Chöông 14

TÖ PHAÙP QUOÁC TEÁ

I- KHAÙI NIEÄM TÖ PHAÙP QUOÁC TEÁ. Tö phaùp quoác teá laø heä thoáng caùc qui phaïm phaùp luaät, caùc nguyeân taéc ñeå ñieàu chænh caùc quan heä taøi saûn vaø quan heä nhaân thaân coù nhaân toá quoác teá (hoaëc yeáu toá nöôùc ngoaøi) phaùt sinh trong lónh vöïc thuoäc phaïm vi ñieàu chænh cuûa phaùp luaät daân söï, hoân nhaân gia ñình, kinh teá thöông maïi, lao ñoäng vaø toá tuïng daân söï. Caùc quan heä do luaät tö phaùp quoác teá ñieàu chænh phaùt sinh trong quaù trình hôïp taùc giao löu giöõa caùc toå chöùc, caù nhaân cuûa caùc nöôùc khaùc nhau. Trong tröôøng hôïp ñaëc bieät quoác gia cuõng coù theå tham gia vaøo quan heä tö phaùp quoác teá vôùi tö caùch laø chuû theå ñaëc bieät (Thí duï quoác gia ñöôïc caùc caù nhaân vaø toå chöùc nöôùc khaùc taëng cho taøi saûn). Ñoái töôïng ñieàu chænh cuûa Tö phaùp quoác teá : goàm caùc quan heä phoå bieán sau : + Caùc quan heä taøi saûn coù moät trong caùc beân chuû theå laø caù nhaân hoaëc phaùp nhaân nöôùc ngoaøi. Thí duï quan heä taøi saûn cuûa xí nghieäp lieân doanh vôùi nöôùc ngoaøi. + Caùc quan heä taøi saûn maø caùc beân tham gia mang quoác tòch cuûa moät nöôùc nhöng taøi saûn ôû nöôùc ngoaøi. Thí duï quan heä thöøa keá taøi saûn giöõa coâng daân Vieät Nam vôùi nhau nhöng di saûn thöøa keá ôû nöôùc ngoaøi. + Caùc quan heä taøi saûn coù söï phaùt sinh, thay ñoåi, chaám döùt treân cô sôû söï kieän phaùp lyù xaûy ra ôû nöôùc ngoaøi. Ví duï quan heä sôû höõu taøi saûn phaùt sinh töø moät hôïp ñoàng mua baùn taøi saûn ñöôïc kyù keát ôû nöôùc ngoaøi giöõa coâng daân Vieät Nam vôùi moät coâng ty nöôùc ngoaøi, moät caù nhaân nöôùc ngoaøi. + Caùc quan heä hoân nhaân gia ñình coù yeáu toá nöôùc ngoaøi : moät beân trong hoân nhaân laø ngöôøi nöôùc ngoaøi, nuoâi con nuoâi coù yeáu toá nöôùc ngoaøi, … + Quan heä lao ñoäng: ngöôøi söû duïng lao ñoäng, ngöôøi lao ñoäng laø ngöôøi nöôùc ngoaøi. + Quan heä toá tuïng tö phaùp quoác teá : do coù yeáu toá nöôùc ngoaøi neân thuû tuïc toá tuïng trong quan heä tö phaùp quoác teá phaûi theo moät theå leä toá tuïng rieâng bieät aùp duïng trong quan heä quoác teá. Phöông phaùp ñieàu chænh cuûa tö phaùp quoác teá: - Phöông phaùp ñieàu chænh tröïc tieáp (hay coøn goïi laø phöông phaùp thöïc chaát) laø vieäc vaän duïng caùc qui phaïm trong ñieàu öôùc quoác