You are on page 1of 135

etin Yetkin _ Trkiye'de Tek Parti Ynetimi 1930-1945 Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz.

Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Yaar Mutlu e-posta kitapsevenler@gmail.com www.kitapsevenler.com www.yasarmutlu.com etin Yetkin _ Trkiye'de Tek Parti Ynetimi 1930-1945 Altm Kitaplar Yaynevi gg BU DZNN DER KTAPLARI : nc Dalga / ALVIN TOFFLER Ykseli ve D / AL GEVGLL Kiilik / Prof. Dr. ZCAN KKNEL Gzellik / MOISSEJ KAAN ocuk ve Su / Do. Dr. HALK YAVUZER Kozmos / Prof. Dr. CARL SAGAN Herkes iin Sanat / SEZER TANSU Yazn Kuram / R. WELLEK - A. WARREN Kiilikten Ka / Prof. Dr. ZCAN KKNEL BLMSEL SORUNLAR DZS Yarnlar iin umutla BARI YETKN'e Yayn hakk (Copyright) : Altn Kitaplar Yaynevi / 1983 BRNC BASKI : NlSAM 1<583 DZG ve BASKI: ALTIN KTAPLAR MATBAASI Do.Dr. (I I V YETKN Trkiye'de TEK PART YNETM Tarayan: Yaar Mutlu Prof. Dr. Kvan Ertop'a, kitab okuyarak eletirdii, gerekli dzeltme ve neriler yapt iin teekkr ederim. Olay, kaynak ve belgelerin aratrlmas, derlenmesi ve deerlendirilmesi Mehmet Tezkan' in yardm ve katksyla gerekletirilmitir. NSZ Hibir kuak kendinden nceki ((nesiller gibi dnmeye mecbur deildir. Hibir kuak gelecein insanlarn kendisi gibi dnmeye zorunlu klamaz. Bu-gn yaayanlar, gelecektekiler tarafndan yarglanacaklarn bilmekle devlidirler. Nasl kendileri ncekileri yargilamlarsa... En byk mahkeme hi kukusuz tarih'tir. nsanlar ve toplumlar tarihin ak iinde en doruyu dnm olsalar bile istedikleri gibi hareket edemeyeceklerine gre, iinde bulunduklar koullar yarglayclarn dikkatini ekmelidir. Bilimsel bir ykmllk olarak. Tarih yarglanan ve yarglayan kuaklar yanya-na yaatarak, ((coexistence iinde geliir. Yzyllar kapsayan bu geit resminde, bireyleri, milletleri, toplumlar, devletleri bu tablonun eleri olarak grrz. lkemizde bu tr aratrmalar yaplrken baz dnemler sanki tabu'dur. Oysa her siyasal fikir, kurum ve olu her zaman deerlendirilebilir. Eletirilebilir. Gemi/le gelecek arasndaki yerini tartmaya ak olarak alr. Yoksa dinamizmini yitirir ve katlar. Sayn Doent Dr. etin Yetkin'in yeni kitabna bir nsz yazmaya davet edildiim zaman bu dncelere kapldm. Dr. Yetkin'in Trkiye'de Tek Parti Ynetimi mi-Unda uzunca bir aratrma plnnn bir blm. Yazar geni bir balk altnda ksm bir konuyu, 1930-1945 yllarn kaplayan dnemi incelemekte. Bu on be yllk dnem zerine eiliini baz gerekelere balyor. yle ki: 193d ylnda toplumsal snflarn iyice belirlenmeleri ve ayrmalar sonucu grlen yapsal deime yeni bir atlm gerektirir. Bu bilinlenmeye kout olarak d siyasal etkilerin basks llmelidir (zellikle Sovyetler Birlii, talya ve Almanya'-daki gelimeler).

Ve Dr. Yetkin'in tarihsel bakla vard bir olgu u: Bu dnemdeki gelimeler ve uygulamalar daha sonraki olaylara kaynak olmulardr. Her dnem bir sonrakinin yaratcsdr. rnein, Terakkiperver Cumhuriyet ve Serbest Cumhuriyet frkalarnn Demokrat Par-ti'ye kaynaklk etmeleri gibi, on be ve daha sonraki yllarda 1930-1945 dneminin etkileri ar basm, yeni olularn tohumlarn serpmilerdir. Dr. Yetkin'e, zellikle bu son grnde, hak vermemek gereklere aykr der. u halde inceledii dnem nasl daha sonrasn etkilemise, ayn dnemin de kendisinden ncekilerin etkisinde kald kabul edilmelidir. Trkiye'de hkim parti ve tek partU (vesayet partisi) rejimleri 1908'de balatlmtr, ittihat ve Terakki Frkas (Cemiyeti) 1908-1913 aras oulcu (ok partili) rejimin egemenidir. 1913-1918 dnemindeyse baka partileri tasfiye ederek tek parti rejimini kurmutur. Beer yllk bu iki dnem hem Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti, hem de Cumhuriyet rejimlerine ok eyler brakmtr. Merutiyet her iki rejim iinde de yaamn srdrmek istemitir. Serbest Frka deneyiminin de aratrcs olan 8 Dr. Yetkin 1920-1930 dneminin nemli yllarn atlayarak 1930'a geliyor ve 1945'e kadarki siyasal olular geni bir kaynakaya ve belgelere dayanarak izliyor. Fakat yazmn banda da deindiim gibi, Dr. Yetkin byk arl d siyasal koullarn etkisine, hatta basksna verdii iin i siyasal dinamiin etkisi zerinde istedii boyutlarda duramamtr. Bu konuyu daha sonraki aratrmalarna brakmtr. Kitabn bu bakmdan tamamlanaca vaadi bizi sevindirmektedir. Bu kadaryla bile gen kuaklar zinciri iindeki bir aratrcya sorulacak sorular vardr ve olmas da doaldr. Kitapla ilgili deerlendirmeler bunlar aa karacaktr. Kukusuz, geiciliini (tek parti olarak) zaman zaman belirtmekten ekinmemi olan C.H.P. (C.H.F.) nin deikenlii ve i atmalarnn henz incelenmemi olmas Dr. Yetkin'in almalarn zorlatrmtr. C.H.P., ideolojisini aklkla saptayamam bir partidir. Yeni sorunlar karlayabilmek iin deiik zaman dilimlerine ve akmlara uyma uralar ona farkl grnmler kazandrmtr. Ne var ki, her tek parti gibi, oulculuu kendi iinde yaratt iin, istikrarszlklar ve elikilerden kurtulamamtr. Bu gzlemden bir baka gzlem doabilir. Tek parti liderlerinin vcut verdikleri kurumlarla ilgili szleri ve tanmlar, bu kurumlarn ilevlerini aklamak bakmndan her zaman yeterli kaynak saylamazlar. nk bu kurumlar dorudan doruya Par-ti'nin sadk kullan olmamlardr. rnein, Halkevleri bu tr kurumlardandr. Saylar azmsanamayacak kadar ok ve yararl olan bu kltr kurumlarnn bir blm belirli bir bamszlk ve kamuoyunda saygnlk kazanabilmilerdir. Parti bu tutumlarn kabul ettii gibi, 1950 seiminde muhalifle 9 rinin bir blmn de ayn kurumlarda bulmutur. Ayr ve incelenmeye deer bir kurum da Talebe Yurtlarndr. Parti, her rencinin dedii ayla belirli bir parasal yardm eklemitir. Birok renciyi de parasz olarak bu yurtlara kabul etmitir. Bu ilere bakan ayn zamanda milletvekili bir mfetti, burada barnan yksek retim rencilerinin ilerde ikinci semen olarak Parti'yi destekleyeceklerini sylemiti. 1950 genel seiminde bu iddiann geree dayanmad, hatr saylr gen bir muhalefetin ortaya kt grlmtr. Kald ki, Parti'nin kurduu kurumlarn aadan yukar bir izgide, kendisini etkilemi olduklar da anmsanmaldr. Bunlar hep incelenecek sorunlardr. Bir nsz yazarken bylesine znel dncelere dalmak bile Dr. Yetkin'in almasna canllk veriyor. Benim gibi tek parti dneminin snrl oulculuu iinde yaam olan bir insann artk anilam gereklerle bir kez daha rastlamasn salyor. Bu almann kapsad yllarda henz domam olanlara gelince, onlar yeni

kazlarn ortaya kard eski eserlerle karlatklarna inanacaklardr. Fakat bu eserler henz mzelik olmamlardr. Dr. Yetkin'in fikirlerine katlabilirsiniz ya da katlmayabilirsiniz, ne olursa olsun bugne kadar zerinde hi durulmam, az durulmu konularla babaa kalacaksnz. Belki de onun kadar sert eletirilere varmayabilirsiniz. Fakat yazar okuyucularna bu olanaklar veriyor. Prof. Dr. Tark Zafer TUN AY A 10 NDEKLER GR ........................................................ 17 BRNC BLM TEK FIRKALI YNETMDEN PART DEVLETNE BRNC KESM : C.H.P.ne LKENN TEK KURULUU NTELNN KAZANDIRILMASI oulcu Yapnn Sonu ....... 27 1. Giri ................................................ 27 2. Gazi Mustafa Kemal : Btn milliyeti ve cumhuriyeti kuvvetlerin bir yerde toplanmas lzmdr. ........................... 29 3. C.H.F. Yazarlarnn Aray ve nerileri....................................... 31 4. Siyasal Partilerle lgili Uygulama ............ 43 5. Trk Ocaklar'nn Kapatlmas ............... 52 6. T.B.M.M. yelerinde Deiiklik -Seimlerin Yenilenmesi..................... 64 7. Basnla ilgili Uygulama ........................ 67 8. niversite Reformu .............................. 72 9. C.H.F. ve Dernekler.............................. 78 10. Halkevleri.......................................... 87 KNC KESM : PART DEVLETNE GDEN YOLDA C.H.P.NN HALKILIK VE DEVLETLK LKELER ... 91 1. Genel Olarak C.H.P.nin lkeleri............... 91 2. Halklk ............................................. 96 3. Devletilik .......................................... 105 4. Devletilik, Kadro Dergisi ve Bankas .......................................... 112 NC KESM : PART VE DEVLETN BRLETRLMES............ 128 KNC BLM DEVRMLER VE GNLK YAAM BRNC KESM : DEVRMLERN TEMELLER VE AMALARI ..................... 135 1. Ulusuluk .......................................... 135 2. Batllama - adalama ..................... 137 3. Azgelimilik ve Devrimler ..................... 141 KNC KESM : GNLK YAAMDAN KESTLER ........................... 147 UUNCU BOLUM MLL EF DNEM BRNC KESM : C.H.P.NN MLL EF KAVRAMI ........................... 157 KNC KESM : SYASAL GELMELER ......... 175 1. Mill ef Dnemi Balarken Atatrk'e Kar Olanlar ve C.H.P.nin Yapsnda Biimsel Deiiklik ................................. 175 2. Tek Parti Ynetimi, II. Dnya Sava ve Halk ..................... 182 3. Varlk Vergisi ....................................... 203 4. Basn ................................................ 216 DRDNC BLM TEK PART YNETMNN SONA ERMESN GEREKTREN DI SYASAL NEDENLER BRNC KESM : MTTEFKLER VE TRKYE ........................... 225

KNC KESM : SAVAI MTTEFKLERN KAZANMASI KARISINDA C.H.P..................................... 242 NC KESM: BR DEERLENDRME ......... 250 SONU......................................................... 255 EKLER EK 1 C.H.P.nin 10 Mays 1931'de yaplan nc Kurultaynda benimsenen Ana Vasflar ...... 259 EK II C.H.P.nin 9 Mays 1935'de yaplan Drdnc Kurultaynda kabul edilen Tzk ........................ 261 EK III C.H.P. Tznde yaplan ve 26 Aralk 1938'de Olaanst Kurultayda Onaylanan Deiiklik ve Ekler ................................. 285 EK IV C.H.P.nin 9 Mays 1935'de yaplan Drdnc Kurultaynda parti genel sekreteri Recep Peker'in Parti program ve Tzndeki deiiklikleri aklayan sylevi ... 286 KAYNAKA ....................................... 293 DZN 309 Ksaltmalar : a.g.k. a.g.y. A..T.I.A. A..S.B.F. A..S.B.F.,D, bkz. C. ev. ..T..A. ..H.F. R.G. s. T.B.M.M. T.B.M.M..T.D. T.B.M.M.,Z.C. vd. yyn. ad geen kitap ad geen yaz Ankara ktisad - Ticar limler Akademisi Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi A..S.B.F. Dergisi baknz cilt eviren stanbul ktisad-Ticar limler Akademisi stanbul niversitesi Hukuk Fakltesi Resm Gazete sayfa Trkiye Byk Millet Meclisi T.B.M.M. Tutanak Dergisi T.B.M.M. Zabt Ceridesi ve devam yayn, yayn GR i Serbest Cumhuriyet Frkas (S.C.F.) yneticilerinin partilerini 17 Kasm 1930 gn kapatmalaryla Trkiye'nin tarihinde yeni bir dnem balar, ikinci Dnya Savann bitiminde ok partili dzene geilmesiyle sona erecek olan bu dnemin temel zellii, bu sre iinde lkeye Cumhuriyet Halk Frkas'nm (C.H.F.) (1) tek bana egemen olmu bulunmasdr. Geri 1923 -1930 arasnda da C.H.F. iktidar partisidir. Siyasal gelimelere bu adan baklarak C.H.F.nn 1923 -1950 arasnda da iktidar partisi olduu ve lke ynetiminin onun elinde bulunduu, bu nedenle de 1930 yln ayr bir dnemin balangc olarak ele almann gereklere uymad, yapay bir ayrm olduu ileri srlebilir. Ne var ki, her eyden nce 1930 ncesi dnemde ne devletilik, ne siyasal bir sistem olarak tek parti ve ne de mill ef kurumlarnn izlerine rastlayanlayz, te yandan konu uluslararas ortamda ele alndnda, 1930'lardan balayarak Trkiye'yi etkisine alan ekonomik ve siyasal koullarda da kkl ve yapsal deiikliklerin ortaya (2) Daha sonra Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P.) 17 F.: 2

ktn grmekteyiz. Trkiye bu yeni koullardan byk lde etkilenmitir. Kald ki, S.C.F. giriiminin baarszlkla sonulanmas, ok partili demokratik yaam araylarnn bir yana braklmas iin bir gereke oluturmu ve ancak kinci Dnya Savann bitiminde yeni koullar altnda ok partili bir dneme geilebilmitir. n 1930 ylnn son aylar, C.H.F.nn kitlelerin ekonomik sorunlarn zmedeki baarszlnn saydamlat aylardr. S.C.F. olay kitlelerdeki honutsuzluun su yzne kmasn salam ve C.H.F.nn siyasasnn baarszln belirginletir-mitir(2). Gerekten de Gazi Mustafa Kemal'in Hasan Rza So-yak'a sylemi olduu u szleri anmsamamz, bu gerein tek bana bile yeterli bir kantdr: Bunalyorum ocuk, byk bir strap iinde bunalyorum! Gryorsun ya, her gittiimiz yerde mtemadiyen (srekli olarak) dert, ikyet dinliyoruz. Her taraf derin bir yokluk, madd manev perianlk iinde... (3) Bu durum 1923 -1930 arasnda izlenen ekonomik siyasann baarszlnn ak bir yanklanyd. O halde, sorunlar zmek iin yeni bir atlm yaplmal, yeni bir uygulama getirilmeliydi! lkenin sorunlarna yeni bir anlayla ve yeni kurumlarla zm aranmalyd! te, 1930 yl sonlarndan balayarak gn getike gelitirilen yeni bir siyasal ve ekonomik anlayn lkeye egemen olmasnn temel nedeni, bu gerein bilin(2) Bkz. ETN YETKN: Serbest Cumhuriyet Frkas Olay, Karacan yyn., stanbul, 1982. (3) HASAN RIZA SOYAK: Atatrk'ten Hatralar, Yap ve Kredi Bankas yyn., stanbul, 1973, C. II, s, 405. 18 cine bu tarihte varlm olmasdr (4). Konuya, devletilik asndan deinmi olan Dr. Boratav'-m deyiiyle : Ynetici kadrolar, cidd bir iktisad hamle dnemine girilmedii takdirde, ayaklarnn altnda sallanmakta olan zemin zerinde uzun sre duramayacaklar endiesine, Serbest Frka denemesinin ortaya koyduu gerekler sonunda! kaplm olsalar gerektir. Serbest Frka'mn kendi kendisini feshinden bir yl kadar sonra balayacak olan devleti hamlelerin zorunluuna bylece adm adm inanlmaya balanacakt. (5) te yandan S.C.F.nm kapanmasndan hemen sonra patlak veren Menemen olay, siyasal iktidarn kitleler zerindeki gcn gstermesi gerektii dncesini uyandrrken, devrim ilkelerinin halka benimsettirilebilmesi iin de youn eitim ve propaganda giriimlerinde bulunulmasyla sonulanmtr (6). (4) Gerekten de Cumhuriyet ynetiminin baz zel nedenleri olan evreler dnda halk kitlelerinde honutsuzluk yaratm olabilecei hi dnlmemi, tersine halkn C.H.F.nn uygulamalarn sevinle karlad sanlmtr. rnein, S.C.F. genel bakan Fethi Bey (Okyar) ve arkadalarnn zmir gezilerinden nce Gazi Mustafa Kemal, hkmeti eletirmekte olduu iin halkn Fethi Beye tepki gsterebileceini dnerek S.C.F. yneticileri iin zmir valisinin koruma nlemleri almasn istemitir. lgintir ki, Fethi Bey ve arkadalar da, zmir limanna toplanan 50.000'i akn kiinin kendilerini protesto etmek amacyla m, yoksa karlamak iin mi gelmi olduunu son ana dek anlayamamlardr. (Bkz. YETKN: a.g.k., s. 168). (5) KORKUT BORATAV: 100 Soruda Trkiye'de Devletilik, Gerek yyn., stanbul, 1974, s. 49-50. (6) Menemen olaynn bu adan bir deerlendirilmesi iin bkz. Amerika Birleik Devletleri Ankara Bykelisi J. Grew'den Amerika Birleik Devletleri Dileri Bakanna 27 Ocak 1931 gnk mektup (JOSEPH GREW : Atatrk ve nn Bir Amerikan Elisinin Hatralar, ev. Muzaffer Akn, Kitaplk Tic. Lt. t. yyn., stanbul, 1966, s. 116-121.) 19 Bu gelimelerse, kendilerine zg birtakm siyasal kurumlarn oluturulmasyla birlikte varlk kazanmtr. Bu atlm hangi ynde olmutur? Sorunlarn zmnde yeni yaklamlar olarak nelere bavurulmutur? te, bu almada zerinde duracamz ilk konu budur. III

Konunun ikinci yn, snfsal gelimeler alanndadr. 1930 ylnda artk iyice biimlenmi ve ayrm olan toplumsal snflarn, doal olarak bu giriim ve deiikliklerle yapsal bir ilgisi olmutur. Ayrca bu gelimeler, toplumsal yapya, amalanan dorultuda bir eki dzen verilmesiyle de sonulanmtr. u halde, gelien ve kkleen snfsal yapya kout olarak i siyasal gelimelerin sergilenmesi, ele aldmz konunun ikinci ynn oluturmaktadr. IV 1930'larda yeni bir atlm yaplmasna gereksinme duyulmasnda ve snfsal biimlenie kout olarak ortaya kan gelimelerde d siyasal koullarn bir etkisi var mdr? Varsa ne olmutur? Bu sorunlar da yantlanmas gereken bir baka konu olarak karmza kmaktadr. Gerekten de dnya ekonomik bunalmnn almas amacyla bavurulan ve siyasal alanda da anlatmn bulan yntemlerin, kinci Dnya Sava ncesi uluslararas durumun, zellikle Rusya, Almanya ve talya'nn siyasal yaplarndaki oluumlarn bu dnemde lkemizi hangi alardan ve ne lde etkilemi olduu nemli ve izleri ok uzun srecek geliimlerdir. V kinci Dnya Sava yllarn, d siyasal etki ve esinlenmelerin en youn olduu yllar olarak ayr bir dnem nitelii 20 iinde grmekteyiz. Bu yllarda izlenen siyasa, gemi yllarn birikimiyle birlikte birtakm kanlmaz sonular douracak; demokratik ve totaliter devletleraras bir ekime biiminde gelien savan birincilerin yengisiyle bitmesi, lkemizde yeniden ok partili dzene geilmesini gerektirecektir. Fakat Demokrat Parti'nin iktidara gelme srecinde burjuvazinin tutumu ne olmutur? sorusuna verilecek yant, kkleri 1930'lara uzanan olaylar zincirinin bir halkasnn anlatm olarak belirecektir. Bu arada, kinci Dnya Sava yllar iinde Trkiye'deki i siyasal gelimelerin uluslararas koullardan hangi ynde ve ne lde etkilendii, bu etkilerin gnlk yaama nasl yansd zerinde duracamz teki konulardr. Bu gibi konularn irdelenerek belirli sonulara ulalmasyla gnmzn birok siyasal sorununun daha iyi anlalabileceini sanyoruz. nk bu dnemin toplumsal ve siyasal yaammzda at derin izler hl silinmi deildir. te yandan rnein, bir Varlk Vergisi olaynn bu ereve iinde ele alnmas, olaylarn nasl bir sre iinde gelimi olduunu bize gsterecektir. VI Konuya bir baka adan bakldnda, 1930 ylndan balayarak bir yandan, Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'mn 1925'deki ykntlar zerinde, bir yandan da S.C.F.nm brakt yerden, Demokrat Parti'nin bir ekirdek olarak nceleri belli belirsiz, sonralar da belirgin bir biimde olumaya baladn grrz. Baka bir deyile, Demokrat Parti'nin dayanaca kitlesel temel ele aldmz bu dnem iinde gelimitir. Demokrat Parti toplumsal bir birikimin sonucudur. Bu birikimse, her eyden nce bu partinin emeinin ve almasnn deil, fakat iktidarn uygulamalarnn rndr. Bu gerek kavranmadka da gnmz siyasal olaylarnn doru bir deerlendirilmesinin yaplmas olanakszdr. Tark Zafer Tunaya tek parti dnemine ilikin bilgilerimizi derinletirmek zorunluluu bulunduunu 21 belirttikten sonra, bu geree de deinerek, Siyas hayat... tek partinin egemenlii altna girmitir. oulculuk kaybolmu, yasaklanm, aslnda ise ilk frsatta yzeye kmak zere sinmitir. (7) demekte ve sonraki gelimelerin bu dnemde kk saldn aklamaktadr. Ancak sinen bu toplumsal gler ve odaklar kimlerdir ve sonradan nasl ortaya kmlardr? te, gnmze dek uzanan olaylarn ve gelimelerin dm noktasn burada aramak gerekmektedir. vn Konuyu ele alrken zen gsterdiimiz bir yaklammz da aklamak gerekiyor: Her eyden nce konu, siyasal adan ele alnmtr. rnein, devletilik uygulamas zerinde durulurken, bu uygulama ekonomik planda deil, fakat devletiliin toplum katmanlar ve siyasal iktidar asndan ne anlama geldiini belirtecek biimde sunulmutur. Ayrca siyasal iktidarn, yine szgelii devletilik uygulamasndaki ideolojisinin ne olduu anlatlmaya allmtr. in tarihesi, ekonomik yaamdaki devleti gelimeler ve bunlarn sonular

konumuz dndadr. Kald ki, bu gibi gelimeler baka almalarda kapsaml olarak incelenmi bulunmaktadr. Sras gelmiken unu da belirtelim ki, eitli yazar, aratrmac ve bilim adamlarnn tek parti ynetiminin u ya da bu yn zerinde yapm olduklar inceleme ve almalarn sonular burada yinelenmemi, yalnzca anlmakla yetinilmitir. Bizim amacmz, olaylar dorudan doruya ve kaynana inerek incelemek, daha nce belirgin bir biimde ortaya konulmam olan siyasal gelimeleri belgelemektir. Bu nedenle bu almamzda szkonusu edeceimiz yaz ve belgeler, gelimeler, ilke olarak, daha nce baka almalarda anlmam bulunmaktadr. Bunun yan sra, herkes(7) TARIK ZAFER TUN A YA : Siyas Messeseler ve Anayasa Hukuku, 3. Basm, I..H.F. yyn., istanbul, 1975, s. 441-442. 22 e bilinen konular ise, bu kitapta yeni batan anlatmay gereksiz bulduumuzu da belirtelim. VIII zetlersek, bu almann amac, Trkiye'nin 1930 -1945 yllar arasndaki i siyasal gelimelerini, snfsal yapda oluan deiiklikler temel alnarak ve d siyasal koullarn etkileri gz-nnde tutularak, birbirini izleyen toplumsal ve siyasal olaylar erevesinde ve belirtilen yaklamla incelemektir. te yandan konu, D.P.nin kurulduu gnlere dek ele alnarak incelenmitir. ok partili dzene geile sonulanan ve bu geile dorudan doruya ilgili olan i siyasal gelimeleri ise, bu almay izleyecek olan kitabmzda, D.P.nin 14 Mays 1950 seimlerini kazand gne dek olan dnem kapsamnda ele alacaz. 23 BRNC BLM Tek Frkal Ynetimden Parti Devletine Birinci Kesim C.H.P.NE LKENN TEK KURULUU NTELNN KAZANDIRILMASI -OULCU YAPININ SONU 1. GRl 18 Haziran 1936 gnl ve C.H.P. Genel Bakan Vekili smet nn imzal genelgede u satrlar okumaktayz : C.H.P.ni'n memleketin siyasal ve sosyal hayatnda gtt yksek amalarn gerekletirilmesini arttrmak ve hzlandrmak iin bundan sonra parti faaliyetleriyle hkmet idaresi arasnda daha sk bir yaknlk ve daha amel (eyleme dayanan) bir beraberlik salanmasna Genbakurca karar verilmitir. Bu amala : 1 ileri Bakan Genynkurul yeliine alram ve kendisine partinin genel sekreterlik grevi verilmitir. 2 Btn illerde, il parti bakanlna ilin valisi memur klnmtr. 3 Genel mfettiler, blgeleri dahilinde btn devlet ilerinin olduu gibi, parti faaliyet ve rgtiien de yk__ 27 sek murakp (deneti) ve mfettiidirler. ......(1) 18 ubat 1937 gnl ve 3115 sayl yasa uyarnca yaplan Anayasa deiikliiyle de, daha nce 9 Mays 1935'de balayan Drdnc Kurultay'da benimsenmi olan tzn ikinci blmndeki C.H.P.nin Ana Vasflar Anayasann 2. maddesi olarak kabul edilmitir. Bu ana vasflar, C.H.P.nin cumhuriyeti, ulusu, halk, devleti, layik ve devrimci olduunu belirten ve alt ok olarak anlatmn bulmu olan nitelikleridir. Bu genelge ve Anayasa deiikliiyle parti devleti anlay gelime aamalarn bitirmi olmaktayd. Bylece Drdnc Kurultay tznde 3. maddede ngrlen ... Trk ulusunun, ynetim ekli (kuvvet birlii) esasna dayanr... ilkesi ve tm iktidarn tek elde toplanmas amac btnyle gereklemi oluyordu. Fakat bu amaca ulalabilmesi iin toplumun oulcu yapsnn gerei olan ya da varolabilmeleri ancak liberal bir siyasal ortamda olanakl bulunan kurum ve kurulularn kapatlmalar veya C.H.P.nin bir organ durumuna getirilmeleri de bir zorunluluk olarak belirmitir. te, biz de nce, bu sonuca ulalrken hangi kurum ve kurulularn ne gibi yntem ve gerekelerle yaamlarnn son bulmu ve hangilerinin parti izgisi iine alnm olduu zerinde duracaz.

(1) HKMET BtL: C..P. Tarihi 1919-1979, Ankara, 1979, s. 11 fc. 28 2. GAZ MUSTAFA KEMAL : -BTN MLLYET VE CUMHURYET KUVVETLERN BR YERDE TOPLANMASI LZIMDIR. i Gazi Mustafa Kemal, S.C.F.nn kapatlmasna rastlayan gnlerde bir yurt gezisine kmtr. Bu gezinin ana amacnn, halkn sorunlarnn yerinde saptanmas ve bunlara bir zm aranmas olduunu syleyebiliriz. Bu gezi srasnda Gazi Mustafa Kemal'in 29 Kasm 1930'da Trabzon'da yapt konuma yeni bir dnemin balamakta olduunun ilk belirtilerindendir. Gazi bu konumasnda yle demitir: ... Karmzda birok frkalar varm gibi hergn daha fazla bir faaliyetle almak, fikirlerimizi halk ktlelerinin iine yaymak ve kylerimize kadar gtrmek mecburiyetindeyiz. Her an tarihe kar, cihana kar hareketimizin hesabn verebilecek bir vaziyette bulunmak lzmdr. Tasavvur (tasarm) ve faaliyetlerimizde bu kadar hassas ve mteyakkz (uyank) bulunmak suretiyle muhalifsiz bir frkann mahzurlarm bertaraf etmi (sakncalarn gidermi) oluruz. (1) (1) Hkimiyeti Milliye, 30 Terinisani 1930. ~ 29 Bu szlerde dikkati eken nokta, Gazi Mustafa Kemal'in gerekte tek partili dzeni sakncal grd, ancak bir zorunluluk durumuna gelmi olan bu tr bir ynetimin sakncalarnn ortadan kaldrlmasna allmas gerektiim aklamakta olmasdr. Ne var ki, artk tek partili bir dzenin uygulanaca da ayn zamanda aklanm olmaktadr. II Gazi Mustafa Kemal yeni bir dneme geildiini belirten ve bunun nedeniyle gerekesini ortaya koyan asl aklamasn, Trk Ocaklar'nm kapatlmas gerektiini belirten ve Ruen Erefe verdii demete yapmtr: .Milletir tarihinde baz devirler vardr ki; muayyen maksatlara (belli amalara) erebilmek iin madd ve manev ne kadar kuvvet varsa hepsini bir araya toplamak ve ayn istikmete evketmek (yne yneltmek) lzm gelir... Memleketin ve inklbn (devrimin) ierden ve dardan gelebilecek tehlikelere kar masuniyeti (korunmas) iin :btn milliyeti ve cumhuriyeti kuvvetlerin bir yerde toplanmas lzmdr... Ayn cinsten olan kuvvetler mterek gaye (ortak ama) yolunda birlemelidir. (2) Grld gibi, ulusun ortak amac iin tm toplumsal glerin birlemesi gerektiini Gazi Mustafa Kemal aka ortaya koymakta ve bunun gerekletirilmesi iin arda bulunmaktadr. u halde, bu dnemdeki gelimeleri her eyden nce bu adan deerlendirmek gerekmektedir. Bu deerlendirmeyi yaparken de, dnya apnda gn getike arlaan koullarn Trkiye'yi de etkiledii, Trk devriminin henz pek gen olduu ve bu arada Menemen olaynn C.H.F. evrelerinde kayg uyandrm olduu gibi gerekler de unutulmamaldr. 12) Vakit, 25 Mart 1931, 30 3. C.H.P. YAZARLARININ ARAYI ve NERLER i Gazi Mustafa Kemal'in tm toplumsal glerin tek elde toplanmas zorunluluunu aklad gnlerde ve parti devletine gei srecinin hemen banda, C.H.F.nn szcln yapan ve ou milletvekili olan yazarlarn yeni bir siyasal dzen aray iinde olduklar grlmektedir. lke ynetimi yeni bir nitelie kavuarak belirginletike, C.H.F.nn resm bir ideolojiye ulatn ve bunun alt ok biiminde anlatmn bulduunu bilmekteyiz. Ancak bu ilkelerin daha henz kesinlik kazanmad ilk aamada ya da parti devleti anlayyla sonulanan bu srecin balangcnda, C.H.F. yazarlar ayrca gerekeler gstererek nasl bir siyasal sistemden yana olduklarn aklamlar ve yeni

dnemi kendi gr alarna gre biimlendirmek istemilerdir. Bu gr ve neriler, dnemin ve sonraki gelimelerin anlalmas bakmndan byk nem tamaktadrlar. II rnein, C.H.F.nm yayn organ olan Hkimiyeti Milliye gazetesinde Zeki Mesut (Alsan) bu amala yazd bir yazsnda, devlet ynetiminde eletiri ve denetimin salanmas iin bir 31 muhalefet partisinin varlnn bir zorunluluk olmadn ne srmekte ve Trkiye'de devrim ilkelerini savunan partilerin dnda baka bir partinin zaten dnlemeyeceini belirtmektedir. Yazara gre, Memlekette dier bir frkann vcuduna kanun imkn brakmayan faizm de tenkit ve murakabe keyfiyetini kendi iinde temin etmektedir. Tabi, hibir faist, faizmin umdelerini tenkit etmei hatrna getirmez. Fakat umdelerin hayata tatbikinde binbir mesele vardr ki, bu sahada frkaclktan ziyade ihtisas mevzuubahis olur. htisas ise, fikirlerin serbest ifadeleri ile, .serbest arpmalar ile tezahr eder. Bu noktai naaardan tek frkal memleketlerde bile tenkit ve murakabe vazifesinin icras iin esas itibar ile ortada bir mani bulunmad kanaatindeyiz. (1) (*). Ayn yazar bir baka yazsnda ise, partilerin asl varlk nedeninin gerekte yalnz eletiri ve denetim olmadn, fakat bir lkenin siyasal ve ekonomik yaamndaki yeni gereksinmeler olduunu, partilerin genellikle rejim uyumazlklarnn, ekonomik sistem bakalklarnn, snf savamlarnn sonucunda doduunu balirtmekte, oysa Trkiye'de rejimle uyumazlk ne srlerek bir siyasal parti kurulmasnn olanaksz olduunu <1) Tek Frka le Murakabe; Hkimiyeti Milliye, 4 Knunuevvel 1930. <*) lkede baka bir partinin varlna yasal olanak brakmayan faizm de eletiri ve denetimi kendi iinde salamaktadr. Doal olarak, hibir faist, faizmin ilkelerini eletirmeyi hatrna getirmez. Fakat ilkelerin yaama uygulanmasnda binbir soran vardr ki, bu alanda particilikten ok uzmanlk szkonusu olur. Uzmanlk ise dncelerin zgrce anlatmlaryla, zgrce arpmalaryla belirir. Bu gr asndan tek partili lkelerde bile eletiri ve denetim grevinin yerine getirilmesi iin z ynnden ortada bir engel bulunmad kansndayz. 32 aklamaktadr. nk her eyden nce, devrim ilkeleri dnda etkinlik gsterecek bir partinin varl dnlemez. Ekonomik siyasada deiiklik amalayan bir partinin kurulmasna gelince, S.C.F. buna bir rnektir. Ne var ki, ksa srede bu parti nitelik deitirerek ortaya bir rejim sorunu karmtr. Snfsal temele dayal olarak parti kurmak iinse, lkemizde kyller, iiler ve esnaf gibi topluluklar henz kendi karlarn savunacak dnsel dzeye ulaabilmi deildir. Kald ki, bizde particilik, karlkl ekimelere ve sulamalara dnmekte, bir kargaalk kendisini gstermekte gecikmemektedir. O halde, eletiri ve denetimin siyasal partiler olmakszn da yaplabileceini kabul etmek gerekmektedir. (2) Yine Zeki Mesut'a gre: Bir milletin en byk kuvvet menba vatandalar jrasm-daki birlik ve karlkl sevgidir. Bu birlik ve sevgi mill hayatn hemen her safhasnda kendini gstermelidir. Beynelmilel hayat mcadelesinde muvaffakiyetin ilk art, hi phesiz kuvvetli olmaktr. Milletlerin en byk kuvvet mili ise bnyelerindeki tecans, fertleri arasndaki tesant ve mefkrelerindeki birliktir. Dieri ile didien, birbirini dman telakki eden vatandalar, asl millet dmanlarnn bilerek veya bilmeyerek, emellerine hizmet etmi olurlar. (3) (*) (2) ok Frkal Murakabe; Hakimiyeti Milliye, 5 Knunuevvel 1930. (3) Mill Birlik; Hkimiyeti Milliye, 11 Terinisani 1930 (*) Bir ulusun en byk g kayna vatandalar arasndaki birlik ve karlkl sevgidir. Bu birlik ve sevgi ulusal yaamn hemen her aamasnda kendini gstermelidir. Uluslararas yaam savamnda baarnn ilk koulu, hi kukusuz gl olmaktr. Uluslarn en byk g etkeni ise yaplarndaki trdelik,

bireyleri arasndaki dayanma ve lklerindeki birliktir. Birbiriyle didien, birbirini dman gren vatandalar, asl ulus dmanlarnn bilerek ya da bilmeyerek emellerine hizmet etmi olurlar. 33 F. : 3 Ill i Bankas evresinden ve Siirt milletvekili Mahmut (Soydan) ise, S.C.F. olaynda halkn ac gereklerle yz yze kalm olduunu ne srmekte ve bu nedenle de halka baka lkelerdeki siyasal rejimler konusunda bilgi vermenin yararl olacan syledikten sonra Yugoslavya'dan sz etmektedir. Bu milletvekiline gre, Yugoslavya'da kelimenin btn kuvvet ve m-nasyle sk bir diktatrlk bulunmaktadr. Ancak bu diktatrlk gerekletirmi bulunduu devrimi halka sevdirmek iin her olana kullanmaktan geri kalmamaktadr. Bylece yazar, Yugoslavya'daki bu diktatrln olumlu bir ynetim biimi olduunu savunarak yazsn srdrmektedir. (4) IV Dnemin etkili kiilerinden Falih Rfk'nn (Atay) dorudan doruya ve aka komnist ve faist partilerin ynetim biimlerinin Trkiye'de uygulanmasn istediini grmekteyiz. lk nceleri Sovyetler Birlii'ndeki uygulamay baz snrlandrmalarla ve bizim frkamz devlet idaresine kar komnist frkasnn vaziyetini alamaz. Bu bsbtn baka ve bizim iin aykrdr. Fakat halk ynlarna kar komu frkann inklp metodlarmdan istifade edebilir (devrimci yntemlerinden yararlanabilir) .(5) diyerek bu grn aklayan Falih Rfk, Rusya ve talya'ya yapt geziden sonra ok daha kesin neriler ortaya atmtr. Gerekten de 1931 ylnda yaynlanan Yeni Rusya adl kitabnda demektedir ki: Rusya'dan ben bir ders getiriyorum: Bu ders, Trk ihtillini organize etmek, yeni genlii yetitirmek ve Trk ce(4) Baka Memleketlerde; Hkmiyeti Milliye, 19 Kanunuevvel 1930 (5) nklp Metodlar; Hkimiyeti Milliye, 19 Terinisani 1930 34 niyetini birka hamlede terbiye etmek usulleridir... Rusya'dan komnist deil, fakat daha uurlu olarak geliyorum : Trkiye'nin iktisat ve ina plnn yapmak, nklp Frkasn komnist ve faist, yani eski nizamdan (dzenden) yeni bir nizama geen memleketlerin frkalarndan rnek alarak kurmak, Brokrasi yerine ihtillci metodlar almak, hi durmakszn byk ynn terbiyesine gemek. (6) Falih Rfk, talyan faizminin anti - demokratik tutumunu ve totaliter uygulamalarn da u szlerle vyor : Halk ocuunun anasnn karnndan kar kmaz yatt beik frka kucadr. Bir yeSni cemiyet baka trl yorulamaz. Roma'nn yeni mahallelerinde liberalizm ve demokrasiye aykr birok eyler grlse de 1921 anarisinden, fakirliinden, gevezeliinden, baboluundan hibir eser gremedim. Demokrasinin arkasndan Ostiya'mn sivrisinei, Roma krnn bata, talyan ahlknn inzibatszl (baboluu), talyan sokann pislii kalkt ve talyan milliyetperverinin eilmi ba yukarya kalkt. (7) (8) te yandan, Falih Rfk, Trkiye'deki basndan yaknmakta, basn ve bir mahkemenin verdii bir karar eletiren bir yazsnda Trk toplumunun anariye srklenmekte olduunu savunarak, (6) FALH RIFKI: Yeni Rusya, Ankara, 1931, s. 170-172 (7) FALH RIFKI: Moskova-Roma, Muallim Ahmet Halit Kitapha-nesi yyn., stanbul, 1932, s. 108-109 (8) Ayrca bkz. FALH RIFKI: Dnk talya ve Bugnk tal-ya; Cumhuriyet, 23 Mays 1932 35 Hrriyet cenneti buna denir. Anari yapyor diye komnist mebuslar bile zindana atan Fransa'ya deil! Halep ok geri ve Asyal olduu iin phesiz onunla kyas yapmaa tenezzl edilmez.

Kesilmi balarn deceinden bahseden Hitler'in frkas da ancak Almanlar gibi henz almam, yetimemi, bugnk medeniyet seviyesinden (uygarlk dzeyinden) drt be asr kadar aa milletlere rehberlik edebilir. Disiplin ve frka gibi sefil messeselerin bizim gibi inklplarnn yznc yldnmn kutlamaa hazrlanan cemiyetler arasnda ne ii var? (9) demektedir. (10) Ne var ki, Falih Rfk, C.H.F.nr eletiren tm basn alak olarak nitelendirmekte bir saknca grmemitir. Alaklar balkl ve 1931 yl Haziran aynda yaynlanm bir yazsnda u satrlar okuyoruz: (9) Balklar; Hkimiyeti Milliye, 17 Knunuevvel 1930 (10) Bu gibi grleri daha iyi deerlendirebilmek iin yine Falih Rfk Atay'm on be yl sonra yazacak olduu Kanlar inde Boulan Rejimler balkl bir yazsna burada ksaca deinmek yerinde olacaktr. Falih Rfk, faizmin ne anlama geldiini bu yazsnda yle aklamtr : ki dnya harbi arasndaki diktatoryalar, birka yl iinde tarihin byk barbarlk devri hikyelerini glgede braktlar. Bunlar yalnz yabanc devletlere kar deil, milletleri iin de kendileri ile beraber olmayanlara kar, en basit ve tabi ahlk ve insanlk devlerini hie saymlardr. Kadnl, ocuklu, ihtiyarl yzbinlerce kiiyi ikence edip ldrmek, frnlarda yakmak, kasabalar ve kyleri canl cansz varlklar ile temelden yok etmek, baka memleketlerde suikast tuzaklar kurmak, akla hayale gelebilecek her trl cinayetler, hibir hesap gn dnmeksizin emredilmitir. Roma'da balyaca sylenen yeni bir yarglamada faizmin balca liderlerinin nasl sularla sanklanm olduuna baknz. Yugoslavya kiraln ldrme su 36 ... hi phe etmeyiniz: btn bu muhalif gazeteciler, hepsi, bir kelime ile, alaktrlar. Balkanlardan Amerika'nn br ucuna kadar byle mahlklar (yaratklar), casus ve baba katili gibi en iren mcrimlerle (sulularla) bir sraya konur ve ahs hrriyetleri bile kendi ellerine teslim edilmez: Biz ise gazete denilen messeseyi teslim etmiiz. (11) V Falih Rfk'ya kout olarak Yakup Kadri (Karaosmano-lu), S.C.F.nm tek yararn C.H.F.nm eksik ve gsz yanlarn ortaya karm olmasnda grmekte ve C.H.F.nm baz parl-mentocu Avrupa milletlerinde emsalini (rneini) grdmz frkalardan olmamas ve henz kapanmam olan inklp devresinin rgt olarak gelimesini srdrmesi gerektiini yazmaktadr. (12) Yakup Kadri bir baka yazsnda da, Avrupa'ya ikastn tertiplemek, Negs' kaldrp karmak teebbslerini hazrlamak, Kral Zogo'yu ldrmeye kalkmak, Paris'de Kasetti kardeleri vurmak, Roma'da yabanc bykeliliklerden on alt bine yakn vesika alarak Almanlar'a teslim etmek... btn bunlar bir etenin, herhangi zel servisin deil, bir yenia devletinin balca ileri arasndadr. Fakat daha neler, hele Almanya da yklp mihver ve ortaklarnn srlar bsbtn ald zaman daha nasl tyler rpertici facialar reneceiz! Milletleraras mnasebetlerde bir ahlk, bir kanun dzeni kurulmasndan bahsediyoruz. Milletler iinde ahlk ve kanun hkmn yrtecek rejimler lzmdr. Bu rejimler ancak, halk egemenlii stne dayanabilir. Ve ancak serbest halk denetlemesi altnda zulmlerin, cinayetlerin ve onlarn kendiliklerinden douracaklar harb tehlikelerinin nne geilebilir. (Ulus, 22 Ocak 1945) (11) BAK SHA EDPOLU: Falih Rfk Atay Konuuyor, Ber-kalp Kitabevi, Ankara, 1945, s. 81 (12) Cumhuriyet Halk Frkas; Hkimiyeti Milliye, 29 Terinisani 1930 37 kar Sovyetler Birlii'ni vmekte ve emperyalist lem dedii batllarn bu lkenin rejimini birtakm bo yaygaralarla, lklarla bozmak istediklerini ne srmektedir. (13) (14) VI Vakit gazetesinde ise Sadri Ethem, siyasal partiler iin say ve ounluun ikinci plnda dnlmesi gereken eyler olduunu ve S.C.F.mn katld son belediye seimlerinin opportu-nistler, i adamlar, yar mminlerden

korkulmas gerektiini ortaya koyduunu akladktan sonra yazsn yle bitirmektedir : Trk inklbnn ve inklp frkasnn elini uzsafaca bir insan var: dealist; kullanaca bir silh var: nklp terbiye. (15) VII Cumhuriyet gazetesinde Yunus Nadi (Abalolu), Trkiye'de disiplinli bir ortama gereksinme duyulduunu, bunun da C.H.F.nca salanabileeeini belirten bir yazsnda, parti devleti anlayna da aka deinmekte ve ulusun geleceinin saptanmasnda ve ynetimde C.H.F.mn meclis ve hkmet lsnde sorumluluklar yklenmi olduunu aklamaktadr. (16) Baka bir yazsnda ise, talyanlar yzyln en ileri toplumu durumuna ykselten faizmin, Trk devrimini gittike artarak vmesinin ve beenmesinin Trkiye'ye g verdiini ileri sr(13) Rusya'da Neler Oluyor?; Hkimiyeti Milliye, 7 Knunuevvel 1930 (14) Yakup Kadri Karaosmanolu'nun Kadro dergisinde yer alan grlerine ilerde ayrca deineceiz. (15) Beynelmilel Serseriye Kar Bir Adam; Vakit, 22 Terinisani 1930 (16) Meclis ve Frkalar Faaliyeti; Cumhuriyet, 3 Terinisani 1931 38 mektedir. (17) Ayrca Yunus Nadi, smet Paa ile Mussolini'yi karlatran bir yazsnda da demektedir ki: Yeni talya'nn, faist talya'nn ne olduunu iyice anlamak iin onu yaamakla beraber bugn btn selhiyetleri (yetkileri) kendi ahsnda hlsa etmekte (toplamakta) bulunan M. Mussolini'yi grmek kfidir. Due, tajlyan milletinin ayn zamanda ileri atlm yksek bir fikri de tecelli ettiren (gerekletiren) ifadesidir. Faizm, M. Mussolini'nin ahsnda tpk ok gibi frlayan bir fikrin bklmez bir kol ile tatbikat safhasna (uygulama evresine) geirilmi eklidir... (18) (19) VIII C.H.F. yazarlarnn yazlarndan rnekler vererek, yeni bir siyasal dzen modelinin nerede ve nasl arandn belirtmeye altmz bu paragraf, yine Cumhuriyet gazetesinde yaynlanm bulunan ve ocuklarla ilgili bir yazdan bir blm alarak srdrmek istiyoruz : ocuk, devletindir. Fertler bunu anlamak istemezler; fakat devlet, bu ferd iradeye kymet vermemee mecburdur; nk ocuk, ana ve baba da devletindir. ocuk hakkndaki kanunlar, yalnz bizde deil, hemen her yerde eksiktir. Devrin devlet telkkisi (anlay) henz lzm (gerei) gibi yerlememitir. Bugnk devletler Ispar(17) Bal Bana Bir Tarih; Cumhuriyet, 22 Mays 1932 (18) smet Paa ile Mussolini; Cumhuriyet, 3 Haziran 1932 (19) Cumhuriyet gazetesi yazarlarndan M. Nermi de Hitler'i vmekte ve onu Almanya'nn kalknmas, kudretini, tarih roln derin kavram bir ahsiyet olarak nitelendirmektedir. (Hitler ve Yeni Almanya; Cumhuriyet, 8 Mays 1932). 39 tallar kadar bile devleti olamyorlar. Halbuki devletilik ilk an deil, asl bugnn toplu yaama yoludur. Bugnk insanlarn kafalar, ilmin aydnlatt telkkilerden ok geridir. Ferdin ancak devlet birlii iinde btni inkiafm (gelimesini) alabileceini bilenler ok azdr. Fert bir devlet organizasyonu iinde deil de ssz bir adada yaayabilsey-di, istedii kadar bencil olabilirdi. Halbuki devlet bir realitedir; fert ise o realitenin bir hcresidir. ocuk devletindir. Buna inanmak lzmdr. ocuun yetitirilmesini doumundan itibaren devlet bakmna, devlet kontrolne brakmak lzmdr. (20) Selim Srr (Tarcan) da, talya'da Halk ve Genlik Tekilt balkl bir yazsnda, faist genlik rgtlerini vmekte, bu rgtleri Trkiye iin birer model olarak gstermekte ve en ilgin olan da, talyan faistlerinin uluslararas kardelik duygularn gelitirdii iin izcilie kar olduklarn onaylayarak szlerine eklemektedir. (21) IX

Bu rneklerden aka anlalaca zere, S.C.F. ve Menemen olayndan sonra C.H.F. yazarlar da yeni bir atlma giriilmesi gerektii dncesinde birlemilerdir. Bu atlmn da, her eyden nce, C.H.F.nn yapsnda gerekletirilmesi, zerinde anlalan bir gr olarak belirmektedir. Fakat bu gre varlrken model olarak gsterilen rejimler ya da partiler, otoriter, dahas totaliter nitelik tayanlardr. Oysa Gazi Mustafa Kemal byle bir modelden sz etmi deildir. Geri dnemin koullarnn gerei olarak otoriter bir (20) KAZIM NAM (DURU) : ocuk Devletindir; Cumhuriyet, 26 Nisan 1932 (21) lk, C.I, say 3, Nisan 1933, s. 241-242 40 rejimden yana olduunu aklamtr, ama onun faizm, nazizm, ya da komnizmin yntemlerine zendiini gsterecek hibir belirti bulunmamas bir yana, bu gibi rejimlere kar olduunu da bilmekteyiz. Konu, C.H.F.n Gazi Mustafa Kemal'in kiiliiyle zdeletirilmeden ele alnrsa, partili yazarlarn bu abalar gereki bir biimde deerlendirilebilir. Unutmamak gerekir ki, son zmlemede 1930'larm G.H.F.s, bir siyasal partidir ve onun da bir snfsal temeli vardr. O halde, bu aray ve nerileri ilk nce bu adan yorumlamalyz. Buna karlk, iin ilgin olan yan, rnek gsterilen lkelerin siyasal rejimlerinin atma durumunda olmasdr. Hem faist ve hem de komnist partiler ayn adan ele alnmaktadr. Gerekten de bir yandan S.S.C.B. vlrken, bir yandan da Franszlarn komnist milletvekillerini tutuklamalar alklanmaktadr. u halde, bu dnemin bu aamasnda komnizm ve faizm bir sistem olarak deil, fakat bir parti anlay erevesinde tartma konusu yaplmtr, demek yerinde olacaktr. 1930 ve hemen sonraki yllarda C.H.F. yazarlarnn aray iinde bulunduklar ey, lkede disiplin salayacak, devrim ilkelerinden sapmayacak ve bunlar topluma alayabilecek, salam bir siyasal rgtleni biimidir. uras bir gerektir ki, amalar arasnda bir uurum bulunan komnist ve faist partiler, disiplinli bir parti rgt kurmak konusunda birleirler. te, C.H.F.nn gerekletirmek istedii de byle bir parti rgtdr. Daha nce de ksaca deinmi olduumuz gibi, 1930 ylnn olaylar, lkenin yneticilerinde daha gl bir siyasal iktidar anlaynn zorunlu olduu kansn uyandrmtr. 1930 ylnda ise gl siyasal iktidarlar otoriter rejimlerle ynetilen lkelerde bulunmaktadr. Bu nedenle de C.H.F. yazarlar dikkatlerini bu lkelere evirmilerdir. Bundan dolay da ilk uygulamann faist ve komnist partilerin rgtlenmeleri dorultusunda yaplmas, bu partilerin model alnmas istenmektedir. Gerekten de Falih Rfk Atay daha sonralar yle diyecektir: 41 Evet.. Rusya'ya gittiimde dikkatimi bir ey ekti. Bu ihtillciler, hemen hemen bizim Anadolu halk kadar geri bir halkla, hemen hemen Trkiye'de olduu karlar geri memleket artlan iinde sratle byk bir garp (bat) devleti kurmaya alyorlard. Bunlarn yn terbiyesi, rejim terbiyesi metodlarndan bizim istifade etmemiz (yararlanmamz) lzm geldiini grdm. (Yeni Kusya)y bu bakmdan yazdm. Bu Mtapta komnizmin muvaffak (baarl) olduuna veya olacana dair hibir kelime olmad halde, srf terbiye metodlarma ait metihler... [vardr]... Faizme de imarc metodlarda hayran kalmtm. talya'dan yazdm mektuplarda ve bir kk eserde bunu anlatmaa altm. (22) Bu anlayri gnlk siyasal yaamda nemli bir sonucu olacaktr. C.H.F. faist ya da komnist partilerin rgtlenme biimlerinden ne denli esinlenmi olursa olsun, bu parti iktidarnn temel siyasas, gerektiinde, bu sistemlerin dnda ve hatta bunlara kar bir izgi izleyecektir. rnein, ilerde zerinde duracamz gibi, S.S.C.B.nin baarlar alklanr ve uygulad yntemler vlrken, Trkiye'deki komnistler sk bir biimde izlenecek ve gn getike artan saylarla tutuklanacaklardr. Ya da kinci Dnya Sava gnlerinde, gerekli grldnde bu kez Alman yanllar ayn yazgy paylaacaklardr. Bu aamada kesin olarak ortaya kan ve bundan sonraki gelimeleri etkileyecek olan sonu, C.H.F.nn artk bakaca bir siyasal partinin kurulmasna olanak

tanmayacak olmas ve kendisi dndaki teki kurulu ve rgtlerin varlna teker teker son verecek bulunmasdr. (22) EDBOLU: a.g.k., s. 36 42 4. SYASAL PARTLERLE LGL UYGULAMA i Bilindii gibi, S.C.F. 12 Austos 1930'da kurulmu, ancak 17 Kasm 1930 yneticilerince kapatlmtr. Etkinliini srdrd bu sre iinde baz yelerine ve yanda olan gazetecilere kar kovuturulmalara balanlm bulunuluyordu. te yandan S.C.F.mn katlm bulunduu belediye seimlerinin ortaya kard sorunlarn bir blm, bu parti kapandktan sonra da baz gelimelere neden olmu bulunmaktadr. 29 Eyll 1930'da Adana'da Abdlkadir Kemal'nin (t) bakanlnda Ahali Cumhuriyet Frkas (A.C.F.) ad altnda kurulan parti ise ele aldmz dnem baladnda henz varln srdryordu. Buna karlk, 29 Austos 1930'da Edirne'de kurulan Trkiye Cumhuriyet Amele ve ifti Partisinin almasna, komnist eilimli olduu gerekesiyle hkmete izin verilmemiti. (1) te yandan bu dnemde, daha nce 5 Haziran 1925'de kapatlm bulunan Terakkiperver Cumhuriyet (1) TEKN ERER: Trkiye'de Parti Kavgalar, 2. basm, Tekin yyn., istanbul, 1966, s. 63; F. HSREV TKN : Trk Tarihinde Siyas Partiler ve Siyas Dncenin Gelimesi (1839-1965), Elif yyn., stanbul, 1965, s. 75 43 Frkasmn (T.C.F.) yeniden kurulaca sylentilerinin ktn grmekteyiz. C.H.F. iktidar, S.C.F.nn son kalntlarn kesinlikle ortadan kaldrm, A.C.F.n kapatm, gerek S.C.F.nn ve gerekse T.C.F.nm yeniden siyasal yaama atlmas olaslna kar da kesin bir tutum taknmtr. Belirtmek gerekir ki, bu davranlar, bir tek parti iktidarnn izlemesi gereken siyasann doal sonulandr. II S.C.F., C.H.F.n sarsm, onu hrpalam ve geni halk kitlelerinin iktidar partisine kar birlemelerini salamt. (2) imdi, her eyden nce bu etkinin silinmesi gerekiyordu. Bu amaca ynelik en belirgin yntem olarak, artk bu partinin varl sona ermi olmasna karn, C.H.F. yanls basnda olduka uzun bir sre S.C.F.na eletirilerin yneltilmesi ve eitli olaylardan onun sorumlu tutulmas gerektiinin ne srlmesi yoluna bavurulduu gzlemlenmektedir. C.H.F.nm bu tutumunda, bir yandan da eitli baarszlklarn S.C.F. zerine yklmak istenmi olduunu sezmemek de olanakszdr. (3) (2) Bkz. YETKN: a.g.k., s. 109-127 (3) Yakup Kadri Karaosmanolu, ok sonralar yazaca anlarnda bu geree deinecek ve diyecektir ki: ... Serbest Frkann kapanmasyla smet Paa gene bir gaileden (skntdan) kurtularak geni bir nefes alm, daha dorusu, -kendi tesiri olmakszndrdnc bir nn zaferi kazanm oluyordu. 'nklp', 'devleti', 'layik' Halk Partisi iinde, onu ne hkmet reisi ne Parti Genel Bakan Vekili olarak sorguya ekmek ve ona u szleri sylemek hi kimsenin aklndan gemiyordu: (Paa Hazretler^ yedi yllk idarenizden sonra gryoruz ki partimizin ilkelerini memlekete yerletirmek hususunda hemen hibir gayret sarf bulunmamsnzdr. Halk Osmanl saltanat devrindeki cehaletinden, geriliinden bir 44 S.C.F.nn izlerinin silinmesi srecinde en gze arpc olay, seimlerde bu partinin Samsun'da kazanm olduu belediye bakanlnn geersiz saylmasdr. Bu amala nce Samsun valisine iten el ektirilmi ve vali seimlerde grevini ktye kulland gerekesiyle bakanlk emrine alnmtr. (4) Bir soruturma alm ve konu Mlkiye Tefti Heyetince seimlerin geersiz saylmas ve yenilenmesi gerektii gr belirtilerek ileri Bakanlna iletilmitir. (5) (6) Bundan baka, adm teye gtrmemisinizdir. nklplk ve layiklik babnda (konusunda) bizi mill mcadele yllarnda Halife ordularnn bile cret edemedikleri bir koyu taassup reaksiyonu karsnda brakmsnzdr. Yanl bir ekilde tatbikata

baladnz devletilik ise, bizi, ancak birtakm 'buhran vergileri' ile nlemeye abalanan mal ve ekonomik kriz iine srklemi bulunuyor... Yok, yok! Btn bu hatalarnzn, ihmallerinizin sorumluluunu Fethi Beyin ya da Serbest Frkann stne yklemee kalkmaynz. Cumhuriyet rejimini tehdit eden hadiseler (olaylar) Fethi Beyle Serbest Frka erkn (ileri gelenleri) zmir'e, Balkesir'e ayak basar basmaz birden bire patlak vermi ve bu hdiseleri karanlar bir anda yerin dibindeki mantar gibi bitivermi deillerdir ya!) Evet, Halk Partisi iinde, u satrlar yazan gazeteci milletvekili de dahil olmak zere, byle bir (autocrtique) (kendi kendini tenkit) yoluna gitmek ve devrim nizamnn geirdii sarsntnn asl sebeplerini, memleket gerekleri zerine eilerek, objektif ve rasyonel bir tenkit yoluyla meydana karmak hi kimsenin aklndan gemedii gibi bu olaylar sanki mahall birer zabta vakasymasna idare ve emniyet amirlerinin soruturmalarna, kouturmalarma braklmtr. (YAKUP KADR KARAOSMANOLU: Politikada 45 Yd, Bilgi yyn., Ankara, 1968, s. 107-108) (4) Hkimiyeti Milliye, 27 Terinisani 1930 (5) Hkimiyeti Milliye, 24 Knunuevvel 1930 (6) Gazi Mustafa Kemal'in yurt gezisinde Samsun belediye bakan ile karlamas srasnda ona grevden ekilmesini nermi ol? duunu da Ahmet Hamdi Baar aklamaktadr. (AHMET HAMD BAAR: Atatrk'le Ay ve 1930'dan Sonra Trkiye, stanbul 1945, s. 38-39) 45 Devlet uras Umum Heyeti S.C.F.nm kazanm olduu on iki seim evresinde, buralarda yaplan seimlerin yasalara uygun olmad sonucuna vararak, sonularn geersiz saylmasna ve seimlerin yenilenmesine karar vermitir. (7) Bylece S.C.F. mn resmen de seimi kazand Samsun'da ve teki baz yerlerdeki belediye bakanlarnn bamsz olarak bile grevde kalmalarna gz yumulmam olmaktadr. S.C.F. aday olarak Kuadas'nda seimi kazanm olan belediye bakan da, nceki bir konumasnda Cumhurbakanna kar yakksz sz kullanm olmasndan dolay tutuklanmtr.^) Bu arada C.H.F. yayn organ olan gazetelerin, baka olaylar nedeniyle tutuklanan ya da haklarnda soruturma alan baz kiilerin S.C.F. ile ilikileri olduunu ne srerek bu partiye kar bir kamuoyu yaratmak istedikleri grlmektedir. rnein, Menemen olaylaryla ilgili u haber bu tutumu belgeleyecektir : Mefsuh (feshedilmi, kapatlm) Serbest Frkaya mensup oup son hdise mnasebetiyle tevkif edilen Cell, kolcuz-de brahim, hocazde Ahmet Efendilerin ifadeleri alnm ve iki gn mevkuf (tutuklu) kaldktan sonra serbest braklmlardr... (9) Seim kampanyas srasnda ilendii ne srlen eitli sulardan dolay S.C.F. yeleri ve yandalar iin soruturmalar srdrlrken, (10) C.H.F.ndan bu partiye gemi milletvekillerine kar da ypratc bir yol izlenmitir. Gerekten de stanbul milletvekili Haydar Beyin (Ali Haydar Yulu) devamszlk nedeniyle milletvekilliinin kaldrlmas yoluna gidil(7) Cumhuriyet, 28 Terinisani 1930 (8) Vakit, 3 Knunusani 1931 (9) Vakit, 10 Knunusani 1931 (10) rnein bkz. Vakit, 18 Knunusani 1931 46 mi, (11) (12) yine stanbul milletvekili Sreyya Paann (lmen) istedii izin Meclis Bakanlnca verilmemi, gnderdii rapor da geersiz saylm, bunun zerine Sreyya Paa milletvekilliinden ekilmitir. Sreyya Paann anlarnda yazdna gre, daha nceden hak etmi olduu denei de kendisinden geri alnmtr. (13) Fethi Bey (Okyar) ile Aaolu Ahmet Bey ise 1931 milletvekili seimlerinde aday gsterilmeyecekler, ayrca Aaolu Ahmet Bey bir sre sonra stanbul Darlfnu(11) Vakit, 17 Knunusani 1931 <12) Bu konudaki karar yle alnmtr : ... Millet Meclisi bugn Kzm Paann riyasetinde (bakanlnda) topland. Riyaset Divann stanbul mebusu Haydar Bey hakknda hazrlad tezkere okundu.

Bunda bu zatn izin almakszn iki aydan fazla bir mddet Meclis'e devam etmedii ve bu mddete ait tahsisatn da verilmedii Tekilt Esasiye Kanunundaki (Anayasadaki) emir ve sarahate binaen (akla dayanarak) mebusluktan skat (drlmesi) lzm gelecei bildiriliyordu. Tezkere okunduktan sonra reis dedi ki: Bu karar hakknda Haydar Beye malmat (bilgi) verilmitir. Haydar Bey de Meclis'e bir rapor gndermiti. Raporda iki aydr mide kanamasndan rahatsz olduu zikrediliyordu (syleniyordu) . Rapor hakknda mebuslardan bazlar, Olmaz, kanun sarihtir, (aktr), dediler. Reis : Bu hususta Tekilt Esasiye kanunu sarihtir, dedi ve riyaset divann teklifini reye koydu. Hemen btn mebuslar ellerini kaldrdlar. Bir mebus: Mttefikan (oybirliiyle) kabul edildi, dedi. Yusuf Akora Bey : Hayr, ekseriyetle (ounlukla). Cevabn verdi. (Vakit,. 20 Knunusani 1931) (13) SREYYA LMEN : Drt Ay Yaam Olan Zavall Serbest Fr-. ka, Muallim Fuat Gcyener yyn., stanbul, 1951, s. 75 47 -nu'ndaki grevinden karlacaktr. (14) (C.H.F.na ballklarn yenileyen teki milletvekilleri ise eski partilerine yeniden alnmlardr). Fethi Bey'in, 1931 seimleri szkonusu olduunda, eraiti hazra dahilinde siyas hayattan ekilmek zarureti karsnda kaldm. (*) dedii belirtilmektedir. (15) Fethi Bey emekliliini isteyecek ve kendisine yz elli lira kadar bir emekli ayl balanacaktr. (16) lkenin S.C.F.mn izlerinden arndrlmak istenmesinde ne lde titiz davranlm olduunu, sanyoruz ki, u gazete haberi yeterince kantlayabilecek niteliktedir : Hariciye Vekleti (Dileri Bakanl) Paris Sefareti ktiplerinden Haim Nihat Bey hakknda takibat yaplmas iin Ankara Mddeiumumliine (Savclna) mracatta bulunulmutur. Mesele udur: Fethi Bey Serbest Frkay kurduu zaman vergilerin arl ve iktisad buhran mevzular (konular) etrafnda ortaya birtakm fikirler atlm, Haim Nihat Bey de bu cereyanlardan (akmlardan) ilham alarak Paris'de (Trk Buhrannn Sebepleri ve areleri) isimli Franszca bir kitap nere tmitir (yaynlamtr). Hariciye Vekletinin mracaatna sebep ite bu eserdir. Veklet, memurlarnn siyasetle uraamayacaklar hakknda, kanun maddelerine istinat ederek (dayanarak) dva amtr. Muhakeme yaknda burada grlecek, dva md-dei (davac) tarafn lehine neticelenirse Haim Nihat Beyin memuriyetten karlmas lzm gelecektir. (17) (14) Bu kesimde 7. niversite Reformusna bkz. (15) Vakit, 10 Mart 1931 (16) Vakit, 13 Mart 1931 (17) Cumhuriyet, 1 Terinisani 1931 (*) inde bulunduumuz koullar altnda siyasal yaamdan ekilmek zorunda kaldm. 48 III S.C.F.mn yamsra kurulmu olan bir baka partinin de A.C.F. olduunu belirtmi bulunuyoruz. te, S.C.F.mn kendisini kapatmasndan hemen sonra bu parti de Bakanlar Kurulu kararyla 21 Ocak 1930'da kapatlmtr (18) Ne var ki, A.C.F.nn kurucusu Abdlkadir Kemali, parti daha kapatlmadan nce, yurt dna, Suriye'ye, kamtr. Kendisi kam ve A.C.F. da kapatlm olmasna karn, Abdlkadir Kemal'yi ypratmak amacyla uzun sre yayn yapldn grmekteyiz. Gerekten de rnein, partinin kapatlmasndan tam alt ay sonraki bir haberde yle denilmektedir: Suriye'den gelen haberlerden mahut (bilinen) Abdlkadir Kemal'nin sefil ve serseriyane bir hayat geirdii anlalmaktadr. Abdlkadir Kemali Antalya'da genlik tajrafndan lik olduu gibi talarla karlandktan sonra sefil ve ok

perian bir vaziyete dm ve Antalya'da barmalmayaca-n anladndan yaya olarak Halep'e gitmitir. Halep'de ilk i olarak yzelliliklerle temasa geen Kemali orada bir kitap neretmitir. Fakat bu kitap mit ettii kadar byk bir rabet grmemi, hatt kitaptan Antalya ve skenderun'da bir tek nsha bile satlmamtr. Mamafih (Bununla birlikte) Abdlkadir Kemali kendi kitaplarnn rabet greceine hl inanmaktadr. Ve baka kitaplar daha hazrlamaktadr. Bunlar (Ben ve Onlar), (Anavatan Neden Terkettim), (Suriye'yi Nasl Buldum), (Trkiye'deki Hayatm) isimlerini tayacakm; Kemal bu kitaplarla ok para kazanacan mit etmekte olmasna mukabil (karn) bunlara gene kendisi gibilerden bakalar (18) TKN: a.g.k., s. 78 49 F. : 4 rabet etmemektedir. Bilhassa (zellikle) Antalya ve skenderun'da derin bir nefretle karlanmaktadr. (19) IV C.H.F.nn zerinde titizlikle durduu bir konu da T.C.F.nm veya S.C.F.'nn yeniden canlandrlmaya ya da kurulmaya kalklmas olash olmutur. rnein, Vakit gazetesinde Terakkiperverlik dirilebilir mi? bal altnda, nce Vatana mazarrat (zarar) getirdii kanaatiyle hkmete kapatlan bir frkaya hayat vermee imkn yoktur denilmekte ve sonra da, Refet Paann byle bir giriimi olmadn aklad belirtilmekte, Gazi Mustafa Ke-kal'in Sylev'inde bu partinin neden kapatldnn aka sylenmi olduu yinelenerek Bu ekilde kapatlm olan bir teekkln tekrar dirilmesine imkn vermek biraz fazla olur sonucuna ulalmaktadr. (20) Cumhuriyet gazetesinde de Yunus Nadi, Serbest Frka Siyaset Sahnesine Avdet Edecek mi (Geri Dnecek mi)? balkl yazsnda, yetkili bir kiiden edindii bilgiye gre bunun olanaksz olduunu yazmaktadr. (21) 25 Haziran 1931 gnl Vakit'de ise u satrlar okuyoruz : Tekziplere ramen mefsuh (feshedilmi, kapatlm) Serbest Frkann zmir taraflarnda dirilecei haberlerini tekrar edenlere kar mefsuh Serbest Frkann o zamanki lideri Fethi Bey kati cevab vermi ve bu suretle bu haberlerin uydurana oldu tamamen meydana kmtr. Fethi Bey bu hususta unlar sylemektedir: Bu haberleri muhalif gazeteler uydurmular, benim (19) Vakit, 13 Haziran 1931 (20) 21 Terinisani 1930 gnl say (21) 18 Nisan 193.1 gnl say 50 byle bir eyden haberim olmad gibi byle bir1 teklif kabul etmekliim ihtimali de yoktur. Esasen Serbest Frka yeniden ihya edilecek (diriltilecek) de deildir. Bu, tekil bir haber deildir. O gnn basn incelendiinde u durum gzmze arpmaktadr: Sk sk S.C.F.nm urada burada yeniden kurulmak istendii bir haber olarak verilmekte, ancak bu haber Fethi Beye tezkip ettirilmekte ve bunun olanaksz olduuna ilikin bir deme alnp yaynlanmaktadr. Diyebiliriz ki, bu gibi yinelemelerle, kamuoyunda byle bir olasln bulunmad kans pekitirilmek istenmitir. V u halde, S.C.F.nn kendisini kapatm olmas ve kalntlarnn da C.H.F.nca ortadan kaldrlmasyla, iktidar partisinin en gl rakibi siyasal alandan tmyle temizlenmi olduktan baka, gerek bu partinin ve gerekse baka bir partinin yeniden kurulabilecei dncesi de kitlelerden silinmeye allm bulunmaktadr. Bylece bir siyasal parti olarak C.H.F.nn karsnda bakaca herhangi bir rgtlenme olasl da kaldrlm ve bu adan bu partinin tek siyasal rgt, daha baka bir deyile de, tek - parti olma nitelii pekitirilmitir. Ne var ki, siyasal parti kimliinde olmasa bile, C.H.F.nn karsnda henz, toplumda etkinlii olan ya da olabilecek daha birok kurulu bulunmaktadr. 51

5. TRK OCAKLARI'NIN KAPATILMASI i Trk Ocaklar Kurultay 10 Nisan 1931'de toplanarak Merkez Heyeti'nin raporunu dinlemi ve bu raporum incelenmesi iin biri Raporlar Tetkik, tekisi de Hesaplar Tetkik olmak zere iki Encmen oluturmu, Reit Galip, Hakk Tark, Dr. Fuat, Necip Ali ve Mkerrem Beylerden kurulu olan birinci encmenin kurultaya sunduu neriyi oybirliiyle benimseyerek Trk Ocaklar'nn kapatlmasn ve bu kuruluun tm malvarlnn C.H.F.na devredilmesini kararlatrmtr. Merkez Heyeti raporunda, Son bir sene zarfnda memleket topraklar zerinde zuhur eden baz vakay btn vatanperverlerin kalbi zerinde tesiri elan zail olmam bulunan kuvvetli izler brakarak ok ileri gittikleri fikirleri muhafazakrlkla tannm bir muhitte yerletirebilmek iin btn inklp kuvvetlerinin tanzim ve tevhit edilmesi lzumu byk reisimizin inklp ricalinin zihinlecrinde gittike byyordu. Bunun iindir ki, Gazi Hazretleri son zamanlarda, tesis buyurduk 52 lan frkann kadrolarm milliyetperver hzla ve cumhuriyeti gen zmrelerle bytmei arzu buyurdular...(1)(*) denilmekteydi. Raporlar Tetkik Encmeninin benimsenen nerisinde de; Byk Reisin bu arzularnn vcut bulmas iin ean atmay biz yasamzn kat zerinde deil, Trk gnllerine yazd mefkurenin tahakkukuna (lknn gereklemesine) doru atlm en kuvvetli admlardan biri sayarz. (2) tmcesi yer almaktayd. Bu kapatma ve birleme ilemleri Gazi Mustafa Kemal'in istei zerine gerekletirilmitir. Gazi Mustafa Kemal'in bu isteini daha nce bir deme biiminde Ruen Erefe aklam olduunu belirtmi bulunuyoruz. (3) C.H.F. yazarlar da, Gazi Mustafa Kemal'in bu demeci zerine Trk Ocaklar'nn kapatlmasn yorumlarlarken, tm toplumsal glerin tek elde toplanmas gerei zerinde durmulardr. rnein, Vakit gazetesinde Mehmet Asm (Us), aka Serbest Frka tecrbesi ile Menemen hdisesi unu gsterdi ki bu aziz emanetin [=Cum(1) Vakit, 11 Nisan 1931 (2) HALKEVLER; C.H.P. stanbul l Genlik Kolu yyn., stanbul, 1963, s. 9 (3) Bk-z. ba kesimde, 2. Gazi Mustafa Kemal: 'Btn milliyeti ve cumhuriyeti kuvvetlerin bir yerde toplanmas lzmdr.' (*) S$3n bir yl iinde lke topraklar zerinde bagSsteren baz olaylar btn vatanseverlerin kalbi zerinde etkisi daha henz yok olmam bulunan gl izler brakarak ok ileri gittikleri fikirleri tutuculukla tannm bir evrede yerletirebilmek iin fetn devrim glerinin dzenlenmesi ve birletirilmesi gerei b-yisk bakanmzn, devrimin ileri gelenleririin zihinlerinde gittike byftyordu. Bunun iindir ki, Gstzi Hazretleri son zamanlarda, kurmu olduklar partinin kadrolarnn ulusu hzla ve cumhuriyeti gen zmrelerle bytmeyi arzu buyurdular. 3 huriyetin] muhafaza vazifesi karsnda Trk genliine daha uzun bir zaman Cumhuriyet Halk Frkas'nn rehberlik etmesi lzmdr. (4) derken, Cumhuriyet gazetesinde de Yunus Nadi, Trkler artk ulusal bir toplum olduklarna gre, vatandalarn ayr ayr kurulularda toplanmalarnn ulusal btnlk kavramna aykr olacan yazmaktadr. (5) II u halde, Trk Ocaklar'nn kapatlmalar ve tm malvarlklarnn C.H.F.na devredilmesi, dnemin siyasal yaps iinde doal bir geliimdir. Ancak niteliini daha nce belirtmeye altmz bu sre, neden nce Trk Ocaklar'nda balatlmtr? Daha baka bir deyile de, zel bir neden daha var mdr? Hemen belirtelim ki, Trk Ocaklar'nn siyasal bir g niteliini kazanmaya balam olmas, bu srecin bu kuruluun kapatlmasyla balatlmasnn temel nedenini oluturmutur. (6) Ne var ki, Trk Ocaklar'nn siyasal bir nitelik kazanmas, C.H.F.nm izgisinde deil, fakat ona kar bir ynde olmutur.

