You are on page 1of 12

KRIMINALISTIKA

Kriminalistika sht lnd ekzakte dhe empirike e cila merret me krimet e paraqitura n forma t specializuara dhe t veqanta. Hetimi,gjykimi dhe parandalimi i krimit mund t kryhet me sukses vetm ather kur respektimi i kodit penal dhe procedural shoqrohet me zbatimin e metodave dhe mjeteve teknike dhe taktike dhe metodike bashkhore shkencore kriminalistike. Kriminalistika sikurse edhe disiplinat e tjera penale,ka pr detyr mbrojtjen e shoqris nga kriminaliteti. Kontributi i kriminalistikes n kt drejtim konsiston n: zbulimin,sqarimin, dhe t provuarit e veprs penale;zbulimin dhe identifikimin e kryersve t veprave penale,parandalimin e kriminalitetit Kriminalistika n luft kundr kriminalitetit,prpunon metoda e mjete shkencore pr zbulimin,hetimin,gjykimin dhe parandalimin e veprave penale Kriminalistika heton tr veprimtarin represive dhe preventive e cila ka pr qllim luftimin e kriminalitetit. Kriminalistika represive sht e lidhur ngusht me procedurn penale. Qmuarja edrejt erezultatit t hetimit bhet n mnyr profesionale,vetm nse prdoren mjetet dhe metodat kriminalistike. SHKENCA E KRIMINALISHTIKS MERRET ME STUDIMIN DHE PRPUNIMIN N BAZE T KODIT PENAL DHE PROCEDURAL PENAL,T METODAVE E MJETEVE TEKNIKE,TAKTIKE DHE REKOMANDIMEVE METODIKE PR KRKIMIN,GJETJEN,KQYRJEN DHE VLERSIMIN E PROVAVE ME QLLIM T ZBULIMIT,HETIMIT,GJYKIMIT DHE PARANDALIMIT TE VEPRAVE PENALE. Kriminalistika si shkenc juridike sht e ndar n katr pjes:1)Teorin e prgjithshme kriminalistike;2) Teknika kriminalistike;3)Taktika kriminalistike;4)Metodika kriminalistike. N kuptim t gjer, detyrat e kriminalistiks jan marrja e masave preventive dhe represive me qllim t parandalimit dhe t luftimit t kriminalitetit. Bazn ligjore t kriminalistiks e prbjn Kodi penal dhe ai i procedurs penale. Midis t drejts penale ,procedurs penale dhe kriminalistiks ka nj lidhje organike. Kjo lidhje buron nga fakti se zbulimi,hetimi, dhe parandalimi i veprave penale sht nj veprimtari komplekse dhe e ndrlikuar ku grshetohen problemet penale procedurale dhe kriminalistike. Pr t aplikuar normn konkrete t s drejts penale sht e domosdoshme q t vrtetohet saktsisht faktet e nj ngjarje penale. E drejta e procedurs penale sht deg e drejtsis e cila rregullon veprimtarin e gjykats dhe t subjektve t tjera procesuale dhe procedurn me t ciln vrtetohet se a i prgjigjet ngjarja konkrete cilsis s veprs s caktuar penale. Psh, prmbajtjen reale t kqyrjes s vendit t ngjarjes,pyetjen e dshmitarit dhe t t pandehurit dhe t disa veprimeve t tjera hetimore i siguron kriminalistika.

Kriminalistika duhet t jet e pranishme n procedur penale qyshe nga fillimi i saj deri n prfundim. Kjo shkenc e ka funksionimin e zbardhjen e krimit,mbledhjes s provave,ekzaminimit t gjurmve materiale dhe shfrytzimit t mjeteve bashkohore n luftimin e krimit. Kriminalistika ka lidhje t ngusht me: Kriminologjin, t Drejten Penale,Procedurn Penale,Politikn kriminale,Mjeksin ligjore,Psikologjin,Psikiatrin ligjore,Kimin ligjore,Procedurn civile,Psikologjin gjyqsore etj. ZHVILIMI I KRIMINALISTIKS