teá vaø luaät trong nöôùc theo nguyeân taéc bình ñaúng töï thoûa thuaän ñeå oån ñònh quyeàn vaø nghóa vuï cuûa caùc beân ñöông söï cuõng nhö caùc hình thöùc cheá taøi trong tröôøng hôïp vi phaïm. - Phöông phaùp ñieàu chænh giaùn tieáp (hay coøn goïi laø phöông phaùp xung ñoät) laø phöông phaùp ñieàu chænh döïa vaøo caùc qui taéc ñöôïc aán ñònh ñeå aùp duïng phaùp luaät cuûa moät nöôùc ñöôïc chæ ñònh ñeå giaûi quyeát quan heä sao cho coù hieäu quaû nhaát. Thí duï : Luaät ñaàu tö nöôùc ngoaøi taïi Vieät Nam qui ñònh doanh nghieäp 100% voán nöôùc ngoaøi coù tö caùch phaùp nhaân theo phaùp luaät Vieät Nam, hay luaät hoân nhaân vaø gia ñình Vieät Nam qui ñònh: trong vieäc keát hoân giöõa coâng daân Vieät Nam vôùi ngöôøi nöôùc ngoaøi moãi beân tuaân theo

phaùp luaät cuûa nöôùc mình veà ñieàu kieän keát hoân. Trong caùc quan heä naøy ñaõ duøng phöông phaùp ñieàu chænh giaùn tieáp – phöông phaùp xung ñoät ñeå taùc ñoäng vaøo quan heä. Ñieåm khaùc nhau giöõa tö phaùp quoác teá vaø coâng phaùp quoác teá laø: Noäi dung cuûa caùc quan heä do chuùng ñieàu chænh : coâng phaùp quoác teá ñieàu chænh caùc quan heä chính trò giöõa caùc quoác gia. Caùc quan heä thöông maïi hoaëc hôïp taùc kinh teá maø coâng phaùp quoác teá ñieàu chænh laø caùc quan heä lieân quoác gia khoâng mang tính chaát daân söï. Tö phaùp quoác teá ñieàu chænh caùc quan heä voán thuoäc ñoái töôïng ñieàu chænh cuûa phaùp luaät daân söï thöông maïi nhöng coù yeáu toá nöôùc ngoaøi. Caùc quan heä naøy tröôùc tieân laø caùc quan heä nhaân thaân vaø quan heä taøi saûn phaùt sinh trong giao löu quoác teá giöõa caù nhaân vaø phaùp nhaân vôùi nhau. Chuû theå cuûa caùc quan heä do chuùng ñieàu chænh : chuû theå cuûa coâng phaùp quoác teá laø caùc quoác gia, caùc daân toäc, caùc toå chöùc lieân chính phuû, coøn chuû theå cuûa tö phaùp quoác teá laø caùc theå nhaân phaùp nhaân cuûa caùc quoác gia khaùc nhau. Quoác gia chæ laø chuû theå cuûa tö phaùp quoác teá trong tröôøng hôïp ñaëc bieät. Nguoàn cuûa coâng phaùp quoác teá vaø tö phaùp quoác teá khaùc nhau : nguoàn cuûa coâng phaùp quoác teá laø ñieàu öôùc quoác teá vaø taäp quaùn quoác teá laø chuû yeáu. Coøn nguoàn cuûa tö phaùp quoác teá laáy phaùp luaät trong nöôùc, thöïc tieãn tö phaùp vaø troïng taøi cuûa töøng nöôùc ñieàu öôùc quoác teá laøm chuû yeáu.