Dolaysyla Ocaklarn kapatlmas, kart bir gcn varlna son verilmesi anlamn tamaktadr. C.H.F.nca bu kurulu, yalnz bir toplumsal gcn, kurumun daha partinin btnl iinde denetlenip kaynatrlmas olarak deil, fakat ayn zamanda muhalif bir kuruluun da almalarna son verilmesi ve rgtnn ortadan kaldrlmas olarak ele alnmtr. (4) Fesih mi, lhak m?; Vakit, 13 Nisan 1931 (5) Trk Oca, Trk Birlii; Cumhuriyet, 28 Mart 1931 (6) S.C.F.mn kapatlmasyla yeni bir dnemin baladn belirtmi bulunduumuza gre, bu dnemi nitelendiren gelimelerden olan bu srecin de A.C.F.nn kapatlmasyla balad dnlebilir. Ancak bu partinin nemli bir varlk gsterememi elmas bir yana, kapatlmasnn, S.C.F.nda olduu gibi, 1923-1930 aras dnemi sona erdiren bir olay olarak deerlendirilmesinin daha uygun olaca kansndayz. 54 Konuyu S.C.F. gnlerine dek geriye gtrmek gerekir. Trk Ocaklar'nn birok yesi bu partinin almalarna katlm bulunuyordu. Bunda S.C.F.'nn baz kurucularnn ve yerel yneticilerinin Trk Ocaklar'ndan olmalarnn da etkili olduu anlalmaktadr. (7) Bu durum iktidarn sert tepkilerine yol amakta gecikmemitir. rnein, daha 24 Eyll 1930'da Akam gazetesinde, mhim bir karar alnmak zeredir... Bu kararn neticesi olarak baka siyas frkalara mukayyet (kaytl) bulunan azalarn (yelerin) Ocak'dan istifa mecburiyetinde kalacaklar tabidir... denilmekte; 30 Eyll 1930 gnl Hkimiyeti Milliye gazetesinde ise, Ocaklar yasasnn Trk Ocaklar yelerine baka partilere girmeyi yasaklad belirtilmektedir. 3 Ocak 1931 gnl Vakit gazetesinde de, Mefsuh Serbest Frkaya mensup bilumum (tm) Aydn mnevverleri (aydnlar) Trk Ocanda toplanarak hdiseleri tetkik (incelediklerinin) ve mtalaa ettiklerinin (zerinde dndklerinin) belirtilmi bulunmas ilgin olsa gerektir. Trk Ocaklar Bakan Hamdullah Suphi'nin (Tanrver) anlarndan rendiimize gre, C.H.F. ile kendisi arasnda da gr ayrl bulunmutur. Hamdullah Suphi frka ynetiminin aksayan ynlerini Gazi Mustafa Kemal'e anlatarak eletirilerde bulunmu, bunun zerine de Gazi, o halde onun da Serbest Cumhuriyet Frkas'na katlmas gerektiini bildirmi, ancak Trk Ocaklar Bakan bunu kabul etmemitir. Hamdullah Suphi bu konumann yle srdn anlatmaktadr : ... Atatrk Fethi Beye hitap etti: Fethi Bey intihabatta (seimlerde) sen Hamdullah Suphi Beyin ismini kendi listene koymayacaksn. Ben de (7) Aaolu Ahmet, Dr. Reit Galip, Mehmet Emin Trk Ocaklar'nn yneticileri arasnda bulunuyorlard. te yandan Kars il bakan Cihangirolu brahim Aydn *!a Trklk akmnn n,de gelen kiilerindendi. 55 t kendi listeme koymayacam. ... Sustum ve o benim mteessir (zgn) ye krgn halimi grd... bana tekrar hitap etti: Hamdullah Suphi Bey siz Trk Ocaklar'nn reisisiniz deil mi? Evet Paam. O halde btn Trk Ocaklar'm muhalif partiye mi vereceiz? Siz olduunuz yerde kalnz. (8) Gerekte Trk Ocaklar siyasal olaylarn iinde yer almaya balam bulunuyordu. Bunun baka trl olmas olanakszd da! Yunus Nadi'nin de o zaman belirttii gibi, Hars messeseleri (kltr kurumlar) olduu iin Ocaklar siyasetle itigal etmezlerdi (megul olmazlard) diye farzederiz. Memleket hayatnn karsnda memleket genliinin siyasetle itigal etmemesinden daha garip ne olabilir? Eer ocaklar hakikaten siyasetle itigal etmiyor idi ise pek mantksz bir vaziyet iinde bulunuyorlard demek olur (9) biiminde dnmemiz gerekecektir. Bu nedenle de Ocakllarn S.C.F. iinde etkinlik gstermi olmalarn her eyden nce bu adan deerlendirmek yerinde olacaktr. Ne var ki, bu siyasal etkinlik yalnz bu ynde olmamtr. S.C.F. dnda da Ocaklarn iktidarn karsmda yer aldn, hkmetin izledii siyasaya aykr baz eylem ve giriimlerde bulunduunu grmekteyiz. Trk Ocaklar bnyesinde yer alm olan Hasan Ferit Cansever'e gre, Ocakllar siyasal etkinlik iinde bulunmular ve Gazi Mustafa Kemal bunlarn bir gn bir siyasal parti kimlii iinde C.H.F.'nn

karsna kabileceini dnmtr. Hatta baz parti denetileri, Ocakllar bu halde brakacak olursanz adam bile asacaklar biiminde grler ne srmlerdir. Bir deneti de, Trk Ocaklar'nm rgtlendii (8) MUSTAFA B A YD AR : Hamdullah Suphi Tanrver ve Anlar, Mente Kitabevi, stanbul, 1967, s. 313-315 (9) Trk Oca..., balkl yaz. 56 yerde, C.H.F.nm rgtlenemedigini bildirmitir. (10) Trk Ocaklar'nm Basekreterlii grevini yrtm olan Ulu demir de, Ocaklarn 1930 Belediye Seimlerinde kendi adaylarn gstermeye kalkmasnn bu kapatlmada nemli bir etkisi olduunu belirtmektedir. (11) uras bir gerektir ki, biraz aada bir baka adan inceleyeceimiz zere, Trk Ocaklar dorudan doruya siyasal amalar gtmeye balayan bir kurulu niteliini alm bulunuyordu. m Trk Ocaklar'nm savunduu Trklk anlaynn zamanla deitii ve Ocakllarn rk ve Turanc grler besledii, kapatlmalarnda bunun da etkisi olduu ne srlegelmitir. Gerekten de Hasan Rza Soyak, daha 1924 ylnda T.B.M.M. Muhafz ktasndan baz subaylarn Trk Oca'na ye olmak istediklerinde, bu subaylar iin rk asndan soruturma yaplmak ve saf Trk olup olmadklarnn saptanmak istenmi olduunu, bunun da Muhafz Ktas Komutan ismail Hakk Bey (Teke) bata olmak zere subaylarn sert tepkisine yol am bulunduunu anlatmaktadr. (12) te yandan Mustafa Baydar, Trk Ocaklar iin yazlan baz marlarda, Trkiye Cumhuriyeti snrlar dnda kalm Trkleri kapsayan pantrkist devlet anlaynn dile getirilmi olduunun ne srlebileceini belirtmektedir. rnein : Gkde sancak, elde sng, kalbde Tanr biz, Dnyaya hkim olmak isteriz. Mektebimiz Trk Oca, bayramz yce parlak. ya da, (10) BAYDAR: a.g.k., s. 71-73 (11) ayn yerde. (12) SOYAK: a.g.k., C. II, s. 475 Kalbde mill duygu, elde dehre hkim al sancak Yr yksel gklere k, bu yer sana pek kk gibi dizelerde bu anlay, gerekten de kendini belli etmektedir. Denildiine gre de, bu durum, Sovyetler Birlii'nin Ankara B-ykelisince Dileri Bakan Tevfik Rt'ye (Ara) yaknma konusu yaplmtr. (13) Hamdullah Suphi Tanrver de daha sonralar, Baz memleketlerin sefirleri, Oca daima endie veren faaliyetlerin merkezi olarak bilirler ve ufak faslalarla (aralarla) Hariciye Vekletine gelerek messesemizden ikyette bulunurlard. Trk mill uurunun hudutlarn dna yaylmasn ve kendi memleketlerine girmesini bir tehlike sayyorlard. imal (kuzey) memleketlerinden birinin bahriye nezareti, nerettii salnamede (yllkta) Trk Ocaklar'n Asya Kundaklar diye kaydeder. diyecektir. (14) u duruma gre ve o dnemdeki Trk - Sovyet iyi komuluk ilikilerini anmsadmzda, Trk Ocaklar'nm bu tutumlarnn kapatlmalarnn zel nedenlerinden birini oluturduunu syleyebiliriz. IV Belirtilmesi gereken bir baka gerek daha bulunuyor. 1930 -1931 yllar Avrupa'da ve Japonya'da faizmin hzla trmand yllardr. talya'da faist glerin iddete bavurarak iktidar ele geirdiklerinden bu yana yllar olmu, Mussolini iktidarn iyice salamlatrm, Kara Gmleklilersin n dnyay sarmtr. Hitler'in S.A.lar ise Almanya'da baarnn eiine gelmilerdir. Japonya'da faist gler ksa bir sre sonra babakan evinde ldrerek hkmetin yeniden ve belirli bir (13) BAYDAR: a.g.k.f s. 70-71 (14) HAMDULLAH SUPH TANRIVER: Messesemizin Mazisine Bir Bak; Trk Yurdu Dergisi, Kasm 1954, say 238, s. 331 58

dorultuda kurulmasn salayacaklardr. te, Trk Ocaklar'nm kapatlmasn bir de bu adan deerlendirmek gerekmektedir. Trk Ocaklar'na kar baz solcu evrelerden yaplan eletiriler zerine Hamdullah Suphi'nin Trk Oca Merkezinde 15 Kasm 1930'da yapm olduu konuma, bu adan bakldnda konuya k tutacak niteliktedir. Bu konumasnda Hamdullah Suphi, Ocakllara yle seslenmiti: ... talya'y yerli bir bolevizm hareketinden kurtarm olan milliyeti hareket vardr. Fakat talya'nn timsali (simgesi) olan Due'yi, Mussolini'yi tanrsnz. Onun aleyhine yazlacak tek bir kelime, sylenecek bir sz tasavvur edilmek imkn olmayan bir eydir. Byle bir kstah hareket faist genliin kahredecei bir darbesini; kendi zerine eker. Kurtulua nasl eritiini bildiiniz Trk vatan zerinde mill timsale yaz ile, resimlerle hrmetsizlik edenler meydan bo bulduklar ilcin cesaretlerini mtemadi (srekli olarak) arttryorlar. Trk genliinin kalbindeki milliyeti hassasiyet hu gibi vakalarn cezasn jandarmaya, polise, mahkeme salonlarna terketmemelidir. Sizin vicdannzdan doacak bir ikaz sesiniz hu ykc cereyanlarn nne gemelidir. Meydann ho olmadm, genliin nankrleri takip edeceini gstermelidir...(15) Dikkat edilirse, Hamdullah Suphi, devlet glerini bir yara brakarak genlii faist yldrma yntemlerini uygulamak zere eyleme armaktadr. Ancak daha da nemlisi, asl eletirilen Hamdullah Suphi olduuna gre, kendisiyle Due ara(15) Trk Ocann Tarihesi ve iftiralara Kar Hamdullah Suphi'nin Konumas; Trk Yurdu Dergisi, Birinciknun 1930, say 26-230, s. 22 59 snda bir koutluk da kurmaktadr. Nitekim, daha sonralar Hamdullah Suphi, Atatrk ve kendisi iin diyecektir ki: ... hibir zaman ikinci adan olmaya tahamml edemezdi.^) u halde, Hamdullah Suphi Tanrver'e gre, o, birinci adam olduundan, buna katlanamayan Atatrk, Trk Ocaklan'n kapatmtr! te, konuya bu adan baklnca, Trk Ocaklar'nm neden kapatldn aklarken, Ord. Prof. Dr. Enver Ziya Karal, 1930 -1931 yllar Nazizmin ve Faizmin Avrupa'y tehdit ettii, rktt yllardr. Atatrk byle bir durumun tehlikelerinden genlii korumak endiesini duymu olabilir. (17) demekle nemli bir gerei belirtmi olmaktadr. Samet Aaolu'nun u szleri de ayn geree k tutmaktadr: Ocaklara askerlik eitimi grdrlmesi baka trl yorumlanyor, Hamdullah Suphi'nin Ocaklar gerektiinde bir iaretle hereyi yapabilecek kuvvet haline getirmek istedii syleniyordu. (18) Bu konuda sonu olarak, ar ulusu eilimleri de gzn-ne alnacak olursa, o dnemin koullarnda Trk Ocaklar'nm faizme zenmi olabilecei kolaylkla sylenebilir. Kald ki, o dnemde faist dncenin birok evrede yaygnca benimsenmi olduu da anmsanmaldr. V Halkevleri'nin kapatlmas ve Trk Ocaklar'nm yeniden almas srasnda ve sonrasnda, Ocaklarn neden kapatlm (16) BAYDAR: a.g.k., s. 75 (17) BAYDAR: a.g.k., s. 73 (18) Trk Yurdu Dergisi zel Saysnda, ubat 1967, (BAYDAR: a.g.k., s. 74'den). 60 olduu tartma konusu yaplm bulunmaktadr. Bu arada Trk Ocaklar'n savunanlar, zellikle rklk - Turanclk sulamalarn yadsmlar, bu kuruluun yalnzca ulusu bir yapda olduunu belirtmilerdir. smet nn, Halkevleri'nin kapatlmasyla ilgili yasann T.B.M.M.nde grlmesi srasnda, 6 Austos 1951 gn, Trk Ocaklar'nm nasl ve neden kapatlm olduunu yle aklam bulunmaktadr: Bu devirde byk inklplar oldu. Yedi senelik tecrbe inklp esaslarn yayp anlatacak ve memlekette inklplarla ahenkli olarak geni bir kltr birliine dayanan mill cemiyeti temin edecek bir teekkln eksikliini gsterdi. Bu esnada Atatrk Trk Ocaklar liderlerini topluyor; Ocaklarn faaliyetleri zerinde saatlerce mzakere (grme, danma) cereyan ediyor. Neticede Atatrk

ile Trk Ocaklar liderleri Ocaklar'n faaliyetine son verilmesine karar veriyorlar. (19) Babakan Adnan Menderes ayn oturumda nn'ye verdii yantta, Trk Ocaklar'nm o zamanki C.H.F. ile ayn grte olduu savn sert bir biimde reddetmitir. Menderes'e gre: Halk Partisi bir zaman btn milleti iine aldn iddia eden bir teekkl idi. Onun bandakiler ise bu btl ve k-zip (yalanc, aldatc) hayalin gururuna kendilerini kaptrmlard. (20) Ayn birleimde krsye gelen Hamdullah Suphi Tanr-ver ise Trk Ocaklar'nm kendiliinden kapandn yalanlam, Atatrk'n bu karar kendilerine zorla aldrttm ne srm ve demitir ki: (19) T.B.M.M.Z.C., 9. Dnem, 1. Toplant, 109. Birleim, 2. Oturum, C. IX, s. 612 <20) ayn yerde. 61 ... Talebe Birlikleri, Muallimler Birlii, Trk Ocaklar, Gazeteciler Cemiyeti, htiyar Subaylar Cemiyeti, Trk Kadnlar Birlii ve saire, bir sr intihar! Bu vakalar yakn Sarihimizin ok hazin bir safhasdr. Sebep, iln edilmi olan sebep u btn kuvvetleri bir elde toplamak arzusudur. Mi. sal saridir (rnek bulacdr). Rusya'da bir Narodnidom ve Komsamol var tek partinin emrinde. Almanya'da tek parti ve onun emrinde Hitler Yugend tekilt var. efin iradesi mutlaktr. Bu ef Mussolini'nin tek partisi de partinin emrinde Balilla tekiltn kurdu. Mareal Antenesku Demir Muhafzlar tekiltnn bandadr. te misaller, ite 'sirayet membalar...(21) Daha sonraki gnlere gelince, rnein Abdlhak inasi Hi-sar'a gre, Trk Ocaklar'nn rklkla bir ilgisi olmamtr, tmyle tersine, batl anlamda bir ulusu kurulu niteliini tam ve ulusal kltr alannda grev yapmtr. (22) (23) Trk Yurdu Bergisi'nde ise Trk Yurdu imzal bir yazda 1955'de yle denilmektedir: Trk Ocann iddias, Trk milletinin halk, Trk milletinin erefi ve onun her tehlikeden masun olmak lzm gelen istiklli ve istikbali (bamszl ve gelecei) idi. Ocak bir fikirdir, bir aktr, bir imandr. Fikir ve ak, levhalar indirmekle, kaplar kapatmakla ldrlr m?... (21) ayn yerde, s. 913 vd. (22) ABDLHAK SNAS HSAR: Bir Mill Hars Merkezi Olan Ocak; Trk Yurdu, Eyll 1954, say 3 (236), s. 171 (23) Ne var ki, Hisar, Oca eletirenler iin yle demektedir: ... htimal ki gayriuurunlarnda kendilerinin irken bir millete mensubiyetlerini duyarak, Oca kendi yerleri saymadklar grlyor. (ayn yerde). 62 Trk Oca mill hudutlarn haricinde fiil hibir itigal (ura) sahas kabul etmemi ve etmeyecektir. (24) VI Bu sylediklerimizin altnda Trk Ocaklar'nn kapatl nedenlerini iki ayr adan ele alabiliriz : lk olarak konu genel neden ynnden deerlendirilmelidir. Tm glerin tek elde toplanmas siyasasnn bir gerei olarak Ocaklarn C.H.F. iine alnp bu parti iinde eritilmeleri genel nedeni oluturmutur. kinci olarak ise, zel nedenler gelmektedir. Bu zel nedenlerden tr de, parti - devleti anlaynn gerekletirilmesiyle sonulanacak olan sre, Trk Ocaklar'nn kapatlmasyla balamtr. zel nedenler derken, dorudan doruya Trk Ocaklar'yla ilgili nedenleri belirtmek istiyoruz. Bunlar da, a) Trk Ocaklar'nn gn getike C.H.F. karsnda yer alan siyasal bir kurulu niteliini kazanmas, b) Trklk grnn Ocaklarda giderek rk ve pantrkist bir renge b-rnmesi ve bunun o gnn Trk - Sovyet iyi ilikilerine ters dmesi, c) Siyasal bir g kimliine brnmeye balam olan Trk Ocaklar'nda ayrca bir de rgtlenme ve uygulama alannda faizme kar ak bir eilim grlmesi olarak belirtilebilir. (26) (24) TRK YURDU: Ocamz; Trk Yurdu, Mays 1955, say 244, s. 809 <2S) unu da ayrca belirtmek gerekir ki, Trk Ocaklar'nn kapatlmasnn nedeai ne olursa olsun, C.H.F.nn izledii siyasa da nasl deerlendirilirse deerlendirilsin, deimeyecek olan gerek, Atatrk'n devlet anlayna,

siyasal grlerine, 1931 ylnda aykr bir noktaya ulam bulunduu iin bu Ocaklarn kapatlm olduudur. -=-r 63 6. T.B.M.M. YELERNDE DEKLK -SEMLERN YENLENMES Yeni bir dnem alrken yeni bir mecls de gerekliydi. nc T.B.M.M. yeleri gerek siyasal adan ve gerekse ekonomik siyasa asndan liberal bir anlayn lkede geerli olduu srada seilmilerdi. (1) te yandan bu meclis S.C.F. olayn da yaamt ve yeleri iinde hl eski Serbest Frkallar bulunuyordu, te, bu nedenlerle seimler yenilenerek bir blm yeni yelerden oluan yeni bir meclisin varl salanmtr. Seimlerin yenilenmesine, C.H.F.nn umum reisi olarak Gazi Mustafa Kemal'in frka gurup reisliine yapt yazl bir neri zerine gidilmitir. Bu neri yledir : Son aylarda C.H.F.nn memleketteki, B.M.M.ndeki ve hkmetteki idar ve siyas faaliyeti aleyhinde bir hava yaratlmaa alld malmdur. Asrlarca mhmel braklm (ilgisizlie uram) olan (1) Siyasal adan liberal derken, bunun devrim ilkeleri alan dnda kalan siyasal yaam iin szkonusu olduunu belirtmek istiyoruz. 64 bir memlekette ve bir millet hayatnda birok eksiklikler ve ihtiyalar olmas tabidir. Bundan baka milleti kurtarc, esasl bir siyasetin tatbikatndan memnun olmayacak kimselerin bulunaca phesizdir. Yksek esaslar greme-yerek veya grmek istemeyerek milletin btn dnceleri ve duygular tevi (bulandrmaya) ve tadile (deitirmeye) allmtr. Bunun iin yer yer kullanlm vastalar ve vesileler dikkate ve intibata ayandr (izlemeye deerdir), Buna ramen millet ktlesinin doru gr ve iyi hissi bozulmamtr. ay geen zamandan beri hemen btn memlekette yaptm tetkiklerde bu hareketi yerinde ve yakndan grdm. Bununla beraber hakikate gz yumanlar ve hakikati olduundan baka gstermeye alanlar da olmutur. Frkamn, millet ve memleket iin en hayrl, isabetli programn kendi program olduuna ve milletimizin kendisiyle beraber bulunduuna tam kanaati vardr. Frkamz milletin kendisine olan emniyet ve itimadn en pheli ve tereddtl nazarlar karsnda her zaman ispat edecek vaziyettedir. Bir defa bunun iin bundan baka nmzdeki yllarda tatbiki muvaffk (uygun) grdm tedbirlerde milletin itirak ve mutabakat (katlma ve gr birlii) derecesini anlamak iin umum reisi bulunduum C.H.F.na mensup mebuslarn intihaplarn (seimlerini) yenilemelerini muvaffk mtalaa ediyorum. Her trl teebbslerimizde ilham ve kuvvet kayna olan milletimizin hakkmzdaki itimad tekrar tecelli edince mill mefkuremize yrmekte dayandmz temelin ne kadar sarslmaz olduu bir kez daha grlm olaca kanaatindeyim.(2) Bu neri, frka grubunda 4 Mart 1931 gnl toplantda oybirliiyle benimsenmitir. T.B.M.M.nde ise Meclis Bakan Kzm Paann (zalp) kapan konumasnda seimlerin yenilenmesi kararnn ef(2) Vakit, 5 Mart 1931 65 F. : 5 kr- umumiyenin hakik ifadesini vuzuh ve katiyetle tespit iin(*) verildiini belirttii 27 Mart 1931 gnl toplantda tatil karar alnmtr. (3) II Seimlere C.H.F.ndan baka partinin katlmad ve adaylarn bu partinin yneticilerince saptand anmsanrsa, yeni milletvekillerinin tmnn siyasal iktidarn eilimlerini tayan kimselerden olumu bulunduu kendiliinden anlalacaktr. Yeni meclise giremeyen mebuslar arasnda Talat (Ankara), Rasim (Bilecik), Senih (Bursa), Nakiyeddin (Elaz), Tahsin (Erzurum), Ali Fethi (Gmhane), Ali Haydar (istanbul), Sreyya Paa (stanbul), Aaolu Ahmet (Kars), ibrahim (Kocaeli), Refik ismail (Sinop), Mehmet Emin (ebinkarahisar) Beyler bulunmaktadr. Bunlar, anmsanaca zere, S.C. F.na girmi olan

milletvekilleridir. u halde, S.C.F. nda grev alm herhangi bir kimsenin yeni mecliste bulunmasna olanak tannmamtr. (4) Ayrca, S.C.F.nn varlk gstermi olduu yerlerin C.H.F.l milletvekillerinin de genellikle deitirilmi olduklar grlmektedir. Gerekten de Adana'da iki, Antalya'da , Balkesir'de alt, Bursa'da drt, istanbul'da on, izmir'de , Kars'da , Samsun'da drt milletvekili yeni meclise girememi, yerlerine bakalar seilmitir. (3) Vakit, 27 Mart 1931 (4) Fethi (Okyar) ve Ahmet (Aaolu)'nun kendilerinin adaylklarn koymam olduklarn belirtmek gerekir. Sreyya Paa (lmen) ile Ali Haydar (Yulu) seimlerin yenilenmesinden daha nce milletvekilliinden karlmlardr (bkz. bu kesimde 4.) teki kiilerin bir blm ise daha sonra yeniden milletvekili seileceklerdir. (*) Kamuoyunun gerek ifadesini aka ve kesinlikle saptamak iin. 66 7. BASINLA LGL UYGULAMA i Bu srete, basnda da gerekli dzenlemelerin yaplmas gecikmemitir. Basnn bu dnemde siyasal iktidarn istekleri dorultusunda yorulmas doal bir geliimdir. Ancak konuyu S.CF.nn yaamm srdrd gnlere dek geriye gtrrsek, o dnemde basnn bir kesiminin C.H.F.n sert bir biimde eletirmi olduunu grrz. C.H.F. ynetimi ilk tepkisini, izmir'de S.C.F.n destekleyerek muhalefete geen gazetelere kar gstermi ve 14 Eyll 1930'da Yeni Asr gazetesi yazarlarndan Behzat Arif ve yaz ileri mdr Abdullah Abidin, Hizmet gazetesi bayazar Zeynel Besim ve yaz ileri mdr Bedri Beyler tutuklanmlardr (1) Bununla birlikte, gerek bu iki gazete ve gerekse Arif Oru'un kard Yarn ve Zekeriya (Ser-tel), Selim Ragp (Eme), ,Ltf (Drdnc) ve Ekrem (Uak-lgil)in yaynladklar Son Posta gibi gazeteler eletirilerini srdrmlerdir. Fakat bu arada Behzat Arif ve Abdullah Abidin'in yl alt ay ar hapis cezasna arptrldklarn grmekteyiz. (2) (1) Bkz. YETKN: a.g.k., s. 174 (2) Hkimiyeti Milliye, 29 Terinisani 1930 67 Bundan baka Yarn gazetesinden Arif Oru ve Sleyman Tevfik'in zmit valisini sulayan bir yazdan dolay yedi ay hapis cezasna, ayn gazetenin yaz ileri mdrnn bir hakaret davasndan be ay hapis cezasna arptrlmalar ve yine Yarm gazetesine kar Yere Batsn Byle Belediye balkl yazdan dolay ceza davas almas, (3) basna kar belli bir tutumun belirginlemeye baladn ortaya koymaktadr. Bu mahkmiyet kararlaryla birlikte, hkmete kar olan gazetelerin daha deiik bir yol izlemeye baladklar gze arpmaktadr. Artk dorudan doruya hkmet ya da kamu grevlileri deil, C.H.F. eletirilmeye balanlmtr. Bylece de hi olmazsa basnn bir blm eletiri grevini belli bir lde yerine getirebilmi oluyordu. (4) Buna karlk C.H.F. evresinden ve Vakit bayazar Mehmet Asm (Us) Hyanet mi, Tenkit mi? balkl yazsnda yle demektedir : nk bunlar biliyorlar ki dorudan doruya B. Meclis aleyhine neriyat yaparlarsa kanun meyyidelerle (yaptrmlarla) karlaacaklardr. Gnn birinde byk bir adalet darbesine maruz kalacaklardr (urayacaklardr). Fakat ayn neriyat C.H. Frkas aleyhine yaplrsa kanun cezadan muaf (bak) kalacaklardr. Halbuki bugnk B.M. Meclisinin yzde 95 azas C.H. Frkasna mensup olduuna nazaran (gre) bu frkay rtmek ayn zamanda M. Meclisi azasn rtmek demektir. Hatt C.H. Frkasnn manev ahsiyetini lekelemek onlarn nazarnda (gznde) M. Meclisini lekelemekten daha messirdir (etkilidir). te bunun iindir ki bu gazeteler de aktan aa yrd hedefe dolak yollardan daha korkusuzca yrnmektedir. (5) (3) Vakit, 8 Temmuz 1931

(4) Dorudan doruya hkmet siyasasn eletiren Zekeriya Ser-tel yl ar hapis cezasna arptrlmtr. (ZEKERYA SER-TEL: Hatrladklarm, 1905-1950; stanbul, 1968, s. 199-200). (5) Vakit, 14 Temmuz 1931 68 n Ayn gnlerde Elaz milletvekili Fazl Ahmet (Ayka), Aksaray milletvekili Ahmet Sreyya, Ordu milletvekili Ahmet hsan (Tokgz) T.B.M.M. Bakanlna verdikleri bir nergede, basma kar kesin nlemlerin alnmasn istemilerdir. Bu milletvekilleri nergelerinde demektedirler ki: Baz gazetelerin takip ettikleri istikamet vatandalarn siyas izan (kavray) ve meden vicdan zerinde sarih (ak) bir fikir ekaveti (haydutluu) icra ederek masum ruhlar tamamen zehirleyecek mahiyetler (nitelikler) almaya balad. Hale hi bir faydas olmad gibi, atiye (gelecee) de bir ok vahamet (tehlikeli durum) ve zarar hazrlayan bu felketli cereyan karsnda hkmet ne dnyor? Mill varl istilya balayan u zehirli havadan mmenin (kamunun) vicdan pek mustariptir (ac ekmektedir). Binaenaleyh (Dolaysyla) B.M.M.ni vaziyeti mtalaa (durumu irdeleyerek) ile bu hususta bir karar vermesini elzem (zorunlu) gryoruz. (6) T.B.M.M. 15 Austos 1931 gn toplanarak bu konuyu grmeye balam ve 25 Temmuz 1931 gnl oturumunda da Matbuat Kanununu (Basn Yasas'n) kabul etmitir. Bu yasann en nde gelen zellii, genel siyasasna aykr yayn yapldnda hkmetin gazete kapatma yetkisinin bulunduunun ngrlm olmasdr. Hkmete bu yetkiyi tanyan 25 Temmuz 1931 gnl ve 1881 sayl bu yasann (7) 50. maddesi yleydi: (6) Vakit, 9 Temmuz 1931 (7) Bkz. Dstur, 3. Tertip, C. XII, s. 1069-1085; Resm Gazete, 8 Austos 1931, say 1867 69 Memleketin umum siyasetine dokunacak neriyattan dolay cra Vekilleri Heyeti karar ile gazete veya mecmualar muvakkaten (geici olarak) tatil olunabilir. Bu suretle kapatlan gazete veya mecmuann nerine devam edenler hakknda 18 inci madde hkm tatbik olunur. Bu suretle kapatlan bir gazetenin mesulleri (sorumlular) tatil nddetince (sresince) baka bir isim ile gazete karamaz. 18. maddede de yz liradan be yz liraya kadar ar para cezas alnaca, eylem yinelendiinde ise bir aydan alt aya kadar hapis cezasyla birlikte yz liradan aa olmamak zere ar para cezas verilecei ngrlmt. Yasann ikinci nemli zellii ise, kimlerin gazetecilik yapabileceklerine ilikin blmdr. Bu kimseler, yasann 12. maddesinde ayrntl bir biimde gsterilmilerdir. m Siyasal iktidarn yaynlanmasna izin verebilecei gazete tr ve Matbuat Kanunu ile uygulamada gdlen ama, ileri Bakan kr Kaya'nn 1934 yl Matbuat Almana'nda kan Gazete balkl yazsnda aka ortaya konulmutur: ... Matbuat yaad muhitin (evrenin) siyas rejimine de intibak eder (uyum salar). Her rejim kendisine muvafk (uygun) bir vatanda tipi arad gibi bir matbuat tipi de arar. Esasl inklp yapan memleketler, gazetelerini de inklbn yryne ve ahengine uydurmay inklbn yerlemesinin, btnlemesinin bir zarureti addediyorlar i (zorunluluu sayyorlar). Gazeteler de bu ahenge uymay bir mill vazife sayyorlar. Dahil ve haric siyasette inklp lksn elbirlii ile ilerletmee alan veyahut o gayeye imale edilen (eilimli klnan) matbuatn son misalleri 70 Rusya'da, talya'da ve ok yakn zamanlarda Almanya'da grlmektedir. ... Devletin matbuatla alakadar (ilgili) olmasn kabul etmemek muassr (ada) devletilik nazariyesi ile telif olunamaz (kuramyla badatrlamaz). Bu alakann en makul ve makbul ve bugnk ihtiyaca en iyi cevap verecek olan tarz, matbuatn devletle teriki mesaisidir (ibirliidir)... (8)

25 Mays 1935'de toplanan Birinci Basn Kurultay'nda, Basn Genel Direktr Vedat Nedim (Tr) de Ulusal basnn devrim potansiyeline, devlet siyasasna ve ulus ihtiyalarna uygun olmasn salamaktan sz ederken (9), bir baka adan ayn gerei dile getirmi olmaktadr. Bylece artk tm basn C.H.F.nm szcs durumuna gelmi oluyordu. (8) KR KAYA: Szleri ve Yazar, 1927-1937; derleyen Ekrem Ergven, stanbul, 1937, s. 305-309 (9) BASIN YAYIN GENEL MDRL : 1. Basn Kongresi, Ankara, 1935 s 20 _ 71 8. NVERSTE REFORMU i 1933 ylnda gerekletirilen niversite Reformu, C.H.F. iktidarmca genel olarak bilimsel ve teknik bir adan ele alnm olmakla birlikte, zel olarak bir yandan da Trk Devriminin ilkelerini savunacak ve siyasal iktidarn destei olacak bir niversite oluturulmas amacyla da yaplmtr. Bu ama, Darlfnun mderrisleri (niversite retim yeleri) arasnda yaplan geni tasfiye ile kendisini aka belli etmi bulunmaktadr. Hemen belirtelim ki, bu reformdan ok daha ncesinden balayarak C.H.F. evrelerinde Darlfnun'a kar bir dizi eletirilerin yneltilmi, hatta baz mderrisler zerinde durulmu bulunulduunu, bu kurumun sk sk bir sorun olarak ortaya atlm olduunu grmekteyiz. Darlfnundan niversiteye geilirken ve bu kurum adalatrlrken, ayn zamanda ideolojik adan da rejime uygun olmayanlar elenmi, devrim izgisini benimseyenler ya da benimseyecekleri varsaylanlar ibana getirilmitir. II niversite Reformunun ayn zamanda bu adan gerekletirildii, gerekletirilmek istendii, her eyden nce bu konu 72 zerine yazlan yazlarda aka ortaya konulmu bulunmaktadr. rnein, Darlfnun'a srekli olarak eletiriler yneltmi, tartmalara girimi olan Kzm Nami (Duru) : ... stikll, istikll! artk senelerdir Darlfnunlular azndan dmeyen bu kelime, hezeli (gln) bir mahiyet ald!... Bu istikll iddias(1) sebeple rktr: 1) stikll ilmindir, 2) Darlfnun devlet btesinden sarfediyor, 3) Devletilik prensibine uymuyor... dedikten sonra, bilimin gerekten bamsz (zerk) olduunu, buna snr konulamayacan, ancak bamsz olann Darlfnun deil, bilimin kendisi olduunu, isteyenin Darlfnun dnda bilimle uraabileceini belirtmekte ve ayrca bu kurulu devlet btesinden para aldna gre, elbetteki devlete kar sorumlu olmas gerektiini ileri srmekte ve en nemlisi de u gr ortaya koymaktadr : Trkiye Cumhuriyeti, C.H.F.nn idaresindedir. Biz, haddizatnda (aslnda) tek frkah bir devlet deilsek de bugn fiilen bir frkamz vardr, Trk Hkmeti de bu frkann hkmetidir. u halde iktidar elinde bulunduran ekseriyet frkasnn programndaki prensipler Trkyemizde tamam tamamna tatbik edilmek lzm gelen prensiplerdir. Pek iyi biliyoruz ki bu prensiplerden biri, bence pek mhimmi (nemlisi), (devletiliktir). Baz kimseler devletilii hemen hemen iktisadi sahaya -o da ksmen- amil (kapsar) addetmektedirler; halbuki ben bu kelimeyi, btn mulyle (kapsamyla) alyorum, en doru hareket de budur; nk hkmet, hem halk, hem inklp olur da devleti olmaz olur mu? Nasl halklk, inklplk amil bir mnada kul(1) Burada szkonusu olan Darlfnunun zerkliidir. 73 lamhyorsa, devletilii de yle almak zarurdir. Bu itibarla devletilik ilm sahaya bile amil olur. Devleti bir hkmet, Darlfnunu kendi bana brakamaz; ilm speklsyon yapyoruz diye hkmetin prensiplerini ykc fikirler de neredilebilir...(2) Bu yaz, niversite Reformundan bir yl nce kaleme alnmtr. u halde, C.HJF.nda bu konuda nceden belirlenmi bir gr vardr ve birtakm n almalardan sonra bu reform yaplmtr.

Reformun yapld gnlerde ise M. Nermi'nin Gazi Tr-kiyesi'nde nklp ve niversite baln tayan bir yazsnda, yeni niversitenin devrim ilkelerini yaymak iin kurulmakta olduunu, bilimin artk bir lks olmaktan kurtularak devlete hizmet edeceini akladn okumaktayz. (3) Yine rnein, Halil Nimetullah'a gre, bu reformla Trklk, yabanc elerden arnm ve btn yryn tanzim edecek (dzenleyecek) bir kuruma kavumutur. (4) Bir baka yazar, C.H.F.mn halklk ilkesi zerinde sk sk duran ve bu konuyu ileyen Nusret Kemal (Kymen) de, niversite Reformunun lkede giriilmi bulunan uygarlk savann bir paras olduunu belirtmekte, (5) Mehmet Saffet ise bu reformu bir devrim olarak nitelendirdikten sonra, bunun tarih ve dil devriminden sonra nc sray kapladn, amacnn bir kadro deiikliinin deil, fakat bir zihniyetsin deimesinin salanmas olduunu aklamaktadr. (6) Ayn yazar bir baka yazsnda da, ni(2) Ne stiklli?; Cumhuriyet, 28 Austos 1932 (3) Cumhuriyet, 11 Temmuz 1933 (4) istanbul niversitesi; Cumhuriyet, 21 Austos 1933 (5) stanbul niversitesi ve Bir Terbiye Esas; lk, C. II, say 11, Birinciknun 1933, s. 381 (6) niversite nklb;'lk, C. II, say 7, Austos 1933, s. 8 74 versitenin Trk devrimine (7) uygun bir yapda olmas gerektiini vurgulam bulunmaktadr. III 1933 niversite Reformunun hangi amala gerekletirildii konusunda, Kadro dergisi yazarlarnn tutumlar da aydnlatcdr. Kadro'nun yapsna ve konumuzdaki yerine ilerde deineceiz. (8) Burada yalnzca bu derginin bu olay hangi adan deerlendirmi olduunu belirtmekle yetiniyoruz. Derginin sekizinci saysnda Burhan Asaf (Belge) aklanm bulunan Trk tarih tezi karsnda Tarih Kongresinde Da-rlfnun'un ok gerilerde kaldn belirtirken (9), on drdnc sayda evket Sreyya (Aydemir) Darlfnun'un devrim ideolojisini ileyemediini, hatta kar - devrimci dnceleri savunduunu, toplum karlarna aykr bir tutum izlediini ne srmekte (10), on beinci sayda Vedat Nedim (Tr) ise, devrimin bir zorunluluu olan devletilii Darlfnun'un gzden drmeye altn, bunun gerekte bir su saylmas gerektiini aklamaktadr. (11) Vedat Nedim'in bir baka yazsnda, devletilie kar kan bir retim yesi iin Krk yllk Yani, olur mu Kani? denildii gibi, Liberal mektebin bir sadk misyonerinin de su katlmam, integral bir devleti olmasna imkn var mdr? sorusunu ortaya attn gryoruz. (12) (7) Kltr inklbmz; lk, C. I, say 5, Haziran 1933, s. 353 (8) Bkz. Blm Bir / Kesim iki / : 4 (9) Arkada Kalan Darlfnun; Kadro, C.I, say 8, Austos 1932 (10) Darlfnun, inklp Hassasiyeti ve Cavit Bey iktisatl; Kadro, C. II, say 144, ubat 1933, s. 5-11 (12) Devletin Yapclk ve idarecilik Kudretine inanmak Gerekir; Kadro, C. II, say 15, Mays 1933, s. 15 (12) Trk Devletilii Ihtibas Devletilii Deildir; Kadro, C. I, say 17, Mays 1933, s. 16 75 niversite Reformu uygulamaya konulduktan sonra ise Burhan Asaf'n deerlendirmesi yledir : Liberalizm gibi onun hrriyet mefhumu (kavram) da u halde hayatn arkasnda kalm bulunuyor... Liberalizmin iflsn resmen tescil eden memleketlerde, darlfnunlara mdahale, btn dier mdahaleler kadar tabi grlmtr. Bugn Rusya, talya ve Almanya'da darlfnunlarn liberal devirlerdeki istikllleri kalmad gibi ilimdeki hareket noktalarn liberal grler tekil etmiyor (oluturmuyor) ... (13) IV niversite Reformu Dr. Reit Galip'in 19 Eyll 1932'de Mill Eitim Bakanlna getirilmesinden sonra gerekletirilmitir. Dr. Reit Galip devrimlere itenlikle bal bir kii olarak n yapm bulunuyordu. Trk Ocaklar'ndan

yetimi, ancak bu Ocan kapatlmasna katks olmu, zmir suikastyla ilgili davada stikll Mahkemesi yelii yapm, S.C.F.nn kurucular arasnda bulunmu, ancak ksa srede bu partiden ayrlmt. (14) Dr. Reit Galip niversite Reformu srasnda, Darlf-nun'da kendisine ayrlan bir daireye yerleerek ileri buradan yrtmtr. (15) Reform sonucunda yz elli bir retim yesinden doksan ikisi kadro d braklm, yalnzca elli dokuzu niversitede kalmtr. (13) niversitenin Mnas; Kadro, C. II> say 20, Austos 1933, s. 27 (14) Dr. Reit Galip iin bkz. SAMET AAOLU: Babamn Ar-dalar 3. Basm, stanbul, 1969; A. EVKET ELMAN: Dr. Reit Galip, Ankara, 1953 (15) Cumhuriyet, 14 Temmuz 1933 76 Kadro d braklanlarn fakltelere gre dalm yledir: Tp, 30; Fen, 17; lahiyat, 5; Hukuk, 15; Edebiyat, 7; Eczaclk, 5; Diilik Okulu 5.(16) Yeni dzenlemede Rektrle Neet mer, Edebiyat Fakltesi Dekanlna Kprlzde Fuat, Fen Fakltesi Dekanlna Kerim, Hukuk Fakltesi Dekanlna Tahsin Beyler, Tp Fakltesi Dekanlna Tevfik Salim Paa, slm Tetkikleri Enstits Mdrlne smail Hakk, Eczaclk Okulu Mdrlne Akif, Dii Okulu Mdrlne Kzm Esat Beyler getirilmilerdir. (17) Bylece Cumhuriyet ynetimi kendisine bal ve devrim ilkelerini savunacak ada bir niversiteye kavumu oluyordu. (16) Ayn gazeteye gre kadro d braklanlar unlardr : Tp Fakltesi : Kadri Reat, Ziya Nuri, Esat, Besim mer Paalar, Sreyya Ali, Kerim Sebati, Orhan Abdi, Hamdi Suat, Hadi Faik, Hasan Reat, Talha, Saadettin Vedat, Kenan Tevfikj Ziya, Server Kmil, Hseyin Ali Beyler, muallim Salahattin, Fuat Fehim Mustafa Nevzat ve Mahir Beyler, mderris muavini Ubeyt Refik, Haydar, Hikmet, smet Kmil, Niyazi, Burhan Fazl, brahim evki Bey, Fen Fakltesi : Mustafa, Hsn Hamit Sait, Esat erefeddin, Cevat Mazhar, Fatin, Nami Esaf, Mustafa Selim, Ahmet Mtak, Burhanettin kr, Burhanettin Ferit, Ligor Ali Vehbi, mer evket, Tevfik, Malik Beyler; lahiyat Fakltesi : Nimet, Fuat, Hseyin Avni, smail Hakk ve Sekip Beyler; Hukuk Fakltesi :^Aaolu Ahmet, Ethem Akif, Cevdet Ferit, Hac Adil, Aynzde Tahsin, Zht, Ahmet Reid Kenan mer, Muslihiddin Adil, Abdurrahman Mnip, Mnir, Cevat, Mithat, Memduh, Vehbi Beyler; Edebiyat Fakltesi : Ali Muzaffer_ smail Hakk, Nairn, Behzat, Ahmet Refik, Ali Ekrem, Avram Galanti, Yusuf erif, Ferit, Halil Nimetullah, Ali Macit, Hamit Beyler; Eczac Mektebi : Hulusi, Server Kmil, Kazm Nuri, Mazhar Hsn, Halil ve Mahir Beyler; Dii Mektebi : Mustafa Mehmet, Hseyin Talat, Mazhar Hsn, Halit ve Mahir Beyler. (17) ayn gazete. 77 S 9. C.H.P. VE DERNEKLER i Trk Ocaklar'ndan sonra teki dernek ve kurulular da almalarna son vererek malvarlklarn C.H.F.na ya da Halk-evleri'ne devretmilerdir. Bu derneklerin kendilerini kapatma kararlarnn gerekeleri hemen hemen ayndr. Kararlarda, artk amalarnn C.H.F. iktidarnca gerekletirilmi olduu, bakaca bir almaya gerek kalmad, C.H.F. iinde almann daha yararl olaca aklanyordu. Biz burda kapatlan bu derneklerden tmyle ayr yapda olan ve amalar birbirinden deiik bulunan ikisini, Mason Dernei ile Kadnlar Birlii'ni ele alarak inceleyeceiz. Bu iki dernein -gereksiz yinelemelere dmedenvarlklarnn nasl son bulduunun belirtilmesiyle bu alandaki gelimeleri deerlendirebilecek yeterli bilgi salanm olacaktr. II Mason statlarndan Kemalettin Apak, Ana izgileriyle Trkiye Masonluk Tarihi adl kitabnda Mason Dernei'nin kapatlmas olayn anlatrken der ki: 78 imdi Trk Masonluu tekiltnn yirmi yedi yllk bir faaliyetten sonra tam olgunluk ana geldii bir srada mesaisini (almasn) durdurup uykuya girdii 1935 senesine gelmi bulunuyoruz.

... milletleraras mason alemince takdirle sevilip tannan ve nihayet hukuk hviyetini ilgili mercilere resmen ve sarahaten (aka) tescil ettirmi bulunan Trk masonluu; bata bizzat (Byk Mark) olmak zere (Muhibhani Hrriyet, Vefa, Resne, Ziyay ark) Mahfilleri (dernek evreleri) gibi daha birka sene evvel yirmi beinci gm bayramlarn kutlamak mazhariyetine (ergisine) erien teekklleriyle temiz adn hlelendirip, birka eski mahfilin de yine ok yaklaan gm bayramlarn teside (kutlamaya) hazrlanrken 1935 senesi Ekim aynda birdenbire faaliyetini durdurmak emrivkiiyle (olupbittiyle) kar karya geldi. Henz pek o kadar uzak olmayan... bu elemli hdise iin verilecek kati hkm tarihe ve gelecek mason nesillerine brakmak belki daha doru olacaktr. (1) Bu olay basnda, rnein 14 Terinievvel 1935 gnl Cumhuriyet gazetesinde yazld gibi, ileri Bakanlndan verilen emir zerine Trkiye Mason Localarnn faaliyetlerine nihayet verilmitir. denilerek kamuoyuna duyurulmutur. Oysa o srada ileri Bakan olan kr Kaya'nn kendisinin de mason olduunu biliyoruz. u halde, bu kapatma buyruunun iileri Bakanlndan gelmedii kendiliinden aktr. Gerekten de yine st dzeyde bir mason olan ve Atatrk'n zel hekimliini yapm bulunan M. Kemal ke, Atatrk'n lmnden sonra yaynlanan bir yazsnda, Mason Dernei'nin kapatlmas(1) KEMALETTN APAK: Ana izgileriyle Trkiye Masonluk Tarihi (Trkiye Mason Dernei tarafndan dernek yelerine mahsus olarak bastrlmtr), stanbul, 1958, s. 161 79 n Atatrk'n istemi olduunu aklamaktadr. (2) te yandan Atatrk'n Mason Dernei'nin kapatlmas gerektiini bildirmesinden sonra, ileri gelen masonlar, onun bu kararnn deimesini salamak amacyla birok giriimde bulunmulardr. Ancak bu giriimler sonusuz kalm ve kr Kaya bunun bir zorunluluk olduunu, kendilerince kapatma karar alnmazsa, bir yasayla bunun yaplacan bildirmitir. Bunun zerine istenilen bildiri imzalanarak iileri Bakanna, yani kr Kaya'ya verilmitir. (3) Anadolu Ajas'nn konuyla ilgili 10 Ekim 1935 gnl haberi yledir : Mesul ve maruf (sorumlu ve tannan) imzalar altnda ajansmza verilmitir: Trk Mason Cemiyeti Memleketimizin sosyal tekmln (gelimesini) ve gnden gne artan muazzam terakkilerini (ilerlemelerini) nazar itibara (gznne) alarak ve Trkiye Cumhuriyetinde hkim olan demokratik ve cidden lyik prensiplerin tatbikatndan doan iyilikleri mahede ederek (gzlemleyerek) faaliyetine -bu hususta hibir kanun olmakszn- nihayet vermei ve btn mallarn memleketin sosyal ve kltrel kalknmasna alan Halkev-leri'ne teherr (balamay) muvafk (uygun) grmtr. (4) Mason Dernei'nin kapatlmasnn nedenini de, bu blmde incelemekte olduumuz genel siyasal izginin dnda aramamak . gerekir. Gerekten de Masonluk zerine ayrntl bir inceleme yapm olan lhami Soysal da, Mason Dernei'nin kapatlmasnn C.H.P. dnda kalan rgtlere yaam hakk tann(2) M. KEMAL KE : Ulu Atamzn Son Gnleri, Yedign, say 303, 27 Birinciknun 1938, s. 10 (3) APAK: a.g.k., s. 163 (4) APAK : a.g.k., s. 164 80 mamasnn bir sonucu olduunu belirtmekte (5), Kemalettin Apak da ayn geree deinmektedir. (6) M. Kemal ke ise, Atatrk'n kendisine bu dernein kapatlmas gerektiini bildirirken, Madem ki Masonluk milliyetidir, halkdr, cumhuriyetidir, Halk Frkasnn umdeleri (ilkeleri) de bundan baka bir ey olmadna gre Masonluun hikmet-i vcudu (varolma nedeni yoktur. dediini sylemektedir. (7) Bununla birlikte, Trkiye'de o srada Mason Dernei'nin de Trk Ocaklar gibi, siyasal bir g niteliini kazanm olup olmad zerinde de durulmaldr. Konuya bu adan baklnca, her eyden nce belirtmek gerekir ki, dnemin nde gelen birok devlet adamnn Mason Dernei yesi olmu bulunmas ilgintir. rnein, belirtmi olduumuz zere, ileri Bakan kr Kaya'dan baka T.B.M.M. bakan Kzm zalp, Ankara Valisi Nevzat Tandoan, Dantay bakan Reit Mimarolu gibi etkin grevlerde bulunan birok kii masondu. (8) Bu

nedenle Mason Dernei hibir siyasal etkinlikte bulunmam olsayd bile, bu gibi kiilerin C.H.F. dnda bir rgte ye olmalarn srdrmelerine, dnemin koullar iinde olanak tannmayaca kendiliinden anlalr bir durum olsa gerektir. Kald ki, Mason Dernei'nin rgtlenmede izledii kapallk ynteminin de C.H.F.nca siyasal adan deerlendirilmi olmas da gl bir olaslktr. Burada, Mason Dernei'nin siyasal bir rgt niteliini kazanmaya baladn iktidara dndrm olabileceini sandmz ve bir masonun yapt bir konumay an(5) LHAM SOYSAL: Dnyada ve Trkiye'de Masonlar ve Masonluk, 3. basm, Der yyn., stanbul, 1980, s. 290 - 291 (6) APAK: a.g.k., s. 167 (7) KE: a.g.y., s. 10 (8) Bu konu ve genel olarak masonluk iin Apak ve Soysal'n ad geen kitaplarndan baka bkz. FARUK LK - A. SEMH YAZICIOLU: Dnya'da ve Trkiye'de Masonluk, Baak yyn., 81 F. : 6 mamz bir rnek olarak aydnlatc olacaktr. Selmet Mahfili nde yaplan bir konumada denilmitir ki: ... Ritleri (gelenek ve treleri) itibar ile gizli alan bu cemiyet... yer yer sarsntlara hatt inktaa (kesintiye) urasa dahi fikri asla mahvolmayacaktr. Zira hibir kuvvet dnmek kabiliyetini kazanm olan insanlarda hrriyet ateini ve kemale (olgunlua) erimek isteini sndremez... Her zamandan ziyade birbirimize yanamak, saflar boaltmamak lzm. Aramzdaki sevgi ve ittihat (birlik) ancak bizi haricin taaruzundan himaye edebilir. Unutmayalm ki kuvvet ittihattadr. Mttehit (birlemi) ve uurlu bir ekalliyet (aznlk) ba bo bir ekseriyeti (ounluu) daima idare etmitir. (9) Bunun yan sra, Byk stat Muavini Mehmet Ali Ha-met'in 25. Yl Bayram dolaysyla yapt konumada, ... hepiniz biliyorsunuz ki Masonluk sevgili memleketimize hrriyet tohumlarn ekmek iin Avrupallar tarafndan sokulmutur... (10) derken ya da Fahrettin Kerim (Gkay) ayn baystanbul, 1965; NEBL SARPER: Dnya Fran Masonluk Tarihi (19&2 ylnda Fazilet Locasnda yaplm konumaran notlar) stanbul, 1963; ZZET NUR GN - YALIN ELKER: Masonluk ve Masonlar - simler, Belgeler, Yamur yyn., stanbul, 1978; A.G. MICHAEL: Mason Diktatrl - Belgeler, simler, Masonik Szlk, hya yyn., istanbul, 1974; NECDET SEVtNC: Ordular, Masonlar, Komnistler, Dede Korkut yyn., Istanbul, 1975; NECDET EGERAN: Gerek Yzyle Masonluk, Ankara, 1972; PAUL NAUDON: Tarihte t Gnmzd* Masonluk, ev. Semih Tiryakioglu, stanbul, 1978; RIFAT CE-. VAT ATILHAN: Masonluk Nedir? istanbul, 1937; MlTHAT GR AT A: Masonluk Nedir, Ne Deildir? Ankara, 1971. (9) Eyk ar*, say 18, Son Knun, ubat, Mart 1935, s. 23 <10) ayn dergi, say 17, Son Terin - ilk Knun 1934, s. S 82 ramda verdii sylevde, Bu messeseyi kapitalist zmrenin leti gibi gstermek istiyorlar...(11) diye yaknrken, gerekte Mason Dernei'nin uluslararas baka rgtlerle olan ilikisini dile getirmi oluyorlard. Mason Dernei'nin kapatlmasn, masonlarn kendileri de, baka bir adan olmakla birlikte, siyasal nedenlere balamaktadrlar. rnein, bir mason yetkilisi olarak Kemalettin Apak'a gre, ... diktotaryal ve totaliter zihniyetli baz yabanc memleketlerdeki komnist ve faist rejimlerin o zamanlar takip ettikleri masonluk aleyhtar politikann serpintilerinden alnan ilhamlar... gibi bir sr d tesirler vard.(12) te, yazara gre, Mason Dernei bu etkilerle kapatlmtr. 14 Terinievvel 1935 gnl Cumhuriyet gazetesindeki haberde de, bu suretle son zamanlarda talya, Almanya ve Rusya'da olduu gibi Mason tekilt memleketimizde de ilga edilmi (kaldrlm) oluyor. denilmektedir. Geri C.H.F.nn kendi rgtlenmesi asndan faist ve komnist partilerin, daha nce de belirttiimiz zere, biimsel - yapsal zelliklerinden yararland, bu partilerin rgtsel bir model olarak alnd dorudur. Ancak Mason Dernei'nin faizmin ve komnizmin etkisinde kalnarak, daha baka bir deyile de, bu siyasal sistemler benimsenerek ve dikta kurmak amacyla kapatlm olduunu ne srmek, siyasal ve bilimsel gereklere tmyle aykrdr. nk bir kez,

faizmin ve komnizmin masonlua kar olmalar ok deiik gerekelere baldr ve zellikle talya'da o dnemde gerekte rejimle-masonluk arasnda ne lde bir atma olduu da ayr bir konudur. Bu nedenle ayn anda bu iki rejimin de birden etkisinden sz etmek geree uygun olmamaktadr. te yandan C.H.F.nn ve Atatrk'n bu alanda komnizmden etkilenmi olduu sav hi de ciddiye alnabilecek bir gr deildir. Bu (11) ayn dergi, say 17, Son Terin - ilk Knun 1934, s. 18 (12) APAK: a.g.k., s. 161-162 83 kuruluun kapatlmasn da, Toplumda etkinlii olacak tek rgt, C.H.F. olmaldr. anlay erevesinde ele almak gerekmektedir. Mason Dernei'nin kendine zg ilkeleri vardr. Bu ilkelere kar ise Atatrk'n, Ben, bakalarnn yapt prensiplere deil ancak kendi prensiplerime uyarm. demi olduu belirtilmektedir. (13) O halde, unu da syleyebiliriz ki, Mason Dernei'nin ilkeleriyle Atatrk'n genel bakan olduu C.H. F.mn ilkeleri ayn dorultuda olmamtr. III te yandan ayn yl Mason Dernei'nin kapatlmasndan birka ay nce, 18 Nisan 1935'de stanbul'da Uluslararas Kadn Birlii Kongresi toplanacakt. Bu kongrenin hazrlklarna bir sredir balanlm ve Yldz Saray'nm Merasim Kk de kongre iin ayrlmt. (14) Otuzdan fazla lkenin Kadnlar Birlii yelerinin katld bu toplantya basnda byk nem verildiini grmekteyiz. Hatta 18 Nisan 1935 gnl Cumhuri-yet'de bu toplantnn uluslararas parlamenterler kongresinden ok daha nemli olduu bile belirtilmitir. Kongre, stanbul vali ve belediye bakan Muhittin stn-da'm yapt bir konumayla alm, Trk Kadn Birlii bakan Latife Bekir de konumasnda, Trkiye'de bir kadnlk meselesi yoktur ve burada erkek gibi kadn da bir tek efin idaresi altnda memleketin iyilii iin almaktadr. demitir. (15) Kongreyi, 21 Nisan'da Tepeba ehir Tiyatrosu'nda, 22 Nisan'da stanbul niversitesi konferans salonunda yaplan toplantlar izlemi, bu arada eitli uluslardan kadnlar, Trk (13) KE: a.g.y., s. 10 (14) Cumhuriyet, 21 ubat 1935 {15) Cumhuriyet, 19 Nisan 1935 84 kadnlnn Cumhuriyet dneminde elde etmi olduu haklar konusunda demeler vermiler, konumalar yapmlardr. (16) Ne var ki, bu gelimelerden hemen sonra, 2 Mays 1935'de Trk Kadn Birlii genel bakan Latife Bekir'in u demecinin basnda yaynladn gryoruz: Tekilt Esasiye Kanununun tadili ile Trk kadnna verilen msavi (eit) haktan dolay Birliimizin lav (kaldrlmas) dnlmse de bundan bir sene evvel Uluslararas Kadn Birlii'nin 12. Beynelmilel Kadn Kongresinin hkmetimizin msaadesi ile ehrimizde toplanmas takarrr etmiti (kararlatrlmt). Haddi zatnda Birliimiz Uluslararas Kadn Cemiyeti'nin tabi bir azas olduu binaenaleyh onun lav demek beynelmilel kadnlar kurumunun ilgas olacandan bu hareketten vazgeilmiti. Beynelmilel kongrenin hsn (iyi) suretle bitmesinden sonra bu mesele birliimizin en yakn bir tarihte yapaca toplantda grlecektir. (17) Bu demele birlikte basnda artk Trk Kadnlar Birliine gerek olmad yolunda youn bir kampanya balatlmtr. Bu kampanya srasnda ne srlen grler ylece zetlene-1 bilir : Cumhuriyet devrimleriyle Trk kadnlar her trl haklarn elde etmi, erkeklerle eit olmulardr. Kadn Birliinin amac da bundan baka bir ey deildir. Bu ama gerekletirildiine gre de, Trk Kadn Birlii'nin varlk nedeni ortadan kalkm demektir. Bu Birlik siyasal bir kurulu da deildir. Byle bir nitelik tamad iin de almalarn srdrmesinin bir anlam kalmam demektir. Ylda birka kez bir, iki ocuu giydirmek, byle bir birliin yaamasn gerektirecek bir alma saylamaz. Kald ki, eer ortada hl bir sorum kalm(16) Cumhuriyet, 22 v 23 Nisan 1995 (17) Cumhuriyet, 3 Mays 1935 85

sa, bu, kadn-erkek kavgasyla deil, fakat elbirlii yaplarak zlebilir. (18) (19) 10 Mays 1935'de de Trk Kadn Birlii son toplantsn yaparak bakan Latife Bekir'in, Kadn Birlii lklerine kavumutur. Trk kadnlna btn haklar tannmtr. Bundan sonra Kadn Birlii'ne ihtiya yoktur. Birliin feshini talep ediyorum. (20) biimindeki nerisi zerine birlik kendisini kapatma kararn almtr. (18) rnein bkz. Son Posta, 3 Mays 1935 ve ZEK MESUT ALSAN : Kadnlar Kongresi, lk, C. V, say 27, Mays 1935, s. 217 (19) Belirtmek gerekir ki, buna karlk Sabiha Zekeriya (Sertel), Kadnlarn siyas hak almalar, parlamentarizm ve demokrasi iinde kendilerine pek az ey temin etmitir. Kadnlar bu siyas haklar aldklar halde iktisad, itima (toplumsal) ezilmeleri ortadan kalkmamtr. (Kadnlk ve Sulh, Cumhuriyet, 26 Nisan 1935) demekte ve Yunus Nadi de, Trkiye'de kadnla hak tannmas idealist rejimin yalnz doru yolu gsteren kuvvetli bir iareti gibi alnmaldr, o kadar. Buna gre lkemizdeki durumdan dolay kadndan daha ok rejimi alklamak ve daha ok gene onu kutlamak yerinde olur. Kadna, kadnla ve kadn sorununa gelince o burada da baka herhangi bir lkede olduu gibi ve en aa o kadar ayakta bulunuyor, demek hl yerinde srnp duruyor. (Arsulusal Kadnlar Birlii Kongresi Dolays ile Kadn, Cumhuriyet, 20 Nisan 1935) diyerek bir geree parmak basmaktayd. (20) Sn Posta, 11 Mays 1935 86 10. HALKEVLER I Daha nce Trk Ocaklar'nm malvarlnn Halkevleri'ne verildiini belirtmitik. te, bu andan balayarak Halkevleri Trkiye'nin siyasal gelimelerinde nemli bir yer tutmutur. Halkevleri, 10 -18 Mays 1931'de toplanan C.H.F. nc Byk Kongresinde alnan bir karar uyarnca kurulmu ve Trk Ocaklar'nm binalarnda almalarna balamtr. Ancak Halkevleri ilk kez oh drt yerde 19 ubat 1932'de resmen almtr. Demek ki, kurulu tarihi bakmndan da ele aldmz dnem iinde nem tamaktadr. Halkevleri dare ve Tekilt Talimatnamesi nin 1. maddesine gre, Haljkevi, C.H.Partisinin Cumhuriyetilik, Milliyetilik, Halklk, Devletilik, Layiklik ve nklplk prensipleri iin alan bir kurumdur. (1) HALKEVLER U GELME ZGSN GSTERMTR: (2) Ald yl Her yl yeniden Yllara gre Her yl alan alan says Halkodas 1932 14 14 1933 41 55 -- 87 1934 - 25 80 1935 23 103 1936 33 136 1937 31 167 1938 43 210 1939 163 373 1940 1941 1942 1943 1944 6 2 3 4 3 379 388(+) 389(+) 394(+) 406 (+) 141 59 22 15 143 1945 1946 17 1 438(+) 455(+) 2338 1396 1947 1948 463(+) 469 (+) 110 97 1949 474 (+) + 50 4371 65 II 4306 Halkevleri, C.H.F. (daha sonraki ad ile C.H.P.)nm ilkelerini toplum iinde yaymak, izlenmekte olan siyasay anlatp benimsetmek iin alan bir kurum

olmutur. Burada smet inn'nn daha nce Trk Ocaklar'nn kapatlmasyla ilgili pat) Halkevleri, s. 10 (2) ayn yerde, s. 14 ( + ) Toplam fark, Halkodas'ndan Halkevi'ne evrilen kurululardan domaktadr. 88 ragrafta deindiimiz ve T.B.M.M.nde 6 Austos 1951'de yap-jnj olduu konumasn anmsamamz, Halkevleri'nin hangi amala kurulduklarn bize aka kantlayacaktr, inn yle demiti : Bu devirde byk inklplar oldu. Yedi senelik tecrbe inklp esaslarn yayp anlatacak ve memlekette inklplarla ahenkli olarak geni kltr birliine dayanan Mill cemiyeti temin edecek bir teekkln eksikliini gsterdi. ite, bu teekkl Halkevleri olmutur. inn'nn, Halkevleri'nin birinci al yldnm nedeniyle yapm olduu konuma ise, bu kuruluun ilevini daha da ak bir biimde belirtmektedir : Halkevleri, C.H.F.nn kendi prensiplerinin ne olduunu ve bu prensiplerin memlekette nasl tatbik edildiini her gn halkmza sylemek iin de bal bana bir merkezdir. C. H.F.nm prensiplerini her gn sylemek, nasl tatbik edildiinden her gn malmat (bilgi) vermek lzmdr... Halkevleri fikir olarak ve messese olarak mesuliyet mevkiinde bulunan siyas partimizin, btn zn, varln halkn geni tabakalarna anlatmas ve sevdirmesi iin mhim bir merkezdir... Halkevleri, vakit vakit siyas icraatmzdan (siyasal uygulamalarmzdan) dahi vatandalarmza ak alnla, temiz yrekle hesap vereceimiz bir yer olacaktr. (3) Parti genel sekreteri Recep Peker de 1935 ylnda Halkevleri'nin amalarn sralarken, bunlarn, halk bir arada ve birlikte altrmak esasnn kurulmas, halk bir ktle haline getirmek olduunu belirtmi bulunmaktadr. (4) C.H.F.nn izledii siyasann konumuzu ilgilendiren ynleri (3) ayn yerde, s. 17, 18, 21 (4) ayn yerde, s. 22 89 zerinde ilerdeki blmlerde duracaz. Bu aamada ortaya kan gerek, varlklar sona eren kurulu ve derneklerin yerine C.H.F. iktidarmca Halkevleri'nin geirilmi bulunduu ve siyasal adan Halkevleri'nin bu partinin ilkelerini ve uygulamalarn kitlelere benimsetmek ve toplumu istenilen biimde ynlendirmek ilevini stlenmi olduudur. 90 ikinci Kesim PART DEVLETNE GDEN YOLDA C.H.P.NN HALKILIK VE DEVLETLK LKELER 1. GENEL OLARAK C.H.P.NN LKELER i Bilindii gibi, C.H.P., T.B.M.M.nde bulunan Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Grubunun bir siyasal partiye dntrlmesi sonucunda kurulmutur. Bu grup 1923 seimlerine girerken dokuz umdeyi (ilkeyi) ieren bir bildiri yaynlam ve daha sonralar da bu umdeler (ilkeler) bu partinin programnn zn oluturmutur. Bu ilkeler genellikle gvenlik, ekonomik kalknma, kredi gibi konularla ilgilidir. Ayrca Umde -lde Hkimiyet bil kayd art (kaytsz ve artsz) milletindir. denilmekte ve bunun nasl gerekletirilecei aklanmakta, Umde-2de Saltanat karsndaki tutum belirtilmektedir. (1) (1) Dokuz Umdenin tam metni iin bkz. BL: a.g.k., s. 745 - 747 91 Partinin kuruluu izleyen dneminde ayr bir metin biiminde program olmam, parti tzkleri (nizmnmeleri) iinde program ilkeleri de yer almtr. Bu ilkeler de sayca azdr ve gerek bir parti program niteliinde deildir. Ulusal Kurtulu Savann siyasal plandaki doal sonularnn ve temelleri daha sava srasnda atlan amalarn belirtilmesi yeterli grlmtr.

