You are on page 1of 5

INVESTIGATIONES LINGUISTICAE, VOL.

XIV; POZNAŃ, DECEMBER 2006

Prawo negacji negacji w dziejach refleksji nad językiem naturalnym The law of double negation in the history of the research on natural languages
Władysław Zabrocki

Instytut Językoznawstwa, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
ul. Międzychodzka 5, 60-371 Poznań

Abstract
The paper deals with the philosophical assumptions of linguistic theories. It is concerned with three paradigms of linguistic thought (generativist, structuralist, and historical-comparative). Its main thesis is a proposal to treat the psychological approach assumed by generativists as a peculiar dialectical transformation of the psychological assumptions of the historical-comparative linguistics.

Tradycja dociekań metodologicznych zobowiązuje do uprzedniego zajęcia ogólnego stanowiska w kwestii przedmiotu badań oraz procedur badawczych przeprowadzanych w ramach językoznawstwa, zanim poddane zostaną analizie dzieje tego obszaru refleksji naukowej. Oczywiście moŜna sobie wyobrazić radykalną zmianę w ramach obu wymienionych perspektyw teoriopoznawczych, aŜ do momentu całkowitego braku jakiejkolwiek korespondencji łączącej oparte na nich kolejne propozycje językoznawcze. Wydaje się jednak uzasadnione przyjęcie pewnych ramowych ustaleń, które pozwolą zachować spójność dalszym rozwaŜaniom. ZałóŜmy, Ŝe lingwistyka jest nauką empiryczną. Tym samym wyróŜnioną procedurą badawczą będzie tutaj wyjaśnianie, a wykluczony będzie taki wariant zwrotu dziejowego językoznawstwa, gdzie następuje przejście od lingwistyki empirycznej do formalnej czy odwrotnie. MoŜliwa jest natomiast transformacja w zakresie kryteriów doboru danych empirycznych, które zabezpieczają przed eksplanacją ad hoc. (np. uznawane są dane: 1. bądź introspekcyjne bądź ekstraspekcyjne; 2. uzyskane dzięki bezpośredniemu kontaktowi z rzeczywistością językową bądź pochodzące z przeprowadzonych eksperymentów; 3. podlegające procedurze pomiaru albo takiej procedurze niepodlegające). W kwestii przedmiotu badań lingwistyki zakładamy, Ŝe zaliczenie jej do nauk empirycznych pociąga za sobą przyjęcie realistycznej perspektywy teoriopoznawczej wobec języka naturalnego. MoŜliwe oczywiście są takie warianty tego stanowiska, które sprowadzają się na przykład do psychologistycznego bądź socjologistycznego rozumienia przedmiotu badań lingwistyki lub przy innym spojrzeniu do realizmu immanentnego bądź transcendentalnego. Przeprowadzone dalej rozwaŜania stanowią w znacznej mierze konkluzje rozumowań i badań obecnych w mojej pracy: Psychologizm i socjologizm w dziejach transformacyjno-generatywnej refleksji nad językiem naturalnym. Tam teŜ odsyłam po bardziej obszerne komentarze do poruszonych niŜej problemów. W tym miejscu warto jednak krótko, ale wyraźnie podać, chociaŜ niektóre elementy