-

-

II- VAÁN ÑEÀ XUNG ÑOÄT PHAÙP LUAÄT TRONG TÖ PHAÙP QUOÁC TEÁ. 1. Khaùi nieäm xung ñoät phaùp luaät. Xung ñoät luaät laø tröôøng hôïp hai hay nhieàu heä thoáng phaùp luaät cuûa caùc nöôùc khaùc nhau cuøng coù theå ñöôïc aùp duïng ñeå ñieàu chænh moät nhoùm quan heä cuï theå coù yeáu toá nöôùc ngoaøi vaø cô quan Nhaø nöôùc coù thaåm quyeàn phaûi tieán haønh choïn moät trong hai heä thoáng phaùp luaät ñeå aùp duïng. Thí duï : Coâng daân A laø ngöôøi Phaùp keát hoân vôùi coâng daân B laø ngöôøi Vieät Nam, luaät hoân nhaân gia ñình Vieät Nam vaø Luaät Daân söï (phaàn Hoân nhaân Gia ñình) cuûa Phaùp ñeàu ñöôïc aùp duïng ñeå ñieàu chænh vieäc keát hoân. Vaán ñeà ñaët ra laø phaûi choïn heä thoáng phaùp luaät naøo ñeå ñieàu chænh quan heä cuï theå ñoù. 2. Quy phaïm xung ñoät. Quy phaïm xung ñoät laø loaïi quy phaïm phaùp luaät ñaëc thuø cuûa tö phaùp quoác teá khoâng giaûi quyeát tröïc tieáp, döùt khoaùt, cuï theå quyeàn vaø nghóa vuï cuûa caùc beân trong quan heä phaùp luaät maø chæ xaùc ñònh phaùp luaät nöôùc naøo caàn phaûi aùp duïng ñeå ñieàu chænh caùc quan heä quoác teá phaùt sinh giöõa caùc beân. Coù nhieàu loaïi quy phaïm xung ñoät: - Quy phaïm xung ñoät moät chieàu: ñoù laø nhöõng qui phaïm qui ñònh roõ vieäc aùp duïng phaùp luaät cuûa moät nöôùc cuï theå ñeå giaûi quyeát caùc quyeàn vaø nghóa vuï cuûa caùc beân tham gia quan heä tö phaùp quoác teá cuï theå. Thoâng thöôøng phaùp luaät ñöôïc aùp duïng laø phaùp luaät cuûa nöôùc ban haønh vaên baûn coù qui phaïm xung ñoät. Thí duï: Ñieàu 17 luaät haøng khoâng daân duïng Vieät Nam qui ñònh raèng: “Vieäc chuyeån nhöôïng quyeàn sôû höõu, caàm coá, theá chaáp taøu bay daân duïng Vieät Nam phaûi tuaân theo qui ñònh cuûa phaùp luaät Vieät Nam”.

- Quy phaïm phaùp luaät hai chieàu: laø qui phaïm phaùp luaät khoâng qui ñònh phaûi aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc ban haønh ra qui phaïm naøy (hoaëc tham gia xaây döïng qui phaïm naøy) hay cuûa nöôùc khaùc moät caùch cuï theå maø chæ vaïch ra nguyeân taéc chung xaùc ñònh phaùp luaät nöôùc naøo seõ phaûi ñöôïc aùp duïng. Thí duï : Khoaûn 2 ñieàu 31 Hieäp ñònh töông trôï tö phaùp Vieät Nam – Hung-ga-ri 1985 qui ñònh : “caùc ñieàu kieän veà noäi dung cuûa vieäc keát hoân ñoái vôùi moãi ngöôøi trong caëp vôï choàng töông lai phaûi tuaân theo phaùp luaät cuûa nöôùc maø hoï laø coâng daân”. Vieäc phaân loaïi treân döïa treân cô sôû veà maët hình thöùc. Qui phaïm xung ñoät coøn ñöôïc phaân loaïi döïa treân cô sôû laø phaàn heä thuoäc cuûa qui phaïm caên cöù