. vodovi i okviri nude poboljsanja u smislu smanjenja mase.3. Za izracunavanje Tg se koristi tehnika odgovaraju6e krive (kao 11a sliei) koja mora da se poklopi. Termomehallici{a analiza (TMA) Termo-mehanicke tehnike kao sto su ekspanzija. ali istovremeno i ogranicenja uslijed zahtjeva vee postoje6ih meousklopova metalnih struktura koje su zamjenjene kompozitnim materijalom. Cijevni vodovi Mozda je i najoCiglednija potreba primjene kompozitnih materijaia u tennotehnici kod cijevi 1. Komponente tm:binskih motora Velika koliCina komponenata turbinskih motora je projektovana. gradevine pa do saobracaja. Staticki elementi ovakvih motora kao sto su kanaE. poveean vijek trajanja i minimalno propadanje. 3. 3. pravougaoni uzorak je pod napon0111 na savijanje. Tradicionalni materijali kao 5to je ceiik. Projektov8n je za najveci napon od 650 Mpa ali mu je masa pritol11 smanjena za 20% na samo 215 kg. i Tg se odreduje u tacki presjeka linija koje odgovaraju podacima za termi6ku ekspanziju iznad i ispad raspona staklaste promjene.1 veoma korozivnim sredinama.3. Rezultati ovih ispitivanja Sli raz1iCiti. kod postrojenja za geotermalno grijanje. jednn od nacina trctiranja vode koristi tanker sa Gl-Ep lopatic. U tennotehnici primjena kompozitnih materijala nije velika. koji podrzava 11aS11 jezgra 111otora. od aeroindustrije. clean. Kod kcmijskih poslrojenja.:l1na ohrnog kola.1.2.NOV! MATERIJAL! KOMPOZITNI MATERlJALI 3. Upotreba kompozita za vecinll statieki.2. Ovi materija1i imaju smanjene troskove odriavanj8.5.2. 3. cijevi. a poka7ali su cia se i investiciona cijena isplat tokom njihovog radnog vijeka u poredenju sa celikom i drugim motcrijalim3 ko. ali je prisutna. Nnjve6i okvir ventilatora. savijanje. a dimenzionu promjena se mjcri u funkciji temperature. Posl~ie ubacivanja aditiva voda 1 .3. 1 predstavlja jedan od najveCih najkompleksnUih komponenti koji Sll ikada proizvedene ad kompozitnih materijala. koeficijent termicke ekspanzije se mjeri u funkciji od temperature.

Takvom kornprcsoru se iSpofucuje vazduh sa veoma visokorn koncentracijom soli koja bi korodirala iii zacepila metalnc iii betonske elemente konstrukcije. koji ih cine efikasnijim i trajnijim. Vjetrenjace Vjetrenjace kao primarni izvor struje . ponovo se vraca. One su korislene II projektu geoLermalnog grijunja u cilju usisavanja odgovarajuce vode 11a dubini 1778 m. tako i pri malim brzinama vjetra. Za dobivenu gcotermalllu encrgiju.13.rskih mjesaviuJ.3. Jedan od os~varenih aplikacija kornpozitnih materijaln U Dve svrhe je i koristenje dvije 178 mm cijevi vlabli1sto-namotanog GI-Ep kompoziLa koje su spojene izlivenim nuvojima. gdje takav stub moze imati precnik i do 2.3.I'. Sa staklenim kompozitima je DrJlakse napravili efii<. veCina dobiva ubacivanjem dugackc. Kompoziti i mogucnosti koriStenja altemativnih izvora energije 3.1.12. a cia pri tome te lop at ice budu i ekonomicne. Da bi efikasno iskoristile snagu \jetra. fanni. Lopatice ovog gencra1ora. Prirnjena vjetrenjaca je velika lead manjih domacil1. GI~Ep v!aknasto nmrwtmll1 D~greuJt za YllLdusml tnrbinu S2 46 III dugo:m Iopaikorn Neke lopatice sc mogu izlivati iz odgovaraju6ih kalupa. 