te, bu nedenle 9 Eyll 1923'de kabul edilen Halk Frkas Nizmnmesi ayn zamanda partinin programn da oluturmutur. Bu tzn program maddeleri niteliinde olan Umum Esaslar yledir : Madde 1 H.F.fnn]... gayesi, mill hkimiyetin halk ks-rafndan ve halk iin uygulanmasna rehberlik etmek ve Trkiye'yi uygar bir devlet haline ykseltmek ve Trkiye'de btn kuvvetlerin stnde kanunun koruyuculuunu hkim klmaya almaktr. Madde 2 H.F. nazarnda halk mefhumu (kavram), herhangi bir snfa mnhasr (zg, snrl) deildir. Hi bir imtiyaz iddiasnda bulunmayan ve genellikle kanun nazarnda mutlak bir eitlii kabul eden btn fertler halktandr. Halklar, hibir ailenin, hibir snfn, hibir cemaatin, hibir ferdin imtiyazlarn kabul etmeyen ve kanunlardan yararlanmadaki mutlak hrriyet ve istiklli tanyan fertlerdir. Madde 3 H.F.na her Trk ve dardan gelip Trk uyruk ve harsn kabul eden her fert girebilir. ......(2) Partinin 15 Ekim 1927 gnl kinci Kurultaynda ise bu Umum Esaslarda baz deiiklikler yaplmtr. Buna gre : Madde 1 C.H.F.......... Cumhuriyeti, Halk, MilKyeti siyas bir cemiyettir... (2) BLA: a^.k., s. 64 92 Madde 2 Dsvlet ekli ... Cumhuriyettir. Madde 3 Frka, devlet ve millet ilerinde din ile dnyay birbirinden ayrmay en nemli esaslardan sayar. Madde 4 C.H.F., kanun nazarnda mutlak bir eitlii kabul eder ve hibir ailenin ve hibir snfn ve hibir cemaatin, hibir ferdin imtiyazlarm tanmayan fertleri halktan ve halk kabul eder. Madde 5 Vatandalar arasnda en kuvvetli ba, dil birlii, his birlii, fikir birlii olduuna inanan frka, Trk dilini ve kltrn hakkyle yaymak ve gelitirmeyi esas kabul eder...(3) Hemen belirtelim ki, 1923 tznde gerekten program maddesi olanlar birinci ve ikinci maddelerdir. Bununla birlikte nc madde partinin ulusuluk anlaynn dar bir anlay olmadn gstermektedir. Buna karlk asl birinci maddede daha 1923 ylnda, iin balangcnda, C.H.F.mn devrimci yn belgelenmekte ve temel ama olarak Trkiye'nin uygar bir devlet dzeyine getirilmesi belirtilmektedir ki, Cumhuriyet devrimlerinin temelini ite parti tznn bu maddesi oluturacaktr. kinci madde ise, en az birincisi lsnde nem tamaktadr. Bu madde, partinin halklk anlaynn z niteliindedir; ayn zamanda Osmanl siyasal dzenine ak bir tepki olarak karmza kmaktadr. 1927 tz, program asndan bir para daha kapsaml olduu gibi, baz nemli deiiklikler de iermektedir. Gerekten de nc madde layiklik anlayn ilk kez aka belirtmektedir. Beinci madde ise, Gazi Mustafa Kemal'in ulusuluk anlaynn bu tzkteki bir anlatmndan baka bir ey deildir. II Devletilik ilkesi bir kavram olarak belirgin bir biimde (3) ayn yerde, s. 81-82 93 ilk kez tsmet Paann 30 Austos 1930'da Sivas'da yapt konuma srasnda ortaya konulmutur. Demiryolunun Sivas'a ulamas dolaysyla ve S.C.F. genel bakan Fethi Beyin eletirilerine bir yant olmak zere yapt bu konumasnda smet Paa yle demitir: Liberalizm nazariyat, bu memleketin g anlayabilecei bir eydir. Biz, iktisadiyatta, hakikaten mutedil (lml) devletiyiz. (4) smet Paa bu szleriyle 1923 zmir ktisat Kongresinden beri uygulanagelen liberal siyasadan vazgeileceini aklam oluyordu. Gazi Mustafa Kemal ise 1931 ylnn Ocak aynda zmir'de yapt bir konumada frkamzn takip ettii program, ekonomik adan devletidir. diyecek (5), partinin 9 Mays 1931'de balayan nc Kurultaynda da smet Paa,

Cumhuriyeti, Milliyeti, Halk, Devleti, Layik ve nklp frkamz szlerini kullanacaktr. (6) Bu nc Kurultayda, parti tznden ayr bir program da yaplm ve C.H.P.nin Alt Oku olarak anlatmn bulan ilkeleri tek tek sralanmtr. Bu programda devletilik ile ilgili madde ise yledir: Ferd mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber mmkn olduu kadar az zaman iinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete (bayndrla) eritirmek iin milletin umum ve yksek menfaatlerinin icap ettirdii ilerde bilhassa iktisad sahada devleti fiilen alkadar etmek mhim esas-larmzdandr. (7) (4) Cumhuriyet, 31 Austos 1930 (5) BL: a.g.k., s. 106 (6) aym yerde. (7) ayn yerde, s. 107 94 III Bu ilkelerden Cumhuriyetilik yeterince aktr ve herkese bilinmektedir. Kald ki, bu ilkenin tek parti iktidar ya da parti devleti anlayyla dorudan yapsal bir ilikisi yoktur. Ayn durum Layiklik, Ulusuluk ve Devrimcilik ilkeleri iin de szkonusudur. Buna karlk, Halklk ve Devletilik ilkeleri ve bunlarla ilgili uygulamalar, ele aldmz dnemin siyasal ve zellikle snfsal yapsnn anlalmasnda byk nem tamaktadr. Bunun yan sra, bu uygulamalarla ilgili Bankas, Kadro Dergisi gibi teki baz gelimeler de olaylar btnleyici niteliktedir. te, almamzn bu kesiminde, Halklk ve Devletilikin tek parti ynetimi ve bu ynetimin ulaaca parti devletini akla kavuturacak ynleri zerinde duracak ve ayrca Kadr dergisiyle Bankas'nn temsil ettii evrelerin bu gelimeler iindeki yerlerki belirleme giriiminde bulunacaz. 2. HALKILIK i lk parti tznde halk mefhumu, herhangi bir snfa mnhasr deildir biiminde anlatmn bulduunu, ikinci tzkte ise dorudan doruya halklk olarak aklandn belirttiimiz bu ilke, C.H.P.nin ayrc zelliklerindendir. Mustafa Kemal Paa, daha Aralk 1922'de baz gazetelere verdii bir demete, ... bartan sonra halklk esas zerine dayanan ve Halk Frkas adiyle siyas bir frka kurmak niyetindeyim. (1) diyerek C.H.P.nin halk olacan belirtmi bulunuyordu. Halk szcyle tm ulusu kapsayan bir kavram dile getirilmiti. Bu parti, halkn bir blmn deil, daha dorusu toplumsal bir snf deil, btnn temsil edecekti. Mustafa Kemal Paa bu grn yle aklamtr : ... baka memleketlerde frkalar, mutlaka iktisad maksatlar zerine kurulmaktadr. nk o memleketlerde muhtelif snflar vardr. Bir snfn menfaatini korumak iin kurulan siyas bir frkaya karlk, dier bir snfn menfaatim (1) BLA: a.g.k., s. 53 korumak maksadiyle bir frka kurulur. Gya bizim memleketimizde de ayr ayr snflar varm gibi kurulan frkalar yznde ahit olduumuz neticeler malumdur. Halbuki, Halk Frkas dediimiz zaman, bunun iine bir ksm deil, btn millet dahildir. Bir defa halkmz gzden geirelim: Biliyorsunuz ki memleketimiz ifti memleketidir. O halde, milletimizin byk ounluu ifti ve obandr. Bu byle olunca, buna kar byk arazi ve iftlik sahipleri akla gelir. Bizde byle byk araziye ka kii maliktir? Bu arazinin miktar nedir? Tetkik edilirse grlr ki, memleketimizin geniliine nazaran, hi kimse, byk araziye malik deildir. Bundan dolay, bu arazi sahipleri de himaye edilecek insanlardr. Sonra sanat sahipleri ile kasabada ticaret eden kk tccarlar gelir. Tabi olarak, bunlarn menfaatlerini temin ve korumak zorundayz. iftilerin karsnda olduunu farzettiimiz byk arazi sahipleri gibi, bu ticaret erbabnn karsnda da byk sermaye sahibi insanlar yoktur. Ka milyonerimiz var? Hi. Bundan dolay, biraz paras olanlara da dman olacak

deiliz. Aksine, memleketimizde birok milyonerlerin hatta milyarderlerin yetimesine alacaz. Sorara iiler gelir. Bugn memleketimizde, fabrika, imalathane vesaire gibi kurulular ok snrldr. Mevcut iilerimizin miktar yirmi bini gemez. Halbuki, memleketi ilerletmek i'in ok fabrikalara muhtacz. Bunun iin de ii lzmdr. Bundan dolay, tarlada alan iftilerden fark olmayan iiyi korumak ve onlara yardm etmek lzmdr. Bundan dolay, tarlada alan iftilerden fark olmayan iiyi korumak ve onlara yardm etmek lzmdr. Bundan baka, aydn fikir iileri ile limler gelir. Bu aydnlarla limler kendi kendilerine toplanp halka dman olabilirler mi? Bunlara den vazife, halkn iine girerek onlar aydnlatmak, onlara nc olmaktr. 97 F. : 7 te ben milletimizi byle gryorum. Bu nedenle, eitli meslek erbab, birbirinin menfaatine yardmc olduundan onlar snflara ayrmak imkn yoktur. Ve heyet-i uran-miyesi (tm) halktan ibarettir...(2) 1931 ylnda yenilenen milletvekili seimlerinden nce Gazi Mustafa Kemal'in kamuoyuna aklad 20 Nisan 1931 gnl bildirisinde de bu konuda yle denilmektedir: Trkiye Cumhuriyeti halkn ayr ayr snflardan mrekkep deil ve fakat ferd ve itima hayat iin iblm itibar ile muhtelif mesai erbabna ayrlm bir camia telkki etmek esasl prensiplerimizdendir. a) iftiler, b) kk sanat erbab ve esnaf, c) amele ve ii, d) serbest meslek erbab, e) tccar, f) memurlar, Trk camiasn tekil eden balca zmrelerdir. Bunlta-rn herbirinin almas dierinin ve umum camiann saadeti iin zarurdir. Frkamzn bu prensiple istihdaf ettii gaye snf mcadelesi yerine itima intizam ve tesant temin etmek ve birbirini nakzetmeyecek surette menfaatlerde ahenk tesis eylemektir. Menfaatler kabiliyet ve alma derecesi ile mtenasip olur...(3) (*) (2) Atatrk'n Sylev ve Demeleri, CII, s. 97 - 98, Bkz. BLA: a.g.k., s. 57 - 58 (3) Vakit, 21 Nisan 1931 (*) Trkiye Cumhuriyeti halkn ayr ayr snflardan olumu deil ve fakat bireysel ve toplumsal yaam iin iblm ynnden eitli alma kmelerine ayrlm bir topluluk olarak dnmek temel ilkelerimizdendir. a) iftiler, b) kk sanat erbab ve esnaf, c) amele ve ii, d) serbest meslek erbab, e) tccar, f) memurlar, Trk topluluunu oluturan balca kmelerdir. Bunlarn her birinin almas tekisinin ve genel topluluun mutluluu iin orunludur. Partimizin bu ilkeyle hedef edindii ama, snf savam yerine, toplumsal dzenlilik ve dayanma salamak ve birbirini bozmayacak biimde karlarda uyum kurmaktr. karlar yetenek ve alma derecesine uygun olur. 98 Bu halklk anlaynn, ilk kez, tm halkn ortak bir ama uruna dvt Ulusal Kurtulu Sava daha sona ermeden nce ortaya atlm olduu gzden karlmamaldr. Bu aamada toplumumuz, bir birlik ve dayanma iinde dman karsnda bulunmaktadr ve ulusal bamszlk iin verdii sava henz kesinlikle sonulanmamtr. Bu srada halkn bir btn olarak ele alnp dnlmesi gerekli ve gerekli olduu lde de doaldr. C.H.F.mn kurulu aamalarnda da u durum szko-nusudur: Sonuncusu Ulusal Kurtulu Sava olan bir dizi savalar, lkeyi tam bir yoksulluun iine srklemitir ve bu nedenle de diyebiliriz ki, lkedeki tm toplumsal snflar sanki yoksullukta birlemi bulunmaktadrlar. (4) Konuya bu adan (4) Bu geree Serbest Cumhuriyet Frkas Olay adl kitabmzda deinmi bulunuyoruz. Ancak, o almamzda belirttiimiz baz gerekleri bu kez bu adan burada yinelemek zorunluluunu duymaktayz. unlar belirtmitik : Geriye dnerek Ulusal Kurtulu Savamzn bittii gnlere bir gz attmzda, Cumhuriyet dnemi baladnda halkn yorgun, bitkin ve yoksul olduunu grrz. nk bu sava, azgelimi ve hatt yar - smrge durumuna drlm bir lkenin yapt ve on yl sren bir savan son aamasdr. Kald ki, lkenin Ulusal Kurtulu Sava balarndaki ekonomik yaps dahi ilkel bir tarm ve

hemen hemen hi yok denecek bir endstriden olumaktayd. Gerekten de, bu dnemde Dou Anadolu'da piyasa ekonomisi sz konusu deildir ve hemen tmyle feodal ilikiler yrrlktedir. Ege ve ukurova dnda kalan teki blgelerde 11-50 dnm toprakl iletmelerin bulunduu, ancak, uygulanan ilkel yntemler ve ulamdaki olanakszlklar sonucunda bunlarn yalnz bir blmnn kk apta pazarlamaya ynelebildikleri, buna karlk temelde kendi gereksinmelerini karlamaktan teye geemedikleri gze arpmaktadr. Buna karlk yalnz Ege ve ukurova'da piyasaya ynelmi ticar amal tarmsal retim bulunmaktadr. Nfusunun yzde sekseni krsal alanda yaayan l-Tcede bu blge dnda, denilebilir ki, kapal bir tarm ekonomisi geerlidir ve byk kentler bu yzden zaman zaman skn 99 bakldnda, halklk ilkesinin, toplumun, tm snf ve kesimleriyle birlikte, bir snf tekisine ye tutulmadan, kalkndrlmasn amalam olduunu grmekteyiz. II Ne var ki, toplumumuzun gerek kendi i dinamii ve gerekse izlenen - ilkeleri 1923 izmir ktisat Kongresinde belirlenmi olan - ekonomik siyasann sonucunda, ksa srede bu sanki yoksullukta ortak durumdan syrlnm, snfsal ayrm kendisini gstermekte gecikmemitir. te yandan Osmanl Devletinin baz kiilere ve topluluklara tand ayrcalklar da gemite kaldka, halklk, toplumsal - snfsal gereklere ters dmeye ve var olan snflar yok saymak anlamn tamaya balamtr. Burada nemli bir tarihsel gerei belirtmek gerekir: Daha nce de, 15 Eyll 1923-10 Haziran 1924 ve 28 ubat 1925 - 15 Mart 1925 tarihleri arasnda da iki kez parti genel sekreterlii tya dmekte, hatt bu alanda dalm yoluna bavurmak zorunda kalmaktadrlar. Endstriye gelince, yzde seksen beinin yabanclarn elinde bulunmasnn yamsra stanbul ve zmir'de kmelenmi durumdadr. Byk endstri kuruluu yoktur, iyerlerinde ii says be kiiyi gememektedir. Ulusal Kurtulu Savann bitiminde bu geri durumun daha da ktlemi olduu aktr. Gerekten de, savan sonunda ehit ve l says 2,5 milyon kiiye ulam ve tm nfus 13.269.606 kiiye inmitir. Dsatmda ve devlet gelirinde 1911'e gre hemen hemen ayn oranlarla 2/3'lk bir dme grlmektedir. 1914 ile 1923 arasndaki fiyat ortalamas art, yzde 1279'a ulamtr. Cumhuriyet rejimi ite bu madd temel zerine kurulmu ve yaatlmtr. smet Paann Lozan Antlamasnn T.B.M.M.nde grlmesi srasndaki sylevinde, (Temin ettiimiz vatan-n iinde bulunduu strab ve bilhassa iinde bulunduu fakr harabiyi bilmeyen kimse olmad gibi haricinde bilmeyen kimse de yoktur.) szleriyle bu ac gerek aka dile getirilmi bulunmaktadr. (s. 18 -19) 100 (ktibiumum) grevini stlenmi olan Recep (Peker)in, 20 Ma-ys 1931'de yeniden bu greve getirilmesiyle (5) C.H.F.nn ideolojisinde nemli deiiklikler olmutur. Recep Peker'in parti devletine ilikin grlerini ilerde inceleyeceiz. (6) Buna kar-sxlik, 18 Haziran 1936'ya dek bu grevde kalacak olan Recep Peker'in halklktan ne anladn ve ynettii bu partiyi hangi yne ekmek istediini grelim. 1931 yl Eyllnde stanbul'da Darlfnun'da bir konferans veren Recep Peker halklktan ne anladn yle aklyordu : ... Millet ve Milliyet mefhumlarm anlam vatandalarn ktlelemesi ancak bu mefhumlarn halklk zihniyeti ile incelenmesi ve saflamas sayesinde mmkn olur... C.H.F. tek vatandan olduu kadar alma zmrelerinin husus menfaatlerini de devletin ve memleketin umum menfaatleri erevesi iinde temin olunabileceine kanidir... biz snflamay reddediyor bunun yerine millete ktlelemek fikrini mdafaa ediyoruz...(7) Genel sekreter, 23 Haziran 1932'de T.B.M.M.nde de halkl tanmlarken : Halklk kanunlar nnde Trk vatandalarnn mutlak ve kati msavatn emreder. Halklk Trkiye'de imtiyazl tabakalarn mevcudiyetlerini reddeder, selbeder. Halklk snf mcadelesini kabul (etmez)... alma zmreleri arasnda ahenk tesisini takip eder...(8) (*) (5) MLLET HZMETNDE 40 YIL - C.H.P., Ankara, 1963, s. 64-65

(6) bkz. bu blmde ikinci kesim. (7) Cumhuriyet, 19 Terinievvel 1931 (8) Cumhuriyet, 24 Haziran 1932 (*) Halklk yasalar nnde Trk vatandalarnn salt ve kesin eitliini buyurur. Halklk Trkiye'de ayrcalkl katmanlarn varln yadsr, engeller. Halklk snf savamn kabul (etmez) ...... alma kmeleri arasnda uyum kurulmasn izler...... 101 demi bulunmaktadr. Kanunu, T.B.M.M.nde grlrken, 8 Haziran 1936'da Recep Peker'in ayn konuya ilikin szleri ise ylece zetlenebilir : Bu yeni yasa bir rejim yasasdr. Liberalizme kardr, nk liberalizm ii ve patronu kar karya getirir. Bu yasa, yurttalarn snflamasn ve dolaysyla blnmesini engelleyecektir. Yeni Kanunu snflk uurunun domasna ve yaamasna imkn verici hava bulutlarn ortadan silip sprecektir. (9) Peker, nkilp Dersleri Notlar'nda konuya bir baka adan deinmekte ve halklk ilkesi uygulanan Trkiye'de eer yurttalar arasnda birtakm farklar varsa, bunlarn hayatn icab saylmas gerektiini belirtmektedir. (10) Tm bunlara karn, Recep Peker'in dorudan doruya sorumlu olduu parti rgtlenmesinde, 1935 ylnda vilyet idare heyeti yelerinin snfsal konumlarnn mesleklerine gre 90 tacir, 44 il ve belediye genel meclisi yesi, 31 varlkl ifti, 10 fabrikatr, 24 avukat, 17 doktor ve eczac, 7 banka mdr, 14 emekli general ve subay, 4 retmen olarak ortaya kmas, (11) C.H.P.nin belli bir evrenin siyasal rgt durumuna gelmi olduunu gsterecek bal bana bir olgudur. (12) m Baz parti ideologlar nn daha halklktan ne anladklarn belirtelim. Nusret Kemal (Kymen)e gre: Halk bir devletin en byk vazifesi halk mmkn olduu (9) lk, C. VII, say 41, Temmuz 1936, s. 325 - 327 (10) Ankara, 1936, s. 54 (11) TURHAN TOKGZ: Gereki Sosyalizm, Yn, 19 Eyll 1962 (12) C.H.P.nin snfsal yapsna ilerde yeri geldike ayrca deineceiz. 102 kadar sratle kendi kendi idare edecek kltr ve uur seviyesine vardracak tedbirler almak ve halk arasndan bu seviyeye varanlar otomatik bir surette memleket idaresine ortak edecek ekiller koymaktr. phe yok ki bir yarm akll, veya uuru aykr tesirler altnda aksayan bir adamla uuru mkemmel ve hr bir adama memleket idaresinde ayn hakk vermek doru olmaz. Milleti idare hakk bu ehliyete malik olanlara, ve tam olarak, verilmek lzmdr...(13) Anlay olarak halklk u demektir: vatandalar arasnda fertlerin veya zmrelerin fertler ve kmeler zerinde herhangi bir ekilde tahakkmne (zorbalk etmesine) meydan verecek irsi veya ksb (kaltsal ya da sonradan edinilen) farklar tanmamak, devlet eliyle yaplan btn lerde btn vatandalar e tutmak (tr)...(14) Daha sonralar da Reat emsettin Sirer halkln hangi anlama gelebileceini, fakat halklmz mevcut dier demokrasilerden farkldr, onlara benzemez. Ba bo sermayenin ve gemsiz end-vidalizm (denetimsiz bireycilik) ve liberalizmin millet fertleri arasnda korkun refah farklar dourmasna ve bu yzden itima tezatlar (toplumsal kartlklar) ve snf mcadeleleri domasna meydan vermeyecektir. (15) diyerek belirtecek, Samet Aaolu da Recep Peker'in i yasas dolaysyla sylediklerinin bir uygulamasn yle yapacaktr: Mill iktisat bakmndan uyulacak kaidelerin birinci ana prensibini istihsalin (retimin), istihsalde alan sermaye ve ii iin mill ve sosyal bir vazife olmas fikri tekil eder... (13) Halklk; lk, C. I, say 3, Nisan 1933, s. 187 (14) nklp deolojisinde Halklk; lk, C. III, say 13, Mart 1934, s. 41

(15) lklerimizin Kayna; lk (Yeni Seri), 1 kinciterin 1941, say 3, s. 3 - 4 103 stihsali mill bir vazife telkki etmeyen (saymayan) bir i. i ve iverenin arasnda, kendilerine mahsus menfaatlerin arpmasndan doan, devaml bir mcadele vardr. Byle bir durumda ise ne ii ve ne de iverende adalet duygusu yoktur. stihsal mill bir vazife olunca devlete den esasl iler meydana kar: grev ve lokavt yasak etmek, mamuln fiyatn, vasflarn, miktarn tayin ve tespit etmek ve buna benzer dier hususlar bir dzene koymak. (16) (16) Milli ktisatta ii ve veren Mnasebetleri; lk (Yeni Seri), 1 Austos 1942, say 21, s. 5 104 3. DEVLETLK i C.H.P.nin alt okundan biri olan devletilik ilkesi ve uygulamas, gerek bu partinin 1930'lardan balayarak artk iyice belirginlemekte olan yapsnn ve gerekse bir sre sonra son biimini alacak bulunan parti devleti anlaynn tanmlanmasnda nemli ve ilgin bir olgudur. Devletilik uygulamasna geilmesiyle, amalananlar ve bu uygulamann ortaya kard sonular arasnda ilk bakta baz aykrlklar vardr. Neden devletilik uygulamasna geildiini aklarken Dr. Korkut Boratav, her eyden nce 1923 -1931 aras dnemde izlenen ekonomik siyasann ekonomik bamszlk ve hzh kalkmmay gerekletiremediinin grlm bulunmasn belirtmektedir. Bu dnemde ne yeterli lde yabanc kapital salanabilmi ve ne de yerli zel kapital baarl olabilmitir. Bunun yan sra, zel giriimciler, byk ve srekli yatrmlar gerektiren, lke karma olan madencilik gibi alanlara el atmamlar, abuk gerekletirilecek krl ilere ynelmekle yetinmilerdir. stelik dnya ekonomik bunalmnn bagster-mesi ve liberal - kapitalist sistemin byk bir sarsnt geirmesi, liberalizme olan gveni sarsmtr. Buna karlk Sovyetler'in bu 105 bunalm sarsntsz atlatmas, hatta planl ve hzl bir kalknma-, yi baarmakta olmas, lke yneticilerinin dikkatlerini bu devletin ekonomik siyasasna evirmelerine yol amtr. te, bu gerekler karsnda geriye tekbir yol kalyordu: Devletin bizzat kendi sanayiini kurmas; temel alt-yap yatrmlarna bizzat girimesi ve bunu yaparken de ekonomik hayatn dier ynleri zerindeki kontroln arttrmas. (1) II Devletilik uygulamas balca iki adan olmutur: a) devletin kendisinin yatrmlarda bulunmas, b) devletin ekonomik yaam baz nlem ve kararlarla ynlendirmesi. Ancak bunlar yaplrken, temel bir baka ilke de ortaya konulmutur. rnein, daha nce halklk asndan deindiimiz ve seimlerin yenilenmesi nedeniyle 20 Nisan 1931'de yaynlanan bildiride devletilik, Ferd mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber mmkn olduu kadar (az zaman iinde milleti refaha ve memleketi ma-muriyete eritirmek iin milletin umum ve yksek menfaatlerinin icap ettirdii ilerle bilhassa iktisad sahada devleti fiilen alkadar eder ve faal klmak (2) olarak tanmlanmtr. Recep Peker ise ayn konuda devletiliin, serbest ticaret ve mlkiyet haklarn tanmayan, serbest sermayenin almasna msaade etmeyen ve btn iktisat faaliyetlerini benimseyen ar devletilik fikirlerine yol amayacak olduunu aklyordu. Devletiliin grevlerinin neler olduunu anlatrken de, ... fertlerin ve irketlerin yapabilecekleri ilerden onlarn semereli ve muvaffak (verimli ve baarl) (1) BORATAV: a.g.k., s. 136-139, 138 (2) Vakit, 21 Nisan 1931 106 olarak alabilecekleri eraiti tanzim etmei (koullar dzenlemeyi) de devletin vazifesi sayyoruz. demekteydi. (3)

Bu konudaki en ak ve kesin tanmlamay smet Paa 1933 ylnda Kadro dergisinde yaynlanan Frkamzn Devletilik Vasf balkl yazsnda yapm bulunmaktadr. smet Paaya gre : ... En serbest zannolunan (sanlan) bir sanat veya ticaret, mreffeh (gnenli, skntsz) olabilmek iin, mutlaka devletin yardmna ve mdahalesine ihtiya gstermektedir. Trl krizlerden dolay, en serbest nice messeseleri, senelerdenberi, sert frtnalara kar tutunduran, DEVLET"-tir. Ticaret gibi en serbest sahada, dar vaziyete den tccarlar (mesel ttn tccarlarn) korumak iin, hkmet, geen senelerde husus tedbirler almtr. nhisarlar (tekeller), her sene hasat zamannda, piyasaya mdahale ederler. Ve, bir sene, devlet inhisar ve devletilik aleyhinde haya-lt (dler) kuran nice mteebbisler (giriimciler) grm-mdr ki, mevsiminde inhisarlarn piyasaya mdahale etmesi iin, btn idraklerini sarfederler. (4) (5) Demek ki, devletilik gerekte ayn zamanda zel giriimcilere destek salamak amacn da tamtr. (6) Gerekten de (3) Recep (Peker)in Ekim 1931'de stanbul Darlfnun'da verdii konferans, Cumhuriyet, 19 Terinievvel 1931 (4) Kadro, C. II, Terinievvel 1933, say 22, s. 5 (5) smet Paann bu yazsn, 9 Terinisani 1933 gnl Cumhuri-yet'de yaynlanan Bavekilimizin Kymetli Bir Yazs adl makalesiyle ven stanbul mebusu Alettin Cemil de, devletin bireyi korumak, onun yapamayaca ileri yapmak amacyla devletilik yoluna bavurduunu aklamaktadr. (6) u yorum ve aklamalar da devletilikten ne anlaldn belgeleyecek rneklerdendir: Devletin iktisattaki mdahalesinde takip ettii gayenin ferdin menfaati olduundan bir dakika phe edilemez. Devletin himayesi adet ferde kar bir sigorta 107 Birinci Be Yllk Sanayi Plnnm Babakanla sunu yazsnda aka denilmektedir ki: Bu programa husus teebbs erbab tarafndan tesisine imkn grlmeyen sanayi ubeleri ithal edilerek devlet veya mill messeselerin teebbsleri olarak kurulmalar dnlmtr. Ancak bu ana sanayi, husus teebbs ve sanayi erbabna da daha ok geni ve faideli 'industrie' (yararl sanayi) imknlar bahedecektir. Devlet teebbs ile kurulacak olan ana demir sanayii husus mteebbislerin yeniden tesis edecekleri makine, tel, ivi, dkm, boru, civata, vida vesaire fabrikalarna ve sanayie ucuz ve kolay tedarik edilir yar mamul emtia verecektir. Yeni bez dokuma sanayimiz, mevcut mill fabrikalarmzn inkiaflarna bir pay brakt gibi pamuk, ip ve halat, kadife, pel, kordele, erit, pasmanteri eyas ve pamuk rme sanayiine de yeni faaliyet imknlar bahedecektir. Bunlar gibi etrafnda husus teebbslerle takviye edilebilecek ve memleketin sna inkiaf ile mtenasip (orantl) olarak ykselip kuvvetlenebilecek bir ok sanayi uabat (ubeleri) doacaktr ki, bunlarn hakk hayatlar da bugnk artlar altnda teesssj eden mmassillerine (kurulan benzerlerine) kyasen daha ziyade taht emniyette (gvenlik altnda) olacaktr. Sanayi kumpanyas halindedir... (ALAETTN CEML: Devletilikte Mdahaleli ktisat, Cumhuriyet, 27 Mart 1933); ... ana sanayii devlet eliyle kurmak... husus teebbse yol gstermek... memleket sanayii iin mtehasss (uzman) ve bilgili ii yetitirmek... (NUSRET KEMAL: Bizim Plnmz, lk, C. III, say 13, Mart 1934t s. 17-18); Trk Devletilii, millet menfaatinin zarur klmad hallerde husus menfaatlerle savamay parti program ile kendine yasak etmitir. Bundan trdr ki imdiye kadar, mevcut ve kurulmu bir husus teebbse, vatandan elindeki sna ve ticar bir kuruma el uzatt grlmemitir. (ESAT TEKEL : Devletiliimiz ve Husus Teebbs, Ulus, 28 Ocak 1945). 108 programmzn tahakkuku ilts (gereklemesiyle) memleket iktisad hayatna ilve edilecek i hacminin neticesi olarak husul bulacak (oluacak) servet terakmnn (birikiminin) sanayide plasman arayacana ve yukarda bahsettiimiz mtak

(buna dayal) sanayiinin sratle inkiaf edeceine muhakkak nazaryla baklabilir. (7) III Devletiliin uygulanmas iin gerekli olan parasal kaynak nereden salanmtr? Devletilik uygulamasnda, halklk ilkesiyle birlikte dnlp yantlanmas gereken asl soru budur. Bu parasal kaynaklardan en nemlisi vergi gelirleridir. Devlet, devletilik uygulamas iin gereken paray en bata vergilerle salamtr. Bu noktada arpc bir gerekle karlalmaktadr. 1929-1935 yllar arasnda kazan vergisi ortalama 12.000.000 lira olmu, bunun %60' cretlilerce (memur, ii vb.), 1/45'i ise tacirler ve sanayicilerce denmitir. (8) Demek ki, cretlilerin bu adan devlet gelirine katks %60 olurken, devletilik uygulamasndan dorudan doruya yararlanan kesimin bu gelire katks ancak %2 dolayndadr. te yandan devlet, kendi rettii mallarn hammaddesini dk fiyatlarla alm, pazarlamasna gelince bunlar yksek fiyatla i pazara sunmutur. (9) Prof. Dr. Kemal Karpat'n deyiiyle, Gerekte Trk devletilii bir devlet kapitalizmiydi, nk devlet, elindeki iktidar bir zel sermayedar gibi sermaye biriktirmek iin kullanyordu. Bunu, vergdi kaynaklarn ve (7) BORATAV: a.g.k., s. 160-161 (8) TANER TMUR: Trk Devrimi ve Sonras (1919-1946), Doan yyn., Ankara, 1971, s. 181 (9) KEMAL H. KARPAT: Trk Demokrasi Tarihi - Sosyal, Ekonomik, Kltrel Temeller, stanbul, 1967, s. 81 109 yerli pazarlar smrme yolu ile yapyordu. Siyas kayglar toplumsal ve ekonomik amalardan nce geliyordu; hammaddeler dk fiyatla almyor, devlet mamulleri ise maliyetlerinin birka misli yksek fiyatla satlyordu. inin korunmas, isizlik tekilt, sigortalar, sosyal gvenlik ve yardm, ksacas toplumsal tedbirler t 1946 ylma kadar ihmal edildi... Bu dorusu tek tarafl bir devletilikti; halkn ounluuna ar ykler ykleyerek onlardan feragat bekliyor, istemeyerek de olsa kk bir aznln yararna iliyordu. Sonra devletilik tam da deildi... mesel iletmelerin kard kselelerden [zel sektr tarafndan] her eit ayakkab yaplarak serbest fiyatla satlyordu. (10) IV Bu sylediklerimizi bir rnek olayla belgelemek istiyoruz. stanbul - zmir - skenderiye - Pire arasnda devlete yaptrlan skenderiye Hatt diye anlan gemi seferlerinin, zarar ettii gerekesiyle 1933 ylnn Haziran aynda kaldrlmasna karar verilmitir. Ancak, ihracaat tacirlerinin bavurusu zerine ilk aamada bu hattn kaldrlmasndan vazgeilmitir. 27 Haziran 1933 gnl Cumhuriyet'de hracaat Tacirleri ok Memnun bal altnda u haberi okumaktayz : Seyrisefainin (Denizyollar letmesinin) skenderiye seferlerinin ilgasndan vazgeilmesi bilhassa ihracaat tacirlerini ok memnun etmitir. nk skenderiye seferi sayesinde Msr ve Pire'ye ihracaatmz misli derecede artmtr. Vaziyete vkf olan balca ihracaatlarn noktai na(10) KARPAT: a.g.k., s. 81-82 110 zarlarm (grlerini) hulseten (zetle) aaya kaydediyoruz : skenderiye hattnda zahiren grnen (grnteki) 260.000 liralk ak hakikatte mevcut deildir. Bu masraf yapmaktan kanmak memlekete 10 milyon lira kaybettirir. hra yeri bulmakta mklta (gle) uradmz u buhranl zamanlarda skenderiye hatt kaldrlrsa... ecnebilere kaptrm oluruz. Bu hatt 260.000 liralk bir masraf iin deil, hatt icap ederse drt be yz bin lira sarf-ederek kuvvetlendirmeli, ihrac mkl baz mallarmz^' meccanen (parasz olarak) naklettirmelidir... 30 Haziran 1933'de ise Yunus Nadi, Bavekil Paa Hz.nden Rica Ediyoruz: skenderiye Seferleri Devam Etmelidir baln koyduu yazsnda yle demektedir:

... ktisat vekilimiz Cell Beyefendi son seferden sonra bir sefer daha yaplmasn idareye bildirdi... Son sene iinde stanbul ve zmir limanlarndan skenderiye'ye 23 milyon liralk, Pire'ye 7,5 milyon liralk eya tayan bu seferleri kaldrmak yazk olur... Seyrisefainin skenderiye hattnn senelik a 260.000 liradr... En yksek mill menfaatlerimiz namna bu ciheti bir defa daha ehemmiyetle ve bavekil hazretlerine arz ve hattn ilgasndan sarfnazar edilmesini (kaldrlmasndan vazgeilmesini) memleket namna hassaten (zellikle) rica ediyoruz. 111 4. DEVLETLK, KADRO DERGS VE BANKASI Halklk anlay erevesinde uygulanan devletilik ilkesinin ve bu temeller zerine kurulan parti devletinin gerek niteliinin anlalmasnda en nemli gelime, Kadro dergisi ve Bankas'nn bu ilke karsndaki konumlar ve sonunda Kad-ro'nun kapatlmas olaydr. Kadro dergisinin ilk says Ocak 1932'de kmtr. Dergi neden yayn yaamna atldn yle belirtmiti: Trkiye, bir inklp iindedir. Bu inklp durmad... nklp bitaraf bir nizam (yansz bir dzen) deildir. Onun iinde yaayanlarn, taraftar olsunlar veya olmasnlar, ona intibak etmeleri (uyum salamalar) lzmdr. nklp, ona taraftar olanlarn iradelerine, taraftar olmayanlarn iradelerinin, kaytsz ve artsz, balanmas demektir. nklbn irade ve menfaati, inklb duyan ve yrten azlk, fakat uurlu bir avangardn (bilinli bir ncln), azlk fakat ileri bir KADRO'nun iradesinde temsil olunur... Trkiye bir inklp iindedir... Ancak... inklba DEOLOJ olabilecek bir fikriyat (dnce) sistemi iinde terkip (oluturulmu) ve tedvin edilmi (kurallatrlm) deildir. (1) (1) C. I, say 1, II. Knun 1932, s. 3 112 ite, Kadro yazarlar bu ideolojiyi ileyip oluturacaklarn sylyorlard. Dergiyi, Yakup Kadri (Karaosmanolu), evket Sreyya (Aydemir), smail Hsrev (Tkin), Burhan Asaf (Belge), evki (Yazman) karmlard. Ancak sonralar daha bakalar da dergide yazacaklardr. Kadro'da ne srlen grler, ana izgileriyle evket Sreyya'nn 5 Ocak 1931'de Trk Oca'nda verdii bir konferansta aklanm bulunuyordu. II Biz de Kadrocularn grlerini incelerken, nce evket Sreyya'nn 1932 ylnda nklp ve Kadro adyla kitap olarak yaynlanm bulunan bu konferansnda ne srd dncelerini zetleyerek belirtelim. evket Sreyya Aydemir, nklp ve Kadro'nun 1968'de yaplan ikinci basmnn nsznde yle demektedir : ... Grlerimize gre eski Trkiye, zaten bir yar smrgeydi. Harap, sermayesiz bir lkeydi. Sanayisizdi. ehir, kasaba ayan (ileri gelenleri) ve eraf ve toprak aalar ile, stanbul ve zmir'de yabanc lkelerle ticar hareketlere araclk eden dar ve zayf bir levantenler zmresinden baka keskin snf ayrlklar da yoktu. O halde ada snf ayrlklarnn domasn, tabi karma bir ekonomi dzeni iinde nlemek pekl mmknd. Bunun iin de, Batnn XIX. yzyl tipinde klsik ve snflar yaratc demokrasisi yerine, gdml bir demokrasinin gereklii zerinde duruyorduk. ktidar partisinin tutum ve prensipleri de buydu. (2) te, 1931 ylnda, bu temel gre bal olarak evket Sreyya, yeryznde iki eliki, iki kavgann bulunduunu, bun(2) Bilgi yyn., Ankara, 1968) s. 20-21 113 F. : 8 larm a) sanayilemi toplumlarda snf kavgas, b) smrgeci devletlerle smrgeler ya da yar smrgeler arasndaki ulusal kurtulu sava olduunu sylyordu. (3) evket Sreyya'ya gre, yar feodal, smrgelemi lkelerde, batdaki gibi snf kavgalar yoktur. Bu nedenle de bu tr lkelerde tm ekonomik yaamn planl bir biimde devlet eliyle gelitirilmesi sonucunda, snfsz bir toplum yapsna ulalacaktr. (4) te yandan batda, uluslarn toplumsal bir btn olmaktan karak snf kavgalarnn balad ve bylece de

ulusal varln tehlikeye dt bir dnemde, Trk devrimi snfsz ulus slogann ve devletilii ortaya atmtr. (5) Trkiye'nin nnde duran sorunlarsa unlardr : a) geri teknolojiden ve ekonomik bamllktan kurtulmak ama bu arada btn bir lke olmak, b) retim aralarn, yntemini ada dzeye ulatrmak, ancak bu arada snf kavgasna olanak tanmamak, c) Trk toplumunun gelimesi iin, ulusal bamszl hibir biimde kstlamamak kouluyla, yabanc lkelerle ibirlii yapmak. (6) Siyasal rejim konusuna da deinen evket Sreyya, klasik demokrasinin artk yetersiz bir rejim olduunu belirtmektedir. Bat demokrasisi yaamn aknn gerisinde kalmtr. Kendi deyiiyle : Gerek millet iinde, gerek milletler arasndaki tezatlarn (kartlklarn), elimelerin bu kadar keskinletii, ihtilat-lar peyda ettii (baka sorunlar dourduu) bir devirde, bilhassa sosyal disipline muhta memleketler iin artk tatmin edici ve ilerletici bir nizam olarak pek ok yetersizlikleri ileri srlebilir. (7) (3) s. 46 (4) s. 55 (5) s. 93 (6) s.155 (7) s. 168 114 evket Sreyya'ya gre, Trk devleti, ulusal kurtulu sava temeli zerine kurulmu Trk ulusuluuyla yorulmutur. Bu nedenle de kendisi emperyalist olamayaca gibi, lke iinde de anti - kapitalisttir. Anti - kapitalist derken sylenmek istenen ey, bir sanayi ve sermaye younluu sonucunda bir snfn tekisini smrmesine olanak tannmayacak olmasdr. Bu da, teknik ve ekonomik gelimenin, plnl bir devlet kontrol ve karma ekonomiyle salanmas sayesinde olur. (8) Bu sylenenler, ulusal kurtulu savalarnn niteliine ve gelime izgisine, a) uluslararas ekonomik bamllklar ve uluslararas kavgalar ortadan kaldraca, b) ulus iinde de ekonomik kar atmalarn ve snf kavgalarn yok edecei iin uygundur. (9) nk ulusal kurtulu savalar bir toplum iinde karlar birbiriyle eliik snflarla deil, karlar ayn ynde olan ve birbirleriyle btnleen i guruplaryla yaplr. (10) Byle bir toplumda da tek parti ve ef sisteminin bulunmas gerekir. (11) Toplumda kollektif ruh disiplini olmaldr.^) Oysa liberal bat parlamentolarnda, hepsi de halk adna konuan, ama hepsi de birbirine kar kan, birbirini inkr eden, birbirleri ile elien parlamento oyunlarndan baka bir ey yoktur. (13) III te, Kadro'da bu grler ilenerek geniletilmitir. rnein, snfsz toplum ve devletilik anlayyla ilgili olarak, Vedat Nedim (Tr) yle demektedir: (8) s. 190-191 (9) s. 232 (10) s. 250 (11) s. 251 (12) s. 264 (13) s. 277 115 Snfsz ve tezatsz bir millet olmak gayemizdir. Fakat henz tezatsz ve snfsz bir millet deiliz. Yalnz bizde, snf ayrlklar, siyasal hayatmzda hkim bir rol oynayacak kadar almamtr. Yani Trkiye Devleti, bir snf devleti deildir. leri teknikli bir Trk iktisadiyat ve snfsz ve tezatsz bir Trk milleti ancak devleti bir iktisat siyasetinin eseri olacaktr. Bu itibarla Trk milletinin snflamasna meydan vermeden, ileri teknikli bir iktisada kavumas / demek, ayn zamanda itima endieleri de gz nnde bulunduran bir iktisad devletilik demektir. (14) Yine Vedat Nedim bir baka yazsnda, Trk devrimini Fransz devrimiyle karlatrmakta, ikisi arasndaki bakaln undan ileri geldiini sylemektedir: Fransz devrimi belli bir snfn kurtuluunu amalam, bu nedenle de sonuta ortaya bir snf devleti kmtr. Oysa Trk Ulusal Kurtulu

Sava belli bir snfn kurtuluunu amalamam, bu nedenle de Trk devleti bir snflamann deil, fakat bir uluslamann sonucunda olumutur. (15) Burhan Asafa gre de, italyan faizmi ile Trk devrimi arasnda da nemli bir ayrlk vardr, o da, faizm snf elikilerini zmleyecek yerde, bu elikiyi tehlikesiz bir biimde kararlla (dengeye) dntrm, buna karlk Trk ulusal kurtulu devrimi, smflamam bir ulus yaps iinde gelimi ve sonraki aamasnda da snflamay engelleyecek nlemler almtr. (16) Demek ki, Kadroculara gre, ulusal kurtulu savandan s(14) Snflamak ve ktisat Vaziyeti; Kadro, C. I, say 11, kinciterin 1932, s. 17-21 (15) Devletin Yapclk ve darecilik Kudretine nanmak Gerekir. Kadro, C. II, say 15, Mart 1933, s. 14 (16) Faizm ve Trk Mill Kurtulu Hareketi; Kadro C. I, say 8, Austos 1932, s. 38 116 nfsz bir ulus olarak kan Trk toplumunun snflamas engellenmeli, kalknma giriimlerinin snflamaya yol amasna olanak tannmamal, kalknma devletilik uygulamasyla salanmaldr. Kadrocular devletiliin snflamay engelleyecei grndedirler. te yandan Kadrocularn talya, Almanya ve Rusya'dan byk lde etkilenip esinlendikleri de grlmektedir. Kadro imzasyla km olan bir yazda bunun ok ak bir rneini grebiliriz : Faist talya, buday harbinin zafer rakkamlarm kara gmleklilerin gen ynlarna birer bayrak gibi, birer ihtill kokardas gibi tatt. Sovyet Rusya, birinci be yllk plnn soluu dinmeden ikinci be yllk plnn hamle hesabna geti. Yeni Almanya, iktidara getii gn, radyolarnn azn dnyaya evirdi ve sesin deitiini haykrd. (17) Oysa bu yazya gre, bu konularda biz ok elebi davra-nyormuuz. evket Sreyya da yle yazyordu : talya'da bir faist lideri Bir Balilla'ya soruyordu: Doenin buday siyaseti nedir? Balilla, faist liderinin sualine derhal cevap veriyor: Doenin buday siyaseti, yiyecei budayn bir ksmn hariten (dardan) getiren talya'y, kendi budayn kendi yetitiren memleket haline getirmektir. nk faist talya, yiyecei ekmei bakalarnn elinden kabul etmez. (18) Yakup Kadri'nin kaleminden de u satrlar okuyoruz : Rusya... bize, konstruktif, yani, yapc ve kurucu bir inklp tipi gstermi oluyor... Faizm, eski talya'nn iskeleti (17) (Balksz), Kadro, C. II, say 14, ubat 1933, s. 3 (18) Gen Nesil Meselesi; Kadro, C. I, say 4, Nisan 1932, s. 5 117 stnde yeni bir talya, yeni, gen ve canh bir talya kurmutur... (19) Burhan Asaf in u szlerinde ise, bir baka esinlenmenin izlerini grmemek olanakszdr : Almanya'daki yahudi aleyhtarl, umarz ki, bizimkilere bir ders olur. Trk kadar misafirperver olmak iin, Trk kadar tarih iinde efendi millet olmu olmak lzmdr. Fakat, her misafirliin sonu, ya evdekilere karmak yahut misafirlii uzatmamak deil midir? (20) Burhan Asaf, Kadrocularn demokrasi karsndaki tutumlarn da yle dile getirmitir : 1 Demokrasi, haddizatnda (aslnda) ve kendi mnas iinde mevcut bir ey deildir, 2 Demokrasi, kapitalizmin siyas ve idar klfndan ibarettir...(21) evket Sreyya da, Kadrocularn nasl bir siyasal rejimden yana olduklarn aklarken, bu rejimin disiplinli ve otoriter olacan, devrim ilkelerini yerletirmek iin zor kullanlacan belirtmektedir. (22) IV Kadrocularn, siyasal gelimeler iinde bu dnceleriyle ' birlikte, ama ayr bir nem verilerek ele alnmas gereken ba-

di)) Ankara-Moskova-Roma; Kadro, C. II, say 13, kinciknun 1933, s. 29 (20) Bizdeki Azlklar; Kadro, C. II, say 16, Nisan 1933, s. 52 (21) Rejimler Nasl, Niin Deiiyor?; Kadro, C. I, say 12. Birinciknm 1932, s. 28 (22) Beynelmilel Fikir Hareketleri Arasnda Trk Nasyonalizmi II; Kadro, C. II, say 21, Eyll 1933, s. 10 118 z deerlendirmeleri daha olmutur. Bunu da bir, iki rnekle belgeleyelim: Yakup Kadri, Moskova metrosunun nasl byk bir cokuyla ve ulusal bir dava olarak yaplmakta olduunu belirttikten sonra, Bizde Ankara'nn plnndan ka kiinin haberi var? Cinayet ve ehvet hikayeleriyle ve yahut sadece Hollywood mamatiyle (haberleriyle) dolu gazetelerimiz, bilmem, bir kere olsun bunun ana hatlarndan bahsettiler mi? (23) demekte ve Trkiye'deki egemen evrelerden sz ederken de, nklp Trkiyesinde haric tehlike trl trl ekil ve kyafette kendini gsterebilir. O bize yeil bayrakl bir eyh veya kzl bayrakl bir ihtillci suretinde (biiminde) grnebilecei gibi bir beyaz bandral liberal eklinde de grnr. Ve maatteessf (ne yazk ki,) bu liberallerin byk bir ksm bugn yalnz aramzda bulunmakla kalmyor. stikll ve Millet aknn ocuu olan Gazi Trkiyesi'nde rey, selhiyet (yetki), nfus ve vazife sahibi oluyor.(24) grn ne srmektedir. Devletilik anlaynn ise Vedat Nedim'in kaleminden kan yazlarda zaman zaman belli evreleri tedirgin edecek boyutlara vardn gryoruz : Devlet, dipsiz ambar doldurmaya memur bir hayr messesesi midir ki, ondan mtemadiyen (srekli olarak) kaytsz ve artsz himaye (korunma) ve yardm beklenip duru(23) Ankara - Moskova - Roma; Kadro, C. I, say 12, Birincik-nun 1932, s. 34 (24) Ankara - Moskova - Roma; Kadro, C. I, say 11, Ikincite-rin 1932, s. 40 119 lur?... ktisat Vekleti tekiltnn yeniden kurulmas [gerekir]...(25) ... yem Trk devletini husus teebbs erbabnn menfaatlerini dier zmrelerin aleyhine olarak koruyan bir Avrupal burjuva devleti derkesine (dzeyine) indirmek, inklbmzn asliyetine (temeline) ve istiklline kar bir laubalilik tekil etmez mi?... Saflar artk kesia izgilerle ayrlmal : nklbmzn prensiplerine sadk hakik Trk Devletileri bir yana, ihtibasa (bask ve kstlamaya) uram liberaller br yana!(26) [C.H.F. programndaki] ferd mesai ve faaliyeti, liberal mnada ahs teebbs, husus menfaat ve serbest rekabet diye tefsire (yoruma) kalknca, o vakit maddenin alt ksm tamamen mnaszlar. (27) MemleketimEde en ziyade himaye ve tevik gren zmre, sanayiciler zmresi olduu halde, bunlar srf sermaye, teknik ve bilgi seviyelerinin gerilii ve yetersizlii yznden, hibir vakit memnun grnmezler ve daima daha fazla himaye isterler... Devleti bir sanayi siyaseti, bu bir tarafl zmre siyasetine, tabidir ki, nihayet verecektir... nk, milletin kk bir azl lehine ileyen byle bir himayecilik siyaseti, inklbmzn halklk ve milliyetilik prensipleriyle tezat tekil eder. (28) (25) ktisat lerinde Devlete Veto Hakk ve ktisat Vekleti; Kadro, C. I, say 10, Birincitesrin 1932, s. 16 (26) Trk Devletilii Ihtibas Devletilii Deildir; Kadro, C. II, say 17, Mays 1933, s. 21 (27) ayn yaz, s. 20 (28) Devletilik Karsnda Zmre Menfaati ve Mnevver Mukavemeti; Kadro, C. II, say 21, Eyll 1933, s. 16 120 V Kadro dergisi, 1935 ylnn Ocak aynda yaynlanan 35-36. saysndan sonra kapand.

Kadro, C.H.F.nn halklk ve devletilik ilkelerini aklayan, bunlar bir ideolojiye dntrmeye abalayan bir dergiydi. Derginin sahibi olan Yakup Kadri de daha sonralar bu konuda ayn gr ne srecek ve C.H.F.nm ilkelerinin izah ve tefsirinden (aklama ve yorumundan) baka bir ey yapmadklarn aklayacaktr. (29) te yandan biraz yukarda evket Sreyya'nn grlerini aklarken, onun da nklp ve Kadro'nun ikinci basksnn nsznde temelde iktidar par-tisbnin ilkelerini savunduklarn belirttiine deinmi bulunuyoruz. Ne var ki, Kadro dergisine nce C.H.F. genel sekreteri Recep (Peker) kar km ve onu baka parti yetkilileri izlemitir. Yakup Kadri Karaosmanolu'nun belirttiine gre, Recep Peker ve C.H.F. Merkez dare Heyeti Kadro'da kan yazlarda yabanc ideolojilerin etkisi bulunduunu ileri srmlerdir. (30) Anlaldna gre de, bu yabanc ideoloji komnizmdir. Yine Yakup Kadri Karaosmanolu'nun yazdna gre, Vasf nar, bata Recep Peker olmak zere baz kiilerin Gazi Mustafa Kemal'e Kadro'nun ekonomik gelimeleri baltalayc, Ticaret Vekilinin izledii yolu engelleyici ve rejimin temellerini sarsc yaynlarda bulunduundan yakndklarna ve Kad-ro'yu, Yakup Kadri'yi iddetli bir yaylm ateine tuttuklarna tank olduunu kendine sylemitir. (31) (20) YAKUP KADR KARAOSMANOLU: Zoraki Diplomat, 2. basm, Bilgi yyn., Ankara, 1967, s. 25 (30) YAKUP KADR KARAOSMANOLU: Politikada 45 Yl, Bilgi yyn., Ankara, 1968, s. 94 (31) KARAOSMANOLU: Zoraki Diplomat, s. 5 - 6 121 Burada unu da belirtelim ki, C.H.F. dndaki ya da dorudan doruya bu partinin szcs olmayan evrelerden de Kadroculara eitli eletiriler yneltilmitir. Bunlarn arasnda Aa-olu Ahmet'in nce Cumhuriyet gazetesinde bir yaz dizisi, sonra da kitap olarak (32) yaynlanan eletirilerini, Peyami Sa-fa'nm ayn gazetedeki ve Hseyin Cahit'in (Yaln) Fikir Hareketleri dergisindeki yazlarn sayabiliriz. (33) Fakat bizi asl ilgilendiren eletiriler, C.H.F. yneticilerinden ve Bankas evresinden gelenlerdir. smet Paann Kadro'da yaynlanan Frkamzn Devletilik Vasf balkl yazs (34) zerine, Bankas dare Meclisi Reisi ve Siirt mebusu Mahmut (Soydan) (35), 5 Terinisani 1933 tarihli Milliyet gazetesinde, smet Paann bu yazsyla C.H.F.nm devletiliini komnist bir devletilik gibi gsterenlerin grlerine kar km olduunu aklam ve Kadro'da ne srlen savlar komnist ideoloji olarak nitelendirmitir. Bankas'nn dare Meclisi Reisine gre, baz sorumsuz kiiler, C.H.F.nn programnda yer alan devletilik ilkesini komnist, Marksist bir partinin devletilii olarak yorumlamak istemektedirler. Bu sorumsuz evrelerce ne srlen grler, komnist parti kongresinde belirtilen grlerdendir. Oysa C.H.F.nm devletilii, husus teebbsleri tahrip eden, onlar sistematik bir ekilde imha (yokolmaya) ve fnkraza (kntye) srkle(32) AHMET AAOLU: Devlet ve Fert, istanbul, 1933 (33) Bu eletirilerin bir zeti iin bkz. KORKMAZ ALEMDAR: Basnda Kadro Dergisi ve Kadro Hareketi ile ilgili Baz Grler, Kadro, Tpk Basm, A..T.I.A. yyn., 1, Cildin banda, s. 21 -40. (34) Bkz. Birinci Blm/kinci Kesim/ 3. (35) Mahmut Soydan'n baz grleri iin bkz. Birinci Blm/Birinci Kesim/ 3. ve S.C.F.na ilikin eletirileri iin bkz. YETKN : a.g.k., s. 112, 150, 211, 219 122 yen, vatanda faaliyetlerine imkn brakmayan, btn istihsal vastalarn ve mevzularn mnhasran (rettim aralarn ve konularn tekel biiminde) kendi eline geirmee azmetmi mutlak bir devletilik deildir. Mahmut Bey yazsnn sonlarnda da, ... ferd ve husus faaliyetler, mill faaliyet istikamet ve erevesine girince Halk Frkas devletiliini tatbik eden Trk devletinin himaye ve muavenetinden (yardmndan) bir an phe etmemelidir. demekteydi. (36)

VI te, bu gibi eletiriler ve yaynlar sonucunda Kadro dergisi kapatlm ve Yakup Kadri Tiran elilii greviyle Trkiye'den uzaklatrlmtr. Daha nce de deindiimiz gibi, Kadro olay, C.H.F.nn halklk ve devletilik ilkelerinin gerei gibi anlalmasnda ve artk iyice biimlenmeye balam olan parti devletinin snfsal temelinin ortaya karlmasnda nemli bir lttr. Ancak bu konuda zmleyici bir deerlendirme yapmadan nce Bankas zerinde de ksaca durmamz gerekiyor. Bu banka, 26 Austos 1924'de kurulmutur. Sermayesinin 250.000 liras Gazi Mustafa Kemal tarafndan verilmitir. (37) Kurucusu Mahmut Cell (Bayar)dr. dare Meclisi Reisliini (36) Bu yaz, Bavekilin Makalesi: Frkamzn Devletilik Vasf st bal ve smet Paa Hazretleri Frka Programndaki Devletilik Vasfn, Komnist ve Marksist Bir Frkann Programna Hkim Devletiliin Ayn Gibi Gstermee Yeltenen, Gayrimesul Unsurlarn ddialarna Set ekmi Oluyor alt balyla yaynlanmtr. (37) 50, 1924 . 1954; Bankas yyn., Ankara, 1974, s. 31 123 ise 1937'e dek Mahmut Soydan yapmtr. (38) 39) smail Cem'in Trkiye'de Geri Kalmln Tarihi'nde belirtildiine gre, Kurtulu Savandan gelme nfuzlu politikaclar ile sivrilmi eraf ve tccar biraraya getiren bu zel banka devlet gcyle, ksa asmanda geliecek ve bu sayede bir ok kapitalist imal edecektir. Banka iinde, kendilerini i hayatnn gbeinde bulan Kurtulu Sava temsilcileri de i hayatnn tadna kolayca varacaklardr... Bankas Gurubu olarak tannacak ve bu gurubun ad, aff airi sme tartmalarnda sk sk iitilecektir. (40) Falih Rfk Atay da ankaya'da, yle bir sistem kurulmak isteniyordu : Devletin yapacan banka yapmal idi. phesiz arada bankann yapaca i ve yerli nfuz komisyoncular asl hisseyi paylaacaklard. demektedir. (41) Bizim iin bu almada nemli olan gerek udur : Ele aldmz dnemde Bankas, etkin siyasal kiilikleri olanlarn ynetiminde ve zel giriimcileri destekleyen bir kurulutur. VII imdi, buraya dek sylenenleri topluca deerlendirirsek, u gereklerle karlarz : Balangta gereki bir yaklam olduu sylenebilecek olan halklk ilkesi, giderek toplumsal snflamay yok sa(38) Bankann Ana Szlemesinde gsterilen kurucular ve bu szlemenin 2. maddesinde belirtilen amalar iin bkz. ayn yerde, s. 37 - 38 (39) Bankas'nn 1935 ylma dek olan geliimi ve giriimleri iin bkz. ayn yerde, s. 225 (40) SMAL CEM: Trkiye'de Geri Kalmln Tarihi, Cem yyn., stanbul, 1970, s. 220 (41) FALH RIFKI ATAY: ankaya, stanbul, 1969, s. 456 124 yan bir anlaya dnmtr. @ Devletilik bu snflardan birinin yararna fakat geni halk kitlesinin zararna uygulanan bir yntem niteliini kazanmakta gecikmemitir. Halklk ve devletilik ilkelerini kendileri asndan yorumlayan zel giriimci kesim, C.H.F.nn ynetici kadrolar iinde bulunmu ve Bankas bu kesimin bir rgt olmutur. Ayn yneticiler siyasal adan otoriter bir devlet anlayna sahip kmlardr. Kadrocular, snfsz toplum anlay asndan halklk! savunmular, C.H.F.nn otoriter devlet grn destekleyip katkda bulunmular, ancak devletilik anlayn zel sektrn karlarn baltalayacak bir yrngeye sokmak isteyince, C.H.F.nn baz yneticilerinin ve zellikle Bankas Grubunun tepkilerini zerlerine ekmiler ve bu nedenle de dergileri kapatlmtr. Ayrca u da nemle belirtilmelidir ki, Kadrocular, sosyalizmden ok, faizmden etkilenmi bulunmaktadrlar. Toplumsal snflara ilikin grleri bunun en ak

kantdr. Bu nedenle de siyasal rejim asndan zgrlk bir dzene, demokrasiye kardrlar. Her ne kadar bu eilimleri devrimcilik adna ise de, snfsal gerekleri yadsyarak byle bir devlet ynetimini nermek, belli bir snf egemenliinden baka bir gelime izgisinde sonulanacak deildir. Onlarn, 1932-1935 Trkiyesi'ndeki tek kusurlar, yalnzca, iktidarda oan snfn ekonomik siyasasnn baz ktye kullanlan ynleri zerinde durmu olmalardr. Unutmamak gerekir ki, Musolini ve Hitler de her frsatta liberalizmi eletirmilerdir. Kadrocularn talya ve Almanya'dan esinlenmi olduklar ise yadsmamayacak bir gerektir. S.S.C.B.-nden etkilenmelerine gelince, bu konuda sylenecek ey, bu lkenin rejiminin asl siyasal ynnden, baka bir deyile de otoriter ynnden, sonra da plan kavramndan etkilenmi olduklardr. nk Kadrocularn ne srdkleri grler, Marksiz 125 me tmyle karttr. Taner Timur'un deyiiyle, Kadrocular Marksizmin temel kategorisini, snf kavgasn reddetmektedirler. (42) lgin olan udur: Bankas'nm kurucusu ve gerek yneticisi olan Celal Bayar, 1932-1937 yllar arasnda ktisat Ve-kilidir. Bu, devletiliin Celal Bayar tarafndan uygulanmas demektir. Celal Bayar 1937-1939 yllar arasnda da Bavekil olacaktr. Celal Bayar'm bu grevleri konusunda Dr. Boratav diyor ki: Bankas gurubunun en nemli simas iken sermaye evreleri ile kurduu yakn balarn koparlmas anlamna gelir mi? Biz, bu kanda deiliz. Kanmzca, Celal Bayar, 1930'u izleyen yllarda rejimin ayakta durabilmesi iin tarih ve objektif bir zorunluluk halini alan devleti politikalarn kontrolsz ve lsz dozlarda gelimemesini salamak misyonunu ifa etmek (grevini yerine getirmek) durumunda idi ve bunu da baaryla gerekletirdii sylenebilir... devletilik 1939'a kadar, Bankas gurubunun en sekin temsilcisinin sorumluluu ve ll ynetimi altnda yrtlmtr. (43) (42) TMUR: a.g.k., s. 218. Ancak Timur'a gre, Kadrocular zel sermayeye kar ktklarndan faist de deillerdir. {43) Yakup Kadri Karaosmanolu, Celal Bayar'n ktisat Vekilliine atanmasn yle anlatr : Bankas Umum Mdr Cell Beyle (Bayar) dare Meclisi Reisi Siirt milletvekili Mahmut Beyin, birka gnden beri deta bizlere grnmekten ekinir gibi Yalova'ya gidip gelilerini, bir-iki saat Atatrk'le temas ettikten ve ksa bir sre maralt kahvesinde 'mutad zevat' (her zamanki kiiler) ile babaa verip konutuktan sonra, akama kalmakszn hemen stanbul'a dnlerini grerek o meselelerin Bankasyle smet Paa ya da hkmet arasnda bir anlasmamazlktan km olabileceini tahmm ediyordum... Mustafa geref bir iktisat profesr idi... bir eit gdml ekonomi politikasna meyilli oluu da i leminde birtakm tepkilere yol -am bulunuyordu. Bylece ktisat Vekleti sanayileme ve ekonomik gelime hamlelerimizi destekleyecek yerde kstekleyen bir 126 te, nce tek-parti sisteminde ve bununla i ie olarak par-devletine gei srecinde ve halklk ile devletilik ilkeleri :revesinde C.H.F.nm genel snfsal yaps budur. hkmet cihaz zannn (sansn) uyandrmaya balamt. Oysa, te yanda bir Bankas vard ki( hemen btn sna ve ticar teebbslere yardm etmekte ve hatt ouna bizzat katlmaktan geri kalmamakta idi. Bu mal messesenin banda bulunan Mahmut Cell Beyden baka biri deildi. u halde Cell Beyin memleketin en yetkili iktisats olduuna inanmak lzm gelmez miydi? tiraf ederim ki Atatrk de buna inanm? ve bu inancn bir ok vesilelerle aklamtr... Atatrk... ktisat Vekleti- Bankas meselesini, Mustafa eref Beyin istifas ve yerine Mahmut Cell (Bayar) Beyin getirilmesi suretiyle kendi bildii gibi halletmitir... (Politikada..., s. 131) 127 nc Kesim PART VE DEVLETN BRLETRLMES i C.H.P.nin 1935 ylnda toplanan kurultaynda, parti program ve tzndeki deiiklikleri aklayan parti genel sekreteri Recep Peker yle diyordu :

Yeni programn gze arpan ve kendini duyuran balca farikas (ayrc zellii) yeni Trkiye'de zaten batan beri devletle bir ve beraber alan Cumhuriyet Halk Partisi varlnn devlet varl ile biribirlerine daha sk bir suretle yaklamasdr. (1) Peker bu yaknlamann C.H.P.nin yeni benimsenecek olan alt ilkesi nedeniyle gerekleeceini sylemekteydi. Peker'e gre, parti o gne dek izlemi olduu izgiyi artk devlete mal etmekteydi(2). Pekertn Almanya'da kan bir dergide yaynlanan Uluslama - Devletleme adl makalesinde belirttii (1) RECEP PEKER: 1935 C.H.P. Kurultayndaki Sylevi; lk, C. V, say 28, Haziran 1935, s. 248 <2) ayn yerde, s. 250 128 zere ise, Trkiye'de parti, yurdun tek ulusal partisi, devleti ve ulusu birbirine balamaktayd. (3) Fakat devlet nedir? Daha dorusu, C.H.P. yneticileri devlet kavramndan ne anlamlardr? Parti ve devletin birletirilmesi szkonusu olduuna ve bu birleme resmen de 1 Haziran 1936 gnl genelgeyle gerekletirildiine gre (4), parti ile kaynaan bu devlet nasl alglanm ve tanmlanmtr? te yandan bireyin bu devlet karsndaki konumu nedir? _ te, bu sorulara verilecek yantlar C.H.P.nin 1936'da resmen uygulamaya koyduu devlet anlaynn tanmnn elerini oluturacaktr. II Atatrk tarafndan 1936 ylnda grevden uzaklatrlmca-ya dek, ayn zamanda C.H.P.nin bir ideologu gibi alan ve bir parti kuram gelitirmekte en nemli rol oynayan Recep Peker iin, nsan kn en byk eseri devlet-t i r. (5) Trk devleti ise, uluslaarak birlie ulam, snflamay engelleyerek snf devleti olmaktan kurtulmutur. Kald ki, C.H.P.nin devlet anlay, modern devlet anlaynn bir yanklandr. nk batda feodal, liberal devlet aamalarndan geen ve son olarak da bir snf devletine dnen devlet, Trkiye'de snf temeline dayanmam, fakat ulusal olmutur. (6) Devlet ve birey arasndaki ilikiye gelince; yine Peker'e gre, nsanlar, tek tek bakld zaman deerleri s f r d r. (7) Demek ki, bireyin ancak devlet iin(3) lk, C. VII, say 41, Temmuz 1936, s. VII (4) Bkz. bu blmde Kesim Bir/ 1. Giri (5) Uluslama - Devletleme, s. I <6) ayn yerde, s. IV <7) PEKER: a.g.k., s. 46 129 F. : 0 de bir toplumsal varlk olarak deeri szkonusu olabilmektedir. Hak ve zgrlkler, toplumun iradesini dile getiren T.B.M.M. araclyla belirlenir. Bu konuda ulusun karlar temel ldr. Liberalizmde hak ve zgrlkler insan olmann bir sonucudur. Trkiye'de ise yurtta olmaktan kaynaklanr. Yurtta ise kollektif deerlerin hizmetindedir. (8) Mill birliin bir tek ve klavuz teekkl olan C.H.P.nin delaletiyle (aracl ve yol gstericiliiyle) hayvani ferdiyetimizi mill ahsiyetimiz iinde ve canavarca oburluklarmz kknden kesen bir sosyal dzen gerekletirilmektedir. (9) Trk devletinde en nemli lk, ulusal birliktir. nk dalan ker, bu nedenle de daima bir, daima toplu olmak, (10) tek bir kalb gibi arpmak gerekir. (11) Bu birlii C.H.P. salamaktadr. Bu nedenle de C.H.P.nin yalnzca ad partidir, yoksa o, btn, milleti ayn hedef istikametinde toplayan muazzam bir aile kucadr. (12) smet nn'nn 6 Mart 1939'da stanbul niversitesi rencilerine verdii sylevde belirttii zere, C.H.P. memleketin btn menfaatlerini ve btn evltlarn kucaklayan bir siyas aile haline gelmitir. (13) Babakan Dr. Refik Saydam ise 28 Mays 1939'daki C.H.P.nin 5. Kurultaynda yle demekteydi: C.H.P. demek, Trk milleti demektir ve C.H.P. demek, Trk devleti demektir; bu mefhum(8) YAVUZ ABADAN : Siyas Hayatta lknn Gereklemesi; lk Yeni Seri, 1 kinciterin 1941, say 3, s. 2 (9) PEYAM SAFA: Cemiyet, Parti, deal; Cumhuriyet, 13 Mays 1939 (10) RECEP PEKER: Yeni Halkevlerini Ama Nutku; lk, C. VII, say 37, Mart 1936, s. 5

(11) KR KAYA: Halkevlerinin 5. Al Yldnemindeki Sylevi; lk, C. IX, say 48, Mart 1937, s. 4 (12) YUNUS NAD: C.H.P. Kurultay; Cumhuriyet, 26 Birincik-nun 1938 (13) lk, C. XIII, say 74, Nisan 1939, s. 99 130 lar birbirine o kadar siki bir ekilde baldr ki, birini dierinden ayrmak imknszdr. (14) Bu sonuca ulalmasnn gerekli olduunu da, smet nn daha nce, 26 Mays 1935'deki C.H.P. Kurultayn kapatrken yapt konumada belirtmi bulunuyordu : Gerek devrim prensiplerinde, gerek devlet idaresinde btn ulusu kucaklayan bir partinin temel programnn egemen olmas, ilerin hem salaml, hem de bir ana yolda amadan ve ahslarla ilgili olmayarak, durmayarak yrmesi iin esas arttr.(15) te, bu anlay erevesinde, smet nn'nn 1 Haziran 1936 gnl genelgesiyle; iileri bakan, parti genel sekreteri; illerin valileri, parti il bakanlar; denetiler, blgelerinde, parti denetileri yaplarak ve arkasndan da C.H.P.nin ilkeleri Anayasaya konularak, parti-devlet birlii gerekletirilmi bulunmaktadr. ; III Bu aklamalarmza gre ortaya kan sonular yledir: C.H.P. Trkiye'de snfsz bir toplum olduunu savunmutur. Oysa snfsz bir toplum olamayaca apaktr. C.H.P. tm ulusu temsil ettiini ne srmtr. Oysa zellikle devletilik uygulamas, C.H.P.nin hangi snfsal temele dayanmaya baladn aka gstermi bulunmaktadr. (14) lk, C. XIII, say 76, Haziran 1939, s. VII <15) lk, C. V, say 23, Haziran 1935, s. 245 131 C.H.P. kendisini devletle birleip btnlemi varsaymlar. Bu nedenle de devletle birletii varsaylan, gerekte bir parti deil, bir toplumsal snf olmutur. Ne var ki, tm bu gelimeler Trk devletinin siyasal oluumunun tamamlanmas olarak tanmlanmtr. (16) (20) NUSRET KYMEN: Kemalizm ve Politika Bilgisi; lk, C. VII, say 41, Temmuz 1936, s. 321 132 KNC BLM Devrimler Ve Gnlk Yaam Birinci Kesim DEVRMLERN TEMELLER VE AMALARI i 1. ULUSULUK i Ulusuluk, Cumhuriyet Dnemi devrimlerinin en nemli temelidir. Bir baka adan bakldnda ise, ulusuluun kendisi de bir anlamda bir devrimdir. Atatrk ulusuluu, ulusal devletin tam anlamyla ve ulusal bilinle gerekletirilmesini amalam, bu nedenle de Osmanlla, feodal kalntlara kar olmu, ama yine ayn nedenle de birletirici olmak en byk zelliini oluturmutur. te yandan Ulusal Kurtulu Sava ile birlikte gelien bu ulusuluk anlay, doas gerei anti-emperyalist olmutur. Bu geliim izgisi onu yeni ulusuluk kuramnn ncs durumuna getirmi bulunmaktadr. Dr. Emre Kongar'm deyiiyle, Bat toplumlarn andran 135 ada bir yap yaratmaya ynelik btn devrimler, gl bir ulusuluk havas iinde gerekletirilmitir. (1) II

Cumhuriyetin en nemli temeli olan ulusuluk zerinde ayrca durmayacaz. Kald ki, hangi koullar iinde gelitii dnldnde, Atatrk ulusuluunun anlam tartmasz bir biimde kendiliinden apaktr. Buna karlk, Osmanllk anlaynn Osmanl Devletinin smrgelemesiyle eanlaml olduunu, Osmanllk iinde Trk ulusunun uluslamasnn engellenmi bulunduunu anmsatmak isteriz. Bunun iindir ki, Ziya Gkalp, Bu milletin yakn bir zamana kadar kendisine mahsus (zg) bir ad bile yoktu. Tanzimatlar ona : (Sen yalnz Osmanlsn. Sakn baka milletlere bakarak sen de mill bir ad isteme! Mill bir ad istediin dakikada Osmanl mparatorluunun yklmasna sebep olursun.) demilerdi. Zavall Trk vatanm kaybederim korkusuyle (Vallahi Trk deilim, Osmanllktan baka hibir itima zmreye mensup deilim.) demee mecbur edilmiti. demi bulunmaktadr. (2) Bu tutumun ise, ulusal bilinci nasl krletirecek olduu kendiliinden ortadadr. Oysa ulusal devletin ilk koulu, ulusal bilintir. te, ele aldmz dnem iinde gerekletirilen Trk Dil Devrimi ile Trk Tarih Devriminin amac bu bilincin gelimesini ve kklemesini salamak olmutur. (1) EMRE KONGAR: mparatorluktan Gnmze Trkiye'nin Toplumsal Yaps, 3. Basm, Bilgi yyn., Ankara, 1979, s. 143 (2) ZYA GKALP: Trkln Esaslar, 3. Basm, Varlk yyn., stanbul, 1958, s. 34 136 2. BATILILAMA - ADALAMA Devrimlerin bir baka ve belirleyici zellii de, batllama ve bu yolla adalama isteidir. apka, hukuk, harf, kadn haklar gibi devrimlerin temelindeki dnce, batllama ve adalamadr. Burada, ynetici kadronun yetime biiminin bu konuda etkili olduu sylenmelidir. Hemen tmnn batl bir eitim grm olmas, devrimlerin bu izgiyi izlemesinde nemi yad-smamayacak bir arlk tamtr. Fakat daha da nemlisi, ele aldmz bu dnemde -kukusuz 1923-1930 arasnda da- gerek bilimsel, gerek teknolojik ve gerekse kltrel adan en ileri toplumlarn batl olmas, bunlarn bir model olarak ele alnmasn gerektirmi olmasdr. Bilimsel - pozitivist dncenin batda gelimi olmasnn bu alanda en nemli etken olduunu syleyebiliriz. Cumhuriyet dnemi batllama giriimleriyle Tanzimat dnemi batllama giriimleri arasnda nemli ayrlklar bulunduunu da grmekteyiz. Gerekten de her eyden nce, Cumhuriyetin batllamas Osmanlc deil, ulusudur. kinci olarak, 137 Tanzimatlar gibi, kurulu dzenin reformlarla yaatlmas amalanmam, tmyle tersine yeni bir devlet ve toplum dzeni gerekletirilmek istenmitir. En nemlisi ise, Tanzimat batllamas smrgeleme anlamna gelirken, Cumhuriyette siyasal ve ekonomik adan tam bamsz ve ulusal bir devlet amalanm olmasdr. II Batllama-adalama erevesinde dnldnde, en nemli gelime, Cumhuriyetin layiklik anlaynda grlr. slmiyetin bir din olmasnn yan sra, ayn zamanda hem kamu ve hem de zel hukuk alann dzenleyen bir yapda olmas; bu alanlara ilikin dinsel kurallar btnnn an gerisinde kalm bulunduunun dnlmesi, layik devlet dzenine geilmesinin ilk nedenidir. Ancak bunda, Osmanl Devletinin teokratik zelliklerinin bulunmu ve Trkiye Cumhuriyetinde Osmanllk ile tm ilikilerin koparlmak istenmi olmasnn da kmsenemeyecek bir etkisi olmu olsa gerektir. Bir baka nemli olgu da, model olarak ele alman ada-ileri bat toplumlarnn layik bir dzene sahip bulunmalardr. Bat toplumlarnda layikliin burjuvazinin bir ideolojisi olmas, burjuvazinin feodal snfa kar bu ideolojiyi benimseyerek gelitirmi bulunmas da, lkemizde 1923 zmir ktisat Kongresinden bu yana gelitirilmek istenen ulusal burjuvazi asndan da tutarl bir uygulama olmutur.

