You are on page 1of 57

1

1.1

Grupy
Podgrupy skoczonego indeksu

Lemat 1.1 Niech A, D bd podgrupami G i a1 , a2 A. Wwczas a1 , a2 nale do tej

samej warstwy G wzgldem D wtedy i tylko wtedy gdy a1 , a2 nale do tej samej warstwy A wzgldem A D.

Dowd:
ai = di g dla pewnych di D. 1 Wtedy a1 (a2 ) = d1 g(d2 g)1 = d1 (d2 )1 A D
Niech

Wniosek 1.2 Niech A, D bd podgrupami G. Wtedy [G : D] [A : D A] Lemat 1.3 Niech H1 , H2 , . . . , Hn bd podgrupami G skoczonego indeksu. Wwczas
H = H1 H2 . . . Hn
ma skoczony indeks w G, co wicej:

[G : H] [G : H1 ][G : H2 ] . . . [G : Hn ].

Dowd:
Jeli

Hx

jest warstw

H,

to jest jasne, e

Hx = H1 x H2 x . . . Hn x.
Skoro podgrupy

H1 x, H2 x, . . . , Hn x moemy wybra na co najwyej [G : H1 ][G : H2 ] . . . [G : Hn ] sposobw widzimy, e teza lematu jest speniona.

Zaczniemy od zadania z GALu.

Zadanie 1 Niech W bdzie przestrzeni liniow nad K i niech dim(V ) > 1. Wykaza, e
istniej takie podprzestrzenie waciwe Wi W , e
n

W =
i=1

Wi |K| < .

Lemat 1.4 Niech Hi bd podgrupami G. Wwczas:


n ni

G=
i=1 j=1

Hi aij i [G : Hi ] < .

Dowd:
Dowd przez indukcj po

n1

n.

Dla

n=1

to jest jasne, bo

G=
j=1

Haij ,

a wic

[G : H1 ] n1 .

Teraz krok indukcyjny. Niech [G : Hn ] = . Istnieje wic jaka warstwa Hn g , ktra jest n1 ni n1 ni zawarta Hi aij , a wic Hn anj Hi aij g 1 anj . Element aij g 1 anj traktujmy jako i=1 j=1 i=1 j=1

bi,j,t ,

gdzie

odpowiada parze

(n, j).
nn

Zatem:

n1 nt

Hn anj
j=1 n1 s
Zatem

Hi bijt .
i=1 j=1

G
i=1 j=1

Hi bij ,

a z zaoenia indukcyjnego jedna z tych warstw jest skoczonego

indeksu.

Lemat 1.5 Niech W bdzie podgrup G skoczonego indeksu. Wwczas:


n ni

Wy
i=1 j=1

Hi nij i [G : Hi ] < .

Dowd:
Wiadomo, e

ni

G=
s=1
i teza wynika z poprzedniego lematu.

W gbs
i=1 j=1 s=1

Hi aij bs

Lemat 1.6 Niech [G : Hi ] < dla 1 i d, za [G : Hi ] = dla d i n. Jeeli


n

G=
i=1 ni

Hi aij , wwczas G =

ni

Hi aij .
i=1 j=1

Dowd:
Niech

ni

g G\
i=1 j1

Hi aij .

Rozpatrujemy podgrup

W =
i=1

Hi .

Jest ona skoczonego

d
indeksu jako przecicie podgrup skoczonego indeksu. Ponadto

ni

g G\
i=1 j1

Hi aij

implikuje

ni

Wg
i=1 j1

Hi aij = .

Zatem

Wg
i=d+1 ni

Hi aij

co przeczy poprzedniemu lematowi.

Zadanie 2 Niech V =

n i=1

Wi , gdzie V Wi to podprzestrzenie nad K .

Wykaza, e |K| < n.

Dowd:
Niech

n1
Bierzemy

n minimalne.

Zatem

k K . Jeeli |K| n (a b) Wi . Sprzeczno. W = lin{, }

Wi oraz Wn . Zatem +k Wn dla kadego / / i=1 to istnieje takie i oraz b = a, e + k Wi oraz + b Wi .

Wn \

Na odwrt. Jeli

jest przestrzeni liniow wymiaru 2, to aby

przedstawi

jako sum przestrzeni, to mamy:

W =
K

lin{ + k} lin{}.

Wczoraj zajmowalimy si lematem Passmana. Byo takie zagadnienie:

Lemat 1.7 Niech G =


i,j

Hi aij suma skoczona podgrup Hi . Wwczas mona z tej sumy

wyrzuci wszystkie grupy nieskoczonego indeksu. istnieje cig K n , ktry nie jest rozwizaniem adnego z rwna z U .

Zadanie 3 Niech U bdzie ukadem r rwna liniowych nietrywialnych. Jeeli |K| < n to Dowd: r
Hi ,
i=1
gdzie

R =
e

Hi

to podprzestrzenie liniowe waciwe. Zastosujemy indukcj. Zaomy,

dim(Hi ) = n 1.

Wwczas:

Kn =

ni

Gi aij .
i=1 j=1
to

Jeli

i = i , to Gi = Gi .
s

Robimy indukcj

wzgldem liczby podgrup

i.

Jeli

i = 1,

|K| n1
i=1

ni r.

Teraz krok indukcyjny. Niech

ns |K|.
ns

Wwczas:

Gs ajs = G |K| ns r.
j=1
Jeli

ns < |K|,

to istnieje takie

K n,

s1

Gs
i=1 s1
Zatem

Gi aij .
s1

Gs =
i=1

(Gi aij Gs ).

Z zaoenia indukcyjnego

|K|
i=1

ni < r.

Lemat 1.8 Niech H bdzie podgrup G skoczonego indeksu n. Wwczas N =


najwikszym dzielnikiem normalnym zawartym w H i [G : N ] n!.
gG

H g jest

Dowd:
Niech

HT

G.

Wwczas

T =
gG

Tg
gG

Hg = N

wic

jest najwikszy.

Okrelam Czyli:

f : G Sn

tak, e

dziaa na warstwach

przez mnoenie z lewej strony.

g (aH) = gaH, dla g = f (g).


Niech

g ker(f ), to g1H = 1H, a wic g H . Zatem ker f N i [G : N ] n!.

Std

H ker f

G i [G : ker f ] n!.

Lemat 1.9 Niech G bdzie grup skoczenie generowan, za n liczba naturaln. Wwczas
G zawiera skoczon liczb podgrup indeksu n.

Dowd:
Podobnie jak w poprzednim dowodzie niech

[G : H] = m n.

Okrelam

f : G Sn

tak, e

dziaa na warstwach

przez mnoenie z lewej strony. Czyli:

g (aH) = gaH, dla g = f (g). f (G) jest podgrup Sn tak, e jeli g ker(f ), to g1H = 1H, a wic g H . Std H = f 1 (W ), gdzie W jest pewn podgrup W Sn . Podgrup Sn jest skoczenie wiele. Funkcji f : G Sn jest skoczenie wiele, bo grupa G jest skoczenie generowana. Zatem 1 zbiorw f (W ) jest skoczona liczba.
Zatem

istnieje podgrupa charakterystyczna K taka, e K H oraz [G : K] < .

Wniosek 1.10 Jeeli G jest skoczenie generowana i H G oraz [G : H] = n < to Dowd:

Wystarczy za

wzi przecicie podgrup indeksu

n.

Zadanie 4 Niech A B bd podgrupami G, za H

G. Niech S = {si | i I} bdzie zbiorem reprezentantw B H wzgldem A H , za T = {tj | j J} bdzie zbiorem reprezentantw BH wzgldem AH i T B . Pokaza, e ST = {si tj | i I, j J} jest zbiorem reprezentantw B wzgldem A, przy czym B H = A Hsi .
iI

b B istniej a A, si S, tj T , e b = asi tj . Wiadomo, a, h, tj , e b = ahtj , zatem h B H . Zatem istnieje a2 A H, si S , e h = a2 si . Zatem b = a1 a2 si tj . Czyli rozkad jest. Zatem B jest sum Asi tj .
Chcemy pokaza, e dla kadego e istniej Jednoznaczno jest jasna, bo jeli Zatem zatem

as = a s . a1 a A.

Mnoymy przez

b = ast = a s t , to skoro as oraz a s s z AH, to t = t . a1 i mamy s = (a1 a )s . Ale s A H , s B H ,

1.2

u.p.

pustych podzbiorw A, B G, w iloczynie AB = {ab | a A, b B} istnieje dokadnie jeden element o jednoznacznym przedstawieniu. Inaczej, istniej takie a A, b B , e jeli tylko ab = a b , to a = a , b = b .
Dla przykadu, w grupie uporzdkowanej najwiksze elementy speniaj t wasno. Istotnie, jeli

Denicja 1.11 Grup nazywamy u.p. (unique product) grup jeeli dla dowolnych nie-

jest uporzdkowana i:

A = {a1 < a2 < a3 < . . . < an } B = {b1 < b2 < b3 < . . . < bm }.
Wwczas

an b m

jest u.p. w

AB .

Istotnie, w przeciwnym razie:

an b n = ai b j ai b m an b m KG s dziedzinami.

j = m, i = n

Twierdzenie 1.12 (Higman) Jeli K jest ciaem, za G - u.p. grup, to algebry grupowe Denicja 1.13 Powiemy, e G jest t.u.p. grup, jeeli dla dowolnych niepustych podzbiorw Twierdzenie 1.14 (Higman) Jeeli K  ciao, za G  t.u.p., to KG ma tylko trywialne Dowd:
Niech

A, B G oraz |A| + |B| > 2, to w AB s dwa elementy o jednoznacznym przedstawieniu.


jednoci.

=
gG

kg g

bdzie odwracalny i

A = supp(),

gdzie

|A| > 1.

Bierzemy teraz taki

gG rg g , e = 1. Niech B = supp(). Teraz {1} = supp() AB . Z zaoenia istniej takie a1 , a2 oraz b1 , b2 , ze a1 b1 , a2 b2 maj jednoznaczne przedstawienie. A skoro
maj jednoznaczne przedstawienie, a wspczynniki s dziedzin, to nie mog si z niczym zredukowa. Innymi sowy:

{a1 b1 , a2 b2 } supp(),

co daje sprzeczno.

Hipoteza Higmana:

czy u.p. to samo co t.u.p.?

Twierdzenie 1.15 (Bovdi) Prawostronnie uporzdkowane grupy s t.u.p. Dowd:


Niech

A = {ui },

za

B = {bj }.

AB

wybieramy element najwikszy:

as b t .

Pokaemy,

e ten element ma jednoznaczne przedstawienie (analogicznie mona zrobi dla elementu

as bt = ai bj . Zatem ai bj an bj , gdzie an = max A. Std wynika, e ai = an = as , bo as bt max. Gdyby as < an , to as bt < an bt , sprzeczno z maksymalnoci. Zatem as = an , a wic an bt = an bj , a wic bt = bj .
najmniejszego). Wolno nam domnaa z prawej strony. Przypumy, e:

Dalej si to nie posuno. Nie wiadomo, czy istniej grupy u.p., ktre nie s prawostronnie uporzdkowane. Dla adnego ciaa nie udao si udowodni, e skoczonych.

KP

nie ma nietrywialnych

jednoci. Bdziemy si w tym kierunku porzusza, ale zaczniemy do algebr grupowych grup

Twierdzenie 1.16 (Strojnowski) Dla grup t.u.p. = u.p. Dowd:


Niech

|A| > 1

oraz

nacznym przedstawieniu. Niech

przedstawienie. |DC 1 | > 1 i s to zbiory skoczone. przedstawienie. e

AB ma dokadnie jeden element ab o jednozC = a B, D = Bb1 . W CD tylko 1 1 ma jednoznaczne 1 1 Rozwamy teraz iloczyn (D C)(DC ). Wiadomo, e |D1 C| > 1, a take
bd takie, e 1 Pokaemy, e kady element ma niejednoznaczne 1 1 Kady element zapisujemy w postaci (d1 c1 )(d2 c2 ). Zamy najpierw,

B G

(c1 , d2 ) = (1, 1). Wwczas istniej (c3 , d3 ) = (c1 , d2 ) i (c3 d3 = c1 d2 ) CD. Zatem (d1 c1 )(d2 c1 ) = (d1 c3 )(d3 c1 ). Jeli za (c1 , d2 ) = (1, 1) oraz (d1 , c2 ) = (1, 1) to istniej 1 2 1 2 1 1 1 1 wic takie (c4 , d4 ) = (c2 , d1 ) i c4 d4 = c2 d1 i d4 1 1 c4 = d1 1 1 c2 . Jest w kocu 1 przypadek trzeci, gdzie (1 1)(1 1) = (1 a)(1 a ) dla a C = 1, gdy |A| = |C| > 1.

J. Krempa skonstruowa pgrup, ktra jest u.p.

ale nie jest t.u.p.

Powiemy o tym

pniej przy wkadaniu dziedzin w piercienie z dzieleniem. Co dalej? Istniej grupy beztorsyjne, ktrych nie da si uporzdkowa. Przykadem takiej grupy jest grupa Passmana (?) postaci:

P = x, y | xy 2 x1 = y 2 , yx2 y 1 = x2 .
Ta grupa ma do prost struktur, bo ma dzielnik normalny

A, abelowy i beztorsyjny rangi

3.

Mona pokaza, e:

A = x2 , y 2 , (xy)2 ,
za

P/A = C2 C2 , jest grup czwrkow Kleina.

Uywajc metod komputerowych Promis-

lov pokaza, e grupa ta nie ma wasnoci u.p.

Stwierdzenie 1.17 Grupa P nie jest porzdkowalna nawet jednostronnie. Dowd:


Niech

bdzie porzdkiem na grupie

P.

Poniewa

role wic bez zmniejszenia oglnoci moemy Jeeli xy 2 2

x i x1 oraz y i y 1 przyj x > 1 oraz y > 1.

graj symetryczne

> 1 to iloczyn elementw dodatnich (xy) (yx) = xyx(yy)xyx = x(yy 2 x2 y)x = xx2 x = 1

co daje sprzeczno.

Przykady u.p.grup. Twierdzenie 1.18 Grupy abelowe beztorsyjne s uporzdkowane a wic i u.p.
6

A bdzie grup abelow beztorsyjn. Wiadomo, e A jest Z-moduem, a wic N1 A A Z Q jest przestrzeni liniow nad Q. Zatem mamy cig uporzdkowany b1 , b2 , . . ., ktry 1 1 jest baz N A. Niech P bdzie zbiorem liczb dodatnich w N A, a wic: P = { ai bi | pierwsze ai jest > 0}. Wiadomo, e N1 A = P (P ){0}. Deniujemy g > h g h P . Teraz g + a > h + a (g + a) (h + a) = g h > 0.
Niech

Dowd:

Twierdzenie 1.19 Grupy nilpotentne beztorsyjne s uporzdkowane a wic i u.p.


Innymi przykadami grup uporzdkowanych s grupy wolne i grupy warkoczy (braid groups)

Bn = 1 , . . . , n1 |i i+1 i = i+1 i i+1 , i j = j i

Grupami prawostronnie uporzdkowanymi s grupy automorzmw zbiorw uporzdkowanych. Grupy z jedn relacj s prawostronnie uporzdkowane wtedy i tylko wtedy gdy relacja nie jest potg innego sowa. Klasa

u.p.

grup ( podobnie jak prawostronnie uporzdkowanych ) jest zamknita na

branie podgrup, rozszerzenia, iloczyny proste i iloczyny wolne.

1.3

FC - grupy

Denicja 1.20 G nazywamy FC-grup (nite conjugation ) jeli kady jej element ma
skoczon liczb sprze, tzn. dla kadego g G mamy:

(G : C(g)) < .

(G) := {g G | (G : CG (g)) < }.

Twierdzenie 1.21 Zbir (G) jest podgrup normaln (a nawet charakterystyczn) w G.


x, y (G) i niech g G. Wwczas rwnanie (xy 1 )g = (xg )(y g )1 oznacza, e xy (G). Zatem G to podgrupa. Co wicej, jeli jest dowolnym automorzmem w G, g to rwnanie (x ) = (xg ) w sposb jasny przekonuje nas, e x (G).
Niech 1

Dowd:

Twierdzenie 1.22 Niech (G : Z(G)) = n < . Wtedy


|G | = |[G, G]| (n2 )n .
3

Dowd:
Niech

[x, y] = x1 y 1 xy

bdzie komutatorem w

G.

Skoro

[x, y]1 = [y, x] widzimy,

jest

zbiorem wszystkich skoczonych iloczynw komutatorw i nie musimy rozwaa odwrotnoci.

Z(G) w G. Okrelamy cij = [xi , xj ]. Pokaemy, e s to w istocie wszystkie komutatory w G. Niech x, y G i, powiedzmy, x Z(G)xi , y Z(G)xj . Wwczas x = uxi , y = vxj , gdzie u, v s centralne w G, a std [x, y] = [xi , xj ] = cij .
Niech bd reprezentantami warstw Niech teraz

x1 , x2 , . . . , xn

x, y G.