Kriminalistika duke u mbshtetur n arritjet e shkencave teknike e natyrore ka evoluar kryesisht si disiplin teknike pr ta ndihmuar veprimtarin e policis n zbulimin e veprave penale dhe identifikimin e personave. Kriminalistika s pari ka qen si disiplin policore e cilsuar si policia teknike dhe policia shkencore. Ndihmes t qmuar pr zhvillimin e kriminalistiks si shkenc n shrbim t drejtsis penale, q e ka lidhur me t drejtn penale dhe procedurn penale ka dhn profesori i Grazit: Hans Gross,veprat:Manual pr gjyqtart hetues si sistem i kriminalistiks Psikologjia kriminale etj.Sipas tij, kriminalistika sht shkenc q studjon dukurit reale q kan t bjn n prmbajtjen e s drejtes penale.Ai e trajton objektin e kriminalistiks nga prizmi teknik,taktik e metodik. Henry Faulds- duke studiuar gjurmt e pasqyruara n argjilin e poqarive japoneze,i lindi ideja q t bj krkime etnoligjike dhe ti krahasoj kto gjurm papilare t vijave me ato t japonezve t bashkohs. Ai arriti t identifikoj personin n baze t gjurmve t gishtave t ln n nj got uji dhe n rastin tjetr vrtetoi mungesn e identitetit. Ky komunikoi me antropologun anglez Franciz Galton,specialist pr problemet e trashgimis.Galton nxorri perfundim se vijat papilare nuk jan t trashgueshme, por ato ishin t pa ndryshueshme gjat gjith jets s njeriut N kt mnyre Galton e prkrahi iden e Fauldsit dhe e vuri daktiloskopin mbi baza shkencore. Alec Jeffreys gjenetik anglez ka merita t veqanta pr zbulimin e metodes s gjurms gjenerike ADN_s e cila e ka prpunuar dukshm fushn e identifikimit t personave.Kjo konsiderohet si nj nga kontributet m t rndsishme t kriminalistiks n shek e XX (20). Kjo mbshtetet n acidin dzoksiribunokleik,lidhja gjenerike n qdo qeliz t organizmit t njriut. Themelet e kriminalistiks jan vn n fund t shek,XIX (19) dhe n fillim t shek XX (20). Pa planifikim sht e pa mundr t zbulosh,t hetosh dhe t shpjegosh n mnyr objektive, t gjithanshme dhe t plot veprn penale,dhe fajsin e kryersit.Planifikimi prfaqson punn organizative. Ngjarja e cila i prket s kaluars, prbn vetm nj pjes t objektit t t provuarit.N kt objekt prfshihen edhe fakte t tjera, t cilat prcaktohen drejtprsdrejti nga hetuesi: pasojat e veprs penale, shenjat q l personi n kryerjen e veprs penale, mjetet q jan prdorur pr kryerjen e saj, rrethanat q kan t bjn me personalitetin e subjektit t veprs penale,etj.

Cilsia e kriminalistiks qndron n faktin q rregullat e prgjithshme t taktiks dhe tekniks kriminalistike mund t aplikohen vetm n rrethana dhe situate reale t rastv konkrete.

LUFRIMI BASHKOHOR I KRIMINALITETIT

Parandalimi dhe luftimi i suksesshm i kriminalitetit nuk mund t mbshtetet vetm n metodat e njejta t kriminalistiks,por edhe njohja e shkencave t tjera, t cilat lnd studimi e kan kriminalitetin,( e drejta penale, procedura penale, krimonologjia,politika kriminale, mjeksia ligjore,psikologjia etj.), por vmendje e theksuar i sht kushtuar raportit te kriminalistiks me krimonologjin. Kriminalistika dhe krimonologjia e studjojn kriminalitetin nga aspektet e ndryshme:Kriminalistika nga kndi i zbulimit t veprs penale dhe kryesve t tyre,kurse kriminologjia n relacion m t gjer, nga aspekti i krkimit t shkaqeve t kushtve e formave t paraqitjes s veprave t caktuara penale. Kriminalistikn e prbjn tri fusha studimi:teknikn kriminalistike, taktikn kriminalistike dhe metodikn kriminalistike. Vitve t fundit i kushtohet rndsi krkimv t strategjis kriminale. Strategjia kriminale sht studim mbi zbulimin e qllimve t caktuara juridiko-penale n fushn e parandalimit dhe t luftimit t veprave penale me masa afatgjate t rndsishme t planifikuara dhe t harmonizuara.

POLICIA SHKENCORE

Policia shkencore q nga vitet e 50_ta e deri n ditt e sotme duke prfituar nga zhvillimi i vrullshm i shkencave teknike e natyrore, nga zbulimet, studimet e krkimet shkencore n kto fusha i pasuroi s teprmi laboratort e saj me metoda e teknika t reja pr t luftuar kundr kriminalitetit t organizuar.Kjo veprimtari e gjer shkencore e teknike sot ka marr emrin shkenca juridike Detyr shkencore e kriminalistiks sht gjetja dhe prfeksionimi i mjeteve dhe metodave t ndryshme pr sqarimin e veprave penale,par s gjithash n zbulimin dhe nxjerrjen e provave n kontestin e veprave penale dhe kryersit. Kriminalistika sht e domosdoshme ne ndjekjen dhe zbulimin e krimit. sht e pa mundshme procedura penale pa aplikimin e metodave kriminalistike.