Zasadniczym celem niniejszego referatu jest postawienie tezy o występowaniu swoistej toŜsamości przedmiotu badań lingwistyki historyczno-porównawczej i generatywistycznej. Celem tej prezentacji nie będzie jakiekolwiek ich uzasadnienie. WyróŜnimy chronologicznie jako pierwszy paradygmat historyczno-porównawczy. Gdyby one nie wystąpiły język byłby nieakwizycyjny . OtóŜ twierdzimy. poniewaŜ dopiero w świetle podejmowanych w jego ramach czynności badawczych. a takŜe jest wiązana w omawianej pracy ze społecznym wymiarem języka. Poznawczo pierwotnym uczynimy paradygmat generatywistyczny. kategoria mowy to nie Saussurowskie parole. Funkcja ta wydaje się być specyficzna dla języków naturalnych. Powszechnie wyjaśnianie funkcjonalne wiązane jest z komunikacyjnym uŜyciem języka. Akwizycyjność wymaga odwołania się do wprowadzonej przez R. społeczny i uniwersalny. a nie natury – jak postuluje Chomsky. tak jak kompetencja w sensie Chomsky’ego to nie langue de Saussure’a. co równieŜ nie przysługuje wyuczalności. Dotychczas odnotowywano w literaturze przedmiotu tylko pierwszy z wymienionych rodzajów wyjaśniania jako charakterystyczny dla wspomnianej teorii. głoszącej bezwzględną konieczność występowania we wszystkich językach naturalnych uniwersaliów.trudny albo nawet niemoŜliwy do opanowania w naturalny sposób. RozwaŜymy teraz trzy paradygmaty myśli lingwistycznej. Występowanie odpowiednich okoliczności psychofizjologicznych lub fizycznych wymusza stosowne zmiany w języku. standardowej wersji swojej teorii. rysują się jaśniej charakterystyczne własności działań lingwistów strukturalistycznych. Natomiast lingwiści generatywni proces wyjaśniania prowadzą zazwyczaj przy pomocy stosownych twierdzeń. jako drugi strukturalistyczny i jako trzeci generatywistyczny. sformalizowane nie są wyposaŜone w tą funkcję. które nie muszą występować w kaŜdym języku naturalnym. Stąd w wypracowanej przez tzw. Takie rozstrzygnięcie uprawnia do zaliczenia do zbioru uniwersaliów takich elementów. lecz tylko konieczne dla spójności i jasności niniejszego tekstu zasygnalizowanie niejako wypreparowanych z otoczenia poznawczego sterylnych idei filozoficznojęzykoznawczych. MoŜliwe staje się traktowanie uniwersaliów jako elementów kultury. sformalizowane). młodogramatyków wersji paradygmatu historycznoporównawczego obecność załoŜenia o bezwyjątkowości praw językowych (głosowych). WyróŜniono 3 poziomy analizy wiedzy językowej: indywidualny. co pozwoliło na sformułowanie nowej definicji uniwersaliów językowych. Wynik ten wydaje się całkowicie odbiegać od obiegowej wykładni metodologii generatywizmu. Po trzecie dokonano rekonstrukcji metodologicznej dwóch typów wyjaśniania faktów językowych przeprowadzanych w szkole Chomsky’ego: przyczynowego i funkcjonalnego. vol. która jest niezbędna (choć niewystarczająca) dla akwizycji dowolnego języka naturalnego. OtóŜ po pierwsze dokonane zostało w rzeczonej pracy wyróŜnienie akwizycyjnej funkcji języka obok komunikacyjnej. OtóŜ za uniwersalia (w sensie Chomsky’ego) uwaŜa się składniki takiej wiedzy językowej. Stąd odróŜnienie akwizycyjności od wyuczalności (learnability). bez których przyswojenie sobie tych języków nie byłoby moŜliwe. które nie stanowi obiektu badań teorii Chomsky’ego. Po drugie wprowadzono pojęcie kompetencji akwizycji języka. Ŝe głównymi składnikami eksplanansu wyjaśnień historyczno-porównawczych są twierdzenia z zakresu psychofizjologii akwizycji mowy. 14 .Ivestigationes Linguisticae. naleŜących do teorii akwizycji kompetencji językowej. Naturalnie. WyróŜnienie akwizycyjnej funkcji języka pozwoliło na zaproponowanie funkcjonalnej eksplanacji jako charakterystycznej dla etapu rozwoju gramatyki transformacyjno-generatywnej nazywanego Teorią Zasad i Parametrów. Natomiast języki sztuczne. Jakobsona metajęzykowości (tej cechy pozbawione muszą być języki sztuczne. XIV perspektywy badawczej wypracowane we wspomnianej monografii. Podobne załoŜenie przyjmuje Chomsky w ramach tzw. a zwłaszcza dziewiętnastowiecznych i współczesnych komparatystów. na którą składałyby się przekonania normatywne i dyrektywalne niezbędne dla efektywnego realizowania celów związanych z opanowaniem języka.