Layiklik anlaynn ilk doal sonucu hukuk devrimidir. Bilindii gibi, Trk Meden Kanunu, svire'den; Trk Ceza Kanunu, talya'dan, Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu, Almanya'dan ve Hukuk Usul Muhakemeleri Kanunu, svire'den alnmtr. Bu durum, batllama ve layiklik arasndaki sk ilikiyi bir baka adan daha gzler nne sermektedir. Trk Meden Kanunu'nun o zamanki Adalet Bakan Mahmut Esat (Boz 138 kurt) un imzasn tayan gerekesi, bu konuya k tutacak niteliktedir. Bu gerekede: Hayat yrr; ihtiyacat sratle deiir, din kanunlar, mutlaka ilerleyen hayatn huzurunda ekilden ve l kelimelerden fazla bir kymet, bir mn ifade edemezler. Deimemek, dinler iin bir zarurettir. Bu itibarla dinlerin sadece bir vicdan ii olarak kalmas, asr hazr medeniyetin esasa-tmdan ve eski medeniyetle yeni medeniyetin en mhim farikalarndan birisidir. Esaslarn dinlerden alan kanunlar tatbik edilmekte olduklar camialar nazil olduklar iptida devirlere balarlar ve terakkiyata mni bellibal messir ve miller srasnda bulunurlar...(1) (*) denildikten sonra, adalamann batllama anlamna geldii ve adalap batllamann kesin bir zorunluluk olduu ise u szlerle belirtilmitir : ... Trk milletinin karar muassr medeniyeti bil kayd art tekmil prensipleri ile kabul etmektir... muassr medeniyeti almak ve benimsemek kararyle yryen Trk milleti, muassr medeniyeti kendisine deil, kendisi muassr medeniyetin icabatna her ne bahaya olursa olsun ayak uy(1) Trk Kanunu Medensi, 4 Nisan 1926'da yaynlanm, 4 Ekim' 1926'da yrrle girmitir. (*) Yaam yrr; gereksinmeler hzla deiir, din yasalar, her ne olursa olsun ilerleyen yaam karsnda biimden ve l szcklerden fazla bir deer, bir anlam tamazlar. Deimemek dinler iin bir zorunluluktur. Bu nedenle dinlerin yalnzca bir vicdan ii olarak kalmas, imdiki yzyl uygarlnn temellerinden ve eski uygarlkla yeni uygarln en nemli zelliklerinden birisidir. Temellerini dinlerden alan yasalar uygulanmakta olduklar topluluklar ortaya ktklar ilkel dnemlere balarlar ve ilerlemeye engel belli bal etken ve nedenler arasnda bulunurlar... 139 durmak mecburiyetindedir. Yaamak kararnda olan bir millet iin bu arttr...(*) leri bir toplum olmann genel koulu aklanrken de : Asr hazr medeniyetine mensup devletlerin ilk farikas din ile dnyay ayr grmektir. (**) denilmektedir. III 1930 ylma dek, eitim birliine gidilmesi (1924), hilfetin kaldrlmas (1924), Seriye ve Evkaf Vekletinin kaldrlp yarg birliinin salanmas (1924), apka ve giysilerle ilgili yasann uygulamaya konulmas (1925), tekke, zaviye ve trbelerin kapatlmas (1925), Anayasadan dinsel hkmlerin karlmas (1927), bat say sisteminin benimsenmesi (1928), Latin alfebe-sinin uygulanmasna geilmesi (1929), hep batllama-adala-ma amacyla gerekletirilmi bulunuyordu. 1930'dan sonra ise, metre ve kilo birimleri benimsenmi (1931), soyad yasas kabul edilmi (1934), kadnlara milletvekili seme ve seilme hakk tannmtr (1934). Tm bunlarn, ayrca batllama ve adalamay amalayan teki birok uygulamann sonucunda lkemizin ehresi deimeye balamakta gecikmemitir. (*) ... Trk ulusunun karar ada uygarl kaytsz artsz tm ilkeleriyle kabul etmektir... ada uygarl almak ve benimsemek kararyla yryen Trk ulusu, ada uygarl kendisine deil, kendisi ada uygarln gereklerine her ne pahasna olursa olsun ayak uydurmak zorundadr. Yaamak kara rnda olan bir ulus iin bu gereklidir... (**)Bu yzyln uygarlndan olan devletlerin ilk ayrc zellii, din ile dnyay ayr grmektir. 140 3.

AZGELMLK VE DEVRMLER i Tm bu devrimci giriimlerin gerekte tek bir ortak amac vardr: Trkiye'nin azgelimiliini amak, yenmek! Uluslama, batllama-adalama isteinin dayand temel dnce budur. Hemen belirtelim ki, azgelimilik, kavram olarak, ancak kinci Dnya Savann bitiminden sonra ortaya atlmtr. Bu nedenle Cumhuriyet devrimlerinin lkenin azgelimiliini amaya ynelmi olduunun ileri srlmesi, belki de ilk bakta artc gelecektir. Ne var ki, Mustafa Kemal Paa daha 4 Ocak 1922'de Hkimiyeti Milliye gazetesinde Afrika'dan sz ederken yle demi bulunuyordu : ...Afrika insanlar belki hrriyeti ahsiyelerini daha evvel idrak etmilerdi. Fakat frsat bulamadlar; mstevliler ve onlarn mtecaviz ordular kendilerini tazyikten hi bir vakit hali kalmad. Fakat bu tazyik ne kadar kuvvetli olursa olsun, bu fikir hareketine kar duramayacaktr. nsanla mteveccih fikir hareketi erge muvaffak olacaktr. Btn mazlum milletler bir gn zalimleri mahv ve nbut edecektir. O zaman dnya zerinden zalim ve mazlum kelimeleri 141 kalkacak, insanlk kendisine yakan bir haleti itimaiyyeye nazhar olacaktr. Bizim milletimiz o zaman bu gayeye vasl olan milletler arasndaki tekaddmiyle iftihar edecektir. Bugn aralarnda tecans bulunduunu grdmz devletler mazlumlar daha sk zinciri esarette bulundurmak ve bu suretle onlarn emeklerinden ettikleri istifadelerle zevklerini tatmin etmek iin aralarnda bir ok muahedeler yapmlardr. Fakat bu muahedeler kymetli olmayan kt parasndan baka bir ey deildir...(1) 1933'de ise Gazi yle diyordu : Bugn, gnn aardm nasl gryorsam, uzaktan btn ark milletlerinin uyanlarn da yle gryorum. stikll ve hrriyetine kavuacak olan ok karde millet vardr... mstemlekecilik (smrgecilik) ve emperyalizm yeryznden yok olacak ve yerlerine milletler arasnda hi bir renk, (1) HIFZI TOSUZ : Kara Afrika, Milliyet yyn., stanbul, 1971, s. 17 (*) ... Afrika insanlar belki kiisel zgrlklerini daha nce anlamlard. Fakat frsat bulamadlar; istilaclar ve onlarn saldrgan ordular onlara bask yapmaktan hibir vakit geri kalmad. Fakat bu bask ne denli gl olursa olsun bu fikir hareketine kar duramayacaktr. nsanla ynelik fikir hareketi er ge baarl olacaktr. Btn mazlum (zulm gren) uluslar bir gn zalimleri (zulmedenleri) yok edeceklerdir. O zaman dnya zerinden zalim ve mazlum szckleri kalkacak, insanlk kendisine yakan bir toplumsal duruma eriecektir. Bizim ulusumuz o zaman bu amaca ulaan uluslar arasndaki nceliiyle vnecektir. Bugn aralarnda trdelik grdmz devletler, mazlumlar daha sk tutsaklk zincirinde bulundurmak ve bu yolla onlarn emeklerinden saladklar yararlarla zevklerini gidermek iin aralarnda birok anlama yapmlardr. Fakat bu anlamalar deerli olmayan kt parasndan baka bir ey deildir... 142 din ve rk fark gzetmeyen bir ahenk ve ibirlii a hkim olacaktr. (2) (3) u halde, Atatrk daha deiik bir terminoloji kullanm olsa da, gelimilik X azgelimilik kartln belirtmi, dahas bunun emperyalizmle olan ilgisini belgelemi bulunmaktadr. II Azgelimi bir lkenin zelliklerini burada anmsayacak olursak, devrimlerin bu zellikleri ortadan kaldrmay amalad daha ak bir biimde grrz. Bilindii gibi, azgelimi bir lke tekilerinden u zelliklerle ayrlr: 1 Beslenme olanaklarnn (besleyici rnlerin) yetersizlii, 2 Toplumsal, bedensel (fiziksel) ve zihinsel yetersizliklerin nemli ve tehlikeli boyutlar kazanmas, okuma - yazma bilmeme orannn ykseklii, toplu hastalklar ve ocuklarda grlen lmde yksek oran, 3 Kaynaklarn gerei gibi deerlendirilememesi ya da (2) CAVT ORHAN TTENGL: Azgelimi lkelerin Toplumsal Yaps, stanbul, 1966, s. 6 - 7

(3) Kald ki, Ttengil'in de belirtmi olduu gibi, lkemiz azgelimilii yenme savanda nclk yapm bir lkedir. Nitekim, Mustafa Kemal Paa'mn 1922 ylnda sylemi olduu : Trkiye'nin bugnk mcadelesi yalnz kendi nam ve hesabna olsayd belki daha ksa, daha az kanl olur ve daha abuk bitebilirdi. Trkiye azm ve mhim bir gayret sarfediyor. nk mdafaa ettii (savunduu) btn mazlum milletlerin, btn arkn davasdr ve bunu nihayete getirinceye kadar Trkiye, kendisiyle beraber olan ark milletlerinin beraber yryeceinden emindir. (TTENGL: a.g.k., s. 6) szleri bunun ak kantdr. 143 kaynaklarla ilgili savurganln byk boyutlara ulamas, 4 Tarm kesiminin ok geni olmasna karlk, tarmsal retimin dkl, 5 Kent nfusunun toplam nfusa orannn ok dk olmas ve orta snfsn ok zayf bulunmas, 6 Sanayilemenin dar bir blgede snrl bir biimde ortaya km olmas ve bunun bile tamamlanmam bulunmas, 7 nc sektrn asalak bir duruma gelmesi ve giderek bymesi, 8 Kii bana den ulusal gelirin ok az olmas, (4) Bu zelliklere daha fazla aklk getirmek iin G. Cazes ve J. Domingo'nun ortak almalar olan Azgelimiliin Kriterleri (Le Critieres du SousDeveloppement Geopolitique dil Tiers-Monde, Breal, 1975, s. 18-20) adl yapta bavurmak gereklidir. Yaptn Azgelimiliin Klasik Gstergeleri ve ltleri blmnde aadaki yaklama rastlanmaktadr : a) Demografik dzenleme: Doum orannn art, dourganlk, ocuklarda grlen lm orannn ykseklii, ortalama yaama sresinin ksal, toplum genelinde gen kuan oran ve isizlik ve alamaz durumda olma orannn ykseklii, b) Tketimle ilgili durum: Niteliksel ve niceliksel olarak beslenmenin yetersizlii, mekanik enerji tketiminin kii bana den ortalamasnn dkl, c) Ekonomik rgtlenme ve retimi ieren olaylar: br sektrlere oranla birinci sektrn gerilii, nc sektrn asalak hale gelmesi) bu sektrn belirli kollarnn i ie oluu, ekonomik yapnn kendi iinde birbirine kt bir ekilde balanmas, dk retimin yaygnlk kazanmas, arkaik teknik, dk randman, hammadde dsatmnn ar basmas, sermaye birikiminin ok dk bir dzeyde olmas ve retime dnk yatrmlarn yetersizlii, d) Sosyolojik dzenleme: Yaam dzeyinin dkl ve kii bana den ortalama ulusal gelirin zayfl (yetersizlii), toplumsal yapmn paralanmlnn aka grlmesi, orta snfn olmamas ya da ok zayf olmas, isizliin ve kt i koullarnn yaygnl, kk yataki ocuklarn alma ora 144 9 sizliin yaygnlamas, kt i koullar ve gizli isizliin bymesi, 10 Ekonomik koullarn da baml olmas, 11 Toplumsal dengesizliin tehlikeli boyutlara ulamas, 12 Toplumsal ve ekonomik yapnn byk lde paralanm olmas (hem feodal, hem kapitalist yaplarn bulunmas), 13 Nfus patlamas, 14 Toplumsal ve ulusal bilinlenme dzeyinin yetersizlii, 15 Kadnn farkl stats, 16 Altyap yatrmlarnn gerekletirilememi olmas. (4) nmm ykseklii, kadn haklarnn kstl olmas ve kadnlarn baml, okuma yazma bilmeyenlerin ykseklii, salk hizmetlerinin yetersizlii, sosyal yardmlarn eksiklii, e) Siyasal dzenleme: Otoriter rejim tipinin skl, ekonomik ve diplomatik bamllk) ekonomik durgunluk karsnda politik bilinlenme dzeyinin ekonomiye ayak uyduramamas, f) Alansal dzenleme: Ulusal blgeler arasnda ekonomik sirklasyon (yaylm) ve ulamn ve altyap yatrmlarnn yetersizlii nedeniyle iyi bir btnlk kurulamay, ky blgelerinin bymesi, ara blgelerin paralanml ve birbiriyle kart bir grnm almas, byk yerleim merkezlerinde ekonomik toplama ve insangc ylmas.

Yukardaki gstergelere, gnmz sosyo-ekonomik koullar dorultusunda iki nemli lt daha eklenmitir: Birinci lt: Elde mevcut finansn (para), uluslararas-paralar karsndaki dzensizlii ve eitli dzenlemelerle deerini yitirmesi... kinci lt: Teknolojik sorundan ortaya kmaktadr. Burada sadece gerikalmlk szkonusu deildir. rnein, ilkel teknik, aratrma yetersizlii, yenilii yayamama gibi. Bunun dnda teknolojik ynden gittike da bamllk szkonusudur. (CEZM SEVG: Azgelimiliin Corafyas - Ekonomik ve Sosyal, Kuramsal ve Alansal Yaklamlar, ders notu, teksir, izmir, 1982, s. 60-61) 145 F. : 10 u halde, lkemizde, ister feodal ve teokratik yapy deitirmeye ynelik olsun, ister kadnlara eitlik tannmas olsun, ister harf devrimi olsun, isterse teki ve ekonomik yn ar basan devrimler olsun, tmnn temel amacnn Trkiye'yi azgelimilikten kurtarmak olduu tartmasz bir gerektir. III Ne var ki, Trkiye'nin istenilen bir biimde kalkmama-m olduu, azgelimiliin emberini kramad ortadadr. Bu baarszln gerek nedeninin anlalabilmesi, azgelimiliin kkeninin doru saptanmasna baldr. Daha baka bir deyile de, bir lkeyi azgelimi yapan bu zelliklerin neden ortaya ktnn bilinmesiyle, bu baarszlk gereki bir biimde zmlenmi olacaktr. imdilik tek parti ynetiminin devrimci giriimlerinin objektif olarak hangi amala gerekletirilmek istendiklerini belirtmekle yetinmi bulunuyoruz. . 146 kinci Kesim GNLK YAAMDAN KESTLER i Giderek bir parti devleti rejimine dnen tek parti ynetimi, 1923 ylnda balatlan adalama - batllama giriimlerini, ele aldmz dnemde de, biraz nce deinmi olduumuz gibi, zellikle Atatrk'n lmne dek srdrmtr. Bunun sonucunda da lkemizin genel grnmnn deimi olduu bir gerektir. Buna karlk, Ulusal Kurtulu Savandaki nclklerini Cumhuriyet dneminde, daha baka baz evrelerle btnleerek ve bu kez yeni Trkiye'nin yneticileri olarak srdren toplumsal glerin, halklk ve devletilik ideolojisinin de desteiyle toplum iinde elde ettikleri yer ve bu yerin nitelikleri, birtakm olumsuz gelimeleri de birlikte getirmitir. Bu nedenle de 1930 ylndan balayan dnem, ikili bir grnm tam bulunmaktadr. Birincisi, adalama - batllama giriimleri sonucunda beliren; ikincisiyse, C.H.F.nn temsil ettii toplumsal glerin ekonomik ve gnlk yaamdaki tutum ve uygulamalar sonucunda ortaya km olan grnmdr. Bu gelimeleri Yakup Kadri Karaosmanolu'nun kaleminden yle zetleyebiliriz : 147 Milliyeti Trk garps (batls) iin garpln en karakteristik vasf, garplla Trk slbunu, Trk damgasn vurmaktr. apka, bize hkim deil, biz apkaya hkim olmalydk. Garpllama, muayyen (belirli) bir hayat prensibidir... Bu prensip, ancak, mill iradenin, mill istein, mill kltrn ve nihayet mill ahlkn hizmetisi, emirberi olmak artyledir ki, yaratc ve kurucu roln oynayabilirdi. Garpllk namna Garbn (vice)lerini (ktlklerini) almakta, yarn br gn, Garp medeniyetinin yklp kmesine sebep olacak unsurlar bu taze, ar vatan topraklarna tamakta ve alamakta ne mna vard? Biz, Garp namna Garpta hkm sren rm bir snfn istihlk ve istihsal (tketim ve retim) artlarn kendimize tatbike uramaktayz. Tpk, tehlikeli bir ilc kendi kanma alayan bir ilim fedaisi gibi. (1) (2) Yine Yakup Kadri Karaosmanolu'nun deyiiyle, ... mesele iktisad inkiaf (gelime) noktasna gelince dayanp kalmtr. Yani bu kapital (byk) dva nnde Trk inklpsnn iradesi sarslmtr. (3) Daha sonralar ise bir baka yazar, Bunun asl sebebi, bizce, ihtillci kadronun Osmanl imparatorluunun ksr fikir hayat iinden yetierek gelmi olmasdr. Siyas ve ekonomik hayatla bir btn haline gelen hibir fikir sistemi bu ortamda

gelimemitir. Mustafa Kemal ve evresindeki samim ihtillcilerin byk eksii budur. Bunun iindir (1) YAKUP KADR KARAOSMANOLU: Ankara; 4. Basm, Remzi Kitabevi, stanbul, 1972, s. 106 (Bu szleri, romann kahramanlarndan Neet Sabit sylemektedir). <2) Bu roman, tek parti ynetiminin nasl yozlatn ve kimlerle ibirlii yapar duruma geldiini anlatmakta ve bu adan bakldnda, siyasal ynden de nem tamaktadr. <3) YAKUP KADR KARAOSMANOLU Byk nklp ve Kk Politika; Atatrk - Bir Tahlil Denemesi, Birikim yyn., stanbul, 1981, s. 173 148 ki birka ay evvel zmir'den denize dktkleri emperyalist ordularn bugn gene zmir'de kabul ettikleri serbest teebbs ekonomisinin ocuklar olduunu grmemitir. O vakit elimsiz olduu iin karlarnda iki bklm emir bekleyen serbest teebbs erbabnn biraz palazlannca kendilerine kafa tutacan ve yeniden dardaki emperyalist evrelerle halk smrmek iin pazarla girieceini grmemilerdir. (4) derken nemli bir geree deinmi olacaktr. II 23 Nisan Hkimiyet-i Milliye bayram nedeniyle C.H.F. Caalolu'ndaki merkez binasnda Cumartesi akam mkemmel bir balo vermitir. Baloya stanbul'un btn maruf (tannm) simalar davetli idiler. Davetliler kapda frka heyet-i idaresini (ynetim kurulunu) tekil eden reis Cevdet Kerim, Ruknettin, Hsn, Esat, Mekki Beyler ta-nafndan istikbal edilmekte (karlanmakta) idiler. Binann st ve orta katlarndaki salonlarnda iki cazbant terennm ediyordu. ki zengin bfe davetlilerin emrine amade idi... Sabaha kadar dans edilmi ve balo ok elenceli, neeli ve samim olmutur. Baloya itirak edenler arasnda gzel tuvaletlere tesadf ediliyordu. Bu meyanda (arada) Meziyet Ali Hanmla Nemlizde Mustafa Beyin Aliye Prskzh hanmn tuvaletleri ve Belkis Hanmn siyah saten zerine beyaz stras'u ok zarifti. Mskirat nhisar (iki tekeli) mdr Asm Beyin refikalar hanm ile Sadiye smail <M-tak, Feride Muzaffer, Fatma Ali Haydar, Fatma Nail Cemil Hanmlar da ok gzel giyinmilerdi. yi dans edenler arasnda Belkis ve Gzin Hanmlar nazr- dikkati celbediyorlard. Balo sabahleyin nihayet bulmutur. (4) TURHAN TOKGZ : Mustafa Kemal ve Halk Partisi Devri; Yn, 6 Haziran 1962, say 25, s. 17 149 Frka Balosu ok Gzel Oldu bal altnda 25 Nisan 1932 gnl Cumhuriyet gazetesinde bu haber (5) yaynland gnlerde, gazetelerde baka birtakm haberler daha yer almtr. Szgelii, ayn gazetenin gn sonraki, yani 28 Nisan 1932 gnl saysnda, nhisardan 800 memur karlacak olduu belirtilmekte, 23 Haziran 1932 gnl sayda ise, Maliye vekili memur adedinin her sene azaldn ve bu sene 41900'e indiini syledi denilmektedir. te yandan Muallim Mekteplerini bitiren yeni retmenlerin atamalarnn yaplamadn 5 Eyll 1932 gnl Cumhuriyet'de okuduktan sonra, 11 Mart 1933'de 70 memur akta m kalacak? ark demiryollarnda tensikat ayialar (iten karma sylentileri), 23 Haziran 1933'de Seyri-sefainde beklenen tasfiye-63 memur tekat (emekli), 30 kii kadro harici oldu balklarn grmekteyiz. 9 Knunusani 1932 gnl Cumhuriyet'de de Urla Belediye Bakannn u demeci yaynlanm bulunmaktadr: ... hepimiz ala mahkmuz. Kasabamzda hayat durmutur. Belediye kasasnda metelik yoktur. nk halk para veremiyor. (5) Prof. Dr. Turan Gne, C.H.P. Halktan Nasl Uzaklat? balkl bir yazsnda bu balolara da deinmekte ve yle sanyorum ki C.H.P.nin kuruluundaki bnyesini tehis edebilmek iin, Atatrk'n bu ana hedefini gzden karmamak gerekir. Batllama ameliyesine en yakn zmreler C.H.P.nin kurulduu senelerde, mahall eraf ve memurlard. Atatrk, inklbn yaymak iin, devlet tekilt olarak memurlar, parti tekilt olarak da mahall eraf kullanmtr. Bunun sebepleri aikrdr. Bir kere, Cumhuriyetin kurulu senelerinde Trkiye'nin nispeten aydn zmresini bunlar tekil ediyorlard. kincisi, memurlar, devlet

makinasnn arklar olarak, tabiatiyle devlet icraatna balydlar; eraf da devletle ve bineanaleyh iktidarda bulunanlarla en sk temas olan bir zmre tekil ediyordu. Vilyetlerdeki Cumhuriyet balolarn hatrlayanlar, Vali Beyin yannda, belde erafnn da eleriyle birlikte, yle salonun bir kenarna ilitiini unutmam olacaklardr. (Yn, 20 Aralk 1961, say 1, s. 14) r150 Halk kitlesi iin gnlk yaamn nasl getiini anlayabilmek iin birka gazete haberine daha gz gezdirebiliriz; Kalam Vapur Hdisesi Polis mdr Ali Rza Bey muhabirimize demitir ki: 'Vaka haiz-i ehemmiyet (nemli) deildir. Fiile kamam bir grev teebbsnden ibarettir...' Seyrisefainin Yapt Tahkikat Seyfisefain dairesinden mdr muavini Tahir, letme mdr Burhanettin ve kalem-i mahsus (zel kalem) mdr Refik Beylerden mrekkep (kurulu) bir heyet dn hdise tahkikatna devam etmi ve grev hdisesinin mrettibi (hazrlaycs) olduklar anlalan tayfalarn vazifelerine nihayet vermitir. (6) Klavuzlar Grev Yapt Seyrisefain klavuzlar idareye mracaat ederek tahsisatlarnn (deneklerinin) arttrlmasn istemiler ve buna imdiki halde imkn bulunmadn renince istidalarn vermilerdir... hdiseye mddeiumumlik vaziyet etmitir (savclk el koymutur)... vekletten dn Ticaret-i Bahriye Mdrlne gelen bir telgrafta klavuzlarm 48 saat zarfnda ilerine avdet etmedikleri (dnmedikleri) takdirde azledilmeleri (iten karlmalar) bildirilmitir...(7) Gene Ekmek Buhran stanbul halknn bir aydan beri ektii ekmek derdi, narha zam yapld halde halledilememekte, ikide birde hemen her sene bir ekmek yolsuzluu grlmektedir. Halk elinde paras olduu halde ekmek bulamyor. (8) (6) Cumhuriyet, 13 Nisan 1932 (7) Cumhuriyet, 4 Knunusani 1933 (8) Cumhuriyet, 6 kinciterin 1935 151 Ill uras da belirtilmelidir ki, halkn durumu yneticiler ve iktidara yakn yazarlarca da zaman zaman dile getirilmitir. rnein, Falih Rfk yle yazyordu : Birgn Ankara Adliyesinin koridorlar kyl ve kasabal, kadn erkek, bir yn halk ile dolu idi. Niin toplandklarn sordum : Hapis olacaklar, cevabn aldm. Aalar yzde iki yz bin bu kimseleri borca bomular, phesiz sermayelerini ve stn almlar, ihtikr (vurgunculuk) paynn bir ksmn da koparmak iin hapse yollamlardr. Bir iki asr evvel olsayd kendi samanlklarna kapayacaklard. imdi o zahmetleri de yoktur. Bir adam niin demez? Ya parasz olduu iin, ya paras olup da batak olduu iin... Bugn stnde allacak i, ancak kanunun bu ikinci snf cezalandrp cezalandrmadn, bu eit adamlar nasl takip ettiini gsterir maddelerdir. Bir gn 'Meden olduumuz iin vazgeeceimiz' bir maddeyi, bugn kanuna koymak iin bulacamz mazeret ne olabilir? Meden olmadmz m? (9) Yine rnein, Parti Genel Sekreteri ve ileri Bakan kr Kaya da, aka : ... Anadolu ortasnda bir mamure (bayndrlk) iinde bu(9) Politika stununda Hapis balkl yazt Hkimiyet-i Milliye, 24 Knunuevvel 1930 152 lunuyoruz. Fakat buradan be kilometre uzakta kendi *kS mzdan, kanmzdan -tertemiz bir cevher gibi- olan Trk o| cuklarnn ne halde olduunu... grrsnz... vatandalarmzn kylerdeki ve krlardaki hali, madd hayat bizim hayatmzn ve bilgilerimizin ok dnundadr (altndadr) ...(10) diyebilmitir.

Ayn evrelerce dile getirilmi bulunan baz gereklerden birkan burada bir yorum yapmakszn anacak olursak, tek par-j ti - parti devleti ynetiminin bir zelliini daha anlam oluruz. 1 Asm Us: J 1931 senesinde kibrit rketi meselesinden (Bankann ifaI desine gre) Refik evket 69 bB, Saadettin 30 bin, Mion S Ventura 30 bin, Cemal Hsn 3 bin be yz, Hseyin Emin f 60 bin lira almlardr. Bu paralar kibrit irketi imtiyazn 1 alan Amerikal Hofman'dan alnmtr. (11) [; Falih Rfk Atay : ] Bir gn, daha sonra Yavuz-Havuz skandalnda hkm gi> yenlerden bir milletvekili ile trende konuuyordum. O da j 1923 fkarasmdan idi: j Seni bir ak otomobilde grdm. Kapalsn sattn m? | >; diye sordum. \ Hayr... dedi, bir de ak aldm. Biliyor musun, iki otomobil almak daha ekonomik.. j Bu szle ne demek istediini hl anlayamammda-. Bir gn de mtarekede kk bir jalaca iin bir tan' dn denize atmakla tehdit eden bir kk maalnn Florj (10) Halkevieri'nin 5. al yldnmnde Halkevi'ndeki sylevinden, lk, C. IX, say 49, Mart 1937, s. 4 - 5 (11) ASIM US: Hatra Notlar, stanbul, 1966, s. 82 153 ya'daki evi nnde otomobili, denizde de kotras duruyor. du(12) Cumhuriyet, 10 Knunusani 1932 : Soruyoruz: eker Fiat Niin Ykseliyor? Gdalarmz arasnda yksek bir mevkii olan eker fiat artmaya balamtr. Bu hdise bizi dier bir vaka ile karlatryor. Vak'a da, eker fiatmn ykselmesi dolaysyle yz-binlerce lirann fark fiat karl her gn halkn cebinden kp tccarn cebine girmesinden ibarettir. Halbuki eker istihsal olunan memleketlerde fiat ykselmi deildir... Ayn zamanda ne gmrk, ne de inhisar resimleri artmtr... te yandan pek yaknda patlak verecek olan II. Dnya Sava ile birlikte halk kitlesinin durumu daha da ktleirken, yolsuzluk sylentileri daha da artacak ve birtakm harb zenginleri ortaya kacaktr. (12) FALH RIFKI ATAY: ankaya 1881 -1938, istanbul, 1969, s. 457 154 NC BLM Mill ef Dnemi Birinci Kesim C.H.P.NN MLL EF KAVRAMI i Parti devleti ynetimi, Atatrk'n lmyle yeni bir dneme girmitir. Atatrk'n lmnden hemen sonra balayan ve ok partili dzene geilmesine dek sren bu dnemde, C.H.P. Genel Bakan ve Cumhurbakan smet inn'ye Mill ef denilmi ve bu dneme de genellikle Mill ef Dnemi ad verilmitir. Mill ef Dnemi, tek partili ynetimin bir nceki dneminden deiik baz zelliklere sahip olmutur. Mill ef Dneminin kinci Dnya Sava ile ayn yllara rastlamas ve bu savan ilk yllarnda Almanya ve mttefiklerinin baarlar elde etmesi, tek partili. ynetimin bu dneminin bakalklar

gstermesinin balca nedenidir. Ama en nemlisi, Atatrk'n lmnden sonra ortaya atlan Mill eflik kavram ve bu kavramn; siyasal yaamdaki yeridir. 157 II unu belirtmemiz gerekir ki, Atatrk'n lmnden sonra Cumhurbakan seilen smet nn'ye mill ef denilmi olmakla birlikte, Trk siyasal yaamnda bu kavramn ortaya atl daha eskilere gitmektedir. Zaman zaman bu kavram zerinde durulmu ve oluturulmaya allmtr. rnein, daha 24 Terinisani 1930 gnl Vakit gazetesinde Sadri Etem edden sz etmekte, yaamn formln ancak parti efinin verdiini belirttikten sonra efi, Trk milletinin insan eklini alan timsali olarak tanmlamaktadr. (1) Fakat ef kavram zerinde asl duran ve mill ef deyimini ilk kullananlarn banda C.H.P. Genel Sekreteri Recep Peker gelir. Peker, 1933'de yle demekteydi: ... mill eflerin hkmlerine candan uyan ve inanan disiplinli bir cemiyet kurmak dvasmdayz. (2) Peker bir sre sonra da efi, ruhundaki coku ve scaklkla evresini stan ve aydnlatan, insanlar kendisine ve birbirlerine balayan, saptad amaca ilerleten bir kii olarak tanmlam ve efin etkinlii olmakszn hibir toplumda dirlik ve dzenlik olamayacan ne srmtr. (3) Peker'in C.H.P.ne yeni girenlere Ankara Halkevi'nde 22 Nisan 1936'da yapt konumada da, parlamenter liberal devlet anlayn eletirdikten sonra, bu tr devletin en iyi rnei olan Fransa'nn bile bunalm dneminde ancak mill iradeyi temsil ve tatbik kudretinde olan bir tek adamn, Klemanso'nun tek iradesine teslim olmakla baarya ulaabildiini ne srdn gryoruz. (4) (1) nklp Terbiye balkl yaz. (2) RECEP (PEKER) : Disiplinli Hrriyet; lk, C. I, say 3, Nisan 1933, s. 179 (3) RECEP PEKER: a.g.k, s. 63-64 <4) lk, C. VII, say 39, mays 1936, s. 161-162 158 Ne var ki, Atatrk'den sonra smet nn'nn Cumhurbakan seilmesine dek mill eflik Trk siyasal yaamnn bir kurumu niteliini kazanmamtr. Bu nedenle Atatrk, burada anlatmaya altmz anlamda bir mill ef deil, lkemizin banisi (kurucusu), halkmzn nderi, devletimizin reisi, ebed eftir. Siyasal tarihimizde bir tek kiiye mill ef denilmitir, o da smet nn'dr. (5) III smet nn'ye resmen deimez mill ef denilmesi, C.H.P.nin 26 Aralk 1938'de toplanan olaanst kurultaynda yaplan tzk deiiklii srasnda olmutur. Aslnda kurultayn 1939 ylnda toplanmas gerekiyordu. Fakat Atatrk'n lm zerine partinin yeni genel bakannn seilebilmesi iin kurultay tarihi ne alnm (6) ve bu arada parti tznn baz maddeleri deitirilmitir. Deitirilen 3. maddede, C.H.P.nin deimez genel bakannn smet nn olduu ngrlmtr. (7) te, bu tzk deiikliinin gerekesinde parti Genel Sekreteri Refik Saydam'n mill ef deyimini kullandm, (8) kurultayda konuan kurultay bakan Cell Bayar'm da nn'y mill ef olarak adlandrdn grmekteyiz. (9) (10) Tzk deiikliinin gerekesinde ayrca, bu deiikliin, Mill ef smet nn'nn Deimez Genel Bakan olduunu tespit ve ifade maksad ile (5) Bu konuda rnein bkz. NADR NAD: Perde Aralndan, 2. Basm, Cumhuriyet yyn., stanbul, 1965, s. 16 (6) Cumhuriyet, 26 Birinciknun 1938 (7) BL : a.g.k., s. 141 (8) lk, C. XII, say 71, kinciknun 1939, s. VI (9) BL : a.g.k., s. 141 (10) Burada unu da belirtelim ki, bu kurultayda en gen iki yeden biri olarak Adnan Menderes yazmanlk grevini yrtmtr. 159 yaplm olduu da belirtilmitir. (11)

Kurultaya C.H.P.nin 375 mebusu ve 216 delege katlm ve tzk deiiklii katlanlarn oybirliiyle gerekletirilmitir. te, bu kurultaydan balayarak Cumhurbakan smet nn artk her yerde mill ef diye anlacak ve bu onun resm bir unvan olacaktr. rnein, bir gn sonraki, yani 27 Aralk 1938 gnl Cumhuriyet gazetesinde ilk kez mill ef deyimi kullanlmtr. unu da belirtmek gerekir ki, geri Atatrk'n lmnden sonra baz yazarlar nn iin bu deyimi kullanm bulunuyorlard, fakat bu durum kiisel bir adlandrmadan te siyasal bir deer tamyordu. Nitekim, Cumhuriyet gazetesi ancak bu kurultaydan sonra nn iin mill ef demeye balamtr. IV Bu tzk deiikliinde mill efin tanm da yaplmtr. Gerekeye gre, C.H.P. dar anlamda bir siyasal parti deildir. nk hemen tm vatandalar ats altnda toplam-tr, O halde, btn milletin partisidir. Bu nedenle de bu par-. tinin efi, doal olarak mill eftir. Mill efin ilevi ise iki noktada toplanmtr : Bir ulusun bireyleri siyasal dnceleri dorultusunda gruplarlar. Oysa bunlarn biraraya toplanmas gerekir. Bunu ise ancak bir ef yapabilir. _ ef, deiik siyasal dnceleri alr, birletirir ve bunlar bir ilke durumuna dntrr. Bu ilkeleri topluma alar, zihinlere yerletirir, ulus bireylerini siyasal alanda yetitirir. u halde, mill ef toplumdaki blnmeleri engelleyecek ve bireyleri kendisinin saptad ilkeler dorultusunda eitecektir. Mill efin neden deimez olduuna gelince, tzk deiikliinin gerekesinde bu da yle aklanmtr: efin sk (11) lk, aya say, s. VI -r- 160 sk deimesi, partinin otoritesine zarar verir. Kald ki, tm ulusun efinin, mill ef olmu bir yksek kiinin, bu efliinin her drt ylda bir devam edip etmeyeceinin grlp tartlmas uygun olmayan bir tutumdur. Bu durum efin otoritesini sarsar. O halde, mill ef, deimez olmaldr. unu da belirtelim ki, efin deimezlii demek, ayn zamanda efin sorumsuzluu demektir. nk ef, ne yaparsa yapsn, nasl bir piyasa izlerse izlesin, deitirilemeyeceine gre, sorumsuz olmaktadr. Tzk deiikliine gre, efin grevi ancak u durumda sona ermektedir: 1) lm, 2) grev yapamayacak derecede hastalk, 3) istifa. Demek ki, artk bu durum dnda, mill ef her ne yaparsa yapsn grevini srdreceinden, o tam anlamyla sorumsuz ve denetim ddr. Mill ef kavramnn en zl tanm ise, C.H.P. merkez kurulunun denetimi altnda ve bu kurulun salad parayla yaynlanan lk dergisinde Ahmet Kutsi Tecer tarafndan yaplmtr. Tecer'e gre : Mill ef demek, mill hayatmzn uyank ba demektir. O, madd ve manev cepheleriyle mill hayat bir btn olarak yalnz temsil etmez, gder ve yeder (pei sra gtrr) . (12) lk dergisinin imzasn tayan bir baka tanmda ise: O, bizi tekil eden manevi kymetlerin, uzun tarih iinde Trk milletini, yaamann ve lmn efendisi yapan byk kymetlerin t kendisidir. (13) denilmektedir. <12) AHMET KUTS TECER: Dnden Bugne, lk, Yeni Seri, say 3, 1 kinciterin 1941, s. 19 <13) LK: Cumhur Reisimiz nn; lk, Yeni Seri, say 36 16 Mart 1943, s. 1 161 F. ; 11 V Bu tanmn ne anlama geldiini yeterince anlayabilmek iin C.H.P. evrelerinde nasl alglanm olduunu da belirtmemiz gerekir. Gerekten de rnein, ulusal yaam gtmek ve yedmekten ne anlalmtr ve bu nasl yaplacaktr? Belirtildiine gre, mill ef, ulusun babasdr. (14) O, bir mrebbbdir (eiticidir), onun gerek zellii budur, tm abas ulusu yetitirmek iindir. (15) ef, ders verir. (16) Babuun, yani mill efin szleri herkes iin bir derstir. (17)

te yandan mill ef, ulusun iradesini temsil eder, Trk ulusunun bahtn avucunda tutar, o kendi kiisel iradesini akladnda bizim zgrlk ve egemenlik akmz konumu olur. O, bizim yaama irademizi gerekletirecektir. Trk ulusu geleceini gvenle ona teslim etmitir. Bundan daha doal bir ey olamaz. (18) Mill ef nn'nn emrinde olmak gerekir, nk nn'nn emrinde olmak demek, Trk ulusunun emrinde olmak demektir. (19) te, bu nedenlerle mill ef smet nn'nn buyruklarna koulsuz ve tartmasz olarak uymak gerekir. Bu duruma iki rnek olay gsterirsek, uygulamada mill ef ve emir kavramlarnn nasl alglanm olduu daha iyi anlalacaktr: Babakanlk grevine Cumhurbakan smet nn tarafndan ata(14) HALM BAK KUNTER: Mill efimizin Genlie tleri; lk, Yeni Seri, say 17, 1 Haziran 1942, s. 13 (15) REAT EMSETTN SRER: Unutulmaz Bir Yolculuk; ayn dergi, s. 9 (16) AHMET KUTS TECER: Halkevleri Yldnmnde; lk, Yeni Seri, say 11, 1 Mart 1942, s. 1 (17) SRER: a.g.y., s. 7 (18) LK: Cumhur Reisimiz..., s. 1 (19) LK: On Dokuzuncu Yla Basarken; lk, Yeni Seri) say 3, 1 kincitesria 1941, s. 1 162 nan Refik Saydam 27 Ocak 1939'da T.B.M.M.nde hkmet programn okuduktan sonra, gven oylamasndan nce yaplan konumalar srasnda Manisa milletvekili Refik evket nce yle demitir: Hkmet iin, mill eflerimizin gsterdii kimselere, dorudan doruya onun gvenine sahip olduu iin gvenmek-liimiz, mill efimize kar mill ve vicdan bir grevimizdir. (20) . u halde, hkmet programnn ne olduu hi nemli deildir. Babakan ve bakanlarn da kim olduklar bir nem tamamaktadr. nemli olan, mill efin bu hkmete gvenmi olmasdr. O istedii iin gvenoyu verilmelidir. Emir anlayn belirleyecek bir baka rnek olay ise, Asm Us'un Hatra Notar'nda okumaktayz: Prof. Muzaffer erif, Ziya Gkalp'in Gzlerimi kaparm, vazifemi yaparm. szn eletirerek, Niin gzlerimi kapaym, gzlerimi aarm ve vazifemi daha iyi yaparm. demi ve tutuklanmtr. Belirtildiine gre, Muzaffer erif, ie nn'nn karmas ve istei zerine serbest braklmtr. ( 21) Damad Metin Toker de, yakndan bildii mill ef nn'den sz ederken onu bize yle tantmaktadr : Meclis, hkmet hukuken vardlar. Fakat politikay bizzat ve dorudan doruya smet nn idare ediyordu... Mill efin mahzurlu (sakncal) sayd her ey Trkiye'de yasaktr... Bundan dolaydr ki, gazetelere gelen emirler arasnda bazan, nasl yorumlar da yazlmas gerektii bildiriliyordu... Baka emirlerde ise mill ef ile hatt mill efin ailesiyle ilgili haberlerin byk verilmesi bildiriliyordu. Bu, mutlak hkim smet nn'nn kudretini dosta dmana (20) MAHMUT GOLOGLU: Mill ef Dnemi, (1934-1945), Anka> ra, 1974, s. 6 (21) s. 599 163 gsterecekti. Bundan dolaydr ki, btn harb yllan esna. snda (srasnda) Cumhurbakann bir konserde, bir temsilde, at yarlarnda gsteren fotoraflar 'devlet zoru' e araf araf yaynland...(22) VI Mill ef kavramn ele aldmzda gzmze arpan nemli bir zellii de, efin yceltilmi ve onda neredeyse insanst niteliklerin bulunduunun varsaylm olmasdr. Gerekten de daha C.H.P. tzk deiikliinin gerekesinde smet nn, yeni rejimin btn messeselerini kendi eliyle kuran, btn millete tabi ve mill bir insiyakla (igdyle) miLB' ef tannan bir kimse olarak nitelendirilmitir. Ama i burada kalmam bulunmaktadr. Burada lk dergisinde yaynlanm olan ayr yazy rnek olarak ele alp mill efin nasl yceltildiini, onda ne gibi stn nitelikler bulunduunun ne srlm olduunu grelim.

lk rneimiz Reat emsettin Sirer'in 1942 ylnda yazm olduu Unutulmaz Bir Yolculuk balkl yazs olacak. Bu yazda mill ef nn ile yaplan bir yurt gezisi anlatlmaktadr. Sirer'e gre, nn, tarihin byk diye nitelendirdii, adn yzyllarn tesine tad insanlardandr. Onun ruhu sevgi ve efkatle doludur. Yaamnda yllar nce bir kez grd bir kimseyi, hemen herkesi, rnein, bir kk ocuu, ordunun tm subaylarn adlaryla arabilecek bir bellee, yaradltan yksek bir zihin ve dnce yeteneine sahiptir. yi bir sporcu olduu- lde iyi bir mzisyendir. Sirer, mill efin yabanc (22) METN TOKER : Tek Partiden ok Partiye, Milliye* yyn., stanbul, 1970, s. 21, 24-26 164 profesrlerle konuurken yannda bulunup da gurur duymamak imknszd diyerek yazsn srdryor ve bu profesrler Trkiye'de grevli olduklar halde doru drst Trke konuamazlarken, nn'nn onlarla Almanca, Franszca ve ngilizce konutuunu, onun yllarca nce bu lkelerde yalnzca birka ay kalm olduunu belirtiyor. Sirer, ayrca efin ordumuzda yeni kullanlmaya balayan bir topun niteliklerini uzmanlara anlattn, bo zamanlarn elektrik dinamolar zerindeki bilgisini arttrarak deerlendirdiini, bu arada da dnya edebiyatn incelediini aklyor. (23) kinci rneimizse, Cahit Tanyol'un 1944 ylnda yazd Mill efin Beyannmesi ve slp zerine balkl yazs... nn'nn Atatrk hakkndaki Beyannmesini (bildirisini) ele alan bu yazda Tanyol onu, insanln ferd deil, fakat maer (ortak, toplumsal) ynn temsil eden, toplumun bir din gibi ortaklaa kabul ettii bir kahraman olarak nitelendirmekte, bu kahramann bir dnemin, bir toplumun gizli eilim* lerini aa vurduunu belirtmektedir. Tanyol, mill efin yazsndaki slp iinse diyor ki: Asl alacak ey, onun, byk sanat adamlarna has (zg) olan bu engin dili; hibir sz hnerine, hibir muhayyele (hayal gc) oyununa lzum grmeksizin yapabilme-sidir... Eer gzel szler iin heykeller dikmek, bideler kurmak, mabetler yapmak mmkn olsayd, bu sze yurt dalarnn sknetli dorukarndaki mnay aksettiren bir bide ekli dnmek lzmd... Hi phe yok ki o, Trk edebiyatnda yeni bir slbun mmessilidir (temsilcisidir). Tanyol'a gre, bu yazda bir mucize vardr. (24) nc olarak da ayn derginin yaz kurulunca yazld anlalan Cumhur Reisimiz nn balkl yazdan birka tmce okuyalm : (23) Yeni Seri, say 17, 1 Haziran 1942, s. 6 - 9 (24) lk, Yeni Seri, say 76, 16 kinciterin 1944, a. 17-18 165 eref ve kahramanln timsali. ... bu elik bakl adam imknsz denecek derecede kuvvetli bir realite duygusuna mliktir (sahiptir). her adm att yerden, bir yldz kmesi ezilmi gibi, za* fer ve hrlk aydnlnn fkrdn grdmz byk adam. (25) te, bu szler de mill efi tanmlamak iin sylenmi bulunmaktadr. VII Mill efin nasl tanmlanm olduuna zmleyici bir adan baktmz zaman, onun birtakm niteliklere sahip olarak tasarlanm bulunduunu grrz. Bunlar, mill efin bir kahraman olmas, kiiliinde tm ulusu temsil etmesi, iradesini akladnda ulusun da iradesini aklam bulunmas, ulusun tm yazgsn avucunda tutmas, szlerinin ders niteliini tamas, olaanstlk, onun emrinde olmann ulusun emrinde olmakla ayn ey olduu gibi tasarmlardr. te yandan dikkatimizi siyasal dnce alanna evirecek olursak, baz arpc olgularla karlarz. rnein, ngiliz dnr Thomas Carlyle'm gerein tartmalarla, lp bimelerle deil, fakat nseziyle bulunabileceini belirttiini (26) ve toplumsal sorunlarn tek zm yolunun tek kiiye boyun eme olduunu, byk insanlarn, kahramanlarn toplramlan ynettiini, toplumlarn isteklerini sezip dile getirdiklerini ne srdn grrz. (27) lgintir ki, talyan faist yazar Palmieri ie, 1929'da Faizmin Felsefesi adl kitabnda Due, yani Mussolini iin yle yazmaktadr:

(25) lk, Yeni Seri, say 36, 16 Mart 1943, s. 1' (26) ERNST CASSIRER: The Myth of the State; Oxford University Press, 1946, s. 193 (27) THOMAS CARLYLE: On Horoes and Hero - Worship and the Heroic in the History : London, 1948, Lecture I, s. 239 166 Bu kahraman, Carlyle'in bu kahraman kimdir? Kahraman odur ki, bir i grn mistik ile hereyin t yreine! nfuz edebilir; tm gereklerin en by ve en derinini bulup ortaya karabilir. (28) Nasyonal sosyalist kuramc Ernest Rudolf Huber'e gre ise, halkn iradesi ancak fhrer araclyla anlalabilir. Fhrer kendi kiisel iradesini akladnda, toplumun da iradesini aklam olur. Fhrer'in iradesinin gereklemesi, halkn iradesinin gereklemesi demektir. (29) Bir baka nasyonal sosyalist yazar, Hhn de demektedir ki : Onun yeri halkn ve hareketin bardr. nder... halk ilerlemee arr. Onu tevik eder ve eylemde onun nnde gider. (30) Yine Huber'in belirttiine gre, nasyonal sosyalist devletin temel esi vardr: Ulus, fhrer (yani nder ya da mrit) ve parti. (31) Bunlarn iinde en nemli olan fhper'dir. te yandan Almanya'da 1 Aralk 1933'de karlan Parti ve Devlet Birlii yasasyla parti ve devlet birletirilmi ve parti devleti sistemi geerli klmtr. te, bir parti devletinin banda bulunan fhrer, ulusun iradesini ve isteklerini ifade ede.-bilecek tek kiidir. (32) imdi, talya ve Almanya'ya ilikin bu aklamalarmz karsnda ve 1936 ylnda, lkemizde de C.H.P. ile devletin bir(28) CARL COHEN : Communism, Fascism and Democracy - The Thoocraiical Foundations; Random House, New York, 1963, s. 386-387 (29) COHEN : a.g.k., s. 401 - 403 (30) A. H. CAMPBELL: Fascism and Legality; Law Quarterly Review, C. LXII, 1946, s. 146 (31) A. HALUK LMAN: Alman Nasyonal Sosyalist Partisi; A.U.S.B.F.D., C. XII, say 5, 1957, s. 162 (32) LMAN: a.g.y., s. 162 167 letirilerek illerin valilerinin parti il bakan, iileri bakannn parti genel sekreteri yaplm olduu anmsandnda, mill efin tanm ve kavramn alglan da gznne getirildiinde, mill ef ile talya'nn duesi, Almanya'nn fhreri arasndaki yapsal benzerlii grmemek olanakszdr. (33) VIII Mill efin tanmlan biimi, onda bulunduu varsaylan nitelikler ve en nemlisi de kaynann faizm olmas, bu kavramn anti - demokratik zelliini kendiliinden gzler nne sermektedir. imdi, bir an iin nereden, nasl etkilenilmi olduunu bir yana brakarak, mill efin greve getirilii ve grevini srdr zerinde durup, bu adan da anti - demokratik ynn belirtelim. Her eyden nce, mill efin deimezliki ilkesi, kavramn anti - demokratik niteliini aka gstermektedir. unu da hemen belirtmek gerekir ki, tzk deiiklii srasnda bu deimez sz yazlmam olsayd bile, kavramn ierii ve mantksal yaps, onun yine de kendiliinden deimez olarak kabuln gerektirecekti. nk mill efe verilen anlamdan ve tannan niteliklerden sonra, bu makarnadaki kiinin deiebilirli-ini ne srmek gerekten de tam bir eliki olurdu. Nitekim, buna ilikin tzk deiiklii gerekesinde de bu geree dei(33> Bu konuda Nadir Nadi yle diyor : Parti tznde yaplan deiikliin eitli nedenlerini bugn yle zetleyebiliriz: O yllarda totaliter ynetim modas salgn halinde idi Almanya, talya, Rusya ve Japonya gibi devlet ve memleketlerin yansra Iberik yarmadasnda, Orta Avrupa'da ve Balkanlar'da rili ufakl bir sr para - faist rejim kurulmutu. Ufukta belirmee balayan sava. bulutlar ou milletleri koyun srleri halinde birer obann etrafnda toplanmaya zorluyordu. Demokrasiye; ihtiyarlam, devrini yaam, verimsiz bir ynetim sistemi diye bakan aydnlar gnden gne artyordu. (a.g.k., s. 16-17) 168

nilni ve ayrca konunun otorite asndan ele alnm olduunu belirtmi bulunuyoruz. smet nn mill eflie nasl getirilmitir? Dikkat edilirse, o, seimle mill ef yaplm deildir. Yaplan ey, bir tzk deiikliiyle smet nn'nn deimez genel bakan olmas ve bu arada mill ef olarak tannmasdr. nn'nn deimez genel bakan oluu, yalnzca tzk deiiklii asndan bir oylama sonucudur. Bakaca bir oylama ya da seim artk szko-nusu deildir. u halde, C.H.P. genel bakannn yalnzca greve getirilii annda bir oylama yaplmtr. Ne var ki, bu, eitli adaylar arasnda yaplan bir seim sonucunda deil fakat bir tzk deiikliiyle olmutur. kincisi, C.H.P.nin deimez genel bakannn, ayn zamanda tm ulusu temsil eden mill ef olduu varsaylmtr. smet nn'nn parti deimez genel bakan yapl kkeninde bir seime deilse bile bir oylamaya dayanmsa da, tm ulusu temsil eden mill ef olmas bakmndan ortada bir oylama dahi yoktur, bu yalnzca bir varsaymdr. u halde mill ef: 1 Parti genel bakanlna bile eitli adaylar arasndan seimle gelmemi olmas, 2 Tm ulusu temsil ettii savnn ise hibir biimde bir seim ya da halkoylamasyla ilgili bulunmamas, 3 Deimez olduu varsaylarak ilerde de bir seim yaplmasnn olanakszlatrlmas, nedenleriyle bu adan da anti - demokratik bir kurum olarak karmza kmaktadr. (34) (34) Siyasal liderleri birok adan snflandrabiliriz. rnein, imdi incelediimiz gibi> greve geli biimi ya da yetkilerinin snr, ak-gizli liderlik gibi snflandrmalar yaplabilir. En nemli snflandrmalardan birini de Max Weber yapmtr. Weber' 169 IX Bu ana dek kavramsal ve kuramsal alardan mill efin tanmn ve deerlendirmesini yaptk. imdi de Trkiye'deki snfsal gelimelerle ilgili ynn grelim. 9 Eyll 1923 gnl Halk Frkas Nizmnmesinin 2. maddesinde : Halk mefhumu, herhangi bir snfa mnhasr deildir. Hibir imtiyaz iddiasnda bulunmayan ve genellikle kanun nazarnda mutlak bir eitlii kabul eden btn fertler halktandr... in snflandrmas geleneksel, rasyonel - hukuk ve karizmatik olarak blmldr. rnein, bir kral birinci tipe, demokratik lkelerin seilmi' liderleri ikinci tipe^ Muhammed ve sa da nc tipe rnektirler. Fakat Friedrich ve Breszinski'nin Totaliter Diktatrlk ve Otokrasi adl kitaplarnda da belirt-, tikleri gibi, totaliter diktatrlklerin ortaya kmas zerine, Weber'inkini de iermek zere eski snflandrmalar yetersiz kalmtr. Bu yazarlar, totaliter liderliksi tanmlarken onun, kuvvetli mantk terimlerle kalplanm mantk tesi heyecan-landrc cazibe zerine kurulduunu ve nemli bir zelliinin de, cgden (lider) ile gdlenlerin myth'sel (daha dorusu b-ysel) bir ekilde benliklerini birletirmeleri olduunu belirtmektedirler. Bu totaliter lider, halkla, bir eit dinsel birlik ha-lindedir. (C. FRIEDRCH Z. BRZESINSKI: Totaliter Diktatrlk ve Otokrasi; ev. Ouz Onaran, Trk Siyas limler Dernei yyn., Ankara, 1964, s. 27 - 29) imdi, mill ef kavramna bu adan baktrmzda, lkemizde o dnemde hi olmazsa birok C.H.P.linin smet nn'y bu anlay iinde grmek istemi olduunu syleyebiliriz. Gerekten de biraz nce belirtmi olduumuz ve mill ef iin sylenen, Trk milletinin insan eklini alan timsali, mill iradeyi temsil ve tatbik kudretinde olan tek adam, mill hayat... gder ve yeder, kymetlerin t kendisi, ulusun bahtn avucunda tutar, bir din gibi toplumun ortaklaa kabul ettii kahraman gibi deerlendirme ve yarglar, kavramn anti - demokratik niteliinin yan sra, otoriter rengini de kantlamaktadr. 170

denilmi olduunu ve bu halk kavramnn halklk olarak anlatmn bulmu, halkln ise giderek snfsz toplum anlayyla sonulanm olduunu belirtmi bulunuyoruz. (35) te yandan C.H.P.nin tm ulusu ayn dzeyde temsil ettii, tm ulusun partisi olduu ne srlmtr. Mill ef dneminde (ncesinde de) baka siyasal partilerin kurulmasna izin verilmemitir. Grdmz gibi, mill efe tamnan nitelikler arasnda birletirici olmak, halka siyasal bilin alamak, ders vermek de bulunuyordu. imdi, snfsal farkllama gereini yadsyarak tm bireylerin karlarn ayn lde temsil ettiini ne sren bir partinin efinin mill olmas son derece doaldr. Bunun tersi ne srlecek olsayd, C.H.P.'nin toplumun ancak bir blmn temsil eden bir parti olduu kabul edilmi olurdu. Baka bir deyile, yle bir uslamlama karsndayz demektir: Trk toplumu snflara ayrlmamtr. C.H.P. tm toplumun partisidir. O halde, bu partinin efi tm toplumun efidir, yani mill eftir. te, tzk deiikliinin gerekesinde mill ef iin yaplan tanmn dayand temel dnce budur. Nitekim, bu deiikliin yapld kurultayda emsettin Gnaltay : C.H.P. muayyen bir snfn menfaatini korumak... iin kurulmu bir parti deildir... dedikten sonra, ... bu ruh [=mill ruh]... bu heyecan [=mill heyacan]... her fertte ayn surette inkiaf... etmeyeceini ve bunun ancak, yksek uuru ile temayz eden mstesna ahsiyetlerde(*) (35) Bkz. Blm Bir ./ Kesim ki / . 2. (*) Yksek bilinciyle kendini gsteren olaanst kiiliklerde 171 kaynan bulacan belirtirken (36), snfsz toplum anlayyla mll ef arasndaki balanty ortaya koymu bulunmaktadr. smet nn'nn kendisinin de, 6 Mart 1939'da stanbul'da niversite genliine yapt sylevde, C.H.P.nin lkenin tm karlarn ve tm evlatlarn kucaklayan bir siyas aile olduunu sylediini ve mill ef nn'den sonra Babakan Refik Saydam'n da 28 Mays 1939'daki C.H.P. 5. Kurultay'nda C.H.P. demek, Trk milleti demektir. dediini de belirtmi bulunduumuz anmsanacaktr. (37) Oysa C.H.P.nin snfsal bir temeli, uygulad toplumsal ve ekonomik siyasann belirlenmesinde snfsal tercihlerinin bulunduu, tarihsel ve bilimsel bir gerektir. u halde, mill ef kavram, ayn zamanda o dnemde toplumu yneten snfn ideolojisinin uygun ve gerekli grd bir kavramdr. (38) X Sylediklerimizi zetlersek : Atatrk'n lmnden ok partili demokratik dzene (36) Cumhuriyet, 27 Birinciknun 1938 (37) Bkz. Blm / Kesim Bir (38) Bu durum kavranmadka, mill ef kavramnn neden ortaya atlm olduunu anlamak zorlamaktadr. rnein, evket Sreyya Aydemir'in konuyu ele alnda, bu kavram bu adan dnmemi olmas nedeniyle, kendi sorduu sorular yine kendisinin yantsz brakt grlmektedir. Nitekim, Aydemir, ...nn... mill ef ve C.H.P.nin de deimez bakan olarak iln edildi. Bunun olaanst bir mnas olmas lzmd. nk: mill ef, normal demokrasi nizamnn tayabilecei bir otorite deildi. Mill ef, ancak eflik sisteminin bir stn iradesi olabilirdi. eflik sistemi ise, ancak otoriter bir rejim biimidir. Byle bir rejim, ekiller ne olursa olsun, ounluun iradesini aznln iradesine balayan bir kahraman, bir tek adam iradesi demektir. (EVKET SREY 172 ggilinceye dek lkemizde en nemli siyasal kurumlarn banda mill eflik gelmitir. Mill efin stn bir kiilie sahip olduu varsaylmtr.