-DETEKTORI I GENJESHTRS-

Njohurit e para n kt drejtim paraqiten n fund t shekullit XIX dhe lidhen me punn e shkenctarve Italian: Moso. Lombrozo. Kjo n shek. XX prefeksionohet n SHBA si aparatur teknik ndihmse policore e cila sht emrtuar LIE DECECTOR(zbuluesi i gnjeshtrs).Kjo n qarqet nacionale e mori emrin POLYGRAPH .Poligrafi sht nj mjet i ndrtuar pr t prcaktuar gjja t vrtten n thnjet, n baz t fiksimit t reaksioneve fiziologjike q prodhohen te njeriu n kohn e pyetjeve (ndryshimet e shpejtsis dhe thellsis s frymarrjes t pulsit t tensionit arterial t gjakut,t refleksionit galvanic t lkurs, t biorrymave t trurit, t zgjerimit ose t ngushtimit t enve t gjakut). Shkenctari- Lovrence Ferveil ka zbuluar praktikn e matjes s impulsve celebral.I dyshuari ndodhet i ulur n nj dhom dhe mban n kok nj helmet elektrodash e cila sht e lidhur me nj kompjuter.Ne ekranin e tij regjistrohen me an t nj grafiku,impulse elektronik q lshon truri kur para tij shfaqen imazhet familja. Sipas Ferveil njeriun q ka shpikur makinn q lexon mendimet, kto sinjale elektrike jan nj rrug e sigurt per t zbuluar t kaluarn e nj personi.Kjo makin sht shum efikase pr zbulimin e terroristve. Studiuesit po testojn nje aparatur teknike fotografike e cila arrin t zbuloj qarkullimin e gjakut n pjes t ndryshme t ftyrs s njeriut.Gjaku tenton t grumbullohet prreth syve t njeriut kur ai gnjen.Nje aparatur e till mendohet t vendoset n t gjitha airoportet amerikane. Pastaj n SHBA n 1000 stacione policore prdorin edhe anilizator t stresit vokal disa regjistrues tepr t ndjeshm t cilt jan t aft t dallojn dridhjet e zrit gjat gnjeshtrs.

PARIMET THEMELORE T KRIMINALISTIKS

Vetm me prfilljen e ktyre parimve mund t kryhen masat dhe veprimet kriminalistike n mnyr t organizuar, sistematike, metodike t vazhdueshme dhe efikase n zbulimin dhe ndriqimin e veprave penale. Kto parime kan pr qllim drejtimin e t gjith kriminalistve me rastin e marrjes s masave operativeteknike dhe veprimtarive t tjera.Njekohsisht duke vepruar sipas ktyre parimve themelore t kriminalistiks zbulohen, gjurmohen, ekzaminohen m me sukses edhe provat materiale. Parimet themelore t kriminalistiks jan:

1) Parimi i liris teknike-taktike dhe parimi i proporcionalitetit 2) Parimi metodik dhe planifikimit t procedurs 3) Parimi i shqyrtimit kritik t veprimit 4) Parimi i shpejtsis dhe i befasis

5) Parimi i themelsis dhe kmguljes 6) Parimi i objektivitetit 7) Parimi i drejtimit unik t veprimtarive operative-teknike pr qdo qshtje penale veq e veq 8) Parimi i kordinimit dhe bashkpunimit 9) Parimi i ekonomizimit n t vepruarit 10) Parimi i diskrecionit (konspiracionit) 11) Parimi i ligjshmris 12) Parimi i humanizmit

1) Parimi i liris teknike-taktike dhe parimi i proporcionalitetit

Parimi i liris teknike gjat kryerjes s veprimve operative-taktike dhe hetimore mbshtetet n zgjedhjen e liris s veprimeve q jan m t prshtatshme pr t zbuluar t vrtetn. Veprimtaria operative taktike gjen bazn e saj juridike n legjislacionin penal (n kodin e procedurs penale).Veprimi operativ jo vetm q paraprin procedurn penale por ai prcjell zhvillimin e trsishm t saj. Parimi i proporcionalitetit krkon q ndrrmarrja e prmass t shtrihet aq sa lejojn sfera, prmbajtja dhe intensiteti i qlllimit n procedurn konkrete penale.

2) Parimi metodik dhe i planifikimit t procedurs

Zbatimi i kriminalistiks sht i lidhurpashkputshm me sendertimin e mesimit mbi planifikimin,si metodpun t shkalls s lart n nivelin shkencor bashkohor.Parimi metodik dhi i planifikimit t procedurs nnkupton krijimin e tr veprimtaris q nga qasti i par metodikisht dhe sipas planit krkohet zbulimi i s vrtets, domethn prcaktimii veprs penale i rrethanave n t cilat ka ndodhur dhe i personave q e kan kryer at. Pr kaprcimin e pengesave dhe vshtirsive ndihmon metoda e organizimit t puns, e planifikimit t hetimit te veprave penale, n prputhje t plot me kodin penal me at procedural penaldhe me rekkomandimet teknike-taktike kriminalistike. Poqse do t punohet pa system dhe pa plan, do t bhen gabime t mdha q vshtir prmirsohen dhe pasojat nuk mund t menjanohen.

3)Parimi i shqyrtimit kritik t veprimit

Secila pun kriminaliste nis me dyshime.T dyshosh do t thot t supozoshm shum e m ndryshe nga ajo q tregon pamja e jashtme. Edhe gjat puns m t shkatht dhe m t kujdesshme bhen gabime.Mirpo nse kto vrehen me koh do t sherbejn m mir pr pun t drejt n t ardhmense sa suksesi i arritur rastsisht. Qndrimi kritik ndaj pjesmarrsve n procedur dhe ndaj t gjitha mjeteve provuese e bjn punn m t frytshme.

4) Parimi i shpejtsis dhe i befasis

Shpejtsia dhe befasia jane parime t lidhura mjaft ngusht.Veprimet dhe masat e shpejta kriminalistike e befasojn fajtorim, e bejne at t pa aft pr luftn e m tejshme me dinakri dhe me mjete t pandershme.fajtori llogarit se nuk do t zbulohet ose nuk do t ju provohet faji. Gati t gjitha masat operative-teknike dhe veprimet hetimore pak a shum mund t ken sukses t plot vetm duke zbatuar parimin e befasis. Ky parim krkon reagim t shpejt, t urt energjik, t drejtprdrejt dhe me vend kundr dukurive, t cilat bartin n vete elemente t veprs penale dhe t ngjarjeve t tjera t ngjajshme.