a nie moment dynamicznego przejścia.ego zakłada wiele wspólnych elementów metodologiczno-filozoficznych z młodogramatycznym sposobem uprawiania lingwistyki. Podstawowym obiektem uwagi uczyniono poszczególne fakty z zakresu historii języka. Upowszechniające się zmiany. których status psychologiczny był po prostu deklarowany przez samych lingwistów. moŜna stwierdzić dopiero post factum. Ŝe językoznawstwo jest nauką empiryczną. a poststandardowe dociekania transformacyjnych generatywistów wyposaŜone są w zaplecze metodologiczno-filozoficzne dzielone z przedstawicielami praskiej szkoły lingwistyki strukturalnej. a więc w kaŜdym razie deskryptywną. Generatywiści trochę paradoksalnie tworzą dynamiczne językoznawstwo synchroniczne. Okazuje się. teorii rządu-wiązania (GB-theory) funkcjonują w ramach niezaleŜnych modułów. kapryśna i nieprzewidywalna. nakazujące ujmowanie lingwistyki jako działu psychologii Wydaje się. Zaś wyjaśnianie proponowane było w ramach tzw. abstrakcyjne struktury językowe.Jakobsona. TakŜe nie przeszkadza Chomsky’emu to. psychologii indywidualnej. W szkole młodogramatycznej głoszono atomistyczne pojmowanie zmian językowych.Paula. Ŝe nowo ukształtowany system uznany zostanie za doskonalszy komunikacyjnie od poprzedniego. Miejscem kreacji jest indywidualna mowa. Czyli w istocie wyjaśnia się jego zastany kształt. a socjologizm i funkcjonalizm to wspólne fragmenty często niejawnej świadomości metodologicznej „późnego” Chomsky’ego i R. Gotowy system językowy zmusza interlokutorów do respektowania jego zasad. Podobnie młodogramatycy stosowali prawa wyjaśniające zmiany językowe. iŜ sama psychologia (a zwłaszcza psycholingwistyka) rozwija się raczej w kierunku korespondującym z konkurencyjnym wobec jego propozycji kognitywnym podejściem w lingwistyce. Mianowicie psychologizm i związane z nim załoŜenia to elementy podzielane przez „wczesnego” Chomsky’ego i H.Władysław Zabrocki: Prawo negacji negacji w dziejach refleksji nad językiem Warto teraz w sposób wyraźny zaprezentować bardziej szczegółowo załoŜenia filozoficzne (normy czy dyrektywy) podzielane przez przedstawicieli omawianych paradygmatów. aby po prostu zaproponowaną przez niego koncepcję uznać za psychologiczną. co prawda rodzą się zmiany językowe. 1 ZałoŜenie indywidualizmu metodologicznego owocujące swoistym atomizmem w traktowaniu zjawisk lingwistycznych OtóŜ w paradygmacie generatywistycznym składniki uniwersalnej gramatyki przynajmniej od momentu zaproponowania tzw. lecz dynamiczne procesy derywacji 15 . Ŝe sam twórca teorii gramatyk generatywno-transformacyjnych postuluje. Struktura ma charakter mniej lub bardziej ponadindywidualny. Przedmiotem uwagi stają się nie statyczne. 2 ZałoŜenie psychologizmu. Naturalnie podstawowym elementem uposaŜenia metodologicznego strukturalisty jest pewna odmiana holistycznego spojrzenia na język. a nie redukować lingwistyki do jakiegoś istniejącego fragmentu psychologii. Natomiast uniwersalia językowe u generatywistów są często rozumiane jako konkretne elementy fizjologicznego wyposaŜenia umysłu/mózgu. Ale ten nie często spotykany diachroniczno-funkcjonalny punkt widzenia traktować naleŜy jako swoisty atawizm preskryptywnego pojmowania nauki o języku. 3 ZałoŜenie o dynamicznym charakterze zjawisk językowych Strukturalizm przynosi zdecydowany zwrot w kierunku traktowania języka jako ergon. Przyjęliśmy. ZałoŜenie to obecne jest oczywiście takŜe w ujmowaniu języka przez generatywistów jako wiedzy indywidualnej. funkcjonalne w aspekcie komunikacyjnym. Tutaj. Ŝe standardowy etap rozwoju teorii Chomsky. które zdaje się łączyć zasada negacji negacji. ale prawdziwe interesującym zagadnieniem dla strukturalistów jest natura systemu tych zmian. obecnej w umyśle/mózgu poszczególnych jednostek ludzkich. Chyba. kiedy system juŜ jest kompletny.