Skoro

Z(G)

jest normalna w

oraz

G/Z(G)

ma rzd

n,

to

[x, y]n

Z(G). Std: [x, y]n+1 = x1 y 1 xy[x, y]n = x1 y 1 x[x, y]n y = x1 y 1 x(x1 y 1 xy)[x, y]n1 y = x1 y 2 xy 2 y 1 [x, y]n1 y = [x, y 2 ][y 1 xy, y]n1 . Skoro sprzenie przez y jest automorzmem w G,

to:

y 1 [x, y]n1 y = [y 1 xy, y 1 yy]n1 = [y 1 xy, y]n1 .


3 Pokaemy wreszcie, e kady element G mona zapisa jako produkt co najwyej n komu3 2 tatorw i bdzie koniec. Jeli m > n , to skoro mamy najwyej n rnych cij widzimy, e
pewne

cij ,

powiedzmy

c = [x, y]

wystpuje przynajmniej

n+1

razy. Mamy:

[xr , xs ][x, y] = [x, y]c1 [xr , xs ]c = [x, y][c1 xr c, c1 xs c]


i std dostajemy:

u = [x, y]n+1 cn+2 cn+3 . . . cm .,


gdzie kady

ci

jest, by moe, nowym komutatorem. Skoro jednak:

[x, y]n+1 = [x, y]2 [y 1 xy, y]n1


to moemy zapisa

u jako iloczyn m 1 komutatorw. Zatem kady element G jest pro3 duktem co najwyej n elementw postaci cij i std [G, G] jest skoczona. Co wicej, skoro c11 = 1, to kady element g jest w istocie iloczynem dokadnie n3 elementw cij a wic 3 |G | (n2 )n .

Pokaemy, e teza tego lematu stosuje si do skoczenie generowanych FC grup.

Twierdzenie 1.23 Jeeli G jest skoczenie generowan FC grup, to (G : Z(G)) < . Dowd:
Istotnie, mamy:

Z(G) =
i=1
Skoro

C(gi ),

gdzie g1 , g2 , . . . , gn

generatory G.

jest FC grup, to

[G : CG (gi )]

jest skoczona. Teza wynika z lematu 1.3.

Bezporednio z twierdze 1.22 i 1.23 otrzymujemy

Wniosek 1.24 Jeeli G jest skoczenie generowan FC grup, to G jest skoczone.


W grupie

(H)

wyrnimy teraz elementy torsyjne:

t (H) = {h (H) | o(h) < }.

Stwierdzenie 1.25 Jeeli G jest skoczenie generowan FC grup, to zbir jej elementw
torsyjnych T (G) jest skoczon podgrup normaln w G. Co wicej G/T (G) jest skoczenie generowan beztorsyjn grup abelow.

Dowd:
Zacznijmy od tego, e elementy torsyjne tworz podgrup. Istotnie, niech niech bo

f : G Gab

oraz

x, y

bd torsyjne w

G.

Wwczas

f (xy) = f (x)f (y)

jest elementem torsyjnym w

Gab ,

Gab

jest przemienna. Zatem

mocy Wniosku 1.24. Zatem g T (G) i g n = 1. to:

xy w T (G) to

pewnej potdze wpada do

G.

Ale

jest torsyjna, na

podgrupa. Jest jasne, e jest normalna. Istotnie, jeli

(h1 gh)n = h1 g n h = 1.
Dlaczego jasne, e

G/T (G)

jest abelowa?

Wiemy, e

G/G

jest skoczenie generowan grup abe-

low, a wic jej podgrupa elementw torsyjnych, rwna

W,

jest skoczona.

Jest jednak

T (G)/G = W , bo G jest torsyjna. G/T (G) = (G/G )/(T (G)/G ) nie zawiera ju
grup abelowych, abelowa.

Zatem z twierdzenia o izomorzmie grupa elementw torsyjnych, no i jest, jako iloraz

Stwierdzenie 1.26 Jeeli G jest FC grup, to zbir jej elementw torsyjnych T (G) jest
podgrup lokalnie skoczon.

Dowd:
Niech

bdzie skoczenie generowan podgrup

G.

Wwczas

bdzie skoczenie gen-

erowan FC grup i std

H = T (H)

jest skoczona.

Jako wniosek wyprowadzamy oglny fakt o FC-grupach.

Stwierdzenie 1.27 Elementy t (H) tworz podgrup (H). Co wicej, podgrupa t (H)
jest charakterystyczna w H . Iloraz (H)/t (H) jest beztorsyjn grup abelow.

Dowd:
To, e elementy torsyjne w podgrupa w abelow? Jeli

(H) tworz podgrup charakterystyczn H

oraz fakt, e jest to

(H) wynika natychmiast ze Stw. 1.25. Dlaczego iloraz jest beztorsyjn grup g1 , g2 , . . . gn (H) oraz G = g1 , g2 , . . . , gn , to zgodnie z Wn. 1.24 grupa G jest skoczona, a std G t (H). Zatem (H)/t (H) jest abelowa, a skoro zgodnie z t denicj (H) jest beztorsyjna, to dowd jest zakoczony.
9

Generalnie elementy torsyjne nie tworz podgrup. Wemy na przykad nieskoczon grup dwucianu postaci:

G = x, y | x2 = 1, x1 yx = y 1 .
Elementy tej grupy s postaci

e, y n , xy n ,

gdzie

n Z.

Zauwamy dalej, e:

xy 3 xy 5 = y 3 y 4 = y 2 ,
Mamy wic:

(xy)2 = (xyx)y = y 1 y = e. gG
grupa

(G) = y . CG (g)
ma sk. indeks w

Przypomnijmy, e grupa jest FC jeeli dla kadego Pokazalimy, e jeli

G.

jest skoczenie generowana i FC, to:

[G : Z(G)] < [G, G] <


wasno, e:

(Tw. 1.23)

(Wn. 1.24)

Pokazalimy te, e dla dowolnej FC grupy

zbir jej elementw torsyjnych

T (G)

ma t

T (G) T (G)

jest podgrup normaln w

(Stw. 1.25)

jest lokalnie skoczona (Stw. 1.26) jest abelowa beztorsyjna (Stw. 1.27)

G/T (G)

Dzi cig dalszy rozwaa o FC-grupach. Mamy nastpujce zagadnienie. Niech FC grupami. Zagadnienia: 1. Czy 2. Czy

Gi

bd

G1 G2

jest FC?

Gi
i=1

jest FC?

3. Czy

Gi
i=1

jest FC?

4. Czy jeeli dla kadego

zachodzi

Gi Gi+1 ,

to wwczas:

Gi
i=1

jest FC?

Wiadomo, e odpowied na pierwsze pytanie jest pozytywna. To atwo widzie patrzc na wsprzdne. A jak w przypadku drugim? Jeli rozwa element to jego centralizator to

g = (g1 , g2 , . . . , gn , 1, . . .),

CG (g) = CG1 (g1 ) CG2 (g2 ) . . . CGn (gn )


i=n+1
Zatem:

Gi .

(G : CG (g)) =
i=1

(Gi : CGi (gi )) < .


10

Zobaczmy taki przykad. Niech wiele elementw:

bdzie grup permutacji

ruszajcych tylko skoczenie

H = {g N | M n > M g(n) = n}.


Pokaza, e

jest lokalnie skoczona. Co to jest

(H)?

{g1 , . . . , gn } istnieje takie N , e gi N . Ok, a teraz widzimy do atwo, e (H) = {id}. Istotnie, dla kadego cyklu znajd nieskoczenie wiele
Pierwsza sprawa jest jasna, biorc jego sprze. przedostatnie. Widzimy wic, e odpowied na ostatnie pytanie jest NIE. Podobnie i na

Zadanie 5 Niech H bdzie grup skoczon, za G/H Wwczas G jest FC.


Wemy

A, dla pewnej grupy abelowej A.

gG

oraz

aga1 = aga1 g 1 g Hg .

Takich rzeczy jest sk. wiele, wic g jest FC.

Zadanie 6 Niech H = Z5 = h , A = Z = g i zakadamy, e g 1 hg = h2 . Okrelam:


G = g, h | h5 = 1.g 1 hg = h2 .
Policzy Z(G), G , t (G) = T (G).

g 4 . No a teraz jeli wezm g i hj i sprzgn go z h, to wychodzi j = 0. Widzimy te, ze |G/Z(G) | = 20. Jak wyglda komutant? Wiadomo, e skoro iloraz G/H jest abelowy, no to G H . Widzimy te, e g 1 hg 1 = h, a wic H G . Zostay elementy torsyjne. Wiadomo jednak, z okrelenia tej grupy, e jest to H . A propos wczorajszego zadania widzimy, e G = H Z(G), bo indeks tego to 4 w G.
Centrum na pewno zawiera podgrup generowan przez

Zadanie 7 Niech Zn
e G jest F C H

A G, za H  skoczona podgrupa G, e AH, G = AH . Wykaza, G. h.


Wiadomo,

1 Istnieje takie h i istnieje takie u A, e h ah = b = a. Liczymy sprzenia 1 ze aha = hb H , zatem CG (a) A. Widzimy wic, ze an han = hbn = h.

Twierdzenie 1.28 Skoczenie generowana grupa G jest FC wtedy i tylko wtedy, gdy istnieje
grupa skoczona H , e f : G Z n H jest zanurzeniem.

Dowd:
Niech

bdzie maksymaln beztorsyjn podgrup

Z(G).

Zatem

Z(G)/M

jest skoczona

(centrum jest skoczenie generowane, a M jest skoczonego indeksu, a wic M te sk. generowana). Zatem

f (g) = (gT (G), gM ).

Zatem

g ker(f ) g T (G) M = {1}.

11

1.4

Grupy prawie policykliczne

torach cyklicznych lub skoczonych. faktorw

Denicja 1.29 Grup G nazywamy prawie policykliczn gdy ma subnormalny cig o fak-

Denicja 1.30 Rang Hirscha grupy prawie policyklicznej nazywamy liczb nieskoczonych
Z i oznaczamy przez h(G).

Twierdzenie 1.31 Liczba Hirscha nie zaley od wyboru cigu.


Dowd tego twierdzenia poprzedzimy kilkoma lematami.

Lemat 1.32 (O motylu) Niech A

B bd podgrupami grupy G. Wwczas dla kadego dzielnika normalnego H G istnieje taki dzielnik A D B , e grupa ilorazowa B/D jest izomorczna z (BH)/(AH) za D/A jest izomorczna z (B H)/(A H).

Dowd:
f : B (BH)/(AH) bdzie naturalnym epimorzmem. (f (b) = bAH ). Przyjmijmy D = ker f . Wwczas B/D jest izomorczna z (BH)/(AH). Ponadto A D. Dalej (BH) = (BH) . D = B AH = (B H)A wic D = (BH)A A A ABH AH
Niech

Lemat 1.33 Niech A

B bd podgrupami grupy G takimi, e grupa ilorazowa B/A jest cykliczna nieskoczona za H G. Wwczas dokadnie jedna z grup (B H)/(A H) i (BH)/(AH) jest cykliczna nieskoczona za druga jest skoczona. Gn1 ... G1 G0 = G bdzie cigiem subnormalnym grupy G o faktorach cyklicznych lub skoczonych. Niech H G i c1 : 1 = Gn H Gn1 H ... G1 H G0 H = H oraz c2 : H = Gn H Gn1 H ... G1 H G0 H = G. Wwczas h(c0 ) = h(c1 ) + h(c2 ), gdzie h() jest rang Hirscha cigu.

Lemat 1.34 Niech c0 : 1 = Gn

Lemat 1.35 Niech c0 : 1 = Gn

Gn1 ... G1 G0 = G i b : 1 = Hm Hm1 ... H1 H0 = G bd cigami subnormalnymi grupy G o faktorach cyklicznych lub skoczonych. Dla 1 i m deniujemy: ci : 1 = Gn Hi Gn1 Hi ... G1 Hi G0 Hi = Hi Hi1 ... H1 H0 = G Wwczas h(c0 ) = h(c1 ) = h(c2 ) = ... = h(cm ) = h(b).

Dowd:
Wystarczy porwna rangi cigw:

ci : 1 = Gn Hi
oraz

Gn1 Hi

...

G1 Hi ...

G0 Hi = Hi G0 Hi+1 = Hi+1 Hi

ci+1 : 1 = Gn Hi+1

Gn1 Hi+1

G1 Hi+1
12

Do cigu

ci

stosujemy konstrukcje z lematu 1.34 biorc jako dzielnik normalny

Hi+1 .

h(ci ) = h(d1 ) + h(d2 ), gdzie d1 : 1 = Gn Hi+1 Gn1 Hi+1 ... G1 Hi+1 G0 Hi+1 = Hi+1 za d2 : Hi+1 = (Gn Hi )Hi+1 (Gn1 Hi )Hi+1 ... (G1 Hi )Hi+1 (G0 Hi )Hi+1 = Hi Cig ci+1 rozbijamy na dwa f1 : 1 = Gn Hi+1 Gn1 Hi+1 ... G1 Hi+1 G0 Hi+1 = Hi+1 oraz f1 : Hi+1 Hi Oczywicie h(ci+1 ) = h(f1 )+h(f2 ) i d1 = f1 . Poniewa h(d2 ) = h(f2 ) wic h(ci ) = h(ci+1 ).
Otrzymujemy

Twierdzenie 1.36 Kada grupa majca cig subnormalny o faktorach skoczonych lub cyk-

licznych zawiera charakterystyczn podgrup policykliczn skoczonego indeksu o faktorach cyklicznych nieskoczonych.

Dowd:
Niech

ma cig subnormalny:

{1} = G0
gdzie

G1 Z.

G2

...

Gn = G, n.

i Gi+1 /Gi
Jeli

jest skoczona lub

Dowodzimy twierdzenia przez indukcj po

n=1

to teraz jest oczywiste. Zakadamy, e

Krok indukcyjny.

Gn1

zawiera podgrup

skoczonego indeksu;

charakterystyczn i policykliczn o faktorach cyklicznych nieskoczonych. Wwczas:

Jeli

|G/Gn1 | < ,

to

[G : H] < i H =
[G:Hi ]=[G:H]

Hi .

Na mocy wniosku 1.10

jest charakterystyczna i skoczonego indeksu. Jest te oczywicie policykliczna

o faktorach cyklicznych nieskoczonych.

G = Gn1 , g , gdzie |G/Gn1 | = . Wtedy G/H jest rozszerzeniem grupy skoczonej Gn1 /H przez grup cykliczn nieskoczon wyznaczon przez n obraz g . W tej sytuacji pewna potga g H ley w centrum G/H . Oznacza to , e n grupa H1 = H, g jest podgrup skoczonego indeksu i policykliczn o faktorach
Niech cyklicznych nieskoczonych. Podobnie jak w poprzednim przypadku moemy j poprawi do charakterystycznej.

Twierdzenie 1.37 Kada prawie policykliczna grupa zawiera charakterystyczn grup abelow beztorsyjn.

Dowd:
Niech

bdzie charakterystyczna poli

Z.

Wwczas:

H
trzeba.

[H, H]

[[H, H], [H, H]], . . . , Hi+1 = [Hi , Hi ].

No i wszystkie komutantny s charakterystyczne. Ostatnia z tych grup bdzie miaa to, co

13

Przykad 1.38 Niech S bdzie skoczon grup rozwizaln i f : F S bdzie epi-

morzmem grupy wolnej F na S . Wwczas G = F/[K, K], gdzie K = ker(f ). Niech H = K/[K, K] G. Jest to abelowa beztorsyjna sk. generowana. Wwczas G jest skoczonym rozszerzeniem grupy abelowej wolnej H przy pomocy grupy S . Wiadomo, e S jest policykliczna. Mam wic cig 1 = S0 S1 S2 . . . Sn = S , gdzie Si+1 /Si jest cykliczna. Niech Ki = f 1 (Si ). Wtedy H0 = K i Kn = F . Badamy cig [K0 , K0 ] [K1 , K1 ] . . . [Kn , Kn ] F . Oczywicie G = F/[K0 , K0 ]. Poniewa Ki+1 /Ki Si+1 /Si jest grup abelow wic [Ki+1 , Ki+1 ] Ki . Zatem [Ki+1 , Ki+1 ]/[Ki , Ki ] Ki /[Ki , Ki ] jest grup abelow woln skoczonej rangi a wic poli Z. Zatem caa grupa G jest poli Z.
1.5 Grupy z warunkami podzielnoci

Denicja 1.39
Grupa G jest Dp grup jeli dla kadego elementu g takiego, ktry jest sprzony z g p , dla pewnego s, rzd elementu g jest skoczony.
s

Grupa G jest D grup jeli dla kadego elementu g takiego, e istnieje liczba naturalna s s i dla prawie wszystkich liczb pierwszych p, jeeli jest sprzony z g p to rzd elementu g jest skoczony. Grupa G jest LD jeli kada jej skoczenie generowana podgrupa jest D grup.

Twierdzenie 1.40 (Formanek) Grupy noetherowskie s Dp grupami dla kadej liczby pierwszej p oraz D grupami.

Lemat 1.41 Iloczyn prosty skoczonej liczby Dp grup jest Dp grup. Rwnie iloczyn prosty
skoczonej liczby D grup jest D grup.

g (ij) = 1.
n

Lemat 1.42 Niech g bdzie grup nilpotentn stopnia n za g G. Jeeli g i g j to

pami.