5)Parimi i themelsis dhe i kmbguljes

Pr shkak t energjis dhe t shpejtsis t cilat e karakterizojn veprmtarin e policis t gjitha operacionet duhet t jen t themelta dhe t plota. Parimi i puns me themel dhe me ngulm krkon hulumtimin e barabart t t gjitha faktve q kan t bejn me veprn penale dhe sado q disa hollsi duken t parndesishme qysh n fillim t puns. N qdo qshtje penale duhet t mblidhen veqmas t gjitha provat, pa prjashtime.Durimi dhe kmbegulja jan veti t qmueshme, t cilat kriminalisti duhet ti zhvilloj dhe kultivoj n vetvete.

6) Parimi i objektivitetit

Parimi i objektivitetit duket t jet i pranishm te kriminalisti gjat kryejes s t gjitha masave kriminalistike dhe hetimore. Parimi i objektivitetit n pun sht kushti themelor pr verifikimin e s vrtets materiale e cila mund t jet vetm nj, qoft kur sht fjala pr vepr penale, qoft kur sht fjala pr kryesin e saj. Kjo e vrtet si e ktill mund t dihet vetm kur e tr veprimtaria kriminalistike sht e mbshtetur n objektivitet (paansi) q nga zbulimi i veprs penale, e deri te shqiptimi i dnimit. Ti hysh nj pune me objektivitet do t thot t mbledhsh t dhnat, gjurm, shnime, gjsende dhe elemente t tjera prkitazi m vepr penale dhe kryersin, madje jo vetm ato q e rndojn kryersin por me t njejtin kujdes edhe ato q jan n favor t kryesit. Me ndihmn e masave operative-teknike kriminalistike dhe t veprimeve hetimore zbulohet e vrteta. Me kt nnkuptohet prputhja e rezultateve t procedurave me qshtjen penale, ashtu siq ka ndodhur n realitet.

7) Parimi i drejtimit unik t veprimve operative-taktike pr qdo qshtje penale veq e veq

Parimi i drejtimit unik ka rndsi t veqant n organizimin e puns operative n rastet kur duhet marr shum masa operative-taktike kur duhet t angazhohet numr m i madh i punojsve t policis dhe mjete t konsiderushme teknike.Kto aksione udhheqen nga nj vend i caktuar.Parimi i drejtimit unik sht i domosdoshm edhe pr shkak t lidhshmris s aksionit t prbashkt n marrjen e masave dhe t veprimve t pergjithshme operative-taktike nga ana e policis dhe t gjyqtarit hetues.N kt aksion zakonisht prfshihet edhe prokurori publik. Udhheqsi i aksionit operativ miraton planin, cakton detyrat dhe njerzit pr kryerjen e tij. Me masat operative-taktike zbulohen gjurmt dhe mjetet e veprs penale dhe provat e tjera.Ndrsa me veprime procesuale ato fiksohen, vrtetohen dhe vlersohen.

8) Parimi i koordinimit dhe i bashkpunimit

Lufta kundr kriminalitetit duhet t jet e bashkrenditur n kt luft duhet t organizohen njekohesisht dhe n t gjitha fushat t gjith ata pjesmarrs q mund t ndihmojn arritjen e suksesit.

N rastet kur vepra penale kryhet n nj territory tcaktuar apo m t gjer ather pr zbulimin e saj duhet t kordinohen punt, kt kordinim t punve duhet ta marr qendra prkatse e policis. Duhet t ekzistoj bashkpunimi dhe bashkrendimi i prhershm dhe intensiv i t gjith pjesmarrsve n punt rreth luftimit t kriminalitetit. Pra mos bashkpunimi dhe mos bashkrenditja e puns mund t jet penges n luftimin e kriminalitetit.

9) Parimi i ekonomizimit n t vepruarit

Parimi i ekonomizimit n kryerjen e masave kriminalistike dhe t veprimve hetimore n zbulimin dhe luftimin e veprave penale nnkupton q kto veprime duhet t kryhen shpejt dhe t kushtojn sa m lir.Duhet ndaliar zbatimin e masave dhe veprimve q nuk jan t domosdoshme.Zbatimi i parimit t ekonomizimit nuk duhet ta dmtoj interesin e s vrtets dhe mbrojtjen e t drejtave dhe t liris s personit.