Mill ef, lkenin yazgsn tek bana elinde tutan, btncl yetkilerle donatlm bir liderdir. Dnsel planda mill ef kavram, faist ve nasyonal sosyalist kuramlardan esinlenerek ortaya atlmtr. Lider tipi olarak da totaliter - diktatr tiplerle ortak noktalara sahiptir. 9 Mill ef, greve getirilii, grevde kal ve uygulama asndan da anti demokratik bir kavramdr. C.H.P. iktidarnn snfsal ideolojisine uygun bir anlayn sonucudur. (39) YA AYDEMR : kinci Adam, C. II 1938 -1950, 2. Basm, Remzi Kitabevi, stanbul, 1968, s. 51) dedikten sonra, nn'ye bu yetkilerin verilmesinin nedenini yeterli siyasal gce sahip olarak Atatrk devrimlerini srdrmek, tamamlamak olabileceini sylemektedir. Aydemir'e gre, bu gibi yetkiler Atatrk'e bile tannmamt ve nn'ye den i imdi devrimleri tamamlamakt, (s. 52). Ne var ki, Aydemir szlerini yle srdrmektedir : nn acaba bu tarih sorumluluunu yerine getirebilmi, yani Atatrk' devam ettirmi ve ikmal edebilmi (tamamlam) midir?... devleti... mdahaleci bir mill cumhuriyete yneltmeyecek olunca, mill ef, otoriter rejim ve deimez bakan nizam (dzeni) iln etmeye neden lzum grlmtr? te sorunun asl dm noktas buradadr. Ve bu soru, bugne kadar cevaplndrlmamtr... halkn sosyal yapsnda etkileri olacak inklp mdahalelere ynelememi olmas, onun hayat hikyesini yazacaklar iin, ileride' de, zlemeyen bir istifham (soru) olarak kalacaktr... (s. 60-61). (39) unu da belirtmek gerekir ki, mill eflik, o gn yrrlkte olan anayasal dzen iinde yeri bulunmayan bir kurumdur. Gerekten de mill ef, yetkileri ve yaps bakmndan cumhurbakanl kurumunu ok aan bir anlaytr. Mill efe tannan yetkiler ve onda bulunduu varsaylan nitelikler, teki anayasal kurulular anlamszlatrmaktadr. Tm toplumun ge 173 reksinmelerini sezecek, toplumu ynlendirecek, buyruklarla devleti ve lkeyi ynetecek, herkesin ve her eyin stnde olan mill efin karsnda ne T.B.M.M.nin ve ne de hkmetin bir anlam kalmamaktadr. Bu kurulular, ancak mill efin buyruklarn uygulamakla ykml birer memurlar kurulu nitelii iinde karmza kmaktadrlar. Nitekim uygulamada da bu byle olmutur. te bu nedenledir ki; az nce belirtmi olduumuz gibi, Refik Saydam hkmeti iin T.B.M.M.nda gven oylamas yapldnda, Refik evket nce, mill ef bu hkmet yelerini uygun bulduuna gre, Meclis'in de uygun bulmas gerektiini, yaplacak baka bir ey bulunmadn aklarken, sadece varolan durumu dile getirmi oluyordu. 174 kinci Kesim SYASAL GELMELER 1MLL EF DNEM BALARKEN ATATRK'E KARI OLANLAR VE C.H.P.NN YAPISINDA BMSEL DEKLK smet nn'nn mill eflik grevini stlenmesinden sonra 25 Ocak 1939'da, daha nce Atatrk tarafndan babakanla getirilmi olan Cell Bayar ekilmi, yerine Refik Saydam atanmtr. Ertesi gn de hkmet program okunarak Meclis'den gvenoyu alnmtr. Ayn oturumda eeimlerin yenilenmesine de karar verilmitir. (1) <1) Yeni hkmetin Cell Bayar'n istifasnn zerinden iki saat gemeden kurularak T.B.M.M.nde aklanm olmas ilgintir. 175 Altnc dnem T.B.M.M. ilk toplantsn 3 Nisan 1939'da yapmtr. II Altnc dnem T.B.M.M.ne aday gsterilen milletvekillerinin 125'i yeni adlardr. (2)

Mahmut Gololu, bu yeni Meclis'in Atatrk zamanndaki baz arkada krgnlklarna urayan kimseleri de iine alan bir zellik gsterdiini belirtmektedir. (3) Buna karlk o gnlerin bir tan olarak Nadir Nadi, bu tutumun inn asndan da Atatrk'e kar bir davran olarak deerlendirilebileceini aklamaktadr. (4) (5) Olay gazetelerden izlersek, haberin yle verilmi olduunu grrz: Cell Bayar kabinesi bugn istifa etmi, yeni kabine Dahiliye Vekili stanbul mebusu B. Refik Saydam tarafndan tekil, edilmitir. Kabinenin istifas u ekilde olmutur: Parti gurubu bugn 11'de Reisicumhurun riyaseti (bakanl) altnda toplanm, itima (toplant) 40 dakika kadar .srmtr. Bunu mteakiben (izleyerek) vekiller heyeti B. Cell Bayar'n riyaseti altnda toplanmtr. Meclis leden sonra saat 15'de Tekirda mebusu Faik z-trak'n bakanlnda toplanmtr. Reis kabinenin istifas hakkndaki Riyaseticumhur tezkeresini okuyacan umum heyete bildirmitir. Tezkere okunduktan sonra yeni kabinenin tekiline imkn brakmak zere celse 15'i 10 gee tatil edilmitir. Saat 17'ye 10 kala ikinci celse B. Rafet Cantez'in bakanlnda toplanmtr. Celse aldktan sonra yeni kabinenin tekiline dair Reisicumhur tezkeresi okunmutur. (Akam, 26 Knunsani 1939) (2) Akam 25 Mart 1939 (3) GOLOLU: a.g.k., s. 11 (4) NADR NAD: a.g.k., s. 19 (5) Atatrk, Sylcv'inde bu gibi kiileri, balca, Cumhuriyet'e kar olmak, dini siyasete let etmek, layiklii benimsememek... ile sulamaktadr. 176 Bu arada, o gnlerde Atatrk'n zamannda genellikle devrimleri benimsemedikleri iin yurt dna gitmi olanlar da birer ikier geriye dnmeye balamlardr. rnein, Atatrk'e kar nce mandacl, sonra da Osmanll savunmu olan Halide Edip 1939 yl banda srekli yerlemek zere Trkiye'ye dnm ve bir sre sonra da ngiliz Edebiyat Tarihi Profesrlne atanmtr. Ne var ki, ayn Halide Edip, zellikle Atatrk'n dil devrimini, bir sre sonra ovenistlikie sulayacaktr. (6) (7) unu da belirtmek yerinde olacaktr: Atatrk tarafndan babakanlktan uzaklatrlarak yerine Cell Bayar'n atanm olmasnn nn'de Atatrk'e kar bir krgnlk uyandrm olduunu da dnmek (ve bu kez de Cell Bayar'n babakanlktan ayrlmasn belli bir lde buna balamak), pek de yadrgatc bir deerlendirme olmasa gerektir. Bu gelimelerini yalnzca krgnlklar gidermek gibi bir amala ortaya kt-' n sylemek (8) olanakszdr. nk bu gibi kimseler yenideni batac edilirlerken, Atatrk'n bakanlarndan olan kr KaJ ya, Tevfik Rt Ara ve ona yine yaknlyla tannan Kl Ali mebus yaplmamlardr. Yeni krglklar yaratlmtrj Bu arada, nn'nn Cumhurbakan olmasndan nceki d* nemde ilendii ne srlen birtakm yolsuzluklarn da birden ortaya karlmaya balanmas ilgintir. (9) (6) Bkz. HALDE EDP: Trkiye'de ark, Garp ve Amerikan Tesirleri, s. 165 167 (7) Ayrca bkz. ETN YETKN : Dil Konusunda Siyasal Bir Yaklam, Sanat Olay, Mart 1982, say 15, s. 22-23 (8) Bu dnceye bir rnek iin bkz. AYDEMR: kinci Adam, s.- 46 (9) Bu durum karsnda o gnlerde Vl Nurettin yle yazyordu: Birbiri arkasndan birka fena i ortaya kt ve hkmeti, ef-kr- umumiyeyi (kamuoyunu) igal ediyor... Bir bakma, teessfe ayan gibi grnyor: 'Ne fena... Byle ksa bir zaman iinde arka arkaya ka i byle!..' (Ortaya kan Fenalklar; Akam, 27 Knunusani 1939). 177 F. : 12 Ill Mill ef dneminin balangcnda, C.H.P.nin yapsnda da baz deiiklikler gerekletirilmitir.

nce, Refik Saydam, C.H.P.nin genel bakan vekili olmu, parti genel sekreterliine ise iileri bakannn getirilmesi gerekirken (10), Erzurum mebusu Fikri Tuzer'e bu grev verili mistir. C.H.P.nin 29 Mays 1939'da mill' efin bir syleviyle alan 5. Kurultay'nda(ll) da baz nemli kararlar alnmtr. Bir kere, parti ve devlet birliinin gerekletirilmesi iin yl nce alman karardan geri dnlmesi kararlatrlm ve bu karar genel bakanlk divannca 7 Haziran 1939'da uygulamaya konulmutur. Ne var ki, bu yeni kararla, valilerle partinin ibir-' liginin sona ermi olduu sanlmamaldr. Gerekten de C.H.P. genel sekreterliince bu konuda valiliklere ve yerel parti bakanlklarna gnderilen genelgede yle denilmektedir: ... Yeni nizmnme parti genel sekreterinin devlet vekili olarak girmesini temin ettiinden esasen parti hkmet be- raberiii esasn mahfuz (sakl) tutmu olduundan, esasen parti ve hkmetinin yksek bir memuru bulunan vali arkadalarmn imdiye kadar olduu gibi bundan sonra da tekiltmza azam yardm ve himayede bulunmalarn tabi buluyorum...(12) IV Bu kurultayda alnan bir baka nemli karar da, Mstakil (Bamsz) Gurup konusundadr. (10) bkz. Birinci Blm / Birinci Kesim / 1. Giri (11) Akam, 30 Mays 1939 (12) Bu genelge, C.H.P. genel sekreteri F. Tuzer tarafndan imza' lanmtr, (Akam, 6 Temmuz 1939). 178 smet inn kurultay a konumasnda, kurulmas dnlen Mstakil Gurup iin, Byk Kurultaya sunduumuz tzk tasarsnda, Byk Millet Meclisinde, Cumhuriyet Halk Partisinin bir de Mstakil Gurubu'nu dndk. Byk Kurultaydan grev alan ve Parti Genel Bakannn farksz bakanlnda alacak olan, inzibat ve intizam (disiplin ve dzenlilik) iinde, bilinli ve alkan bir bamsz gurubun yrtme 'yerinde olan milletvekilleri ounluuna ve hkmetine esasl bir yardm salarken, byk milletimize de, kendi ileri iin yeni bir teminat hazrlayacan umuyoruz. (13) demekte; genel sekreter Fikri Tuzer de, bu grupun Byk Millet Meclisinde... murakabe uzvunun (denetleme organnn) domasn temine matuf (salamaya ynelik) olduunu aklamakta idi. (14) Deitirilen tzkte ise Mstakil Gurup yle tanmlanmtr : Partili mebuslardan kurultay umum heyetinde seilen 21 arkada meclis iinde mstakil bir hviyet tarlar. Bunlar gurup mzakerelerine (grmelerine) itirak etmekle beraber mtelea beyan (gr ileri srmez) ve reye itirak edemezler. Buna kar meclisin umum heyetinde mtelea-larn beyan ederler ve reylerini kullanrlar. Mstakil gurup kendi azalariyle umum toplant yapar, kararlar verir, mzakere usul meclis gurubunun hkmlerine tbidir. Mstakil gurup heyeti umumiyesi partiye mensup olmayan mebuslar mzakerelerine muvakkat (geici) veya daim olarak davet edebilirler. Mstakil gurup kendi azas iinde kiilik bir idare heyeti tekil eder. Partiye mensup me(13) GOLOLU: a.g.k., s. 17 (14) Akam, 1 Haziran 1939 179 buslarn en ounun tekil ettii umum heyete parti gurubu, partiye mensup mebuslardan bu suretle kurultay tarafndan seilen 21 azann tekil ettii heyete de parti mstakil gurubu denir. Parti mstakil gurubunun reisi partinin deimez genel bakandr. Reis vekili mstakil mebuslar arasndan onum tayin ettii zattr. Partili mstakil mebuslardan vukuubuiacak mnhallere mnasibini (alacak bo yerlere uygun olan) genel bakanlk divan seer. Parti mstakil gurubu parti tekiltna dahil olduu gibi mnasibim (alacak bo yerlere uygun olan) genel bjakanlk divan seer. te, bu tzk deiiklii gereince 3 Haziran 1939'da Mstakil Gurup yeleri seilmilerdir. (16) (17)

Mstakil Gurupun kurulmas kimi yazarlar ve evrelerce, ok partili dzene gemeyi amalayan bir adm olarak deerlendirilmi bulunmaktadr. Ancak Hilmi Uran'n da belirttii gibi, Meclis'de Mstakil Gurup yeleri, teki parti yelerinden daha ekingen davranmlardr. (18) Gerekte bir denetim organ olarak kamuoyuna aklanan Mstakil Gurup, hkmeti hemen her uygulamasnda alklamaktan baka bir i yapm deildir. Ama bu onaylama, kamuoyunca, bir denetim ilevi yklenmi kiilerce yaplm olarak deerlendirilmitir. (15) Cumhuriyet, 1 Haziran 1939 (16) Cumhuriyet, 1 Haziran 1939 (17) Daha sonra saylar artacak olan Mstakil Gurupsun ilk yeleri unlardr : Dr. Hsameddin Kural, Atf Akku, Fazl Gle, Emin Arslan Tokat, Zeki Mesut Alsan, Aziz Akyrek, zzet Ar-kan, Ali Rana Tarhan, Ahmet kr Esmer, Ziya Karamrsel, ehime Yunus_ Ali Rza Trel, Sadri Ertem, Emrullah Barkan, Rdvan Nazif, Hsn Kitap, Fuad Sirmen, Kemalettin Kmi, Abdurrahman Naci, Nazm Poroy. (Cumhuriyet, 4 Kasm 1939) (18) URAN: a.g.k., s. 344 180 Mstakil Gurupla ilgili bir haber bunu kantlamaya yetecektir. 14 Eyll 1939 gnl gazetelerde u satrlar okuyoruz: Mstakil Gurup Toplants Ankara 13 (AA.) C.H.P. Mstakil Gurup Vekilliinden : C.H.P. Mstakil Gurubu 13 Eyll 1939 tarihinde saat 15.00'de reis vekili Ali Rana Tarhan'n reisliinde toplanarak hkmetin, bavekilin Meclisdeki beyanatnda (demecinde) ifade edilen ve Hariciye Vekili tarafndan Parti gurubunun dnk toplantsnda izah olunan haric siyaset hakknda mzakerelerde bulunmu ve bu siyaseti tamam ile tasvip etmitir (onaylamtr). Mzakere saat 19.00'da nihayet bulmutur. Denilebilir ki, Mstakil Gurup en ok eletirilmesi gereken konularda, en ok alk tutanlardan olumutur. lerde inceleyeceimiz Varlk Vergisinin T.B.M.M.nde grlmesi srasnda izledii yol, bu tutumun rneklerindendir. unu da unutmamak gerekir ki, mill eflik kurumunun olduu bir lkede, Mstakil Gurup gibi giriimler eer bir aldatmaca deilse, aklanandan baka bir amaca yneliktir. nk, niteliklerini incelediimiz mill eflik smet nn'ye tannrken, bir yandan da ok partili demokratik dzene gemenin amalandn sylemek bir anlam tayamayacaktr. Nitekim, tamamtr da! 181 2. TEK PART YNETM, II. DNYA SAVAI VE HALK i Atatrk'n lmnden sonra mill ef olarak, onda bile bulunmayan yetkilerle kendisini donatan, birtakm insanst niteliklere sahip olduu varsaylan smet nn, Atatrk'le atm olan eski hilafetileri, saltanatlar, mandaclar, tutucular onurlandrrken ya da C.H.P. saflarna alrken, dnya kendisini bir genel savan iinde bulmutur. smet nn'nn cumhurbakan ve mill ef olmasndan ksa bir sre sonra II. Dnya Sava btn iddetiyle patlak vermitir. Bu nedenle bu ilk aylar dnda, mill ef dnemi II. Dnya Sava ile ayn yllara rastlamaktadr. te yandan Trkiye bu savaa girmemeyi baarm olmakla birlikte, II. Dnya Savandan derinden derine etkilenmekten de geri kalmamtr. Trkiye'nin savan dnda tutulabilmi olmas, smet nn'nn ve teki C.H.P. yneticilerinin her zaman vg ve saygyla anlmas gereken byk baarlardr. Ne var ki, II. Dnya Sava boyunca lke iinde uygulanan siyasann olumsuz sonulan da olmutur. ylesine ki, bir dnem iin ihtikr (vurgunculuk), harb zengini, yoksulluk szckleri denilince, akla gelen ey C.H.P.ydi. 182 II nce Avrupa'da balayp gelien sava, Trkiye'de annda birok maln piyasadan ekilmesine ve fiyatlarn alabildiine ykselmesine yol amtr. Daha 1939 Eyllnde fiyatlarn hzl artlar kaydettii grlmektedir. rnein, kalay 280 kurutan 12 liraya, demir 8 kurutan 18 kurua frlamtr. (1) Fiyatlar cam da % 100, fayansta % 100, hrdavat malzemesinde % 15-20, inkoda % 50 orannda

ykselmitir. (2) Aralk aynda ise, uval fiyat 40 kurutan 120 kurua (uval fiyatndaki art, toptan olarak uvalla satlan yiyecek fiyatlarn da ayrca etkilemitir), Eyllde 22 kuru olan kuru fasulye Aralkta 28 kurua, ayn srede pirin 22 kurutan 38 kurua, kutu ay 5 kurutan 7,5 kurua kmtr. (3) Trkiye'de 1933'den 1939'a dek nemli fiyat artlar olmamt. Fakat bu tarihten balayarak srekli bir trman kendisini gstermi bulunmaktadr. Bu dnemde fiyat art her yl ortalama % 200 - 300 dolayndadr. rnein, ekmek fiyatlarndaki art yledir : (4) 1933 1934 1935 ... 1939 1940 1941 1942 1943 Ankara 8.00 800 8.17 ' 10.09 11.07 12.24 24.99 40.90 stanbul 7.92 8.60 10.45 9.01 10.73 13.25 25.72 39.08 zmir 7.92 8.08 9.92 9.91 11.00 12.62 24.48 39.44 (Fiyatlar, kuru ve santim olarak verilmitir) (1) Akam, 18 Eyll 1939 (2) Akam, 30 Eyll 1939 (3) Akam, 16 Knunuevvel 1939 (4) T.C. Baveklet statistik Umum Mdrlj Fiyat statistikleri (19331943); Ankara, 1944, s. 4 183 Pirin fiyatndaki art da udur (5) 1933 1934 1935 Ankara 18.33 20.83 20.00 stanbul 21.58 22.30 25.17 zmir 24.44 28.85 26.25 1939 1940 1941 1942 1943 27.45 28.45 30.02 34.60 28.81 35.72 38.30 89.41 148.79 46.96 94.84 180.12 44.86 110.75 116.81 Kesme ekerdeki durumsa yledir: (6) 1933 1934 1935 Ankara 48.28 45.00 36.00 stanbul 42.92 41.11 32.88 zmir 41.34 38.50 31.17 1939 1940 1941 1942 1943 32.00 40.33 30.24 38.32 30.69 39.00 49.50 168.37 344.67 47.50 168.32 343.25 49.24 165.38 339.37 Genel olarak toptan eya fiyatlarna da bir gz atalm (7). Bitkisel beHayvan ve Sanayi hamsin madde- hayvansal maddeleri, lerindeki fibesin mad- yar maGenel mul madendeks yat ortalamas deleri ortalamas deler ortalamas 1940 123.3 121.8 134.5 126.6 1941 179.8 174.8 176.3 175.3 1942 424.9 386.6 261.2 339.6 1943 894.5 752.8 319 590.1 1944 539.4 520.9 355.6 458 (1938 fiyatlar 100 olarak kabul edilmitir.) (5) ayn yerde, s. 5 (6) ayn yerde, s. 9 (7) FAK KTE: Varlk Vergisi Facias: bul, (tarihsiz) s. 31 Nebiolu yyn. evi, I&tan 184 III Mill efin Altnc Dnem T.B.M.M.ni 1 Kasm 1939'da a sylevinde belirttii gibi, Beynelmilel tabi mnasebetlere sk skya bal olan ticaret ilerimizin btn umum zorluklardan mteessir olmas, itinab kabil olmayan bir zaruretti.(*) Ancak bir sava olaslnn belirmesiyle bagsteren stokuluk, karaborsaclk da Avrupa'da savan younlamas zerine, zellikle' dar gelirlilerin yaam koullarn dayanlmaz bir kerteye getirmi bulunuyordu.

rnein, 18 Eyll 1939 gnl gazetelerin belirttiine gre, piyasadan birok mal ekilmiti, buluna-bilenlerse fahi fiyatlarla satlyordu. Bu gelimelerden, kamuoyu nnde, tacirlerin ve sanayicilerin sorumlu tutulmas yoluna gidilmitir. Gerekten de C.H.P.li bir yazar yle diyordu : Mill vicdann bu tarzda bir tecavz nnde bir nefret isyan duymas icap eder (gerekir). Ve bu duygu baz ruhlarda hakl olarak domutur. Eer tccarmzdan, sanayici ve sairemizden (ve tekilerden) bazlar mill duygulardan ayet habersizmi gibi davranrlarsa niin bunlar mill himaye altnda korumak isteyelim? Madem ki kendileri Trk cemiyetinin parasndan baka bir eyi itibara laik grmemektedirler (deer vermemektedirler); o halde Trk camias (topluluu) da onlara vicdanlarnn bir pul bile etmediini gsteremez mi? (8) T.B.M.M.nde ise oruh mebusu Mazhar Mfit Kansu, verdii bir soru nergesinde : Vurgunculuk (ihtikr) iddetle devam ediyor ve hatt Anadolu'ya da yaylmtr. Memurlar ve orta snf halk, bu yzden aclar iindedir. Vurgunculuun srdrlmesine meydan vermemek iin (8) FAZIL AHMET AYKA: Ticar Namus ve Mill ef; Akam. 10 Temmuz 1939 (*) Uluslararas olaan ilikilerimize sk skya bal olan ilerimizin btn genel zorluklardan olumsuz ynde etkilenmesi, kanlmas olanaksz bir zorunluluktu. 185 iddetli tedbirler alnmas zaman oktan gelmitir. demekteydi. (9) te, bu ortamda T.B.M.M.nde 18 Ocak 1940'da 3780 sayl Mill Korunma Kanunu kabul edildi. (10) Bu yasann 1. maddesine gre; Fevkalde hallerde (olaanst durumlarda) Devletin bnyesini iktisat ve mill mdafaa bakmndan takviye (destekleme) maksad ile cra Vekilleri Heyetine, bu kanunda gsterilen ekil ve artlar dairesinde (erevesinde) vazife ve selhiyetler (yetkiler) verilmitir. denilmekte ve bu fevkalde haller ise, a) genel ya da blgesel seferberlik, b) devletin bir savaa girme olasl ve c) Trkiye'yi ilgilendiren yabanc devletler arasndaki sava olarak gsterilmektedir. Bu yasayla, hkmete tannan yetkiler arasnda, retimi denetlemek ve dzenlemek, alma ykmll koymak, retilen mallar belli bir kr tanyarak satn alabilmek, gerekli grlen mallar stoklamak, mallara deeri karl elkoyabilmek, gnlk alma sresini saate kadar arttrabilmek gibi yetkiler bulunmaktadr. Yasann 21. maddesinde ise, toplumun ve ulusal savunmann gereksinmelerini karlayabilmek iin tketim mallar zerine snrlama konulabilecei ngrlmtr. 26. madde tarmsal rnn hkmete satn alnabileceini hkme balarken, kira bedelleri 30. maddeyle dondurulmakta, 31. maddeyle de fiyat denetimi getirilmektedir. te yandan Mill Korunma Kanununa aykr davrananlar iin eitli para ve hapis cezalar konulmu, 60. maddede de bu cezalarn ertelenemeyecei belirtilmitir. Mill Korunma Kanunu ile ilerin dzelecei sanlm ya da bu yolda bir kamuoyu oluturulmak istenmitir. Bu yasann karlmas zerine Sadri Ertem, Byk Millet Meclisi de akl selimi (saduyusu) ile milleti nazariyelere gre deil, va(9) GOLOLU: a.g.k., s. 60 (10) Bkz. Dstur, Tertip 3, C. XXI. s. 433 vd.; R.G., 26 Knun-sani 1940 186 kalara (olgulara) gre idare etmei iar (ilke) edinmitir. Vaka udur ki, Trkiye'de mstesna (olaand) zamanlarda devletin iktisad faaliyetlere geni mikyasta (lde) mdahalesi zarur bir hal almtr. (11) derken, C.H.P.nin o gnlerdeki bak asn dile getirmi oluyordu. Ticaret Bakan Naz-mi Topuolu da, Sebepsiz her trl fiyat ykselii kanun nazarndan ihtikrdr. (12) demekteydi. Yasann uygulanmasna 19 ubat 1940'da balanlm ve hkmet iller arasnda ibirliini salamak zere bir Koordinasyon Heyeti kurmutur. (13) Babakan Refik Saydam 29 ubat 1940'da radyoda yapt konumasnda, yasann uygulamaya konulmasnn nedenini yle aklamtr: Zarur ihtiya belirmedike vatandalarnm normal hayatna karmak, hkmet iin hi arzu edilmeyen bir hareket olacan sylemitim. Fakat, gittike madd ve manev strab artan, bizim gibi harb dndaki milletlerin de iktisad hayatlarna tesirden hali kalmayan (etkilemekten geri kalmayan) bugnk harbin,

memleketimizdeki akislerine (yanklarna) kar koymak, sulh (bar) devresinin icaplarna uygun yaplm normal vasftaki kanunlarla mmkn olamayacam grnce, Mill Korunma Kanununun verdii sehiyete istinaden (dayanarak) tatbika baladk. (14) Yasann uygulamasnn nasl olduuna ksaca gz atacak olursak, rnein, stanbul'da 120 uval eker stok eden Nikola-k Seferolu'mm iki yl iki ay sreyle Krehir'e srgn edildiini, (15) Samsun'da Mustafa Aldkat'nn fazla fiyatla e(11) SADRI ERTEM: Mill Korunma Kanunu; Tan, 24 kinciknui 3940 (12) Tan, 13 Mart 1940 (13) Cumhuriyet, 21 ubat 1940 (14) Ccmhtriyot, 1 Mart 1940 (15) Tan, 27 Mart 1940 187 ker satmasndan dolay on be gn tutuklu kaldktan sonra iki yl Amasya'ya srgn edilip be yz lira ar para cezasna arptrldn, Siirt'de yine baka bir tacirin ayn cezaya arptrldn (16)... grrz. Bu, byle srp gidecektir. te yandan Mays 1940 sonunda devlet un stoku yapmaya balam, (17) 11 Nisan 1940'da 17. no.lu kararnameyle kiralar dondurulmutur. (18) 13 Nisan 1942'de karlan kararnamede ise, Mill Korunma Kanununun 8. maddesine istinaden, nebati ya, margarin ve emsali yemeklik ya imal ve istihsal eden sanayi messeselerinin istihsal kabiliyetlerini tanzim etmek (retim kapasitelerini dzenlemek) ve bu yalarn imal ve istihsaline lzum grd zaman ve yerde elkoymak ve bunlarn sat ekillerini tyin ve tespit etmek (belirleme ve saptama) yetkisi Ticaret Bakanlna verilmitir. (19) Yine rnein, 10 Haziran 1944 gnl kararname gereince, stanbul ve Eskiehir'de bulunan baz fabrikalarn makinelerine -deeri karlnda- elko-nulmutur. (20) Daha 20 Mays 1940'da ise 24. no.lu u kararname yaynlanm bulunuyordu : ... 1 Darphane ve damga matbaas iyerlerinde Mill Korunma Kanunun 19. maddesi hkmleri dahilinde gnde 3 saate kadar fazla mesai yaplmasna msaade verilmitir. 2 Birinci maddede mezkr (adgeen) iyerleri Mill Korunma Kanunun 19. maddesi hkmleri dairesinde hafta tatili kanunundan istisna edilmitir (ayr tutulmutur) .(21) (16) Tan, 5 Nisan 1940 (17) Tan, 23 Mays 1940 (18) Ulus, 12 Nisan 1940 (19) Dstur, Tertip 3, C. XXII, s. 445 (20) Dstur, Tertip 3, c. XXV, s. 317-318 (21) Tan, 21 Mays 1940 188 25 no.lu kararname ise yleydi: 1 Bilumum (tm) sanayi ve iyerleri Mill Korunma Kanunun 19. maddesi hkmleri dairesinde hafta tatili kanunundan istisna edilmitir. 2 Her nevi (tr) iplik dokuma imalathane ve fabri-kalariyle Smerbank'a bal bilumum fabrikalarda Mill Korunma Kanunun 19. maddesi hkmleri dairesinde gnde 3 saate kadar fazla mesai yaplmasna msaade verilmitir. (22) (23) Hkmetin tm yaam nasl ynlendirmeye altn burada bir rnek belgeyle kantlayabilmek olanakldr. Yzlerce benzeri arasnda, rnein, 7 Austos 1941'de kabul edilen kararname yledir : 19/11/1940 tarih ve 2/14703 sayl kararnameye ektir: Keskin (3) ve demi (238) sayl motosikletlerin seyrseferine (gidi - geliine) msaade edilmesi... cra Vekilleri Heyetince 7/8/1941 tarihinde kabul olunmutur. Bu kararnamenin altnda Cumhurbakannn ve tm bakanlar kurulu yelerinin imzalar vardr. (24) IV Bu nlemler, halk kitlesi iin yaam koullarm bir para olsun dzeltmeyi bile baaramamtr. Tersine, baz haksz kazanlara olanak salad gibi, halkn

daha da yoksullamasy-la sonulanmtr. rnein, Devlet, pamuk fiyatna narh koymutu. Fakir kylden ald pamuu kendi fabrikalarnda i(22) ayn yerde. (23) alma ykmll alabilme ya da drlerek Zonguldak ve Ereli maden yresinde, demiryolu ve limanlarda da geerli klnmtr. Bu gibi, iyerlerindeki alma koullar iin bkz. KURTHAN FEK: Trkiye'de Kapitalizmin Gelimesi ve i Snf; Doan y^n, Ankara, 1969, s. 78-79 (24) Dstur, Tertip 3, C, XII, s. 1502; R.G., 14 Austos 1941 189 liyor ve kuma olarak bunu halka yksek fiyatla satp bteye gelir salyordu. Ne var ki, tekstil endstrisi rnein eker endstrisi gibi devletin tekelinde deildi. Smerbank'm yansra birtakm zel kiiler de dokuma fabrikas iletiyorlard. Bunlar, ya kendi tarlalarnda yetitirdikleri, ya da fakir kylden (narh gereince) ucuza aldklar pamuu kuma haline getiriyorlar, sonra bunu devlet gibi yksek fiyatla piyasaya sryorlard. (25) Yine bunun gibi gazetelerin srm gznnde tutulmadan her gazeteye ayn oranda kt verilmesi, srmsz gazete sahiplerinin karaborsaclk yaparak haksz kazan salamalarna yol amt. (26) Hkmetin toprak rnlerini kendisine satmaya kyly zorunlu tutmasnda ise, ekmek fiyatlarnn ykselmesini nlemek amacyla fiyatlar piyasann altnda tutulmu, fakat bu nlemin tm yk bylece de kylnn srtna yklenmiti. Kyl, ailesinin gereksinmesi ve tohumluk olannn dnda kalan tm rn devlete satmak zorundayd. Toplanan bu rn stoklamyordu. Oysa bu arada kylden alktan lenler bile olmutu. (27) Buna karlk Babakan kr Saraolu T.B.M.M.nde 5 Austos 1942'de lkenin iinde bulunduu skntya deinirken, ... zengin ve paral adamlar iin bir mesele mevcut deildir... (28) diyordu. 7 Kasm 1945 gnl Cumhuriyet gazetesine gre, zmir'de dzenlenen bir raporda, Harbden evvel ticaret leminde, byk i yapan firmalar dokuz iken bugn krkbir olmutur. Gene buna gre stanbul'da ticaret hayat srrna erilmez (25) NADR NAD: a.g.k., s. 109 (26) ayn yerde (27) KARPAT: a.g.k., s. 94-95 (28) KAZIM ZTRK: Trkiye Camhuriyeti Hkmetleri ve Programlar; Ak yyn., stanbul, 1968, s. 256 190 bir piyasa manzaras vermektedir. denilmi olmas anlaml olsa gerektir. te yandan st dzeydeki kimi kamu grevlilerinin, mebuslarn ve hatta bakanlarn bazlarnn bile karaborsaclk, stokuluk yaptklar, lkenin iinde bulunduu zor koullardan yararlanarak eitli yollarla byk kazanlar saladklar sylentileri de alm yrm bulunuyordu. Babakan Refik Saydam, T.B.M.M.nde 30 Ocak 1942'de bu sylentilere kar karak diyordu ki : ... Hangi vekil ne toplam? Bunu kendilerinden sarahaten (aka) isterim... Byk bir ehirde deiliz. Ayn mahallerin hemen ocuklar ve komular gibiyiz, kar kar-yayz. Hepimizin evine ne giriyor, ne kyor hepimiz biliriz... Hibir vakit bir hkmet uzvuna bu ekilde, mphem (belirsiz) isnatlar (dayanaklar) yaparak bozguncu bir ruh domasna meydan veremem. (29) Oysa bu babakan bu tarihten sekiz ay sonra ldnde terekesi saptanrken evinde uvallarla stoklanm eitli mallar bulunacaktr. (30) lkenin babakannn tutumu bu idiyse, o gnlerdeki genel havann ne olduu apak ortada olsa gerektir. Nitekim, Refik Saydam'm kendisi de T.B.M.M.nde 25 Mays 1942'de : Devlet tekilt (A) dan (Z) ye kadar batan baa bu memleketin ihtiyac i!e telif edilebilecek (uygun olabilecek) ekilde tebdil edilmek (deitirilmek), lzmdr.(31) demi bulunmaktadr. (29) T.B.M.M., T.D., C. XXIII, Dnem 6, tima 33, Celse 1, s. 178 (30) NADR NAD : a.g.k., s. 107 - 108 ve'A. US: a.g.k., s. 541 (31) T.B.M.M., T.D., C. XXIV, Dnem 6, tima 62, Celse, 1, s. 270 191' V

in gerei aranrsa, tm kamuoyu ynlendirme abalarna karn, Mill Korunma Kanunu toplumun yalnzca belli bir kesimini koruyucu nitelik tamaktayd. rnein, yasann 41. maddesi yleydi: Eskiden her drt hektar arazi iin bir ift kz Mill Mdafaa mkellefiyetinden (ykmllnden) istisna edilir. Taner Timur bu madde iin yle demektedir: Bylece 40 dnmden az arazisi olan kk iftiler btn kzlerini mill mdafaa mkellefiyeti olarak devlete vermee mecbur klnmaktadr. O dnemde (imdi de olduu gibi) tarmda kk mlkiyetin ok yaygn olduu dnlrse, bu maddenin ne kadar nemli olduu ortaya kar. Gerekten bu maddeye gre kk iftiler en nemli retim aralarn devlete vermek suretiyle tarm yapma olanan geni lde kaybetmektedirler. (32) Yine rnein, yasann 26. maddesinin 2. fkrasnda yle deniliyor: Memleket mahsllerinden (rnlerinden) birinin ihrac hkmete tahdit veya men edilmesinden (snrlanmas ya da yasaklanmasndan) dolay dahil sat fiyatnda dklk arz olursa (ortaya karsa) mstahsili (reticiyi) bu yzden maruz kalaca zarardan vikaye (koruma) iin hkmet, bu mahslleri ya deer pahas ile satn alr veyahut bunlarn birinin terhini (rehin edilmesi) mukabilinde (karlnda) mstahsillere para ikraz edilmesini (dn verilmesini) temin eder. (32) TMUR: a.g.k., s. 231 - 232. Timur, bir mebusun bu duruma ilikin olarak T.B.M.M.nde syledii, ...hkmn btn arl 40 dnmden az hububat (tahl) eken iftiler zerine kecektir. Netice itibar ile (sonu olarak) zenginler kz mkellefiyetinden kurtulacak ve fakirler bunu ekecektir... biimindeki szlerini de anmaktadr, (s. 232) 192 Bu maddeden aka anlalaca zere, bu gibi durumlarda ihracaatya kr garantisi verilmitir. te yandan sanayi ve maadin messeselerinin rnlerini muayyen bir kr ilve ederek satn . alabilen devletin (madde 11), bu tr kurulularn sahiplerine gerekli krediyi de salayaca ngrlmtr (madde 12). Bu yasann nasl tek yanl uygulandna bir baka rnek de, pamuka elkonulmas ve elkonulan bu pamuun datlmasnda izlenebilir. Resm Gazete'de 7 Eyll 1945'de yaynlanan 606 no.lu kararnamenin 2. maddesine gre, El konulan pamuklar Ticaret Bakanlnn 7/9/1945 tarih ve 6103 sayl Resm Gazetede yaynlanan fiyat esas zerinden Ekonomi Bakanlnca verilecek talimat gereince toplamak ve ihtiya sahiplerine satmakla Smerbank grevlendirilmitir. Kararnamenin 9. maddesinde belirtildiine gre, bu ihtiya sahipleri fabrikalardr. te, bu nedenlerledir ki, Taner Timur, Mill Korunma Kanunu uygulamas, eitli maddelerin tevziat (datm), fiyat kontrolndeki tutarszlklar ve ithalat - ihracat olanaklar yaratma gibi yollarla toprak aalar ve ticaret burjuvazisi iinde bir kesimin palazlanmasna yol at. Brokrasinin, bunlarla ibirlii halinde olan bir gurubu da ayn sre iinde (harb zenginleri) kategorisine dahil oldular. demektedir. (33) VI II. Dnya Sava sresince mill ef ynetiminde olan Trkiye'de, halkn durumunun ne olduunu daha iyi anlayabilmek iin bir de ksaca vergi konusuna deinelim. 17 Mays 1940'da kabul edilen 3828 sayl yasayla (34) ka(33) TMUR: a.g.k., s. 237 - 238 <34) Fevkalde Vaziyet Dolays ile Baz Vergi ve Resimlere Zam crasna ve Baz Maddelerin Mkellefiyet Mevzuuna Alnmasna Dair Kanun; Dstur, Tertip 3, C. XXI, s. 842 vd., E.G., 2T Mays 1940 193 F. : 13 zan vergisi (eidine gre) %50, %25, %10, hava kuvvetlerine yardm vergisi %100, muamele vergisi %100 artrlm, ekerden kilo bana 7 kuru vergi alnmaya balanm, aydan alman vergiye kilo bana 25 kuru, baz giyim eyasndan alman vergiye %10 zam yaplm, her eit tamaclk %25 zerinden vergiye balanmtr. Ttn ve ikiden alnan vergilerle tekel kibritinden alnan vergiler de arttrlmtr. Bu yasaya ek olarak 29 Mays 1941'de kabul edilen 4040 sayl yasayla(35) da koyun, kl keisi, tiftik keisi, sr, manda, at, katr, deve, eek ve

domuzlar zerinden vergi alnmaya balanmtr. Bu vergiler hayvan bana 10 kurutan 125 kurua kadardr. Ayrca kepek zerindeki vergi bakl kaldrlmtr. Posta maddeleri bata olmak zere baka baz maddeler de vergilendirilmi, teki vergilerin birou ise arttrlmtr. Bunu 29 Mays 1941'de de kabul edilen 4041 sayl yasa izlemi (36) ve bununla da eker ve glikozdan almaa vergiler ykseltilmitir. Ayrca 17 Mays 1944'de benimsenen 4565 sayl yasa (37) kazan vergilerini yeniden arttrmtr. II. Dnya Sava nedeniyle konulan bu vergilerin birou dolayl vergilerdir. Baka bir deyile, ykn halk kitlesinin ekmi olduu vergilerdir. Fakat bir baka vergiyle de, Toprak Mahslleri Vergisi ile, dorudan doruya kylye bir kez daha yklenilmitir. Burada, T.B.M.M.nde 19 Nisan 1944'de, 4 Haziran 1943 gnl ve 4429 sayl yasaya dayanlarak alnmakta olan Toprak Mahslleri Vergisini deitiren 4553 sayl Toprak Mahslleri Vergisi Kanunu zerinde yaplan grmelere deinecek olursak, baz C.H.P.li mebuslarn azndan kylsn durumunu daha iyi anlam oluruz. Bu yasa toprak rnleri zerine konul(35) Dstur, Tertip 3, C. XXII, s. 637 vd., R.G., 31 Mays 1941 (36) eker ve Glikozdan Alnan istihlk Vergisinin Arttrlmasna Dair Kanun; ayn yerde, s. 655, R.G., 31 Mays 1941 (37) Dstur, Tertip 3, C. XXV, s. 235 vd., B.G., 26 Mays 1944 194 xnu bulunan %8 oranndaki vergiyi %10'a karmakta ve ba-Z rnlerden aynen (rn olarak), baz rnlerden de nakden (para olarak) alnmaktayd. Verginin kapsamna u rnler girmekteydi: a) Hububat : Akdar, arpa, buday, avdar, eltik, kaplca, kumdan, kuyemi, mahlut, msr, yulaf; b) Bakliyat : Kuru bakla, bezelye, brlce, fasulye, mercimek, nohut; c) Dier mahsller : Afyon, antepfst, ayiei, fndk, kendir (tohum), keten (tohum), kuru incir ve zm, narenciye, pamuk, pancar, patates, susam, ttn, zeytin. (38) (39) Yasann 29. maddesine gre, aynen denecek verginin, yani rnn, ykml tarafndan kendi olanak ve aracyla teslim edilmesi gerekiyordu. Ancak eer teslim yeri 25 km.den uzaksa, kendisine kilometre bana kiloda para tama creti veriliyordu (madde 31/2). Yoksa herhangi bir tama creti szkonusu deildi. te, bu kez, "19 Nisan 1944'de bu vergiyi %8'den %10'a karan ve uygulamada baz deiiklikler yapan tasar T.B.M.M. nde grlrken, ilk sz alanlardan biri olan Eskiehir mebusu Emin Sazak, bu arta kar olduunu akladktan sonra yle diyecektir: ... Ben gryorum ki, bu hububat ekenler, iftilerin hepsi de byledir ya, ayanda ar olmayan, stne rtecek yorgan olmayan, odunun zerine bam koyup yatan kimdir dediimiz vakit, ite bu vergi mevzuuna (konusuna) dahil olan insanlardr. nsaf edin arkadalar, erbab namustan (namus eri) olan memurlara acmamak elden gelmez, feci bir vaziyettedirler ama, bacanda donu, ayanda a(38) Yasaya ekli -1- no.lu cetvel, Dstur, Tertip 3, C. XXV, 2. Basm, s. 209 (39) Vergisi aynen denecek rnler unlard: Akdar, arpa, buday, avdar, eltik, mahlut, msr, yulaf; bakla, bezelye, brlce, fasulye, mercimek, nohut; pamuk, zeytin. (-2-no.lu cetvel, ayn yerde, s. 210) 195 r, stne rtecek yorgan olmayanlarn, yannda onlara o kadar acnmaz... ehirliye bir defa Varlk Vergisi diye dokundun, her taraftan vaveyla (lk) koptu. Neyi ucuz-lattn ki bunu arttryorsun? Verdiin krei mi ucuzlattn, sapan demirini mi ucuzlattn?... Onlar ne dersen yapar. iftiden baka bugn hi kimseye denemez ki elindeki buday ver, sen msr ekmei, mee pelidi ye. Bu yalnz iftiye denir... Yzde sekizi yzde iki arttrmakla eskisini dahi alamayacaktr. Niin arttryorsun birader, sana ne yap. ti?... Bu adam ayana bir don bulsa niin onu yine plak brakmaya alyorsun?...(40) Ordu mebusu Hamdi arlan'n ise, Karadeniz kylarndaki msr reticilerinin gerekte kendi yiyeceini ksarak bu vergiyi dediini sylediini gryoruz. (41)

Tutanaklarda, A. Binkaya'nm (Kastamonu) ilgin bir tartmay balatt izlenmektedir. Binkaya'ya gre : ... imali (kuzey) Anadolu ve bizim Kastamonu mntkamz gibi fakir olan mntkalar daha ziyade bu mahsl gstererek [=kaphca](*) vergiden bunu istisna etmenizi ok rica ederiz, biz bu mahsl hayvanlarmza yediriyoruz, buday, arpa ve mi3ir bulamadmz samanlarda da bu hayvan yemini biz ekmek yapp lafaka ediyoruz diye ok szlandlar... Esasen bendeniz kyl iinde yetimi kir kyl ocuu olduum iin bunlarn ok hakl olduklarn da teslim ediyorum... bu kaplca... hayvanlara bilhassa kzlere verilen katktr... Bineanaleyh icabnda fkara snfnn yiyeceini temin edecek olan bu maddenin vergi cetve(40) T.B.M.M., TD., C. VIII-IX, Dnem 7, tima 44, Celse 1, s. 66 (41) ayn yerde, s. 70 (*) Taneleri ufak bir cins buday 196 nde bulunmasnda bendeniz hibir fayda grmyorum...(42) . Yaln da (Elaz), Kaplca konusunda unlar sylemi: ... Sonra arkadalar; bunu kyl, zarurette (skntda) kalrsa buday ve arpay bulamad zaman yer. Hatt o kadar darbmesel (zdeyi) haline gelmitir ki kuvVettem mahrum (yoksun) bir insan tarif ederken kaplca ekmei mi yiyorsun derler. Aksine olarak gl, kuvvetli bir adam kendisini tarif ederken, ben kklmde kaplca ekmei yemedim, der. Yani kyl ve halk kaplcann kuvveti olmadn bylece anlatmak ister. Bu kadar insan besleyecek bir kudretten mahrum bir nesneyi imdi kyl, bilhassa fa-bi'r kyl ksmndan istiyoruz... ok fakir olan, alkla mcadele eden bu kyllerimizin iini kolaylatrmak bakmndan bunun listeden karlmasnn faydal olaca kansndaym. (43) Kaplcay ekenlerin kimler olduklarn bir baka adan T. Takran (Kastamonu) yle anlatyor: ... Bu maddeyi hangi vatandalarmzn ekmekte olduklarn bizzat gzlerinizle grm olursanz... hi bir zaman kaplcann listeye konmu olmasna vicdanen raz olmazsnz. ahsen grdme gre en ksr ve o kadar verimsiz topraklarda ekilmektedir ki, bu maddeyi ekmekle megul olan vatandalar bellerine ip balayp bir ucunu aaca sararak bu maddeyi ekmektedirler. (44) Bir baka rn iin de Tunceli mebusu H. z' dinleyelim : (42) ayn yerde, s. 81 (43) ayn yerde, s. 83 - 84 (44) ayn yerde, s. 85 197 (Tunceli'de) halkn yegne (tek) ektikleri ve yedikleri mahsl akdar ve kumdandr. Kumdardan hemen diyebilirim ki, ta gibi kat bir ekmek yaplyor. Bunu yiyen halk 24 saat hazmedemeyecek vaziyettedir. Bunlarn yegne ikyetleri ve dertleri, bu kumdardan hi olmazsa verginin alnmamasdr. (45) Bu oturumda ne srlen baz grler de yle: A. N. Demira (Sivas) : ... mahsulat araziye (toprak rnleri vergisi) dediimiz ey, hi saklamaa lzum yoktur ki eski bildiimiz ar(*) vergisidir. Bunu ne kadar saklasak, hangi ekilde ifade edersek edelim, bunan eski aar vergisi olduu 'meydandadr. (46) . M. Uur (Sivas) : Uzun senelerden beri biliyorsunuz ki, kylmz devletten neyi esirgemi ki, bunu esirgesin. Kyl devlete hereyini seve seve verir. (47) Maliye Bakan Fuat Aral (Elaz) : Geen sene vergi olarak 250.000 ton toplanmtr. (48) VII Bu dnemde uygulanan vergi siyasasnn toplumun geni kesimlerinin yaam koullarn bu lde arlatrmasna karn, belirli bir snfn yararna nasl altn, dnemin stanbul defterdar Faik kte yle anlatmaktadr: (45) ayn yerde, s. 83 (46) ayn yerde, s. 68 (47) ayn yerdet s. 71 (48) ayn yerde, s. 77

(*)Eskiden toprak rnlerinin harmanndan sonra onda bir orannda alnan vergi (ondalk) ' _ 198 Kazan vergisine gre mteahhitler istihkaklar zerinden yzde 1,5 vergiye tbidir. Bu nispet 3,3'e kadar karlmtr. Mteahhit teebbsn kr zerinden ayrca vergi vermez. Hakikatte (Gerekte) kesilen verginin kr ve zararla alkas yoktur. Mteahhit bunu bir masraf olarak der. Oi kadar ki daireler muhammen (tahmin edilen) bedel tyininde (belirlenmesinde) taahht vergisini de hesap ederler. Binnetice (sonuta) bu vergiyi devlet demi olur. Harb senelerinde milyar bulan devlet btesinin yansndan ou taahht mevzuu tekil etmitir. Harb sonu tredi milyonerleri bu zmreden yetimitir. Vaki ikazlara (yaplan uyarlara) ramen Maliye bu gurubu teklife (ykmlendir-meye) cesaret edememitir. stihlk (tketim) vergilerinin arttrld, byk mstehlik (tketici) kitlelerinin ezildii bu devrede mteahhitlerin vergi d braklmasn veya zayf bir vergiyle teklifleriyle iktifa edilmesini (yetinilmesini) mal tarihimiz asla affetmeyecektir. (49) Oysa 25 Ocak 1939'da Babakan Refik Saydam hkmet programn T.B.M.M.nde aklarken demiti ki: Her vesile ile ifti ve kyl vatandalarmzn vergi ykn tahfif (hafifletmek) ve kylerimizin iktisaden sratle kalknmasn temin etmek ve hayat ucuzluuna matuf (ynelik) tahfifleri iktisat kaidelerinin salim (kurallarnn salam) istikametlerinde mtemadiyen (srekli olarak) tahakkuk ettirmek (gerekletirmek) en samim emellerimiz arasndadr. (50) VIII Biraz yukarda ekmek fiyatlarndaki art belirtmitik. 1941 ylndan balayarak Trk halknn en nde gelen besin (49) KTE: a.g.k., s. 26 (50) ZTRK: a.g.k., s, 230-231 199 kayna olan ekmek iin ne gibi kararlar alnm olduu, o dnemde halkn iinde bulunduu koullar anlamak bakmndan gerekten aydnlatcdr. Ekmek konusu nce Tek tip ekmek karlmas hakknda 115 numaral koordinasyon karar ile ele alnmtr. (51) Bu kararn 1 ve 2. maddelerinde yle denilmekteydi: Ankara, stanbul ve zmir ehirleri belediye hudutlar dahilinde yalnz, ecnebi (yabanc) maddesi km 100 kilo budaydan 84 - 86 kilo arasnda un alnacak surette tek tip olarak imal edilen unlarla bu unlardan yaplan ekmekler istihsal olunur (elde edilir)... (Bu) unlarn imalinde kullanlacak buday harmanlarna, bu harmanlarn asllarnda mevcut avdarla birlikte azam %15'i gemeyecek nispette avdar katlr... 6 Haziran 1941'de bu kararnameye bir Ek kabul edilmitir. Buna gre : ... unlarn imalinde kullanlacak buday harmanlarna bu harmanlarn asllarnda mevcut avdarla birlikte %15'e kadar avdar katlr. u kadar ki Toprak Mahslleri Ofisinin buday alm ve stok vaziyetlerine gre zaruret hissedilen zamanlarda Ticaret Vekilinin tensibiye (onayyla) bu nispet %20'ye ibla olunabilecei (karlabilecei) gibi avdarla birlikte yeknu %50'yi gememek zere ekmek har- inanlarna ayrca %30'a kadar da arpa kartrabilir... Bu nlemler yetersiz kalm ve 13 Ocak 1942'de karlan 247 sayl koordinasyon kararyla ekmek vesikaya balanm ve yedi yama kadar olan ocuklara gnde 187,5 gram, yedi yandan yukar olanlara 375 gram, ar iilere de 750 gram ekmek verilecei ngrlmtr. (52) 27 Austos 1942'de de (51) Dstur, Tertip 3, C. XXII, s. 292 - 294, R.G., 21 ubat 1941 (52) Dstur, Tertip 3, C. XXIII, s. 150;R.G., 19 Knunsani 1942 200 Prevantoryom ve Sanatoryomdaki hastalarla hastahanelerde tedavi altnda bulunan veremlilere gnde 450 gram ekmek verilebilecei kararlatrlmtr. (53) 2 Mart 1942'de ekmeklik una %25 orannda msr unu kartrlaca bildirilmitir. (54) Ayn yl Nisan a3rmda ekmee ayrca bakla da kartrlmas ngrlmtr. (55)

Ne var ki, Refik Saydam'n lm zerine hkmeti kuran Babakan kr Saraolu T.B.M.M.nde 5 Austos 1942'de, Trk rknn balca gdas olan ekmei ok klttk. Btn bunlara ramen ekmek darln ve skntsn hl bertaraf edemedik (gideremedik). demi bulunmaktadr. (56) (57) IX II. Dnya Sava srasnda ae Mstear Muavini olarak grev yapm olan evket Sreyya Aydemir, o gnlerde sabah gne doarken gzn yeni gne aan her vatanda, o gn sofrasna bir dilim ekmek koyup koyamayacan... kaygyla dnyordu. (58) dedikten sonra, yurdun %75 halkn tekil eden kyl ktlesini kasp kavuran fiyat sefaletini (59) (53) ayn yerde, s. 1823 -1324; R.G., 2 Eyll 1942 (54) ayn yerde, s. 312; B.G., 11 Mart 1942 (55) Cumhuriyet, 14 Nisan 1942 (56) ZTRK: a.g.k., s. 252 (57) lgin bir gazete haberi yledir: 2 metre 25 santim boyunda ve 160 kilo arlndaki Bilecikli mer isminde birisi, dn sabah vilyetde Dr. Ltfi Krdar'a mracaat ederek 300 gram ekmekle kendini idare edemediini ve ar vcudu gz nnde tutularak kendisine daha fazla miktarda ekmek verilmesini rica etmitir. (Cumhuriyet, 15 Nisan 1942) (58) AYDEMR: kinci..., s. 199 (59) ayn yerde, s. 205 201 anlatr. Refik Saydam'dan sonra babakanla atanan kr Saraolu ise T.B.M.M.ndeki 5 Austos 1942 gnl konumasnda der ki: nn Trk milletine, Trk milleti de nn'ye ok yarayor. (60) (60) ZTRK : a.g.k., s. 248 202 3. VARLIK VERGS i Varlk Vergisi, toplumsal ve siyasal yaammzda nemli ve olumsuz izler brakm bir uygulamadr. Bu izler i siyasal yaammzda kendini gstermi olduu gibi, d siyasal ilikilerde de nemli sonular dourmutur. Bunun yan sra, Varlk Vergisi, C.H.P.nin siyasal esinlenme kaynaklarnn mill ef kavram altnda uygulamada ne boyutlara varabileceini de kantlayan bir olgudur. T.B.M.M.nin 11 Kasm 1942 gnl oturumunda grlerek kabul edilen Varlk Vergisi Kanununun gerekesinde, bu verginin gelir ve varlk sahiplerinin mallar ve fevkalde kazanlar zerinden alnmak ve bir defaya mahsus olmak zere uygulanaca belirtilmi ve amacnnsa, kazan ve gelir sahiplerini ve daha ziyade iktisad artlarn darlndan doan glkleri istismar ederek (smrerek) elde ettikleri kazanlar ile mtenasip (orantl) derecede vergi vermeyenleri vergilendirmek olduu ne srlmtr. On yedi maddeden oluan bu yasaya gre, byk iftiler, 2500. lira gelir getiren ya da deeri en az 5000. lira olan tanmaz mal sahipleriyle yerine gre irket ortaklar bu verginin 203 uygulama alan iine alnmlardr. Kimin ne vergi verecei, o yerin en byk mlk miri, mal memuru, tacirler ve belediyelerden seilen yelerden oluan bir komisyonca belirlenecektir. Bu komisyonun saptayaca oranlara kar itiraz olana tannmam olup, verginin on be gn iinde denmesi gerekmektedir. On be gnlk srenin bitiminden balayarak iki hafta iinde verginin cezal olarak denebilecei ngrlmtr. Vergi yine denmezse, bu kez zorunlu alma ykmll doacaktr. Vergi borlusunun, einin, birlikte oturan ana baba ya da ocuklarnn mallarna verginin alnmasn salamak amacyla elkonulabilecektir. Vergi borcunu deyeme-yerek alma ykmll altna girenlerin, bu zorunlu almalarnn sonunda ellerine gemesi gereken parann yars vergi borcuna karlk kesilecektir.

Bu vergiyi stanbul'da uygulamakla grevli olanlarn banda gelen stanbul Defterdar Faik kte sonralar Varlk Vergisi Facias adl kitabnda bu yasa iin yle demitir. ... bu kanunun bir vergi kanununa benzer taraf yoktur. Kanun kazan, bina, arazi vergileri yolundan giderek btn mkellef (vergi ykmls) zmrelerine hitap etmek istemitir... Gelir Vergisi mevcut olmayan bir memlekette bu ekilde bir sermaye vergisi ihdas edilemez (oluturula-maz). Verginin tarhnn (tutarnn belirlenmesinin takdire braklmas, bize dvay daha bandan kaybettirmitir. Matruh (tutar belirlenmi) vergiye kar itiraz ve temyiz yollarnn kapal olmas, maliye ilminin asla affedemeyecei bir hatadr... Mkellefe derdini dinletecek kaza, idar merci kalmamtr... Mkellefin einin, kendisiyle oturan usul ve fruunun (ana, baba ve bykana, bykbaba v.b. ile evlat ve torun v.b.) menkul ve gayrimenkulunun ve verginin teminatn tekil ettiine dair olan hkm, hibir hukuk esasla telif edilemez. Mkellefin zilyet bulunduu (elinde bulundurduu, kulland) menkul mallara ait 204 istihkak dvalarnn dinlenemeyeceine mtedair (ilikin) olan hkm de byledir. Bu kaytlarla muvazaa (danrk-llk) yollar nlenmek istenmitir. Vergiyi demeyenler hakknda alma mkellefiyetinin tatbik edilecei hkmn muassr (ada) zihniyetle izah mmkn deildir. alma ile kazanlacak gndeliin yarsnn vergiye mahsup edilecei (kesilecei) hkm cidden glntr. Faraza (diyelim ki), 100 bin lira bor iin alma yerine sevkedilen ve 2 lira gndelikle altrlan bir mkelleften kesilen birer lira ile borcunun 250 seneden fazla bir zamanda kapatlmas mmkn olabilmektedir. Sevk ettiklerimiz arasnda borcu 100 bin liradan fazla olan yzlerce mkellef mevcuttu. (1) II Varlk Vergisinin yasalatrld 1942 yl Kasm ay, II. Dnya Savann lkemizde neden olduu sknt ve darlklardan yararlanan kii ve evrelerin vurgunculuunun, karaborsaclnn, her trl haksz kazan salamalarnn doruuna ulat bir zamandr. Nitekim, Mill ef smet nn, T.B.M. M.nin yeni toplant dnemini aarken 1 Kasm 1942'de demitir ki: uursuz bir ticaret havas, hakl sebepleri ok aan bir pahallk bels, bugn vatanmz strap iinde bulunduruyor. Bu halin umum harbden doan, kendi husus artlarmzla ilgili olan sebeplerini ve arelerini Cumhuriyet hkmeti sizin yksek nazarlarnza etrafyle serip anlatacaktr. Eminim ki millet ve memleketin hayrna olan en isabetli tedbirleri bulacaksnz. Bizim grdmz en tehlikeli hasta(1) KTE : a.g.k., s. 75 205 lk, iki seneden beri cemiyetimiz iinde Cumhuriyet hkmetlerini muvafflak etmemek (baarl klmamak) iin estirilmi olan zehirli havadr... Bulank zaman, bir daha ele gemez frsat sayan eski batak iftlik aas ve elinden gelse teneffs ettiimiz (soluduumuz) havay ticaret metal (mal) yapmaya yeltenen gz doymaz vurguncu tccar... byk bir milletin btn hayatna kstah bir surette kundak koymaa almaktadrlar. , be yz kiiyi gemeyen bu insanlarn vatana kar aikr (apak) olan zararlarn gidermek yolu elbette vardr... Ticaretin ve iktisa-sad faaliyetlerin serbestliini bahane ederek milleti soymak hakkm hi kimseye, hibir zmreye tanmamalyz. (2) Mill ef bu szleri sylediinde, gerekte lkede halk kitleleri arasndaki yoksulluk her yan sararken ve buna kout olarak da honutsuzluk, diyebiliriz ki, patlama noktasna gelmi bulunuyordu. Bu yoksullua neden olanlar da apak orta yerde durmaktaydlar, ismet nn bu kiileri bu denli sert bir biimde sularken, bir bakma halkn duygularm dile getirmi oluyordu. Varlk Vergisi Kanun tasars, nn'nn bu konumasnn hemen arkasndan T.B.M.M.ne getirilmitir. Babakan Saraolu tasary Meclis'e sunarken, Alelmum (genel olarak) eya fiyatlarnn bugnk delice artnda filvaki (her ne kadar) istihsal azlnn, ithalt noksannn, yanl tedbirlerin bilhassa doymak bilmeyen hrsn ve ihtikrn geni hisseleri vardr... Uzun tetkiklerden sonra hazrlanan bu kanun layihas (tasars) balca matrahtan (kaynaktan,

temel deerden) para toplayacaktr. Bunlar ehemmiyet srasyle unlardr: tccarlar, emlk sahipleri, byk iftilerdir. Harb yllarnda en ok paray (2) T.B.M.M., Z.C., C. XXVIII, Devre 6, tima 4, Celse 1, s. 4 206 tccarlar kazand iin bu varlk vergisinin en byk ykn bittabi (kukusuz) onlar tayacaklardr. (3) diyerek nn'y yinelemi bulunmas da, lkenin bu genel grnmnn bir yanklanndan baka bir ey deildi. T.B.M.M.nde bu yasa grlrken Saraolu'ndan sonra ilk sz alan ve Mstakil Gurup adna konuan Ali Rana Tar-han, bu yasay ayn izgideki baka yasalarn da izlemesi gerektiini aklam; Tarhan'dan sonra krsye gelen Refik nce bu tasary getirdii iin hkmete teekkr etmi ve Varlk Vergisinin hukuk prensiplerine muhalif olduu yolunda varit olacak (akla gelebilecek) itirazlara cevap olarak unu sylerim : hukuk; hayatn icaplarn takip ettii gndr ki ayan- hrmettir (saygya deerdir). demitir. teki konumaclardan Muhittin Baha Pars, sevincini belirtmi; Rasih Kaplan mcadele gnnn geldiini aklam; Sreyya rgeevren tasarnn ok iyi olduunu, zerinde grmeye bile gerek olmadn sylemitir. Tasar oylanm ve grmeye katlan yz elli mebusun oybirliiyle benimsenmitir. (4) (5) Bu oylamaya katlarak kabul oyu verenler arasnda u mebuslar da bulunmaktadr : Ber Trker (Afyonkarahisar), Adnan Menderes (Aydn), stamat zdamar (Eskiehir), Refik Koraltan (el), Fuad Kprl (Kars), Ali Fuad Cebesoy (Konya), Yunus Nadi (Mula). () (7) (8) (3) ayn yerde, nikat 3, Celse 1 s. 21 (4) ayn yerde, s. 28 vd. (5) Oylamaya katlmayanlarn says 76, bo mebusluk says ise 3'dr. (6) ayn yerde, s. 33-36 (7) Oylamaya katlmayanlar arasnda Dr. Taptas (Ankara), Fethi Okyar (Bolu), Cell Bayar (zmir), Dr. Abravaya Marmaral (Nide) bulunmaktadr. (8) stanbul mebusu Kzm Karabekir, grmeler srasnda yasann ad zerinde durmu, ancak zne kar kmamtr. Karabekir yle demitir : Arkadalar, ok yerinde olan bu kanun 207 Ill Varlk Vergisi aklanan bu ama dorultusunda m uygulanmtr? Bu sorunun yantn, o gnlerin yetkili bir kiisinden, biraz nce szn ettiimiz ve bu verginin en geni uygulama alan olan stanbul'da defterdarlk yapm bulunan Faik kte'den izleyelim ve nce kte'nin verdii, vergilerini sresinde deyemeyen ve Erzurum Akele'ye alma kampna gnderilen ilk krk be kiinin adlarn, demeleri gereken vergiyi ve ne dediklerini belirten izelgeyi grelim : (9) Vergisi dedii Sra no. ube Mkellef 1 Mercan Hamparsun Erkman 2 Setrak Vartaryan 3 Yedvart Fmdklyan 4 Bohor Benbasat 5 Moiz Benbasat 6 Yasef Bozanto 400.000 5.000 400.000 10.000 400.000 40.000 400.000 47.000 hakknda birka sz sylemek istiyorum. Evvel (nce) Kanunun ad Varlk Vergisidir. Varlk, bizde; malum olduu (bilindii) zere daha ziyade mevcudiyet manasnadr (Grltler)... kincisi; servet mnasna kullandmz zamanda dahi bu kanunun muhtevasyle (ieriiyle) biraz tezat tekil ediyor. nk vergiyi servet sahibi olanlar deil, ar kazan sahioi olanlar verecektir. Eer Encmen mnasip grrse bunun adna Ar Kazan Vergisi Kanunu diyelim. (Hayr sesleri, grltler)... Kanun yerindedir... (ayn yerde, s. 27-28).