vaøo phaàn heä thuoäc, qui phaïm xung ñoät ñöôïc chia thaønh caùc loaïi : - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät nhaân thaân : phaùp luaät nhaân thaân goàm phaùp luaät cuûa nöôùc maø ñöông söï laø coâng daân vaø phaùp luaät nôi cö truù cuûa ñöông söï. Thí duï caùc quan heä thöøa keá ñoäng saûn, hoân nhaân gia ñình … Tuy nhieân phaùp luaät nhaân thaân coøn tuøy thuoäc vaøo qui ñònh töøng quoác gia, cuûa töøng ñieàu öôùc quoác teá giöõa caùc quoác gia. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc maø phaùp nhaân mang quoác tòch. Qui phaïm naøy ñöôïc aùp duïng ñeå xem xeùt caùc vaán ñeà nhö thaønh laäp giaûi theå, thanh lyù taøi saûn cuûa phaùp nhaân. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc nôi coù vaät : ñöôïc aùp duïng trong quan heä sôû höõu, thöøa keá baát ñoäng saûn coù yeáu toá nöôùc ngoaøi. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät do caùc beân kyù keát hôïp ñoàng löïa choïn aùp duïng trong mua baùn haøng haûi. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc nôi thöïc hieän haønh vi : nhö nôi kyù keát hôïp ñoàng, nôi thöïc hieän nghóa vuï, nôi tieán haønh keát hoân. Vieäc aùp duïng qui phaïm loaïi naøy tuøy thuoäc vaøo qui ñònh cuûa töøng quoác gia hoaëc ñieàu öôùc giöõa caùc quoác gia. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc beân baùn haøng : aùp duïng trong tröôøng hôïp caùc beân khoâng coù thoûa thuaän gì veà vieäc choïn phaùp luaät. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc nôi xaûy ra söï vi phaïm phaùp luaät. - Quy phaïm qui ñònh aùp duïng phaùp luaät cuûa nöôùc coù Toøa aùn giaûi quyeát tranh chaáp. III- MOÄT SOÁ NOÄI DUNG CUÏ THEÅ CUÛA TÖ PHAÙP QUOÁC TEÁ. 1. Qui cheá phaùp lyù daønh cho ngöôøi nöôùc ngoaøi: bao goàm caùc qui phaïm phaùp luaät qui ñònh quyeàn vaø nghóa vuï cô baûn cuûa töøng nhoùm ngöôøi nöôùc ngoaøi taïi Vieät Nam vaø cô cheá ñaûm baûo vieäc thöïc hieän caùc quyeàn vaø nghóa vuï cô baûn ñoù. : Ngöôøi nöôùc ngoaøi ôû Vieät Nam coù theå ñöôïc phaân ra laøm 3 nhoùm lôùn theo qui cheá phaùp lyù sau

- Nhöõng ngöôøi ñöôïc höôûng caùc qui cheá öu ñaõi, mieãn tröø ngoaïi giao vaø caùc qui cheá töông ñöông. - Nhöõng ngöôøi ñöôïc höôûng caùc qui cheá rieâng bieät do nöôùc chuû nhaø thoûa thuaän vôùi chính phuû nöôùc maø hoï mang quoác tòch. - Nhöõng ngöôøi nöôùc ngoaøi ñöôïc höôûng qui cheá ngoaïi kieàu. Caùc cheá ñoä phaùp lyù ngöôøi nöôùc ngoaøi taïi Vieät Nam. + Cheá ñoä ñaõi ngoä nhö coâng daân. + Cheá ñoä toái hueä quoác. + Cheá ñoä ñaõi ngoä ñaëc bieät.

