You are on page 1of 264

DR.

RIZA NUR ve HATIRATIM II RIZA NUR-NN KAVGASI LOZAN ve TES Konularna Gre Tasnif Edilmi Tam Metin aret Yaynlar Anaret yaynlar: 61 belgelerle yakn tarih dizisi: 2 HAYAT ve HATIRATIM II RIZA NUR-NN KAVGASI LOZAN ve TES Yayna Hazrlayan Abdurrlahman Dilipak NDEKLER Sunu........................................................................... ................................................................................ ......... 15' GR RIZA NUR N NE DEDLER? 19 Rza Nur Hrriyet ve tilafyd..................................................................... ............. 19 Deerli Bir Diplomat, Emsalsiz Bir Hareket Adam................... 20 Onun mr Bir aheserdir...................................................................... ........................... 22 Rza Nur ve Cesareti........................................................................ ............................................. 22 Rza Nur Bizim Erenlerimizden Biri Olmutur................................... 26 Btn Gerici Unsurlar Rza Nur'un Programnda Birlemektedir.................................................................. ..................................................................... 27 Yine Rza Nur.......................................................................:..... ............................................................ 27 DR. RIZA NUR'UN TRKL ZERNE ARDINDAN YAZILANLAR...................................................................... .............. 31 Trk Rza Nur, Ayn Zamanda Bir air di........................................ 31 Rza Nur'un iir Alemi........................................................................... ................................... 32 iirin Kayna......................................................................... ................................................................ 33 Rza Nur'un iirleri........................................................................ ................................................. 34 Milli Kantikleri...................................................................... ............................................................... 37 Halk iirleriyle Uramas....................................................................... ........................... 38 Trk Destanyla Uramas....................................................................... ......................... 39 Rza Nur, Byk Trk.......................................................................... .............................. 42

Rza Nur'un Trkle En Byk Hizmeti............................................ 42 Trklk in Yaad, ld........................................................,.....'............. ....................... 44 Byk Vatansever Hak ve Hrriyetin Cesur Mdafii Gerek Trk: Rza Nur............................................................................. ......................... 47 rnek Bir Hayat........................................................................... ....................................................... 49 Hakiki Trk Rza Nur Bey............................................................................. .............. 50 Tarihi Rza Nur; O Bir Mrid ve Rehberdir... Bir Fazilet ve Fedakarlk rnei............................................ deal Trk Rza Nur Bey............................................................. Byk Trk Dr. Rza Nur.......................................................... LMNN ARDINDAN ONUN N SYLENENLER..................................................................... ............ lmnn Ardndan Dr. Rza Nur in................................... Rahmetlik Dr. Rza Nur............................................................................. ..... Mehul Rza Nur............................................................................. ........................... Byk Kymet, Dr. Rza Nur.................................................................. O Bir Vatanperverdi, Byk Kymet.......................................... Dr. Rza Nur'un Karakteri: O, Karanlklar inde Bir Iktr......................................................................... ...................................................... DR. RIZA NUR'UN LOZAN'DAK ABALARI ZERNE DAHA SONRA SYLENENLER Rza Nur'a Ait Hatra ve Vesikalar...................................................................... Tarih ve Hakikat (Lozan ve nn Kahramanlan Kim?). Lozan Bar ve Dr. Rza Nur Bey....................................................................... RIZA NUR KMDR?......................................................................... ............................. LOZAN, DR. RIZA NUR VE NN HTLAFI Byk Zafer ve Sonras................................................................ Bu Trklk Byle Braklamaz!...................................... Trk Babo Braklamaz........................................................ Dr. Rza Nur'un ahsna Hcumlar............................ Hatay'n Anavatana Kavumasna Kadar Susan Adam............................................................................ ....................... Zamanla Gelien Hadiseler Dr. Rza Nur'u Hakl kard......................................................................... ......................

Hayatta Olsayd......................................................................... .............. 53 56 58 61 63 63 64 66 68 69 70 75 75 89 93 99 101 101 102 102 103 104 105 105 Bir Sulu Aranyor........................................................................ ............................ 106 Lozan ve Dr. Rza Nur............................................................................. ........... 107 R. Nur, Venizelos'u Btn Felaketlerden Mesul Tuttu........................................................................... ............................................... 107 Binbir Misalden Birisi.......................................................................... ............... 108 Venizelos'un Safsatasna Rza Nur Bey'in Cevab... 109 Kim Aklyor Acaba?.......................................................................... ............... 109 smet Paa Olamaz.......................................................................... .......................... 110 NeLzumVar?.........................................,........................... ........................................ 112 DR. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI 113 Niin Nerediliyor?................................................................... ............................... 113 Dr. Rza Nur Kimdir?......................................................................... .................. 113 Dr. Rza Nur'un Hatralar...................................................................... ........ 114 Lozan Hatralar...................................................................... ....................................... 116 MUSTAFA KEMAL LOZAN'I ANLATIYOR 119 Sulh Konferansna Gndereceimiz Murahhaslar... 120 Lausanne Sulh Konferansna Davet................................................ 121 Lausanne Sulh Konferans'na Tevfik Paa ve Rfekas da tirak Etmek stiyordu.............................................. 121 Lausanne Sulh Konferans...................................................................... ....... 122 Lausanne Konferans nktaa Urad............................................. 123

Lausanne Konferans Mzakereleri zerinde Mecliste Hararetli Mnakaalar............................................................ 123 Lausanne Konferans'nn kinci Safhas ve Yeni ntihabatta Milletin Gsterdii Uyanklk....................................................................... .......................................................... 125 Lausanne Sulh Muahedesi....................................................................... ...... 126 Mondros Mtarekesinden Sonra Trkiye'ye Yaplan Drt Sulh Teklifi Arasnda Bir Mukayese........................................................................ ......................................................... 126 1. Hudutlar........................................................................ .................................................................... 127 . a) Trakya Hududu.......................................................................... ................. 127 b) zmir Mntkas....................................................................... .................... 127 c) Suriye Hududu.......................................................................... .................. 128 d) Irak Hududu.......................................................................... ........................... 128 e) Karkas Hududu.......................................................................... ................. 128 f) Boazlar Mntkas.................................................................:..... .......... 129 2. Krdistan....................................................................... ................................................... 130 3. ktisad Menatk Nfuz........................................................................... . 130 a) Fransz Mntkai Nfuzu............................................................... 130 b) talyan Mntkai Nfuzu............................................................... 130 4. stanbul........................................................................ ........................................................ 131 5. Tbiiyet........................................................................ ...................................................... 131 6. Adli Kapitlasyonlar................................................................. ..................... 132 7. Ekalliyyetlerin Himayesi........................................................................ . 132 8. Ahkam Askeriye........................................................................ ........................ 133 9. Ceza............................................................................ ............................................................. 135

10. Ahkam Maliye.......................................................................... ......................... 135 11. Ahkam ktisadiye...................................................................... .................... 137 12. Boazlar Komisyonu....................................................................... .......... 138 Heyeti Murahhasa Reisi smet Paa ile Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey Arasnda kan htilaf................ 139 smet Paa'da, Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey'e Kar Ademi Emniyet Hissi Balamt..................................... 140 -Yunan Tamira Meselesinden Dolay smet Paa ile Heyeti Vekile Arasnda Hasl Olan Noktai Nazar Fark ve Gerginlik........................................................ 140 -Ben, smet Paa'nn Noktai Nazann Tervi Ettim... 143 -Meseleyi Hal in Bir Tarafa Hak Vererek Dier Taraf lzam Etmek Sistemini Tatbik Etmedim............ 143 -Kuponlar ve mtiyazat Hakkndaki Muhaberat ki Taraf Yeniden Asabiyete evketti........................................ 153 -Rauf Bey'in Arasndaki htilaf Nazar Kendisi ile smet Paa Arasnda Balbana bir Mesele Addetmesi Doru Deildir........................................................................ .... 154 -Rauf Bey, Mzakerat Bitirip Sulhu Hazrlayan smet Paa'nn Netice Hakknda Hkmetin >A Fikrini Soran Telgrafna Cevap Vermemiti..................... 154 -smet Paa'ya Sulhu mzalamasn Bildirdim................ 155 -smet Paa'nn ektii Istrap................................................................. 156 -Lausanne Sulh Muahedesini Hazrlayan ve mzalayanlara Teekkr ve Tebrik.................................................. 156 -Lausanne'da Heyeti Murahhasa Reisi Hariciye Vekili smet Paa Hazretlerine............................................................. 156 -Rauf Bey Tebrik Etmek stemiyor................................................. 157 -Rauf Bey'in Yazd veya Yazdrd Telgraf.............. 157 -Rauf Bey Lausanne Muahedesi'ni Yapan smet Paa'y Tebrik Vesilesiyle Mondros Mtarekesi'ni Yapan Kendisini Mdafaya alyor....................................................................... ............................................................. 158 -Rauf bey Muzaffer Ordunun Bandan Lausanne'a Giden Zata Zaferden Zafere Yryen Ordunun Hikayesini Anlatyor.................................. 159 -Rauf Bey, smet Paa ile Kar Karya Gelemem Onun stikbalinde Bulunamam Diyor.......................................... 159 -Rauf Bey Devlet Riyaseti Makamnn Takviyesini Sylerken Ne Dnyordu?............................. 160 NN VE LOZAN............................. nsz........................................................................... ................I... LOZAN'IN AILI OTURUMU Konferansn Al Toplants... lk Oturuma Katlanlar......................... BRNC BLM MURAHHAS AZA RIZA NUR LOZAN'I ANLATIYOR