(9) KTE: a.g.k.( s. 152 -153 (Vergisi gsterilmemi olanlarn, kendi adndan nce izelgede yer alan ykmlnn vergisinden sorumlu olduklar -rnein birlikte yaayan usul fiiru gibi- anlalmaktadr). 208 7 Arsak uhacyan 400.000 800 8 Nesim Saban 300.000 10.710 9 Leon Saban 10 Samoel Varon 280.000 4.000 11 Yermiye Varon 12 Gabriyel Gabriyelolu 240.000 8.100 13 Abraham Gabriyelolu 14 Yahaskiyel Gabriyelolu 15 Yorgi Beygo 200.000 100 16 Roben Alolof 200.000 17.350 17 Mihael uhacyan 200.000 18 Viktor Benerdato 200.000 6.500 19 Kulekap Garp Franko 375.000 1.000 20 Mihran Yarman 200.000 2.970 21 Gabis Baykur 22 Eyp Artin erkesyan 240.000 23 Anastas Kazbek 450.000 24 Artin Topalolu 210.000 600 25 Kosti Papazolu 225.000 26 Aleksi stavridis 63.000 27 Yorgaki Muratolu 600.000 14.000 28 Eminn Yorgi Mina Canbazolu 300.000 3.000 29 Mina Kesimidis 30 Yenicami Filip Levi 225.000 698 31 Mordahay Kastelyano 360.000 1.000 32 zaksiyan 500.000 25.000 33 Galata Nesim Kazez 210.000 1.500 34 Zmbl Kazez 35 Canik Varter 300.000 1.000 36 Leon Faraci 300.000 34.000 37 Fatih Yakova Papazolu 210.000 2.430 38 Kiryako Teberrkolu 200.000 1.500 39 Samatya Moriz Taranto 320.000 20.000 40 Alfred Taranto 320.000 209 14 41 Leon Turaslan 160.000 42 Hocapaa Nahme Pesah 200.000 20.400 43 Sekip Adut 375.000 4.000 44 Tophane Nikolaki Karamanolu 400.000 2.000 45 Konstantin Krkolu 200.000 200 alma kampna gnderilmek zere 2057 kii toplanmtr. Bunun 1869'u stanbul'dandr. Akale'ye gnderilenlerin says ise 1400 olup, 1229'u istanbul'dan gnderilmitir. alma kampnda bulunduklar srada ilerinden 21 kii lmtr. lm oran %l,5'dur.(10) kte, Maliye Bakanlnn stanbul Defterdarlna bir yaz gndererek, zellikle aznlklarn byk haksz kazanlar elde ettiklerini belirttiini, bu nedenle de bunlarn ayr bir cetvelde toplanmasnn istendiini aklamakta, (11) bunun zerine de Mslman vergi borlularnn (M), gayrimslim vergi borlarnn (G), dnmelerin (D), ecnebilerin (E) iaretli cetvellerde toplanp gsterildiini yazmaktadr. (12) (E)ler, (M)ler orannda vergilendirilmilerdir. Ancak Almanya ve talya gibi mihver devletlerinin vatanda olan Yahudiler bu eitliin dnda braklmlardr. (13) (D)lerin deyecekleri vergi, (M)le-rin iki kat olarak saptanmtr. (14) Faik kte demektedir ki: M gurubunun vergileri gayet hafifti; hatt bir ksm mkellefler kendilerine neden bu kadar

az vergi tarh edilmi olduuna hayret etmilerdir... Verginin iln gn sevincinden kurban kesen mkellefler vardr. (15) denecek verginin ka lira olacann nasl saptandna gelince, bu konuda da kte u bilgiyi vermektedir: (10) ayn yerde^ s. 158 (11) ayn yerde, s. 46-47 (12) ayn yerde, s. 48 (13) ayn yerde, s. 81 <14) ayn yerde, s. 85 210 Mill Emniyetin rakkamlar Vali, Partinin rakkamlar parti mfetii tarafndan bana intikal etmekte (gelmekte) idi. Partiden gelen rakkamlarda rgpl'nn mfrit (ar) idealist damgas vard. Bu cereyan bidayette (balangta) hepimizi sarmt. Bata ben olmak zere hepimiz bu gen ateli ocua hayrandk. Fakat tahakkukun son gnlerinde ifrata (arla) srklendiimizin farkna vardk. Bir misal bunu aleniyete (aa) vurdu: Cetvelleri asacamza iki gn kala rgpl bana bir not gndermiti. Beyolu'nda kundurac Nuri eki'e 50.000 lira vergi tarhn istilzam ettiren (gerektiren) bir rakkam bildiriyordu. Notu evket'e gsterdim. (Yanl olacak, 50.000 belki vergi deil de matrahtr.) dedi. Telefonu ap rgpl'ye sordum ve 50.000 lira vergi tarh iin mkellefin en az 1 milyonu olmas lzm geldiini hatrlattm. Bana (Evet, vurguncudur, bir milyonu yapt.) dedi... Ara sra konumalar oluyordu: ...... ne kadarlktr? 500.000 Milyonluk. Ne biliyorsun? Sen ne biliyorsun? Ortalama bir rakama git... Bu rpnlar bir rakamda dmleniyordu. Varlk Vergisi byle tarh edilmitir...(16) Ve en ilginci de defterdarn yle demi bulunmasdr: unun bunun keyfine, hncna let olmaktan da artk bkmtm. (17) (15) ayn yerde, s. 129 (16) ayn yerde, s. 73 - 76 (17) ayn yerde, s. 174 211 u satrlar da yine ayn grevlinin: Varma youna el koyduumuz mkelleflere ait eyann sat bedeli vergiyi karlayamad zamanlarda mkellefi ne hakla bir de alma mkellefiyetine tbi tuttuk? Hele mkellefin samimi olduunu, vergide hata ettiimizi bildiimiz zamanlar bu mkellefiyet, tam manasyle zulm deil mi? (18) IV Varlk Vergisi uygulamasnn, zellikle mttefik devletler, yani Almanya'ya ve yandalarna kar savaan lkeler arasnda yanklar byk olmutur. Bu konuya ilerde ayrca deineceiz. (19) Burada yalnzca zellikle Amerika Birleik Devletlerindeki eitli evrelerle yakn ilikiler iinde olduu bilinen Ahmet Emin Yalman'm bir gzlemini belirtmekle yetiniyoruz : ... nazi usulleriyle giriilen istibdat (ynetimde bask) hareketi, mttefik devletler dahil olduu halde, her tarafta itibarmz ykm, bize kar iddetli bir tepki yaratmt. Gadre (hakszla) urayanlarn trl trl yollardan szan ikyetleri zerine dnyann her tarafna dalan akrabalar ve dostlar bize kar iddetli protesto eylemlerine girimilerdi... ok gemeden gadre urayanlarn zerine ecnebi kaynaklardan ltuf ve yeni imkn yad. (20) Uluslararas siyasa alannda, Varlk Vergisi, C.H.P.ni zellikle II. Dnya Savann bitiminde zm zor sorunlarla kar karya brakacakt. (18) ayn yerde, s. 208 (19) Bkz. Drdnc Blm. (20) AHMET EMN YALMAN: Grdklerim, Geirdiklerim, C. Ill (1922-1944), istanbul, 1970, s. 376 212 V

, Varlk Vergisinin rk niteliini yadsmak olanakszdr. Verginin uygulan biimi bunun kesin kantdr. (21) Daha baka bir deyile de, bu vergi uzun sredir C.H.P.nde oluagelen dnsel erevenin.bir sonucudur. Varlk Vergisinin kabul edildii gnlerde, Almanya'nn savata byk baarlar kazanm olmas da olayda nem tamaktadr. Gerekten de bu yl Maysta Almanlar Harkof da Ruslara kar byk bir baar kazanmlar, Haziranda Afrika'da Tobruk'u almlar, Temmuzda da Alman birlikleri Rostov'a ulamlard. Denizlerde de Alman denizaltlar eitli baarlar salamaktaydlar. (22) Bu vergiyi deerlendirirken zerinde durulmas gereken bir uygulama da dnmeler ile ilgili olandr. Dnmeler, bilindii gibi, nceleri Yahudi olarak Selnik'e yerlemi, fakat sonradan Mslmanl kabul etmi, Trk adlarn alm, Trk vatandadrlar. Bu nedenle de, dnmeler iin yaplan uygulamadan sz ederken Faik kte, ... sinir manzumemizden (sistemimizden) Hitler'in isterik raalar (rperileri) gemeye balad. demektedir. (23) Hilmi Uran da -C.H.P.nin en st dzey yneticilerinden biri olarak- u dikkate deer aklamay yapm bulunmaktadr: ... vergiyi muayyen bir mddet iinde vermeyenler yerinden yurdundan edilerek Erzurum'un Akale kazasna sr(21) Taner Timur'a gre de: Verginin... rk ideolojinin etkisi ile aznlklara kar kullanlm olduu bir gerektir. (a.g.k., s. 243). Bununla birlikte Timur unu da sylemektedir: Mill Korunma Kanununun uygulanmas ile ortaya kan sava zenginleri arasnda musev, rum ve ermeni kkenli vatandalarmz nemli bir oran tekil ediyordu. (ayn yerde). (22) Bkz. GOLOLU: a.g.k., s. 160 (23) KTE: a.g.k., s. 85 213 gn edilmiler ve orada beden kabiliyetlerine gre bedenen altrlmak suretiyle tazyik edilmilerdi (zorlanmlard). Kanunun esasen makbul olmayan hkmleri ise tatbikatta bsbtn gadri ve adaletsizlii inta eden tecelliler (douran sonular) gstermiti... Vergi Trkiye Byk Millet Meclisi'nden kan bir kanunla tahsil edilmi ve kanunun tatbiki ekli de o vakit hepimizin gz nnde cereyan etmi olduu iin eser tamamiyle Halk Partisinindir. Ve eer varsa, gnah da hepimizindir. (24) (25) VI Milli ef nn, T.B.M.M.'nde 1 Kasm 1942'de yapt konumasnda, halk kitlesinin iinde bulunduu durumun sorumlusu olarak ulusun yaamna kstah bir ekilde kundak koymaa alan ve ticaretin ve iktisadi faaliyetlerin serbestlii ni bahane edenleri gstermiti. Ama uygulamada bu kiiler aznlklar arasndan seilmitir. Diyebiliriz ki, bylece de halkn gznde onun yoksulluunun sorumlularnn bulunup cezalandrld imgesi yaratlmtr. Buna karlk teki ve aznlklardan olmayan vurguncular, ulusun yaamna kundak koyanlar bir lde aklanmam mdr? Perde Aralndan adn verdii anlarnda Nadir Nadi bu konuda yle der: ... kulaktan kulaa fsldanan, hatta yksek sesle anlatlan zel gereklere gre bu kanun piyasay aznlk unsurlarnn egemenliinden kurtarp Trkler'e amak gibi... bir ikinci ama tayordu. Yani (bundan byle milleti aznlk zenginleri soymasn da Trk zenginleri soysun) mu demek istiyordu bu gereke? Kanunun (24) URAN : a.g.k., s. 386 - 387 (25) Buna karlkj bu yasay ve uygulamay savunan ve nn verginin uygulanmasn ve problemlerini yakndan ve dikkatle izledi. diyen (AYDEMR: kinci..., s. 229) evket Sreyya Ay-demir'e gre, bu vergi bir zorunluluk sonucuydu, (ayn yerde, s. 204). 214 uygulan tarz, yazk ki yukardaki soruyu dorulamaktan te-ye> ne hak, ne hukuk, ne sosyal adalet, hatta ne de rklk ilkeleriyle badamayacak derecede keyf ve totaliter bir zihniyeti aa vurmu oldu. (26) (27) (28) <26) s. 178 <27) Nadir Nadi ayrca unu da belirtmektedir : Aznlklar arasnda hayatjni gn gnne kazanan berber ra, tornac, kalfa, terzi gibi iiler de vard; hatt bunlarn says varlkllarnki-ni kat kat ayordu. Bunlar toptan beer yz lira vergiye balayan hkmet (be yz lira 1942'de byk para idi)

tarlasnda yarc altran toprak aalarna, tekstil fabrikas ileten Adanal zenginlere, devlete i gren komisyonculara, mteahhitlere hemen hi dokunmad. (ayn yerde, s. 178-179). <28) Nadir Nadi'nin bu uygulamay rklk ilkeleriyle bile badamayacak nitelikte grmesinin nedeninin, rkln dahi belirli ilkeleri olmasndan dolay olduu anlalmaktadr. 215 4. BASIN i Mill ef dnemini belirginletiren bir baka olgu da basn alanndadr. Bu dnemde de, geri basn zgrlnn snrlarn ilk azda nceki yasal dzenleme izmitir. Ancak mill ef kavram uyarnca da, basnn mill efin verdii buyruklar ve dersler dorultusunda davranmas gerekmitir. Gerekten de Ankara'da yaplan Basn Birlii Kongresi'nde ileri Bakan Faik ztrak yle diyordu : Milletin gzbebei olan Mill efimiz ve Reisicumhurumuz smet nn'nn her vesile ile matbuat ve onun hrriyeti hakknda bize ne gzel dersler verdiini hepiniz bilirsiniz. Matbuatn esas prensipleri demek daha doru olan bu iaretlere uymak hepimiz iin mill ve vatan vazife olduunu hatrlatmak benim iin bortur. (1) 1881 sayl Basn Yasasnn baz maddeleri bu ynde deitirilmitir. 24 Nisan 1940 gn T.B.M.M.nde grlen 3812 sa(1) Akam, 11 Temmuz 1939. 216 yjh yasayla yaplan deiiklikler sonucunda Basn Yasasnn 30. maddesi u biimi almtr: Mill duygular inciten ya da bu amala mill tarihi yanl gsteren yazlar yaymlayanlar elli liradan be yz liraya kadar para cezas ile cezalandrlrlar. Trk Ceza Kanununun 156. maddesinin akl dnda kendilerine verilen grevin yaplmasndan tr Byk Millet Meclisi yesinden, Bakanlar Kurulundan ve resm kurullarla devlet memurlarndan biri ya da birka hakknda isim ve madde gsterilmeyerek belirsiz ve kt san douracak nitelikte saldrgan yaz ve resimlerle Byk Millet Meclisinin ve Bakanlar Kurulunun ve resm kurullarla devlet memurlarnn tmnn ya da bir blmnn eref ve haysiyeti ihll olunursa (onur ve saygnlna dokunursa) aydan alt aya kadar hapis ve yz liradan eksik olmamak zere ar para cezas hkmolunur. (2) Bu maddenin birinci fkrasyla tarihin ancak resm gr erevesinde ele alnabilecei aka ortadadr. kinci fkrayla ise, Trk Ceza Kanununun su olarak ngrd durumlar dnda bile yaplacak yaynlarn su saylmas yoluna gidilmi olmaktadr. Yasann 35. maddesinde yaplan deiikliklerden biri sonu^ cunda da bu maddenin (G) bendi yle olmutur : Memleketin gvenlii ile ilgili meseleler hakknda yaplmakta olan soruturmalardan ve yine devlet gvenlii bakmndan alnan tedbirlerden sz eden yazlar yasaktr. n Nadir Nadi bir gazeteci olarak bu dnemde basnn durumunu yle anlatr: Mill efe, hkmete ve CH.P.ye dil uzat(2) Bkz. GOLOLU: a.g.k., s. 83 217 mak yasakt. Hkmetin genel tutumu hi bir ekilde tenkit edilemezdi. (3) Her gn (Oh, ne iyi ediyorsunuz, bundan iyisi can sal!) diye yukarya alk tutacaksn. Bataki saa saparsa sen bir adm arkadan saa, sola saparsa sen yine bir adm arkadan sola. O yerinde durursa sen de olduun yerde mhlanacaksn; yrrse yryeceksin, hep arkadan...(4) te, birok nl yazarmz, hkmetin izdii yolda yazmadklar iin bu dnemde eitli cezalara arptrlmlardr. (5) Rfat lgaz iin 1 Austos 1944'de verilen bir mahkmiyet hkmnn gerekesinden izleyeceimiz u ksa blm bile, o dnemde basn zgrlnn hi bulunmadnn kesin bir kantdr:

...... 1 (ocuklarm) bplkh iirde : Tahsil andaki ocuklarn yoksul ve a olduklarn, te-min-i maiet (geimini salamak) iin harite alarak mektebe gelmediklerini, mamafih, (bununla birlikte), bu alarn gz tok, kendilerine deil, dierlerine acyarak ve fisebill-lah (hibir karlk beklemeden) yardm edecek kadar dierkm (bakalarn dnen), feragat (gnl tokluu) sahibi insanlar olduu mnas kyor ve bu arada (Orta Asya'dan konutuk laf ktlnda) demek suretiyle milliyetilere ta att; 2 (Remzi) balkl parasnda ise : Bir fakir talebenin perian halini tasvir ediyor (ne var bunda sklacak, utanmak bize der) demek suretiyle cemiyetimize tarizde (talamada) bulunduu, ocuk dersini bilmiyor, fakat hereyin piyasasn ve karaborsay bildiini ve bunun kendisine yeter olduunu sylyor (bilmediin ahs (3) NADR NAD: a.g.k., s. 22 (4) ayn yerde, s. 110 (5) Bkz. ETN YETKN: Siyasal ktidar Sanata Kar, Bilgi yyn. Ankara, 1970 . 218 zamirler olsun) demekle cemiyetimizin iyzne tarizde b^ lunduu... belirtilerek (Rfat lgaz'n Snf adl kitabndaki on dokuz iir bylece ayr ayr incelenmitir) yazar cezalandrlmtr. Ne var ki, iin ilgin yan, bilirkiilerin bu iirlerde hibir su esi grmemi olmalarna karn, mahkeme kararnn gerekesinde, hkmet bu kitab toplatm bulunduuna gre su esi tadnn ak olduunun belirtilmi bulunmasdr. (6) m Tek parti ynetimi sona ererken bile, kendisine yneltilen eletiriler ve d siyasal koullardaki deiiklikler zerine, 4 Aralk 1945'de gerekletirilen ve Tan, Grler, Yeni Dnya, Gn, La Turquie gazete ve dergilerinin baz topluluklarca baslarak her eyin yklp paralanmas olay, bu dnem sresince hibir zaman bir para olsun basn zgrlnn bulunmam olduunun en ak gstergesidir. stanbul Skynetim Komutanl bu olay zerine u bildiriyi yaynlamtr: Dn 4. 12. 1945 Sal gn, niversite rencilerinin bir ksm iki basmevi ile birka kitabevine taarruz etmiler (saldrmlar) ve bu hareketlerine mani (engel) olmak isteyen hkmet inzibat kuvvetlerini dinlemeyerek tasarladklar suu ilemilerdir. Bunlar hakknda derhal takibata ve tahkikata (kovuturma ye soruturmaya) balanmtr. Bu> ok mteessif (zc) harekete katiyen (kesinlikle) msa-hama edilmeyecektir (hogr gsterilmeyecektir). Bu ve benzeri hareketlerin iddetle karlk greceini ve bu gibi (6) ayn yerde, s. 128 -136 219 ktle toplantlarnn yasak edilmi bulunduunu beyan ve ihtar ederim. Skynetim Komutan Korgeneral Asm Tmaztepe (7) Oysa bu olaylar, C.H.P. mebusu Hseyin Cahit Yaln tarafndan yazld anlalan bir yaz zerine kmt. Kalkn Ey Ehli Vatan baln tayan bu yazda deniliyordu ki : ... Dnyann hibir memleketinde bundan daha fazla matbuat hrriyeti olamaz. Beinci kolon varsn, memlekette matbuat hrriyeti yok diye feryad etsin. Varsn, fikir hrriyeti yok diye ikyet etsin... Bu ite cevap hkmete dmez. Sz eli kalem tutan gazetecilerin ve hr vatandalarndr.^) 4 Aralk 1945 olaynn dorudan doruya C.H.P.nce dzenlenmi bulunduu kantlanm bir gerektir. (9) Kolluk glerinin ise saat 15.00'e dek sren olaylar srasnda etkili hibir nlem almam olduklar da apaktr. (10) (7) Ulus, 5 Aralk 1945 (8) Tanin, 3 Aralk 1945 (9) Bu konudaki kantlar topluca, S. SERTEL : Roman Gibi (1919-1950), Ant yyn., stanbul, 1969, s. 334-352 ve M. ZEKERYA SERTEL : Hatrladklarm (19051950), stanbul 1968, s. 267-274'-de belirtilmi bulunmaktadr.

(10) Burada, daha nce tm muhalif basn alak olarak nitelendirmi olan Falih Rfk Atay'm bu olay zerine yazd yaz C.H.P. evrelerinin basn zgrl karsndaki tutumunu bir kez daha ortaya koyacaktr : nokta zerinde durmak istiyoruz: Biri, bu genler nmayiinin (gsterisinin) hazrlksz bir heyecan eseri olmasdr. Tahrikin (kkrtmann), dorudan doruya bozguncu gazeteler tarafndan gelmi olduuna phe edilemez. Bu gazeteler Cumhuriyet hkmetinin Trk demokrasisini gelitirme yolundaki hogrrlln ve sabrn, bizzat rejimi sarsmalc, B 220 yk Millet Meclisini itibardan drmek, devlet nizamn ve kanunlar otoritesini hie saydrmak iin smrmek, bu milletin kurtulu ve kalknma an bir istibdat devri gibi tantmak istemilerdir. ahs ve kurum namus ve erefine hibir insaf ve sorum hissi duymakszn, kstaha dil uzatmlardr. Byk Millet Meclisine kar hcum ve saldrlar aka yasak eden kanunlara meydan okumulardr. Hkmet bu taknln yatp tabi ve ll tartmalar devrine girileceini umarak, elindeki yetkileri kullanmam ve geici saylan her buhrann ilk tepkilerini hemen karlamak istememitir. Halk saduyusunun hakemliine ve gerektii zaman nizam kanun ve otoritesinin tam ileyeceine itimattan doan bu hogrrlk ve sabrn bile, rejim dmanlarnn ancak cesaretini arttrmaa yaramas ve hkmetin ekingenliine verilmesi esef edilecek ey deildir. Rejime, meclise ve hkmete tgirler (yalanclkla sulamalar) ve kfrlerle pek ucuz bir kahramanlk kazanmak yar, sollu, sal birka gazeteyi Merutiyet ve Cumhuriyet devirlerinin baz hzin hdiselerinden nceki fesat yuvalarna e-virivermitir, (stanbul'daki Nmayi, Ulms, 6 Aralk 1945). 221 DRDNC BLM Tek Parti Ynetiminin Sona Ermesini Gerektiren D Siyasal Nedenler Birinci Kesim MTTEFKLER VE TRKYE i II. Dnya Savann bitmesiyle birlikte Trkiye'de de yeni bir dnem balam ve ok partili siyasal dzene geilmitir. Oysa biliyoruz ki, Trkiye bu tarihe dek tek parti ynetimi erevesinde ynetilmi ve mill eflik rejimi geerli klnmtr. ok partili dzene II. Dnya Savann bittii gnlerde geilmi olmas, u sorularn yantlarnn aranlmasn kendiliinden ve kanlmaz bir biimde hemen ortaya karmaktadr: ok partili dzene geite II. Dnya Savann bitmesinin bir etkisi var mdr? Varsa, bu etki nereden kaynaklanmtr? D bask olmasa bile, uluslararas siyasal koullar m byle bir dzene geilmesini gerektirmitir? Ya da savan sona ermesiyle artk kstlayc nlemlere bavurulmasna gerek kalmad iin mi bu gei salanmtr? Gerekten de II. Dnya Savann bitmeye kesin olarak yz tutmasyla lkemizde demokratikleme srecinin balam olmas, nemle zerinde durulmas gereken bir geliimdir. te yandan bu sorulara verilecek yantlar, Trkiye'nin dnden bugne oluagelerek uzanan siyasal yapsna da k tutacaktr. 225 F.: 15 II lkemizdeki demokratiklememin d siyasal koullarla ilgili olup olmadn saptayabilmek iin, her eyden nce, o gnlerde Bykler denilen Amerika Birleik Devletleri, Byk Britanya ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii'nin II. Dnya Sava boyunca gelitirmi olduklar ortak siyasa zerinde ksaca da olsa durmak gerekmektedir. lk olarak, 14 Austos 1941 gn A.B.D. Bakan Roosevelt ve ngiltere Babakan Churchill tarafndan aklanan Atlantik Beyannmesinde (Bildirisi'nde), her ulusun diledii ynetim biimini zgrce semesinin bu iki devlete bir istek olarak ortaya konulduunu gryoruz. (1) Bu Beyannme'nin ardndan 1 Ocak 1942'de, l Pakt devletlerine kar savamakta olan yirmi yedi devlet, Beyaz Saray'da, Atlantik Beyannmesi'nde-ki ilkeleri benimsediklerini ve bu ilkeleri

savan amac olarak grdklerini belirttikleri Birlemi Milletler Beyannmesini aklamlardr. (2) 1945 ylnn 3-11 ubat gnlri arasnda gerekletirilen Yalta Konferans'nda Roosevelt, Churchill ve Stalin 25 Nisan 1945'de San Fransisco'da Birlemi Milletler Konferansnn toplanmasn kararlatrmlar ve ayrca kurtarlan Avrupa devletlerinin gelecekleriyle ilgili olarak da bu devletlerin sorunlarn demokratik yntemlerle zmlemeleri ve her ulusun kendi hkmet biimini kendi istedii gibi semek hakk zerinde durduklar bir deme yaynlamlardr. (3). te yandan San Fransisco Konferans'na katlmak hakkn elde edebilmek iin, 1 Mart 1945'e dek Almanya ve Japonya'ya sava (1) SEHA L. MERAY: Devletler Hukukuna Giri, C. II, 3. basm, A..S.B.F., yyn., Ankara, 1965, s. 178 (2) MERAY: a.g.k., s. 179 (3) A. HALK LMAN : kinci Cihan Savann Bandan Truman Doktrinine kadar Trk-Amerikan Diplomatik Mnasebetleri 1939-1947, A..S.B.F., yyn., Ankara, 1961, s. 51 226 lan etmek ve Birlemi Milletler Beyannmesi'ni imzalam olmak gerekmekteydi. (4) (5) Bu arada 17 Temmuz 1945 - 2 Austos 1945'de Truman, Churchill ve Stalin arasnda yaplan Potsdam Konferans'nn sonunda yaynlanan l bildirinin 10. blmnde yle denilmitir : hkmet, ilgili olduklar srece, sava sresince tarafsz kalan ve yukarda belirtilen nitelikleri tayan lkelerin Birlemi Milletler'e ye olma isteklerini destekleyeceklerdir. Bununla birlikte hkmet, mihver devletlerinin desteiyle kurulan, kkenleri, bnyesi ve saldrgan devletlerle olan sk balar gz nne alnnca bu yelie hak kazanmak iin gerekli nitelikleri tamayan imdiki spanya hkmetinin byle bir istekte bulunmasnn kendileri tarafndan ho karlanmayacan aklamak zorunluluunu duyar. (6) Grld gibi, mttefik devletler bu savan son amac olarak, yeryznde zgrlk ve demokratik bir devletler topluluunun gereklemesini belirgin bir siyasa biiminde ortaya karm bulunuyorlard. Gerekte II. Dnya Savann totaliter diktatrlklerin saldrgan d siyasalarnn sonucunda km olmas ve bu devletlerden zellikle Almanya'nn sava srasndaki rk tutumu ve bilinen olaylar, byle bir siyasann belirginlemesinin temel nedenidir. Sava boyunca bir Sovyet diplomat olarak grev yapm ve Tahran Konferans'nda danman olarak bulunmu olan Valentin Berojkov'un da belirttii (4) bkz. MERAY: a.g.k.( s. 180-181 (5) Trkiye Cumhuriyeti 23 ubat 1945'de Almanya ve Japonya'ya sava ilan etmitir (6) TAHRAN, YALTA VE POTSDAM KONFERANSLARI; ev. Fahri Yazc, Sinan yyn., stanbul, 1972, s. 370 227 zere, faizm ve nazizme kar dnya kamuoyunda beliren tepkiler, batl yneticiler ve bu arada zellikle Roosevelt zerinde byk bir duyarllk oluturmu bulunuyordu. (7) ylesine ki, sava terminolojisinde demokratikletirme diye bir szlk bile ortaya atlmtr. (8) Batl devlet adamlar da deme ve sylevlerinde demokratik yapda olmayan devletlere kar olduklarn ve bu gibi lkelerde demokrasinin gereklemesi iin gereken nlemlerin alnmasnn uygun olacan sk sk aklamlardr. rnein, Churchill 13 Mays 1945 gnl radyo konumasnda Dnyada kanun ve adalet hkim olmadka, totaliterlikle zabta rejimleri Nazi mtecavizlerinin (saldrganlarnn) yerine kaim kaldka (getike), Hitlercileri cezalandrmak pek hafif bir mna ifade edecektir. demi ve urunda savalan erefli prensiplerin unutulmayacan vurgulamtr. (9) Churc-hill'in partisi ngiltere'de seimlerde baar gsteremeyip i Partisi iktidara geldiinde ise, bu partinin cra Komitesi Bakan Prof. Laski'nin bir ajans muhabirine verdii demete, partisinin milletlerin isteine uygun olmayan rejimlerin desteklenmesine yardm etmeyeceini sylediini grmekteyiz. (10)

u halde, II. Dnya Savann bitiminde bata A.B.D. ve ngiltere olmak zere batl devletlerde, gerek uluslararas ortak eylem dzeyinde ve gerekse kamuoyunda, demokratik rejime sahip olmayan lkelere kar kkl bir tutum ve davran bulunmaktadr. te bu noktada bir gerei yineleyerek saptamamz gerekir. Grdk ki, o dnemde Trkiye'de tek parti egemenlii vardr ve kii hak ve zgrlkleri -bir lde de sava koullarnn zorlamasyla- hemen hemen tmyle kstlanmtr. Ksacas, 1945 ylnda lkemizde demokratik bir rejimin yrrlkte olmad kesin bir gerektir. (7) VALENTN BEROJKOV: Tahran 1943; ev. Hasan li Ediz, . Bilgi yyn., Ankara, 1970, s. 172 (8) A. US: a.g.k., s. 600 (9) Ulus, 14 Mays 1945 (10) Ulus, 12 Austos 1945 228 III Ne var ki,yalnz bu duruma bakarak, bunun ok partili dzene geii tek bana gerektirecek bir neden olduunu ne srmek olanakszdr. Bunun birok neden arasnda yalnz bir neden olduunu syleyebiliriz. (11) Ancak bu durumun bile bir neden olabilmesi, daha baka baz nedenlerin bulunmasna bal olmutur. Gerekten de bu nedenin, daha baka bir deyile de bu gerein yan banda, baz daha baka uygulama ve kurumlar da vardr ki, bunlarn uluslararas ortamda nemli sonu ve yanklara yol atn grmekteyiz. nce, Trkiye'nin izlemi olduu d siyasa mttefiklerde baz tepkilere yol am bulunuyordu. Burada bu konunun ayrntlarna girmemizin olana bulunmuyor. Bununla birlikte, Trk - Alman Antlamas, bu iki devlet arasndaki ticaret ve Trkiye'nin kendisine yaplan btn basklara karn, Almanya'ya kar savaa girmemi olmas zerinde ksaca durmay gerekli grmekteyiz. (12) Trkiye ile Almanya arasnda 18 Haziran 1941'de on yl sreli bir dostluk antlamas imzalanm ve bu antlama 25 Haziran 1941'de T.B.M.M.nde onaylanmtr. (13) (14) in ilgin (11) lke ii birikim ve tepkilerin incelenmesi ayr bir almamzn konusudur. (12) II. Dnya Savanda Trkiye'nin izlemi olduu yanszlk siyasas ve A.B.D.nin durumu iin bkz. A. HALK LMAN: La Neutrality Turque et les EtatsUnis Pendant La 2 eme Guerre Mondiale; Prof. Dr. Yavuz Abadan'a Armaan, A..S.B.F., yyn., Ankara 1969 (13) Bu antlamayla iki devlet karlkl olarak lkelerinin toprak btnln ve dokunulmazln tanyorlar, birbirlerine kar dorudan ya da dolayl dmanca davranlardan kanma ykmlln getiriyorlar ve gerektiinde ortak karlar iin ikili grmeler yaplacan ngryorlard. (14) Antlama T.B.M.M.nde grlrken o zaman Dileri Bakan olan kr Saraolu demitir ki: 229 olan bir yan da udur: Almanya'nn Ankara Bykelisi Von Papen kendi dileri bakanna 17 Haziran 1941'de gizli kaydyla gnderdii telgrafnda Antlama, istediinize gre 19 Haziran sabah yaynlanacaktr. Alman ve Trk radyolar 18 Haziran' 19'a balayan geceki yaynlarnda hibir eyden bahsetmeyeceklerdir. Bylece bildiri, iki lkenin basnnda sadece 19 Haziran sabah yaynlanacaktr. Saraolu, Trk radyo ve basnnn antlamaya gereken scak ilgiyi gstermesini sala28. 2. 1941'de Alman Devlet Bakan Hitler, Turk Devlet Bakan nn'ne bir mektup yazd. Bu mektup Trk resm makamlar zerinde derin etki yapt ve Devlet Bakanmzn kar ve paralel mtalealaryle karland. 4. 5. 1941'de de Hitler, Reichstag'da syledii bir nutukta Trkiye iin, Trk Devlet Adamlar iin ve zellikle byk Atamz Atatrk iin gzel ve gzel olduu kadar doru mtalealar yrtt ve hkmler verdi. Kalplere ve vicdanlara hitap etmesini ok iyi bilen Hitler, aka syledii bu mtalealar ve hkmleri ile Trk milletinin, Trk ocuunun kalbini harekete geirdi. Bylece plan izilmi ve temeli atlm olan Trk-Alman dostluk binasnn yapm iin alma sras kalfalara ve iilere gelmiti. Bir yandan iki devlet bakamnn arasnda ikinci kez mektuplar verilip alnrken, te yandan da Von Papen ve arkadalar ile

kr Saraolu ve arkadalar hkmetlerinden aldklar talimatlara uyarak Trk-Alman dostluk antnn yapmna, daha doru bir deyimle, canlandrlmasna koyuldular. Bu almalarda iki taraf da yalnz drstlkten ve ak yrekten yaplm bir tek yolda yrd. Bundan baka biz Almanlarla olan grmelerimizin nemli safhalarndan ngiliz dostlarmza haber verdik ve yer yer danp grtk. Bu danma ve konumalarmzdan da Alman dostlarmza haber verdik. te bylece ve sadece doru yoldan yryerek bugn huzurunuza kan esere ulatk. Bu noktada bu i iin teekkre deer hizmetler grm olan Alman Devlet Adam ve Byk Eli Dostum "Von Papen'in adn sevgi ve takdirle anmay grev sayyorum. (T.B.M.M., Z.C., C. XIX, Devre 6, tima 2, Celse 1) 230 yacaktr. (15) (16) diyordu. Bu antlama imzalanr imzalanmaz, 22 Haziran'da Almanya, Sovyetler'e saldrmtr. nk artk, Prof. Dr. Fahir Armaolu'nun da belirttii zere, Almanya sa kanadn gvenceye alm bulunuyordu. (17) (18) te, bu antlama ngiltere ve Amerika'nn tepkisiyle karlamtr. O lde ki, hatta A.B.D. dn Verme ve Kiralama Kanununa gre Trkiye'ye yapmakta olduu yardm kesmekte duraksamamtr. (19) Ne var ki, Trkiye, ngiltere ve Fransa arasnda 1939'da imzalanm olan Tarafl Yardm antlamas da bu arada yrrlkte bulunuyordu. (20) Gerek bu antlama erevesinde (15) KNC DNYA SAVAININ GZL BELGELER Almanya D leri Bakanl Arivinden Almanya'nn Trkiye Politikas 1941-1943; ev. Muammer Sencer, May yyn.', stanbul, 1968, s. 35 (16) S. Sertel, Bu antlamadan sonra, Hitler Almanyas'mn davetiyle bir ok gazeteciler Almanya'ya aktlar. Memlekette Alman dostluu propagandas geliti. (a.g.k., s. 232) derken, bu nedenle bir gerei yanstmaktadr. (17) FAHR H. ARMAOLU: Siyas Tarih 1789-1960, 2. Basm, A..S.B.F., yyn., Ankara, 1973, s. 734 (18) Trkiye'nin bu antlamay yapmasnn nemli bir nedenini Ar-maolu yle aklamaktadr: Trkiye iin Sovyetlerden duyulan endie hi bir zaman kaybolmamt. Trkiye bunu Almanya'dan gizlememiti. Almanya'nn ezilmesinin ve dolays ile bir Sovyet zaferinin kendisi bakmndan douraca kt ihtimalleri gayet iyi gryordu. (a.g.k., s. 735-736.) (18) Von Papen'in Alman Dileri Bakanlna vermi olduu 5 Ocak 1942 gnl raporda geen szler de konuyu aydnlatc niteliktedir: Trkiye uzun tarihinden alm olduu derslerle millet olarak varlnn Alman-Rus Savama sk skya bal olduunu bilmektedir... Cumhurbakan (nn), Trkiye'nin tarafsz oluunda, halen ngiltere'den ok mihver devletlerinin kar olduunu belirtti. (GZL BELGELER, s. 52, 55). (19) Ancak 3 Aralk 1941'de bu yardm yeniden balayacaktr. (20) Bkz. Dstur, Tertip 3, C. XXI, s. 15 vd., R.G., 9 Terinisani 1939 231 ve gerekse savan genel gidii nedeniyle, mttefikler Trkiye'nin kendi yanlarnda savaa girmesini salamaya almlardr. Bu amala yaplan eitli giriim ve basklar arasnda en nemlileri olarak unlar sayabiliriz : 1943 ylnn Ocak aynda yaplan Adana Konferans'nda nn ve Churchill bu konuda grnte anlamlardr. 19 Ekim 1943'de Byklerin dileri bakanlar arasnda Moskova'da balayan konferansta bakanlar, Trk havaalanlarnn hemen kullanlmasn ve o yln sonunda dek^ Trkiye'nin kesinlikle savaa katlmasn kararlatrmlar ve ngiliz Dileri Bakan Eden, Trk Dileri Bakan Numan Menemenciolu'nu Kahire'ye ararak bu karar 5 Kasm 1943'de bildirmi, ancak bu istek geri evrilmitir. 4 Aralk 1943'de nn'nn de katlmasyla gerekletirilen Kahire Bulumas sonunda da Trkiye'nin savaa katlmas salanamamtr. 14 Ocak 1944'de A.B.D. Ankara Bykelisi Trkiye'nin savaa katlmas gerektiini kesin bir biimde bildirmitir. Bu gelimeler sonucunda, 3 ubat 1944'de Trkiye'ye yaplan Amerikan ve ngiliz yardm durdurulmutur. (21) Ayrca unu da belirtmek gerekir ki, bu savaa katlmama durumu, daha baka bir deyile de fiil tarafszlk siyasas, ne srldne gre, gerekte Almanya'nn karma ilemitir. Sovyetler'e saldrdnda Almanya'nn Trkiye

asndan sa kanadn gvenceye balam olduunu belirtmi bulunuyoruz. Bu nedenle de herkesten nce Sovyetler, bu gerein zerinde nemle durmulardr. (22) rnein, Sovyet Harb ve i' Snf dergisi 2 Eyll 1943 gnl saysnda bu gr belirtmi bulunmaktadr. (23) (24) (21) Bu konuda toplu bilgi iin bkz. DOAN AVCIOLTJ: Mill Kurtulu Tarihi 1838'den 1995'e, 4. Kitap, 4. Basm, Tekin yyn., stanbul, 1979, s. 1540 vd, (22) ARMAOLU: a.g.k., s. 737 (23) LMAN: ...Trk-Amerikan..., s. 41 (24) Von Papen'in de bir raporunda, smet nn'nn de ayn gere-e deinmi olduunu yazdn bu kesimde not 18'de belirtmi bulunuyoruz. 232 rv Sava boyunca sren Trk - Alman ticareti de mttefiklerin tepkisini douran bir baka olgudur. (25) Nitekim, II. Dnya Sava srasnda Ulatrma Bakanl yapm olan Fahri Ergin'-jn belirttiine gre, ngiliz amirali Kelly gelerek yle yakm-mtr : Kahve veriyoruz Almanlar'a hediye ediyorsunuz, gaz, benzini biraz fazla versek, onlar da Almanlar'a vereceksiniz. Byk lde Almanya'ya balk ihra ederek onlar besliyorsunuz. (26) (27) Ancak bu konuda asl nemli olan, A.B.D. ile ngiltere'nin 19 Nisan 1944'de bir nota vererek Trkiye'nin Almanya'ya krom satmasn durdurmasn istemi olmalardr. Bu nota zerine de 21 Nisan 1944'de Almanya'ya krom gnderilmesine son verilmitir. (28) V Mttefik devletlerle Trkiye arasnda sorun yaratan olaylardan bir bakas da, Alman ve talyan sava gemilerinin Bo-azlar'dan gemelerine izin verilmi olduu savdr. Bu sav, S.S.C.B.nin biraz aada zerinde duracamz ve Trkiye'ye (25) Almanya ile ticaretin gelimesinin nedenleri iin bkz. A. HALK LMANORAL SANDER : Trk D Politikasna Yn Veren Etkenler 1923-1968, II, A..S.B.F., D., C. XXVII, Mart 1972, say 1, s. 17-18. (26) FAHR ERGN: kinci Dnya Harbi ve Trkiye; Yakn Tarihimiz, C. IV, say 52, 21 ubat 1963, s. 394 (27) Fahri Ergin'e gre, II. Dnya Savanda Trkiye'nin Almanya'ya eitli yardmlarda bulunmasnn bir nedeni de, Trk devlet adamlarndan bir blmnn sava Almanya'nn kazanacan dnm olmalardr. (FAHR ERGN: Almanya Gezisi ve kinci Cihan Harbi; Yakn Tarihimiz, C. IV, say 49, 31 Ocak 1963, s. 297). (28) GOLOLU: a.g.k., s. 237 233 ynelttii basknn bir gerekesini oluturmu olduu gibi, in- | giltere ve A.B.D.nin de tepkisini ekmi bulunuyordu. Nitekim, f ngiliz Dileri Bakan Eden ngiliz parlamentosunda yapt bir konumada, Trkiye'nin bu konudaki' tutumundan sz ederken, Majestelerinin hkmeti, Trk hkmetinin bildik manevralara kalkmasndan tr derin bir tedirginlik duymutur. diyerek Trkiye'yi sulamtr. (29) (30) Bu tepkileri yattrmak amacyla, Alman yanls olarak tannan Dileri Bakan Numan Menemenciolu'nun bakanlktan ayrlmas yoluna gidilmitir. (31) Menemenciolu'nun bu ayrln Anadolu Ajans, Dileri Bakanmzn son gnlerde izledii politikay Bakanlar Kurulu onaylamamtr. diyerek duyurmutur. (32) Oysa belirtmeye gerek yoktur ki, konu, bir bakann kiisel eilimlerini ok aan bir boyut tamaktayd. VI Trkiye'nin izledii d siyasann, savan bitiminde, belirtilen bu nedenlerle mttefik devletler zerinde olumsuz bir iz brakm olduu aka ortadadr. Ancak uluslararas siyasa alannda yanklanm ve Trkiye'ye kar sulamalar yneltilmesine neden olmu bir baka uygulama daha vardr: Varlk Vergisi! Bu verginin konulmasnn nedeni, uygulamadaki rk tutum ve genel hukuk ilkelerine aykr olan zellikleri zerinde durmu bulunuyoruz. imdi de Varlk Vergisinin uluslararas alanda dourduu tepkilere ksaca deinelim. Faik kte'nin belirttiine gre, zellikle yabanc uyruklu(29) E. WEISBAND: kinci Dnya Savanda nn'nn D Politikas; ev. M. Ali Kayabal, Milliyet yyn., stanbul, 1974, s. 330 (30) Geni bilgi iin, ayn kaynak, s. 329-330'a bkz.

(31) A. US: a.g.k., s. 604; GOLOLU: a.g.k., s. 258; S. SERTEL: a.g.k, s 274-275 (32) A. US: a.g.k., s. 604 234 lardan bu vergi alnmaya kalkldka, bata ngiltere olmak zere yabanc devletler bu uygulamay durdurmak iin ortak giriimlerde bulunmulardr. (33) Weisband da nn'nn D politikas adl kitabnda protesto notalarnn birbirini izlediini yazmaktadr. (34) kte'nin anlatm da, Hariciyeye notalar yamaya balad. biimindedir. (35) ngiltere'de bu vergi zerinde nemle durulmu ve rnein, 28 Ocak 1944 gnl Times gazetesi, uygulamann rk niteliini vurgulamtr. (36) Yahudi asll olan A.B.D. Ankara Bykelisinin de kendi dileri bakanlna verdii bir raporda ayn olayn, yani rk uygulamann zerinde durduunu grmekteyiz. (37) Oysa II. Dnya Savarm ayn zamanda rkla kar da yrtlm bir sava olduunu biliyoruz. VII Bu dnemde Trkiye'nin demokratik bir yapya sahip olmadna deindik. Zaten bu gerek yeterince aktr. Ne var ki, Trkiye'de II. Dnya Savann totaliter diktatrlkleriyle arm yaptran baz siyasal kurumlar daha bulunmaktayd. C.H.P.nin parti anlay bunlarn banda gelir. Ayrca mill ef kavramnn ve bu kavrama verilen anlamn talya'nn duesi, Almanya'nn fhreriyle yapsal ilikisi yadsmama-yacak bir gerektir. stelik mill efin deimez olduunun resmen kabul edilmi bulunmas, tm demokratik ilkelere taban tabana karttr. imdi, Trkiye'nin o gnk bu siyasal yapsn, II. Dnya Sava srasnda izlemi olduu ve eitli tepkilere yol am (33) KTE: a.g.k., s. 119 (34) s. 291 (35) KTE: a.g.k., s. 122 (36) WEISBAND: a.g.k., . 290 (37) ayn yerde, s. 289 235 olan d siyasasyla birlikte dnecek olursak, kii zgrlkleri ve demokrasinin yeryznde gereklemesini savan son amac durumuna getiren devletler karsnda Trkiye'nin iyi bir konumda bulunmam olduu kendiliinden anlalacaktr. (38) Bir, iki somut rnek vermek gerekirse, nce Ahmet Emin Yalman'n anlarndan sz edebiliriz. Yalman'm kiisel bilgisine gre, A.B.D. ktisad Harb Dairesi Trkiye'ye kar bir tutum izlemi, hatta lkemize dost olmayan lke stats tannmasn istemitir. (39) Yine Yalman, Vatan gazetesini kard ilk yllarda, hkmetin basna uygulad kstlamalara kar kt iin Life dergisinin bir fotorafn demokratik Trk gazetecisi olarak tantarak yaynladn bildirmektedir. (40) te yandan 1945 ylnda B.B.C. radyosunda Trkiye'yi eletiren bir dizi programn yaynma balanm ve bu dizinin yayndan kaldrlmasn Trk hkmeti ngiltere'den istemitir. (41) arpc bir baka rnek de, Trkiye'de ok partili dzen kurulduktan sonra bile, 1947'de Trkiye'ye kar A.B.D.'nin baz evrelerinde hl beslenmekte olan duygudur. Gerekten de komisyonlarda, Temsilciler Meclisinde ve Senato'da Truman Doktrinine Trkiye asndan yneltilmi olan eletiriler srasnda, Trkiye'ye yaplacak yardmn, bu lkenin insan hak ve zgrlklerini tanmayan otokratik ynetimini glendirecei, yardmn muhalefetin ezilmesi iin kullanlabilecei, Trkiye'nin savata nazilere yaknlk gstermi olduu ve bu nedenle de byle bir yardmn Birlemi Milletler lksne aykr decei, yard(38) Aklanan bu ama dorultusunda yeryznde gerekten de kii zgrlkleri ve demokrasinin uygulama alanna kavuup kavumad ayr bir konudur. Burada nemli olan o gnlerin dnya kamuoyu ve siyasal atmosferidir. (39) YALMAN: a.g.k., C. III., s. 333 (40) ayn yerde, s. 277 (41) ERGN: kinci..., s. 395 236

nn ancak Trkiye tam anlamyla demokratikleince yaplmas gerektii ne srlmtr. (42) u halde, eer Trkiye bat dnyas iinde yer almak istiyor idiyse, her eyden nce salt bu konumu nedeniyle, demokratik bir dzene gemek zorundayd. Bu adan baklnca d siyasal koullarn ok partili dzene geilmesinde gerekten nemli bir etkinliinin bulunduunu kabul etmek gerekmektedir. VIII u da var ki, bu etki, yalnz bu konumdan kaynaklanmakla kalmamtr. Buna bir de S.S.C.B. karsnda Trkiye'nin yalnzl eklenmitir. Sovyetler 1925 tarihli Trk-Sovyet Tarafszlk ve Saldrmazlk Antlamasn 19 Mart 1945'de feshetmilerdir. Bu durumun ortaya kard gerginlik srerken, bu arada 7 Haziran 1945 gnl bir baka notayla S.S.C.B. dou snrmzda kendi lehine baz dzenlemeler yaplmasn, Boazlar'da s verilmesini ve burann iki devlete ortaklaa savunulmasn, Montreux Szlemesinin ikili bir antlamayla deitirilmesini istemitir. (43) Trkiye bu nerileri geri evirmi, ancak Sovyetler 7 Austos 1946 ve 25 Eyll 1946'da iki yeni nota vererek bu isteklerini yenilemilerdir. (44) Bu arada, daha nce incelediimiz ve stanbul'da 4 Aralk 1945'de bata Tan olmak zere baz gazete brolaryla birlikte bir Sovyet vatandana ait bir kitabevinin de baz gruplarca yklp datlmas, Trk - Sovyet ilikilerini daha da gerginletiren bir olay olmutur. Bu olay zerine S.S. <42) LMAN: ...Trk-Amerikan..., s. 103-104 (43) HAMZA EROLU : Trk Devrim Tarihi, 5. basm, Ankara, 1977, s. 258-259 (44) ayn yerde, s. 260 237 C.B., Trkiye'ye bir protesto notas vermitir. (45) (46) Btn bunlara ek olarak, Sovyetler ayrca Trkiye zerinde youn bir propaganda ve bask kampanyasna girimilerdir. Sovyet zvestia gazetesinde 21 Mart 1945 gnl bamakalede, Trk - Sovyet Antlamasnn feshedilmesinin gerekeleri yle aklanyordu : Antlama yirmi yl nceki koullara gre yaplmtr. O gnk durumun tersine, bugn S.S.C.B. ngiltere ile siyasal ibirlii iindedir. S.S.C.B.nin o zaman A.B.D. ile hibir ilikisi yoktu. imdiyse sava ittifak iinde ve uluslararas durumun dzenlenmesinde birliktedir. Kald ki, sava boyunca Trk - Sovyet ilikileri doyurucu olmamtr. (47) Gerekte S.S.C.B.nin bu istekleri ne srmeden nce A.B.D. ve ngiltere'nin Trkiye'ye kar besledii duygular deerlendirmi bulunduunu sylemeliyiz. rnein, Churchill'in Roose-velt'e yollad 22 Ekim 1944 gnl bir telgrafta yle denilmekteydi : U.J. (Stalin) Montreux Szlemesinin Boazlar'dan Sovyet sava gemilerinin serbeste gemesini temin edecek ekilde tadilini (deitirilmesini) istiyor. Prensip olarak itiraz etmedik. Japonya bu szlemeyi imzalayan taraflardan biri olduu ve nn de geen Aralkta frsat kard iin [Kahire Konferansna karn Trkiye'nin savaa girmemesi] bir tadil elzem (vazgeilmez) grlyor. Tekliflerin hazrlanmasn Sovyetler Birliine braktk. (Stalin) (45) ARMAOLU: a.g.k., s. 747 (46) II. Dnya Sava srasndaki Trk-Sovyet ilikileri iin bkz. BASKIN ORAN: Trkiye'nin Kuzey'deki Byk Komu Sorunu Nedir? (Trk-Sovyet ilikileri: 19394970), A.U.S.B.F.D., C. XXV, Mart 1970, say 1, s. 41-93; Sava ncesi ve savan hemen balangcndaki durum iin bkz. RIFKI SALM BURAK : Trk-Ruslngiliz Mnasebetleri (1791-1941), stanbul, 1946 (47) AYIN TARH, Mart 1945, say 136, s. 56 238 bunlarn mutedil (lml) olacan syledi. (48) te yandan Potsdam Konferansnn 23 Temmuz 1945'de yaplan yedinci oturumunda, Truman ve Churchill, Montreux Szlemesinin deitirilmesi konusunda Stalin ile anlam bulunuyorlard. (49) 24 Temmuz 1945 gnl sekizinci oturumda ise Truman'm, Uluslararas denetimi nerirken Boazlar'n kimsenin elinde olmayacan sylemek istedik. Bu konudaki tutumumuzun doru olduuna Trkiye'yi inandrmajya alacaz. dediini gryoruz. (50) Konferans sonunda yaynlanan Proto-kol'de de Karadeniz Boazlar balkl XVT. Blmde :

hkmet, bugnk koullar karlamamas nedeniyle Montreux'de yaplan szlemenin deitirilmesi gereini tanm bulanmaktadr. Bu konuda, Trkiye hkmeti ile her hkmet arasnda grmeler yaplmasna karar verilmitir. 'i denilmektedir. (51) (52) Sovyetler'in 19 Mart 1945 gnl notayla Trkiye'den toprak istemeleri karsnda da A.B.D.nin o andaki tutumunun ne olduu Truman'm anlarnda aka ortaya konulmutur. Truman demektedir ki: Toprak verme sorununun Trk ve Ruslar'n kendi balarna oturup zmeleri gereken bir sorun olduunu syledim. (53) (48) LMAN: ...Trk-Amerikan..., s. 45 (49) KONFERANSLAR..., s. 244-247 (50) ayn yerde, s. 269 (51) ayn yerde, s. 381 (52) Boazlar sorunu zerine ayrntl bilgi iin bkz. FERDUN CEMAL ERKN : Trk-Sovyet likileri ve Boazlar Meselesi, Ankara, 1968 <53) HARRY S. TRUMAN: Memoirs, Years ol Decisions, C. I, New Jersey, Doubleday, 1955, s. 415-416 (ORAN: a.g.y., s. 57'den) t 239 Grlyor ki, Trkiye'nin baz blgelerinin S.S.C.B.ne gemesi o gnlerde A.B.D.ni ilgilendiren bir konu deildir. (54) Burada anmsamamz yerinde olacaktr ki, o dnemde S.S.C.B. Orta Avrupa'da ve Balkanlarda kendisine bal bir devletler kua oluturmaktayd ve batllar buna engel de olamamlard. (55) stelik bu arada ngiltere'de i Partisi seimleri kazanm ve yeni hkmet 27 Temmuz 1945'de kurulmutu. (56) Yeni ngiliz hkmetinin sosyalist bir gre sahip olmas ise, Trkiye'de bu hkmetin daha ok Sovyet yanls bir siyasa izleyecei kansn uyandrm olsa gerektir. Gerekten de i Partisi'nin yayn organ olan Daily Herald gazetesi, daha 24 Mart 1945 gnl saysnda Beklenmedik Trk -Rus Olay balkl yazsnda yle demekteydi: M. Molotof, Trkiye ile 1925 Aralnda imzalanan dostluk ve tarafszlk antlamasnla Sovyet hkmetinin son vermek hususundaki niyetini hakl gstermek zere iyi sebepler ileri srmtr. ki memleket 1921'de, aralarndaki mnasebetlerin yar hasmane (dmanca) olarak vasflandr-labilecei (nitelendirebilecei) bir zamanda, birbirlerine yaklamlar ve antlamay da 1925'de ngiltere hkmeti Rusya ile mnasebetini kestii ve Musul meselesinde Trkiye ile had bir ihtilf (anlamazlk) halinde bulunduu srada imzalamlard. (57) (54) ORAN: a.g.y., s. 57 (55) Bu konuda ngiliz Sunday Times gazetesi 26 Mart 1945 gnl saysnda, 1925 Trk-Rus antlamasnn Ruslar tarafndan feshi, Sovyet hkmetinin sadece komu hkmetlerin sempatisini temin etmek deil, fakat ayn zamanda Rusya'nn kendi geni topraklarn evreleyen bu hkmetlere gvenebilmesini salamak hususundaki programna dahil grlmektedir. demektedir. (AYIN TARH, Mart 1945, say 136, s, &1> (56) Ulus, 28 Temmuz 1945 (57) AYIN TARH, Mart 1945, say 136, s. 59-60 240 I Btn bunlara bir de, II. Dnya Savann bitmesine karem, Sovyet tehdidi zerine ordusunu azaltmayan Trkiye'nin byk bir ekonomik yk altnda bulunduunu eklememiz gerekmektedir. te, btn bu olumsuz koullarn yan sra, Trkiye'nin bir Sovyet saldrsna tek bana kar koyamayacak olduu.da ak bir gerek olarak ortadadr. Bu durumda, A.B.D. ve ngiltere'nin S.S.C.B.ne kar Trkiye'nin yannda yer almalar gerekiyordu. Oysa belirtmi olduumuz zere, bu lkelerin kamuoyu Trkiye'yi hi de sempatik bir gzle grmemekteydi. Bu nedenlerle rahatlkla ne srebiliriz ki, daha nce izdiimiz uluslararas ortama ek olarak bu zel durum da, batl kamuoyunun kazanlmas iin Trkiye'nin siyasal yapsnda demokratiklemeyi gerektirmitir. 241

F. : 16 kinci Kesim SAVAI MTTEFKLERN KAZANMASI KARISINDA C.H.P. i Trkiye'nin uluslararasmdaki bu konumunun ok partili siyasal yaama geii etkilemi ve bu yaamn gerektirdii baz hak ve zgrlklerin de bu nedenle tannm olduunun en gl kant, lkemizde o dnemde gzlemlediimiz tutumdur. nce, C.H.P.nin szcs olan basnda srekli bir biimde, Trkiye'nin gerekte demokrasiyle ynetilen bir lke olduu, bu nedenle de bat dnyas iinde yer ald, II. Dnya Sava boyunca da mttefiklere yardm ettii, ancak eer Trk demokrasisinin ilemesinde baz aksaklklar ve eksiklikler varsa, bunlarn da giderilmekte olduu ne srlmtr. Bu tutumu, bata nn ve Saraolu olmak zere, en sorumlu ve yetkili kiilerin sylev ve demelerinde izlemekteyiz. Artk faizm ve nazizm ktlenmekte, daha dne dek kmsenen liberal demokrasi vlmektedir. te yandan olaylarn geliim izgisi de bu sylev ve demelere kout bir izgi izlemektedir. Burada, C.H.P.ne kar olan basn zerinde durmayacaz. Bu tr basn zaten C.H.P.nin izniyle varlk gsterebilmi olduu gibi, gerekte durumu en iyi aklayabilecek olan muhalif 242 basnn yazdklar deil, (1) fakat C.H.P. iktidarnn olay nasl deerlendirmi olduudur. nk toplum zerindeki basky azaltacak ve siyasal partilerin kurulmasna olanak tanyacak olan, C.H.P.dir. u halde, birka rnek vererek C.H.P.nin kendisinin bu konuyu nasl deerlendirmi olduunu belirtmeye alalm. Halkevleri'nin yayn organ olan lk dergisinde, rnein, Sadi Irmak yle diyordu: Trk milletinin efi, milleti ahs istekleri peinde srk-lyen bir diktatr deildir... Fert haklarn tanmak, erefli, insanc milletilik esasna sarlm olmak, daha sava balamadan bizi demokrasiler safna katm bulunuyordu. Totaliterliin en parlak gnlerinde bile safmzdan ayrlmadk. Her pazarl iddetle reddettik. Kararlmzn kesinliini sezen saldrganlar, snrlarmzn nnde durmak zorunda kaldlar. Vastal, vastasz olarak mttefiklerimize ne kadar byk hizmetler etmi olduumuzu tarih kaydedecektir. Milletimize vergi bir vakarla (arballkla) tarihin hkmn bekleyebiliriz. erde haklara ve hrriyetlere riayetli (saygl), darda dnya barnda, siyas szlemelere saygl millet olarak ayaktayz. Onun iindir ki dostluu aranan bir varlz. Demokrasi diyarndaki mevkmiz ancak kuvvetli ve erefli kelimeleriyle vasfandrlabilir. (2) (1) Tan ve Vatan gazeteleriyle baz dergilerin C.H.P.ne kar tutumunu ve bu nedenle iktidarn iine dt durumu sanrz ki, C.H.P. mebusu Necmeddin Sadak'm bir yazsndan aldmz u satrlar baka sze gerek brakmayacak bir biimde belgeleye-, ektir : Biz diyoruz ki Trkiye'de bir rejim buhran yoktur. Yani bir hkmet eklinden baka bir hkmet ekline gemek gibi bir mesele karsnda deiliz. Harbde igal ve istilya urayan yenilen, yahut kurtulan ve kurtarlan memleketlerde grld 243 Hseyin Cahit Yaln ise Trkiye Almanya'ya kar harbe girmek imknn bulmamakla beraber nazi dvasna bir an iin bile meyil gstermi midir? sorusunu sorup bunu Asla! diye yantladktan sonra : Amerikan efkr- umumiyesine (kamuoyuna) bu hakikati izah imkn bulunduu zaman, hareket hattmzn drstl teslim ediliyor ve hakkmz anlalyor. Fakat Birleik Amerika alkn olduumuz byklkte bir memleket deil koca bir ktadr. Orada Trk nokta-i nazarn (grn), Trk politikasn tamamen hr demokrasiler idealinin ayn olduunu usanmadan, bkmadan, durmadan anlatmak iktiza eder (gerekir)...(3) demektedir. Falih Rfk Atay'n da, Trkiye'nin savaa aeden katlmadn Fransa'nn bana gelenleri anmsatarak aklamaya altn, bununla birlikte

Trkiye'nin yanszlnn mttefiklere yaradn ne srdn gryoruz. (4) Ve birka yl ekilde bir rejim dvasn, sulu gemi idarelerle ilgimizi kesip yenisini kurmak gibi bir devrim havasn -durup dururken Trkiye'de var gibi gstermenin hem yanl, hem memleket iin zararl olduuna inanyoruz... Bunun iindir ki, biz, Trkiye Cumhuriyetini esasnda hrriyete ve demokrasiye dayanan bir idare ekli olarak tanyoruz. Bugn istediimiz -bilfiil- (uygulamada)'kendini gsteren- bu hrriyetin kanunlamas ve dier demokrasi kurallarnn ileriye gelimesini, bilhassa siyas partilerin domasn mmkn klacak tedbirlerin alnmas, engellerin kaldrlmasdr. (Beklenen Netice Tam ve Gerek Bir Tenkit,-Kontrol mknnn Domasdr; Akam, 10 Eyll 1945). (2) SAD IRMAK: Avrupa Savanm Bitmesi ve Memleketimiz; lk, 16 Mays 1945, say 88, s. 3 <3) HSEYN CAHT YALIN: Trk-Amerikan Dostluu; Tanin, 7 Ocak 1945 <4) FALH RIFKI ATAY: Milletler Snflanrken; Ulus, 28 ubat 1945 244 nce talyan faizminin ve Rus komnizminin rgtlenme biimini Trkiye iin bir model olarak gsteren bu yazarn kaleminden bu kez u satrlar okuyoruz : Sadece inklb ve mill varl savunma kayglarndan doan geici engeller kalkacaktr. Bu memlekette de partiler kurulacaktr ve basn yalnz bamsz mahkemeler tarafndan tatbik olunan kanuna kar sorumlu olacaktr. Trk demokrasisinin bu tabi tekmln (doal evrimini) ve onda garpl bir demokrasinin btn gereklerim yerine getirecek artlarn olgunlam olmasn en bata biz, Cumhuriyet Halk Partisinden olanlar sevinle karlyoruz. (5) Ahmet kr Esmer de aka : Amerikallar bizden Atatrk Trkiyesi'nin at r zerinde yrmemizi istiyorlar. D leri Bakanl mstearlndan yeni ekilen Mr. Grew, birka yl nce Amerika'y ziyaret ettiimiz srada syledii bir nutukta demitir ki: 'Ben Trk demokrasisinin kk bir fidan halinden byyerek byk bir aa olduunu grdm.' Bu gerek politika, gerek i hayatndaki milyonlarca Amerikal'nn candan kanaatini ifade eder ve Amerikallar gene Mr. Grew'in ifadesine gre erefli bir milletin namuslu emeiyle beslenmekte olan bu aacn daha da bymesini ve kuvvetlenmesini beklemektedirler. (6) diyerek Trkiye'de demokratiklemedeki d etkileri ortaya koymu oluyordu. Ankara radyosunda da Burhan Belge eitli konumalarn(5) FALH RIFKI ATAY: Trkiye'de Demokrasinin Tekml; Ulus, 22 Austos 1945 (6) AHMET KR ESMER: Amerikallar Trkiye'den Ne Bekliyorlar?; Ulus, 11 Eyll 1945 245 da, ayn tutumu sergiliyor ve ayn gerekelere parmak basyordu. rnein, 16 ubat 1944 gnl radyo konumasnda demitir ki : ... Avrupa'daki harb durumu byle bir nevi ba bozumu arz ederken (gsterirken) dnya siyas durumu zerinde, tersine hararetli hazrlanmalar kaydeden bir nadas havas hkimdir. Bilhassa Amerikallar hep bartan sonraki dnyadan bahsediyorlar... mesel una benzer szler sylyorlar : Kurtarlan Avrupa memleketleri, kendilerine uygun gelen demokratik messeseleri... diledikleri gibi seeceklerdir. Esasta fakat, demokratik hatta sadk kalacaklardr. Yani matbuat hrriyetine, sansrsz haber alveriine ve bir de serbest seim usullerine sadk kalacaklardr. ayet herhangi bir memlekette ahsn yahut zmrenin diktatrce temayller (eilimler) gsterdii tespit edilecek olursa, byk devlet ile dier devletler, buna mani olacaklardr... Sevgili Dinleyicilerim, Atatrk'n dnya gr ile Kemalizmin devlet prensiplerine tpa tp uygun den bu mlahazalar, (dnceler), biz Trkler'i ancak heyecanl bir sevince, mitli bir beklemeye gtrebilir...(7) II Bu gelimelere mill ef 19 Mays 1945 gnl konumasyla elik etmitir. nn'ye gre :

Memleketimizin siyas idaresi, cumhuriyetle kurulan halk idaresinin her istikamette ilerlemeleri ve artlaryle, gelimeye devam edecektir. Harb zamanlarnn ihtiyatl tedbir(7) BURHAN BELGE: Burhan Belge'nin Sesiyle kinci Dnya Sava (Radyo Konferanslar), Ankara, 1970, s. 424 246 lere lzum gsteren darlklar kalktka memleketin siyaset ve fikir hayratnda demokrasi prensipleri daha geni lde hkm srecektir. (8) Daha nce de, Trkiye'nin Almanya'ya sava ilan konusu T.B.M.M.nde grlrken, Babakan kr Saraolu demiti ki : nsanlk tarihinin son yllarnda birtakm insanlar tredi. Bunlar bayraklarn stn rk ve hayat sahas gibi samalarla sslediler. Bununla da kalmadlar, btn hak ve adalet kaidelerini ineyerek kk ve masum milletleri birer birer boyunduruk altna almaya baladlar ve dnyay kapkara bir zindan haline soktular... Trkiye Cumhuriyeti ilk tehlike dakikalarndan itibaren szn, silhn ve kalbini demokrat milletlerin yanna koydu... Bugn bir adm daha atarak insanl, medeniyeti, hrriyeti, istiklli, demokrasiyi kurtarmak ve harb mcrimlerini (sulularn) cezalandrmak isteyenlerin arasna katlmak... istiyoruz.(9) Oysa ayn kr Saraolu, o zaman Dileri Bakan olarak, 25 Haziran 1941'de yine T.B.M.M. krssnden Hitler'i kalblere ve vicdanlara ok iyi hitap etmesini bilen bir kii, Trk - Alman Dostluk Anlamasn ise bir ant olarak nitelendirmiti. (10) te, Saraolu'ndaki bu deiikliin tek nedeninin d siyasal koullardaki deiiklik olduu apak ortadadr. te yandan alt kiiden oluan bir Amerikal parlamenterler kurulu, 6 Eyll 1945'de Trkiye'ye gelmi, (11) bunu 1 Ekim 1946'da iki kiilik bir baka kurul izlemitir. (12) nn ise (8) SEXLrT-YILLII-1945; Ba^anllk Basm ve Yaym Umum Mudurlugu yyn., 1946, s. 21 (9) AYIN TARH, ubat 1945, say 135, s. 39-40 <10) Bkz. bu blmde, Kesim l/not 14 (11) Ulus, 7 Eyll 1945 <12) Ulus, 2 Ekim 1945 247 1 Kasm 1945'de T.B.M.M.ni a konumasnda Trkiye'nin savaa niin girmediini, bununla birlikte sava boyunca mttefiklere nasl yardmlarda bulunduunu uzun uzun anlattktan ve Sovyet tehdidine de deindikten sonra, devrimlerin ak ve uzun tartma ile benimsettirilemeyecek olduunu, bu dnemin 1923'den 1939'a dek srdn, bu tarihten balayarak da dnyann sava iine dtn, bu nedenle Trkiye'de zgrlk bir dzenin gerekleemediini belirtmi ve unlar sylemitir: ... Demokratik karakter btn Cumhuriyet devrinde prensip olarak muhafaza olunmutur (korunmutur). Diktatrlk, prensip olarak, hi bir zaman kabul olunmadktan baka, zararl ve Trk milletine yakmaz olarak daima itham edilmitir (sulanmtr). Byk Meclisin her deneti yannda milletin vergileri ve harcadklar zerindeki deneti, en ileri demokratik mil-letlerin hi birinden eksik kalmayacak kadar kesin ve kavrayldr. Bizim tek eksiimiz, hkmet partisinin karsnda bir parti bulunmamasdr... memleketin ihtiyalar'evkiyle (gereksinmelerinin ynlendirilmesiyle) hrriyet ve demokrasi havasnn tabi ilemesi sayesinde, baka siyas partinin de kurulmas mmkn olacaktr...(13) Bylece tek partili dzene artk son verileceini aklayan nn, daha sonra da eitli zgrlkler zerinde durmutur. Ne var ki,' Asm Us'un Hatra Notar'nda u satrlar okuyoruz : Cumhurbakann 1 Kasm 1945 nutku Mecliste fevkalde alkland. Bu nutuk milletleraras siyas edebiyatta bir aheserdir. smet nn harb gemi olduu halde Trkiye'nin harb iindeki durumunu iaah etmee ve yaplan tenkitlere ayr ayr cevap vermee niin lzum grd? Bu sual kendiliinden hatra geliyor. Bir mddet evvel Trkiye'ye (13) DEVLET YILLII-1945, s. 22-27 248

gelen Amerikan Ayan Meclisi zas (Senato yesi) bu tarzda bir demete bulunmasn istemiti. 1 Kasm nutku bu vaadi yerine getirmitir. Trk milletvekillerine yapt hitap ayn zamanda cihan halk efkrnadr.(14) Sanrz ki, durum yeterince aktr. Bu gelimelere, bir de San Fransisco'ya giden Trk delegesinin Reuters Ajans muhabirine savatan sonra Trkiye'de demokrasinin tam anlamyla gelimesine izin verileceini aklam olduunu da eklememiz uygun olacaktr. (15) (14) s. 658 (15) KARPAT : a.g.k., s. 126 249 nc Kesh BR DEERLENDRME i Trkiye'de ok partili dzene neden geilmi olduu, zerinde ok durulmu bir konudur. Konu kendi bana byk nem tad gibi, tek parti ynetiminin gerek niteliinin kavranmasnda da bir anahtardr. Ayrca gnmzn sorunlarna k tutacak bir zellik gstermektedir. D.P.nin drt kurucusundan biri olan Adnan Menderes'in, henz C.H.P. mebusuyken ve Birlemi Milletler Antlamas'nm onaylanmas T.B.M.M.nde 15 Austos 1945'de grld srada, yapm olduu konuma bu adan bakldnda son derece nemli bir belgedir. Menderes bu konumasnda yle demitir : ... Arkadalar, yine bu Anayasann her milletin tek bana veya milletlerin ortaklaa zerlerine aldklar taahhtlere (ykmllklere) dair olan hkmlere de acele bir gz atarak imdi kabul ve tasdik edeceiniz (onaylayacanz) bu vesika ile zerimize alacamz taahhtleri belirtmee alacam. Bu taahhtler... camiaya (toplulua) dahil 250 memleketlerde demokrasi prensiplerine uygun olarak yurttan ahs hrriyet ve masuniyetiyle (dokunulmazlyla) siyas haklarnn mahfuz (sakl) tutulmasn tazammun etmektedir (kapsamaktadr). ... Bu misak (antlama)... ayn zamanda her milletin dahil idaresinde de millet hkimiyetini istiyor ve ahs ve siyas hak ve hrriyetlere riayeti (uymay) karlkl taahhde balyor... Herhangi bir milletin idaresinin demokrasi esasna dayanmamas, dier milletlerin de huzur ve emniyetini tehdit eden ve bar bozan tehlikeye maruz brakan ok kuvvetli bir mil (etken) kabul olununca hrriyeti ve bar seven milletlerin kendi aralarnda bar tehlikeye koyabilecek diktatrlk idaresine katlanan aza (ye) bulunmamasn istemeleri... bir zarurettir (zorunluluktur)... Bize gelince: Anayasamzn ruhu tamamen mill hkimiyet esasna dayanmakta bulunduundan Birlemi Milletler Misak ile tam tetabuk (uyum) halinde bulunduumuzu bu frsattan yararlanarak bir kere daha sevinle syleyebiliriz. Bundan tr kabullenmekte olduumuz uluslararas Anayasa ile kendi Anayasamzn dnda ya da onun ruhuna aykr bir taahht altna giriyor deiliz. Ancak olsa olsa fiil (uygulanmakta olan) durum ile yazl Anayasamzn arasndaki baz tutarszlklarn orf,adan kaldrlmas gerekebilir ki, bu da esasen Ana Kanunumuzun ulusumuza kar taahht etmi olduu hususlarn tam olarak yerine getirilmesi demektir... (1) u halde, Adnan Menderes'e gre demokratik yaama gemek, Birlemi Milletler Anayasasmn bir gerei olmaktadr. ) T.B.M.M., Z.C., Dnem VII, XIX, Toplant 2., 90. birleim, 1. Oturum, s. 170-171 251 II 1923 -1938 yllar arasmda Trkiye'nin batl devletlerle olan ilikileri olaan bir dzeyde kalm, sk bir ibirlii szko-nusu olmamtr. (2) zellikle Trkiye'yle A.B.D. arasmda bu durum daha da belirgindir. II. Dnya Savann bitimindeki ko-ullarsa, Trk devlet adamlarnca, Trkiye'nin bata A.B.D. olmak zere batya tmyle balanmas gerektii biiminde deerlendirilmitir. (3) Bat dnyasnn o dnemdeki geerli rejim modeli ise liberal demokrasidir. Buna, Birlemi Milletler Anayasasnn ortaya koyduu ilkeler de eklenince, hem Trkiye belirli bir lde demokratik bir dzeni gerekletirmeyi stlenmek

durumunda kalm (4) ve hem de lkedeki muhalif gler bu durumdan cesaret almlardr. Bu nedenle de o gnlerde, 26 Austos 1945'de Nadir Nadi, Trkiye'deki demokrasiyi San Fransisco Markal olarak nitelendirmi ve u soruyu sorarak bu geree parmak basmtr : Geen sene hafife ksren bir gazete neden hemen kapatlyordu? imdi nra atanlara niin ses karlmyor? (5) ok daha sonralar ise, yine Nadir Nadi bu demokrasi giriiminde d siyasal kayglarn n planda geldiini ve darya ho grnmek iin bu biimsel rejim deiikliinin yapldn syleyecek (6) ve ok partili dzene geite dnya koullarnn etkisini kabul etmemenin g olduunu belirtecektir. (7) Sovyet basks ise, tm bu gelimeleri pekitiren bir ama ok nemli baka bir neden olmutur. (2) EDP ELK: Trkiye'nin D Politika Tarihi, Gerek yyn., stanbul, 1969, s. 101 (3) ayn. yerde, s. 126 (4) KARPAT: a.g.k., s. 126 (5) Yaasn Demokrasi; Cumhuriyet, 26 Austos 1945 (6) NADR NAD: a.g.k., s. 204-205 (7) ayn yerde, s. 186 252 III Siyasal ekimeler erevesinde ne srlm olmakla birlikte, bu adan bakldnda Ali Fuat Bagil'in, eer nn Franco gibi savatan sonra da iktidarn srdrebilecek olsayd, Trkiye'de demokratiklemenin szkonusu edilemeyecek olduunu sylemesi gerei yanstmaktadr. (8) Gerekten de rnein, Potsdam Konferans'nda Sovyetler'in Franco rejiminin yklmas isteine kar Churchill'in, spanya'nn eylemli olarak Almanya'nn yannda savaa girmemi olduunu syleyerek ve bu lkenin ngiltere'yle olan ticaretinin nemini vurgulayarak bu rejimi savunduunu ve spanya'nn i ilerine karlmamas gerektiini belirttiini grmekteyiz. (9) spanya'nn durumunun, zellikle S.S.C.B. ile olan ilikileri gznne getirildiinde, Trkiye'den daha elverili olduunu kabul etmek gerekir. Yine gnlk siyasal kayglara dayansa da Sabiha Sertel'in, bu kez Bagil'den apayr bir dnya gryle ne srd ve nn'nn demokratik bir rejim kurmadka bat dnyasyla anlaamayacamn bilincine vard biimindeki yargs da (10). ayn gerein bir baka anlatmdr. III Konuyu bilimsel adan ele alan Kemal Karpat ise ok partili dzene geite d basklarn kmsenemeyecek olduunu, ancak bunun tek neden olarak kabul edilemeyeceini belirtmektedir. (11) Ancak Karpat bu dnemdeki Sovyet tehlikesinden yeterince sz etmemektedir. (8) AL FUAT BAGL: 27 Mays htilli ve Sebepleri; ev. M. Ali Sebk- . Hakk Akm, stanbul, 1966, s. 55 (9) 3. oturum, 19 Temmuz 1945, KONFERANSLAR.... s. 173-181 (10) S. SERTEL: a.g.k., s. 278 . (11) KARPAT: a.g.k., s. 128 253 Halk lman ve Oral Sander'in yargs ise udur: Kesinlikle belgelenmemi olmakla birlikte, Trkiye'nin 1945 ylnda ok partili dzen denemesine girmesini, Sovyetler Birlii karsnda Amerikan desteini kazanmak is-teine balamak yanl olmayacaktr sanrz. (12) Buna karlk tm siyasal gelimeler bir btn olarak ele alndnda, d siyasal koullarn, tek parti ynetiminin sona ermesinde kesin bir biimde etkili ve belirleyici olduu tartmasz bir gerektir. Ne var ki, Trk demokrasisinin her eyden nce byle d etkiler ve koullar sonucunda varlk kazanm olmas, siyasal yaammzda o gnden bugne karlatmz birok ve almas gerekten, g sorunlarn da temelini oluturmutur. (12) LMAN-SANDEJt: a.g.y., s. 4 254 SONU