+ Cheá ñoä coù ñi coù laïi. + Cheá ñoä phuïc quoác. 2. Vaán ñeà sôû höõu taøi saûn trong tö phaùp quoác teá. Maëc duø vaãn coøn toàn taïi nhieàu söï khaùc bieät nhöng phaùp luaät cuûa ña soá caùc nöôùc hieän nay ñeàu thoáng nhaát aùp duïng phaùp luaät cuûa nôi coù taøi saûn. Theo qui ñònh cuûa nöôùc ta taøi saûn hôïp phaùp cuûa phaùp nhaân, coâng daân nöôùc ngoaøi ñöôïc nhaø nöôùc Vieät Nam baûo hoä. Doanh nghieäp coù voán ñaàu tö nöôùc ngoaøi khoâng bò quoác höõu hoaù. Quyeàn sôû höõu hôïp phaùp ñoái vôùi voán, taøi saûn vaø caùc quyeàn lôïi khaùc cuûa caùc toå chöùc caù nhaân nöôùc ngoaøi ñöôïc Nhaø nöôùc Vieät Nam ñaûm baûo. 3. Vaán ñeà hoân nhaân gia ñình trong tö phaùp quoác teá. Phaùp luaät veà hoân nhaân gia ñình cuûa caùc nöôùc qui ñònh raát khaùc nhau, vieäc giaûi quyeát xung ñoät phaùp luaät trong lónh vöïc ñöôïc thöïc hieän baèng caùch xaây döïng vaø aùp duïng caùc qui phaïm xung ñoät do töøng nöôùc xaây döïng neân vaø qui phaïm xung ñoät thoáng nhaát trong caùc ñieàu öôùc quoác teá do caùc nöôùc thoûa thuaän kyù keát. Veà vaán ñeà hoân nhaân gia ñình coù yeáu toá nöôùc ngoaøi ñöôïc Nhaø nöôùc Vieät Nam qui ñònh haún moät chöông trong luaät hoân nhaân gia ñình. Ngoaøi ra Vieät Nam coøn kyù keát caùc hieäp ñònh töông trôï tö phaùp vôùi Bungari, vôùi Tieäp khaéc, vôùi Coäng Hoøa Lieân Bang Nga, Cu Ba, Hungari, Coäng Hoøa Ñöùc. Vieät Nam cuõng tham gia kyù keát coâng öôùc quoác teá 29.01.1957 veà quoác tòch cuûa ngöôøi phuï nöõ khi laáy choàng do Ñaïi Hoäi Ñoàng Lieân Hieäp Quoác thoâng qua. Xung ñoät phaùp luaät veà ñieàu kieän keát hoân thöôøng ñöôïc giaûi quyeát theo nguyeân taéc luaät nhaân thaân, xung ñoät phaùp luaät veà hình thöùc keát hoân giaûi quyeát theo nguyeân taéc luaät nôi ñaêng kyù keát hoân, xung ñoät phaùp luaät veà quan heä nhaân thaân vaø quan heä taøi saûn giöõa vôï vaø choàng thöôøng ñöôïc giaûi quyeát theo quy taéc luaät theo nhaân thaân. 4. Vaán ñeà thöøa keá trong tö phaùp quoác teá. Do söï phaùt trieån giao löu treân theá giôùi ñaõ phaùt sinh quan heä thöøa keá coù yeáu toá nöôùc ngoaøi. Tröôøng hôïp thöôøng xaûy ra laø khi ngöôøi ñeå laïi thöøa keá vaø ngöôøi ñöôïc höôûng taøi saûn thöøa keá khoâng cö truù cuøng quoác gia hoaëc laø taøi saûn ñang ôû nöôùc ngoaøi, khi di chuùc ñöôïc laäp ôû nöôùc ngoaøi, theo phaùp luaät nöôùc ngoaøi do döïa treân cheá ñoä sôû höõu khoâng gioáng nhau cho neân phaùp luaät caùc nöôùc qui ñònh khaùc nhau veà dieän thöøa keá, haøng thöøa keá, ñieàu kieän höôûng thöøa keá v.v … Xung ñoät luaät veà thöøa keá thöôøng ñöôïc giaûi quyeát treân cô sôû aùp duïng qui taéc luaät nôi coù vaät ñoái vôùi baát ñoäng saûn thöøa keá vaø luaät theo nhaân thaân ñoái vôùi baát ñoäng saûn thöøa keá (nôi cö truù cuoái cuøng cuûa ngöôøi ñeå laïi di saûn). Trong tröôøng hôïp thöøa keá theo di chuùc thì xung ñoät luaät veà