Heyet yeleri Nasl Tayin Edildi?... 163 163 171 171 177 179 179 BRNC KOMSYON 198 199 Laiklik Konusu.......................................................................... ............................................................ 184 . Padiahln lgas.......................................................................... .................................................. 185 . Hilafet Rza Nur ve Mustafa Kemal..................................................................... 186 Ali Kemal'in ldrlmesi..................................................................... ................................ 191 Lozan'a Giden Heyetle lgili Notlar...................................................................... 196 Vahdettin Malta Yolunda......................................................................... ............................ 198 ' Zeki Diye Biri............................................................................ ..................................................... 1" ' Lozan........................................................................... ................................................................................ Lozan'da Trk Tezi!........................................................................... ........................................... 199 lkCelse........................................................................ ................................................................................ ... 200 Yabanc Heyetler........................................................................ ........................................................ 202 Bizimkiler...................................................................... ................................................................................ 203 Cavit........................................................................... ................................................................................ .......... 204 Hamit........................................................................... ................................................................................ ........ 204 Selanikli Yahudi Salem: Bizim ft................................................................... 205 Ksa Bir Malumat......................................................................... ..................................................... 207 Konferansn Mahiyeti........................................................................ ............................... Komisyonlar..................................................................... .............................................................. stihbarat Sfr........................................................................... ...................................................

Kadm-Kz likileri...................................................................... ....................................... Nihad........................................................................... .............................................................................. Ruen Eref........................................................................... ......................................................... Heyet almalar..................................................................... ............................................. smet nn........................................................................... .......................................................... 207 211 214 215 215 218 220 222 225 Grzon ve ierin......................................................................... .................................................... 231 Bir Mnasebetsizlik!................................................................ .....................'............................... 232 nn Krt m?............................................................................. ........................................................ 234 Lozan3............................................................................... .............................................................................. 235 nn'nn Vehmi........................................................................... ..................................................... 239 Ruslar'n Basks......................................................................... ......................................................... 239 Bathlar'n Adaleti......................................................................... .................................................... 243 Cenup Hududu.......................................................................... ............................................................. 244 Musul Meselesi........................................................................ ............................................................. 245 Sleymaniye'yi Nasl Kaybettik?...................................................................... ........ 246 Trkler, Ruslar ve ngilizler...................................................................... ........................ 247 ngiliz-Fransz Rekabeti........................................................................ .................................. 250 Yine Musul Meselesi........................................................................ ........................................... 251 Grzon Tehdit Ediyor.......................................................................... ....................................... 254 KNC KOMSYON 255

Aff- Umumi ve Ekalliyetler.................................................................... ........................ 259 Irk, Dil ve Din............................................................................. ............................................................ 260 Medeni Kanun ve.............................................................................. ......................................... 260 Aznlklarn Askerlik Meselesi........................................................................ ............. 264 Kadn Meselesi........................................................................ .............................................................. 265 Mzakere Hararetle Devam Ediyor....................................................................... 266 Mektup Meselesi........................................................................ ........................................................ 268 Avrupa Kanuni Medenisi........................................................................ .............................. 271 Ermeni Yurdu Meselesi........................................................................ ................................... 273 Ermeni Komplosu........................................................................ ..................................................... 280 Ekalliyet Meselesi........................................................................ .................................................... 284 Ahali Mbadele Komisyonu....................................................................... ...................... 288 Hahamba Naum'un Ziyareti........................................................................ ................. 294 Ruen Eref ve Cahid........................................................................... ....................................... 299 Mister Salem........................................................................... .................................................................. 306 Venizelos'la Tartma........................................................................ .......................................... 314 Nikolson ile Mlakat......................................................................... ........................................... 317 NC KOMSYON........................................................................ .............................. 325 Sermaye Taksimi Meselesi........................................................................ ......................... 330 smet Paa............................................................................ ........................................................................ 335

Garip Bir ocuk........................................................................... ....................................................... 335 Hidiv Abbas Hilmi........................................................................... ............................................... 342 Suriye Heyeti.......................................................................... .................................................................. 344 Msr Heyeti.......................................................................... ..................................................................... 346 '%> Basri Diye Biri............................................................................ ........................................................... 346 mza Krizi........................................................................... .......................................................................... 357 nktaya Doru........................................................................... ............................................................ 363 nkta Devri........................................................................... ...................................................................... 366 Ankara'da....................................................................... .............................................................................. 369 Bir Otel Hikayesi........................................................................ ....................................................... 370 ki Brokrat Tip............................................................................. ...................................................... 375 Yunus Nadi............................................................................ ..................................................................... 376 Ali kr Olay........................................................................... .......................................................... 376 Rza Nur'un Trkl...................................................................... .................................... 387 Kzm........................................................................... ................................................................................ ....... 389 Nutuk'tan....................................................................... ................................................................................ .. 391 Liklik Tartmas...................................................................... ....................................................... 392 Dokuz Umde............................................................................ ................................................................. 393 KNC BLM LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 397 Grmeler Balyor........................................................................ ............................................. 399

Mnir........................................................................... ................................................................................ ......... 400 Tekrar Mzakereler..................................................................... ................................................... 403 Abdulhamit ve Bor............................................................................ ......................................... 404 Tazminat- Harbiye......................................................................... ................................................ 405 Lozan'da Tatil........................................................................... ............................................................... 411 Mevhibe Hanm........................................................................... ......................................................... 412 Bern'de Bir Uak Turu............................................................................ ................................... 414 Polonyallarla Muahede......................................................................... .................................. 415 talyan Delegesiyle Ama........................................................................... ...................... 419 Mzakerelere Devam: Teklif Sorunu.................................................................. 422 alma Eserler......................................................................... ................................................................. 423 Detay Protokoller..................................................................... .......................................................... 426 Karantina i............................................................................. ................................................................. 429 Karantina Konusu.......................................................................... .................................................. 431 Yeni Bir Kriz............................................................................ ................................................................ 436 Ankara ile htilf......................................................................... ....................................................... 442 Ve mza............................................................................ ................................ Rtbe Yans........................................................................... ......................... Lozan'dan Sonra........................................................................... ............. Latife Hanm........................................................................... ........................

smet-Fethi Kavgas......................................................................... .... Trklk ve Arnavutluk Meselesi...................................... NC BLM TRKYE'NN YEN BATAN HYASI VE FIRKA PROGRAMI Balang....................................................................... .............................................. Frka Program........................................................................ ............................ Alnacak Tedbirler....................................................................... ................. I- lk Tedbirler....................................................................... ..................... II- kinci ve Esasl Tedbirler.................................................... Laiklik......................................................................... ...................................................... Kuvve-i Teriiyye....................................................................... ...................... A- Millet Meclisi......................................................................... ............... BCumhurreisi................................;.................................... .......................... Hkmet......................................................................... ................................................. IBavekillik..................................................................... ......................... II-ray Devlet.......................................................................... ............ III-Milli Mdafaa......................................................................... .......... IVHariciye........................................................................ .............................. VDahiliye........................................................................ ............................... VIMaliye.......................................................................... .................................. VIIMaarif.......................................................................... .................................. VIIIAdliye.......................................................................... .................................. IXZiraat.......................................................................... ....................................

XNafa........-.................................................................. .................................... XIShhiye......................................................................... ................................. XII-ktisat Vekaleti........................................................................ ......... XIII- Din ve Vakf Tekilat........................................................... XIV- Trkler'deki stikbal............................... 445 449 453 454 455 460 ...... 463 ..... 463 ... 465 ... 468 ... 468 ... 474 ... 477 483 483 . 485 . 487 . 487 487 487 490 ( 491 ' 494 , 495 504 505 ; 507 507 509 510 . 514 Arap, Acem, in, Rus ve Bat Siyaseti............................................................ 516 XV- Fevkalade Tekilat (stihbarat)........................................................ 517 Zeyl............................................................................ ................................................................................ ............. 517 deal ile Yayoruz. dealimiz udur................................................................... 519 Irk Mdrl....................................................................... ................................................................. 523 Resmi Din............................................................................. ........................................................................ 523 Kadn Meselesi..........................................................:............. .............................................................. 527 Dahili Propaganda...................................................................... ..................................................... 531 Harici Propaganda...................................................................... ..................................................... 532 i! SUNU Rza Nur'un Hatrat ile ilgili derleme ve tasnifimizin ikinci cildini de ikmal etmi bulunuyoruz. nc ciltte, Hatratn en ilgi ekici blm olan Rza NurAtatrk kavgasn vereceiz. Hatratn bu blmnde, Rza Nur-nn kavgasn vermeye altk. Bu kavgann arlkl blmn Lozan oluturuyor. Yine Rza Nur'un Trk kiiliini tantan, Trk Parti programn da bu cilte ekledik. Lozan tartmalarn ok ynl anlayabilmek iin, Rza Nur'un Hatratnda, sayfa numaras vererek ok sk atf yapt Nutuk'un Lozan'la ilgili blmn de iktibas ettik.. Bu nedenle Hatrat gzden geirirken, gerekli grlen yerlerde Nutuk'a baklabilir. Ancak Nutuk'un Hatratta zikredilen sayfa numaralan, o zamanki basksnn sayfa numaralann tamaktadr. Bugnk Nutuk 1944 basksn esas almaktadr. Nutuk'un ilk basks 1927'de Osmanlca olarak yaynlanm 1934 ve 38'de iki ayn basks daha yaplmtr. 1944 basks 1987'de 16. kez baslmtr ve 1992'ye gelene kadar da 5 yldr 5000 basklk bu basm piyasada bulunmaktadr. Bylece bir yandan Rza Nur'un Hatratn okurken, anlatt