Wniosek 1.43 Grupy nilpotentne s Dp grupami dla kadej liczby pierwszej p oraz D gru-

Twierdzenie 1.44 Niech G bdzie rozszerzeniem grupy nilpotentnej H przy pomocy grupy
noetherowskiej N . Wwczas G jest D grup.
Do dowodu uyjemy nastpujcego lematu.

Lemat 1.45 Niech H

G bdzie dzielnikiem normalnym grupy G. Niech h H bdzie elementem nieskoczonego rzdu. Niech S bdzie zbiorem takich liczb cakowitych s, e dla 1 pewnego ustalonego ys G zachodzi hs = ys hys . Oznaczmy symbolem Y podgrup G generowan przez zbir {ys }sS . Wwczas: 1) Zbir S jest zamknity na mnoenie. 2) H zawiera podgrup izomorczn z grup addytywn ZS 1 . 3) Dla kadego elementu y Y istniej takie a, b S , e y 1 ha y = hb . 4) Dla kadych elementw a, b S istnieje takie y Y , e y 1 ha y = hb .
14

Lemat 1.46 Niech H

G bdzie dzielnikiem normalnym grupy G takim, e G/H jest Dp grup za grupa H nie zawiera podgrup izomorcznych z grup addytywn Z[1/p]. Wwczas G jest Dp grup.

Twierdzenie 1.47 Niech K bdzie ciaem charakterystyki p > 0. Wwczas grupa liniowa
Gl(n, K) jest Dp grup dla kadej liczby pierwszej p oraz D grup.

Dowd:
Bez zmniejszenia oglnoci moemy przyj, e K jest ciaem algebraicznie domknitym i pn zastosowa rozkad Jordana. Niech g g i macierz odpowiadajca G ma posta Jordana. n p Oznacza to, e na przektnej g i g stoj te same liczby ( wartoci wasne ) z dokadnoci pn n krotnoci. Ale wartoci wasne g s gp - tymi potgami wartoci wasnych g . Std kada warto wasna jest liczb algebraiczn nad ciaem prostym Fp bo spenia rwnanie n xp x = 0. Zatem g naley do skoczonej grupy Gl(n, Fp () i ma skoczony rzd.

Gl(n, R), R jest piercieniem przemiennym z 1. Niech R bdzie piercieniem przemiennym z 1, za f : R S . Patrzymy na przeksztacenie f : Gl(n, R) Gl(n, S). Teraz ker(f ) = Gl(n, J), gdzie J = ker(f ). Zauwamy, e:
Zajmiemy si teraz badaniem jakie warunki podzielnoci speniaj grupy liniowe gdzie

Gl(n, J) = {I + A Gl(n, R) | A Mn (J)}.

Lemat 1.48 Niech J

R. Wwczas grupa ilorazowa Gl(n, J)/Gl(n, J t ) = Gl(n, J/J t ) jest nilpotentna dla kadej liczby naturalnej t.
Jeeli B Gl(n, J), to B m Gl(n, J t+1 ).
t

Lemat 1.49 Niech liczba naturalna m > 1, m J . Dowd:


Indukcja. Jeli Zatem:

t = 0.

to

B 1 Gl(n, J).
t

Niech

B m Gl(n, J t+1 ).

Wwczas

Bm

t+1

= (B m )t .

B m = I + A, A J t+1 .
Zatem:

Bm
gdzie

t+1

= (I + A)m = I + mA + cA2 ,
t+1

c Mn (R).

No to mamy

Bm

J t+2 .
i=1

Lemat 1.50 Niech J Dowd:


Niech

R bdzie takim ideaem, e p J oraz J =

J i = 0 . Wwczas

grupa liniowa Gl(n, J) nie zawiera podgrup p podzielnych .


i pj Wybieramy j . Niech g = h . Oczywicie dla kadego j p wic hi = 1. Wobec dowolnoci wyboru j mamy g =
15

g Gl(n, J)

Gl(n, J/J i )

g = (g1 , g2 , ...)

bdzie elementem
j

podzielnym.

i gi = hp i 1.

. Poniewa

hj Gl(n, J/J j )

Stwierdzenie 1.51 Niech mR = 0, czyli charakterystyka R mniejsza od . Wwczas


Gl(n, R) jest Dp grup.

Dowd:
Moemy przyj, e ciciem istnieje zm minimalnych ideaw pierwszych. Nazwijmy je

R jest skoczenie generowany. Piercie R zawiera tylko skoczon liczb P1 , P2 , . . . , Pk . Zatem idea B bdcy prze-

Pi jest ideaem skoczenie generowanym i kady generator jest nilpotentny. Zatem t, e B t = 0. Mamy homomorzm f : R R/Pi . Mamy wic take homomorf : Gl(n, R) Gl(n, R/Pi ), ktry z kolei mona zanurzy w produkt Gl(n, Ki ),
i i

Ki s ciaami skoczonej charakterystyki. Takie grupy s zawsze Dp . Zauwamy, e t ker(f ) = Gl(n, B) jest torsyjna. Istotnie, jeli M Gl(n, B), to M m Gl(n, B t+1 ) = {I}. Zatem Gl(n, R) ma torsyjny dzielnik normalny Gl(n, B) i Gl(n, R)/Gl(n, B) jest Dp grup. s Istnieje s, e g Gl(n, B), to o(g) < .
gdzie

Lemat 1.52 Niech R bdzie skoczenie generowanym piercieniem za p tak liczb pierwsz, e grupa addytywna R+ nie zawiera podgrup p podzielnych. Wwczas grupa Gl(n, R) jest Dp .

Dowd:
Niech

J=

pR = {r R | n rn pR}.

Z twierdzenia Krulla wynika, e

(1 j)

J i = 0,

i=1 n n dla pewnego j J . Ale j = ps, dla pewnego s R. Teraz r J r = jr = j r = psr . Wic J jest grup p podzieln i z zaoenia zerow. Z noetherowskoci R wynika, e J jest
przeciciem skoczonej liczby ideaw pierwszych w pewnym ideale maksymalnym

P1 , P2 , ..., Pt .
t

Za kady

Pi

jest zawarty

Mi .
t

Niech

L=
i=1

Mi .

Wwczas kade z cia

R/Mi

jest

skoczone i grupa

Gl(n, R/L)

Gl(n, R/Mi )

jest skoczona. Poniewa

pJ L

wic

Gl(n, J) i Gl(n, L/J) s iloczynami podprostymi nilpoi i tentnych p grup skoczonej p wysokoci odpowiednio Gl(n, J/J ) i Gl(n, L/L ) i na mocy lematu 1.50 nie zawieraj podgrup p podzielnych. Poniewa Gl(n, L/J) Gl(n, L)/Gl(n, J) wic Gl(n, L) te nie zawiera podgrup p podzielnych. Teraz stosujc lemat 1.46 otrzymujemy Gl(n, R) jest Dp grup jako rozszerzenie Gl(n, L) przy pomocy skoczonej grupy Gl(n, R/L).

i na mocy lematw 1.48 i 1.49 grupy

Twierdzenie 1.53 Niech R bdzie piercieniem przemiennym z 1, za p-liczb pierwsz.


Rwnowane s nastpujce warunki:

dla kadego n grupa Gl(n, R) jest Dp istnieje n > 1, e Gl(n, R) jest Dp Jeeli x, r , e x = prx, to istnieje m N , e mx = 0
16

kady skoczenie generowany podpiercie {R, +} nie zawiera podgrup izomorcznych z Z[1/p], +.

Dowd:
Wiadomo, e 1 implikuje 2. Zamy 2. Niech

1 x 0 0 1 0 g = 0 0 1 0 0 0

x = prx oraz: ... p 1 1 pr r . . . . . . , h = 0 0 .. . 0 0 hgh1 = m,


e

0 ... 0 . . . 1 . . . . .. . 0 = gp .
2

Zauwamy, e (pomijajc ogony), e

1 p2 x 0 1 g m = 1.

Wiadomo, e

h1 =

r 1 1 + pr p

. A wic

g gp

, to istnieje

Istotnie:

I=
Dowodzimy implikacj istnieje

1 x 0 1
Niech

1 mx 0 1

mx = 0.
a wic

3 4.

m,

mg = 0.

Ale przecie

g Z[1/p] R+ . Istnieje takie r, e g = prg , Z[1/p] jest beztorsyjna. Sprzeczno.

4 1. Przyjmijmy, e R jest skoczenie generowany. Niech T = {r R | mN mr = 0}. Wiadomo, e T R. Istnieje takie m N , e mT = 0. Wtedy T mR = 0. Teraz R zanurza si w R/T R/mR homomorzmem f . W szczeglnoci mamy zanurzenie f : Gl(n, R) Gl(n, R/T ) Gl(n, R/mR). Wiadomo, e {R/T, +} jest beztorsyjna. Wykaemy, e R/T nie zawiera Z[1/p]. Niech H = pH {R/T, +}. Niech
Dowodzimy implikacj

G = {ms | s R, s + T H}.
Pokaemy, e

G jest podzielna. Niech ms G. Istnieje s R, e p + s + T = s + T . Mamy wic p + s = s + t dla pewnego elementu t T . Zatem mps = ms + mt = ms. Zatem {R/T, +} nie zawiera podgrup p podzielnych.Z lematu 1.52 wynika, e Gl(n, R/T ) jest Dp
grup.

Twierdzenie 1.54 Niech R bdzie piercieniem przemiennym z 1. Wwczas Gl(n, R) jest


LD grup. Jeli R jest skoczenie generowany, to Gl(n, R) jest D-grup.

Dowd:
R jest skoczenie generowany. Niech T = {r R | mN mr = 0}. Wiadomo, T R. Istnieje takie m N , e mT = 0. Wtedy T mR = 0. Teraz R zanurza si w R/T R/mR homomorzmem f . W szczeglnoci mamy zanurzenie f : Gl(n, R) Gl(n, R/T ) Gl(n, R/mR). Na mocy stwierdzenia 1.51 grupa Gl(n, R/mR) jest Dp dla wszystkich liczb pierwszych p. Wiadomo, e {R/T, +} jest beztorsyjna. Na mocy lematu o paskiej generowalnoci ( lemat 2.7 ) istnieje taka liczba naturalna s, e po lokalizacji R/T [1/s] jest wolnym Z[1/s] moduem. Oznacza to, e nie ma podgrup p podzielnych dla p > m. Teraz z twierdzenia 1.53 otrzymujemy, e Gl(n, R/T ) jest Dp grup dla prawie wszystkich p
Przyjmijmy, e e 17

Piercienie przemienne

Denicja 2.1 Niech K bdzie ciaem, za R to podpiercie K. R nazywamy piercieniem


waluacyjnym jeeli dla kadego k K mamy k R lub k 1 R.
Na przykad

ZQ

nie jest waluacyjny. Ale biorc piercie

R = { m | m Z, n N \ 2N}. n

To jest piercie waluacyjny w

Q.

Stwierdzenie 2.2 Niech M = {r R | r1 R} jest jedynym ideaem maksymalnym w


piercieniu waluacyjnym R.

Dowd:
Oczywiste. Wiadomo, e nie moe by ideau waciwego zawierajcego sobie elementy odwracalne. Wystarczy wic pokaza, e M to idea. 1 Przyjmijmy ar M Wtedy (ar) R oraz a1 = (ar)1 r R - sprzeczno. 1 1 1 Poniewa co najmniej jeden z elementw a b, (a b) = b1 a jest w R wic, ze wzgldu 1 1 na symetri przyjmijmy a b, R. Mamy teraz rozkad w R: a + b = a(1 + a b) i std

M , bo miaby w Niech a, b M i r R.

a + b M.

Wwczas istnieje s S taki, e dla kadego homomorzmu f : S F = F w ciao algebraicznie domknite takiego, e f (s) = 0 istnieje f : S[r1 , r2 , . . . , rn ] F speniajce warunki: 1. f |S = f 2. i f (ri ) = 0.
Po co nam takie twierdzenie? niech = ag g KG, przy czym char(K) = 0. Niech S = Z i S[ag | g G], to dla prawie wszystkich liczb pierwszych p istnieje przeksztacenie fp : S[ag |, g G] Fp takie, e fp (ag ) = 0.

Twierdzenie 2.3 Niech S S[r1 , r2 , . . . , rn ] bdzie podpiercieniami ciaa K, gdzie ri = 0.

Twierdzenie 2.4 Niech S K bdzie podpiercieniem ciaa K. Niech f : S F . Wwczas istnieje piercie waluacyjny R S i homomorzm fR : R F przeduajcy f taki, e fR (R) jest podciaem F . Dowd:
Badamy rodzin e

= (Ri , fi ),

gdzie

Ri

to podpiercie zawierajcy

(Ri , fi ) (Rj , fj ), gdy lematu Zorna istnieje element maksymalny (R, fR ) w . Istotnie, mona korzysta z tego lematu, bo jeli (Ri , fi )iI takie, e i < j (Ri , fi ) (Rj , fj ). Wwczas R = Ri jest
Wprowadzamy porzdek 18

fi |S = f .

S , za fi : Ri F takie, Ri Rj oraz fj |Ri = fi . Z

podpiercieniem no i bierzemy Niech

f : R F,

f (x) = fj (x),

bo

x Rj ,

dla pewnego

j.

M = ker(fR ).

Rozwaamy

R = {rm1 | r R, m M }. R \ M jest zamknity na mnoenie, bo R/M jest dziedzin. Wiadomo, e R R 1 1 jest homomorzmem. Wniosek oraz okrelajc f : R F wzorem f (rm ) = f (r)f (m) jest taki: R = R , co wicej M jest ideaem maksymalnym, za R/M fR (R) jest ciaem.
Wwczas

k K \ R. Rozwamy idea J = {w(x) R[x] | w(k) = 0} R[k] = R[x]/J . Niech f : R[x] F [x] bdzie okrelone wzorem:
Niech

R[x].

Wwczas

f(
Zauwamy, e Skoro

ai x i ) =

fR (ai )xi .

f (J)

R/M
e

to ciao, to

ideaem generowanym

fR (R)[x] R/M [x]. Obraz ideau jest ideaem przy epimorzmie. (R/M ) [x] jest piercieniem ideaw gwnych, zatem f (J) jest przez pewien wielomian g(x). Jeeli g nie jest sta to istnieje takie

d F,

g(d) = 0.

Rozwamy:

R[x] f (R)[x] [f (R)](d) F .


Zatem

h(w(x)) = w(d).

Mamy wic:

h f (w(x)) = h(f (w(x)) = h(g(x)w1 (x)) = g(d)w1 (d) = 0.


Widzimy wic, e Zatem

J ker h f .

Zatem istnieje

jest wielomianem staym i

f : F f (J) = fR (R)[x].

(R, f ) < (R(k), f )

- sprzeczno.

Otrzymalimy, e dla kadego takie, e

w(k) = 0

oraz

k R \ K , istniej wielomiany w(x) R[x] oraz g(x) M [x] g(x) + w(x) = 1, przy czym g(k) = 1. Innymi sowy
t

1=
i=0
Niech

mi k i , mi M.
i

k i k 1 bd elementami K \ R. Wybieramy wielomiany najmniejszych stopni g(x) h(x) M [x] takie, e 1 = g(k) = h(k 1 ) i przyjmujemy, e s = st(g) st(h) = t.
t
Niech

H(x) =
i=0 t1

ni xi

t
wic

1=
i=0

ni k i .

Zatem

kt =

t i=0

ni k ti ,

a wic

k t (1 n0 ) =
zatem

ntj k j .

Ale

1 n0 M , /

czyli

(1 n0 )1 R,
Zatem minimalny stopie wielomianu Zatem rozwaany

kt =

j=0 t1 j=0

n kj , gdzie n = nj (1 n0 )1 M . j j
ma stopie

g(x),

gdzie

g(k) = 1

< t.

Ale

s < t,

co daje sprzeczno.

piercie jest waluacyjny.

19

Twierdzenie 2.5 Niech S S[k1 , k2 , . . . , kn ] K . Wwczas istnieje s S takie, e jeeli


f : S F i f (s) = 0, to istnieje piercie waluacyjny R S[k1 , k2 , . . . , kn ] i f : R F takie, e f |S = f i f (R) jest ciaem.

ki moemy przyj, e k1 , . . . , kt s algebraicznie niezalene nad SS 1 . Wwczas S[k1 , . . . , kt ] S[x1 , . . . , xt ]. Za ki jest algebraiczny nad SS 1 (x1 , . . . , xt ) = K1 dla t < i n. Istnieje wielomian w(x) K1 [x], e st(w) > 1 oraz dla i > t mamy w(ki ) = 0.
Przenumerowujc Mnoc w razie potrzeby przez odpowiedni wielomian mona przyj m w = ai xi S[k1 , . . . , kt ][x], oraz ai S[k1 , . . . , kt ], za am = 0. i=0 Niech

Dowd:

s S

bdzie

= 0 wspczynnikiem am . f : S[k1 , . . . , kt ] F [x1 , x2 , . . . , xt ].


dowolnym

Niech

f :SF

bdzie taki, e

f (s) = 0.