10) Parimi i diskrecionit ( Konspiracionit)

Qdo aksion i organizuar n zbatimin e masave kriminalistike duhet t prgaditet n at mnyr q ta befasoj kundrshtarin, pra t mos e dij ai kt para kohs s duhur. Masat operative-taktike mund t jen publike dhe t fshehta (konspirative). Ndr ato publike jan: prdorimi i qenit t krkimit, ruajtja e vendit t ngjarjes, kqyerja e vendit t ngjarjes, vrtetimi i alibis, ndjekja e menjhershme e kryersit pas gjurmve t freskta, racia, patrullimi i puntorve t policis n uniform etj. Masat konspirative (jo publike) operative-taktive jan: prdorimi i t dhnave nga evidencat operative (policore) observim special, prcjellja sekrete, shfrytzimi i informatorit, pritat, vnja e kurthave mekanike, kimike e kurthave t tjera, qarkorja, pyetjet informative. Zbatimi i parimit t diskrecionit nnkupton q pr fakte t dhna mas dhe synime t planifikuara ne nje rast konkret kriminalistik duhet t din vetm puntort q e udhheqin rastin.

11) Parimi i ligjshmris

Ky parim do t thot s gjitha organet gjat kryerjes s detyrave kriminalistike duhet tu permbahen me prpikmri shum t lart dispozitave positive ligjore. Kriminalistika ka si baz ligjore legjislacionin procedural penal dhe aktve nnligjore q rregullojn zbatimin e metodave kriminalistike.Jasht ktyre kufijve nuk mund t prdoret asnj metod e mjet kriminalistik pr zbulimin e s vertets n qshtjet penale.

12) Parimi i humanizmit Personalitetii njeriut, t drejtat e tij kushtetuese dhe t drejtat e tjera jan t mirat m t rndsishme q i mbron shoqria. Ky parim sht n lidhje t ngusht me parimet e kushtetutshmris dhe t ligjshmris. Respektimi i parimit t humanitetit nnkupton zbatimin e autorizimeve t caktuara t policis t bazuar n ligje, duke i aplikuar edhe masat e dhunshme me sa m pak pasoja t dmshme ndaj qytetarve. Parimi i humanitetit nuk duhet ta vshtirsoj zbulimin e s vertets por duhet t jet n prputhje me t gjitha parimet e tjera kriminalistike dhe trsisht n funksion t parandalimit dhe t luftimit t kriminalitetit.

N luft kundr kriminalitetit ndrkombtar rndsi t veqant ka bashkpunimi i organve t bashkpunimit t drejtsis penale n prgjithsi dhe i policis n veqanti, me vendet e tjera antare. Bashkpunimi bhet n mes byros qndrore kombtare t poicis me byrot qndrore kombtare t vendve tjera me Sekretarin e Pergjithshm t INTERPOLIT.

POLICIA Lufta kundr kriminalitetit nnkupton angazhim,prfshirje dh bashkpunim t ndrsjellt t subjektve t ndryshm shtetror dhe shoqror.Ndr ta gjithsesi, rndsi m t madhe kan organet e specializuara shtetrore: policia, gjyqsia, prokurorit publike, organet pr ekzekutimin e sanksioneve penale (sistemi i judikaturs penale) Policia sht organ shtetror q kujdeset pr mbrojtjen e shoqris nga kriminaliteti,mbajtjen e rendit dhe qetsis, si dhe sigurin e rendit prkats juridik. Policia sht nj institucion tradicional i njohur pr mbrojtjen e rendit shoqror. N dis vende t zhvilluara (SHBA,Angli) ekzistoj organizma privat t sigurimit (polict privat) q kan pr detyr t mbrojn pasurit private,sidomos ndrrmarrjet komerciale private nga grupet dhe bandat kriminale. Aktiviteti i ksaj policie sht i kufizuar n ruajtjen e pasuris dhe parandalimin e kriminalitetit, kurse heqjen nga liria dhe punt e hetuesis ikryen policia shtetrore. Policia llogaritet ne mesine institucioneve te ludikaturs penale. Policia regjistron veprat penale, vlerson peshn e tyre, ndjek gjendjen dhe peshn e kriminalitetit local dhe metodat e veprimit t delikuentve, analizon territorin dhe kohn e kryerjes s veprs penale dhe merr masa t caktuara preventive.Pra policia informon qytetarin me an t mjeteve t komunikimit masiv pr gjendjen reale t kriminalitetit. N baz t ktyre informative vlersohet gjendja e siguris n vende t caktuar. Aktiviteti i policis gjithnj e m shum po transferohet n kuptim preventive.Ky parandalim policor psh: patrullimi i territorit, kryerja e sherbimve t mbikqyrjes, kryerja e kontrollit n rrug, dhenja e kshillave qytetarve me qllim t mbrojtjes nga kriminaliteti, formimi i sherbimve t posaqme pr dhnjen e kshillave qytetarve me qllim t mbrojtjes nga veprat penale,themelimi i klubve t t rinjve pr plotsimin e shkollimit profesional etj. POLICIA GJYQSORE Me polici gjyqsore do t kuptojm nj trsi organesh shtetrore, veprimtaria e t cilave synon t siguroj kushte pr ushtrimin e ndjekjes penale.