vol. Takie pojęcie jak relewancja. obok uniwersaliów musielibyśmy równieŜ podać opis prymarnych danych językowych. MoŜna je wyjaśniać. tłumaczyć jak mówił Kotarbiński o procedurze eksplanacji. Są one całkowicie wolne od systematycznych i jednorodnych ograniczeń innych niŜ przyrodnicze – fizjologiczne czy fizyczne. a nie konkretna substancja. Podobnie chce Chomsky: w ramach minimalizmu pragnie wiązać uniwersalną rekurencję z fizyczną naturą mózgu ludzkiego. CóŜ bowiem moŜe leŜeć u podstaw bezwyjątkowych praw opisujących zmiany dźwiękowe. które pozwala wiązać tą kategorię nie z komunikacyjnymi. Aby opisać pełną przyczynę danej zmiany językowej trzeba obok wspomnianych koniecznych czynników natury przyrodniczej.Ivestigationes Linguisticae. zgodnie z którymi derywowane są zdania. razem z uniwersaliami prowadzą do jednorodnych w danej grupie nosicieli języka intuicji. które są bardzo rozmaitej natury. W zamyśle Chomsky’ego prymarne dane językowe pełnią rolę wyłącznie „spustową” uruchamiającą proces akwizycji wiedzy językowej. Język to abstrakcyjna forma. W procesie przewidywania. który powodował zmiany pamięci językowej w danej grupie uŜytkowników języka. dotyczyć by miała przedstawiciela dowolnej wspólnoty kulturowej. Dane takie. Zaproponować moŜna takie rozumienie kategorii ideal speaker-listener (idealny mówca-odbiorca). NaleŜy podkreślić podstawową rolę uniwersaliów językowych. CzyŜ nie nawoływano w strukturalizmie do abstrakcyjnego traktowania języka. lecz potencjalne moŜliwości rekurencyjnych mechanizmów języka – intuicje językowe. 5 ZałoŜenia idealizacyjne Tutaj wydaje się najłatwiejsze odrzucenie zasady negacji negacji. Oczywiście intuicji językowych nie moŜna przewidywać. co próbowali robić strukturaliści (np. Bezwyjątkowy przebieg zmiany językowej wydaje się przemawiać na rzecz podstawowej roli czynników fizjologiczno-fizycznych. jak nie załoŜenie o idealizacji? Przypuszczam. zaś generatywizm konstruuje załoŜenia idealizujące akwizycję językową. Wydaje się. Roman Jakobson). Posiadają one charakter dynamicznych atomów języka – są to w standardowej wersji teorii Chomsky’ego przede wszystkim warunki nakładane na funkcjonowanie reguł. który moŜe opanować dowolny język naturalny. Grozi to bowiem niezrealizowaniem celów komunikacyjnych. Poszukiwania młodogramatyków koncentrowały się na faktach będących konsekwencją pewnego nieobecnego w świadomości przymusu obowiązującego w danym czasie i miejscu. Następuje przejście poznawcze od systemu jednostek językowych do systemu reguł. wbrew deklaracjom Chomsky’ego z Aspects of the Theory of Syntax. W myśl tej idealizacji opanowanie języka następuje w sposób natychmiastowy i daje jednorodną wiedzę językową. XIV zdań. podobnie jak w paradygmacie generatywnym. 4 ZałoŜenie o twórczym charakterze języka W strukturalistycznym paradygmacie nie ma miejsca na rekurencyjne uŜycie języka. uwzględnić szereg okoliczności konkretnych heterogenicznej natury. o obecności w paradygmacie strukturalistycznym elementów procedury idealizacji. wydaje się z kolei świadczyć. U młodogramatyków zmiany językowe moŜna opisywać i wyjaśniać a nie przewidywać. Jednak idealizacja w strukturalizmie dotyczy zjawisk komunikacji językowej. iŜ posiada on stosowną kompetencję akwizycji języka. OtóŜ idealizacja. jakim jest ustalenie uniwersaliów językowych. TakŜe tutaj nie ma miejsca na przewidywanie. CóŜ bardziej charakterystycznego dla myśli generatywistycznej niŜ słynna koncepcja „idealnego mówcy-odbiorcy”. Wyjaśnieniu podlega twórczość niezwiązana z konkretną działalnością (powiedzmy poetycką). NaleŜy jednak pamiętać o zasadniczym celu lingwistyki generatywistycznej. o idealnego uczestnika procesu przyswajania języka. Przez generatywistów brany jest pod uwagę cały gatunek homo sapiens. Ŝe chodzi tutaj. iŜ procedurę idealizacji moŜna równieŜ przypisać młodogramatykom. na którą składają się odpowiednie normy opisujące cele akwizycyjne oraz dyrektywy mówiące o sposobach realizacji tych celów. Zakłada się. 16 . lecz akwizycyjnymi aspektami języka.