400 geotermalnih bunara ce biti isuseno do 2000-te godine. Ova traka je napravljena oel stakJeno-policst.J sto je vise moguee. .NOV] MATERlJALI KOMPOZITNI MATERlJAU se salje u. tanke i LIske trake oko koje sc nit 1 kompozitnog materijala.5 m i visinu 15 m. a vlaknasto namotalla GI-Ep gredaje isprepldCli~\ . je lead vlaknasto-numotanih GI-Ep kompozita glavne usisne cijevi vazduha u kompresor.. 160 ] (i i . ocekujc se usteda od 1 milion tona nafte. ali . kako pri velikim. na jedrilicama za plovidbu morem kao generatori struje za navigacijske i druge uredaje.I[[[WI]'ilIII[1 IIT!lIll ITIJJl1J[JJ1JillJJJ:~ IT! TIi dUg.stava.".]III~. Slika 3. Kompozltnc djcvi Jos jedna od mogucnosti primjena kompozitnih materija!a (Bio Pond).lu u upotrebu uslijed zeUe termotehnicara da iskoriste aVl! malo koristenu snagu vjetra. koji se pokrccc na vjetar. su najvazniji dio. Zato je GI-Ep kompozitna cijcv apsolutno ncophodna jer ostri spoljni uslovi cine odrzavanje celicne cijevi skoro nemoguce.s:l wkvim tl'.lCk:L ~:l:lk:: i tlskn \ruka vlaknasti ilumotaji na D~gredu SInm 3.lednoj veeoj primjeni kada se koristi ve6i broj vjctrenjaca uvezanih u zajednicki akumulator gdje se dobi\/aju veIike kolicine clektricne energije.los sa pocctka ovog vijeka.[II~'IIllb.nagu vjct[. takoeler. 3. lopatice moraju da iskoriste ~_. godisnje.. Ovaj projclcat je realizovan na Francuskim Pirincjima gdjc. Ove vjetrenjace su veoma jeftine i koriste GI-Ep kompozitnc materija/c.3. Gl-Ep kompozitni stub (napravijen od Gl-Ep vertikalno umotanih vlakana). I I' II II I I I I II I IlIlllI : -~~. ali i u .3.-.asal1 oblik lopatica u oclnosll na pOluenute uslove..::knstirn nitima.

ie zemija Llc1ahcllR na nrosjecnoj udaljenosti oel SUllC[L SC DaZ_!Vn soItrina Srednja vrij. prijc ncgo s10 bj doslo dn pllcnnja a time j ~. !): Kada bi se koristile metalnc loptice kod njih bi se mala pukotina sirila brzo Vel1Cinn turbina koje se po!u'ecu 11a vjetar veoma varim.manjenja ukupne cnergetske cfikasllo:. Da hi sc maksimalno iskoristila encrgija vjetra. i to ~~precava pukotinu cia se pro!. Vjetn-'nJace 53 lopnticamn od IWfllpO'litnlh IDtl{erijabl Snaga spol. Materijal mora mnogo toga da izelrzi. ani vrse ogrom~U1 prilisak na lopaticc< Aka bi sc lopatice okretale u pravcu ~jetra (kao kod vjetrokaza) to bi stvaralo c10clatne zlroskopske site. Na slici je prikazana "farma u San Gorgonio Mountain Pass~u 11a San Bernadino planinama U SAD na kojoj je postav~jeno preko 4000 vetrenjaca koje obezbedjuju dovoljno elektricne energije za cijelu Coaeheita Valley U juznoj Katiforniji. mcdutim Ol1~· nije llvijek j' praktican jer zahljeva minimalnu prosjccnu brzinu vijctra oei 21kn~1l1.J:]ng malcrij.JU vjelra. Na slici je prikazana fanna ~1 ~. Ako SC' kod nmol.irila brzo j rezull1rala hi u iznenaclnom sJc. 2 (callrnin 2 em ).iounta1n pass-u na San Bernadino plnninmna u SAD. rVlulerijal mora mnogo toga da lzdrzi. Japanll i zapadnoj Evropi.lOS I nap~ni na istezanje uslijcd centrifugainih sUa. Ova traka . JZ\panu i Zapj1Clnoj Evropi. 