olaylarla ilgili, farkl, hatta kar tanklan da size sunarak, gerein anlalmas iin yeni imkanlar sunmaya altk. Hatrattaki arabalklar ve dipnotlar tarafmzdan eklenmitir. Kitabn giri blmnde ise, Rza Nur hakknda basnda kan yazlardan geni bir derleme yaptk. Yeni stanbul Gazetesi'nde 15 1976 ylnda yaynlanan, Lozan'da nn-Rza Nur kavgas ile ilgili bir yaz dizisini de iktibas ederek, Rza Nur hakknda basnda kan, onu tanyan (seven ya da eletiren) kiilerin yorumlarna da yer verdik. Kukusuz Rza Nur hakknda yazlan ve sylenenler bundan ibaret deil. Bunlarn bir blmn de Rza NurAta-trk kavgasnda vermeye alacaz. Hi phe yok ki, Lozan'la ilgili gerekler burada anlatlanlarla bitmiyor. Belki bir gn, Osmanlnn son gnleri ve Cumhuriyetin ilk gnleri arasnda geen, Osmanoullannn dram ve Kemalistlerin zaferi ile sonulanan dnemi birileri kp daha ayrntl bir ekilde yazacaktr. Bunun iin zaman nemli. Trkiye'deki rejimin ve hukuk teminatnn bunda belirleyici rol olacaktr. Bir hukuk adam ve tarih aratrmacs olarak Kadir Ms-rolu'nun herhalde, bu dnemle ilgili syleyecek ok sz, aklayacak ok belgesi olmas gerekir.. Lozan gereini tartrken, yine Kadir Msrolu'nun "Lozan Zafer mi, Hezimet mi?" adm tayan ciltlik eserini de el altnda bulundurmakta yarar vardr sanrm... zellikle yaynevi-mizden kan ve adeta bu cildin mtemmim cz mesabesinde bulunan "TBMM Gizli Celse Zabtlarnda Lozan Mzakereleri" ile ilgili kitabmza bir gz atmakta mevzunun ayarn mani, efradn cami bir ekilde anlalmas bakmndan yarar vardr. Buna ramen, gerei, bugnk snrl zgrlk ortamnda tam olarak anlamak mmkn deil. Rza Nur, Lozan', hep bir hesaplama nokta-i nazarndan grmeye alm ve kendini savunmutur. Her ne kadar, burada birok nemli ipularna iaret etti ise de, gerek yine de bir buzda gibi, suyun karanlk kesiminde kalmtr.. Rza Nur'un Hatrat, bu buz dam biraz daha su yzne karma gayretine hizmet ettii lde faydal olacaktr. Yoksa, biz dnde kalm, kiisel bir hesaplamann davacs deiliz. Biz kendi gereimizi ararken tarihin tanklarna, tarihin tanklna bavuruyoruz, baka bir gayemiz de yok. Bu alma, ilk cildimizde de ifade ettiimiz gibi tarihe sahip kma abasnn eseridir. Kimseyi hain ya da kahraman gster16 mek istemiyoruz. Kiileri, tarihi gereklii iinde tesbit etmek is- tiyoruz.. Bu ise ancak yasaksz bir zamanda gerekleebilir.. Bu anlamda bu kitabn serveni Trkiye'nin zgrlkler asndan, bir hukuk devleti olarak bulunduu noktay tesbit bakmndan bir gsterge olacaktr.. Gerek herkes iin en iyi ve doru olandr.. Yasaksz bir Trkiye umutlarnn canl tutulduu byle bir zamanda, yasakl kitap kavramnn iktidar mensuplarnca dahi knand bir zamanda bu kitab nerediyoruz. Yine de baz konularda ekinmiyor deiliz. nk speklatif olarak bu haklardan ve hukuktan sz edilmesine karlk, henz resm ideoloji, koruma kanunu ve rejim, hukuk varln srdryor.. Btn bu umutlar, taahhtler, beklenmedik bir anda tersyz olabilir. Onun iin de belli bir ihtiyat pay ile; tasnif tekniini kullandk. Resmi ideoloji, tm koruma abalarna ramen, her gn biraz daha erimekte ve kamuoyu desteini kaybetmektedir. Trkiye'nin iinde bulunduu artlar, blge artlar, uluslararas konjonktr bu srece yardm etmektedir. Trkiye'nin bamszl, Mustafa Kemal'in Genlie Hi-tabesi'nde kan pahasna korunmas gereken bir deer olarak gsterilirken, bugn hemen hemen tm siyasi partiler ve iktidar sahipleri, Trkiye'yi AT'a sokarak bamszlndan nemli lde vazgemeyi planlyorlar ya da milletvekilleri Atatrk ilke ve inklaplarna yemin etmek zorunda braklrken, ayn milletvekillerinin bulunduu parlamentoda Devletilii reddeden, serbest piyasa ekonomisini seen hkmet program onaylanabiliyor. Hatta bugn hibir parti devleti politikay savunmamaktadr. Milletvekilleri anayasaya gre devleti, parti tzk ve programna gre serbest piyasacdrlar. Her ne kadar kanun, tzk ve ynetmelikler, anayasaya aykr olamaz ise de burada ak bir eliki

grmezlikten gelinmektedir. Laik devlet hac organizasyonu yapmaktadr. Ayn zamanda deitirilmesi teklif dahi edilemeyecek eklinde kat teminat altnda bulunan ve anayasal korumaya sahip devrim yasalar, Hac kelimesinin kullanmn dahi yasaklamak17 tadr. Her frsatta, adalktan, bilimden, aklclktan sz edenlerin, bu aklalmaz, ad ve bilim d tavrn anlamak mmkn deildir.. in kt yan, bu elikileri gzler nne koymak da eitli biimlerde engellenmektedir. Kimilerinin houna gitmese de, biz gerei aramaya devam edeceiz. Bu kendimize, topluma, tarihe kar bir sorumluluktur. Tarih toplumun ortak birikimi, ortak uurudur. Biz bu abamzla, bu uuru uyandrmaya alyoruz. Tarih vg ve svg kitab deildir. Tarihten ders alnr.. Gemiten ders almayanlarn, gelecekleri yoktur.. Tarihin aclarnn tekrar etmesini istemiyorsak ve baarlarmz yenilemek istiyorsak tarihten ders almak zorundayz.. Bugnmz anlaml klmak, ancak gemiin tecrbesi ve gelecein umudunun canl tutulduu ortamlarda mmkndr.. Selam ve dua ile.. Abdurrahman Dilipak GR RIZA NUR N NE DEDLER? 1- Falih Rfk Atay / Rza Nur, Hrriyet ve tilafyd. 2- Necmeddin Seferciolu / Deerli Bir Diplomat, Emsalsiz Bir Hareket Adam. 3- Dr. Mustafa Hakk Akansel / Onun mr Bir aheserdir. 4- Dr. lhan Unaner / Rza Nur ve Cesareti. 5- Prof. Yusuf Kemal Tengirek / Rza Nur Bizim Erenlerimizden Biri Olmutur. 6- Ecvet Gresin / Btn Gerici Unsurlar R. Nur'un Programnda Birlemitir. 7- Hasan Pulur / Yine Rza Nur. i 18 Falih Rfk ATAY 22 Mart 1964 Dnya % RIZA NUR HRRYET VE TLAFIYDI! Mtareke gnlerinde, ortaklarndan olduum Akam gazetesindeki odamda oturuyordum. Rza Nur Bey geldi, dediler. Merutiyet meclislerinden adn bilirdim. Ulah, Bulgar, Rum, Srp, Ermeni, stiklalci Arnavut ve Arap mensuplaryla ibirlii ederek Trkln btn ykclan ile elbirlii etmiti. Onu byle tanrm.. Rahmetli Abdlhalik Renda pek vatansever bir Trk idi. 19 Btn mr Osmanl devrinin tehlikeli idari hizmetlerinde gemiti. Bir Rumeli Trk' olduu iin Rza Nur onun Arnavut olduunu iddia etmeye kalkt. Mustafa Abdlhalik, Rza Nur'a dnerek "Ben devletin kaymakam olarak srtmda tfek, Arnavutluk dalarnda isyan edenleri takip ederken sen Hrriyet ve tilaf Rza Nur, Arnavutlar devlete kar isyana tevik edenlerle beraberdin. Onlarla yanyana alyordun" diye barmt. Necmeddin SEFERCOGLU DEERL BR DPLOMAT EMSALSZ BR HAREKET ADAMI Benim yamda olanlar, Dr. Rza Nur'u ya hi tanmazlar yahut da pek az tanrlar. O ebediyete intikal ettii vakit ben, 11 yanda bir ilkokul talebesi idim. O zaman iin bir tanma keyfiyeti bahis konusu olamazd. Fakat ne ortaokulda, ne de lisede ondan bahsedildiini duymamtm. Ona ait ilk bilgileri, lise sralarnda iken 1944 hadisesinden sonra yeni yeni kmaa balayan Trk dergilerden almtm. Rza Nur hakknda imdi bildiklerim de ne yazk ki dergi malumatnn erevesi dna kamyor. Bir fikir adamn tanmak, onun eserlerini tetkik ile kabildir. Hakiki manasyla tantma, ancak bu ekildeki tetkik ve tetebbu neticesinde mmkn olabilir. Halbuki merhumun en nemli eserleri ve bunlarn banda gelen 14 ciltlik "Trk Tarihi" eski harflerle baslmtr. Yamda olanlar gibi, ben de onlar okumak,