Veprimtaria e policis gjyqsore ka karakter ndihms n funksion t veprimtaris gjyqsore,Veprimtari t ksaj natyre kryejn struktura t posaqme n polici dhe prokurori e cila vepron pr hetimin e veprave penale me urdhr dhe delegim t prokurorit dhe nn drejtimin e tij. N raste t veqanta vepron me iniciativ ose urdhr nga gjykata. Veprimtaria e policis gjyqsore e cila siguron kushtet pr ushtrimin e ndjekjes penale, duhet t filloj q nga qasti i konstatimit t nj vepre penale. Policia gjyqsore kryen qdo veprim hetimor q i sht urdhuar ose deleguar nga prokurori. Funksionet e policis gjyqsore kryhen nga oficert dhe agjentt e saj. Pa pushtetin policor, prokuroria dhe gjykata do t dshtonin nga iniciaticat e tyre ligjore dhe dhnia e drejtsis do t psonte nj dm t pa evitueshm. Tiparet themelore t veprimtaris s polisic jan:shpejtsia, prakticiteti (ajo ndrhyn pr t zgjedhur situate t veqanta konkrete),shtrengimi (veprimtaria e ligjshme e policis nuk duhet t pengohet, n raste t kundrt pr realizimin e qllimeve t saj prdor forc shtrnguese). N t mir t udhheqjes s lufts s suksesshm kundr kriminalitetit,bashkpunimi policor sendrtohet edhe n planin ndrkombtar nprmjet INTERPOLIT,Kshilli Evropian, ndrmjet vet policive t disa vendve. INTERPOLI-kordinon aktivitetin e policive nacionale dhe e lehtson kmbimin ndrkombtar, t informative n lidhje me kriminelt ndrkombtar dhe pr ekstradimin e kriminelve q gjenden n arrati. Ekziston edhe EUROPOLI Bashkpuninmi n planin ndrkombtar sht i domosdoshm n kushtet bashkohore sepse rrethanat e tashme karektirizohen me zhvillimin e shpejtuar t mjeteve t komunikimit dhe t transportit t cilati shfrytzojn kriminelt, sidomos ata ndrkombtar e m t rrezikshmit shoqrisht duke u orvatur ti bishtrojn zbulimit dhe kapjes. METODIKA KRIMINALISTIKE E HETIMIT T VEPRAVE PENALE N prpunimin e qdo metodike t hetimit t veprave penale merren parasysh krkesat e shkencs s t drejts penale, mormat dhe institutet penale t cilat prbjn nj nga bazat e saj juridike.Sfera e zbatimit t metodave e mjeteve kriminalistike sht m e gjer n procesin e hetimeve paraprake se sa n at t gjykit.sht kshtu pr arsye se policia gjyqsore dhe prokurori jan pjesmarrsit e par t veprimtaris procedurale, q kan pr detyr ti hetojn, zbulojn, ti fiksojn gjurmt e sendet-provat materiale t dukshme e t pakukshme q l vepra penale n mjedisin rrethues, ta ruajn vendin e ngjarjes, t identifikojn personin ndaj t cilit zhvillohen hetimet, ti prdorin rivelimet daktiloskopike, fotografike, antropometrike, t bjn kontrollime, sekuestrime dhe ndalime n rast flagrance ose ndjekje t personit nse sht duke ikur, etj, t prdorin metoda teknnike n veprimet e ndryshme hetimore, ta organizojn e ta planifikojn hetimin e veprs penale q sht kryer. Pyetjet e arta (kryesore) t kriminalistiks jan:QKA (ka ndodhur)?, KUSH (sht kryersi)? ,KUR (e ka kryer)?, KU (e ka kryer)?, SI (sht kryer)?, ME QKA (sht kryer)?, PSE (sht kryer)?,KND OSE QKA? ME K (sht kryer). Prgjigjjet e pyetjeve qka, kur,ku,si dhe me qka, ndriqojn n rend t par ann objective t veprs penale ndrsa prgjigjje pse, kush dhe me k kan t bjn kryesisht me momente subjektive t ksaj vepre. IDENTTIFIKIMI KRIMINALISTIK- ELEMENT I PROCESIT T T PROVUARIT Identifikimi kriminalistik, si nj nga elementet e procesit t t provuarit ka pr detyr t bj prcaktimin e objekteve materiale, n baz t gjurmve e pasqyrimve me qllim q nprmjet ktij prcaktimi t merren prova.Problemet e indentifikimit kan lidhje t drejtprdrejt n teorin e provave.Teoria e proovave studion jo vetm parimet e prgjithshme t t provuarit, por edhe metodat e veqanta q prdoren pr mbledhjen, kqyerjen, ekzaminimin dhe vlersimin e provave. Si rrjedhim procesi i t rovuarit e prfshin identifikimin kriminalistik vetm si nj nga elementet e tij prbrs.Ndrmjet teoris s identifikimit kriminalistik dhe teoris s provave ka nj lidhje t drejtprdrejt. Nj nga problemet m t rendsishme t teoris s provave sht trajtimi i drejt i kuptimit t provs. Provat jan njoftimet dhe rrethanat q lidhin me vepren penale q merren prej burimeve t parashikuara me ligjin procedural,n prputhje me rregullat e prcaktuara prej tij dhe q shrbejn pr t vrtetuar kryerjen ose jo t veprs penale, psojat e ardhura prej saj fajsin ose pafajsin e t pandehurit dhe shkalln e prgjegjsis s tij. Faktet dhe burimet e njoftimit mbi veprn penale, ndonse jan t lidhura me njra tjetrn kan dallime ndrmjet tyre.Burimet duhet t garantojn gjetjen e s vrtets n procesin penal.Faktet q merren nga burimet e paparashikuara me ligj dhe t dyshimta nuk e kan vlern e provs. Q nj fakt t ket vler duhet t egzistoj lidhja e tij me cshtjen dhe q njoftimi n kt fakt t ket dal nga nje burim i ligjshm, t jet marr sipas rregullave procesuale t parashikuara pr qdo prov n vete.