Okrelamy

f (s) = 0 f (am ) = u(x1 , x2 , . . . , xt ) = 0. e1 , e2 , . . . , et F , e u(e1 , . . . , et ) = 0 jest elementem : S[k1 , . . . , kt ] F wzorem: (v(k1 , . . . , kt )) = f (e1 , e2 , . . . , et ). Oczywicie (am ) = u(e1 , . . . , et ) = 0. Na mocy twierdzenia 2.5 istnieje R bdzie piercieniem waluacyjny R i homomorzm fR : R F przeduajcy taki, e fR (R) jest podciaem F . Oczywicie R S[k1 , . . . , kn ]. 1 1 Przypumy, e ki = R dla pewnego i > t. Wtedy ki R oraz fR (ki ) = 0. Wracamy do
Poniewa zatem istniej

|F | = ,

F.

No i teraz okrelamy:

wielomianu

w=
i=0

ai xi S[k1 , . . . , kt ][x].
m ki w(ki ) = 0 m m ki j=0 m1 jm aj ki j=0 j aj ki = 0

am =
Poniewa wszystkie skadniki le w

otrzymujemy:

m1

m1 jm aj ki )

(am ) = fR (am ) = fR (
j=0
sprzeczno.

=
j=0

jm fR (aj )fR (ki ) = 0

Dowd:
(twierdzenia 2.3.) Niech

S S[r1 , r2 , . . . , rn ] bdzie podpiercieniami ciaa K, gdzie ri = 0. 1 1 1 Badamy S S[r1 , r2 , . . . , rn , r1 , r2 , . . . , rn ]. Na mocy twierdzenia 2.5 istnieje piercie 1 1 1 waluacyjny R S[r1 , r2 , . . . , rn , r1 , r2 , . . . , rn ] i f : R F . Oczywicie f (ri ) = 0.
20

Wniosek 2.6 Niech char(K) = 0 oraz k1 , . . . , kn K \ {0} wtedy dla prawie wszystkich
liczb pierwszych p istnieje fp : Z[k1 , . . . , kn ] Fp takie, e dla kadego i zachodzi fp (ki ) = 0.

takim, e S R i istnieje f : R F takie, e f |S = f . Pokaza, e R = K .


Gdyby to zadanie byo rozwizane, to mielibymy dowd twierdzenia. bdzie baz przestpn

Zadanie 8 Niech f : S F bdzie zanurzeniem, za R maksymalnym podpiercieniem K


Istotnie, niech

nad

Q.

Niech

S = Q[x].

Rozwaamy przeksztacenie

idce w

Q[x],

gdzie

jest dowoln permutacj

X.

Wwczas mielibymy przeduenie

C C.

Zaczniemy od tego, e

to zanurzenie. Rozwizujemy zadanie. Niech L R. Jak wyglda T = ker f L. Mamy wic a, b S , b = 0 i ab1 T . Zatem f (a) = f (b) f (ab1 ) = 0, 1 zatem a = 0. Skoro R jest maksymalny, L(k ) = L(k). Zatem k R.

Lemat 2.7 [O paskiej generowalnoci] niech A bdzie skoczenie generowan algebr przemienn nad dziedzin K . Jeeli M jest skoczenie generowanym A-moduem, to istnieje k K \ {0} takie, e lokalizacja Mk jest wolnym Kk moduem.

Dowd:
Krok 1. Pokaemy, e tez wystarczy udowodni dla moduw cyklicznych. Niech

(m1 , m2 , ..., mt ) bdzie ukadem generatorw moduu M . Przyjmijmy M0 = 0 i Mi podmodu M generowany przez (m1 , m2 , ..., mi ). Z zaoenia o moduach cyklicznych wynika, e istniej niezerowe k1 , k2 , ..., kt K , dla ktrych Kki moduy (Mi /Mii )k s wolne. Przyjmii t ki . Poniewa K jest dziedzin to k = 0 oraz (Mi /Mii )k s wolnymi Kk jmy k = i=1 moduami. Teraz przez indukcj pokazujemy, e kady z moduw Mi jest wolny. Patrz
twierdzenie 2.10.

M = Am bdzie moduem cyklicznym. Niech (a1 , a2 , ..., as ) bdzie ukan dem generatorw K algebry A. Dla l = (n1 , n2 , ..., ns ) N wprowadzamy oznaczenia: t ni al = i=1 ai , w szczeglnoci aei = ai . s n Na zbiorze N wprowadzamy norm |(n1 , n2 , ..., ns )| = i=1 ni oraz deniujemy porzdek
Krok 2. Niech ( czciowy ) produktowy

(n1 , n2 , ..., ns )

(n1 , n2 , ..., ns ) i ni ni .

Porzdek ten zagszczamy do liniowego dobrego

l l (|l| < |l |) (|l| = |l | i l l ) w porzdku leksykograf icznym na Nn .


Deniujemy teraz

podmoduy

M: Kal m ; Ml = Kal m.
l <l

Ml =
l l
Niech

Jl = annK (Ml /Ml )

K.
21

Lemat 2.8 Jeeli l Dowd:

l to Jl Jl . l = l + ei , czyli al = al ai . Niech b Jl . ai bal m ai Ml Ml . Wic b Jl .


Wtedy

Wystarczy sprawdzi dla l l Ale ba m = ba ai m =

bal m Ml .

Niech

S = {l Nn | Jl = 0}.

Poniewa

ma skoczenie wiele elementw minimalnych

ze wzgldu na porzdek produktowy to istniele skoczony zbir q e Jl = 0 jq Jlj Jl . Niech J = j=1 Jlj . Poniewa Wybierzmy k J \ {0}. Wtedy

{l1 , l2 , ..., lq } taki, K jest dziedzin to J = 0.

K (Ml /Ml )k Kk . Skoro wszystkie moduy ilorazowe s wolne to na mocy lematu 2.10 modu (Am)k jest wolny.

Jl = 0 k Jl (Ml /Ml )k = 0. Jl = 0 (Ml /Ml )

Lemat 2.9 Kady nieskoczony cig = (l1 , l2 , ...) o elementach z Nn zawiera nieskoczony
podcig niemalejcy w porzdku produktowym.

Dowd:
Dowd przez indukcj wzgldem 1) Niech

n.
jest ograniczony.

n=1

to cig liczb naturalnych zawiera nieskoczony podcig rosncy, gdy

jest nieograniczony, lub nieskoczony podcig stay gdy 2) Z cigu

wybieramy taki nieskoczony podcig by pierwsze wsprzdne tworzyy cig

niemalejcy a z tego cigu moemy wybra nieskoczony podcig niemalejcy w porzdku produktowym z zaoenia indukcyjnego.

M0 = 0, M = wolnym.

Twierdzenie 2.10 Niech K modu M zawiera cig podmoduw Mi speniajcych warunki:


i=1

Mi , i Mi+1 /Mi jest K moduem wolnym. Wwczas M jest K moduem

Dowd:
i > 0 wybieramy takie podzbiory Bi = {mi,j | j Ii }, e obrazy Bi tworz baz Mi /Mi1 . Okrelamy Ni = KBi . Poniewa obraz Bi jest baz wic kady z Ni jest moduem wolnym o bazie Bi oraz Ni Mi /Mi1 .
Dla

i
Przez indukcj pokazujemy

Mi =
j=1

Nj . g : Mi /Mi1 Ni

10 M1 = N1 z denicji. 20 Niech f : Mi Mi /Mi1

bdzie naturalnym rzutowaniem za

bdzie w sposb naturalny okrelone na bazie. Teraz f g jest identycznoci na Mi /Mi1 i1 i wic Mi = kek f im g = Nj Ni = Nj z zaoenia indukcyjnego. Otrzymalimy j=1 j=1 M= Nj jest moduem wolnym o bazie B = Bi . i=1 j=1

22

Piercienie grupowe
Zamy, e mamy

Mn (R) s podstawowym przykadem piercienia pgrupowego. 2 pgrup S o n + 1 elementach:


Macierze

S = {eij , 1 i, j n} {0},
przy czym mnoenie pgrupowe okrelone jest jako:

eij etk =
Pgrup t nazywamy Niech tym,

0 eik

, ,

j=t j=t

eij 0 = 0 eij = 0 0 = 0.

pgrup jedynek macierzowych.


przy

R bdzie piercieniem z 1. Rozpatrujemy zbir = {f : S R}. Zakadamy e f (0) = 0, dla kadego f . Wwczas f moemy zapisa jako: f = {f (e11 ), f (e12 ), . . . , f (enn )}

lub te jako macierz:

f (e11 ) f (e12 ) . . . f (e1n ) f (e21 ) f (e22 ) . . . f (e2n ) . . . .. . . . . . . . f (en1 ) f (en2 ) . . . f (enn )


Jeli mamy dwie funkcje:

f, g ,

to ich sum

f +g

deniujemy jako:

(f + g)(eij ) = f (eij ) + g(eij ).


Moemy wic powiedzie, e

jest moduem wolnym nad R o bazie S .


n

Ta struktura moduu

wolnego wyraona jest przez to, e:

f=
i,j=1
Chcc zada mnoenie na zbiorze

f (eij )eij .

wystarczy zadawa je na elementach bazowych. Jeli

f, g ,

to:

f (eij )eij g(etk )etk := f (eij )g(etk ) eij etk .


Na przykad:

(f g)(ekl )ekl =
i=1
Poniewa

f (eki )g(eil )ekl =


i=1

f (eki )g(eil ) ekl .

pgrupy utosamiamy z zerem piercienia pgrupowego to taki piercie

pgrupowy nazywamy zredukowanym.

23

Przykad 2. Wielomiany R[x].


Rozwamy piercie wielomianw jednej zmiennej trujemy zbir

R[x].

Niech

S1 = {1, x, x2 , . . .}.

Rozpa-

1 = {f : S1 R}.

Mamy:

1 = (f (1), f (x), f (x2 ), . . .).


Innymi sowy

1 = R[[x]].

Teraz deniujemy

jako:

2 = {f 1 : N n>N f (xn ) = 0}.


Teraz

R[x] = 2 2

 zbir funkcji o skoczonych nonikach.

deniujemy dziaania dodawania i mnoenia. Dodawanie jest po wsprzdi i i nych, tak jak wczeniej, a wic (f + g)(x ) := f (x ) + g(x ). Mnoenie za to splot, a wic:

Na zbiorze

f g(x ) =
j=0

f (xj )g(xij ). R[x, x1 ]

Podstawowym przykadem piercieni grupowych s piercienie wielomianw Laurenta postaci:

z2

r i xi ,
i=z1
Podobnie mona mwi o szeregach Laurenta:

z1 , z2 Z.

R[[x, x1 ]] =
i=z
* *

ri xi , z Z .
*

Denicja 3.1 Niech S  pgrupa, za R  piercie. Nonikiem funkcji f : S R

nazywamy zbir supp(f ) = {s S | f (s) = 0}. Mwimy, e nonik f jest skoczony gdy |supp(f )| < .
elementu

nazywamy zbir funkcji z S w R o skoczonych nonikach ze standardowymi dziaaniami dodawania funkcji i mnoenia zgodnego z mnoeniem w S . Dokadniej, dla kadego s S rozwaamy fs : S R postaci:

Denicja 3.2 Niech S  pgrupa, za R  piercie z 1. Piercieniem pgrupowym

fs (t) =

1, t = s 0, t = s.

Zauwamy, e zbir {fs , s S} stanowi baz R-moduu wolnego RS zoonego z funkcji f : R S o skoczonym noniku. Na zbiorze RS wprowadzamy mnoenie przez zadanie go na funkcjach bazowych. Dla s, t S okrelamy: fs ft = fst .
24

gdzie P = {eij } {0} s jedynkami macierzowymi razem z {0}. Piercie pgrupowy RP nazywamy zredukowanym jeeli 0 pgrupy utosamiamy z 0 piercienia.
Oto jeli mamy piercie niezredukowany postaci

Denicja 3.3 Niech P bdzie pgrup z 0. Niech M bdzie algebr pgrupow postaci RP ,

Jaka jest rnica pomidzy zredukowanymi, a niezredukowanymi piercieniami pgrupowymi?

RP

to moemy wyrni w nim podzbir

R0

R0 = {r0 | r R}.

atwo sprawdzi, e

R0

jest ideaem piercienia

RP .

Piercie

zredukowany to formalnie iloraz

RP/R0 .

Algebry macierzy s przykadem zredukowanych piercieni pgrupowych. Jeli

jest grup, to denicja algebry grupowej jest analogiczna jak w Def.

3.2.

Kady

kady element

RG

moemy zapisa w sposb formalny jako:

f=
gG

f (g)g.
Mnoenie za mona

Dodawanie dwch takich funkcji odbywa si w sposb naturalny. wyrazi przez splot:

f f (g) =
hG

f (gh)f (h1 ),

f, f RG.

W dalszym cigu bdziemy czsto korzystali z nastpujcej obserwacji.

Obserwacja 3.4 Niech , RG bd elementami o rozcznych nonikach. Wwczas


+ = 0 = 0 = 0.
Pierwsz prac powicon piercieniem grupowym by doktorat Higmana

problematyki zebra Kaplansky . Postawi on nastpujce hipotezy (1957):

Gwne tezy tej

(bez el. skoczonego rzdu). Wwczas: 1. KG nie ma dzielnikw zera 2. KG nie ma nilpotentw 3. KG nie ma idempotentw

Problem 1 (Hipotezy Kaplansky'ego) Niech K bdzie ciaem, za G - grup beztorsyjn

4. KG nie ma nietrywialnych jednoci, tj. jeli , 1 KG, to = kg, k K , g G.


Higman jest autorem nastpujcego czciowego rozwizania:

Twierdzenie 3.5 Niech K bdzie ciaem, za G - grup. Wwczas:


1. Jeeli G jest u.p. grup to algebra grupowa KG nie ma dzielnikw zera
1 Graham Higman (1917-2008) napisa doktorat na Oxfordzie w 1939r.
Dotyczy on grup jednoci w piercieniach grupowych. Promotorem by H. Whitehead. 2 Irving Kaplansky (1917-2006), jedna z czoowych postaci klasycznej teorii piercieni

25

2. Jeeli G jest u.p. grup to algebra grupowa KG nie ma nietrywialnych jednoci.


Twierdzenie to mona atwo uoglni do:

Twierdzenie 3.6 Niech R bdzie piercieniem bez dzielnikw 0, niekoniecznie przemiennym, za P - pgrup. Wwczas: 1. Jeeli P jest u.p. grup to piercie pgrupowy RP nie ma dzielnikw zera 2. Jeeli P jest u.p. grup to piercie pgrupowy RP nie ma nietrywialnych jednoci.

Dowd:
= tP rt t, = tP st t RP bd niezerowe. Przyjmijmy A = supp B = supp . S to skoczone podzbiory P wic na mocy warunku u.p. istnieje element ab AB a A oraz b B o jednoznacznym zapisie, gdzie a A oraz b B . Zatem iloczyn ra a sb b = ra sb ab = 0, nie skraca si z adnym innym. Std ab supp wic = 0. Ad 1) Niech , RP bd takie, e = 1. Przyjmijmy A = supp i B = supp . S to skoczone podzbiory P wic na mocy warunku t.u.p. istniej elementy a1 b1 , a2 b2 AB a A oraz b B o jednoznacznym zapisie, gdzie ai A oraz bi B . Zatem iloczyny rai ai sbi bi = 0 , nie skracaj si z adnymi innymi. Std a1 b1 , a2 b2 supp = 1 wic a1 b1 = a2 b2 co daje = ra1 a1 i = sb1 b1 .
Ad 1) Niech i Hipotezy Kaplanskiego s dalej otwarte. Pierwsza zostaa udowodniona metodami homologicznymi w przypadku grup rozwizalnych za w czwartej do dzi nie ma adnego postpu. Pokaemy teraz istotno beztorsyjnoci grupy.

Stwierdzenie 3.7 Niech g G, za R  dowolny. Wwczas 1 g jest dzielnikiem zera w


RG wtedy i tylko wtedy, gdy o(g) = n.

Dowd:
Zamy, e

ma skoczony rzd. Wwczas:

(1 g)(1 + g + g 2 + . . . + g n1 ) = 0.
Zamy, e

1g

jest dzielnikiem zera, a wic

(1 g) = (1 g)

H= g G
tego

i rozwamy zbir

reprezentantw warstw prawostronnych

ks s = 0. G = HT .

Niech Wobec

=
tT
Dostajemy wic, e:

t t,

t RH.

0 = (1 g) =
tT
Noniki elementw kadego

(1 g)t t. t.
Zatem na mocy Obs. 3.4 dla z2 , to t = ri g i . Zatem: i=z1

(1 g)t t

s rozczne dla rnych Skoro

dostajemy rwno

(1 g)t = 0.
z2

t R g

z2

0 = (1 g)
i=z1

ri g i = rz1 g z1 +

(ri+1 ri )g i rz2 g z2 = 0 o(g) < .


i=z1 +1

26

Zadanie 9 Niech G = g = C7 . Znale izomorzm f przeprowadzajcy piercie CG na


7 i=1

C.

Dowd:
Tak naprawd chodzi o znalezienie idempotentw, bo kada kopia ciaa odpowiada jej powinien idempotent w Zatem:

CG.

Jeden taki idempotent to

C ma jedynk, a wic G = gG g CG.

GG =
gG
a wic mamy idempotent postaci

g G = |G| G,

e=

() = e

i=0 to widzimy, e

1 7

gi.

Jeli teraz rozwaymy homomorzm:

: CG CG

Im() e
gG

C.