incelemek imkanna sahip deilim. Bizim neslimiz kksz bir fidann aresizlii iindedir. Genlii bugnk korkun durumdan kurtarmak iin ne gerekse yaplmaldr. Hergn genliin tefekkr noksanlndan ikayet edilir; fakat bu noksanln sebebleri aratrlmaz, bu noksanl telafi edecek areler aranp bulunmaz.. Ne diyebiliriz ki.. inde bulunduu bu ackl halden dolay genlik deil, baht utansn. 20 Dr. Rza Nur hakknda edindiim ilk bilgiler beni artm tr. O yalnz bir fikir ve lk adam deildi. Deerli bir diplomat emsalsiz bir hareket adamyd da.. Osmanl mparatorluu'nun knden sonra, Trk milletinin kan ve can pahasna yeni batan fethettii aziz Trk vatan, sevgili Anadolu topraklan zerinde yeniden kurulan Trk devletinin kuruluunda ok nemli rol oynamt. Yeni Trk Devleti'nin kuruluunu btn dnyaya tasdik ettiren Lozan Konferans'na 2. Trk Delegesi sfatyla itirak etmi ve konferansn lehimize tecellisinde en byk amil olmutur. Dr. Rza Nur'un yeni Trk devletinin tarih sahnesine kndaki hizmeti bu kadar deildi. Salk ve Milli Eitim Bakan olarak bu bakanlklarn tekilatn da o kurmutu. Hele Salk Ba-kanl'nda alan yabanclar tasfiye etmek hususunda giritii faaliyet.. Hasl o, milli mcadelenin en bykleri arasnda idi. te btn bunlar beni artm, hafzamdan phe ettirir hale getirmiti. Tarih kitaplarnda O'nun adna bile rastlamadm iyi hatrlyorum. Cumhuriyet tarihini dolduran nice isimler arasnda ona neden rastlamamtm. Btn kabahati hafzama ykleyerek, mekteplerde bizlere okutulan tarih kitaplarn yeni batan didikle-dim. Hayr, hafzam bana ihanet etmiyordu; tarih kitaplar Dr. Rza Nur'a ihanet etmilerdi, O'nu inkar etmilerdi. Bu kasd unutuluun sebebini aradm. Dr. Rza Nur gibi bir insann, mensubiyetini hayatnn yegane iftihar olarak telakki ettii Trk milletinden uzakta, vatan ve millet hasretiyle uzun yllar geirmee mecbur kalmas btn istifhamlar zver-miti. Trklk iin yaayp lm bir insann Trklerden ayr yaamaa mecbur kalmas ne demekti? Dr. Rza Nur'un Trk'e hizmet gayreti, ondan uzak bulunduu zaman da devam etmitir. Fransa'da alk ve sefalet pahasna muntazaman karmaa muvaffak olduu "Trk Birlik Revs" bu anl hizmetin bir belgesidir. Dr. Rza Nur, deerli bir diplomat ve erefli bir devlet adam olmasayd bile, 14 ciltlik Trk Tarihi'nin mellifi, 50 21 I |.l den fazla eserin mellif ve mtercimi, Trk Birlik Revs ile Tanrda'n nairi, salahiyetli bir ilim adam ve nihayet btn servetini koyarak bu milletin genliine muazzam bir ktphane vakfetmeyi ilk dnen insan olarak, ilim ve fikir hayatmzda daima tebcil ile yadedilmee deerdi. Talihin ne garip cilvesidir ki, bizim tarih ve ansiklopedilerimizin isminden dahi bahsetmedii Dr. Rza Nur'dan, 20. asr Larousse'u etraflca bahsetmek suretiyle bir hakk teslim etmitir. Acaba biz, O'na layk olduu alakay ne zaman gsterebileceiz? Byle bir basiret gnn sabrszlkla bekliyoruz. Dr. Mustafa Hakk AKANSEL ONUN MR BR AHESERDR Rza Nur'un mr, Trk genliine metin bir seciye pek temiz bir ahlak telkin edecek bir aheserdir. Rza Nur, kitaplar kadar, yaay tarzlaryla da bu memlekete ok iyilik etmitir. nk, pek ok fena misaller gre gre, ahlakszla doru srklenme tehlikesine maruz kalan genlie temiz ahlakn ve metin seciyelerin de bulunabilecei ve memleketin ancak byle ykselebileceini gstermitir. Dr. lhan UNANER RIZA NUR VE CESARET Bir sene evvel vakitsiz bir lmle kaybettiimiz byk vatan ocuu Rza Nur lsz cesareti, esiz fazileti, hamiyet ve yurt severliiyle gelecek nesillere eksiksiz bir rnek gibi gsterilecek milli kahramanlarmzdan biridir. Merutiyetin ilk "Meclisi Mebusan"na 29 yanda Sinop mebusu olarak giren ulu Trk,

lnceye kadar bu mustarip millet iin alm ve didinmiti. Hayatnn son gcn de yine bu topran ocuklarna harcad. Geni ilminin nurunu gen kafalara datan "Tannda"n msveddeleri arasnda can verdi. Nisan gecelerinin arasnda fosforlu izler brakan, parlak ehaplar gibi, birdenbire snd. Fakat bu nurun nda, yeni yetien yurt evlatlarna cesaret ve hamiyet rnei sylemek iin, alan dudaklarmz onun asl adn tekrarlyor. 11 Mays 1937'de Ebedi ef Atatrk iftliklerini millete hediye buyurmulard. Btn hayatn byk milletinin emrine balayan en byk Trk'n bu kvan dolu hareketini dnrken daima Rza Nur'u da hatrlarm. Anlatmak istediim olay onun millet yolunda ne kadar pervasz bir cesarete sahip olduunu gstermee yeter bir aklktadr. Rza Nur, 23 birinci kanun 1324'de "Meclisi Mebusan" reisliine bir takrir vererek fakir kylnn elinden alnarak "hazinei hassa" ya devrolunan btn iftliklerin, emlak ve akarn padiah tarafndan millete braklmasn istemiti. Yeni hkmdarn "emval ve emlakini" pek ziyade geniletmi olduunu syledikten sonra takrirde ayniyle unlar yazldr: "Saraylarda pek ok avanii sim zer, adeta oralarda aklta zannedilmekte olan pek mezul mcevherat vardr. Zat ahanelerinin Avrupa bankalarnda azim ' bir servet nakdiyeleri bulunduu da mtevariddir. Emlaki hmayunun bir ksm geen hastalnda ehzadeler zerine devir ve intikal ettirilmi ise de hazinei millete kalacak bir eyin hali hayatla- ' rnda, terk ve fera doru olmasa gerektir". Bu satrlar o zaman "Meclisi Mebusan" krssnden okuta- ! bilmenin nasl bir cesarete bal olduunu sylemek bile fazladr. Bu cesaret ancak onun kadar yurtsever bir yrekte bulunur. Takririn u satrlarna da bakalm: "Madem ki Zat- ahanelerinin btn itibar ve erefleri, haysiyet ve saltanatlan gibi servet ve emvali de sayei millettedir. Madem ki onlar da ve cmle de vcudu milletle kaimdir. O halde milleti ihya edecek olan serveti mevcudelerinin kffeten hazineye terkini Hulefay Emeviyeden mer b. Abdla-ziz gibi kendileri iin tarihte hatt zerrin ile yazlacak pek anl ve erefli bir sahife tekil eyleyeceinden, hatr ahanelerine getir22 23 mek teklifinin heyeti umumiyeye arzn rica ederim. Bu takriri alan "Meclisi Mebusan" reisi Ahmed Rza Bey takririn okunmasn sekiz gn geciktirmi ve bu mddet zarfnda gerek ahsen ve gerekse vastalar koyarak, takriri geri almasn re-ca etmiti. Nihayet teklif okundu. Fakat "kraldan ziyade kral taraftan" birka dalkavuk mebusun grltleri arasnda reddedildi. Lakin milletin barnda kanayan bir yaraya el koymu olan takrir sahibi her taraftan tebrik mektuplar alyordu: "Halkn sesi hakkn sesidir", "bir hanm" imzas ile gelen bir mektupta unlar yazl idi: "Ziyafeti malumedeki harekat mtezellilne ile mahiyetlerini yalnz vatandalarmza deil, btn cihan medeniyete gstermi olan baz mebuslarn mezkur rapor muhteviyatn takdir edemeyilerine mteessif ve mteessir olmaynz. Vatan, millet hakkndaki sebat ve tasavvurat ciddiyei hayrhanenizde devam ve sebat ediniz; ahlf bir gn gelecek ki nam alinizi takdir deil, takdis edecektir". Bu takririn reddedilmesi sahibinin eref ve itibarna hibbir noksan getirmemiti. Bunu kendisi de sonradan bastrd "Serveti ahane ve Hakk Millet" isimli kitabnda yle sylyor:"Yann birka sahibi hamiyet her eyi" "hla skut ile geitiren" deil, ap-aikar syleyen birka hakperest belki de tarih bu hadisei m-essifeyi tenkid ve msebbiblerinin ittiham ettii vakit utanacak o be zattr". "Meclisi Mebusan" da bir mebusun bu yolda bir takrir vermesi onun ikbal ve mevki hrslarndan uzak ve sadece milletin menfaatini dnen bir idealist olduuna delalet ederken mehur "Tanin" gazetesi, kskan bir duygu ile bunu bir alay konusu yapmaa kalkmt. Halbuki yurt ve millet davasnada hareketlerin en byk ls yine milletin hkmdr. Bu itibarla takrir sahibi, bu yksek cesaret ve fedakrl ile yalnz o gnk umumi efkarn takdirini kazanm olmakla kalmam fakat btn gelecek nesillerin de hayranln ekmee layk olmutur.