hình thöùc di chuùc thöôøng ñöôïc giaûi quyeát theo qui taéc luaät nôi laäp di chuùc. Trong moät soá tröôøng hôïp, Toøa aùn coù theå aùp duïng luaät cuûa nöôùc coù Toøa aùn hoaëc luaät cuûa nöôùc maø ngöôøi ñeå laïi di chuùc coù quoác tòch vaøo thôøi ñieåm giaûi quyeát vaán ñeà. Phaùp luaät Vieät Nam veà thöøa keá vaø caùc ñieàu öôùc quoác teá maø Vieät Nam tham gia kyù keát vôùi nöôùc ngoaøi ñaõ qui ñònh theo caùc caùch giaûi quyeát treân. 5. Vaán ñeà coâng nhaän vaø thi haønh baûn aùn, quyeát ñònh daân söï cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøi. Veà nguyeân taéc baûn aùn vaø quyeát ñònh cuûaToøa aùn nöôùc naøo veà caùc vuï aùn daân söï chæ coù hieäu löïc ôû laõnh thoå quoác gia coù Toøa aùn ñoù. Muoán thi haønh baûn aùn quyeát ñònh daân söï cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøi, nöôùc tieáp nhaän thöôøng theo hai caùch thöùc sau :

- Caùch thöù nhaát : Nöôùc tieáp nhaän baûn aùn vaø quyeát ñònh daân söï cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøi qui ñònh vieäc caáp pheùp coâng nhaän vaø thi haønh baûn aùn daân söï nöôùc ngoaøi treân cô sôû kieåm tra baûn aùn, quyeát ñònh ñoù theo nhöõng qui ñònh ñaëc bieät. Caùc nöôùc theo caùch naøy laø Phaùp, Coäng Hoøa Lieân Bang Ñöùc, Anh, Nhaät Baûn vaø moät soá nöôùc khaùc ôû chaâu AÂu, chaâu Myõ La tinh. - Caùch thöù hai : Nöôùc tieáp nhaän baûn aùn, quyeát ñònh daân söï nöôùc ngoaøi môû phieân toøa môùi xem xeùt laïi baûn aùn vaø quyeát ñònh daân söï nöôùc ngoaøi theo theå thöùc ruùt goïn töùc laø theo theå thöùc toá tuïng ñaëc bieät vaø cho thi haønh theo quyeát ñònh cuûa Toøa aùn nöôùc tieáp nhaän. Caùc nöôùc aùp duïng caùch thöùc naøy laø caùc nöôùc theo heä thoáng luaät chung (Common law), tieâu bieåu laø nöôùc Myõ. Vieät Nam ñaõ coù phaùp leänh coâng nhaän vaø thi haønh taïi Vieät Nam baûn aùn vaø quyeát ñònh daân söï cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøivaø cuõng ñaõ kyù caùc hieäp ñònh töông trôï tö phaùp qui ñònh veà vaán ñeà naøy. Caùc baûn aùn vaø quyeát ñònh cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøi ñöôïc coâng nhaän vaø cho thi haønh neáu thoûa maõn caùc ñieàu kieän sau : - Vieäc coâng nhaän vaø thi haønh baûn aùn, quyeát ñònh cuûa Toøa aùn nöôùc ngoaøi khoâng traùi vôùi traät töï coâng coäng cuûa nöôùc ñöôïc yeâu caàu thi haønh aùn. - Baûn aùn vaø quyeát ñònh ñoù laø baûn aùn vaø quyeát ñònh ñaàu tieân taïi nöôùc ñöôïc yeâu caàu thi haønh veà vuï kieän ñoù. - Quyeàn vaø nghóa vuï toá tuïng daân söï cuûa ñöông söï ñöôïc ñaûm baûo ñuùng phaùp luaät nöôùc tuyeân aùn ñoù. - Toøa aùn giaûi quyeát vuï kieän laø Toøa aùn coù ñuû thaåm quyeàn theo phaùp luaät cuûa nöôùc phaûi thi haønh aùn. - Baûn aùn quyeát ñònh ñoù coù hieäu löïc thi haønh theo phaùp luaät cuûa nöôùc tuyeân aùn.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------