Istotnie,

rg g = e
gG

rg . ,
e

Wiadomymi kandydatami 7 1 s g oraz pierwiastek pierwotny stopnia 7 z 1. Propozycja jest taka. Niech ei = (g i )j . 7 i=1 Wwczas: 7 7 7 1 1 2 i j i t ei = (g ) (g ) = (g i )t = ei ,

Dodatkowe pytanie: znale w

CG

takie elementy

7 = 1.

49

i=1

t=1

t=1

poniewa

(g i )t =

(g i )t .

A co mona powiedzie o sumie:

t=1

t=1 7

ei =???
i=0 7 7

Zauwamy, e

ei =

1 7

(g i )j =
7

j=1

1 7

(
j=1 7

ij

)g j .

Zatem:

i=0

1 ei = 7

(1 +
i=0

2i

... +

6i

)g i = 1.

Mamy wic rozbicie jedynki na sum idempotentw. Teraz pokaemy, e s to idempotenty j ortogonalne. Zobaczmy jak wyglda dimC (CG ei ). Zauwamy, e rg ei = z ei , a wic z = r ij . Zatem ei ej CGei CGej . Wypadaoby pokaza, e przestrzenie te przecinaj si jedynie w 0, dla zarwno w postaci Tymczasem przy zatem

i = j . Innymi sowy mona powiedzie, e iloczyn ei ej mona przestawi 1 z1 ei jak i z2 ej . Porwnajmy wspczynniki przy 1. Jest to 7 z1 = 1 z2 . 7 g ei ma wspczynnik 1 z1 i , za ej ma 1 z2 j . Zatem z1 = z2 oraz i = j , 7 7

zi = 0.

Mamy wic rozkad jedynki na sum ortogonalnych idempotentw  co daje

27

izomorzm na

C7 .

No to teraz znajdmy wszystkie elementy rzdu 7 w postaci mam

CG. Mgby yo by na przykad element ( , 1, 1, 1, 1, 1). Co to jest w piercieniu grupowym? Jest to 1 (1 e)e0 . Podobnie 6 elementy hi = 1 (1 )ei . Co ciekawe grupa Sylowa S7 (CG ) = i=0 hi .

Zadanie 10 Szukamy izomorzmu piercienia QC7 Q Q( ). Dowd:


Oglnie dla dowolnego ciaa

to jest tak:

KC7
Wielomian

K[t]/(t7 1).

x7 1

ma pewien rozkad na wielomiany nierozkadalne, ktre generuj ideay

R[x]. Na mocy Chiskiego twierdzenia o resztach w zalenoci od 7 rozkadalnoci wielomianu t 1 w poszczeglnych ciaach dostaniemy rne rozkady. W C wielomian ten rozkada si na 7 czynnikw liniowych, a wic bya suma 7 kopii C. A w Q 2 6 7 mamy rozkad na dwa wielomiany nierozkadalne: t1, 1+t+t +. . .+t , a wic Q[t]/(t 1) 2 6 jest, z twierdzenia Chiskiego, izomorczny z Q[t]/(t 1)Q[t] Q[t]/(1 + t + t + . . . + t )Q[t]. No a te ilorazy to Q oraz Q[ ].
wzgldnie pierwsze w A jaki idempotent odpowiada kopii

Q?

Jest to

e0 =

1 7

6 i=1

gi.

Zadanie 11 Analogicznie CCn

n i=1

C. Chcielibymy to uzyska dla dowolnej skoczonej

grupy abelowej. Korzystajc z tego, co wczeniej wykaza, e:


|A|

CA
i=1

C.

Dowd:
Pomys jest taki, eby rozbi lowych mamy tak, e jeli

na produkt grup cyklicznych.

Ale musimy mie pewne Oglnie wiadomo, e

informacje dotyczce postaci algebry grupowej dla sumy prostej. W przypadku grup abe-

C[A B]

CA C CB

H G i G = H A, to KG = (KH)A. C|A||B| . Ale moemy te inaczej: (CA)[B] CB CB . . . CB.

C[A B]
Wiadomo, e

jest produktem mniejszej iloci grup cyklicznych, a wic przez indukcj

dochodzimy do tezy.

28

Oglnie jest pytanie kiedy

KG

KH

mwi co o podobiestwie grup

G i H?

Zadanie 12 Niech G = S3 = a, b | a2 = b3 = 1, aba = b2 . Co to jest CS3 ? Dowd:


Twierdzimy, e centralne

CS3

CCM2 (C).

Musimy wic znale rozkad jedynki na 3 idempotenty

z ktrych dwa s prymitywne, a jeden rozbija si jeszcze na dwa prymitywne (ju

nie centralne).

3.1

piercienie pproste

Denicja 3.8 Niech R bdzie piercieniem z 1. Powiemy, e jest on pprosty4 gdy kady

podmodu N lewostrostronnego R-moduu M wydziela si jako skadnik prosty, a wic gdy istnieje R-modu M taki, e M = N N .

Twierdzenie 3.9 (Wedderburn, Artin) Kady pprosty piecie jest izomorczny z sum
prost:
m

Mni (Di ),
i=1

gdzie Di s piercieniami z dzieleniem.


Naszym celem bdzie dowd nastpujcego twierdzenia:

Twierdzenie 3.10 (Maschke) Niech G bdzie grup. Wwczas RG jest pprosty wtedy i
tylko wtedy, gdy spenione s nastpujce trzy warunki: 1. R jest pprosty 2. |G| < 3. |G|1 R
Na algebrze 3 lub na Proseminarium z teorii reprezentacji grup skoczonych moglimy widzie to twierdzenie w sabszej formie: dla grup skoczonych i przy zaoeniu, e w powyszym sformuowaniu bdzie bardziej wymagajcy.

jest ciaem.

Wwczas zostaje tylko trzeci warunek i to jest taka najbardziej klasyczna forma. Dowd tw.

3 Po co w ogle ta zabawa w znajdowanie idempotentw? Mona pokaza, e jeli


centralnym (tzn. przemiennym ze wszystkim), to Oglnie, jeli

rozkada si na produkt piercieni:

1 = e1 + e2 + . . . es ,

gdzie

ei

s ortogonalne i centralne, to

e R jest idempotentem R = Re R(1 e). R = Re1 Re2 . . . Res . Tak

wic znajdowanie rozkadu jedynki na sum idempotentw ortogonalnych, zwaszcza centralnych, ma sens. W przypadku grup przemiennych

piercienie

zawarty byy centralne.. Ale gdy grupa

KG byy przemienne, a wic wszystkie idempotenty w nich G robi si nieprzemienna, wtedy KG jest nieprzemienny i moe mie

idempotenty, ktre nie s centralne. 4 Czyli J(R) = 0 i R jest lewostronnie artinowski.

29

Zanim przystpimy do dowodu opowiemy troch o powizaniach pomidzy

RG a RH ,

gdzie

H jest podgrup G. Wiadomo, e RH jest podpiercieniem w RG, a wic moemy rozwaa RG zarwno jako lewostronny, jak i prawostronny RH-modu (przez zwyke mnoenie). Moduy te s, jak si okazuje, wolne. Zacznijmy od kilku oznacze. Jeli H jest podgrup w G to przez lewy zbir reprezentantw H w G rozumiemy zbir X zawierajcy po jednym elemencie z kadej lewostronnej warstwy Hx podgrupy H w G. Analogicznie okrelamy prawy zbir reprezentantw H w G. Mona okreli rzutowanie H : RG RH zadane
wzorem:

H
gG
Co to oznacza? e w

rg g

=
gH

rg g.

(1)

z sum indeksowanych elementami grupy

skadniki indeksowane grup

H.

Innymi sowy, jeli

RG,

to

G wybieramy jednynie = H () + , gdzie

Supp( )

jest rozczny z

oraz

Supp( ) H .

Obserwacja 3.11 Niech H bdzie podgrup G, za , RG, RH . Wwczas:


(i) H (a + b) = aH () + bH (), (ii) H () = H (), (iii) Jeli H

a, b R

H () = H ().

G i g G, to H (g 1 g) = g 1 H ()g. = 0 + 1 , = 0 + 1 , rozczne od H . Wwczas: 0 = H (), 0 = H ()

Dowd:
Dowodzimy (i). Niech s gdzie tak, e

Supp(1 ), Supp(1 )

a + b = (a0 + b0 ) + (a1 + b1 )
Rozwaajc noniki tych dwch elementw dostajemy:

H (a + b) = a0 + b0 .
Dowodzimy (ii). Podobnie jak w punkcie (i) atwo widzie, e

= 0 + 1 i 0 RH . Z drugiej strony, jeli x Supp(1 ), to x jest iloczynem elementu z Supp() i elementu z Supp(1 ). Skoro iloczyn elementu z H z elementem nie nalecym do H jest zawsze poza H , to Supp(1 ) jest rozczny z H , a wic H () = a0 . To daje (ii).
Wreszcie, niech

G.

Wwczas:

g 1 g = g 1 (0 + 1 )g = g 1 0 g + g 1 1 g
a wic (patrz

Supp(g 1 0 g) g 1 Hg = H . atwo widzie, 1 argument w (ii)), a wic H (g g) = g 1 0 g .

Supp(g 1 1 g)

jest rozczny z

30

kady element RG mona zapisa jednoznacznie jako skoczon sum postaci

Lemat 3.12 Niech Y bdzie zbiorem lewych reprezentantw podgrupy H w G. Wwczas


=
yY

yy ,

y RH.

Dokadniej, y = H (y 1 ). Std RG jest wolnym prawostronnym RH -moduem, gdzie baz jest Y . Podobnie, jeli X jest zbiorem prawych reprezentantw H w G, to RG jest wolnym lewostronnym RH -moduem, z baz X oraz x = H (x1 ).

Dowd:
Niech wielu lewych warstwach

Supp() jest skoczony, jest on zawarty jedynie w skoczenie H w G, powiedzmy w y1 H, y2 H, . . . , yn H , gdzie yi Y . Moemy wic napisa, e = 1 + 2 + . . . + n , gdzie i jest sum czciow tych g g , e g yi H . 1 Zauwamy teraz, e g yi H oznacza, e yi g H , a wic w wyraeniu:
Poniewa

RG.

=
gG
czon

rg g =
i=1

1 yi (yi i ),

1 yi i RH .

Zatem

moe zosta przedstawione jako suma

Aby pokaza jednoznaczno tego zapisu przyjmijmy, e = 1 1 1 y0 = y0 yy i oczywicie y0 y H wtedy i tylko wtedy,

yy , gdzie y RH . yy i niech y0 Y . Wwczas gdy y = y0 . Zatem:

1 1 H (y0 ) = y0 y0 y0 = y0 .

Wniosek 3.13 Niech H bdzie podgrup G i niech RH . Wwczas jest odwracalna

w RH wtedy i tylko wtedy, gdy jest odwracalna w RG. Co wicej, jest prawostronnym lub lewostronnym dzielnikiem zera w RH wtedy i tylko wtedy, gdy jest prawostronnym lub lewostronnym dzielnikiem zera w RG.

Dowd:
Wiadomo, e jeli niech

RH

jest odwracalny w

bdzie odwracalny w

RG.

Istnieje

RH , to jest te odwracalny w RG. Odwrotnie, wic element RG, e = 1. Wwczas

zgodnie z Obs. 3.11 mamy:

H () = H () = H (1) = 1
oraz

H () = H () = H (1) = 1. 1 = H () RH . Z drugiej strony jeli, dla przykadu, = 0, RH, = 0, to moemy wybra g G, e 1 Supp(g). Skoro (g) = 0,
Std dla pewnego to:

H (g) = H (g) = H (0) = 0,


a wic

H (g) = 0,

bo

1 Supp(g).

To koczy dowd.

31

Wprowadzimy nastpujce oznaczenie. Niech

bdzie podgrup

G.

Wwczas:

R (G, H) =
hH,sk.

h (1 h), h RG .

(2)

Stwierdzenie 3.14 Niech H

G. Wwczas R (G, H) RG jest jdrem homomorzmu f : RG R(G/H) powstaego z homomorzmu grupowego f : G G/H , tzn.: f
gG

rg g

=
gG

rg f (g).

Dowd:
Jak zobaczy, e to stwierdzenie jest prawdziwe? Zacznijmy od przypadku, gdy to jest wwczas jdro

H = G.

Co

f?

Mamy

f
gG
Jdrem

rg g

=
gG

rg

1.

jest wic zbir:

rg g |
gG
Czy jest to

rg = 0 .
gG

(G, G)?

No tak, przecie skoro

rg = 0,
gG

to

rg g =
gG
Idea przez

rg
gG gG

rg g =
gG

rg (1 g).
(augumentacji) i oznaczamy czsto

(G, G) (RG).

nazywamy ideaem

fundamentalnym
H G.

A jak postpowa oglnie? Niech Istotnie, niech

Okazuje si, e wwczas

bdzie zbiorem prawych reprezentantw

zgodnie z Lematem 3.12, postaci

x x,

gdzie

x X,

za

ker(f ) = (RH) RG. G i niech RG bdzie, x RH . Wwczas:

f () =
przy czym jako

f (x )f (x),

f (x ) R. Zatem, z denicji, elementy f (x) s, dla x X baz R(G/H) R-moduu (bo skoro byo jednoznaczne przedstawienie RG jako RH -moduu, to po

homomorzmie obrazy wspczynnikw te s jednoznacznie wyznaczone). Widzimy wiec, e jest w jdrze f wtedy i tylko wtedy, gdy f (x ) = 0, dla wszystkich x. Skoro f posya H na 1 , to widzimy, e f (x ) = 0 wtedy i tylko wtedy, gdy (RH), a std wida, e (RH) RG jest jdrem f . A jak to si ma do tezy naszego lematu? Zachodzi nastpujce stwierdzenie oglne:

32

Stwierdzenie 3.15 Niech {hi } bdzie skoczonym podzbiorem grupy G, za H  podgrup,


jak zbir ten generuje. Wwczas:

(hi 1)RG = (RH)RG.

Dowd:
Wystarczy pokaza, e tych elementw

h H,

I = (hi 1)RH jest rwny (RH). e h 1 I . Jeli h H0 to skoro:

Niech

H0

bdzie podzbiorem

hi h 1 = (h 1) + (hi 1)h I,
oraz

h1 h 1 = (h 1) (hi 1)h1 h I, i i
to

hi h

oraz

h1 h H0 . i

Std dla kadego

mamy

H I = (RH).
poniewa

jest generowana przez elementy

hi H0 = h1 H0 = H0 i hi . W kocu, skoro 1 H0 ,

i std to

HH0 = H0 , H = H0 , a wic

Dowd:
(Tw. Maschke) Oznaczenie: jeli

jest skoczonym podzbiorem

G,

to:

H=
hH

h RG.

Lemat 3.16 Niech H bdzie dzielnikiem normalnym grupy G. Zachodzi nastpujca rwno:
Annr ((G, H)) = 0, |H| = . H RG, |H| < .

Dowd:
Przypomnijmy, e:

Annr (J) = { RG | jJ j = 0}. Annr ((G, H)), przy czym = 0. Std, zgodnie z (2) dla kadego h H (h 1) = 0, a wic = h. Co to oznacza? Jeli popatrzymy na supp(), ktry jest zbiorem skoczonym, to widzimy, e H dziaa na zbiorze supp() i permutuje jego elementy. Co wicej jest to dziaanie wierne, a wic H musi by grup skoczon. W takim przypadku
Zaomy, e mamy

hH h H =
kH
W szczeglnoci, dla kadego rwno

hk =
tH

t = H. hH = 1H .

h H

zachodzi rwno

Na mocy (2) zachodzi

H(h 1) = 0,

a wic zgodnie ze Stw.

3.15 dostajemy zawieranie

H RG

33

Annr ((G, H)).


Dowodzimy inkluzj w drug stron. Niech

Annr ((G, H)). H s,


sS

Rozwamy rozkad

G=
gdzie

S jest zbiorem reprezentantw warstw G wzgldem H .

Zgodnie z Lematem 3.12 element

rozkada si w sposb jednoznaczny na sum:

=
sS
Skoro

s s,

s RH.
a wic

= h,

dla kadego

na lewostronnych warstwach

h H , to s = sx , dla kadego x, H wzgldem G i mamy RG H ,

jest staa

w konsekwencji wic

Annr ((G, H)) RG H .

Niech

bdzie piercieniem pprostym.

Dowodzimy kolejne wasnoci podane w tw.

Maschke.

R jest pprosty.

Istotnie, skoro

RG

jest pprosty, to

jako obraz

RG

te jest

pprosty. Oglnie wiadomo, e obraz piercienia pprostego jest pprosty. G jest grup skoczon. Okrelamy

idea fundamentalny

w RG.

(RG) = ker f , gdzie f : RG R jest okrelone wzorem f ( s


gG
Skoro

rg g) =
gG

rg .