10patice moraju zadrzavati snaf:. ova energija je VcnrnH velika.:n Gorgollio :l'-.Ie napravljcl1n od staklcno-poiicstersl~ih n~j~savina.1e1renJaca Sa turbil~skil11 gcneratororm jc prakticno bczop::tsan sa ekoloskog stanovnisTva. lopatice moraju zadrzavati snagu vjctra. i to spr:jec[lvJ pukotinu .lcne ~n:rglJe za cijelu Coachella Valley u Juznoj Kailforniji._da ]Jojuvi puk_olina. obimn3 putanja napODa je veoma velika u odnosll na metal. Ovakav tIp v. Kada se poj.e moc:le prouzrokovati da lopaticr:: izletc iz rotacione 1'avni. medjutim on nijc uvijek i praktican jer zah~jeva minimalnu prosjecnu brzinu vjetra ad 21 km/h.1e k~nstante . s~lm'. Takoder postoJe .-l11 sa ekoloskog stanovista.ave naieti vietra.mu. SlUm 3. a najve6i broj je ispitivan U SAD. ob1mn2 putanja napona je veoma velilG'l 11 oclnosu na metal.~a se prosiri. stn jc v·C'oma opasno nepoze~jl1o stanjc. Kada se p~jav~ nalcti vjetra.14. sto izaziva sta1an pritisak na savijanje.iri. ~(O~e ~b~ ~l1og1e prouzrok0vati cia lopatice izlele iz rotacione ravni. Ovakav tip vjetrenjaca sa turbinskim generatoro111 je prakticno bezopas. na kOJoJ :~e postavljeno prcko 4000 vjetrenjaca kojc obezbjcc1uju dovoljno ~lekt1·.lOS 1 naponi n'-1 istez<1nje uslijed sila.:'7 1'06 (erg/s em 2) odnosno. oni vrse ogroman pritisak na dodntne "ziroskopske" sile. A potom clozvoljava clovoljno vrcmena da se odgovarajuci dio zamlJenut prije ncgo sto hi doslo do pucanja lopatice i time smal1jenja ukupne energctskc efikasnosti vjetrenjacc. ali slabo iskoristena. Da hi se maksimalno iskoristila energija vjetra. Knda bi sc korisl1lc mctalnc lopaticc kod niih hi se i manja pukotina ~.NOVI MATERUALI K07vlPOZlTNI MATERIlAL! U smislu zamora staklcnn vlakna S11 mnogo zahvalnija nego kada bi se koristio metal. A pot-om d07voljava dovoljDo vrcmena da se odgovarajuci diu zamjcnl. Ako se kod GL~Ep umolanog kompozitnog materijala pojavi pukotina. Taka je intcnzitet energjje koja dosl'ije do zernljine povrsine ZGitno rnanji od solame kOllstante.jnog zracenja na spoljt1oj stnmi mmosfere. ]~oJ. sto je veoma opasno i nepozeljno stanje. I rezultirala bi u iznenac1nom sJ0I1111. a vlaknasto namotana Gl-Ep grcciaje isprepletan<1 sa takvim trakastJI1l mtlma. a llajveCi broj je ispitivan u SAD. kada . V cliCina turbina kojc se pokrecu na vjctar veoma Y2rira.\.ll vj0trenja(>~. sto izaziva stalni pritisnk na ~(rvijanjc. Takoc1er postoJc . U smislu zamora slakJena vlakna su rnnogo zahvalnija ncgo lenda bi se koristio metal.dnost iznosi .