1930 ylnda S.C.F.nn kapatlmasyla balayan tek parti ynetiminin temelinde dnyadaki genel ekonomik ve siyasal koullarn da etkisi olduu gibi, ok partili dneme geite de yine d siyasal koullar ayn etkiyi, ama bu kez baskya varacak lde gstermi bulunmaktadr. Tek parti ynetiminin bu balang ve sona eri noktalar arasndaki geliim izgisi de, nce otoriter, sonra da totaliter rejimlerin baarsna ko.ut bir yrnge izlemitir. Bu koutluu, zellikle Varlk Vergisi uygulamasnda gzlemleyebiliyoruz. te yandan bu rejimlerin k, Trkiye'de tek parti ynetimine son verilmesini gerektirmitir. Burada unu da belirtelim ki, 1839 Tanzimat Ferman olsun, 1856 Islahat Ferman olsun, 1876 Anayasas olsun, ncelikle hep d siyasal koullara bal olarak tarih sahnesinde yer almlardr. Tek parti ynetimi bu gelenei bozmu deildir. ylesine ki, II. Dnya Sava boyunca rklara ve solculara kar iktidarn izledii tutum, Almanya'nn ya da Sovyet Rusya'nn birbiri karsnda elde ettii baarya gre belirlenmitir. Buna karlk tek parti ynetiminin balangcyla sona erii arasnda, bu adan nemli bir ayrlk bulunmaktadr. O da, balangta yalnzca bir etkilenme szkonusuyken, tek parti ynetiminden ok partili dzene, buna zenilerek deil, fakat zorlanarak geilmi olmasdr. u gerek de unutulmamaldr: 1930'larda bir rejim modeli aramnn temel nedeni, totaliterlik zentisinden kaynaklanmam, yalnzca gl bir siyasal iktidar rgtlenmesi amalanm olduundan, dikkatler bu tr lkelere evrilmitir. 255 Geri tek parti ynetimi balarken C.H.P. dnr ve yazarlarn araylar genellikle yalnzca otoriter bir rejim asndan olmutur; ama bir nceki almamz Serbest Cumhuriyet Frkas Olay'nda, ayrntl olarak tanmladmz ve snfsal yap ve zellikleri zerinde durduumuz C.H.F.na (C.H.P.) egemen olan glerin, bu yap ve zellikleri gerei o dnemde zgrlk ve oulcu bir dzenden yana olamayacaklar da ak bir gerektir. S.C.F.nm baarszla uramasnda bu durumun etkisi aka grlmektedir. Bu nedenle de iktidarn szkonusu yaps, onu ksa srede yalnzca biimsel - rgtsel adan deil, ayn zamanda snfsal adan da ar otoriter ve oulcu yapnn olumasna izin vermeyen bir izgiye srklemitir. Halklk anlaynn ilk ortaya atld ve Ulusal Kurtulu Sava bitiminde varolan toplumsal ve ekonomik koullarn deimesi, daha baka bir deyile de snfsal ayrmn artp kesinlemesiyle, snfsal gerei yadsyan bir rejime ulalmas bir rastlant deildir. Halklk bu rejime elverili bir ideolojiyi salar duruma gelmitir. Bu anlay erevesinde, devletilik uygulamas ise, geni halk kesimlerinin srtndan bir avu kiinin palazlanmasyla sonulanmtr. Her ne kadar Gazi Mustafa Kemal ve onun yakn evresinin, devletilik ilkesiyle, lke kalknmasn amaladklar bir gerekse de, bu ilkeyi uygulayacak olanlarn yaplar ve eilimleri, ksa srede bu amacn sap-trlmasyla sonulanmtr. Bunun da temel nedeni, zel kesimin doas gerei kr gdsyle almas ilkesinden kaynaklanmtr. Devrimlerin bile yine ayn nedenle gerei gibi srdrle-medikleri, hatta bu devrimler C.H.P.ni ele geiren glerin karlarna aykr dt anda da onlardan dnler verildii bir gerektir. Bu devrimlerin ana amacnn lkemizin azgelimiliini krmak ve amak olduunu belirtmitik. Oysa C.H.P. kadrolar ve bu kadrolarn arkasndaki gler, bu azgelimilii yenmek eiliminde olamamlardr. nk onlara, aba ve zveri isteyen bu amaca ulamak yerine, koullardan ve olanaklardan 256 yararlanarak kiisel kar salamak ok daha kolay ve elverili gelmitir. Ama bu arada devrimlerin tehlikeye dm olduu gerekesiyle tm toplumsal ve siyasal glerin bir elde toplanmas yoluna gidilmi olmas, son zmlemede C.H.P.nin temsil ettii bu snfa, rakipsiz ve denetimsiz olarak, lkeye egemen olma olanan salamtr. Bylece de devrimleri szde ve biimsel olarak savunan, ama onlarn gerek amacyla uyumayanlar, bu devrimler adna, halk kitleleri zerinde kendilerine salanan siyasal olanaklar kullanarak egemenlik kurmulardr. 1930 bunalm ve bunun toplumsal ve siyasal sonularn karlamak, azgelimilii yenmek iin oulcu yapya son verilerek siyasal ktidar

olabildiince glendirilirken ve bir yandan da bu gelimelere uygun bir ideoloji yaygnlatrlrken, Atatrk'n lmnden sonra, krgnlklar gidermek iin bile olsa, hilafeti, saltanat ye kar - devrimci kiilerle ibirliine girien ve bir de stelik mill ef olan smet nn'nn banda bulunduu tek parti ynetimi, kendisini, drt bir yandan snrlarmza dayanan bir dnya savann sorunlaryla yz yze bulmutur. Bu zor yllar, ancak ulusal birlik ve zveriyle alabilirdi. Ne var ki, bu birlik ve zveri yalnz halk kitlelerinden istenmi, buna karlk olas sava koullan nedeniyle bavurulan nlemler, vurguncu sava zenginleri yaratmakla sonulanmtr. Bu gelimenin temel nedenini de, yine C.H.P.nin ynetici kadrolarnn snfsal yap, balant ve eilimleri dnda aramamak gerekir. Bu zenginleme, burjuvazinin glenmesini de gerektirmitir. Konuya bu alardan bakldnda, kitlelerin C.H.P.ne neden tepki gsterdii, buna karlk artk glenmi olan burjuvazinin bu partinin brokratik denetiminden ve ortaklndan arnarak kendi z siyasal rgtn, yani D.P.yi kurarak tek bana iktidar olmak istedii ve bunu da baard, anlalr bir gelime olmaktadr. Kald ki, Varlk Vergisi uygulamas, gerektiinde C.H.P. yneticilerinin burjuvaziye nasl darbeler indirebileceini de kantlamtr. Varlk Vergisinden 257 F. : 17 etkilenmemi olan Trk tacir ve i adamlarnn bu aznlklarla olan snfsal zdelii ve uluslararas ilikilerindeki koutluu da gzden uzak tutulmamas gereken bir gerektir. (1) Bu almamzda son olarak tek parti ynetiminin sona ermesini gerektiren d siyasal nedenler zerinde durduk. Bu ynetimin, uluslararas ilikilerin ald biim sonucunda ortadan kalkm olduu kukusuzdur. Ne var ki, bu d siyasal nedenler olmasayd bile, bir yandan halktaki tepkisel birikim, te yandan da artk burjuvazinin tek bana iktidar olabilecek gce erimi bulunmas, tek parti ynetiminin sona ermesini gerektirecek miydi? Bu, ayr bir aratrmann konusudur. Ancak u ana dek aklamaya altmz olgular ve gelimeler, 14 Mays 1950'de D.P.nin seimleri kazanarak iktidara gelmesiyle ss-nulanan sreci de, ayn zamanda belgelemi bulunmaktadr. ok partili dzene geilmesiyle ilgili dorudan ve baz alardan da biimsel gelimeler ise bundan sonraki almamzn konusunu oluturacaktr. (1) 1946-1950 aras dnemi ele alan almamzda bu konular zerinde ayrntl olarak durulacaktr. 258 EKLER EK I: C.H.P.nin 10 Mays 1931'de yaplan 3. Kurultay'nda benimsenen ana vasflar: 1 C.H.F.; a) Cumhuriyeti, b) Milliyeti, c) Halk, d) Devleti, e) Layk, f) nklpdr. A Frka, cumhuriyetin mill hkimiyet mefkuresini (ulusal -egemenlik lksn) en iyi ve en emin surette temsil ve tatbik eden devlet ekli olduuna kanidir. Frka bu sarslmaz kanaatle cumhuriyeti tehlikeye kar her vasta ile mdafaa eder. B Frka terakki ve inkiaf (ilerleme ve gelime) yolunda ve beynelmilel temas ve mnasebetlerde btn muassr milletlere muvazi ve onlarla bir ahenkte yrmekle beraber Trk itima heyetinin husus seciyelerini (karakter zelliklerini) ve balbana mstakil hviyetini mahfuz tutmay (korumayi) esas sayar. C idare ve hkimiyetin kayna millettir. Bir arada ve hkimiyetin devletin vatandaa ve vatandan devlete karlkl vazifelerinin hakk ile ifasn tanzim yolunda kullanlmas frkaca byk esastr. Kanunlar nnde mutlak bir msavat (eitlik) kabul eden ve hibir ferde, hibir aileye, hibir snfa, hibir cemaate imtiyaz tanmayan fertleri halktan ve halk olarak kabul ederiz. D Ferd mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber mmkn olduu kadar az zaman iinde milleti refaha, memleketi mamuri-yete (bayndrla) eritirmek iin milletin umum ve yksek menfaatlerinin icap ettirdii ilerde, bilhassa iktisad sahada, devleti Hilen alakadar etmek mhim esaslarmzdandr. 259

E Frka( devlet idaresinde btn kanunlarn, nizamlarn ve usullerin ilim ve ferilerin muassr medeniyete temin ettii esas ve ekillere ve dnya ihtiyalarna gr yaplmasn ve tatbik edilmesini prensip kabul etmitir. Din telkkisi vicdan olduundan frka din fikirlerini devlet ve dnya ilerinden ve siyasetten ayr tutma milletimizin muassr terakkide balca muvaffakiyet mili (baar etkeni) grr. P Frka, milletimizin birok fedakrlklarla yapt inklplardan doan ve inkiaf eden prensiplere sadk kalma ve onlan mdafaa etmei esas tutar. 2 Trkiye Cumhuriyeti halkn ayr ayr snflardan mrekkep (olumu) deil ve fakat ferd ve itima hayat iin i blm itibar ile muhtelif meslek erbabna ayrlm bir camia telkki etmek esas prensiplerimizdendir. a) Kk iftiler, b) Kk sanayi erbab ve esnaf( c) Amele ve ii, d) Serbest meslek erbab, e) Sanayi erbab, byk arazi ve i sahipleri ve tccar Trk camiasn tekil eden balca alma zmreleridir. Bunlarn her birinin almas dierinin ve umum camiann gaye, snf mcadelesi yerine itima intizam ve tesant temin etmek (toplumsal dzenlilik ve dayanma salamak) ve birbirini nakzetmeyecek surette (bozmayacak biimde) menfaatlerimize ahenk tesis eylemektir. Meafaatler kabiliyet ve alma derecesi ile mtenasip olur. 260 EK II : I C.H.P.nin 9 Mays 1935'de yaplan 4. Kurultay'mda kabul edilen Tzk : Esaslar 1 C.H.P., Cemiyet Kanununa gre kurulmu, programndaki esaslar zerinde alan siyasal bir cemiyettir. Merkezi Ankara'dr. 2 Partinin deimez genel bakan, onu kuran Keml Atatrk'tr. 3 Partiden olan yurddalar karlkl idemlik, gven ve arkadalk duygular ile birbirine bal bir ktle meydana getirirler. Partililer programda ve esaslarda saa, sola ekilmeyecek bir aklkla inceden inceye izilmi olan yolda birlik ve beraberlikle yrrler. 4 Parti izdeleri, Partinin programm ve prensiplerini bilecek, yayacak ve onlar savgayacaktr. 5 Prensiplerimizi usanmakszn, btn yurddalara her bahane ve frsatla sylemek ve anlatmak, Parti rgt ve izdeslerinin nemli devidir. 6 Parti, memlekette trl ergelerle kurulmu olan hayrl ve faydal giriimlere ve rgtlere kar sevgi ve ilgi tar. 7 Parti, henz siyasa ile uramak ana girmemi olan btn Trk genlerini Partinin tabii aday sayar. 8 Partinin ana vasflarn gsteren alt oklu bir bayra, bir rozeti ve bir mar vardr. Bunlar reneine gre yaplr ve kullanlr. 261 BRNC KISIM PARTYE KABUL OLUNMA 9 C.H.P.ne : A 18 yan bitiren, B Halka kt tannmam olan, C Ar hapis veya eref ve onur krc bir su yznden hapis cezas ile kaanmam bulunan ve hacir altnda olmayan, Ulusal savata, ona karnlk etmemi olan ve byle rgtlere girmemi olan ve siyasal ra bakmndan menf bir ruh tamam olduklar belirgin bulunan her Trk yurdda, Trke konumakta bulunmu ve Trk kltrn ve Partinin btn prensiplerini benimsemi ise girebilir. 10 Partiye girmek isteyen her yurdda, Partide en az iki yldr yazl bulunan iki arkada tarafndan bulunduu yerin ocana tantlr. Kendisinde istenen sfatlarn bulunduu ilve edilir ve kendisi de Partinin esaslar ile program ve tzn kabul ettii ve hkmlerinden ayrlmayaca hakknda ocaa yken kad verir. Aday, bununla Partiye eref sz vermi olur. 11 Bir ocak kurulunun byle bir istek zerine vermi olduu kabul veya red karar, le Ynkrulunun onaylanmas ile tkel-lenir. Bu i en ok ay iinde bitirilir ve ilgili olana bildirilir. le Ynkurulunca reddedilen yurddalarm lk Ynkuruluna yamda bulunmaa haklar vardr.

12 Partiye yeni ye olma ileri tamlanan yeni Partililer, ayda bir, ka kii olmularsa bunlarla, baka yerlerden gelen eski Partililer kylerde ocak ynkurullarrim, ehir ve kentlerde, o ehir ve kentlerde bulunan en byk Ynkurulun bu i iin yapaca toplanmaya yaz ile arlarak partiye yazlm ve kabul edilmi olduklar bildirilir. Bu toplantlarn yl banda balayarak her ayda bir dzenlikle yaplmas bortur. Toplantlarda Ynkurul-lardan baka imkn bulunduu kadar ok Partili bulundurulur. Parti bakan bu toplantda bir sylev vererek siyasal bir partiye girmenin nemlerini ve Partili olmann devlerini hatrlatp yeni yeleri kutlar ve kendilerine baar diler. Her ayda bir, Partiye girenlerin adlar l Ynkurulunca btn rgte genellenir. 13 Her Partili, Partiye az veya ok bir yardm paras demek ykmndedir. Ayda veya alt ayda veya on iki ayda bir den 262 me]c art ile Partiye ne kadar yardm paras vereceklerini, deme yeteneklerine gre kendileri saptayarak bulunduklar yerin ocak duruluna bir yken kad ile bildirirler. deme bir alt karl yaplr. Bir defa yaplan yardm ykeni miktar, stnden bir yl gemedike deitirilemez. yeler, ykenecekleri miktardan fazla bir para verirlerse bu ayr bir alt ile verit olarak kabul olunur. Yardm akesi yerine ayniyat (menkul deer) alnmaz. 14 Yardm akesini ykenilen miktar ve zamanda demek partilinin bir yandan Partisine ballnn beldei olduu kadar^ bir yandan da Partinin yurda hizmet yolundaki baarlarn salayacak olan bir borcudur. 15 Yardm akesinin alnmas usulleri, Genynkurul tarafndan yaplacak bir renek ile saptanr. 16 Bir yerden baka bir yere giden Parti yeleri kendi Yn-kurullarndan, Parti yesi olduklarn ve ykenlerini yerine getirmi bulunduklarn bildiren bir kat alrlar ve bunu gittikleri yerdeki kurula verirler. Bu suretle adlar ora Parti ktne geirilir. KNC KISIM PART RGT 17 Parti rgt, banda merkezde Genel Bakan bulunmak, llerde ocaklardan balamak zere, unlardan meydana gelir : A Genel Bakanlk, B Genbakur, , C Byk Kurultay ve Genynkurul, l, ile, kamun, ocak kongreleri ve ynkurullar, D Parti gurupu, E Partikur. 18 rgtn ilk basama ehir ve kentlerde uram ocaklar ve kylerde ky ocaklardr. 19 Parti rgt olmayan bir kyde bir ocak kurulu meydana getirecek yurddalar birleirlerse aadan yukar kurullarn nergeleri zerine l Ynkurulu karar alndktan sonra orada ocak kurulur. Oca kuracaklarn Partiye girileri iin 9 uncu maddedeki sfatlar aranr. 20 Ocaklar iki trl alr : kongre halinde ve Ynkurul yolu ile. 263 21 Her Partili yurdda, yazl olduu uram veya ky ocana, Ocaklar Kamun Ynkurullarna, Kamun Ynkurullar ile, le Ynkurullar^ l, l Ynkurullar Genynkurula baldrlar. 22 Bulunduklar yerlerin ilgi ve durumlarna baklarak birden ok uram ve ky, tek bir Ocaa balanabilir ve bunlara Semt Oca denir. Gene yersel durum ve uza gereklerinin zorlad hallerde kamun rgt ve l merkezlerinde de le rgt yaplmayabilir. Bu halde ocaklar bir baka kamun veya dorudan doruya le Ynku-rullarma, kamun ynkurullar ile l merkezlerindeki ocaklar da dorudan doruya l Ynkuruluna balanabilir. Ocaklarn yardm akesi ile hesab ve bte ileri, yukar derecedeki Ynkurullara verilebilir. Bu halde aa derecelerin saypay-lar bulunduklar Ynkurullar btesinden salanr. Bu madde hkmlerini yerine getirmek iin Genynkuruldan ayr ayr karar alnr. NC KISIM

MERKEZDE I GENEL BAKANLIK A Genel Bakan 23 Genel Bakan, Partinin yksek ynetimini elinde tutar ve Partiyi imseler. Parti adna sz sylemek yetkesi ancak Genel Bakandadr. Genel Bakan lzum grrse bu hak ve yetkesini Genel Bakan vekiline veya Parti Genel Sekreterine brakr. B Genbakur 24 Partinin Genel Bakan ile Vekili ve Genel Sekreter, Gen-bakuru meydana getirirler. 25 Genbakur, Partiyi ilgilendiren btn iler iin lzum grd kararlar verir. 26 Genbakur, Kamutaya ye seilmesi ilerini ynetir; Partinin saylav adaylarn kararlatrr. Genbakur, adaylarla seim ileri hakknda Gurup YnkurulU' 264 nun ve Genynkurulun fikrini yoklayabilir. Adaylar Genel Bakan tarafndan iln olunur. 27 Genynkurulda yer alrsa aa yenisini Genbakur seer. 28 Genbakurun verecei kararlara btn Parti yelerince basz ve artsz uyulur. C Genel Sekreter 29 Genel Sekreter, Genel Bakan tarafndan Genynkurul yeleri arasndan seilir ve Genel Bakan adna i grr. Genel Sekreter, Genbakurun, Genynkurulun ve Partikurun kararlarn bildirir; bunlar sonulandrr. Parti rgt ile yazr ve Parti ilerini kovalar. Partiye ilikin bavurularn kabul orunudur. Genel Sekreterlik, Partiye ball onaylanm baka hkmi ahsiyetlerin de balant yeridir. II BYK KURULTAY 30 Byk Kurultay, drt ylda bir Genel Bakann gsterecei yer ve bildirecei zamanda toplanr. Genel Bakan lzum grrse Byk Kurultay daha nce toplayabilir. 31 Byk Kurultayn yeleri unlardr: A Genynkurul yeleri, B Partiye bal btn saylavlar, C l Ynkurul Bakanlar, l kongrelerince seilen ikier ve Parti yesinin says on bini geen illerden her on bin ye iin ayrca gene kongrelerce seilen birer delege. Partiye bal olduu Genbakurca onaylanm hkmi ahsiyetler bulunuyorsa onlar da Byk Kurultaya delege gnderebilirler. 32 Byk Kurultay, yelerinin saltk ounluu ile alp grlere balar. Bu ounluk yoksa ve Byk Kurultay snomal olarak toplanmamsa gr gn sonraya braklr. Tersine lzum bulunmayan yerlerde Byk Kurultay hazr bulunanlarn ounluu ile karar verir. Oylar eit olduunda Bakann bulunduu taraf ounluk saylr. Program, hazr bulunanlarn te iki ounluu ile deitirilebilir. Byk Kurultayda seimler gizli oyla yaplr; eer ki ak yahut iaretle olmasna te iki ounlukla karar verilmi bulunsun. 33 Byk Kurultay, Genel Bakann veya Genel Bakan ve 265 kilinin bakanl altnda toplanr ve iki Bakan vekili ile alt sekreter seer. Bu seiminden sonra Genel Bakan, geen yllarda yaplan iler hakknda bir sylev verir yahut bir bildiri okutur. 34 Genel Bakann sylevinden veya bildiriinden sonra Byk Kurultay on beer yeli Program - Tzk, hesab ve yirmi be yeli Dilek komisyonlarn seer. Bu komisyonlara Genbakur ve Genynkurul yeleri seilemezler. 35 Her komisyon, yelerinden birini bakan, birini raportr, birini sekreter ayrr. 36 Program - Tzk komisyonu ne srlen deigeleri, Dilek komisyonu lk kongrelerinden gelen dilekleri ve yeler tarafndan yaplm nergeleri inceler.

Hesab komisyonu merkez hesablarma bakar. l hesablar hakknda bir inceleme lzumu grrse kendi fikri ile birlikte yeni Gen-ynkurula braklmak zre Byk Kurultay Genkuruluna bildirir. 37 Her komisyon ald iler hakkndaki kararn, sebepleriyle Genkurula bildirir. Bunlar Genkurulda grlerek bir karara balanr ve gereinde mesele yeniden komisyona gnderilebilir. 38 Byk Kurultay, grlmesine lzum grlen konular incelemek iin ayrca komisyonlar da ayrabilir. 39 Bakanlar Byk Kurultayda hazr bulunurlar. Lzumunda Genkurulda ve arldklar komisyonlarda izahlarda bulunurlar. 40 Byk Kurultay grleri aktr. Byk Kurultay, grclerini yalnz Parti yelerine ak bulundurmaa ve gereinde gizli oturum yapmaya karar verebilir. 41 Byk Kurultayn grleri ve kararlar tutulur. Bu tu-tulga Bakan ve Sekreterler tarafndan imzalanarak Byk Kurultayda bulunmu olan yelerin adlar yazl bir defterle birlikte saklanr. 42 Byk Kurultay kapanrken, Genel Bakan, Byk Kurultayn almasndan elde edilen sonularla Partiye verilen yeni ynet hakknda bir sylev verir veya Byk Kurultay kapandktan sonra bir bildiri karr. f 43 Byk Kurultayn al Parti rgt ve btn Partililer iin kutlu bir gn saylr. III GENYNKURUL 44 Genynkurul, Byk Kurultay tarafndan seilmi on alt yeden toplanr. yelerin says -gereinde- Genbakur karar ile arttrlabilir. Genel Sekreter, Genynkurul yeleri arasnda is b 266 lm yapar. yelerden birini bro ilerinde kendine yardmc ayrr. 45 Genynkurulun tabii bakan, Genel Bakan veya Vekilidir. Bakanlarn bulunmad zamanlarda Genel Sekreter bakanlk yapar. 46-Genynkurul en az haftada bir toplanp alr. 47 Genynkurul, Genbakur devlerinden baka Parti ilerinin hepsi ile urar. Parti rgtnn tze gre ilemesinde ve Parti programnn btn asllar ve ayrntlar ile taptanmasmda lzumlu olan irdel ve tepkiyi yaparak bu iler iin grlerde bulunur ve durumu saptar, tedbirler dnr, gereine gre kararlarn Genbakurdan geirerek taptar. Partiyi ilgilendiren ulusal kurumlar ve Partinin he-sablarn, kongrelerden alman kararlarn ne dereceye kadar toptan-dm inceler. Genel konferans konular belitir, Partinin program hakknda lzum ve ihtiyaca gre brorler hazrlayp karr. Halkevlerinin alma, alma ve ynetimlerini dzenler. Parti prensiplerini ve siyasal durumuna gre fikir ve ergelerimizi sz ile de halka anlatmak iin reneine gre halk aytalar rgt yapar. Fayda grlen yer ve zamanlarda halk krsleri aar. Spor, genlik, radyo, sinema ve devrim mzesi ileriyle urar. Byk Kurultay komisyonlarna ilgili projeleri hazrlar ve Genbakurdan geirerek Byk Kurultaya verir. l Ynkurul ile Bakanlarnn ve le Bakanlarnn seimlerini onaylar ve bozar. Yn-kurullarla Bakanlarnn seimlerini gereinde yenilettirir. Parti rgt olmaya yerlerde ye yazma, rgt kurma yetkisi ile giriken bir veya bir ka kiiye dev verebilir. Tzn eyi taptanmas iin gereken renekleri yapar. 48 Lzumuna gre, Genynkurul karar ile belli iler iin Parti saylav ve izdelerinin yardmndan faydalanr ve bunlardan sresiz komisyonlar kurulur. Genynkurul yelerinden yahut yukarda yazl kimselerle baka komisyonlar da yaplabilir. 49 Parti rgtnn ve Halkevleri ile Partiye bal olduklar Genbakurca onaylanm hkmi ahsiyetlerin tefti ve kontrol ii Genynkurul yelerine verilebilecei gibi Parti saylav veya iz-deleri de bununla devlenebilir. Tefti devleri ve zamanlar lzumuna gre Genel Sekreterlike belirtilir. Bunun iin bir renek yaplr. 50 Genynkurul yeleri kendilerini Parti almalarna balarlar.

51 Genynkurul, yelerinden birini Partinin samanlna ayrr. Saman, saypalarn bteye uygunluunu salar ve hesab 267 I ileri ile ilgili btn katlar imza ile onaylar. Partinin esilik ve mlkiyet ilerile urar. 52 Genynkurulun, aylkl bir basekreteri ile bir saman, lzumu kadar aylkl sekreterleri, iyarlar, hizmet adamlar bulunur. Bunlar Genel Sekreterlik emrindedir. DRDNC KISIM LLERDE I KONGRELER 53 Ocak, Kamun kongreleri ylda bir, le ve l kongreleri iki ylda bir toplanr. Kongreler, l ynkurullarn Genel Sekreterlike onaylanm karar ile veya dorudan doruya Genynkurul karar ile gereinde snomal olarak da toplanabilir. 54 Partinin Ocaklardan illere kadar nomal kongre mevsimi Eyllde balar> Birinciknun sonunda biter. llerden her birinin Ocak ve Kamun kongreleri en ok bir buuk ay srer. Her yerin mevsim, iklim, i gereklerine gre bu kongrelerin balama ve bitme tarihleri l Ynkurullar tarafndan saptanr ve vaktinden nce ilgililere bildirilir; buna gre yaplmalar kovalanr. Nomal le ve l kongreleri birbiri ardndan yaplmak zre ikinci yln kamun kongresi bitiminden sonraki on be gn iinde balayarak en ge bir buuk ayda bitirilir. 55 Her Uram, Ky (veya Semt) ocana yazl parti yesi kendi Ocak kongrelerinin yesidir. Gelemeyecek kadar cddi zr olmayan Ocak yelerinin bu kongrelerde bulunmak devleridir. 56 Kongrelerde delegeler yle seilir: Her ocak kongresinde, Ocan iki yze kadar yesi iin iki, bundan fazla her yz ye iin birer delege; Her Kamun kongresinde, ledeki ocaklarn bine kadar yesi iin , bundan ok her bin iin birer delege. Partiye girmek iin ileri tkellenmi olan ye bu saynn iindedir. Ancak bunlarn kongrelerde oy vermeleri iin en az ay ve seilmeleri iin en az bir yl nce yazlma ilerinin bitirilmi olmas arttr. 268 57 Ocaklarn setii delegeler kamun merkezinde kamun, jcamunlarn setii delegeler le merkezinde le, le kongrelerir nin setii delegeler de l merkezinde l kongresini yaparlar. Asl delegenin zr olursa yerine yedek gnderilir. 58 Uram, Ky (veya Semt) Ocaklarnn delegeleri Ocaklarnn dorudan doruya le rgtne bal olmas yznden Kamun kongresi yapmayorlarsa baklr: Ya le rgtnde bir baka Kamun rgt yoktur, o halde bu delegeler dorudan doruya ile kongresini yaparlar. Yahut bir baka Kamun rgt vardr, bu halde bu delegeler bir Kamun kongresinde aranacak nispet zerinden delege seerler. le kongresine bunlar katlr. Ocaklarn dorudan doruya l rgtne bal olmalar yznden bu delegeler de le kongresi yapamayorlarsa onlar da le kongrelerinde art olan nispet zerinden delege ayrrlar; l kongresine bu delegeler katlr. Dorudan doruya l rgtne bal olmas yznden le kongresinde bulunmayan mevcut bir kamun delegeleri de ayn seimi yaparak kendilerini l kongresinde imselerler. Bu madde gereince yaplacak ikinci veya nc delege seimleri le veya l kurullar tarafndan ynetilir. 59 Kongreler, Ynkurul bakanlar tarafndan alr. 60 Kongrelerde kendi yesinin yarsndan bir fazlas hazrsa grye balanr; deilse toplanma bir gn sonraya braklr ve o gn gelen ye bu kadar olmasa da kongre alr. 61 Her kongre alnca ilkin bir bakan, bir ikinci bakan, iki sekreter seilir. Gereinde le ve l kongreleri bakan bir derece yukar rgt tarafndan da gsterilebilir. Merkezden atanm bakanlar, rgt iindeki btn kongrelere bakanlk edebilirler.

Bakan, kongre grlerini ynetir. Sekreterler, grlerin zet ve sonularn yazarlar. 62 Kongre grlerinin ayn ile tutulmas iin gereinde ayrca tutulga sekreterleri altrlr. 63 Kongrenin grlerini btn Parti yeleri dinleyebilirler. Kongreler isterlerse bir meseleyi gizli grr veya Parti dndan dinleyici almaa karar verebilirler. 64 Kamun, le ve l kongrelerine, Parti hkmetini imsele-yen en byk sivil buyurmanlar arlrlar. Bunlar grye ve oya karmazlar. Yalnz eski ve yeni yaplm veya yaplmam Parti dilekleri hakknda grlerden sonra halk aydnlatmak ergesi ile -gerekirse- izahlarda bulunurlar. Fakat bu izahlar zerinde aytma yaplmaz. Parti kongrelerinin btn grlerinde partili arbay ve 269 gar yeleri ile l Genelkurulu yeleri dinleyici sfat ile bulunurlar. Gizli olmasna karar verilen grlerde yalnz en byk sivil buyurman ile delegelerden baka kimse bulunmaz. 65 Kongreler, konuulacak ileri nceden sraya korlar ve ynkurullarn olan biten eyler hakkndaki rapor ve szleri ile g-rye balarlar. Kongrelerde seimler btn iler bittikten sonra yaplr. 66 Kongrelerde kararlar, Bakan ve Vekillerile hazr bulunan yelerin yarsndan bir fazlasnn oyu ile verilir. Oylar eit ise Bakann bulunduu taraf kazanr. 67 Kongrelerde seimler gizli oy ile yaplr; meer ki ak olmasna veya iaretle yaplmasna te iki ounlukla karar verilmi olsun. Seimlerde ilk defa saltk ounluk olmazsa ikinci defasnda en ok oy alan kazanr. 68 Kongreler, hesab bakma ve bte yapma ilerinde kendisine gre az veya ok olmak zere 3-7 kiilik birer komisyon ayrrlar ve bu komisyonlarn raporlar zerinde grrler. Kongreler gerek verilen raporlar, gerek yelerin nergeleri zerine gry kolaylatrmak iin bakaca 3 - 7 kiilik komisyonlar da yapabilirler. 69 Kongre komisyonlar, ilerinden bir bakan, bir raportr, bir sekreter seerek ie balar. Yarsndan bir fazlas ile grr,, bulunanlarn ounluu ile karar verir. 70 Ynkurullarda bulunanlar, kendi kongrelerine delege seilemezler. Grlerde bulunur, oy veremezler; komisyonlara da seilemezler. 71 Kongreler kendi alanlarnda, Parti ileri iin her trl karar ve kontrol rgenidir. Kongre ak olduka ve lzum grdke: Ynkurullarn btn yetkisini kendisi kullanabilir. Balca yapacaklar unlardr: A Ocak kongresinde Uramn, Kyn (veya Semt)in Partisi rgt Ky kurulu, ar kurulu veya ti Genel Kurulu ve byle kurumlar arac ile yaplmasn yahut yaplmamasn veya Kamun kongresinde konuulmasn istedii eyler Kamun kongresinde Kamunu, le kongresinde leyi, il kongresinde li memleket ve Parti noktasndan ilgilendiren gene o gibi meseleleri; gerek verilen raporlar, gerek yelerin nergeleri zerinde konumak ve her gr sonunda olmas veya olmamas istenilen ey ne ise onu bir nerge halinde karlatrp gereine gre ya kendi Ynkuruluna yaplmasnn kovalanmasn brakmak veya bir derece yukar Ynkurul ile kongre delegelerine bu kararlar zerinden yrnlmesini bildirmek; B l kongresinde btn lin Parti rgt ve knavn incelemek, 270 Kendi ve lzumunda kendine bal Ynkurulun hesablar-a bakmak ve yl sonu hesab zetlerini onaylamak, Ocak kongresinde Ocak, Kamun kongresinde Ocak ve Kamun, le kongresinde Ocak ve Kamunlar ve le, l kongresinde lelerin ve lin gelirine giderine gre Ynkurullarn hazrlayp getirdii bteleri grmek; lzumunda dzeltmek, denkletirmek, sonra bir derece aa rgtn btelerini onaylamak, kendi btesinin onaylanmas iin bir derece yukar kurula gndermek, D Ocak kongresinde Ocak, Kamun kongresinde Kamun, le kongresinde le, l kongresinde l Ynkurullarn ve birer kat yedeklerini semek,

E Ocak kongresinde Kamun, Kamun kongresinde le, le kongresinde l, l kongresinde Byk Kurultay iin delegeleri ve birer kat yedeini semek_ F Her kongrede kendisine bal Ynkurullar ile Bakanlarnn seimlerini lzumunda incelemek ve bir uygunsuzluun olduuna kanaat gelirse uygunsuz olan noktadan balanarak yenilenmesine karar vermek. 72 Kongrelerin, Ynkurul yesi veya delege veya bunlara yedek yapacaklar kimselerin o kongrede ye olarak bulunmas art deildir. 73 Parti kongrelerinde obstrksiyon yapmak yasaktr. 74 Kongrelerde grmelerin dzen ve yasavn salamak, kongre Bakannn devidir. Bu dzeni ve usul yolunda konuulmasn ve yelerin zgr konumalarn bozanlara bakan toplant halinde uyartda bulunur; bu yetimezse suluyu o yl kongrenin sonuna kadar toplantya girmemek zere kongreden karr; lzum grrse kongre karar ile iki uyartya kadar ceza verir. 75 Parti saylavlar yazl bulunduklar ocan l kongre g-rsne katlabilirler; ancak delege olmadka oy veremezler. 76 Kongrelerde bir gn nceki tutulga zetleri, ertesi gnk toplantda ve son grnn tutulga zeti de kongre dalmadan nce okunur. 77 Kongrede bulunan yelerin adlar bir deftere yazlr ve gerek bu defterin, gerek gr ve kararlarn alt kongre bakan ve sekreterleri tarafndan imzalanr. 78 Kongreler kapandktan sonra, verilen kararlarn yaplmas ve yaptrlmas Ynkurullara ykm olur. 271 n YNKURULLAR 79 Her Ocan Ocak kongresince seilen 3-5 kiilik bir Ynkurulu olduu gibi, Ocaklar rgtn ynetmek iin Kamun merkezinde Kamun kongresince seilen 3 - 5 ve Kamunlar ynetmek iin de le kongresince seilen 5-7 kiilik bir Ynkurul bulunur. l Ynkurulun yesi 7-9 dur. l kongresince seilir. Ynkurul bakanlar atank olan yerlerde kongre 6 - 8 kii seer. l Ynkurulu lelerin rgtn ynetir. Genel olarak Ynkurullarm sreleri kongre toplantsnda seilecek yenilerinin devir almalarna kadar devam eder. Baba ana ile ocuklar ve kardeleri, kar ile koca ayn ynku-rulda bulunamazlar. 80 Bir Kongrece seilen Ynkurul hemen ie balar ve bir derece yukar Ynkurulca onayland zaman seim ii tkellenir. u kadar ki itiraz olursa, onaylamaya yetkili olan Ynkurulca incelenir ve bir karara balanr. Onaylanmad halde bu ii grecek olan bir derece yukar Kurulun gerekeleriile i, Genel Sekreterlie bildirilir. Sonu, Genynkurul karar ile kotarlr. 81 Ynkurullar, kendi yelerinden birini bakan, birini sekreter ve saman olarak ayrr. Gereinde saman, nc bir ye de olabilir. Bakan, kendi yokken ynkurul yelerinden birini kendine vekil eder. 82 Ynkurulu, Bakan imseler. Parti ileri iin Partinin rgt ve blgesindeki hkmet ve baka kurumlar delegeleri ile de-gette bulunur ve bunlarla olan yazmalar imzalar; hesaba dokunan yerlerde saman ikinci bir imza kor. Ynkurullara bal aylkl sekreter ve hizmet adamlar bakann emrindedir, bunlar bakan tarafndan atanr ve iten karlr; bunlarn Partili olmalar arttr. 83 Sekreter ve saman eski Ynkuruldan devir almaktan, saman reneine gre hesab kat ve defterlerini, sekreter bundan baka kat ve defterleri hele Ocak Ynkurulunda Parti yelerinin adlar ile Partiye girdikleri tarihleri gsterir defter^ her Yn-kurulda bu kurulun kararlarn, yazmalarn, bildirilerini gsterir defterleri ve btn parti dosyalarn, le ve l kurullarnda Ocaklara yazl yeler defterlerinin (Parti Kt) suretlerini eksiksiz tutmaktan ve eyice saklamaktan soravldr. 84 Ynkurullar en aa haftada bir defa toplanr. Her Ynkurul bu toplantlar nemli bir parti ii olarak kendine bal rgtte arasz kovalamak ve salamak ykm altndadr. 85 Ynkurullarda yetri, grye balamak iin btn yele 272

rin ve karar iin hazr bulunan yelerin yarsnn bir fazlasdr. Oy eitlii halinde bakann bulunduu taraf ounluk alr. Kararlarda aznlkta kalanlar ounlua uyarlar. Kararlar, defterine yazlp alt -ounluk veya aznlk tarafnda kaldna baklmadan- grde bulunanlarn hepsi tarafndan imzalanr. Grde bulunmayan yeler de kararlar sonradan (grdm) kayd ile imzalarlar. mzalarn stne genit yaplmaz. Yalnz karar, parti program ve tzne, kanun ve tzklere uygun bulmayanlar imza etmeyerek sebepleriyle yukar Kurula bildirirler. Ynkurul yelerinin grlerde gttkleri fikir -kendilerinin veya bakalarnn olsun- kurul dnda sylenmez. 86 Ynkurullar kendi blgelerinde Parti ilerinin bavura-dr. Kendilerinin merkez gsterdikleri yerlerde toplanrlar. Ynkurullar balca unlar yaparlar : A Tzkte yazl artlara uygun Parti yesini oaltmak ve Partiye yazlmak isteyenlerin Ocak Ynkurulundan isteklerini bir karara balayp Kamun Ynkuruluna, Kamun Ynkurulunca da dndklerini yazarak le Ynkuruluna gnderilmek; le Ynkurulunda da bu karar inceleyerek kabul etmek veya lzumunda bozmak; B Ocak Ynkurulu, parti yelerinin yardm paralarn ve her Ynkurulun btesinde yazl gelirlerini elverili aralarla toplamak ve bte iin devaml gelir kaynaklarn dnp gstermek; C Btenin kabul ettii saypaylar yapmak; Kongrelerin kendilerine braktklar kararlar yerine getirmek; D Partinin ergesine ulamak iin daha yukar Parti orunlarndan verilen emirleri yapmak ve bunun iin dndklerini bir derece yukar rgte yazmak; E Btn seimlerde Parti adaylarn ve aday gsterilmemise Parti yelerini kazandrmak; F reneine gre seim yoklamalarn yapmak; G Alacaklar emir zerine reneine gre gereken yerlerde Halkevleri amak ve ynetmek; H Kendi dayralarnda Partinin durumunu ve ye saysn bildiren ve nihayet alt ayda bir kere verilmesi lzumlu olan raporlar yukar rgte vermek ve kendi btesini ve hesab zetini hazrlayp kongrelere bildirmek; Kongrelerce grlmesi gereken ileri kongreye bildirmek; I Parti program ve yapt iler hakknda yeleri aydnlat 273 F. : 18 mak ve uyarmak, konferanslar verdirmek ve sk degetlerle ballk ve dayanmay arttrmak. 87 Birbiri ardsra bir Ynkurulun toplantsna rgesi olmakszn ve bunu bildirmeksizin gelmeyen ye iinden ekilmi saylr. Bu ye kendini hakl grrse bir derece yukar Ynkurula yaz ile yanda bulunur. Yukar kurulun incelemesinden kacak karara uyulur. 88 Ynkurullardaki aklara, aldklar oy sras ile yedekler arlr. Oylarda eitlik olursa, kuraya bavurulur ve yedek kalmazsa bir derece yukar Ynkurul tarafndan atanr. 89 Lzum grlen illerde Ynkurullara Genynkurulun karan ve Genbakurun onaylamas ile Bakan atanabilir. Bunlardan devi dolays ile para harcayacaklara, Genynkurulun biecei miktarda dek verilir. 90 Parti rgt yazmalarn her vakit kendinden bir derece yksei veya bir derece aas ile yapar. l Bakanlar Parti ileri iin birbiri ile yazrlar. Geciktirilmesi doru olmayan nemli meseleleri derece atlayarak yazabilirlerse de bunu ve sebebini syleyerek aa ve yukar oruna da yaz ile bildirirler. Bir Ynkurul hakl ve faydal bir meseleyi bal olduu Kurula anlatamazsa sebepleri ile bir derece yukar Kurula yazabilir. III EKLM 91 Partide inel hizmet alanlar, ykmsel veya salsal sebep olmadka ekilmezler. Her ekilim, bunu gerektiren sebepler ak ve tam gsterilerek ve yaz ile olur. ekilimin kabul edildii, bir ay iinde yaz ile bildirilmedike ii brakmak olamaz. 92 Seimin yenilenmesi, ekilim ve baka herhangi bir suretle Partideki Ynkurullar bakan ve yeliklerinden ve yahut Partice verilen herhangi iten

ayrlanlar kendilerine inamlanm olan devi, ii sebebi ile zerinde bulundurduu kayt, dosya ve defterleri ve hesablar devir ve teslim etmek ykmndedirler. 93 Partililerin Parti adna bulunduklar rgtten ekilmeleri de yukarda yazl hkmlere gredir. 94 Herhangi ekilim ii, yetkili orun tarafndan kabul cevab alnmadka gizli tutulur. 274 BENC KISIM HKMETLE DEGET 95 Parti, kendi barndan doan hkmet rgt ile kendi; rgtn birbirini tamlayan bir birlik tanr. Parti rgtnn kendi hkmetinin her ynden baara ermesf. iin btn kuvveti ile almas esastr. 96 Merkezde Partiyi ilgilendiren ilerin kovalanmas iin yaplacak degetler, Parti Bakanlar ile Genel Sekreter veya bunlarn; adna harekete yetkili olanlar arasnda szle veya yaz ile olur. llerde Partiyi ilgilendiren iler iin yaplacak sz veya yaz degetleri Parti bakanlar ile lbaylar arasndadr. 97 Partinin hkmetle deget konular -lzumlu grlrse-Genbakurun onaylayaca bir renek ile saptanr. ALTINCI KISIM KAMUTAYDA I C.H.P. GURUBU 98 Partiden olan saylavlarn Genkuruluna Parti Gurubu denir. 99 Parti Gurubunun tabii Bakan Partinin Genel Bakan veya onun vekilidir. Partiden olan Babakan Parti Gurubunun bakandr. 100 Parti Gurubu iki bakan vekili ile dokuz yeli bir Ynkurul seer ve Ynkurul kendi arasndan iki sekreter ile bir kasac ayrr. 101 Kamutay toplant halinde bulunduu zaman Gurup haftada bir gn kez toplanr. Lzumunda ayrca Partinin Genel Bakannn veya vekilinin, Gurup Bakannn istemesi ile veya Gurup Ynkurulu karar ile ve yahut Guruptan olan yelerden en az onunun dilerge vermesi ile toplanr. Kamutay toplu olmad zaman da Genel Bakanln ar ile Gurup toplanr. 102 Genel Bakan veya Vekili Bakanlk etmedikleri halde Bakanla Gurup Bakan veya Bakan vekilleri geerler. Gurup 275 sekreterleri Gurup grmelerinin esaslarn ve kararlarn yazarlar. 103 Gurup toplantlarnda, Gurupla ligili genel meselelerle Bakanlktan Genynkurul veya Gurup Ynkurulundan; yahut Gurup yeleri tarafndan ileri srlen meseleler grlr ve kararlatrlr. 104 Gurup toplantlarnda grler hazrlanm gndem zerine yaplr. Evgin hallerde Gurup yesinin gndem dnda yapaca nergenin o gnk gndeme alnp alnmamasna Gurup Gen-kurulunca gene o gn yaplacak baka bir toplantda karar verilir. 105 Gurup grlerinde gurup yeleri gr konusu hakkndaki zelgr ve oylarnda tam zgr olup fikirlerini basz ve artsz sylerler. Soru zgrdr. Soru yaz ile veya szle olur. Gurup yesi Bakanlarn herhangi birinden aydnlatlmasn istedikleri meseleler hakknda soruda bulunabilir. stizaha (gensoruya) gelince, istizah ancak Parti Gurubu karar verirse yaplr ve Parti Gurubunda olur. stizahn Kamutaya gemesi de Gurup kararma baldr. Gurup karar olmadan soru istizaha evrilemez. 106 Gurupta grlerek kabul olunan kararlar Guruptan olan btn yelere duyrulur. Gurup grlerinde aznlkta kalanlar ounluk kararna uyarlar. 107 Gurup grlerinde hazr bulunmayan yeler Gurup kararlarn renmekle ykmldrler. Gurup yeleri Gurup kararma kar istinkf (ekimser) oyu veremez ve hazr olduu halde oya katlmaktan kanamaz. 108 Gurup yeleri Kamutay grlerinde Parti program ve esaslarn ve Parti Gurubu kararlarn gtmek ve kuvvetlendirmek ykmnde olduklar gibi Kamutay Bakanlna, Kamutay Ba-kur yeliklerine, komisyon yeliklerine seilme srasnda Partiden olanlarn seilmesini salamakla devlidirler. Bunlar Gurupa kararlatrlm ise Gurup yeleri Gurup kararma uymak ykmn-dedirler.

Gurupa yaplacak seimler gizli oy ile yaplr. Yalnz Genba-kur tarafndan aday gsterilenlerin seiminde ak oy kullanlr. Gen-bakurca aday gsterilmeyen seimlerde Gurup yeleri kendilerinin adaylklarn aktan Guruba nergeyebilirler. 109 Gurupa karara balanmam meselelerin Kamutaydaki grlerinde Gurup yeleri oy ve zel grlerinde zgrdrler. Kamutay grlerinde Gurup adna bakanlardan ve Genel Sekreterden baka kimsenin sz sylemek yetkisi yoktur; meer ki gurupa devlendirilmi olsunlar. 110 Parti saylavlar Gurup Ynkurulundan nceden onan 276 madan Kamutay Bakanlndan izin alamazlar. Ankaradan ayrlrken ve dnlerinde Parti Genel Sekreteri ile degette bulunurlar. 111 Parti yeleri Partinin esaslar ve kararlar ve Parti Gurubu kararlarna karn diyev ve yaynda bulunamazlar ve byle di-vev ve yayma n veremezler. Gurup grleri hakknda darda izahlarda bulunmak ve gr sonularn bildirmek yetkisi ancak Bakanlndr. Tutulgala-rn yaym, grlerin ak olmas Gurup karar ile olur. 112 Parti saylavlar yazl olduklar Ocaklara ykendikleri yardm parasndan baka Gurup kasasna da Gurupa saptanacak yllk bir miktar yardm paras ykenirler ve belitilecek bllerle derler. 113 Yukardaki maddelere uygun hareket etmeyenlere birinci kere rica edilir; ikinci keresinde uyart, nc defasnda Gurup karar ve Genbakur onay ile Partiden karma cezas taptamr. Bununla beraber herhangi bir yenin Parti kararma kar iledii kusur hemen Partiden karlmasn gerektirecek derecede ar grlrse Gurubun Genkurulunun saltk ounluu ile verecei karar Genbakurun onaylamas zerine bu ye Partiden karlr. Ancak Gurup kararndan nce sz veya yaz ile savgas dinlenir. II GURUP YNKURULU 114 Ynkurul, yelerinin yarsndan bir fazlas ile grye balayabilir ve saltk ounlukla karar verir. Kararlar Genbakura yazl olarak bildirilir. 115 Ynkurul seimi, her yl yenilenir. Ylba, Kamutayn toplanma ylnn badr. Eski yeler Kurula gene seilebilirler. 116 Ynkurul, haftada en az bir kere toplanr, Gurup ilerini konuur. Gurup toplantlarnn gndemini hazrlar, Gurupa kurulan zel komisyonlarn almasn kovalar. Gurup kurana, kitab salonuna bakar. Parti saylavlarnn arsulusal siyasal kurumlara girmeleri veya bu kurumlarn benzerlerini kurmalar gibi ileri dzenlemek ve kontrol etmek Gurup Ynkurulu devlerindendir. 117 Ynkurul Gurup yelerinin Kamutaya devamlarna, Gurubun kararlarna uygun hareket etmelerine bakar ve Kamutay grleri srasnda yelerin toplu bulunmalarn, toplu oy vermelerini salamak iin tedbirler alr. 277 Ill ONUEKUR 118 Gurup yeleri arasnda kacak ahsi anlamazlklarla Gurubun erefi ve onuru ile uzlamayacak halleri olduu savlarna bakmak zere bir onurkur kurulur. 119 Onurkur, Gurubun genelkurulunca Gurup yeleri arasndan seilecek yedi kiiden toplanr. 120 Onurkur, en aa be ye ile grde bulunur. 121 Onurkur Bakan kendi aralarndan saltk ounlukla ve gizli oy ile seilir. 122 Onurkur yelerinin istemesi zerine almaya koyulur. Genbakur veya Gurup Bakan da byle bir meseleyi Onurkura verebilir. 123 Kurun kararlar ile ilgili olanlara Kur tarafndan yazl olarak bildirilir. Bu kararn bir rnei de bilmesi iin Parti Gurubu Bakanlna verilir. 124 Bildirme tarihinden gn geinceye kadar itiraz olmazsa karar kesinleir. lgili olanlarn itirazlar sebepleri ile yazl olarak Gurup Bakanlna verilir. tiraz, Bakan tarafndan on gn iinde Gurup Genelkuruluna bildirilir. Genkurul ilgisi olanlar dinledikten ve biri karn olmak zere, en az iki yeye sz verdikten sonra oya konulur. Gurup Genkurulunun

ounlukla verdii karar kesindir. Kesinleen karar Gurupa Genbakura hemen yaz ile bildirilir. IV PART SAYLAVLARININ SAYACAKLARI NOKTALAR 125 Saylavlarn zel hayatlarnda tecim, tarm, endstri ve sairdeki kmavlar devletin kanunlarna banldr. Fakat C.H.P.nden olan saylavlarn saylavlk sfatn zel aslar iin kullanmamalarna Parti Genel Bakanl da zel bir dikkat gsterir. Her Parti saylav saylavlktan baka ne gibi ilerle uratklarn her Ikinciterin banda yaz ile Genbakura bildirirler. 126 Kapitalinin ounluu devletin olan kurum ve sosyetelerle kamu hizmetlerine ve zel kontratlara bal veya saltk olarak b-rakl sosyeteler ve tekit (pekitirme) ynetgelerinde hkmet tarafndan ynetim kurullarna atanan yeler, Kontrolrler ve bu kurumlar oruntamak durumunda bulunanlar Partiden olan saylavlardan olmayacaktr. Bunlardan baka sosyete ve kurumlarda ynetim kurulu yelii genel kurallara banldr. Genel ve zel ve ulama btelerle as devletin olan kurumlar btelerinden para demeyi kapsyacak zde olan bir tecim iini Parti saylavlar yapamaz. Parti saylav avu 278 katlar, devlet, zel ynetge, arbaylklar, hayr cemiyetleri, kapitalinin btn veya bir paras devletin olan kurumlara kar dava alamazlar. 127 Kamutay Bakan, Bakan vekilleri ve Bakanlar ile Parti Genel Sekreteri ve Genynkurul yeleri ve Parti Gurubunun Bakan ve Bakan vekilleri gerek devletin ilgisi olan kurumlarda, gerek devletin ilgisi olmayan zel sosyete ve kurumlarda direktrlk ve ynetim kurulu yelii gibi ynetge ve oruntama durumlarndan tam surette vaz geerler. Direktrlk ve ynetim kurulu yelii gibi bir ynetge durumu olmakszn zel kurumlarda payda olmak genel kurallara banldr. 128 Saylavlarn ilerine devam bakmndan durumlar Kamutayn zel kurallarna baldr. Partili olan saylavlarn Kamutaya devamlar ve bakaca i almayanlarn her yl seim dayrasna gitmeleri ve tam bir seim devresinde en az iki kere btn ile merkezlerini dolamalar noktasndan bulunacaklar durumun, Partinin Genel Bakanlnca ayram bir nemi olacaktr. V PARTKUR 129 Partikur Genbakurdan, Kamutay Bakanndan, Partinin kabine yelerinden, Genynkurul ile Parti Gurubu Ynkurulundan kurulur. Partikur lzumunda Genbakur tarafndan toplanmaya arlr. Partikura, Genel Bakan veya Genel Bakan Vekili bulunmad zamanlarda vekil edecekleri kimse bakanlk eder. 130 Partikur Genbakurdan gnderilen meseleleri grr. Tzk yorasn (aklamasn, yorumunu) Partikur yapar. Partikur kararlar Genel Bakann onaylamas ile tkellenir. YEDNC KISIM FNANSAL HKMLER 131 Partinin geliri unlardr: A Parti yelerinden alnacak yardm paralan, B rgtn tatl ve tatsz mallarnn geliri, C Msamere, konser, balo, gsterit gibi giriimlerden artan paralar, Partice yaplan yaynlardan kalan paralar, 279 D Parti rgtnn koruduu kltr, ulusal eitim, spor ve baka hayr hizmetlerine karlk genel ve yersel btelerle arbay-lk btelerinden ayrlacak yardm paralar, E Partiye (A) blei dnda yaplacak yardmlar. 132 Parti paralar reneine gre alnr, harcanr, yazlr. Partinin kasas yoktur. Paralar bankada saklanr. Merkezde Genel Sekreter ve Saman yenin, llerde Parti Bakan ile saman yenin ift imzas ile ekilir. 133 rgtn her derecesi yllk ihtiyalarndan artacak paralar merkezin izni olmakszn harcayamazlar. 134 Parti, hkmi ahsiyetinin olmak zere tatsz mallara sahip olur. Bunlarn kazanlarnda asl olan, bulunduklar yerlerin olmasdr. Bunlardan deitirilmesi yahut lzumsuz olduu iin satlmas gerekli olursa bu iler derece derece Ynkurullar karar ve Gen-bakurun onaylamas ile yaplr. Partinin her trl trel esiliklerde ve bu zde nc ahslarla yaplacak ilerde Partiyi oruntamak yetkisi Genel Sekreterindir.

135 Partinin irdel ve tefti ve baka dev gezmelerinde yol paras, gezi ve konum gndelii demeleri u esaslara gre yaplr : 1 Parti iyar ve hizmet adamlarna aldklar paraya gre ayni yeknu alan hkmet iyarlarnn aylklarna ve harcirah kanunundaki esaslara gre; 2 Partice devlenecek saylavlara harcadklar tan paralarndan baka saylavlarn yol paralar hakkndaki kanunda yazl aylk esasna gre; 3 Aadakilerin yol paralar: A Partice devlenecek baka kimselerin, B Partice yurd dna geziye gnderileceklerin, Genel Sekreter ile Saman yenin biecekleri esasa gre, 4 l Ynkurullarnca dvlenecek kimselere tan, konum ve yiyip ime paralarn karlayacak miktar zerinden Ynkurullarn saptayacaklar esasa gre. 5 Parti Genel Sekreterinin yol paras Genbakurun kararlatracana gre, verilir. 136 Merkez rgtnn btesi Genbakur tarafndan yaplr. 137 Parti merkezinin hesablar Genbakurun ve ller rgt ile Halkevlerinin hesablar, Genynkurulun koyaca usullerle tefti ve kontrol edilir. 280 SEKZNC KISIM YASAV HKMLER 138 Partice verilecek yasav cezalar unlardr: 1 Uyart, 2 kinci uyart, 3 Sresiz karma, 4 Tm karma. Yaptklarnn derecesine ve yaplan sutaki ilgilerine gre bu cezalar sras ile verilecei gibi sra gzetilmeden birden de verilebilir. 139 Cezalar aadaki yazl hallerde verilir: A) 1 Parti program ve tzn, 2 Byk Kurultayn kararlarn, 3 Genbakurun bildirilerini, 4 Genynkurulun kararlarn, saymayanlar. B) Btn seimlerde: 1 Parti aday ve yelerine oy vermeyen veya bunlara kar alanlar, 2 _ Parti adaylarna kar kendilerini setiren veya byle bir seimi kabul edenler, 3 Karn bir kurumun adayln kabul eden veya aka red-detmeyenler, 4 Partice aday gsterilen yerlerde kendisini kendi bana aday gsteren veya gsterilmesine kar gz yumanlar, 5 _ zrleri olmad halde seimlerde bulunmayanlar, 6 Karn bir aday iin gizli, ak alanlar ve kendi kurumlarnda bulunanlarn byle hareket ve knavlarm ho grenler, C) nel devi bulunmad halde kendisini dev ve yetke sahibi gsterenler, D) Parti rgt iinde yerlilik, yabanclk gibi ikilik uyandranlar, E) Herhangi bir ergeyi elde etmek iin ayrk yayn ve propagandalar ara olarak kullananlar, F) Parti kongrelerinin program, Parti guruplarnn karar olarak kabul ettiklerini dev sahibi iken yapmayanlar, G) Parti devlerini yaparken bilerek tze uymayanlar, H) Partinin erefini ve onurunu kranlar, 281 ) Partiye girmek isteyen yurddan, yolunda isteklerini yrt-meyenler veya zorluk gsterenler. 140 Uyart cezalar ile, uyart ve ikinci uyart cezalar l ve uyart cezalan ile sresiz karma cezalar Genynkurulca ve tm karma cezas Parti Genbakurunca verilir. Seimler srasnda Ynkurullarn bu yetkileri birer derece ykselir. Eer bir Ynkurul onad cezay kendi yetkisinden yksek grrse meseleyi onaylamaya yetkeli oruna bildirmek zere bir derece Ynkurula bildirir.

141 Bir yasav cezas alann bu hali, bal olduu rgte bildirilir. 142 kinci uyart cezas almak Parti Ynkurullarndan bir yl ,., uzaklamay gerektirir. Byleleri rgtte iseler ekilirler. Sresiz ;"| karma cezas alanlarn bir yl iin Partiden ilikileri kesilir. BunI 1ar cezal olduklar yl iinde Parti kongrelerine giremezler. ! t Kamutay Gurubundan karlan, Parti yeliinden de karlm j ' olur. ! Partiye yazldktan sonra Partili bir arkada zerinde dokuzuncu maddede yazl hallerden biri bulunduu anlalr veya bu sebep-L; 1er yazldktan sonra olursa l Ynkurulun gerekesini gsteren iza!' h ve Genynkurulun karar ile bu gibilerin Parti ktnden adlar : ' sinir. i 143 Hakknda bu cezadan herhangi birisi verilecek olan Parti arkadann szle veya yaz ile kendisini savgamaa hakk vardr. Yalnz seimler srasnda yaplan sularn cezalar, savga hakk kullanlmadan verilebilir. Bu halde seim bittikten sonra hkm giyen yenin yazi ile savgas alnr ve hakl olduu anlalrsa ceza kaldrlr. Savgalarda sre, ceza verilecei bildirildii gnden balamak zere bir aydr. Bu sreyi geirerek savga hakkn kullanmayanlar bu haklarn kaybederler. DOKUZUNCU KISIM PARTL GAZETECLERN SAYACAKLARI NOKTALAR 144 Sahibi Partili olan gazete ve dergilerin yazlar ile Parti yelerinin yazdklar ve kardklar eserler, Parti prensipleri bakmndan gz nnde tutulur. steyen Partili gazeteciler, dergiciler ve yazarlarla bu yolda gr birliine yarayacak deget ve toplantlar yaplr. 282 Partililer kapitali ile ilikili ve ynetiminde etgen bulunduklar gazete, dergi ve basmalarda Parti program ve tzne aykr yazlar kartmazlar. ONUNCU KISIM ADAYLIK ARTLARI 145 Genbakur karar olmadka seimlerde aday gsterilmez. Seimler zgr olarak yaplr. Bu halde Partiden olanlar zel giriimlerle aday gsterilecei gibi Parti Ynkurullar da seimden erge olan eyi sonucu elde edecek surette Partililerin kazanmas iin seimi gdeyebilirler. 146 Parti rgtnde alanlar stndeki Parti devleri ile beraber kamu hizmetlerini gren brakl sosyetelerle kapitalinin yzde elliden fazlas devletin, lin, arbayln olan sosyetelerin ynetim kurullar yelik ve kontrolrlk, l Genel Kurulu, arbaylk Kurulu, Tecim odalar, Endstri birlikleri gibi kazan getiren ilerden biri zerinde bulunanlar; Kzlay, ocuk Esirgeme Kurumu Bag-kan ve yelikleri gibi dier onursal bir i dahi alamazlar . Hkmi ahsiyeti bulunmayan Halkevleri ile ertik kulp ve cemiyetlerin ynetim kurullarnda Bakan ve ye olabilirler. 147 Parti ynkurullarnda veya Parti adna bir ide bulunabilmek iin yardm paralarn vermi olmak arttr. 148 Partiden olanlarn yetenek ve deerlerine gre yapabilecekleri hizmetleri ve o hizmetlerin kurallar erevesinde ve eit durumlarda neyleyerek yerletirilmeleri iin Parti rgt yeleri zden bir ilgi gsterirler. ON BRNC KISIM LLERDE PART GURUPLARI 149 Oy sahibi yelerin hepsi Partiden olmayan yersel kurul* lardaki Parti yeleri bir gurup meydana getirirler. 150 Gurup arld vakit Partinin oradaki Ynkurulu Bakannn Bakanlnda toplanr.

151 Guruplarn kongre kararlarn ve Partiyi yakndan ilgilendiren meseleleri konumak iin yaptklar toplantlarda Ynkurulu da birlikte bulunur. 283 152 l ve lelerdeki Parti Guruplarnn nasl alacaklar reneinde gsterilir. Sresiz madde: Drdnc Byk Parti Kurultaynn kabul ettii Program ve Tzn z Trkeye evrilmesi Genbakurun lzum grmesine ve onaylamasna braklmtr.(1) (1) Tzkte geen baz Trke szcklerin Osmanlca karglklar yledir: Alt: Makbuz Inel: Fiil Asg: Menfaat zde: Mensup Ayram: Mstesna Ira: Seciye Ayta : Hatip Kamun: N Nahiye Aytma: Mnakaa Kasank: Mahkm Bavurak: Merci Kasamak : Mahkm etmek Banl: Tabi Knav: Faaliyet Beldek: Almet Nomal: Normal Brak: mtiyaz Orun: Makam Blek: Fkra Oruntamak: Temsil etmek Bol: Taksit renek: Talimatname Dayra: Daire nge : Mani Deget: Temas Saman: Muhasebeci Dilerge: Takrir Savgamak : Mdafaa etmek Diyev : Beyanat Saypamak: Sarf etmek Etker : Messir Sar: Belediye Erge: Maksat Taptamak: Tatbik etmek Ertik: Meslek Tecim: Ticaret Esilik: Tasarruf Tkellenmek: Tekemml etmek Evgin: Mstacel Uram: Mahalle Genit: erh Uza: Mesafe Gsterit: Temsil zke : Mutlaka dem: Samim snomal: Olaanst Irnselemek: Temsil etmek Verit: ane, ba namlamak: Emniyet etmek Yasav: nzibat Yken: Taahht 284 EK III : C.H.P. Tznde yaplan 26 Aralk 1938'de Olaanst Kurraltay'da onaylanan deiiklik ve ekler: 2 Partinin banisi ve ebed Bakan Trkiye Cumhuriyetinin messisi olan Keml Atatrk'tr. 3 Partinin deimez Genel Bakan smet nn'dr. 4 Partinin deimez Genel Bakanl aadaki surette in-hill edebilir (boalabilir) : A) Vefat, B) Vazife yapamayacak bir hastal sabit olmas halinde, C) stifa. Bu ekilden birisi dolays ile inhill vukuunda Parti Byk Kurultay derhal toplanarak Partiye mensup mebuslardan bir zat deimez Genel Bakanla seer. (1) (1) Bu deiiklik ve ek nedeniyle Tzk'n sonraki 3. maddesi 5. madde olmu ve her maddenin sras iki yukar sayya ykselerek toplam 152 maddeden oluan tzk 154 madde olmutur. 285 EK IV : C.H.P.nin 9 Mays 1935'de yaplan Drdnc Kurultay'mda parti genel sekreteri Recep Peker'in parti program ve tzndeki deiiklikleri aklayan sylevi: (1) Arkadalarm;

Partimizin douu ve ilerleyii, yurdun kurtuluuna ve yeni Trkiye devletinin kurulu ve ilerleyiine bitiik, onun iinde ve onunla beraber, yce ve btn yeryz iin enterasan bir hayat hadisesidir. Bunun gibi ve bundan dolay Parti, btn doktrin ve prensiplerinde, batan bugne kadar kurduu ve kovalad yollar her hangi bir na-zariyecilikten (kuramclktan) dei^ hayattan, hayatn kendisinden ve bizi etraflayp kuatan, kaplyan zel ve genel artlarn heyeti umu-miyesinden alp tespit etmitir. imdi konuulmak iin yce katnza sunulan Parti program tasla, geirdiimiz drt yln grglerinden ve tecrbelerinden faydalanarak gnmze ve ilerimize uygun btn imkn ve artlar gz nnde tutularak hazrlanm ve yce kurultay tarafndan konuulabilecek deerde olduuna inanla, konumamza, incelememize, almamza verilmitir. Bu hazrladmz; yalnz kendimize, kendi yaay ve artlarmza gre de yaplmamtr. Byk bir ilgi ile dnyann fikir, kltr, politika ve ekonomi lemi iindeki gidii gz nnde tutularak kendi yollarmz kendimize gre izilmitir. Bu eser partimiz gibi yce ve ulusal bir varlk iin drt yllk hareket dsturu olacak kymete getirilmek zere btn i ve d cereyanlar ve gidiler karsndaki artlara gre kendi halimize en uyan bir ey olduu kanaatiyle Kurultaya gnderilmitir. Arkadalar; bunu Partinin yce varl olan Kurultay'da iyiden <1) lk, C. V., say 28, Haziran 1935, s. 247-259. 286 iyiye inceleyip grebilmek ve ilerdeki drt yln dsturlarn kuvvete ve deerce stn kymette tespit edebilmek iin, arkadalarn daha nden hazrla esas olan ana fikirleri anlayp kavramalarnda faydalar vardr. Bunu ben yeni program encmende konuulurken tecrbe ettim. Oradaki izahlarm maddeleri, ksmlar mzakerede kolay anlamaya yardm etmi oldu. Bu sebeple ayn vazifeyi ayn g-dle katnzda da yapacam. Arkadalarm; yeni taslakda da Partinin ilk gnlerinden beri bize deimez yol olarak izilmi olan devrimcilik ana yoludur. Partinin ana prensiplerine sadakatimizi daha kuvvetle tekrarlyoruz. Parti programmzda, sosyal bakmdan, ekonomik bakmdan, her hangi sa ve sol telkkilere imkn brakmayacak bir aklk vermek iin, yeni taslan hazrlanmasnda bilhassa dikkat gsterilmitir. Yeni taslak, ilerideki drt yl iinde Partinin bir temel program halini aldktan sonra yle sanyoruz ki, bu partiye bal olan her yurtta, kendisi iin izilmi olan yolu, saa, sola ayrlk imknn bulmakszn, prensiplerimizi dmdz yoldan kovalayacaktr. Ondan baka bizden olmayanlar da bizi daha iyi anlayacaklar, bizi bizden bakalarna benzeti yolunda sylenmi, yazlm yanl fikirlerin tekrarlanmasna yeni programmz kabul olunduktan sonra hi meydan kalmyacaktr. Bizi bizden bakalarna benzeti yolundaki her hangi bir sz ve yaz karsnda, biz de, onlara daha ak ve aydnlk yolda cevap vermek iin hazr bulunacaz. Arkadalarm; yeni programn gze arpan ve kendini duyuran balca farikas yeni Trkiye'de zaten batan beri devletle bir ve beraber alan C.H.P. varlnn, devlet varl ile birbirlerine daha sk bir surette yaklamasdr. Esasta partinin ana vasflar olan cumhuriyetilik, ulusuluk, halklk, devrimcili^ devletilik ve layklk yeni program onaylandktan sonra yeni Trkiye devletinin de vasflar halini alyor. Kendi zerinde derin konumalara mevzu olacak kadar ehemmiyetli grlmesi tabi olan bu noktay, bu krs konuuunun msaid bulunaca izgiler iinde aydnlatmak iin mmkn olduu kadar ksaca fikirlerimizi sylemei faydal bulmaktaym. Arkadalar; biz cumhuriyetiyiz. Bugnk Trk devleti bir cumhuriyettir. Bunun zerinde parti ve devletin yaknlamas bakmndan bir yenilik mevzuubahs deildir. nk, Trk tekilt esasiye kanununda (Trkiye Devleti bir Cumhuriyettir) denmektedir. Ve kanunun bu hkmnden baka hkmleri, malm olan usullerle, prosedrlerle deiebildii halde, bu vasf kanunda deimez bir nokta olarak yazldr. Fakat kltrde, siyasada, ekonomide, btn anlay 287 ve ileri gidilerde; yeni Trkiye devletinin fiil bir hal olarak esas tuttuu dier be vasf bugne kadar devletin mevcudiyetinde bir kaytla ifade edilmi deildir.