R jest pprosty, to RG = (RG) J , dla pewnego J <l RG. Wiadomo, e (RG) jest ideaem dwustronnym. Jeli wic pomnoymy (RG)J J (RG). Skoro jednak mamy sum prost, to (RG)J = 0. Zatem J AnnR ((RG)). Zatem na mocy Lematu 3.16 rzd G jest skoczony i J G RG = RG G. (G jest elementem
centralnym ).

|G| ma by odwracalny w piercieniu R. Rozkadamy 1 RG na sum idempotentw. 1 = e1 + e2 , gdzie e1 (RG) za e2 J . Ale e2 = G = G f (). Moemy wic przyj, ze R. Dostajemy zatem 1 = f (1) = f (e1 ) + f (e2 ) = f (e2 ) = f (G) = |G|.
Niech Otrzymalimy

|G|1 = R.

n1 R. Niech N M bd RG-moduami. S one zatem take R moduami. Zatem M N N1 . Niech : M N 2 bdzie epimorzmem R moduw. Zauwamy, ze = . Okrelamy : M N wzorem: R
bdzie pprosty, przy czym

|G| = n <

oraz

(m) =

1 g 1 (gm) N. n gG

34

Zauwamy, e sprawdzi, e

jest RG addytywny wic by pokaza,e jest RG homomorzmem wystarczy (hm) = h(m), dla kadego h G. Ale z denicji: (hm) = 1 h g 1 (ghm) = h1 g 1 (ghm). n gG n gG

Jeli

gh = k ,

to mamy dalej:

h
Rozwamy teraz element

1 k 1 (km) n kG
Wwczas

= h(m).
co wicej

b N. (b)

(b) = b,

(gb) = gb.

Zatem:

1 1 g 1 (gb) = g 1 gb = b. n gG n gG
Zatem:

Zatem

|N = idN .

Co wicej

Im() = N .

M = Im + Ker = N ker.
Dowd tw. Maschke jest wic zakoczony.

Wniosek 3.17 Jeli K jest ciaem charakterystyki p > 0 i p nie dzieli |G|, wwczas KG
jest pprosta.
3.2

piercienie pierwsze

Twierdzenie 3.18 Niech R bdzie piercieniem, za S u.p pgrup. Wwczas R jest pierwszy wtedy i tylko wtedy gdy RS jest pierwszy.
Przypomnijmy, e

= (G) = {g G [G : CG (g)] < }.


gG rg g)

Denicja 3.19 Niech R bdzie piercieniem ( niekoniecznie przemiennym ) za G grup.


Niech = : RG R takie, e (

g rg g

bdzie K -liniowym rzutem.

Stwierdzenie 3.20 Jeeli 0 = J Dowd:


Informacje o przeksztaceniu

RG, to (J) = 0 i jest ideaem w R.

byy w Obs. 3.11.

Stwierdzenie 3.21 Jeeli 0 = J Dowd:


Informacje o przeksztaceniu

RG, to (J) = 0 i jest ideaem w R.

byy na pocztku wykadu.

35

Lemat 3.22 Niech 1 , 2 , . . . , n , 1 , 2 , . . . , n RG takie, e dla kadego g G, e


n

i gi = 0. Wwczas:
n

i=1

i=1 n

(i )i = 0 (i )(i ) = 0.
i=1 n


i=1

i (i ) = 0.

Twierdzenie 3.23 (Conell, Passman i inni) Niech R bdzie piercieniem ( niekoniecznie


przemiennym ) za G grup. Wwczas rwnowane s nastpujce warunki:

RG jest piercieniem pierwszym R(G) jest pierwszy R jest piercieniem pierwszym i (G) jest beztorsyjna R jest piercieniem pierwszym i G nie ma skoczonych dzielnikw normalnych

Dowd:
Dowodzimy 2

1. Jeli RG nie jest pierwszy, to istniej ideay I, J = 0, e IJ = 0. Zatem jeli wemiemy (I) R(G) oraz (J) R(G). Na mocy lematu 3.22 (I)(J) = 0, co przeczy pierwszoci R(G).
Dowodzimy 3

2. Jeeli

(G)

jest beztorsyjna to jest abelowa a wic u.p. Dowd wynika

zatem z twierdzenia 3.18. Z 4 do 3 byo, bo kady element torsyjny wyznacza podgrup skoczon. Jeeli o(g) 1 oraz g , to H = hgh |h G G, co wicej jest grup lokalnie skoczon. Dowodzimy 1

=n

centralny. Niech idea

4. Niech H G oraz |H| = n < . Bierzemy H RG. Jest to element I = HRG, za J = (G, H) = ker f , gdzie f : KG KG/H . Zatem J to generowany przez (1 h)KG, po h H . Ale IJ = 0 bo (1 h)H = 0. A wic nie ma

podgrup normalnych.

36

3.3

centralne idempotenty

Lemat 3.24 Niech R bdzie piercieniem z 1 za G =< g > grup cykliczn nieskoczon.
Wwczas jedynym idempotentem w (RG) jest 0.

Dowd:
Przypomnijmy oznaczenia:

(RG) = ker f ,

gdzie

f : RG R

jest okrelone wzorem

f(
gG

rg g) =
gG
Niech

rg .

0 = e = e2 (RG). Jeeli e = 0 to e = (1 g)n dla pewnego RG \ (RG). n Teraz 0 = (1 e)e = (1 e)(1 g) . Na mocy stwierdzenia 3.7 (1 g) nie jest dzielnikiem zera wic (1 e) = 0. Zatem 0 = f (0) = f ((1 e)) = f ((1 e))f () = 1 f ().
Sprzeczno.

Lemat 3.25 Niech R bdzie piercieniem z 1 za G =< g > grup cykliczn nieskoczon.
Jeeli e = e2 RG jest idempotentem centralnym to e R.

Dowd:
Oznaczmy f (e) = e. Wtedy e jest centralnym idempotentem w R. Badamy idempotent (1 e)e = (1 e)2 e2 . Poniewa f ((1 e)e) = f ((1 e))f (e) = (1 e)e = 0 wic na mocy 2 2 2 poprzedniego lematu (1 e)e = 0. Std e = ee. Zatem (e e) = e 2ee + e = e e jest idempotentem. Ponadto f (e e) = e e = 0 wic na mocy poprzedniego lematu e = e R.

Przy pomocy prostej indukcji otrzymujemy:

Wniosek 3.26 Niech R bdzie piercieniem z 1 za G grup abelow woln skoczonej rangi. Jeeli e = e2 RG jest idempotentem centralnym to e R. Twierdzenie 3.27 Niech R bdzie piercieniem z 1 za G grup.
Jeeli 0 = e = e2 RG jest idempotentem centralnym to nonik supp e generuje skoczona podgrup normaln grupy G.

H =< supp e >. Poniewa dla wszystkich g G zachodzi e = g 1 eg wic supp e = g (supp e)g std generatory H maj skoczon liczb sprze i H (G) Poniewa wszystkie sprzenia generatorw H le w < supp e > wic H jest dzielnikiem normalnym. Na mocy twierdzenia 1.28 skoczenie generowan FC- grup H mona zanurzy w nastpujcy sposb Niech M bdzie maksymaln beztorsyjn podgrup centrum Z(H) za T = T (H) podgrup elementw torsyjnych. Zatem Z(G)/M jest skoczona (centrum jest
Niech 1 skoczenie generowane, a M jest skoczonego indeksu, a wic M te sk. generowana). Niech

Dowd:

: H H/T H/M H/T jest abelowa patrz


e kady element grupy centralnego

bdzie okrelone wzorem:

1.25 wic jest zawarta w centrum grupy

H/T H/M

jest postaci

(g) = (gT (H), gM ). Poniewa grupa H/T H/M . Oznacza to, g (h) dla pewnych h H oraz elementu

g H/T .
37

: RH R(H/T H/M ) bdzie indukowanym zanurzeniem piercieni. Wwczas (e) jest centralnym idempotentem piercienia R(H/T H/M ). Oczywicie (e) jest przemienny z wszystkimi elementami piercienia (RH) i z centralnymi elementami g H/T . Ale R(H/T H/M ) = (RH/M )H/T moemy traktowa jako piercie grupowy grupy abelowej wolnej H/T . Na mocy wniosku 3.26 idempotent (e) naley do piercienia bazowego R(H/M ). Ale H/M jest grup skoczon wic H te jest skoczona.
Niech

Twierdzenie 3.28 Niech S bdzie piercieniem bez 1 za G grup. Jeeli 0 = e = e2 SG

jest idempotentem centralnym to nonik supp e generuje skoczon podgrup normaln grupy G.

Dowd:
Niech

e=
gG

rg g i H =< supp e >.

Poniewa dla wszystkich

rS

zachodzi

r1 e = e r1

wic elementy

generowanym przez zbir

Ponadto

rg , g supp e le w centrum piercienia S . Niech A bdzie podpiercieniem {rg | g supp e}. Piercie A jest wic przemienny i neterowski. e AG. W A okrelamy cig ideaw: J0 = 0, Jn+1 = {r A | Ar Jn } i
Oczywicie

J=
n=1

Jn .

AJn+1 Jn .

Poniewa

A jest noetherowski wic J = Jt dla pewnego

t i Ar J r J . Zdeniujmy teraz cig naturalnych rzutowa fn : AG (A/JN ) G i f : AG (A/J) G. Oczywicie fn (e) oraz f (e) s centralnymi idempotentami w odpowied nich piercieniach. Niech B = A/J za B powstaje z B przez doczenie 1 przy pomocy Z. Sprawdmy, e f (e) jest centralnym idempotentem w B G. Jeeli b B oraz g G to (bg)f (e) = f (e)(bg) pozostaje tylko zbada = zgf (e) f (e)zg dla z Z B \ B . Ale bB b = (bzg)f (e) = f (e)(bzg) wic kady ze wspczynnikw anihiluje B wic = 0 i f (e) jest centralnym idempotentem piercienia B G z 1. Poniewa J0 J1 J2 ... J i A jest noetherowski wic supp e supp f1 (e) supp f2 (e) ... supp f (e) oraz supp f (e) = supp ft (e) dla pewnego t. Pokaemy przez indukcj, e n H =< supp fn (e) >. 10 n = 0 to H =< supp e >=< supp f0 (e) >. 20 Krok indukcyjny. Dla kadego n rozbijmy e = n + n na tak sum by n Jn+1 G za aden ze wspczynnikw n nie nalea do Jn+1 i noniki byy rozczne. 2 2 2 Otrzymujemy fn+1 (e) = fn+1 (n ). Ale e = e = (n + n ) = + n , 2 gdzie = n + n n + n n AG Jn+1 + Jn+1 AG Jn G. 2 Std fn (e) = fn (n ). 2 H = < supp fn (e) > = < supp n > < supp n > = < supp fn+1 (e) >. Ale < supp fn+1 (e) > < supp fn (e) > = H . Z poprzedniego twierdzenia wynika H =< supp f (e) > jest skoczonym dzielnikiem
normalnym grupy G.

Hipoteza
grupa

Niech

bdzie piercieniem z 1 bez idempotentw rnych od 0 i 1 za

G
i

grup. Wwczas piercie

RG

ma centralny idempotent

e R

wtedy i tylko wtedy gdy

ma skoczony dzielnik normalny

i istnieje liczba pierwsza

p,

odwracalna w

dzielca rzd

H.
38

4
lad.

lady

Jednym z najwaniejszych narzdzi do badania piercieni grupowych i pgrupowych jest

Denicja 4.1 Niech R bdzie piercieniem, za A  grup abelow. Jeeli s : R A spenia


warunki:

s(a b) = s(a) s(b) s(ab) = s(ba)


to s nazywamy

ladem.
Mn (K) oraz grupy addytywnej ciaa K, funkcja T r
spenia denicj Dlatego te

Dla piercienia macierzy

ladu. Sytuacja komplikuje si w przypadku, gdy piercie grupowy rozwaamy nad piercieniem nieprzemiennym. Wwczas trudno mwi o wasnoci

s(ab) = s(ba).

Denicja 4.2 Grup ilorazow R/[R, R] grupy addytywnej piercienia R przez komutant
[R,R] nazwiemy abelianizacj R i oznaczamy przez RAb .

Stwierdzenie 4.3 Niech s : R A bdzie ladem. Wwczas istniej homomorzmy


: R R/[R, R] oraz s : R/[R, R] A, e s = s .

Dowd:
Przypomnijmy znane z Algebry I twierdzenie o homomorzmie. Niech

G, H

bd grupami,

: G G/N niech bdzie naturalnym homomorzmem. Zamy, e homomorzm f : G H ma t wasno, e ker(f ) N , to istnieje takie przeksztacenie f : G/N H , e f = f . Korzystajc z tego faktu dla G = R, N = [R, R] oraz H = A N G
oraz dostajemy tez.

Twierdzenie 4.4 Niech R bdzie piercieniem, za n  liczb naturaln. Wwczas T r : Mn (R) R/[R, R] opisane wzorem
n

T r([aij ]) =
i=1

aii + [R, R] R/[R, R].

jest epimorzmem i ker(T r) = [Mn (R), Mn (R)]. Std Mn (R)/[Mn (R), Mn (R)]

Dowd:
Jest jasne, e T r to homomorzm grup addytywnych piercieni, a wic T r(A B) = T r(A)T r(B), dla dowolnych A, B Mn (R). Sprawdzimy teraz czy speniona jest wasno

39

T r(AB) = T r(BA)
brzmi: czy

w piercieniu

R/[R, R].

Niech

A = [aij ], B = [bij ] Mn (R).


n

Pytanie

T r(AB BA) [R, R]?

Zauwamy, e

ABii =
j=1

aij bji .

Zatem:

T r(AB) =
j=1 i=1
Z drugiej strony:

aij bji .

T r(BA) =
i=1 j=1
Zatem:

bji aij .

T r(AB) T r(BA) = T r(AB BA) =


i=1 j=1
Wykazalimy zatem, ze Teraz liczymy jdro

aij bji bji aij =


i=1 j=1

[aij , bji ] [R, R].

Tr

jest ladem.

T r.

Wemy element

i = j.

Wwczas

eij = eij ejj 0 = eij ejj ejj eij [M, M ].


Podobnie moemy zapisa:

eii = eij eji eji eij + ejj .


Wniosek jest taki:

eii ejj [M, M ].

Zatem

ker(T r) eij | j = i + eii ejj | i = j .


Co wicej:

reij = (reij )ejj ejj r(eij ) [M, M ],


n n n

a take

reii rejj [M, M ].


n

Zauwamy, e:

[aij ] =
i=1 j=1
Kiedy element

aij eij =
i=1
naley do

aii e11
i=2

aii e11
i=2

aii eii

+
i=j

aij eij .

[aij ]

ker(T r)?

Ot wiemy, e

[aij ] ker(T r)

aii [R, R] [aij ] [M, M ]. [M, M ].


Wobec tego caa suma naley do

Drugi i trzeci skadnik powyszej sumy naley do n [M, M ] wtedy i tylko wtedy, gdy aii [R, R]. i=1

Denicja 4.5 ladem gwnym nazywamy tr := tr1 : RG R/[R, R], zadane wzorem:
tr1 rg g = r1 + [R, R].
40

Jeli t G, to:

trt

rg g =
ht

rh + [R, R],

gdzie oznacza sprzganie. Jeeli H G, to jest zbir zamknity na sprzganie i moemy okreli: trH rg g = rh + [R, R].
hH

Twierdzenie 4.6 Niech R bdzie piercieniem, za G grup. Wwczas


RG/[RG, RG]
tC

(R/[R, R])t ,

gdzie (G)t jest wsprzdn t w sumie, za C jest zbiorem klas sprzonoci w G. Izomorzm oznacza bdziemy przez T : RG/[RG, RG] (R/[R, R])t .
tC

Dowd:
Jeli

t C,

wwczas przez

gt

oznaczamy reprezentanta klasy

t.

Lemat 4.7 Niech H bdzie podzbiorem grupy G i T : RG R/[R, R] bdzie okrelone


wzorem

T
gG

rg g

=
gH

rg + [R, R].

Wwczas: 1. T jest epimorzmem grup. 2. Jeeli H

G, to T jest ladem. H G. T

Dowd:
Punkt pierwszy jest zupenie oczywisty. Niech Pokaemy, e jest ladem. Istotnie:

Bierzemy

g, h G.

Interesuje nas, by pokaza, e

T (rg g sh h) = T (sh h rg g).

T (rg g sh h) =
Analogicznie

rg sh + [R, R] , gh H . 0 , gh H /

T (sh h rg g) =
Zauwamy, e

sh rg + [R, R] , hg H . 0 , hg H /
Co wicej

rg sh + [R, R] = sh rg + [R, R]. gh H hg H.

gh = h1 hgh hg .

Zatem

41

Przypadek oglny. Rozwaamy:

T
gG

rg g
hG

sh h

=T
g,hG

rg g sh h

=
g,hG

T (rg g sh h) =
g,hG

T (sh h rg g) =

T
hG

sh h
gG

rg g .