Rza Nur memleketimizde en ileri fikirleri byk bir pervaszlkla ortaya atan koyu cumhuriyeti bir yurtseverdi. Yine ayn 24 kitaptan aldmz u satrlar onun milletlerde muayyen bir zmrenin stnlne nasl aleyhtar olduunu gsterir: "Herkesin kendi semerei sayini ekletmesi tabiidir. Bir ksm halk neden bir ksm insanlar hesabna alsn. Hak ve adalet bunu mu icab ettirir. Kudreti fatra insanlar seyyan halketmitir. Nesep bir sebebi temayz olamaz. Biri bir zengin aileden tevellt ederek bilzah-met btn esab refaha nail olduu halde, dieri ayn hukuku tabii-yeye malik iken fakir bir ailenin mahsul ilkah olmakla neden her eyden mahrum olsun. Bir hakikat varsa o da insann plak, her eyden r domasdr. Yoksa doula imtiyaz ve temellk olamaz. Ancak irfan ve say ile iktisab olunacaktr". Rza Nur'un bu milletin dinmeyen strab nnde nasl iten gelen bir teessrle dolup tatn anlatmak iin 1324'te kard "Serveti ahane ve Hakk Millet" adl kilabnn u pek gzel nszn alyorum. Bu satrlardaki cesaret ve millet ak her yurtsever gnl titretecek kadar yksek ve esizdir: "Teessr derunum" "Zavall fakir millet! Size hem bir tabib, hem de mebusunuz sfatyla iki trl acyorum. Zaten rencidei bidad tabiat olan siz heyeti ictimaiyemizin de mezalimi altnda feci mahrumiyetler iinde alyorsunuz; fakat altnz bakalar iin, eziyet, elem sizin, keyf ve rahat bakasnn. Aranzda hasta olup da birka yudum st bulamayanlar -grdm- pek oktur. Fakat o sizin aln terinizi kendilerine dolap irad dndrerek bir cuyibari horeftar addedenler tenlerinin nazikliini muhafaza iin st iinde banyo ediyorlar. Sizden nice genler birka yz kuruun fikdanndan dolay teehhl edemeyip emsali vatan oaltacak, satveti milleti arttracak bir emri tabiiyi yerine getiremiyor; fakat kane ve sahil-hanelerde yzlerce odalklar aleti zevk safa oluyor. Birinde meru ve bir emri zaruri olduu halde mahrumiyet; dierinde aksine mebzuliyet! Ne tezat, hayret..". Rza Nur'u son defa lmnden iki gn evvel grmtm. Pek yorgun ve zayflam grnyordu. Yalnz bana kard 25 'k' gazeteyi brakmasn rica ettim. "mkan yok" dedi. "Benim iin artk bir izzeti nefis meselesi oldu. Hern biz baladmz hibir ii yanda brakmaa almadk". Hak vermek zorunda kaldm. Bugn hla bu hatann azabn ekiyorum. Keke, diyorum; dilimin dnd kadar onu acil bir istirahat lzumuna inandrmaa al-saydm, belki kurtulurdu.. Heyhat!.. ki gn sonra, bandrma istasyonunda elime aldm gazete kara haberi eritirdi. imden babam kaybettiim gnk acma benzer bir hissin tatn duydum ve mbarek nana dkemedi-im gz yalaryla aladm. Bu ac iimde, lnceye kadar tazeliini muhafaza edecek. Elbette herkes gibi Rza Nur da fani idi. Fani Rza Nur'un vcudu aslna dnd. Fakat onun kutsal "Trklk" lks, btn nesillerin gnllerinde byk ateler yakacak ebedi bir meale olarak devam edecektir. Prof. Yusuf Kemal TENGREK RIZA NUR BZM ERENLERMZDEN BR OLMUTUR Bizim idealimiz ok yksektir. Ona hele bugnk artlar altnda, kolaycack ulalamaz. Yalnz bu ideali yolunda mahrumiyetlere katlanarak ve byk emekler sarfederek bu mertebeye ilerlemi yoldalarmz var. Geride kalanlar, bu mertebeye kanlara ermi nazaryla bakarlar. Onlar erenlerden sayarlar. te Rza Nur, bin trl mahrumiyetler, glkler iinde millete, milliyete ettii hizmetlerle bizim erenlerimizden olmutur. Trk genliinin, Trk mnevverlerinin hatta diyebilirim milletin byk bir ksmnn sevgisine, hrmetine mazhar olmu olan Rza Nur, mslmanca deyile de sosyolojik ifade ile de Nur iinde yatmaktadr. Milli ve itima hayatmzda bu mertebeye erimi olanlarn hatrlarna kar kalplerimizde sakladmz sevgi ve hrto^t duygularm zaman zaman byle aklamak davamz kazanmak iin bir vazife, bir bortur. ."./;;

Ecvet GRESN ^ = ' 11 Mart 1964 m Cumhuriyet *>b BTN GERC UNSURLAR RIZA NUR'UN ' >( PROGRAMINDA BRLEMEKTEDR... !-' Trkiye'de mmetiliin, eriatln rklk akmlanyla atba yrd, hatta aralannda bir ibirliinin bulunduu ok zaman reddedilmi, aksine iki akm yrtclerinin birbirlerine dman olduu kanaati ortaya yaylmak istenmitir.. Oysa Trkiye'deki iki akm Cumhuriyet'ten beri ibirlii halinde ve gayeleri birletirilmi olarak yrmektedirler... Atatrk devrimlerine kar kh sinsi sinsi devam eden, kh aa kan hareketlerin gerisinde birtakm cahilleri ve cahillikleri yznden mmeti olanlar deil, kk eskiye dayanan ve 2. Dnya Harbi iinde faizmle beslenen rk akmlarn yrtclerini aramak gerekir. Zira Nurcular ile, ticanileri ile serbest kalmak isteyen tarikatlar ile derebeyi artklar ile btn geri unsurlar; Dr. Rza Nur'un programnda birlemektedirler.. Hasan PULUR YNE RIZA NUR.. P Biz ne dedik? "Madem onun anlaryla, tarihi aydnlatacaksnz, tabular ykacaksnz; o halde Rza Nur denilen bu adamn kim olduunu da bilin!" dedik.. 26 27 Adam "beni iki defa becermeye kalktlar!" diyor. Adam, 17 yanda bir delikanlya ak olup, ak mektubu yazyor. Adam, evine gelen teyzesinin kzna saldryor. Adam, bir Fransz ofrle, dp kalkan karsn sineye ekip, koynuna alyor.. te, adamn bu sapklklarn, kendi yazd kitaptan aktardk diye bozuldular. Niye? nk, tartlan adamn cinsel tercihleri deilmi.. Evet ama, ruh sal, mizac, karakteri byle olan bir adamn, kendi elyazsyla yazd bu itiraflara bakp, onun Atatrk, nn ve cumhuriyeti kuran kadroya kustuu "iddia ve iftiralar" hakknda bir yargya varlamaz m? Fakat maksatlar cinsel tercihi tartp tartmamak deil; oyun bozuldu. Rza Nur'un ne mal olduu ortaya kt, onun sknts var! Oysa, tabulan ykyoruz diye, Rza Nur'un hezeyanlann ne gzel kullanacaklard, olmad.. Madem "cinsel tercihler" tartlmazm, o halde Rza Nur'un cinsel tercihleri sizin olsun, buyurun siyasi ve sosyal tercihlerine.. Rza Nur'un "Trkiye'nin yeni batan ihyas ve frka (parti) program"na bakalm. Trkiye'yi yeni batan ihya etmek iin kurulacak partinin programnda, alnacak tedbirler ikiye ayrlyor. "lk tedbirler" arasnda unlar var: "Mustafa Kemal Paa'nn skat ve cezalandrlmas". "Mustafa Kemal'in ve onun aleti olup srf mevkide kalmak ve servet yapmak iin her ktl kabul ve icra eden smet Paa'nn cezalandrlmas". "Erkn- Harbiye Riyaseti'nden (Genelkurmay Bakanl) Fevzi Paa (akmak) erre istinatgah birinin kaldrlmas". "Meclis feshedilip yerine yeni bir Meclis intihab (seimi)". 28 "Mustafa Kemal'in heykelkrtfmtten imha ve bunlar yapanlar mesul edilecek". ''' "Eski yaznn iadesi". ''"''' ).*<; "Hilafetin yeniden tesisi". ;>'r:: ^' "Muhtelif (kz, erkek) mekteplerin ilgas". Bunlar "ilk tedbirler"den rastgele setiklerimiz. >inr imdi de "kinci ve esasl tedbirler"den birkan grelim: "Trk olmayan zabit (subay) memur, retmen, bir kanunla kanlacak". Peki, kim Trk, kim deil?