Zbulimi i s vrtets objektive dhe marrja e nje vendimi t drejt krkon konstatimin me siguri t t gjitha fakteve q kan lidhje me qshtjen.Pra duhet t prcaktohet objekti i t provuarit. Me object t t provuarit kuptojm trsin e faktve, konstatimi i t cilave sht i nevojshm pr zgjidhjen e drejt t qshtjes. Prcaktimi i objektit t t provuarit i jep hetimit paraprak orjentimin e duhur pr arritjen e qllimit t t provuarit. Identifikimi kriminalistik sht nj form e veqant e njohjes s atyre dukurive dhe sendeve q kan lidhje me veprs penale t kryer. Bazat e tij shkencore (identifikimi kriminalistik) jan nocione t tilla filozofike si:identiteti, individualiteti, ndryshimi, qndrueshmria, etit, shenjat e objektve t realitetit objektiv. Ndryshimet q psojn objektet e identifikimit kriminalistik shkaktohen nga factor fizik,kimik, fotokimik, etj. N kanalin e tyts s arms s zjarrit ndodhen ndrysime q shkaktohen nga veprimet kimike fizike e mekanike.N shkrimin e njeriut ndodhin ndryshime nga faktor psiko-fiziologjik etj. Shenja sht tipar i veqant dallues ndrmjet t cilit mund ta njohim nj njeri, nj kafsh, nj send, shfaqja e jashtme e diqkaje. Nocioni i individualitetit tregon se qdo object dallohet nga t tjert nga trsia e vetive dhe e shenjave q e karakterizojn e individualizojn at.Midis individualitetit t nj objekti dhe shenjave t tij ka nj lidhje organike. Nocioni shenj n kriminalistik sht reflektim objektiv i vetive t objektit dhe sherben si material kryesor pr t br ekzaminimin kriminalistik. Ato shrbejn si mjet njohje n kriminalistik si mjet identifikimi pr ta prcaktuar identitetin. Shenja n baz t t cilave bhet identifikimi kriminalistik jan t prgjithshme dhe t veqanta. Si objek i identifikuar jan njeriu sendi,kafsha q kan struktur t jashtme caktuara dhe q e pasqyrojn kt struktur me form shenjash n objektin identifikues.Objekte identifikuese jan gjurma e ln nga objekti nga objekti i identifikuar e zbuluar n vendin ku sht kryer vepra penale dhe gjurma model nga nj njeri ose send konkret q dyshohet se ka ln gjurm.Nj nga kushtet themelore t identifikimit kriminalistik sht q objekti i identifikuar-identiteti, i t cilit duhet prcaktuar- t ket shenja identifikuese t qarta dhe ta ket cilsin ti pasqyrojn kto shenja. Pr ta identifikuar objektin konkret q ka ln gjurm, mjafton nj trsi shenjash identifikuese, trsia q e bn t dallohet ky object nga objektet e tjera.Pasoja e vazhdueshme e metodave t ekzaminimit zgjeron njohjen e shenjave identifikuese.Ekzaminimet mikroskopike, analiza spektrale,mikroskepektale e me rreze laser, ekzaminimi me rreze t padukshme,,metoda elektronike-optike, metoda matematike si si dhe metodat t tjera lejojn q t zbulohen shenja t tilla identifikuese, t cilat m par nuk njiheshin dhe nuk zbuloheshin nga kriminalistet.

IDENTIFIKIMI I PERSONIT N BAZ T TIPAREVE T JASHTME Ta vrtetosh identifikimin e nj personi do t thot ti vrtetosh ato karakteristika sipas t cilave ai dallohet nga personat tjer. Identifikimi i personit ka pr qllim: ta prcaktoj personin e kryersit t panjohur , a sht ai person recidivist, ti zbuloj emrat falso, t prcaktoj personalitetin e t smuarit shpirtror, ta vrtetoj identitetin e kufoms. Mjetet pr identifikimin kriminalistik jan: lista abesedike,antropometria, daktiloskopia, monodaktiloskopia, kiroskopia, fotografia sinjalistike, fotografia e prshkruar, pyetja e dshmitarit, ekspertimi i leternjoftimit. ANTROPOMETRIA- N vitin 1840 doli teoria se nuk dy njerz q t ken masa t njejta. Metoda antropometrike u prdor n at koh pr t br identifikimin e personit n baz t matjeve kockore t trupit t njeriut,si:shtrati, gjatsia dhe gjrsia e koks etj. Kjo metod sjellte vshtirsi, sepse njeri ndryshon gjat rritjes, pastaj ngjajshmria q kan binjakt n pjes t ndryshme t trupit etj. FOTOGRAFIA E PRSHKRUAR-Fotografia e jashtme ose e prshkruar sht prshkrimi m fjal i karakteristikave t jashtme t nj personi. Elementet e fotografis s prshkruar jan: trupi dhe mosha, shenjat morfologjike dhe shenjar hromatike. N vitet e mvon sistemi antropometrik psoi nj evulucion..Prveq shenjave anatomike (shenjat e trupit t njeriu, t fryrs , t fotografis sinjalistike) n kt system u prfshim edhe shenjat dinalike q tregoni format lvizore t njeriut ( zrin, t folurit , gjestet, mimikn, ngjyrn e syve, t flokve etj.) si dhe shenja t veqanta (si lythe,tatuazhe, etj) Trsi e ktyre shenjave mori emrin identifikimi i personit n baz t tiparve t jashtme. Sot prshkrimi antropometrik sht zvendsuar n qdo vend t bots me sistemin daktiloskopik.