Przypomnijmy oznaczenia:

trg
hG

rh h

=
hg

rh + [R, R]. T : RG
tC

Zauwamy, e powysza funkcja jest ladem. Jest nim take funkcja zadana wzorem:

(R/[R, R])t

T =
tC
Co ta funkcja

trgt . rg g dzieli G na klasy sprzonoci

St

gdzie

T t C.

robi? Dostajc kombinacj liniow postaci No i potem jest tak, e

T
Dla kadego

rg g =
gS1

rg ,
gS2
e

rg , . . . trt (1 g) = 0.
Innymi sowy

istnieje dokadnie jedno takie

t C,

T (g)

ma

tylko jedn wsprzdn niezerow. Jak wyglda zatem nie ma. Do gdzie

ker(T )?

wsprzdna obrazu lduje w piercieniu

[RG, RG] nale a, b R. Niech =

[RG, RG] ker(T ). Istotnie, w kocu kada R/[R, R]. Chcemy pokaza, e nic wicej w jdrze 1 elementy typu r(g a ga), a take elementy typu (ab ba)g , rg g RG. Moemy napisa, e:
Jest jasne, e

gG

=
tC
Obliczamy teraz

rg
gt
to

rg g
gt
Jeli

=
tC

gt +
gC\{gt }

rg (gt g).

T ().

t : R (R/[R, R])t , T () =
tC

t
gt

rg .
wtedy i tylko wtedy gdy ,

Na kadej wsprzdnej jest co innego. Zatem gdy dla kadego t mamy

T () = 0 + [R, R]

rg [R, R],
gt

co jest rwnowane temu, e

[RG, RG].

42

Przypomnijmy, e majc piercie grupowy oznaczalimy przeksztacenie

RG przez lad gwny tr1 (g) tr1 : RG R/[R, R] zadane wzorem: tr1
gG

tego piercienia

rg g

= r1 + [R, R] R jest KG dzi-

Warto, dla pewnej ilustracji, zobaczy jak mona patrze na lad w przypadku, gdy ciaem, za

grup skoczon. Rozwamy przestrze liniow

V = KG,
Skoro

na ktrej

aa przez mnoenie z prawej strony jako przeksztacenie liniowe. wymiarowa, to kady dobr bazy przestrzeni

jest skoczenie

daje nam pewn reprezentacj macierzow

KG.
gdzie

Dokadniej, dla kadej takiej bazy dostajemy wierny homomorzm

: KG Mn (K),

n = dim(V ) = |G|.

zwizany jest z naturaln baz V , a wic z samymi elementami G. Wwczas dla kadego x G mnoenie z prawej strony przez x jest permutacj elementw bazowych. zatem (x) jest macierz permutacji, a wic macierz 0-1 majc dokadnie jedn 1 w kadym wierszu i kolumnie. Co wicej, jeli x = 1, to gx = g , dla kadego g G, a wic (x) ma na gwnej przektnej jedynie elementy zerowe. Z drugiej strony (1) jest macierz identycznoci o ladzie rwnym |G|. Skoro lad macierzy jest K -liniowy, to dla a = x ax x KG mamy:
Zamy najpierw, e

tr( (a)) =
x
Innymi sowy lad identycznoci w

ax tr( (x)) = a1 |G|. a1


 wspczynnika stojcego przy

(a)

jest ustalon wielokrotnoci

a.

Std dla algebr grupowych nad ciaem deniuje si

tr1 (a) = a1 ,

za dla

piercieni dzieli si przez komutant, aby otrzyma multyplikatywno. Zanim przejdziemy do wynikw dzisiejszego wykadu warto jeszcze zobaczy jak wygldaj lady pewnych wanych elementw padku, gdy

RG:

elementu nilpotentnego i idempotentnego, w przy-

jest ciaem, za

grup skoczon.

Stwierdzenie 4.8 Niech G bdzie grup skoczon, za K ciaem takim, e char(K) nie
dzieli |G| (a wic KG jest pprosta). Wwczas: (i) Jeli a KG jest nilpotentny, to tr1 (a) = 0 (ii) Jeli e KG jest idempotentny, to tr1 (e) =
dim(KGe) . |G|

Dowd:
. Skoro lad przeksztacenia liniowego jest niezaleny od wyboru bazy, to wybierajc baz B = {g | g G} otrzymujemy macierz w ktrej w kolumnie g stoj wsprzdne g wic na kadym miejscu przektnej tr1 ().
Niech bdzie mnoeniem przez Zatem:

V = KG i : V V

|G|tr() = tr( ).
43

Jeli

= a

jest nilpotentny i

am = 0 ,

to wybieramy baz

zgodn z acuchem pod-

przestrzeni

V V a V a2 . . . V am = 0.
Zgodnie z t baz lad macierzy macierz menty zerowe. Zatem lad Jeli

jest trjktna, a na jej przektnej s tylko ele-

rwny jest 0, a wic i lad

tr()

rwny jest 0, bo

|G| = 0.

a wic moemy wybra baz

= e jest idempotentem, to V = V e V (1 e) jest sum prost przestrzeni liniowych, V jako sum baz V e oraz V (1 e). Skoro e dziaa jak jedynka |G|tr(e) = tr( ) = dim(V e).

na pierwszej z nich (z prawej strony), za jak zero na drugiej, dostajemy:

Widzimy w szczeglnoci, e jeli charakterystyka ciaa bo

rwna jest 0, to

0 tr(e) 1,

0 dim(V e) |G|.

Pokaemy dzi, e taka wasno zachodzi w dowolnej algebrze

grupowej nad ciaem charakterystyki 0 (grupa moe by nieskoczona).Zaczniemy od dowodu twierdzenia:

Twierdzenie 4.9 (Kaplansky) Niech e = e2 CG. Jeli e {0, 1}, to tr1 (e) R (0, 1) Denicja 4.10 Sprzeniem nazywamy przeksztacenie
rg g =
gG gG

: C[G] C[G] takie, e:

rg g 1 ,

gdzie rg jest sprzeniem zespolonym.

Stwierdzenie 4.11 Sprzenie jest inwolucj, tj. dla dowolnych a, b C[G] mamy:
a+b=a+b ab = b a a=a

Dowd:
Bezporednie sprawdzenie.

Denicja 4.12 W algebrze C[G] okrelamy nastpujc form:


a, b := tr(ab).

44

Niech

||

bdzie moduem zespolonym. Zauwamy, e:

rg g,
gG
Niech

sh h
hG

= tr
gG

rg g
hG

sh h1

a=
gG

rg g.

Wwczas

a, a

rwne jest:

rg g,
gG
Moemy zatem okreli:

rg g
gG

=
gG

rg rg =
gG

|rg |2 0.

||a|| =
Jeli przyjmiemy, e:

a, a .

|a| =
gG

rg g =
gG

|rg |,

to wprowadzona przez nas wielko wyraa si wzorem:

||a|| =
gG

|rg |2

Stwierdzenie 4.13 Forma , jest funkcjonaem ptoraliniowym na C[G], za || || jest


norm. Co wicej zachodz nastpujce rwnoci: (i) (a, b) = tr(ab) = tr(ba) (ii) (a, bc) = (ac, b) = (ba, c).

Dowd:
Wzr

(a, b) = tr(ab) = tr(ba)

jest zupenie jasny. Niech

a, b, c C[G].

Mamy:

(a, bc) = tr(abc) = tr((ac)b) = (ac, b),


oraz

(a, bc) = tr(bca) = tr(c(ba)) = (ba, c).

Przejdziemy teraz do dowodu twierdzenia Kaplansky'ego. Zauwamy, e wystarczy udowod2 2 ni, e dla e = e C[G] zachodzi tr1 (e) 0. Korzystajc z faktu, e (1 e) = 1 e dostajemy, e

tr(1 e) R+ .

Zatem z liniowoci ladu:

1 tr(e) > 0.

Zobaczymy najpierw dowd dla grup skoczonych, bo jest on znacznie prostszy i czytelniejszy. Potem przejdziemy do grup nieskoczonych.

Dowd:

(tw. Kaplanskiego, G - skoczona) Niech

e = e2 C[G]
45

oraz

I = eC[G].

Niech

bdzie

ortogonalnym dopenieniem

C[G] I nie jest tylko podprzestrzeni liniow C[G], ale wrcz niech I , I oraz C[G]. Wwczas skoro I jest
i std:

(wzgldem wprowadzonego tutaj iloczynu skalarnego). Skoro jest skoczenie wymiarow przestrzeni liniow, to I I = C[G]. atwo zobaczy, e ideaem prawostronnym. Istotnie, ideaem prawostronnym to

a I

(, ) = (, ) = 0,
zatem

jest ortogonalna do wszystkich

I,

a zatem

I .

Widzimy wic, e

I I

jest rozbiciem

ktremu odpowiada rozkad jedynki 1 = f oraz I = f C[G] oraz I = f C[G]. Std zatem dla kadego

C[G] na sum prost dwch ideaw prawostronnych, + f , gdzie obydwa skadniki s idempotentami f jest ortogonalny do f C[G] = (1 f )C[G] a

C[G]

mamy:

0 = (f, (1 f )) = (1 f f, ),
a std

1 f f C[G] = 0.

Std

f = ff,

a wic:

f = f f = f f = f,
a wic

jest samosprzony. Skoro

eC[G] = f C[G],

to

tr(e) = tr(f )

i mamy:

tr(e) = tr(f ) = tr(f f ) = ||f ||2 0.

Rozkad typu

C[G] = I I

nie musi oczywicie zachodzi w przestrzeniach nieskoczenie

wymiarowych, tak wic do dowodu oglnego faktu potrzeba zupenie innych metod. Pomys polega na tym, e powyszy dowd polega nie tyle na rozkadzie wasnoci elementu Niech

C[G], co na pewnej

f.

Pokaemy, e mona go wydoby poprzez alternatywn charakteryza-

cj (w przypadku skoczenie wymiarowym  potem sprbujemy to uoglni).

bdzie skoczona. Niech

x I,

gdzie

I = eC[G].

Okrelamy

odlego

pomidzy

elementem

x,

a jedynk

1 C[G]

wzorem:

d(x, 1)2 = ||x 1|| = (x 1, x 1).


Zauwamy, e jeli

1 = f + f

oraz

(x f, f ) = 0,

to mamy:

d(x, 1)2 = (x f f , x f f ) = ||x f ||2 + ||f ||2 . d(x, 1) ||f || i rwno zachodzi wtedy i tylko wtedy, gdy x = f . Zatem f mona wskaza w I jako ten element, ktry jest najbliszy 1. Dlaczego? Bo przestrze C[G] jest skoczenie wymiarowa, a wic zwarta. Inaczej bdzie dla G nieskoczonej.
Std Niech bdzie dowoln grup. Niech eCG, dla e = e2 CG. Okrelamy

bdzie ideaem lewostronnym algebry

CG

postaci

d = (1, L) = inf ||1 x||.


xL
46

C[G] nie jest zupena (w oglnoci), to nie ma powodu sdzi, e istnieje element I , ktry jest najbliszy 1. Istnieje jednak cig elementw I , ktrego odlegoci od 1 zbliaj si do d = d(L, 1) i ten cig zagra rol elementu f .
Zaczniemy od pewnego faktu technicznego.

Zauwamy, e skoro przestrze

Obserwacja 4.14 Niech a, b L, gdzie L jest podprzestrzeni liniow C[G]. Wwczas dla dowolnego c K[G]: |(b, a c)|2 ||b||2 (||a c||2 d(L, c)2 ). (3) Dowd:
Fakt ten jest jasny dla

b = 0.

Zamy wic, e

b=0

oraz niech

k=
Wwczas

(a c, b) . ||b||2

a kb = a L

i z denicji odlegoci mamy:

||a kb c||2 d(L, c)2 .


Std:

||a c||2 d(L, c)2 ||a c||2 ||a kb c||2 = (a c, a c) (a c kb, a c kb) = k(b, a c) + k(a c, b) + kk(b, b) |b, a c|2 . = ||b||2

Korzystajc z Obs. 4.14 podamy kilka dodatkowych wasnoci normy.

Stwierdzenie 4.15 Zachodz nastpujce nierwnoci:


(i) ||a + b| ||a|| + ||b||, |a + b| |a| + |b| (ii) |tr(a)| ||a||, (a, 1) = tr(a) (iii) ||ab|| ||a||b|, |ab| |a||b|.

Dowd:
Jeli w Obs. dowolnych 4.14 przyjmiemy, e

L = C[G]

oraz

c = 0,

to

d(C[G], 0) = 0,

a wic dla

a, b C[G]

zachodzi nierwno:

|(b, a)| ||b|| ||a||.

47

Std:

||a + b||2 = (a + b, a + b) = ||a||2 + (a, b) + (b, a) + ||b||2 ||a||2 + 2||a|| ||b|| + ||b||2 = (||a|| + ||b||)2 .
W ten sposb punkt (i) i (ii) s ju jasne. Dowodzimy (iii). Niech mamy:

x G.

Skoro

x = x1 ,

to

||ax|| =
Co wicej widzimy, e

(ax, ax) =
Std jeli

(axx, a) = b= bx x ,

(a, a) = ||a||.
to na mocy (i) mamy:

|ax| = |a|>

||ab|| =
x
oraz

abx x
x

||abx x|| =
x

||a|| |bx | = ||a|| |b|

|ab| =
x

abx x =
x

|abx x| =
x

|a| |bx | = |a| |b|.

Jestemy ju gotowi do wskazania cigu, ktry bdzie gra rol elementu

w ideale

I =

eC[G].

Niech

d = d(I, 1)

Dla kadej liczby cakowitej

n>0 1 . n4

niech

fn I

takie, e:

||fn 1||2 < d2 +


Oczywicie moe si zdarzy, e inmum

fn

jest od pewnego miejsca stay, to po prostu oznacza, e

jest akurat w tym ideale przyjmowane i cao idzie dalej tak, jak w przypadku

skoczenie wymiarowym.

Lemat 4.16 Istniej nieujemne stae rzeczywiste r , r takie, e:


(i) |||fn ||2 tr(fn )| (ii) ||fn e e||
r n r n

. L = I , c = 1,
to dla wszystkich

Dowd:
Zgodnie z Obs. 4.14, jeli przyjmiemy

bI

mamy:

|(b, fn 1)|
Co wicej:

||b|| . n2

(4)

||fn 1||

d2 +

Korzystajc z udowodnionej wyej nierwnoci

1 d + 1. n4 trjkta dla || ||

dostajemy:

||fn || ||1|| + ||fn 1|| d + 2.


48

Dowodzimy (i). Skoro

fn I ,

to na mocy (4) dostajemy:

|(fn , fn 1)|

d+2 ||fn || ||fn || . n2 n n

Co wicej, zgodnie z (ii) w poprzednim lemacie mamy:

(fn , fn 1) = (fn , fn ) (fn , 1) = ||fn ||2 tr(fn ).


Std za sta

wystarczy przyj

d+2

i dowd (i) jest zakoczony. dostajemy:

Zgodnie ze wzorem

(a, bc) = tr(bca) = tr(c(ba))

||fn e e||2 = ((fn 1)e, (fn 1)e) = ((fn 1)ee, fn 1).


Wiadomo, e

(fn 1)ee = fn ee I , ||fn e e||2

a zatem punkt (iii) poprzedniego lematu mwi, e:

||(fn 1)ee|| |ee| ||fn 1|| |ee| (d + 1) 2 . 2 n n


dostajemy tez punktu (ii).

Zatem przyjmujc

(r )2 = (d + 1)|ee|

Lemat 4.17 lad elementu e C[G] jest liczb rzeczywista. Dokadniej,


tr(e) ||e||2 > 0. |e|2

Dowd:
Zgodnie z dotychczasowymi rozwaaniami:

||fn ||2 tr(fn ) |tr(fn e) tr(e)|


Co wicej:

r n r . n

tr(fn e) = tr(efn ) = tr(fn ),


poniewa

fn eC[G]

oznacza, e

efn = fn .

Std i z wzorw wyej dostajemy:

||fn ||2 tr(e)||


a zatem

r +r . n

tr(e) = lim ||fn ||2 .


n

Std lad idempotenta jest liczb rzeczywist i nieujemn.

Twierdzenie Kaplansky'ego zostao zatem wykazane dla ciaa e lad w

C.

Pniej Zalesski udowodni,

C[G]

musi by w istocie liczb wymiern.

49

Twierdzenie 4.18 (Tw. Kaplasky'ego) Niech K bdzie ciaem charakterystyki 0, za

e = 0, 1 bdzie idempotentem w KG. Wwczas tr(e) jest rzeczywist liczb algebraiczn, ktra ley cile pomidzy 0 a 1.

Dowd:
F bdzie skoczenie generowanym rozszerzeniem liczb wymiernych Q danym przez F = Q(bx | x supp(e)). Wwczas jest jasne, e e F (G) K[G]. Wiadomo, e F jest zanurzalne w C, a zatem mamy e F [G] C[G], a wic moemy patrze na e jako na element C[G], ktrego lad jest oczywicie taki sam jak w C[G]. Zatem 0 < tr(e) < 1. Dlaczego jest to liczba algebraiczna? Niech bdzie dowolnym automorzmem C. Wwczas atwo indukuje automorzm piercienia C[G] wzorem: a= ax x a = a x. x
Niech bdzie idempotentem i niech

e =

bx x KG

e jest znowu idempotentem w C[G] oraz tr(e ) = (tr(e)) , to dostajemy 1 > (tr(e)) > 0, dla wszystkich . Gdyby tr(e) byo przestpne nad Q, wwczas istniaby automorzm taki, e (tr(e)) nie jest liczb rzeczywist. Uzyskana sprzeczno koczy
Skoro

dowd.

Wniosek 4.19 (Kaplansky) W piercieniu Z[G] nie ma idempotentw nietrywialnych.