Da bi se smanjila cijena ovakvog solarno-energetskog sistema istrazuju se mogu6nosti upotrebe betona ojacanog sa cirkonijum-kvarcninl staklenim vlalmima kompozitnog materijala. - Uz ravne 'ploeaste kolektore. ternperaturske senzore. heliostate i rayne plocaste kolcktorc za iskoristm. Sol ami kolektori se dijele na dvije vrste: ravne ploeaste leolektore __ koncentracione kolektore Ravni plocas!! kolektori Kolektori sa ravnom ploeom prileupljaju solamo zracenje na apsorpcionoj ploCi. ojacani cirkonijum-kvarcuim staklenim vluY. automatske kontrolne prikljucke za aktiviranje cirlrulacione pumpe i uredaj za slealadistenje toplote. Neophodan je kompozitni tanker u kome se miazi termalna masa ko]a sakuplja toplotu u toleu dana. tipiona instalaeija za zagrijavanje vade iii komfomo grijanje ukljucuje cirkulisuce pumpe.6 lUlU.mje solarne i energije vjetra. Uloga kompozitnih zidova u ovakvoj kuCi je nezamjenjiva. Ova ploea je napravljena od tcrmoplasticnih polimemih leompozitnih materijala. U ovakvoj kuCi !1suncani prostor!! sluzi leaa kolcktor zimi. temperatursleerazlilee taka sto im je jedna ad karakleristika cta zimi apsorbuju toplotu. kada su sol arne zaluzine otvorene. a kao hladilac Ijcti kada su solarne zaluzine zatv01:'ene. ovako sakupljena energija se koristi za tennicke procese u kojima se zagrijava gas iIi teenost koja se tada aleumulira iIi distribira u zavisnosti od potrebe. itd.. a IJetl Je odaJU. l110duliraju veli1~e 164 HiS . Koriste se isjeckana v1akna ad 38 mm dliZine sa samo 5% od totalne mase. da im je niska cijena. Njihove osobine su: da su neostetive uslijed spoljasnjih uticaja i klimatskih promjena da su dugotrajne da su lako obradive da ne mijenjaju svoje temlO-mehanieke osobine tokom duzeg vremenskog intervala da Sll male mase da Sll lake za montazu. Ovakav pasivan solarni encrgetski sjstem koristi kompozitne nlater~jale koji su upotrebljeni na taj nacin da sami koriste solamo zraccllje u cilju grijanja ili hladenja.'. Debeli bctonski zidovi.Jlimu.NOV] MATERIJALI KOMPOZITNI MATERlJALl Za prikupljanje solarne energije potrebni su solami kolektori. Primjenom novill tellnologija pojavljnju se i nove mogucnosti za smanjenje proizvodne cijene parabolicnih skupljaca solarnog zracenja. i da im se lako pristupa .. Naucnici su u stanju da stvore dijdovc tanke samo 4. a olpusta je toleom no6i.

J. l\-1. S. WeB McGran-Hill. veH. Indof.. Blldinski. Auchland c. Engineering Materials.. Polimcri. 1996. M nchen. J.ttcria!s Science and Technology. Degrad.. Einf rung in cler Kunstoff ~ verarbeitung.M. E. The Sciense and Design of Engineering 1\latcria!s. Hanser.SJr. Prentice Hali. Strucl11re and Propcritie.. Thomas.. 532.Volume 13. Sanders. NakatStlka.. Y. Antulovic. Warner. Oxford. Materials Science and Technology..c. MflCirid..P. Polymers Prepriuts. Budinski. Bihac-Mostnr. B.. F. K.. J. 1999.s of Composites·.H. 1992... S. Schafer. 2. 1994. E.L. 16J. Catic..D. \Vcinheim . Schackelford. G. 1999. 1992. Butterworth Heinemann. Structure and Properitcs of Polymers Volume 12. London. Wien. Zagreb. H.New York. Introduction to lv1atcrials Science for Engineers. Properities and Selection. \"1 .M. London. 1998. New Jersey.S. "SJovo". Polym. J. Strojarski prirllcnik. VCR. Park.. Chou. . Environ. 1999. Andrady.. A.NOV1 MATERUALI UteraEura: Ascheby. Bm:ton .F... Catovic. Prentice Hall.t. 1998. 1. Saxena A. 2000.W. \Veinheim ~ New York. T. Michaeli.. Material Selection in IVlechanical Design. 1993.K.