Fotografia e prshkruar zbatohet n shrbimin e krkimit, n prpunimin operativ-teknik dhe me rastin e identifikimit t kufomave t panjohura. METODA E ADN_s PR IDENTIFIKIMIN E PERSONIT N BAZ T GJURMS GJENETIKE (BIOLOGJIA LIGJORE) ADN_ja sht barts dhe prcjellse e informative trashguese e domosdoshme pr vazhdimin e jets npr gjenerata dhe pr organizim specific t qdo qelize.ADN_ja sht rregullator i personave jetsor.Molekulat e ADN_s jan t vetmet molekula organike q kan aftsi ta riprodhojn vetvetn.ADN (acidi dezoksiribunukleik). Acidi nukleik (ADN,ARN) gjenden n t gjitha qelizat bimore dhe shtazore, e edhe n bakterie. ADN_ja sht komponent specifike pr secilin individ. Te njerzit qelza prmban 46 kromozome dhe sipas prbrjes kimike paraqet nj renditje t acidit dezoksiribunokleik. Prbrja themelore biokimike e kromozomeve (90%) sht nga acidi dezoksiribunokleik. Kjo prbrje e varacioneve gjenerike mund t shfrytzohet me efikasitet dhe siguri t plot dhe pr identifikimin e njerzve. ADN_ja gjendet n brtamn e qfo qelize t gjall njerzore t kafshs dhe bims.Qeliza sht njsia themelore dhe strukturore dhe funksionale e organizmave t gjalla.Organizmi i njeriut prbhet nga disa dhjetra miliardash qelizash.Atomi sht njsia themelore e materies, ndrsa qeliza e jets. N qendr t qelizs sht brthama, n brendsi t s cils ndodhen kromozomet. Kto nga ana tjetr nuk jan gj veqse mbajtse t ADN_s. Te njeriu gjeni prmban 46 kromozone. N qdo qeliz t organizmit gjenden dy lloje t acidve nukleike (ADN , ARN) AND_ja ndodhet n gjak, n sperm, n sekrecion vagjinal, n pshtym, n qime floku, n pjes t indit. Krahasimi i gjurms gjenetike n objektet e lartprmendura me modelin e nxjerr nga personi i dyshuar, qon te identifikimi i personit. Secili organizm posedon nj sasi t caktuar t ashtquajtrave informacione gjenerike, kun baz t nj elementi shum t imt nxirret prfundimi se si sht ndrtuar i tr organizmi. Metoda e re ADN pr identifikimin e personit, n baz t gjurmes gjenetike, ka zn nj vend t rndsishm n luft kundr kriminalitetit, veqanarisht n zbulimin, hetimin dhe gjykimin e veprave penale t vrasjeve, t mardhnjeve seksuale me dhun ku jan ln gjak dhe sperm nga kryesit e ktyre veprave penale, qofshin kto lnd t prthara edhe 5 vjet t vjetra, pastaj copzat e lkurs dhe t eshtrave, qimet e flokut, etj. Testi i ADN_s prcakton n t njejtn koh edhe lidhjet farefisnore t personave, gjinin e gjakut t vijs s par dhe vrtetimin e atsis. METODAT E ZBULIMIT DHE RUAJTJES S ADN_s Analiza e ADN_s krahason gjurmn gjenetike t zbuluar n vendin e ngjarjes me mostrn gjenetike t dyshuar ose viktims. Masat paraprake me karakter t prgjithshm q duhet marr saher kemi t bjm me procesin e zbulimit t gjurmve biologjike jan: -Lnd biologjike t zbuluara n vendngjarje n pika t ndryshme duhet t vendosen n eproveta t ndryshme me etiketa ku duhet t prshkruhet zona ku jan marr. -I tr materiali i prdorur pr marrje (eprovet, shiring, tap, guarc etj) duhet t jen t pastra. Veq ksaj personi i ngarkuar nga organi i procedurs duhet t mbaj dorza plastike. -Njolla e lnds s gjakut, sperms,pot jen t lngshme, nuk duhen konservuar me qese plastike, sepse plastika, duke penguar ajrosjen mban nj lagshti t dmshme. -Duhet theksuar se metoda e ADN_s nuk mund t ket sukses n identifikimin e binjakve nj qelizor.N kto raste vargu i ADN_s sht identik tek binjakt e kjo e pamundson identifikimin e tyre. -Si prfundim metoda e ADN_s paraqet nj prparim t madh, sepse ndihmen pr t prcaktuar individualitetin biologjik t njeriut.