Rza Nur'un elinde bir lek, kafatas lecek, Trkler ieri, Trk olmayanlar dar.. Peki, bunu yapt, yetti mi? Hayr yetmez. Trkleri de ikiye ayryor. Anadolu Trkleri o yana, Rumeli Trkleri bu yana.. "Trklerden, Rumelililer de memuriyete, zabitlie, muallimlie, Anadolululara mukabil, nfuslan nisbetinde alnacaktr". Yani sizin anlayacanz, Trk dahi olsalar Rumeli'den gelmilerse, nfus bakmndan aznlkta olduklan iin, onlara saylar orannda grev verilecek.. Baka.. Eer hla zrva dinlemekten sklmadysanz, Rza Nur'un kurmay tasarlad partinin ilkelerinden bir-ikisini daha okuyun: "Memleketimizi sanayi memleketi yapmak byk bir felakettir. Meclis'te muhtelif frkalar (partiler) olmaldr, ama memlekette farika ve amele hayat tesis edecek derecede farikalar olmadndan komnist ve sosyalist frkalar da olamaz. Babakanla bal bir Irk Mdrl kurulmaldr. Kadnlar sokaktan eve girmelidir. ehirler hari, teaddt- zevcta (birden ok kadnla evlenmeye) msaade edilmelidir. 29 Irs hastalklar olanlar ksrlatnlmaldr". te, Rza Nur, lhan Seluk'un deyimiyle, sadece "kodo, nono, libo" deildir, cinsel tercihleri yle, siyasi ve sosyal tercihleri de byledir. Ve heyhat, 1991 Trkiyesi'nde bu adama, kimler sahip kmaktadr. Hazin olan da budur. Dr. RIZA NUR'UN TRKL ZERNE ARDINDAN YAZILANLAR Haildi .<;*': iiii V.i 1- M. Mehmet Ateolu / Trk Rza Nur Ayn Zamanda Bir air di 2- Ahmet Kabakl / Rza Nur, Byk Trk 3- Atsz / Rza Nur'un Trkle En Byk Hizmeti 4- smet Tomtrk / Trklk in Yaad, ld 5- M. Zeki Sofuolu / Byk Vatansever, Hak ve Hrriyetin Cesur Mdafii Gerek Trk: Rza Nur 6- Nejdet Sanar / mek Bir Hayat 7- Hamidolu H. Fethi Gzler / Hakiki Trk Rza Nur Bey 8- Hseyin Namk Orkun / Tarihi Rza Nur: O Bir Mrid ve Rehberdir 9- A. Bura / Bir Fazilet ve Fedakrlk rnei 10- Dr. Saadettin Aygen / deal Trk Rza Nur Bey 11- Ziyaeddin Babakurban / Byk Trk Dr. Rza Nur 30 M. Mehmet ATEOLU TRK RIZA NUR, AYNI ZAMANDA BR AR D Byk vatanperver Sleyman Nazif in lmnde, biraderi 31 Faik Ali Bey, onun mezar ta iin u beyti yazmt: imek mrekkep olmaldr, yldrm kalem Tahrir iin kitabe-i seng-i mezarn !'>:Rza Nur ad, anlp sylendike daima bu beyti hatrlarm. nk bu beyit Sleyman Nazif in de, Rza Nur'un da mthi seciyesini ok keskin bir ekilde ifade etmektedir. Evet, Rza Nur'un da mezar tann kitabesini tahrir etmek iin, imekten mrekkep, yldrmdan kalem lazmdr. nk o, kendisi bizzat yldrmdr. Yoksa bizimki gibi byle kalemler O Trklk yldrmnn siluetini bile izemez. I Rza Nur'un iir Alemi

Rza Nur'da Ziya Gkalp gibi Trkle taalluk eden o kadar meselelerle uramtr ki, btn bu meselelerin bir kii tarafndan kkten halledilmesine elbette ki imkan yoktur. iir hususunda da yledir. Ancak baz mesele ve davalar nazma ekmek ve destan ve masal rnekleri vermekle iktifa etmilerdi. Bunlar hep Trk edip ve airlerine rnek vermek yol gstermek iin yazlm eylerdir. Bu muhterem ahsiyetler, esasen Trk iirini ve destann sahipsiz olarak grdkleri iin denemeler yapmaktan kendilerini alamyorlard. Btn iirleri byle bir emein mahsuldr. Rza Nur'un duygusu, fikri, hayali hep Trklk olan bir iir i alemi vardr. Bu alemde Trklk gnei ortal aydnlatr; Trklk ocann duman tter, Trklk iekleri aar, Trklk kular ter, Trklk yrekleri alar, Trklk yrekleri gler.. Bu alem ierisinde de demir gibi seciyeli ili ve yufka yrekli bir air efkar-lanr ve duygulanr. Bu alemi terennm etmee alr. Allah ona byk bir ak vermitir. Trklk ak! O, bu ak uruna ne belalar gsledi. Ne meakkatlere ve mahrumiyetlere katland, nice kahbeliklerle arpt. Nicelerinin hakkndan geldi. Esasen meslei doktorluktu. Mesleine dair birok eserler yazd. Bu meslee byk hizmetler yapt. Milletin dertlerine ifa olmaa alt. NiJ 32 hayet byle alarak birka ferdi kurtarmann bir ey ifade etmediini anlayarak memleketin asl hastalna tehis koydu. Milleti madde ve manada kalkndrmann temeli olan Trklk ve milliyet mefkuresine kendisini verdi. Trkln bu ruhla kurtulacana iman etti. Ylmadan alt. Kkl bykl yze yakn eser meydana getirdi. Gurbet ellerinde dert ve meakkatle dolu bir hayat srd. Bu binbir trl gaile ierisinde o byk adam meclup olduu byk ak ve derdi terennm eden iirler ve destanlar yazd. Tbba, tarihe, tiyatroya ait almalar yannda Trk edebiyat ve iiri zerinde de geni tetkikler ve etdler yapt. Trk Bilik Revs'nde 1932'de neredilen Franszca Tev-fik Fikret etd, 1935'te gene Franszca 58 sayfalk Ali ir Nev etd, 1936da Trk Bilik Revs'nn hususi nshas olarak kan 720 sayfalk Namk Kemal eseri ve henz neredilmeyen eserlerinden iki ciltlik Trk iir Birlii, 3 ciltlik Trk iirinin evolsyon tarihi ve analitik tetkiki, Ebreje Trk iir birlii, kinci Murad Divan, Adlhak Hamid Hayat ve Eserleri hakkndaki etd bu arada saylabilir. iirin Kayna Rza Nur'un iirini besleyen kaynak, Trk seciyesinin trl tezahrlerine sahne olan Trk tarihidir. Trklktr ve Trk kahramanlardr. O Tk tarihi nasl bir tarihtir? ilimlilik ilimsizlik, Trk milletinin faydasna gre vaziyet alan bir kudret olmasdr. Kuru kuruya ilim hibir ey ifade etmez. Bu millete faydas dokunmayan ilmin ne ehemmiyeti vardr? te Rza Nur 12 ciltlik Trk tarihini Trk milletinin faydasna yazd. Mufassal ve uzun yazmsn diye tenkit eden bir neid belirsize yle cevap vermitir: "Trk tarihi o kadar byktr ki o eseri yazarken o kadar hlasa ettim, yine bu kadar kltebildim. Trkler yle byk millettir ki hibir millete hele Arnavutlara hi benzemiyorlar. Tarihleri ne kadar hlasa edilse nihayet bu kadar klyor. 14 cilde imza attysam, bu da kabahat ise kabahat benim deildir, ok byk olan Trk milletinindir" te onun iirleri byle bir kaynaktan mlhemdir. O iirlerini 33 de dier eserleri gibi milletinin faydasna yazd. O btn iirlerinde Trkl terennm etti. Binbir trl megalesi iinde kendi airlii kudretince basan elde edebilmitir. u muhakkaktr ki fikri, hissi ve hayal melekelerini iir sahasna devaml olarak teksif edebilseydi, Trk iir ve edebiyat tarihinde Trklk tarihinde olduu gibi gzel bir yer alabilirdi. Fakat o sanat sanat iin deil < sanat millet ve Trklk iin kulland. Elbette ki dava endiesi t onda sanat endiesine yer brakmayacakt. Elbetteki o: a Sanat ne Frenktedir ne Hinttedir ne Cinde Sanat Trklk iindir, sanat halkn iinde ' f '