NewYork: W. N. Cambridge: Cambridge University Press. The Hague: Mouton. Deacon. N. pp. H. 241-251. W. S. M. Language and Communication 11. Ball. 1981: Longman. Principles and Parameters in Syntactic Theory. 2002. N. Proceedings from the Parasessions of the Thirty-Seventh Meeting of the Chicago Linguistic Society. W. New York: Harper and Row Publishers. Chomsky. 431-474. vol.. J. pp. Chomsky.P. Rules and Representations. F. 3-28. Warszawa: PWN Zabrocki. Jenkins. The Hague: Mouton. Cioffi (eds. From nativism to sociolinguistics: integrating a theory of language growth with a theory of speech practices. 99-122. Behavioral and Brain Sciences 13. Halle: Max Niemeyer. w: Formal Syntax. Pateman. N. Chomsky. Psychologizm i socjologizm w dziejach transformacyjno-generatywnej refleksji nad językiem naturalnym. Poetyka w świetle językoznawstwa. The Conduct of Linguistic Inquiry. N.Norton. Culicover. who is it. Prinzipien der Sprachgeschichte. pp. and S. Aspects of the Theory of Syntax.). N. N. Origin and Use. W. Chomsky. 1976. New York: Harcourt. Lightfoot (eds. Selected Writings. Pinker. 1962-67. Oxford: Columbia U. Paul. Function. New York: William Morrow. J. Press. 2005. 1966. Natural language and natural selection. 1991.). 1986. 1957. 765-784. New York 1977: NorthHolland. Warszawa: PWN. Chomsky N. 1994. R. Chomsky. T. Pinker. Saussure. N. Chicago: Chicago Linguistic Society. pp. Chomsky. Newmeyer. Chomsky. Journal of the Theory of Social Behaviour 15. Kmita J. Katz. 1991. N. S. Neuvel (eds. Cambridge Mass: MIT. The Hague: Mouton.. 1997. Zabrocki. New York: Plenum Press. K. w: Explanation in the Behavioral Science. Knowledge of Language: Its Nature. Chomsky. S. Chomsky. F de. 1909. New York: Pantheon. and how did it evolve?” Science 298. The faculty of language: what’s special about it? Cognition. Jakobson. 1978. Andronis. 1965. Bloom. N. Akmajian (ed. A Generative Perspective on Linguistic Typology. 1975. pp. 2004. N. Wrocław. Stuttgart-Poznań: Ernst Klett Sprachen 17 . P. 2006. Chomsky. 37/2. Chomsky. Oxford: Oxford University Press. J. Exploring the Biology of Language. Totowa: Rowman and Littlefield. Reflections on Language. 38-59.).. 1991. On Nature and Language. Pamiętnik Literacki LI. Kurs językoznawstwa ogólnego. R. pp. w: Essays on Form and Interpretation. Chomsky. Cartesian Linguistics. Zabrocki T. 1975. Pinker. pp. New York 1977: Academic Press.W. F. Cambridge 1970: Cambridge U. “The faculty of language: what is it.). 1985. S. (red. 1960. D. Borger and F. 1970. J. Newmeyer. w: Zagadnienie przełomu antypozytywistycznego w humanistyce. Functional Explanation in Linguistics and the Origins of Language. N. Jackendoff R. A. P. Chomsky. w: Explanation in Linguistics. Chomsk. Where Is Functional Explanation? w: M. 1981.W.. Biolinguistics. Formal and functional explanations for interlingual differences. Hornstein and D. Press. New York: Präger. 1569 – 1579. Oxford: OUP. Language and Mind. Fitch W. 1980. N. Kmita. Newmeyer. Hauser. Cambridge: Cambridge University Press. The Language Instinct: How the Mind Creates Language. The Logical Structure of Linguistic Theory. 1968. N. L. T. 1981. 1973. O naukowo-teoretycznym ujęciu kultury symbolicznej. The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain.. J. pp. F. 2002. London. C. N. 707-727. R. Elston. 1981. Selection and Innateness: The Emergence of Language Universals. Lingua Posnaniensis 32/33. Syntactic Structures. Language and Other Abstract Objects. 1990. Possible and Probable Languages. T Wasow. 1998. Problems of explanation in linguistics. H. 1 – 36. On Wh-movement.). Kirby. Jakobson.Władysław Zabrocki: Prawo negacji negacji w dziejach refleksji nad językiem Bibliografia Botha. T. 2001. 2000. Conditions on Transformations.