Arkadalar; ulusuluk bir parti vasf olarak kalsn, devlet kanununda, devlet vasflar iinde yer almasn. Bu, ne doru, ne hakikate ve ne de devletin varlnn meyyedesiyle ana fikrine ve ihtiyalarna uyar bir fikir deildir. Trkiye cumhuriyeti olacak, fakat milliyeti olmayabilir, yani arsulusal cereyanlara (uluslararas akmlara) Trkiye'nin kafas ve kaps ak bulunabilir. Bu fikrin doruluunu kim kabul eder? Cumhuriyeti olmayan bir Trkiye'nin varl nasl tasavvur edilemez bir hal ise cumhuriyeti de olsa milliyeti olmayan bir Trkiye'nin, an ve erefle ve ayn zamanda zorluklarla dolu istikbal yoluna gidii de o kadar zayf ve topal kalmaya mahkmdur. Cumhuriyetsiz fakat milliyetilik iddiasndaki bir Trkiye ne ise milliyeti olmayan bir cumhuriyeti Trkiye zihniyetini de onun gibi grmek en doru bir dn olur. ileri yaaymzn emniyeti iin ulusuluk vasfmz o kadar mhim ve o kadar stndr. Corafya bakmndan Trkiye dnya iinde yle bir vaziyettedir ki imalden, cenuptan, doudan, batdan her taraftan, her eit rzgrlar bizim zerimizden geer. Yurdumuz iin coraf bakmdan bu her cereyana maruz kal hali, fikir, politika propagandalar bakmndan da ayndr. Anarist, marksist, faist, hilafetilik ve beynelmilelcilik propagandalar ve buna benzer bir ok propagandalar hep stmzden geer. Btn bunlar karsnda Trkiye ancak ancak sk bir ulusuluk imanna sarlm olmaktadr ki biri tekini besleyen zehirli cereyanlara kar kendini koruyabilsin. Bu cereyanlar karsnda Trkiye halkn korumak iin imdiye kadar partinin ana vasflarndan biri olarak saylan ulusuluk kilidi ile Trkiye'nin kapsn smsk kapamak iin bu vasf da devlete mal olacaktr. Biz halkyz. Bizim halklmz bizim anladmz mnadadr. Baka bir ok yerlerde de popler, poplist gibi adlar tayan halklk dvasnda birok partiler vardr. Fakat bizim nemli bir vasfmz olan halklk onlarnki gibi bir klieden ibaret deildir. Biz her yurttan elini yurtta olarak skarken, beraber alrken, onda sayg ile tanmaya deer vasflar grr ve her vatanda msavi hakl, msavi erefli insan olarak tanr ve imtiyaz dvasnda bulunmayan yurttalar kitlesini halktan ve halk olarak tanrz. Biliyorsunuz eski programmzda halklk vasf gayet ehemmiyet verdiimiz bir noktadr. Bugnk programmzda da yer alan bu nokta devletin vasflar arasnda yer alacaktr. -^-. 288 Trkiye'de snf yoktur, cins yoktur, imtiyaz yoktur. Mntka menfaati, derebeylik, aalk, aile, cemaat imtiyaz fikirleri yoktur. Trkiye'de deer ancak bilgi stnl, kapasite ve alma ile ykselebilir. Bir taraftan iilerin oklua ve parti kuvvetine dayanan kuvvetle ulusal almann ahengini bozacak zorlu hareketlerine ve te taraftan sermaye sahiplerinin, byk i sahiplerinin para ve varlk gcne dayanarak iilerin haklarm inemesine yol brakmyoruz. B;naenaleyh snf kavgasit tahakkm, imtiyaz zihniyetlerini kknden silen bir zihniyet, bu memleketin zihniyetini tamamlayacaktr. Ancak bizim istediimiz ve anladmz mnada halk olmaktr ki milliyetilii en temiz ve saf bir deere karr. Sade milliyetilik Trk vatannn snr iinde dil birlii, kltr birlii ile mazi hatralarna ve gelecek zamann emellerine ballkta birleme yapar. Fakat bu anlayda birlememi olsa da; iinde, snf, imtiyaz arpmalar kopmayan yani halk bir duygu ile birlememi olan bir ulus yn hak ve erefte msavi teklerden kurulmu bir ulusal birlik kitlesi vcuda getiremez. Ulus yn bu saf duygularla halk olmaldr ki halk ynlar ulusuluun yapt byk kuvvetle birbirini seven, birbirine balanan byk bir varlk tekil edebilsin. Ondan sonra arkadalar, biz devletiyiz. Fiil olarak hkmete de, partice de devletiyiz. Buna kar olanlar (liberallik de serbest olsun) diyorlar. Arkadalar; bunun ne demek olduunu, dvann ehemmiyet ve deerini hepiniz anlarsnz. Liberal sistem demek bugn bu ulusun varlnda gzlerimizi kamatran en byk muvaffakiyet yollarn kapamak demektir. Biz devleti olmasaydk paramzn bugnk kymeti temin edilebilir miydi? D ticaret ve deme denkliimiz, i sanayiinin koruma altnda domas ve yaamas mmkn olur muydu? Biz devleti olmasaydk memleket evldlarmn aktlm olan

yce kanlar pahasna elde edilen Trk vatannda memleket mal yerine ecnebi malnn serbeste satna yurd kaplar ak kalr, ecnebi mallar Trk pazarlarn istil ederdi. Bir devletin tam mnas ile mstakil saylmas iin snrlarnn dman silhndan ve ordusundan mahfuz olmas kfi deildir. Ayn zamanda mill pazarlar ecnebi manifaktrn istilsndan da mahfuz klmak (korumak) lzmdr. Bugn rahat yayoruz, yurd kurtulmutur derken i pazar ecnebi rnnn istils altnda mahvolmaya mahkm bulunduka yarnmz iin en derin yoksulluk ve felketlerin varlmz sarsacana phe etmemelidir. u halde devletilik de bir Parti vasf olarak kalmamal, devletin vasflar arasn 389 F. : 19 da yerini almaldr. Bunu bir sz deil, iinde bulunduumuz devrin bir hayat meselesi olarak kaydetmekteyiz. Layiklik ve devrimcilik hakknda sz sylemei artk bulurum. nk bu iki mefhum olmaynca yeni devlet varlnn kaynad iki dayanak direi kknden yklm olur. Her eyimiz tamdr, dzenimiz yolundadr der de devletin tekml usul ile ileri gitmesini muvaffak bulacak olursak, ileri gitmek iin btn mklleri yenmek hususunda da bu suretle hareket edersek, yalnz ileriyi deil, imdiye kadar elde ettiimiz Btn inklp neticelerini de tehlikeye drm oluruz. Bu anlay devrim fikrinin anas olan kutsal heyacam sndrr. Bu asrlarn biriktirdii kokmu fikirlerden mlhem (esinlenmi) karanlk yollara dnmekten ve dnyann bugnk ilerleyi hzna ayak uydurmay brakarak dirilik ve adamlk savanda yzge-ri etmekten baka bir ey deildir. u halde Partimiz yllardan beri kendisine izdii ana vasf devlete mal etmekten, ulusun yaama kudretini koruma yolunda en iyi ve en ileri bir kuvvet adm daha atm olacaktr. Arkadalar; bu yoldaki fikir akn tamamlamak iin yardmc lacak baz eyler daha sylemek isterim. Biliyorsunuz ki, insanlk, ilkin feodal bir idare devri geirdi. Yer yer ahs arzular, tek adamn tahakkmlerini; tek ailenin kaprislerini tatmin edici yollardan devlet sistemleri uzun asrlar dnyada hkm srd. nsanlk bu esirlik devrinden kmak iin ihtilller yapt. Yer yer ihtill ateleri yand. Btn bunlarn neticesinde insanla bir hr yaama devri geldi ve feodal devlet tipi ykld. Onun yerine liberal devlet kuruldu. Liberal devlet ackl esirlik devirlerinden km insanl bu hr yaay sarholuunun tesiri altnda bulundurduu zamanlar liberalizm ald yrd. Onun ana izgileri olan haklarda hrriyetin ve almada, kazanmada hrriyetin tatbik edilileri zamanla derin suiistimallere urad. Haklarda Hrriyetin suiistimali insanlar ykp rten bir anari devrine gtrd. Herkes kendini hr sayyor, kendi varlnn hrriyetini snrsz bir genilikte kullanrken kendi z varlnn yannda btn tek varlklarn yeknunu da korumak devinde bulunan devret kudretinin masuniyeti hi gz nne alnmyordu. Herkes her eyde hr tek tek olacakt. Hepsi bir tarafa eken, hepsi birbirini ypratan ve devleti dren fikirler, szler, yazlar srp gitti. Beeriyet meden kabiliyetlerin bol meyvalarm almaya imkn bulucu beraberlik yerine anarinin tesiri altnda uzun mddetler bocalad durdu. Ekonomi alannda liberalizmin tatbikleri de daha az feci olmad. (......) Feodal devlet batt, onun yerine gelen liberal devlet de kendi 290 iinden tefessh neticesinde dnyann her yerinde kyor. Yerine eit eit devlet tipleri kuruluyor. Arkadalar; feodal devletten sonra gelen liberal devletin yklg ulusal devletin douu devrini getirmitir. Ulusal devlet, keyf bir idare deildir. Her kafadan bir ses karan datc bir idare demek de deildir. Bizim anladmz ulusal devlet nizaml bir idarede herkesin zel teebbs demektir. Onun iin yeni doan bu ii snfnn patronlarla mnasebak noktasn btn parti programnn batan aaya yazlnda ve anla-lmda ruh olan ahenk, anlama, uyuma haline irca ediyor. Aralarnda uyuma yolu yetmezse devletin koyaca hakem yolu atmalar nleyecektir. Programda Trkiye'de grev ve lok-avt snf arpmas yasak edilecektir. Fakat bu yasak oluun yamnda, herhangi bir sermayedar fikrinin, kendisi kadar bu memleketin halklk zihniyetinden dolay, bir evld olan iiyi, haksz yolda

tazyik edememesini temin etmek de lzmdr. Onun yannda bir ii kitlesinin topluluuna tesant kabiliyetine gvenerek devlet varlna esas olan sanayi mevcudiyetini tah-rib etmesine de msait bulunmamak gerektir. Bunun iin grev ve lok-avt yasak eden yeni programmz onun yannda ii ile iverenin mnasebetlerinde, anlamalarn esas olarak koyuyor. (......) Arkadalar; yeni programda devletiliin tarifini ak bir hale koyuyoruz. Eski programdaki tarifte (husus teebbs serbesttir devlet de iktisad bakmdan istedii eyleri yapmakta serbesttir) diyorduk. Samzda koyu liberal fikirdekiler ikinci cmleyi almadan diyorlar ki bana devlet karamaz. Benden ne hesap sorabilir, ne beni kontrol edebilir. Ne yapacam iin mahiyetini, ne kullanacam ilk maddeyi, ne mstehlikten isteyeceim fiyat, ne kullandm iinin hakkn sorabilir. te tarafta bir kzl marksist de her eyi devletin yapacan, husus teebbse bir ey braklmayacan ifade ediyor. Hakikat ne yle, ne de byledir. Bu noktay yeni program aydnlatyor. Bizim devletiliimizin hakik mnas (husus teebbsn serbest olduu) fakat umum menfaatler noktasndan gerek olan her ekonomik teebbste devletin yapclk saha ve selhiyetini ak bulunduruyor. Devlet kendi yapacak ve kurulmasn tevik ve himaye ettii endstriyi kontrol da edecektir. Arkadalar; Trkiye'de husus teebbslere braklm herhangi 291 bir i yalnz teebbs alanlarn kabiliyetinden bymyor. Trkiye gmrk kaplarn byk duvarlarla rmtr. Mill sanayii ilerletmek iin her kolayl ve her imkn temin etmitir. Devlet btn bu yardmlarla besledii ulusal endstrinin kontrolsz alma ile ulusu istismar etmesine kaytsz kalamaz. (......) Trk iisini ve esnafn da tekiltlandrmak progmamzda yer almtr. Bu tekiltlandr bildiimiz klsik ii tekiltlanmasndan-baka stn ve ulusal fikirlerle olacaktr. Biz onlar devrini yaam, hkmleri gemi ve ihtiyarlam olan sosyalist cereyanlarn verdii yurd iinde yurddaa kar mcadele yollan ile deil, kendi ulusal anlay ve zihniyetlerimizle kuruma balayacaz. Trk iileri bir kavga, bir ayrlk unsuru olmayacaklar, onlar ulusal Trk devletinin bekasna, varlna iten inanarak yardmc bir destek olacaklardr. (......) Arkadalar; btn bunlar dnlp ve konuulurken, hatt imdiden akislerini gryorum: (Ya demokrasi ne oldu? diyenler var. Pekl devletilik vasf kabul olunacak, ulusal birlik, disiplin ve saire... Fakat demokrasi diye bir ey de vard, bu nereye gidiyor?) diyenler var. Bu mukadder suallere de buradan cevap vermezsem szlerimin eksik kalacan tahmin ediyorum. Bundan dolay ksaca izah iin sizleri biraz daha rahatsz edeceim. Arkadalar; bilirsiniz, demokrasinin ksaca tarifi (halk tarafndan halk iin)dir. Halktan gelen seimle i bana geenlerin almalar halk iin olmaldr. (...) Her ey ulustadr. Ulus kendi adna bir kurultay seer. (....) Parti hayatmzda da her i seimledir. (....) Demokrasi bir nas, bir yet deildir. Bir ruh, bir espri ve bir mnadr. Yaplan iler akl denilen bir szgeten geirildikten sonra muhit denilen icabata uydurulduktan sonra tatbik edilirse fayda verir, kk tutar. Zigana dann zerine portakal aac dikilmez. Bir filn millet ve yahud filn yerde byle yapmlar, biz de aynn tatbik edelim, diyenlerden deiliz (......) Arkadalar; ortada gzle grlmeyen bir ulusal kuvvet vardr. Bu, gzle grlmez, elle tutulmazj eni boyu llmez bir eydir. Fakat insanln meden yaaynda promtr olan, tutan, koruyan, alp gtren madd ve manev her ite devletlere destek olan en byk tlsm bu kuvvettedir. Bu ulusal birlik kuvvetidir. Biz bu kuvveti her gn biraz daha besleyeceiz. 292 KAYNAKA I KTAPLAR : NADR NAD (ABALIOLU), Perde Aralndan; 2. Basm, Cumhuriyet Yyn, stanbul, 1965 A. AFET NAN : Atatrk ve Trk Kadm Haklarnn Kazanlmas Tarih Boyunca Trk Kadnnn Hak ve Grevleri; 3. Basm M.E.B. Yyn, stanbul, 1975

AHMET AAOGLU : Devlet ve Fert; stanbul, 1933 SAMET AAOLU: Babanm Arkadalar; 3. Basm, stanbul, 1969 SEDAT ARALI: Gnmze Kadar Belgelerle Trk Sendikacl; stanbul, 1987 FEROZ-BEDA TURGAY AHMAD: Trkiye'de ok Partili Politikann Aklamal Kronolojisi 1945 -1971; Bilgi Yyn., Ankara, 1976 FAHRETTN ALTAY: Grp Geirdiklerim - 10 Yl Sava (1912-1922) ve Sonras; nsel Yyn, stanbul, 1970 KEMALETTN APAK : Ana izgileriyle Trkiye'de Masonluk Tarihi; -Trkiye Mason Dernei tarafndan dernek yelerine mahsus olarak bastrlmtr- stanbul, 1958 SADUN AREN : 100 Soruda Ekonomi El Kitab; 4. basm, Gerek Yyn, stanbul, 1973 FAHR H. ARMAOLU: Siyas Tarih (1789-1960); 12. Basm A..S. B.F. Yyn, Ankara, 1973 Atatrkln Ekonomik ve Sosyal Yn Semineri (11 -12 Ekim 1973); ..T..A.mn Cumhuriyete 50. yl armaan FALH RIFKI ATAY : ankaya, 1881 -1938; stanbul, 1969 FALH RIFKI (ATAY) : Moskova - Roma; Muallim Halit Kitaphane-si, 1932 FALH RIFKI ATAY : Pazar Konumalar 1941 -1950; stanbul, 1965 FALH RIFKI (ATAY) : Yeni Rusya; Ankara, 1931 DOAN AVCIOLU : Mill Kurtulu Tarihi -' 1938'den 995'e; C. IV, 293 4. Basm, Tekin Yyn, stanbul, 1979 DOAN AVCIOLU: Trkiye'nin Dzeni (DnBugn-Yarn); Bilgi Yyn, 3. Basm, 1969, Ankara EVKET SREYYA AYDEMR: nkdp ve Kadro, 2. Basm, Bilgi Yyn, Ankara, 1968 BRAHM AVRAS: Tarih Hakikatler, Ankara, 1964 MUSTAFA A. AYSAN: 100. Doum Yldnmnde Atatrk'n Ekonomi Politikas; Es Yyn, stanbul, 1980 PAUL GARAN : Bymenin Ekonomi Politii; ev. Ergin Gnce, May Yyn., stanbul, 1974 Basn Yayn Genel Mdrli 1. Basn Kongresi; Ankara, 1935 AHMET HAMD BAAR : Atatrk'le Ay ve 193'dan Sonra Trkiye; stanbul, 1945 "AL FUAT BAGL : 27 Mays htilali ve Sebepleri; ev. M. Ali Sebk - . Hakk Akn, stanbul, 1966 MUSTAFA BAYDAR : Hamdullah Suphi Tanrver ve Anlar; Mente Kitapevi, stanbul, 1967 BURHAN BELGE : Burhan Belge'nin Sesiyle kinci Dnya Sava Radyo Konferanslar; Ankara, 1970 VALETIN BEROJKOV: Tahran 1943; ev. Hasan Ali Ediz, Bilgi Yyn, Ankara, 1970 HKMET BL : C.H.P. Tarihi 1919 - 1979; Ankara, 1979 NORBERT VON BISCHOFF : Ankara - Trdye'defci Yeni Oluumun Bir zah; ev. Burhan Belge, Ankara, 1936 KORKUT BORATAV: 100 Soruda Trkiye'de Devletilik; Gerek Yyn, stanbul, 1974 RIFKI SAM BURAK: Trk - Rus - ngiliz Mnasebetleri (17911941); stanbul, 1946 CELAL BOZKURT : Siyas Tarihimizde C.H.P. - Dn, Bugn, deolojisi (Siyaset lmi Asndan Bir nceleme) C.H.P. : Millet Hizmetinde 40 Yl - C.H.P; Ankara, 1963 THOMAS CARLYLE : On Heroes and Hero - Worship and the Heroic in the History, Londra, 1948 C.H.P. STANBUL L GENLK KOLU: Halkevleri, (Tarhan Erdem ve . Seluk Erez Tarafndan Hazrlanmtr), stanbul, 1963 ERNST CASSIRER : The Myth of the State; Oxford University Press, Londra, 1946 CARL COHEN : Communism, Fascism and Democracy - The Theocratical Foundations; (Seilmi paralar); Random House, New York, 1963 TEVFK AVDAR: ktisat Klavuzu; Milliyet Yyn, stanbul, 1972 294 EDP ELK: Trkiye'nin D Politika Tarihi; Gerek Yyn, stanbul, 1969 LHAN E. DARENDELOLU : Trkiye'de Komnist Hareketler; C. II, 2. Basm, Toprak Dergisi Yyn, stanbul, 1962 Devlet Yll - 1945; Babakanlk Basn ve Yayn Umum Mdrl, 1946 BAK SHA EDBOLU: Falih Rfk Atay Konuuyor; Berkalp Kitapevi, Ankara, 1945 A. EVKET ELMAN : Dr. Reit Galip; Ankara, 1953 TARHAN ERDEM : Bkz. C.H.P. stanbul l Genlik Kolu TEKN ERER : Trkiye'de Parti

Kavgalar; 2. basm Tekin Yyn, stanbul, 1966 . SELUK EREZ : Bkz. C.H.P. stanbul l Genlik Kolu FERDUN CEMAL ERKN : Trk - Sovyet likileri ve Boazlar Meselesi; Ankara, 1968 HAMZA EROL: Trk Devrim Tarihi; 5. Basm, Ankara, 1977 FALH RIFKI, Bkz. Falih Rfk ATAY KURTAN FEK : Trkiye'de Kapitalizmin Gelimesi ve i Snf; Doan Yyn, Ankara, 1969 C. FRIEDRICH-Z. BRZEZINSKI: Ttotaliter Diktatrlk ve Otokrasi; ev. Ouz Onaran, Trk Siyas limler Dernei Yyn., Ankara, 1964 AL GEVGLL : Ykseli ve D; Altn Kitaplar, stanbul, 1981 SMET GRTL : Atatrk'n 100. Doum Yldnmnde Kemalist Devrim ve deolojisi; ..H.F. Yyn, stanbul, 1980 MAHMUT GOLOLU: Mill ef Dnemi (1939-1945); Ankara, 1974 MAHMUT GOLOLU: Tek Partili Cumhuriyet (19311938); Ankara, 1974 ZYA GKALP: Trkln Esaslar; 3. Basm, Varlk Yyn, stanbul, 1958 JOSEPH GREW: Atatrk ve nn; ev. Muzaffer Akn, stanbul, 1966 MUSTAFA GLLOLU: ankaya'da Kabus - 3 Mays 1944, Yamur Yyn, stanbul, 1974 ZZET NUR GN - YALIN ELKER : Masonluk ve Masonlar; 2. Basm, Yamur Yyn., stanbul, 1978 I..T..A., Bkz. Atatrkln Ekonomik ve Sosyal Yn Semineri kinci Dnya Savann Gizli Belgeleri -Almanya Dileri Bakanl Arivinden Almanya'nn Trkiye Politikas - 1941 - 1943; ev. Muammer Sencer, May Yyn, stanbul, 1968 295 SELM LKN, Bkz. lhan Tekeli - Selim lkin SREYYA LMEN: Drt Ay Yaam Olan Zavall Serbest Frka; Muallim Fuat Gcyener Yyn, stanbul 1951 SMAL CEM : Trkiye'de Geri Kalmln Tarihi; Cem Yyn, stanbul 1970 SMAL HSREV, Bkz. smail Hsrev TKN BANKASI : 50 - : 1924 - 1974; Ankara, 1974 MNC KAP AN: Kamu Hrriyetleri - Doktrin ve Pozitif Hukuk Gelimeleri, Hrriyetlerin Korunmas Problemi; Ankara, 1964 YAKUP KADR KARAOSMANOLU : Atatrk - Bir Tahlil Deneme-si; Birikim Yyn, stanbul, 1981 YAKUP KADR KARAOSMANOLU : Politikada 45 Yl; Bilgi Yyn, Ankara, 1968 YAKUP KADR KARAOSMANOLU: Zoraki Diplcwnat; 2. Basm, Bilgi Yyn, Ankara, 1967 KEMAL H. KARPAT : Trk Demokrasisi Tarihi - Sosyal, Ekonomik, Kltrel Temeller; stanbul, 1967 KR KAYA : Szleri ve Yazlar, 1927 -1937, Derleyen : Ekrem Er-gven, stanbul, 1937 EMRE KONGAR : mparatorluktan Gnmze Trkiye'nin Toplumsal Yaps; Bilgi Yyn, 3. Basm, stanbul, 1979 DRS KKMER : Dzenin Yabanclamas - Batllama; Ant Yyn., stanbul, 1969 CHARLES L. MEE, Jr.: Meeting at Potsdam; Dell Publishing Co., Inc., New York, U.S.A., 1976 / SEHA L. MERAY: Devletler Hukukuna Giri, C. II; 3. Basm, A..S. B.F. Yyn, Ankara, 1965 NADR NAD : Bkz. Nadir Nadi ABALIOLU , FETH OKYAR : Devirde Bir Adam; Yayna hazrlayan : Cemal Kutay, Tercman Yyn, stanbul, 1980 Olaylarla Trk D Politikas 1919 1973; Ankara, 1973, Prof. Dr. Mehmet Gnlboi, Do. Dr. Cem Sar (19191939 yllar) Prof. Dr. Ahmet kr Esmer, Dr. Oral Sander (1939-1945 yllar), Prof. Dr. Mehmet Gnlboi, Prof. Dr. A. Haluk lman, Prof. Dr. A. Suat Bilge, Dr. Duygu Sezer (1945-1965 yllar), Prof. Dr. Mehmet Gnlboi, Dr. Mehmet Krkolu (1965-1973 yllar); 3. Basm FUAT SREYYA ORAL: Trk Basn Tarihi; C. II, Ankara A. GNDZ KN : 1920-1930 Yllar Arasnda Kurulan Trk Anonim irketlerinde Yabanc Sermaye; A..S.B.F. Yyn, Ankara, 1971 FAK

KTE : Varlk Vergisi Facias; Nebiolu Yyn., stanbul KZIM ZTRK : Trkiye Cumhuriyeti Hkmetleri ve Proramla_ 296 r; Ak Yyn., stanbul, 1968. RECEP PEKER : nklp Dersleri Notlar; Ankara, 1936 Y.N. ROZALYEV : Trkiye'de Snflar ve Snf Mcadeleleri; Belge Yyn, 2. Basm, stanbul, 1979. ACLAN SAYILGAN: Solun 94 Yl (1871-1965); Mars Matbaas, Ankara. 1968. OYA SENCER : Trk Toplumunun Tarihsel Evrimi; Habora Yyn, stanbul, 1969. M. ZEKERYA SERTEL : Hatrladklarm (1905-1950); stanbul, 1968 SABHA SERTEL : Roman Gibi - 1919 - 1950; Ant Yyn, stanbul, 1969 YILDIZ SERTEL : Trkiye'de lerici Akmlar ve Kalknma Dvamz; Ant Yyn, stanbul, 1969 STANFORD J. SHAW - EZEL KURAL SHAW : History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, c. II, Reform, Kevalution, and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808-1975; Cambridge University Press, New York, 1977 CEZM SEVG: Azgelimiliin Corafyas - Ekonomik ve Sosyal, Kuramsal ve Alansal Yaklamlar; ders notu, teksir, zmir, 1982 WILLIAM SHIRER : Nazi mparatorluu - Douu, Ykselii ve k; ev. Rasih Gran, C. I, Aaolu Yyn, stanbul, 1968 HASAN RIZA SOYAK : Atatrk'ten Hatralar, C. II, Yap ve Kredi Bankas A.. Yyn, stanbul, 1973. LHAM SOYSAL : Dnya'da ve Trkiye'de Masonlar ve Masonluk; 3. Basm, Der Yyn., stanbul, 1980 KEMAL SLKER : Sabahattin Ali Dosyas; Ant Yyn., stanbul, 1968 EVKET SREYYA, Bkz. evket Sreyya AYDEMR Trkiye'de Toplumsal ve Ekonomik Gelimenin 50 Yl; T.C. Babakanlk Devlet statistik Enstits, Ankara, 1973 T.C. Bavekalet statistik Umum Mdrl Fiat statistikleri 1933 -1943; Ankara, 1944 TAHRAN, YALTA ve POTSDAM KONFERANSLARI; ev. Fahri Yazc, Sinan Yyn, stanbul, 1972 LHAN* TEKEL - SELM LKN: 1929 Dnya Buhrannda ktisad Politika Araylar (Trkiye Belgesi ktisat Tarihi); ODT - dar Bilimler Fak. Yyn, Ankara, 1977 ERDOAN TEZ: 100 Soruda Siyas Partiler (Partilerin Hukuk Rejimi ve Trkiye'de Partiler); Gerek Yyn, stanbul, 1976 TANER TMUR : Trk Devrimi ve Sonras, 1919 -1946; Doan Yyn., Ankara, 1971 METN TOKER: Tek Partiden ok Partiye; Milliyet Yyn, stanbul, 1970 297 METN TOKER: Trkiye zerinde 1945 Kbusu - 2. Dnya Savandan Sonra Trk Sovyet ve Trk - Amerikan likileri zerine Bir nceleme; Akis Yyn, Ankara, 1971 HIFZI TOPUZ : Kara Afrika; Milliyet Yyn, stanbul, 1971 HIFZI TOPUZ : Trk Basn Tarihi; Gerek Yyn., stanbul 1973 F. HSREV TKN : Trk Tarihinde Siyas Partiler ve Siyas Dncenin Gelimesi (1839-1965); Elif Yyn, stanbul, 1965 SMAL HSREV (TKN) : Trkiye Ky ktisadiyat; Kadro Mecmuas Neriyat, stanbul, 1934 TARIK ZAFER TUNAYA : Siyas Messeseler ve Anayasa Hukuku; 3. Basm, ..H.F. Yyn, stanbul, 1975 TARIK ZAFER TUNAYA: Trkiye'de Siyas Partiler (1859 - 1952); stanbul, 1952 TARIK Z. TUNAYA: Trkiye'nin Siyas Hayatnda Batllama Hareketleri; stanbul, 1960 S.H. TRUMAN : Hatralarm; ev. Cihat Baban, Semih Turul, Ankara, 1968 CAVT ORHAN TTENGL: Az Gelimi lkelerin Toplumsal Yaps; stanbul, 1966 HLM URAN : Hatralarm; Ankara, 1959 ASIM US: Hatra Notlar (1930-1950); stanbul, 1966 FARUK LK - A. SEMH YAZICIOLU : Dnyada ve Trkiye'de Masonluk; Baak Yaynevi, stanbul, 1965 A. HALK LMAN : kinci Cihan Savann Bandan Truman Doktrinine Kadar Trk Amerikan Diplomatik Mnasebetleri, 1939 -1947; A..S.B.F. Yyn., Ankara, 1961

E. WEISBAND: kinci Dnya Savanda nn'nn D Politikas; ev. M. Ali Kayabal, Milliyet Yyn, stanbul, 1974 YAKUP KADR, Bkz. Yakup Kadri KARAOSMANOLU AHMET EMN YALMAN: Yakn Tarihte Grdklerim ve ittiklerim C. III (1922 1944), C. IV (1945-1970); stanbul, 1970-1971 STEFANOS YERASMOS: Azgelimilik Srecinde Trkiye, C. III, 1. Dnya Savandan 1971'e; Gzlem Yyn, 2. Basm, stanbul, 1977 ETN YETKN: Siyasal ktidar Sanata Kar - Belgelerle, Sank, Sabkal, Hkml Sanatlar; Bilgi Yyn, Ankara, 1970 ETN YETKN: Serbest Cumhuriyet Frkas Olay; Karacan Yyn, stanbul, 1982 II MAKALELER YAVUZ ABADAN : Siyas Hayatta lknn Gereklemesi; lk, Yeni seri, Say 3, 1-2. Terin 1941 298 NADR NAD (ABALIOLU) : Bizim Hrriyetimiz; Cumhuriyet, 4 Mart 1939. NADR NAD (ABALIOLU) : Yaasn Demokrasi; Cumhuriyet, 26 Austos 1945. YUNUS NAD (ABALIOLU) : Ar Ulusal Kadnlar Birlii Kongresi Dolaysyle Kadn; Cumhuriyet, 20 Nisan 1945 YUNUS NAD (ABALIOLU) : Bal Basma Bir Tarih; Cumhuriyet, 22 Mays 1932. YUNUS NAD (ABALIOLU) : C.H.P. Kurultay; Cumhuriyet, 26 Birincikanun 1938 YUNUS NAD (ABALIOLU) : smet Paa ve M. Musolini; Cumhuriyet, 3 Haziran 1932. YUNUS NAD (ABALIOLU) : Meclis ve Frka Faaliyeti; Cumhuriyet, 3 Terinisani 1931. YUNUS NAD (ABALIOLU) : Mill ef Etrafnda Milletin Birlii; Cumhuriyet, 4 Nisan 1939 YUNUS NAD (ABALIOLU) : Serbest Frka Siyaset Sahnesine Avdet Edecek mi?, Cumhuriyet, 18 Nisan 1931. YUNUS NAD (ABALIOLU) : Servet Mefhumunda Avrupai Bir ekil; Cumhuriyet, 12 Knunsani 1933 YUNUS NAD (ABALIOLU) : Trk Oca, Trk Birlii; Cumhuriyet, 28 Mart 1931 SAMET AAOLU : ktisatta Tekiltlanma, lk, Yeni seri, say 32, 16 2. Knun 1943 SAMET AAOLU : Milli ktisatta i ve veren Mnasebetleri; lk, yeni seri say 21, 1 Austos 1942 HALL AHMET : Kylmzn Kalknma Kabiliyeti Hakknda Aratrmalar; Cumhuriyet, 31 Ocak 1946 NECAT AKDER: deal Buhran ve niversite Anarisi 2 : ki Tehlike ve Bun'arn Mahiyet Ortakl; Trk Kltr Dergisi, say 94, Austos 1970 ALAETTN CEML: (stanbul Mebusu) Bavekilimizin Kymetli Bir Yazs; Cumhuriyet, 9 Terinisani 1933 ALAETTN CEML : (stanbul Mebusu) Devletilikte Mdahaleli h-tisat; Cumhuriyet, 27 Mart 1933 KORKMAZ ALEMDAR : Basnda Kadro Dergisi ve Kadro Hareketi ile lgili Baz Grler; Kadro'nun tpk basm, A..T..A. Yyn, Ankara 1978 s. 21 - 40 ZEK MESUT (ALSAN) : 1 Mays Bayram; lk - Halkevleri Mecmuas C. III, say 16, Haziran 1934 ZEK MESUT (ALSAN) : ok Frkal Murakabe; Hkimiyeti Mil 299 liye, 5 Kanunievvel 1930 ZEK MESUT (ALSAN) : Kadnlar Kongresi; Ayn Politikas'mda, lk Halkevleri Dergisi, C. V, Say 27, Mays 1935 ZEK MESUT (ALSAN) : Mill Birlik; Hakimiyeti Milliye, 11 Terinisani 1930 ZEK MESUT (ALSAN) : Halkn ytimad, Hkimiyeti Milliye, 11 Kanunievvel 1930 ZEK MESUT (ALSAN) : Tek Frka ile Murakabe; Hakimiyeti Milliye, 4 Kanunievvel 1930 TEVFK RT ARA : Tarihten Alnacak Byk Dersler; Tan, 19 Nisan 1945 FALH RIFKI (ATAY) : Baslklar - Politika stununda; Hakimiyeti Milliye, 17 Kanunievvel 1930 FALH RIFKI (ATAY) : Dnk talya ve Bugnk talya; Cumhuriyet, 23 Mays 1932

FALH RIFKI (ATAY) : Hapis - Politika stununda; Hkimiyeti Milliye, 24 Kanunuevvel 1930 FALH RIFKI (ATAY) : nklp Metotlar; Hkimiyeti Milliye, 19 Terinisani 1930 FALH RIFKI (ATAY) : stanbul'daki Nmayiler; Ulus, 6 Aralk 1945. FALH RIFKI (ATAY) : Kanlar inde Boulan Rejimler; Ulus, 22 Ocak 1945 FALH RIFKI (ATAY) : Milletler Snflanrken; Ulus, 28 ubat 1945 FALH RIFKI (ATAY) : Trkiye'de Demokrasinin Tekaml; Ulus, 22 Austos 1945 EVKET SREYYA (AYDEMR) : Darlfnun, nkp Hassasiyeti ve Cavit Bey ktisatl; Kadro, C. II, say 14, ubat 1933. EVKET SREYYA (AYDEMR) : Beynelmilel Fikir Hareketleri Arasnda Trk Nasyonalizmi III; Kadro, C. II, say 21, Eyll 1933 EVKET SREYYA (AYDEMR) : Gen Nesil Meselesi; Kadro, C I, say 4, Nisan 1932. FAZIL AHMET AYTA: Ticar Namus ve Mill ef; Akam, 10 Temmuz 1939. TAHSN BANGUOLU: Bir Yldnm; lk, Yeniseri say 48, 16 Eyll 1943. B. A. (Burhan Asaf (Belge) : Arkada Kalan Darlfnun; Kadro, C. I, say 8, Austos 1932. BURHAN ASAF (BELGE) : Bizdeki Azlklar; Kadro, C. II, say 16, Nisan 1933. 300 BURHAN ASAF (BELGE) : Faizm ve Trk Mill Kurtulu Hareketi; Kadro, C. I, say 8, Austos 1932. BURHAN ASAF (BELGE) : Rejimler Nasl, Niin Deiiyor?; Kadro, C. I. say 12 Birinciknun 1933. BURHAN ASAF (BELGE) : niversitenin Mnas; Kadro, C. II, say 20, Austos 1933. BURHAN ASAF : Bkz. Burhan Asaf BELGE. BURHAN CAHD: Halk ne ster?; Son Posta, 7 Eyll 1945. A. H. CAMPBELL: Fascism and Legalty; Law Quartely Review, C. LXII, 1946. BEHET K. ALAR: Yeter Bu Mecmua Dampingi; Arkadalar Birleelim!; lkHalkevleri Dergisi, C. VII, say 40, Haziran 1936. KAZIM NAM (DURU) : ocuk Devletindir; Cumhuriyet, 26 Nisan 1932. KAZIM NAM (DURU) : Trk Ocaklarnn Yarn; Trk Yurdu Dergisi, say 244, Mays 1955. KAZIM NAM (DURU) : Yeni Trk niversitelerinin Eiinde, Cumhuriyet, 30 Temmuz 1933. SELM RAGIP EME: Demokrasi Neden Lazmdr?; Son Posta, 24 Eyll 1945. SELM RAGIP EME: Demokrasi ve Muhit artlar; Son Posta, 28 Eyll 1945. SELM RAGIP EME : Demokrasiyi Gaye ve Vasta Sayanlar, Son Posta, 2 Eyll 1945. SELM RAGIP EME: Halk Ne stiyor?; Son Posta, 15 Eyll 1945. SELM RAGIP EME: Yeni Demokrasi Etrafndan;' Son Posta, 12 Eyll 1945. FAHR ENGN : Almanya Gezisi ve kinci Cihan Harbi; Yakn Tarihimiz, C. IV, say 49, 31 Ocak 1963. FAHR ENGN : kinci Dnya Harbi ve Trkiye; Yakn Tarihimiz, C. IV, say 52, 21 ubat 1963. A. N. EREN : Milletlerin Hayatnda eflerin nemi; Ulus, 12 Mays 1945. NHAT ERM: Tek Dereceli Seimlere Giderken; lk, yeni seri, say 116, 18 Temmuz 1946. SADR ETEM (ERTEM) : Beynelmilel Serseriye Kar Bir Adam; Vakit, 22 Terinisani 1930. SADR ETEM (ERTEM) : nklp Terbiye; Vakit, 24 Terinisani 1930. SADR ERTEM : Milli Korunma Kanunu; Tan, 24 kincikanun 1940. 301 AHMET KR ESMER: Amerikallar Trkiye'den ne Bekliyorlar?; Ulus, 11 Eyll 1945. FALH RIFKI : Bkz. Falih Rfk ATAY.

BRAHM ALAEDDN GVSA: Halk Partisi, Halkn Partisi; Cumhuriyet, 30 Mays 1939. TURAN GNE : C.H.P. Halktan Nasl Uzaklat?; Yn, 6 Haziran 1962, say 25. HALL NMETULLAH: stanbul niversitesi; Cumhuriyet, 21 Austos 1933. EVKET RAT HATPOLU : Mill ktisadmzda Btnlk; lk Yeni seri, say 18, 16 Haziran 1942. HKMET FERDUN: Bir rpda Kapanrken; Akam, 12 Mays 1935. ABDLHAK SNAS HSAR : Bir Mill Hars Merkezi Olan Ocak; Trk Yurdu Dergisi, say 3 (326), Eyll 1954. SIRRI HOCAOLU: C.H.P. Devrimcilikten Nasl Uzaklat?; Yn, 27 Aralk 1961, say 2. SAD IRMAK: Trk Ocana Dair; Trk Yurdu Dergisi, say 243, Nisan 1955. SAD IRMAK: Avrupa Savann Bitmesi ve Memleketimiz; lk, Yeni seri say 88, 16 Mays 1945. SMET PAA (NN) : Memleketi mar Edecek Sermaye; lk, Halkevleri Mecmuas, C. II, say 11, Birincikanun 1933. BAVEKL SMET (SMET NN) : 'Frkamzn Devletik Vasf; Kadro, C. II, say 22, Terinievvel 1933. SMAL HSREV: Bkz. smail Hsrev TKN. KADRO : (Balksz, lkyaz) Kadro, C. II, say 14, ubat 1933. FERDUN KANDEMR: Trk Ocaklar; Resimli Tarih Mecmuas, say 70. (F.) KANDEMR: Varlk Vergisi ve Saraolu; Yakn Tarihimiz, C. I, say 6, 5 Nisan 1962. YAKUP KADR (KARAOSMANOLU) : Ankara - Moskova - Roma; Kadro, C. I, 6. yaz; say 11, kinciterin 1932, 7. yaz; say 12j Birinci Kanun 1932, 8. yaz; Kadro, C. II, say 13, kincika-nu'n 1933. YAKUP KADR (KARAOSMANOLU) : C. H. Frkas; Hakimiyeti Milliye, 29 Terinisani 1930. YAKUP KADR (KARAOSMANOLU) : Rusya'da Neler Oluyor?; Hkimiyeti Milliye, 7 Kanunuevvel 1930. KZIM NAM : Bkz. Kzm Nami DURU. NUSRET KEMAL (KYMEN) : Bizim Planmz; lk - Halkevleri 302 Mecmuas, C. III, say 13, Mart 1934. NUSRET KEMAL (KYMEN) : nklp deolojisinde Halklk, lk - Halkevleri IVfccmuas, C. III, Mart 1934. NUSRET KEMAL (KYMEN) : Halklk; lk - Halkevleri Mecmuas, C. I, say 3, Nisan 1933. NUSRET KEMAL (KYMEN) : stanbul niversitesi ve Bir Terbiye Esas; lk Halkevleri Mecmuas, C. II, say 11, Birincikanun 1933. NUSRET KEMAL (KYMEN) : Kemalizm ve Politika Bilgisi; lk - Halkevleri Dergisi, C. VII, say 41, Temmuz 1936. HALM BAK KUNTER : Mill efimizin'Genlie tleri; lk, yeni seri, say 16, 1 Haziran 1942. M. (Mustafa) NERM: Gazi Trkiyesinde nklp ve niversite; Cumhuriyet, 1 Temmuz 1933. M. (Mustafa) NERM : Hitler ve Yeni Almanya; Cumhuriyet, 8 Mays 1932. MAHMUT: (Siirt Mebusu) ( Bankas dare Meclisi Azas), Bkz. Mahmut. SOYDAN. MEHMET ASIM: Bkz. Mehmet Asm US. MEHMET SAFFET : Kltr nklbmz; lk - Halkevleri Mecmuas, C. I, say 5, Haziran 1933. MEHMET SAFFET: niversite nklb; lk - Halkevleri Mecmuas, C. II, say 7, Austos 1933. FERDUN OSMAN MENTEOLU : Gerek Demokrasi Yolunda; Son Posta, 22 Ocak 1945. NADR NAD : Bkz. Nadir Nadi ABALIOLU. NUSRET KEMAL : Bkz. Nusret Kemal KYMEN. BASKIN ORAN: Trkiye'nin Kuzeydeki Byk Komu Sorunu Nedir? (Trk Sovyet likileri 1939-1970); A. . S. B. F. D., C. XXV, Mart 1970, say 1. HIFZIRRAHMAN RAT YMEN: Propaganda ve Hafza Kanunlar, lk, Yeni seri, say 115, 1 Temmuz 1946.

RECEP (PEKER) : Disiplinli Hrriyet; lk, Halkevleri Mecmuas, C. I, say 3, Nisan 1933. RECEP PEKER : Volk = und Staat-=Werdung; Evropische Revue Gazetesinde kan bu makalesinin Trkesi Uluslama-Devletle-me ad ile lk - Halkevleri Dergisi, C. VII, say 41, Temmuz 1936 saysnn banda ek olarak yaynlanmtr. PEYAM SAFA: Cemiyet, Parti, deal; Cumhuriyet, 13 Mays 1939. DANKWART A. RUSTOW: Atatrk as a Founder of States; Prof. 303 Dr. Yavuz Abadan'a Armaan. A..S.B.F. Yyn., Ankara 1969. NECMETTN SADAK : Beklenen Netice Tam ve Gerek Bir Tenkit, Kontrol mknnn Domasdr; Akam, 10 Eyll 1945. ORAL SANDER : Bkz. A. Halk LMAN - Oral SANDER. SABHA ZEKERYA (SERTEL) : Kadnlk ve Sulh; 26 Nisan 1935. Cumhuriyet. SALM SIRRI: Bkz. Selim Srr TARCAN MR SEZGN: Kadro Hareketi; Kadro'nun Tpk Basm, S. 11-20, A..T..A. Yyn., Ankara 1978, 1. Cildin banda. REAT EMSETTN SRER : Unutulmaz Bir Yolculuk; lk, Yeni seri, say 17, 1 Haziran 1942. REAT EMSETTN SRER: lklerimizin Kayna; lk, Yeni seri, say 3, 1 Birinci Terin 1941. MAHMUT (SOYDAN) : (Siirt Mebusu), Baka Memleketlerde; Hakimiyeti Milliye, 19 Kanunuevvel 1930. EVKET SREYYA: Bkz. evket Sreyya AYDEMR. HAMDULLAH SUPH TANRIVER : Messesemizin Mazisine Bir Bak; Trk Yurdu Dergisi, say 238, Kasm 1954. CAHT TANYOL : Mill efin Beyannamesi ve slp zerine; lk, Yeni seri, say 76, 16 kinciterin 1944. SELM SIRRI (TARCAN) : talya'da Halk ve Genlik Tekilat; lk Halkevleri Mecmuas, C. I, say 3, Nisan 1933. AHMET KUTS TECER : Dnden Bugne; lk Yeni Seri, Say 3, 1 kinciterin 1941. AHMET KUTS TECER: Halkevleri Yldnmnde; lk, Yeni seri, say 11, 1 Mart 1942. ESAT TEKEL : Devletiliimiz ve Husus Teebbs; Ulus, 28 Ocak 1945. ESAT TEKEL: Son Seimden rendiklerimiz; lk, Yeni seri, say 118, 16 Austos 1946. TURHAN TOKGZ : Gereki Sosyalizm; Yn, 19 Eyll 1962. TURHAN TOKGZ: Mustafa Kemal ve Halk Partisi Devri; Yn, 6 Haziran 1962, say 25. SMAL HSREV TKN : Partilerin Stratejik Durumu; lk, Yeni seri, say 116_ 18 Temmuz 1946. VEDAT NEDM (TOR) : Devletilik Karsnda Zmre Menfaati ve Mnevver Mukavemeti; Kadro, C. II, say 21, Eyll 1933. VEDAT NEDM (TR) : Devletin Yapclk ve darecilik Kudretine nanmak Gerekir; Kadro, C. II, say 15, Mart 1933. VEDAT NEDM (TR) : Geni Bir Tasarruf Seferberliine Muhtacz; Hakimiyeti Milliye, 27 Terinievvel 1930. 304 VEDAT NEDM (TR) : Mstemleke ktisadiyatndan Millet ktisadiyatna; Kadro, C. I, say, 2 ubat 1932. VEDAT NEDM (TR) : ktisat lerinde Devlete Veto Hakk ve ktisat Vekaleti; Kadro, C. I, say 10, Birinciterin 1932. VEDAT NEDM (TR) : Snflamak ve ktisat Siyaseti; Kadro, C. I, say 11, kinciterin 1932. VEDAT NEDm'(TR): Trk Devletilii htibas Devletilii Deildir; Kadro, C. II, say 17, Mays 1933. M. SEKP TUN : deolojiler; Cumhuriyet, 4 Nisan 1939. TRK YURDU: Ocamz; Trk Yurdu Dergisi, say 244, Mays 1955. MEHMET ASIM (US) : Fesih mi lhak m?; Vakit, 13 Nisan 1931. MEHMET ASIM (US) : Hiyanet mi, Tenkit mi?; Vakit, 14 Temmuz 1931. MEHMET ASIM (US) : Skunu Muhafaza Lazm; Vakit, 17 Temmuz 1931.

EKREM UAKLIGL: Demokrasi Ne Demektir?; Son Posta, 29 Eyll 1945. EKREM UAKLIGL : Grmek stediimiz Demokrasi; Son Posta, 1 Eyll 1945. EKREM UAKLIGL: Halk Konuuyor; Son Posta, 20 Eyll 1945. EKREM UAKLIGL : Hakikatlere Yakndan Bakmak Zorundayz; Son Posta, 11 Eyll 1945. EKREM UAKLIGL : Muhalefet Deil, Memnunsuzluk; Son Posta, 19 Eyll 1945. EKREM UAKLIGL: Partiler Domamasnn Balca Sebebi; Son Posta, 14 Eyll 1945. LK (DERGS) :Cumhurreisimiz nn; lk, Yeni seri, say 36, 16 Mart 1943. , LK (DERGS) : Ondokuzuncu Yla Balarken; lk, Yeni seri, say 3, 1 kinciterin 1941. A. HALK LMAN: Alman Nasyonal Sosyalist Partisi; A..S.B. F.D. C. XII, Aralk 1957, say 4. A. HALK LMAN : La Nautralite Turque et Les Etat-Unis Pendent La 2me Guerre Mondiale; Prof. Dr. Yavuz Abadan'a Armaan, A..S.B.F. Yyn., Ankara 1969. A. HALK LMAN - ORAL SANDER : Trk D Politikasna Yn Veren Etkenler (19231968); A..S.B.F.D. C. XXVII, Mart 1972, say 1. V-N: Ortaya kan Fenalklar; Akam, 27 Knunsani 1939. 305 F. : 20 VEDAT NEDM: Bkz., Vedat Nedim TR. HSEYN CAHT YALIN: Trk - Amerikan Dostluu; Tallin, 7 Ocak 1945. HSEYN CAHT YALIN : Kalkn Ey Ehli Vatan; Tanin, 3 Aralk 1945. ETN YETKN : Dil Konusunda Siyasal Bir Yaklam; Sanat Olay, Mart 1982, say 15. ZEK MESUT : Bkz. Zeki Mesut ALSAN. III SYLEV, DEME, RPORTAJ V.B.: A. FAHR (Selmet Mahfilinden) :1935 s'ad Merasiminde Sylenen Nutuklar; Byk ark Dergisi, say 18, Sonknun, ubat - Mart 1935. KEMAL ATATRK : Deme, 29 Terinisani 1930, Trabzon; Hkimiyeti Milliye, 30 Terinisani 1930. KEMAL ATATRK : 4 Mart 1931 Gnl ve Seimlerin Yenilenmesine likin Olarak C.H.P. Grup Reisliine Verilen neri; Vakit, 5 Mart 1931. KEMAL ATATRK : Ruen Erefe Deme; Vakit, 25 Mart 1931. KEMAL ATATRK : Yeni Seimler Nedeniyle 20 Nisan 1931 Gnl Bildiri; Vakit, 21 Nisan 1931. FAHRETTN KERM: Bkz., Fahrettin Kerim GKAY. FAHRETTN KERM (GKAY) : 25. Yl Gecesi Fahrettin Kerim Bey'in Ziyafette rat Ettikleri Hitabe; Byk ark Dergisi, say 17, Son Terin - lk Knun 1934. GAZ MUSTAFA KEMAL : Bkz., Kemal ATATRK. EMSETTN GNALTAY : 1938 Tzk Deiiklii srasnda Kurul-tay'daki Konuma; Cumhuriyet, 27 Birinciknun 1938. SMET NN : Sivas Sylevi, 30 Austos 1930; Cumhuriyet, 31 Austos 1930. SMET NN : Halkevlerinin Birinci Al Yldnm Nedeniyle Sylev; C.H.P. istanbul ti Genlik Kolu : Halkevleri, stanbul, 1963, s. 15-21. SMET NN : 26 Mays 1935'de C.H.P. Kurultayn Kapat Sylevi; lk, C. V, say 28, Haziran 1935. SMET NN : stanbul niversitesi rencilerine Sylev - 6 Mart 1939; lk, C. XIII, say 74, Nisan 1939. SMET NN : T.B.M.M.ni 1 Kasm 1939'da A Sylevi; lk, C. XIV, say 81, kinciterin 1939. 306 SMET NN: T.B.M.M.ni 1 Kasm 1942'de A Sylevi; T.B.M. M., Z. C, C. XXVIII, s. 4. SMET NN : 19 Mays Genlik ve Spor Bayram Sylevi - 1945; Devlet Yll 1945, Babakanlk Basn ve Yayn Umum Mdrl yyn. 1946, s. 20-21. SMET NN : T.B.M.M.nin 7. Dnem 3. Toplantsn a Sylevi . 1 Kasm 1945; Devlet Yll - 1945, s. 22-27. KADRO : Siirt Mebusu Mahmut Beyefendiye Ak Mektup; Kadro, C. II, say 23, kinciterin 1933.

KR KAYA : Halkevleri 5. Al Yldnm Sylevi; lk, C. IX, say 49, Mart 1937. KR KAYA : Trk nklb (28 Ekim 1937 gnl Radyo Konumas); lk, C. X, say 57, kinciterin 1937. KZIM PAA : Bkz., Kzm ZALP. MEHMET AL HAMET: B /, s ,*. Muavini 25'inci Yl Bayramnda rat Ettii Hitabe; Byk ark, say 17, Sonterin - lkk-nun 1934. M. KEMAL KE (anlatan) : Ulu Ata'mzn Son Gnleri; Yazan : Ahmet Okan, Yedign, say 303, 27 Birinciknun 1938. KZIM ZALP : Deme, 3. Dnem T.B.M.M.nin Seimlerin ne Alnmasna Karar Vermesi Nedeniyle; Vakit, 27 Mart 1931. FAK ZTRAK : Basn Birlii Kongresindeki Sylev, 10 Temmuz 1939; Akam, 11 Temmuz 1939. RECEP (PEKER) : Darlfnun'da Sylev, 16 Ekim 1931; Cumhuriyet, 19 Terinievvel 1931. RECEP (PEKER) : T.B.M.M.nde 23 Kasm 1.932'deki Konuma; Cumhuriyet, 24 Terinisani 1932. RECEP PEKER : 1935 C.H.P. Kurultaynda Parti Program ve Tz-ndeki Deiikliklerle lgili Sylev; lk, C. V, say 28, Haziran 1935. RECEP PEKER : Yeni Halkevlerini A Sylevi; lk, C. VII, say 37, Mart 1936. RECEP PEKER : C.H.P.ne Yeni Girenlere Sylev, 22 Nisan 1936; lk, C. VII, say 39, Mays 1936. RECEP PEKER : T.B.M.M.nde Kanunu zerine Konuma, 8 Haziran 1936; lk, C. VII, say 41, Temmuz 1936. KR SARAOLU : T.B.M.M.nde Varlk Vergisi Kanunu Tasars zerine Konuma, 11 Kasm 1942; T.B.M.M., Z.C. C. XXVIII. KR SARAOLU : T.B.M.M.nde Almanya'ya Sava ln Nedeniyle Konuma, 23 ubat 1945; Ayn Tarihi, ubat 1945, say 135. 307 REFK SAYDAM : Radyo Konumas, 28 Mays 1939; Cumhuriyet 29 Mays 1939. REFK SAYDAM : C.H.P. 5. Kurultayn A Sylevi, 28 Mays 1939; lk, C. XIII, say 76, Haziran 1939. REFK SAYDAM : Radyo konumas, 29 ubat 1940; Cumhuriyet, 1 Mart 1940. HAMDULLAH SUPH (TANRIVER) : Trk Ocann Tarihesi ve ftiralara Kar Cevabmz; Trk Yurdu, say 36-230, Birincikanun 1930. NAZM TOPUOLU : Deme; Tan, 13 Nisan 1940. IV GAZETELER: Ele alman dnem iinde yaynlanm olan: Akam, Cumhuriyet, Hkimiyeti Milliye, Tan, Tanin, Son Posta, Ulus, Vakit. V DERGLER: Ele alman dnem iinde yaynlanm olan: Byk ark, Kadro, Trk Yurdu, lk. VI TEK SREL YAYINLAR: Ayn Tarihi, Dstur (3. Tertip), Resm Gazete, Trkiye Byk Millet Meclisi Zabt Ceridesi (Tutanak Dergisi). 308 DZN Yavuz ABADAN, 130 ABDULLAH ABDN, 67 ABDLKADR KEMAL, 43, 49 Adana, 43, 66 Adana Konferans, 232 Halide Edip - ADIVAR, 177 affairisme, 124 Ahmet AAOLU, 47, 66, 122 Samet AAOLU, 60, 103 Ahali Cumhuriyet Frkas, 43, 44, 49 AHMET SREYYA, 69 Akam (gazete), 55

Almanya, 20, 42, 58, 71, 76, 83, 117, 118, 125, 128, 157, 167, 168, 210, 212, 213, 226, 227, 229, 231, 232, 233, 235, 244, 247, 255 Zeki Mesut ALSAN, 31, 33 alt ok, 31, 87, 94, 105 Amerika Birleik Devletleri, 212, 226, 228, 233, 238, 239, 240, 241, 244, 252 Anadolu Ajans, 80, 81, 234 Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Grubu, 91 anari, 35 anayasa, 28, 131, 140, 250, 251, 255 309 Ankara Radyosu, 187, 230, 245, 246 anti - demokratik, 35, 168, 169, 173 Kemalettin APAK, 78, 81, 83 Tevfik Rt ARA, 58, 177 ARF ORU, 67, 68 ' ' Fahir ARMAOLU, 231 Akale, 208, 210, 213 Kemal ATATRK, 18, 29, 30, 31, 40, 41, 50, 52, 53, 55, 56, 60, 61, 64, 79, 80, 81, 83, 84, 93, 94, 96, 98, 121, 123, 129, 141-143, 147, 148, 157, 158, 159, 172, 176, 177, 182, 245, 256, 257 Falih Rfk ATAY, 34, 35, 37, 41, 124, 152, 153, 244 Atlantik Beyannmesi, 226 evket Sreyya AYDEMR, 75, 113, 117, 118, 121, 201, 202 Fazl Ahmet AYKA, 69 azgelimilik, 141 -146, 256, 257 aznlklar, 214, 258 B.B.C., 236 balo, 149-150 basn, 35, 36, 43, 44, 67-71, 216-221, 243 Basn Birlii Kongresi, 216 batllama, 137 -140, 147 Ali Fuat BAGL, 253 Cell BAYAR, 111, 123, 126, 159, 175, 177, 207 BEDR (gazeteci), 67 BEHZAT ARF, 67 Valentin BEROJKOV, 227 Beyaz Saray, 226 Burhan Asaf BELGE, 75, 76, 113, 116, 118, 245 A. BNKAYA, 196 Birinci Basn Kurultay, 71 Birinci Be Yllk Sanayi Plan, 108 Birlemi Milletler, 236, 250 310 Birlemi Milletler Beyannmesi, Anayasas, 226, 227, 251, 252 Boazlar, 233, 237, 238 Korkut BORATAV, 19, 105, 126 Mahmut Esat BOZKURT, 138 -140 burjuvazi, 21, 138, 193, 257, 258 brokrasi, 193, 257 Hasan Ferit CANSEVER, 56 Thomas CARLYLE, 166 Ali Fuad CEBESOY, 207 CEMAL HSN, 153 Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu, 138 CHURCHILL, 226, 227, 228, 238, 239, 253 Cumhuriyet (gazete), 38, 39, 50, 54, 79, 83, 84, 110, 122, 150, 154, 160, 190 adalama, 137 - 140, 147 alma kamp, 208, 210 ocuk, 39, 40, 85, 200 oulculuk, 22, 42, 256, 257 Daily Herald (gazete), 240 A.N. DEMRA, 198 Darlfnun, 47, 72-77, 101 demokrasi, 21, 114, 118, 125, 172, 181, 227, 228, 236, 237, 242, 243, 244, 247, 248, 249, 252, 254 Demokrat Parti, 21, 23, 250, 257, 258 demokratikleme, demokratikletirme, 225, 226, 228, 236, 241, 245,

253 devletilik, 17, 19, 22, 40, 71, 73, 75, 93, 94, 95, 105-111, 115, 117, 119, 121, 122, 123, 125, 127, 131, 147, 177, 256 devrimler, 19, 30, 32, 33, 41, 61, 72, 85, 89, 118, 135-146, 248, 256, 257 diktatr, diktatrlk, 34, 173, 227, 235, 246 Dil Devrimi, 74, 136, 177 311 din, 137, 140 disiplin, 41, 114, 115, 118 dnmeler, 210, 213 Ltfi DRDNC, 67 Due, 39, 59, 117, 166, 168, 235 Kzm Nami DURU, 73 EDEN, 232, 234 Edirne, 43 ekmek, 151, 183, 199 - 201 ekonomik bunalm, 105, 106, 257 el koyma, 186, 188, 193 Selim Ragp EME, 67 emperyalizm, 115, 135, 142, 149 Fahri ERGN, 233 Erzurum, 208, 213 Ahmet kr ESMER, 245 faizm, 34, 35, 39, 40, 41, 42, 58, 59, 60, 63, 83, 116, 117, 125, 168, 173, 228, 242, 245 feodalizm, 129, 135, 138, 146 fert, 129 FRANCO (general), 253 Fransa, 158, 231, 244 Fhrer, 167, 168, 235 gayrimslim, 210 genlik, 40, 54, 56, 60, 117 genel sekreter (parti), 89, 100, 101, 131, 152, 158, 178 Mahmut GOLOLU, 176 Fahrettin Kerim GKAY, 82 Grler (dergi), 219 Joseph GREW, 245 grev, 104, 151 ' Gn (dergi), 219 312 emsettin GNALTAY, 171 Turan GNE, 150 Hkimiyeti Milliye (gazete), 31, 55, 141 HALL NMETULLAH, 74 halklk, 73 93, 95, 96-104, 106, 109, 121, 123, 124, 126, 127, 147, 171, 256 Halkevleri, 60, 87 - 90, 158 Halkodas, 87-90 Harb ve i Snf (dergi), 232 harb zengini, 154, 182, 193, 257 HAM NHAT, 48 Abdlhak inasi HSAR, 62 HTLER, 58, 125, 213, 247 Hizmet (gazete), 67 HOFMAN, 153 HHN, 167 HUBER, 167 hukuk, 137, 138, 207, 215 Hukuk Usul Muhakemeleri Kanunu, 138 Rfat LGAZ, 218 - 219 Sadi IRMAK, 243 rklk, 61, 62, 63, 213, 215, 227, 235, 255 Islahat Ferman, 255 ileri Bakan, 70, 79, 131, 152, 178 Ulug DEMR, 57 htikr, 182 kinci Dnya Sava, 17, 18, 20, 21, 42, 141, 154, 157, 182, 193, 205 212, 225, 227, 228, 233, 235, 241, 242, 252, 255, 257 ktisad Harb Dairesi (Amerikan), 236 ktisat Vekleti, 120, 126 313 Sreyya LMEN, 47 Refik evket NCE, 153, 163, 207 ngiltere, 226, 231, 235, 236, 238, 241 smet NN, 27, 39, 61, 88, 94, 107, 122, 130, 131, 157-174, 175, 177, 179, 182, 202, 205, 206, 214, 232, 242, 246, 247, 248, 253, 257 nsan, 129, 130 skenderiye Hatt, 110-111 spanya, 253

stanbul, 44, 47, 66, 110, 210 Bankas, 34, 95, 122, 123 -124, 126 i, 33, 102, 110, 188, 200 i Partisi (ngiliz), 228, 240 talya, 20, 34, 38, 39, 40, 58, 71, 76, 83, 117, 118, 125, 167, 168, 210 zcilik, 40 zmir, 66, 67, 76, 94, 110, 149 zmir ktisat Kongresi, 94, 100, 138 zvestia (gazete), 238 Japonya, 58, 226 kadn, 84 - 86, 140 Kadro (dergi), 75, 95, 107, 112-127, 146 Kahire Bulumas, 232 kalknma, 105 Mazhar Mfit KANSU, 185 Kapitalizm, 83, 105, 109, 115, 118 Rasih KAPLAN, 207 kaplca (rn), 196-197 kr garantisi, 193 Kzm KARABEKR, 207 karaborsa, 190, 191, 205 Enver Ziya KARAL, 60 Yakup Kadri KARAOSMANOLU, 37, 113, 117, 119, 121, 123, 147, 148 314 Kemal KARPAT, 253 kr KAYA, 70, 79, 80, 81, 152, 177 KELLY (amiral), 233 KILI AL, 177 komnizm, 34, 41, 42, 83, 121, 122, 245 Emre KONGAR, 135 Refik KORALTAN, 207 Fuad KPRL, 207 krom, 233 kurultay, 28, 52, 87, 92, 94, 128, 130, 131, 159 -160, 172, 178, 179 La Turquie (gazete), 219 Harold LASKI, 228" LATFE BEKR, 84 - 86 layiklik, 93, 95, 138 liberalizm, 64, 75, 76, 94, 102, 103, 10S, 119, 125, 129, 130, 158, 242, 252 lider 159, 173 Life (dergi), 236 lokavt, 104 mandaclk, 177, 182 Marksizm, 122, 125, 126 masonluk, 78-84 Matbuat Kanunu, 69 mazlum milletler, 141 -142 Adnan MENDERES, 61, 207, 250, 251 Menemen Olay, 19, 30, 40, 46, 53 Numan MENEMENCOLU, 232, 234 memur, 68, 185, 191 Mill Korunma Kanunu, 186 -189 Mill ef, 17, 157 -174, 175, 178, 181, 182, 185, 203, 205, 206, 214, 216, 217, 235, 246, 257 Mill efin Beyannmesi, 165 315 Milliyet (gazete), 122-123 Reit MMAROLU, 81 MOLOTOF, 240 Montreux Szlemesi, 238, 239 Moskova, 119, 252 MUSSOLNl, 39, 59, 125, 166 MUZAFFER ERF, 163 Mstakil Grub, 178 -181, 207 Mttefik Devletler, 157, 212, 227, 229, 232, 233, 234, 242, 244, 248 NADR NAD, 176, 214, 217, 252 nasyonal sosyalizm, 41, 60, 167, 173, 228, 242, 244 Fethi OKYAR, 47, 48, 50, 51, 55, 66, 94 -Osmanl Devleti, 100, 136, 138, 148 Osmanllk, 93, 135, 136, 137, 138, 177 dn Verme ve Kiralama Kanunu (Amerikan), 231 M. Kemal KE, 79, 81 Faik KTE, 198, 204, 210, 213, 234, 235 Sreyya RGEEVREN, 207 rgt (parti), 41, 57, 81, 102 Kzm ZALP, 65, 81 Istamat ZDAMAR, 207 zerklik (niversite), 73 zgrlk, 76, 130, 142, 162, 216, 228, 236, 242, 243, 248, 256

Faik ZTRAK, 216 PALMER, 166 parlamentarizm, 37, 115, 158 Muhittin Baha PARS, 207 Parti ve Devlet Birlii Kanunu (Alman), 167 Recep PEKER, 89, 101, 102, 103, 106, 121, 128, 129, 158 PEYAM SAFA, 122, 130 316 plan, 106, 114, 115, 125 Potsdam Konferans, 227, 239, 253 REFET PAA, 50 Reuters Ajans, 249 RET GALP, 52, 76 Roma, 35 ROOSEVELT, 226, 228, 238 SADR ETHEM, 38, 158, 186 Samsun, 45, 46, 66 San Francisko Konferans, 226, 249, 252 Oral SANDER, 254 kr SARAOLU, 190, 201, 202, 206, 230, 242, 247 Refik SAYDAM, 130, 159, 163, 175, 178, 187, 191, 199, 201, 202 Emin SAZAK, 195 seim, 23, 38, 43, 45, 46, 47, 48, 57, 64 - 66, 98, 106, 169, 258 Serbest Cumhuriyet Frkas, 17, 18, 19, 21, 29, 33, 34, 37, 38, 40, 43, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 53, 55, 56, 64, 66, 67, 71, 76, 94, 255, 256 Sabiha SERTEL, 86, 220, 253 Zekeriya SERTEL, 220 Seyrisefain, 110-111, 151 snf (toplumsal) 20, 41, 99, 100,114, 115, 116, 117, 124, 129, 131, 132, 171, 172, 198, 257 snf kavgas, 32, 114 Reat emsettin SRER, 103, 164 -165 Sivas, 94 Son Posta (gazete), 67 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii, 20, 34, 38, 41, 42, 58, 76, 83, 105, 117, 125, 226, 231, 232, 233, 237^238, 240, 241, 253, 255 Sovyet tehdidi, 234, 238, 241, 248, 252, 253 317 Hasan Rza SOYAK, 18, 57 Mahmut SOYDAN, 34, 122 -123, 124 lhami SOYSAL, 80 Sunday Times (gazete), 240 SLEYMAN TEVFK, 68 STALN, 226, 227, 238 stokuluk, 185, 188 Hamdi ARLAN, 196 tacir, 185, 206, 258 Tahran Konferans, 227 Tan (gazete), 219, 237 Nevzat TANDOAN, 81 Hamdullah Suphi TANRIVER, 55, 58, 59, 60, 61 Cahit TANYOL, 165 Tanzimat, 137, 138, 255 tarafszlk, 232 Selim Srr TARCAN, 40 Ah Rana TARHAN, 181, 207 Tarih Devrimi, 74, 75, 136 Tezer TAKIRAN, 197 Ahmet Kutsi TECER, 161 smail Hakk TEKE, 57 teknoloji, 114, 116, 137 Terakkiperver Cumhuriyet Frkas, 21, 43, 44, 50 Asm TINAZTEPE, 220 Times (gazete), 235 Taner TMUR, 126, 192, 193 Metin TOKER, 163 Ahmet ihsan TOKGZ, 69 totaliter, totaliterlik, 21, 35, 40, 83, 173, 235, 24S, 255

Nazmi TOPUOLU, 187 Toprak Mahslleri Vergisi, 194 -198 318 ismail Hsrev TKtN, 113 Vedat Nedim TR, 71, 75, 115, 116, 119 TRUMAN, 227, 239 Truman Doktrini, 236 Tark Zafer TUNAYA, 21 Turanclk, 57, 61 Fikri TUZER, 178, 179 Trk - Alman Dostluk ve Saldrmazlk Antlamas, 229, 247 Trk Kadnlar Birlii, 84-86 Trk Ocaklar, 30, 52 - 63, 76, 78, 81, 87, 88, 113 Trk Yurdu (dergi), 62 Trk Ceza Kanunu, 138, 217 Trk Kanunu Medensi, 138 Trk - Sovyet Tarafszlk ve Saldrmazlk Antlamas, 237, 238 Trklk, 63 Ber TRKER, 207 Trkiye Byk Millet Meclisi, 57, 61, 64, 65, 68, 69, 81, 89, 101, 102, 130, 163, 175, 179, 180, 181, 185, 186, 190, 191, 194, 195, 199, 201, 202, 203, 205, 206, 207, 214, 216, 229, 247, 248, 250 Trkiye Cumhuriyeti Amele ve ifti Partisi, 43 Cavit Orhan TTENGL, 143 Tzk (C.H.P.), 92, 94, 128, 159 -161, 168, 169, 170, 171 ulusal birlik, 33, 54, 89, 129, 130, 160, 257 Ulusal Kurtulu Sava, 92, 99, 114, 115, 116, 135, 147, .256 ulusuluk, 62, 93, 95, 115, 135, 136, 137 Uluslararas Kadn Birlii, 84 Hilmi URAN, 180, 213 Hakk Tark US, 52 Mehmet Asm US, 53, 68, 153, 163, 248 Ekrem UAKLIGL, 67 Tarafl Yardm Antlamas, 231 l Bildiri, 227 319 l Pakt, 226 lk (dergi), 161, 164, 165, 243 Halk LMAN, 254 Ruen Eref NAYDIN, 30, 53 Suat Hayri RGPL, 211 Muhittin STNDA, 84 WEISBAND, 235 Vakit (gazete), 38, 50, 53, 55, 68, 158 vali, 45, 68, 168, 178 Vatan (gazete), 236 Mion VENTURA, 153 Varlk Vergisi, 21, 181, 203-215, 234-235, 255, 257 vergi, 109, 193-199 vesika, 200 VON PAPEN, 230 yahudi, 118, 210, 213, 235 . YALIN, 197 Hseyin Cahit YALIN, 122, 220, 244 Ahmet Emin YALMAN, 212, 236 Yalta Konferans, 226 yardm, 231, 232, 236 Yarn (gazete), 67-68 evki YAZMAN, 113 Yeni Asr (gazete), 67 Yeni Dnya (dergi), 219

Yugoslavya, 34 Ali Haydar YULU, 46 YUNUS NAD, 38, 39, 50, 54, 56, 111, 207 .ZEYNEL BESM, 67 ZIYA GKALP, 136, 163 320 1 Hibir kuak gelecein insanlarn kendisi gibi dnmeye zorunlu klamaz. "Bugn" yaayanlar, gelecektekiler tarafndan yarglanacaklarn bilmekle devlidirler. Nasl kendileri ncekileri yarglamlarsa... lkemizde gemi yllarla ilgili aratrmalar yaplrken baz dnemler sanki tabu'dur. Oysa her siyasal fikir, kurum ve olu her zaman deerlendirilebilir, eletirilebilir. Gemile gelecek arasndaki yerini tartmaya ak alr. Yoksa dinamizmini yitirir ve katlar. 1930 - 1945 dneminin siyasal olularn geni bir kaynakaya ve belgelere dayanarak izleyen Dr. Yetkin, tarihsel bakla, yadsnamaz bir olguya varyor: Bu dnemdeki gelimeler ve uygulamalar daha sonraki olaylara kaynak olmulardr. Dr. Yetkin'in fikirlerine katlabilirsiniz ya da katlmayabilirsiniz, ne olursa olsun bugne kadar zerinde hi durulmam, az durulmu konularla babaa kalacaksnz. Belki de onun kadar sert eletirilere varmayabilirsiniz. Fakat yazar okuyucularna bu olanaklar veriyor.* Tark Zafer Turtaya 400 LRA etin Yetkin _ Trkiye'de Tek Parti Ynetimi 1930-1945 Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa

hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Yaar Mutlu e-posta kitapsevenler@gmail.com www.kitapsevenler.com www.yasarmutlu.com etin Yetkin _ Trkiye'de Tek Parti Ynetimi 1930-1945