prensibini tatbik edecekti. Milli air Mehmet Emin Yurdakul da yle, Ziya Gkalp de yle, Rza Nur da yle.. Bunlar her eyden nce dava adamlardr. Onlann iirlerini estetik ve edebiyat kurallarna vurarak mtalaa etmek elbette doru deildir. Onlann yerleri edebiyat ve sanat tarihlerinden ziyade Trklk ve milliyet tarihinin en yce katndadr. Rza Nur'un iirleri Rza Nur'un iirlerinde ondaki cokun Trklk ak btn hametiyle tezahr etmektedir. Adeta Trklk bir sevgili, Rza Nur da onun mecnunudur. 1918 ylnda yazd bir iirde: Trklk ak aklm alm Beni emsiz derde salm diyen Rza Nur bu ak urunda nelere katlandn yle anlatmakladr: Ben Trk'e akmdan aklm yitirdim Ona verdim btn kendimi bitirdim Grdm zindan, srgn, bela nice nice . Hayat oldu bana ekilmez bir ikence. Kendim iin deil, bunlarn hibiri Trk iin yanmtr banmn her yeri. 34 Dnyaya doymuum kana kana Para, hayat ve her ey vz bana Sade Trk iin lmektir hevesim Onun urunda kesilsin nefesim Burdan gidince gkte gneim Orada da Trk' sevmektir iim Ay nasl gnein etrafnda dner, n ondan alr, dnyaya aksettirirse, Rza Nur da yle. Her eyini Trklk ndan alan ve o k etrafnda dnen bir pervanedir. Ay k olmu gnee Taparcasna atee Pervanesi dner daim Tam benim halim Ezel kurulu byle Gzele vurulu bylece Oldum ben de deli divanesi Bir n pervanesi T m i'O Yalnz bu kadar deil.. In gneten alan ay, dnyaya k veren gne kendinden daha cazip bir kuvvet etrafnda pervane gibi dnerler.. Nedir bu k, nedir bu kudret? Ona gndz gne bakar i Gece aydan nurlar akar Etrafnda dnerler hep Sebeb! Ay, gn onun pervanesi TRK dnyann bir tanesi. Trkler, aylam ve gnelerin etrafnda dnd bir kudretin etrafnda dnen pervanedirler. Alelade atelerden pervalan yoktur. Bir airin dedii gibi: 35 J (Ate-i Nemruttan korkar m brahim olan) Bu mealde olan u beyitleri Trkler ezberlemelidir. Dediler ki, yanarsnz Ate bu ne sanarsnz Siz atele oynarsnz Hey, bize derler pervane bize ateten perva ne! biz vecd ile raks ederiz (...) Trk, bir zamanlar bir deniz gibi arz kaplamt. Tunalar ve Fratlar zerinden turnalar uard. Cihann bu haritasn izen Trk, kapsna kul ve kle diye krallar dizerdi: En byk millet bir zaman bizdik Arz kaplamtk sanki denizdik Bizde akard kpkl Tunalar Oradan Frata uard, turnalar Kudret heybet vard, Trkn znde anlydk, bir taneydik yeryznde Kapmza kul diye kral dizdik Haritasn cihann biz izdik Bu harita zerinde gne ve ay Trkler iin doard. Tabiat Trk iin yaratlm. Kular Trk iin uar, iekler Trk iin aard. Kfir, Mslman btn milletler biz de Trk olsaydk diye Allah'a dua ederlerdi: Gne ve ay bizim iin doard Kar ve yamur bizim iin yaard Yaratlmt, bizim iin da dz i Gece, bizim iin olurdu gndz r; Aa iek bizim iin aard Doan, sungur bizim iin uard 36 l/fov Penemizde tutardk yeryzn Kamaturdk cihann yzn

Milletler biz de Trk olsaydk derdi ; Kfir, mslman byle dua ederdi. .,. , Rza Nur'un Trklk akn fevkalade gzel ifade eden bir iiri vardr ki, bu iirde Tann'ya hitaben (beni bir gzele vurursun, kul edersin, o gzel de mrm helak eder, sen de seyredersin) diye tatl bir serzenite bulunur. (Desem bir trl demesem bir trl) diye dili syleyecei eyi bir trl kestirip atamaz. Bu iir Trklk akn ne gzel ifade ediyor: A Tanr, ne dersin? sana ben varsn Desem bi trl demesem bi trl Ne olacaksa ark olsun varsn ...,,, Desem bi trl demesem bi trl Beni tutar bir gzele vurursun ,.,, Ben vurulunca sen artk durursun Sen ne diye arnda oturursun Desem bi trl demesem bi trl Balayp bu Trk'e beni ettin kul O, gnlm mrm etti apul O gzele: Bu nedir? Allah'tan bul! Desem bi trl demesem bi trl Mill Kantikleri Rza Nur, Samson ile Dalila, Janetin Dn, Karmen, Lak-me, Trklk m, Frenklik mi? gibi opera-komikler, zdemir ile Dolun, Leblebici Horhor gibi milli opera komikler yazmtr. Rza Nur Trkiye'de ilk defa olarak 35 yl nce Kahire'de iken Kantig-ler yani Milli lh denemeleri yapmtr. Bu milli ilahiler, yazd milli opera-komiklerde gemektedir. Bunlardan bir iki misal veriyoruz: lh! 37 i ' t b Sen yiit yarattn Trk Gzlerinden ate kar Edip milletlerin brk ann gklere kar Tanrm! Esirge Trkn ilini Koru, soyunu, dilini, Her elden stn et elini ann gklere kar lah! Trke sen ektirme zahmet Trk et dnyaya ziynet Trkn yurdunu eyle cennet ann gklere kar Baka bir rnek: Tannm! Dumanlandka Balkanlar, imlendike ovalar Aalarda sallandka yavru dolu yuvalar zm, gzm sana uyar Tannm! Yazn koyun karanlkta yldrm parlaynca Kn gk hava kabarp ortalk karlaynca iim ruhum seni duyar Tannm! Acunda aktka aylar, alarken alayanlar Trklerden yav yad elinde dert ekip alayanlar Banm, al kana boyar Tanrm Gtr Altay'dan al kanda doan ak ayn yeri Onu drmesin dnyada hibir eri O iime ate koyar Tanrm! Halk iirleriyle Uramas Rza Nur, halk edebiyat ve folkloru ile de megul olmu, Fransa'da bulunduu srada Paris Milli Ktphanesi'nde bir38 ok iirleri ele geirmitir. Tunus'un Trk hakimiyeti altnda bulunduu sralarda yazlan ve o muhteem devirlerin hatralarn tayan bu halk iirleri, Trk edebiyat iin byk bir kazantr. Onun toplad, Tunus Trk iirlerinden, Turgut Reis'in lmn bildiren ve: Turgut paa eder beyler Tez imdi lm, demi Nice edelim emri haktan Er ge budur, yolum demi

Trk Destanyla Uramas Rza Nur, Trk edebiyat ile urat gibi milli edebiyatn ve milli uurun kayna olan Trk destanyla da uramtr. 12 ciltlik Trk tarihini yazarken bu arada Trk destanna ait birtakm materyaller de toplam ve msait bir zamanda bu malzemeyi nazma ekmeyi yani iir eklinde ifadeye karar vermitir. Fakat gurbet illerde yllarca maruz kald dert ve strap buna imkan vermemiti. Nihayet 1937'de Msr'da iken bu destan nazmen yazmaya balad. Bu destanda, Ouzname'yi esas olarak almt. Bakn kendisi bu hususta ne diyor: (Ben bu destan iir olarak yazabilmek iin bam dinlenmi, shhatim yolunda, gnlm rahat ve cebimde para olsun dedim. Bu gn de yine gurbetteyim, yine elem iindeyim. Yine kafa yorgun, gene shhat bozuk, gene gnl zgn ve perian, yine parann benimle nsiyetsizlii devamda, baktm ki istediim byle bir devir bana gelmeyecek, bu zaten muhali istemekti, artk bu tarihte yazmaya baladm). Ondaki Trklk ve Trklk ak byle bir halet-i ruhiye ve erait iinde dahi her trl mkl bertaraf edecek bir kudrette idi. Bu uurda ylmadan alt ve 6000 msralk Ouz Kaan Destann bitirdi. Destann son parasnda yle diyordu: 39 Bu destan yazmak iin altm >>,,, >k>> Dert yle oldu ki derde altm Rza Nur byk fedakrlklarla yazd bu destannda da dier eserlerinde gtt maksad gtmtr. Bu maksat da Trkle hizmettir. Trklk uurunu her vesile ile yaymaktr. Hele milli uurun bitmez tkenmez bir kayna olan Trk destanlar bu cihetten ebed bir hazinedir. Rza Nur byle bir kaynan Trkln ve milli ruhun inkiafnda byk faydasn grerek o gurbet hayatnda Trk destann ilemek gibi her babayiit airin yapamayaca zor bir ie atld. Trk destanlar ki, slmiyet'ten nce ve sonra trl basklar karsnda Trk Milli ruhunu ve ecdat hatralarn muhafaza ederek, asrlarca Trkln milli benliini besledi ve inkiaf ettirdi. Trk seciyesinin ve tarihinin bedii bir ifadesi olan, Trk destanlar, onun iindir ki, Trklk ve Milliyetiliin en eski ve en messir kaynaklarndan biri olarak mtalaa etmek lazmdr. Burada Rza Nur'un Ouz Kaan Destan'ndan, Ouz Kaan'n Trk milletine hitabn ihtiva eden bir paray alyoruz: Ouz Kaan'n hitab: Ovalar otamz At sr yatamz Erlik iin lmektir Tanrya adamz Gndz gn bize bayrak Bilmeyiz biz dur durak Gece dahi gideriz Ay k yaparak Gelmitir erlik a Gerektir bilsin ya Ki da, ta, ta, taht iner Atmzn aya Bize gk kubbe adr brr. 40 Dnya Trke darcadr ' &' Benim tahtm bir eer *-' * =>' (- ' * 'v im hep baturcadr ''Yukarda iaret ettiimiz iirinde: ,j ,<t_ Sade TRK iin lmektir hevesim ' Onun urunda kesilsin nefesim ^ ^} diyen Rza Nur hakikaten Trklk urunda en byk hamlelerinden biri olan (TANRIDA) dergisinde kendini helak edercesine alrken son nefesini vermitir. iirdeki temennisi bylece yerine gelmitir. Fakat gnlmz O'nun gene Trklk urunda fakat daha byk ve kkl hamleler yaparken temennisinin yerine gelmesini isterdi. Ne are ki byk iler arefesinde byk dava adamlarnn ayana elme takmasn pek iyi beceren kahpe felek, O'na da Ziya Gkalp gibi ok erken kahpeliini gstermede gecikmedi. Fakat ahslar fanidir, lmeyen fikirleridir. Akoraolu Yusuf Bey, bakn ne diyor: (Milliyet fikrine, bu azim kuvvete hibir ey galebe edemedi. Yzbinlerce mevcutlu ordular bu fikir karsnda yenildi). te kahpe felein yenemeyecei yegane kuvvet bu fikir kuvvetidir. Gaspralli smaillerin, Akuraolu Yusuf'larn, Hseyin Zade Ali Beylerin, Rza Nur'larm,