Istotnie, jeli

e = e2 Z[G],

to

tr(e) Z (0, 1)

lub

e {0, 1}.

Wniosek 4.20 Niech , CG. Jeeli 1, to = 1. Dowd:


Mamy:

()() = ()
jest idempotentem. Wobec tego:

tr() = tr() = 1 = 1.

Denicja 4.21 Niech M bdzie wolnym R-moduem o bazie {e1 , e2 , . . . , en }. Niech f


Hom(M, M ). Wwczas

ladem homomorzmu f nazywamy T r(M (f )) w dowolnej bazie.

Denicja 4.22 Niech C bdzie ciaem liczb zespolonych, za G  grup skoczon. Charak.

terem grupy nazywamy lad tr(f (g)) kadego homomorzmu f : g Gl(V ), gdzie dim(V ) <

50

Niech

dziaa na przestrzeni

nad ciaem

C.

Wwczas

jest

CG

moduem. Istotnie:

rg g () =
gG
Teraz

rg g().
gG

G wtedy i tylko wtedy, gdy V jest prostym lewostronnym CGmoduem. Zauwamy, e jeli V jest nierozkadalny, to annC V jest ideaem lewostronnym w CG, a wic V CG/Ann(V ). A nawet wicej  istnieje idempotent e, e V CGe. A wic opis nierozkadalnych V jest opisem wszystkich idempotentw prymitywnych w CG.
jest nierozkadalny nad

Zadanie 13 Rozwamy piercie:


B=
Policzy B/[B, B].
Wiadomo, e Niech

a b 0 c

a, b, c Q .

B mona traktowa jako zredukowan algebr pgrupow zbioru P = {e11 , e12 , e22 , 0}. aa ab + bc a b a b , zatem . Zatem = , = 0 cc 0 c 0 c [, ] = 0 ab + bc a b b c . 0 0
i mamy:

Wemy

b = 0, a = 1, c = 0, b = 1

B/[B, B]

e21 = e21 e11 e11 e21 [B, B]. Zatem a b QQ. Jak wyglda homomorzm T : B QQ? A wic T = (a, c). 0 c P , to s to {e12 , 0}, {e11 }, {e12 }.

Gdybymy chcieli zapisa klasy abstrakcji elementw zbioru

Zadanie 14 Rozwamy piercie:


B=
Policzy B/[B, B].
W tym przypadku pgrupa

a b 0 a

a, b Q .

skada si z

{1, 0, e21 }. B
*

Wszystko komutuje, adnych relacji nie

ma. Piercie jest przemienny. Zatem

B/[B, B]
* *

QQ.

Zatem

a b 0 a

= (a, b).

Teraz powiemy o Algebrach Weyla. Niech

K  ciao za R = K[x] piercieniem wielomianw.

Przez algebr Weyla W rozumiemy piercie:

W = R[y, ] =
i=0
Zakadamy przy tym, e

ri y i | ri R
gdzie

oraz sk. wiele

ri = 0 .

yr = ry + (r),

jest rniczkowaniem.

51

Zadanie 15 Pokaza, e W jest dziedzin.


Zauwamy, e razie:

[xn , y] = nxn1 .

Mona sprawdzi, e

[f g, h] = f [g, h] + [f, h]g .

W takim

[xn , y] = x[xn1 , y] + [x, y]xn1 = x[xn1 , y] + xn1 .


No to wstawiamy zaoenie indukcyjne. W ten sposb:

[p(x), y] = p (x).

A wic jeli charak-

terystyka jest 0, to moe uzyska w ten sposb dowolny wielomian zmiennej x. Podobnie

[x, g(y)] = g (y).


komutatory. Zauwamy, e:

A teraz chcemy jednomian

No to wynika std, e dowolny element algebry mona przedstawi jako xn y m przedstawi jako kombinacj komutatorw.

[xa y b , y] = [xa , y]y b = axa1 y b .


Zatem:

xn y m =
Uzyskalimy zatem wynik

1 xn+1 y m , y . n+1

W = [W, W ].

n m n Okazuje si, e algebra Weyla jest dziedzin. Istotnie, mnoc rn y rm y otrzymam rn rm (y + w)y m , gdzie w jest wielomianem stopnia niszego ni n. Pytanie byo: czy tak algebr
mona zanurzy (z zachowaniem 1) czy mona odwzorowa

w piercie macierzy o wspczynnikach z ciaa, albo Odpowied:

na piercie macierzy o wspczynnikach z ciaa?

NIE, bo w algebrach macierzy s nietrywialne lady (a w niao takie zanurzenie, to uamkw.

s tylko trywialne). Gdyby ist-

T (1) = 0.

Z drugiej strony

mona zanurzy w

Q(W )  piercie

Oglnie wiadomo, e istnieje piercie z dzieleniem D charakterystyki 0, liczby m = n, oraz m n macierze A Dn , B Dm , e AB = In . Okazuje si, e takie piercienie nie mog mie ladu. * Niech nad * *

bdzie grup skoczon, za

- ciaem. Rozwaamy

i rozwaamy

f : G Gl(V ).

Rozwaamy charaktery

V  przestrze sk. f : G K postaci:

wymiaru

f (g) = tr(f (g)).

Zadanie 16 Zamy, e G = S3 , K = C. Opisa wszystkie charaktery nieprzywiedlnych


reprezentacji grupy G.
Pokazywalimy ju, e je zapisa?

CS3 = C C M2 (C).

Wynika std, e s trzy reprezentacje  S 3 reprezentacje nieprzywiedlne. Jak

dwie jednowymiarowe i jedna czterowymiarowe. Trzy atwo wskaza nich jest trywialna, druga jest to znak

f1 : S3 C, f2 : S C, f3 : S3 Gl2 (C). Pierwsza z sgn(), oraz trzecia dziaa tak. Bior V = Ce1 Ce2 Ce3 oraz W = C(e1 + e2 + e3 ). Wiadomo, e V /W C2 . Wiedzc, e S3 = 0 1 0 1 oraz f3 () = . , = (1, 2, 3), (1, 2) , kadziemy f3 ( ) = 1 0 1 1
52

naturalna, wic g () = g. Wiadomo, e (g) = tr(g ). Niech : G KG bdzie reprezentacj standardow, za niech bdzie rzutem KG na V . Wwczas tr(g ) = tr( ).

Twierdzenie 4.23 Niech e = e2 KG, V = KGe. Niech : G V reprezentacja

Denicja 4.24 Niech R z 1. Powiemy, e R-modu M jest projektywny jeeli jest skadnikiem prostym moduu wolnego.

Zadanie 17 Niech P bdzie R-moduem. Wykaza, e nastpujce warunki sa rwnowane:


P jest projektywny dla kadych R-moduw A, B oraz homomorzmw R-moduw : P B i : A B , jeli jest epimorzmem to istnieje dokadnie jedno takie, e = .

Dowd:
R-modu Q zawierajcy P jako podmodu oraz homomorzm : Q P taki, e |P = idP . Niech X bdzie baz Q. Skoro jest sur1 jekcj, to (((u))) = dla kadego u X . Z aksjomatu wyboru istnieje przeksztacenie : X A takie, e (u) = (u), dla kadego u X . Skoro Q jest generowany przez X w sposb wolny, to rozszerza si do homomorzmu : Q B (i to jednoznacznie). Oczywicie = . Std = |P .
Jeli jest projektywny, to istnieje wolny Zamy, e

spenia warunek drugi i jest generowany przez elementy

F =
jJ

xj R

jest moduem wolnym ze zbiorem wolnych generatorw

{mj | j J}. Jeli {xj , j J} oraz f : P

F P

jest epimorzmem okrelonym jako

istnieje cicie

s:P F

przeksztacenia

i std

f (xj ) = mj , to zgodnie F = P ker(f ).

z projektywnoci

Moduom projektywnym mona przyporzdkowa rzutowania na wsprzdne.

Denicja 4.25 Niech T : R A bdzie ladem. Indukowanym ladem moduu projek-

tywnego (skoczenie generowanego) nazywamy T (f ), gdzie f


na P .

: Rn Rn jest rzutowaniem

Twierdzenie 4.26 lad T (P ) nie zaley od wyboru moduu wolnego. Dowd:


Zamy, e mamy f2 : Rm Rm , e:

n, m naturalne oraz R-moduy Q1 , Q2 P Q1 = Rn

oraz rzutowania

f1 : R n R n

oraz

P Q2 = Rm .
baz

W = Rm Rn = P2 Q2 P1 Q1 . Niech A bdzie baz Rn oraz B  Wwczas D = (A, B) jest baz W . Niech fi = W W bdzie rzutowaniem na Pi . T (fi ) = T (fi ). Pozostaje pokaza, e macierze MA (f2 ) oraz MB (f1 ) s sprzone.
Niech

Rn .

Wwczas

53

Niech

g:W W

bdzie takie, e

g(a, b, c, d) = (c, d, a, d).


Jest jasne, e

jest izomorzmem. W szczeglnoci

g g = id.

Mamy dalej:

(g f1 g)(a, b, c, d) = g f1 (c, b, a, d) = g(0, 0, a, 0) = (a, 0, 0, 0) = f2 (a, b, c, d).


Zatem:

T (f2 ) = T (g f1 g) = T (ggf1 ) = T (f1 ).


Std

T (f1 ) = T (f2 ).

Twierdzenie 4.27 Niech K bdzie ciaem, za G grup skoczon tak, e ch(K) nie dzieli
|G| (a wic KG  pprosta). Wwczas kady KGmodu jest projektywny.

Dowd:
Niech e e

KG-modu, za W P 0, gdzie W jest moduem wolnym (wiadomo, taki istnieje), co wicej jest na. Niech Q = ker(). Wwczas z pprostoty wynika, W = Q P1 dla pewnego KG-moduu P1 . Niech = |P1 : P1 P. Mamy te cig P
bdzie

dokadny:

0 Q W P 0.
Dla kadego

(5) wwczas

istnieje

qQ

oraz

p 1 P1 ,

(q + p1 ) = p

(q + p1 ) = p = (q) + (p1 ) = (p1 ) = (p1 ).


Niech dalej

ker() = ker() P1 = Q P1 = {0}.

Zatem

jest rnowartociowy.

Uwaga: jeeli

jest skoczenie generowany, to istnieje takie

n,

e w (5) mamy

Rn .

Twierdzenie 4.28 Niech V bdzie skoczenie generowan przestrzeni nad ciaem K i

: G Gl(V ) bdzie reprezentacj. Niech = : G K bdzie okrelony wzorem (g) = tr((g)). V jest KG-moduem projektywnym. Teza: dla kadego g G mamy: (g) = (trg1 V ) |CG (g)| ,

gdzie CG (g) jest centralizatorem elementu G.

Dowd:
Wybieram rzutem na

V Q = (KG)n i niech A = (1 , . . . , n ) V . Jeli MA () = [aij ], to:


n n

bdzie baz

(KG)n .

Niech

bdzie

trg1 (V ) = trg1
i=1

aii

=
i=1 hg 1
54

ai,i,h = trg1 (V ).

Zatem

aij =

aijh h KG. V, Q.

Niech

B = {g i | g G}

bdzie baz

(KG)n

nad

K.

hG odpowiedniej bazie macierz


bloki maj rozmiary

MB (g )

ma posta blokow z blokami

M (g ), 0, , 0,

gdzie

Zatem:

tr(M ((g))) = tr(MB )(g ) =


Niech

t, u G.

Wwczas

tj B .
n

Wwczas mamy:

g (tj ) = g
Mamy wic:

t
i=1

aij i

= gt
i=1 hG

aijh h i =
i=1 hG

aijh gth i .
u

aij,t1 g1 u ui .
i=1 uG
Liczymy teraz lad:

tr(g ) =
i=1 tG

ai,i,t1 gt = trg1
hG

aiih

CG (g 1 ) .

Wniosek 4.29 Charakter jest funkcj klas, a wic:


(h1 gh) = (g).
4.1 Piercienie ppierwsze

Denicja 4.30 R jest ppierwszy (B(R) = 0), gdy przecicie ideaw pierwszych jest 0.
poza (0). wszy.

Twierdzenie 4.31 R jest ppierwszy, wtedy i tylko wtedy gdy nie ma ideaw nilpotentnych

Twierdzenie 4.32 (Connell) Niech K bdzie charakterystyki 0. Wwczas KG jest ppierCo pokazalimy wczeniej? Pokazalimy, e n = 0, to tr1 () = 0.

KG

nie zawiera ideaw nilpotentnych, bo jeli

Twierdzenie 4.33 (Passman) Niech K bdzie charakterystyki p. Wwczas KG jest ppierwszy wtedy i tylko wtedy, gdy G nie zawiera skoczonych dzielnikw, ktrych rzd jest wielokrotnoci p.

Jeli chodzi o radykay: to jeli

jest ciaem, to radyka Baera i Koethe to samo.

55

5
si.

Noetherowskie grupy i piercienie

Denicja 5.1 Grup G nazwiemy noetherowsk jeeli kady rosncy cig podgrup stabilizuje
Niewiele wiadomo o grupach noetherowskich. Teoria ich pojawia si wanie przy algebrach grupowych.

Twierdzenie 5.2 RG jet noetherowski (lewostronnie), to R jest noetherowski i G jest noetherowska. Dowd:
Niech

G1 G2 . . .

bdzie acuchem podgrup

G.

Dla

HG

okrelamy

(H) =
hH
Wiadomo, e jeli Jeeli

h (1 h), h RG .
Wwczas

Gi = Gj (Gi ) = (Gj ). Niech h Gj \ Gi . 1 h (Gi ), to: 1h= rg g(1 a), a = 1


gG aGj

1 h (Gj ).

Moemy zaoy, e

nale do rnych warstw wzgl.

Gi .

Zatem jeli

g1 = g2 ,

to

g1 Gi

gj Gi = .

Wwczas:

1h=

rg g

rg ga.

Zatem nonik tego elementu jest wikszy od 2.

Co wiemy o grupach noetherowskich?

Twierdzenie 5.3 Abelowa grupa jest noetherowska wtedy i tylko wtedy, gdy G = Zn T ,
gdzie T jest skoczona.

Twierdzenie 5.4 Niech G bdzie skoczonym rozszerzeniem grupy policykliczne. Wwczas


G jest noetherowska.
Bdziemy si przez kilka wykadw zajmowa zagadnieniami noetherowskich piercieni grupowych a zwaszcza algebr grupowych. Bdziemy przyjmowa, e piercie noetherowski oznacza leowstronnie noetherowski.

Obserwacja 5.5 niech A B bd R-moduami5 . Wwczas B jest noetherowski wtedy i


tylko wtedy, gdy A oraz B/A s noetherowskie.
Przypomnijmy co byo ju powiedziane.

Twierdzenie 5.6 Jeli RG jest noetherowski, to R noetherowski oraz G noetherowska


5 S to moduy lewostronne, dalej tego nie piszemy...
56

H, G/H s noetherowskie.

Stwierdzenie 5.7 Niech H

G. Wwczas G jest noetherowska wtedy i tylko wtedy, gdy

Stwierdzenie 5.8 Grupy skoczone i Z s noetherowskie. Twierdzenie 5.9 Jeeli G ma cig


1 H0 H1 H2 ... Hn = G,
gdzie Hi+1 /Hi jest skoczona lub izomorczna z Z to G jest noetherowska.

Dowd:
Jest to atwy wniosek indukcyjny z podanych wyej faktw.

Naszym celem bdzie teraz udowodnienie twierdzenia przeciwnego, a wic mwicego co o tym kiedy

KG

jest noetherowska.

Lemat 5.10 Niech R S bd piercieniami z t sam 1. Niech R  noetherowski oraz x S . Wwczas:


1. Jeeli S = R + xR = R + Rx, to S jest piercieniem noetherowskim. 2. Jeeli x U (S) i R = R, to R, x jest noetherowska. 3. Jeeli x U (S) i R = R, to R, x, x1 jest noetherowski.

Dowd:
Odnonie (1). Przez indukcj pokazujemy, e

R + xR + x2 R + . . . + xn R = R + Rx + Rx2 + . . . + Rxn .
Dla e

n = 1 mamy to z zaoenia. Teraz xn r x(xn1 R) x(R + Rx + . . . + Rxn1 ). xR = R + Rx. Zatem xRxi = R + Rx oraz xRxi Rxi + Rxi+1 .

Wiemy,

Na podstawie tego lematu uzyskujemy nastpujce twierdzenie.

o faktorach skoczonych lub cyklicznych. Wwczas RG jest noetherowski.

Twierdzenie 5.11 Niech R bdzie piercieniem noetherowskim i G ma cig kompozycyjny Dowd:

Dowd przez indukcj wzgldem dugoci cigu. Jeli cig ma dugo 0 to jest to oczywicie. Zakadamy, e teza jest prawdziwa dla cigw dugoci zoony z

n. Wemy cig dugoci n + 1 Hi . Wwczas RHn jest noetherowski. Zatem G/Hn = gHn jest cykliczna, a 1 wic RG = RHn , g, g . Jeli [G : Hn ] < , to RG jest wolnym RHn moduem, a wic g (RHn ) = RHn o bazie {hi } jest zbiorem reprezentantw G wzgldem Hn . Z lematu RG
t
jest noetherowski. Dokadniej

RG =
i=1

RHn hi .

5.1

57