Ziya Gkalp 'lerin ideologluunu yap Trklk fikri, milliyet fikri senin nnde yenilemeyecek bir kuvvet yoktur. Seni Allah'tan baka hibir kuvvetin ykamayacan 1300 yl nce Atalarmz, Orhun abidelerinde cihana haykrmlardr. Ziya Gkalp'ler ve Rza Nur'lar aramzdan ayrlabilirler. Fakat onlarn Trkln ufuklarnda parlayan ziyalar ve nurlan snmez ebedidir. Rza Nur'un mezar tana yazlan ve btn hayatinin ifadesini ihtiva eden (Trklk iin yaad, ld) szn Allah btn Trklerin mezar talarna yazlmasn nasip eylesin .j. TANRI TRK KORUSUN! .Cl 41 - >.:;. i: ;tf ^3 ! Ahmet KABAKL,; r, .sj,, ftjftv : ,> 25.7.1964 i Tercman : RIZA NUR; BYK TRK lkin ilim adam maskesine brnm birisi at bayra. Rza Nur'un Londra'da sakl hatralanndan birka yapra, maksada uygun ekilde yaynlanverdi. Byk Trk Rza Nur'u gericiler listesine yazd. Akolsun adama. Sonra laf ayaa dt. Tarihini, milletini ve dilini seven bir adam konumaya balarken "Iklar iinde yatsn Rza Nur" demitir. Ne var bu szde kzacak? Byklerimizin hepsi klar iinde yatsn, deil mi?.. Hayr, bu sz duyan bir alaya "dilma", fkeler iinde salonu koyup kmtr. Ve tabi bu hal yeniden o ilkel stun doldurucularna Rza Nur dmanl sermayesi vermitir. A dilmalar, a bilimbalar, a yazarcklar, nedir bu hrsnz, fkeniz?. "abake'liinden desem ts kmayacak, nk ok bilmilikten, ya da iyice bilgisizlikten yapyorlar bunu. Bu yurtta Trklk iin en ok alan, milliyetiliimize tarihi ve ilmi temeller atan, Dr. Rza Nur deil midir? Evet, Trk dilini o zamanki herkesten daha ak ve sade yazan, evet Rza Nur. Bize 70 cilt eser ile birlikte en deerli Trk tarihini kazandran, evet O. ATSIZ .13 M RIZA NUR'UN TRKLE EN BYK ' HZMET Byk Trklerden merhum Doktor Rza Nur'un Trkle en byk hizmeti, byk Trk Tarihini yazm olmasdr. Siyasi hayatn haksz darbelerine urayp gurbetlere dtke, bo 42 durmayan, duramayan, milletine mutlaka bir hizmet yapmak isteyen Rza Nur, Trkle faydal sayd bir yn eseri hazrlarken bir de umumi Trk Tarihi yazmay dnm. 1917'de Msr'da balayp 1921'de Trkiye'de bitirdii 14 ciltlik koca bir eser meydana getirmi, bunun 12 cildini Cumhuriyet'in ilk yllarnda bastrmaya muvaffak olmutur. Yine mehur bir Trk olan Mir Sleyman Paa'nm vaktiyle yazd "Tarih-i Alem" adl mektep kitabndan sonra Rza Nur'un tarihi, milli tarihimizi Osmanl erevesinden kararak btn Trkleri kaplam bir kadro haline getiren ikinci eserdir. Sleyman Paa'nn askeri mektepler iin yazd Tarih-i Alem, bilhassa son a tarihimizde daima millete nderlik etmi olan asker snfnn gzn am, orduya Trkl, Turancl nasl sokmusa, ondan krk yl sonra yazlan Rza Nur'un tarihi de ilk tohumlar orduda atlan Trklk ve Turanclk fikrini daha byk bir aydnlar alayna yaym, milleti yaatacak ana dnceyi memlekette kkletirmitir. Bu tarih ilm bir eser deildir. Zaten byle bir gayesi de yoktur. Hatta birok yerlerinde ind tasarruflar ve yanllar da vardr. Kronolojik bir sra takip etmeyip trl slaleleri gelii gzel sralamas da balca bir kusurdur. Fakat bunlar o byk eserin deerini asla azaltmamaktadr.

"Dnyada en byk iftiharm Trk yaratldmdr" diye balayan bu koca eserin can alacak noktas, Trklk bakmndan yazlmas, okuyanlarda Trklk sevgisi yaratmasdr. Trk tarihini tamamiyle sistemlendirememi olmakla beraber, mesela Seluklularla Osmanllar ayn devletin iki hanedan saymas gibi hem tarihi geree hem de milli menfaat ve lkye uygun keifleri bir haylidir. Bu byk eserin baslamayan 13-14. ciltleri, Trklerin tarih huzurunda almalar gereken siyasi, itimai durumu gzden geirmesi bakmndan mhimdir. Trklerle komular olan millet ve devletlerin mnasebetleri, bunlardan Trkle gelecek fenalklarn nlenmesi meseleleri bu ciltlerde tartlm, areleri ve tedbirleri gsterilmitir. Eer Cumhuriyet'in ilanndan sonra baba43 kanla smet nn deil de Rza Nur gelseydi millilemek, Trklemek ve kuvvetlenmek bakmndan Trkiye bsbtn baka bir manzara gsterir, bugn bamza bela olan birok davalar tamamiyle ve kknden tasfiye edilmi bulunurdu. Eski harflerle yazlm olduu iin bugn 35 yandan kk olanlarn istifade edemedii bu byk Trk tarihi, milliyetilik tarihimizin btn eserlerinden biri olarak kalacaktr. Onun yerine bugn bir yenisini koymak mhim bir milli vazifedir ve Tanr dilerse Trkler bunu da yapacaklardr. ismet TUMTURK TRKLK N YAADI, LD! stanbul'da Merkezefendi Mezarl'ndaki sakin kabrinin tanda onun hakknda sadece: "Trklk iin yaad, ld" szleri yazldr. Bu szler de hakikatin ta kendisidir. Yllar getike ve geen her yl bize insanlarn, bu arada zaman zaman sevdiimiz ve gvendiimiz baz insanlarn da irkin ve zayf taraflarna ait binlerce misal getirip braktka ve her yl bize Trk milletinin kszln daha ac ac tatrdka koca Rza Nur'un kymetini daha iyi anlyoruz ve o gzmzde daha ok byyor. Rza Nur, hangi cephesinden bakarsak bakalm, kudretlidir. Keskin zekaldr, tkenmez enerjilidir, son derece kuvvetli irade sahibidir. Bunlan her trl imtihanda ve yllar boyunca st ste saysz kerreler ispat etmitir. Ve hepsinin gzeli, her eyi ile ve her zaman "Trklk iin" yaamtr. Bana yle geliyor ki, bizim son yzyl iindeki dualarmzn kabul olunmamasnn ba sebebi, belki de duay yanl sememiz olmutur. Hemen hepimiz milletimiz iin Tann'dan saadet, kudret, tehlikelerden kurtulmak gibi baz nimetler istemekle yetindik. Bunu yaparken de ok kere kendimiz de dahil olmak zere pek oumuz bu nimetlere layk deildik. Tembeldik. Millete kar en 44 basit vazifeleri bile ihmal edegeldik. Korkaktk. Yllar boyunca en korkun ve zelil mstebitlerin hkm altnda yaadk ve bu yllarda "hayr" diyen, meydan okuyan sesler ve bir eyler yapmak isteyen kimseler tek tk ve ancak uzun faslalarla kt. uursuzluk: Sanki bir trl hafiflemeyecek arlkta bir gaflet uykusu hepimizin zerine kmt. Dualarmzn da sadece Tann'nn bize unu veya bunu, biz olduumuz halde kalrken, ltfetmeseydi. Halbuki biz o halimizle hibir sahada zafere layk deildik. Hrriyete ve hatta yaamaa bile layk olabilmek iin gereken zeka, irade ve gayretten biz mahrum olalm da, Allah bize yine acsn ve bizim lehimize ve dier milletlerin ve insanlarn aleyhine bir nevi "iltimas" l muamele yaparak, bizi korusun ve yaatsn diye dua etmekte, yersizlikten baka hatta biraz saygszlk da vard, bizim dualarmz, hayat mcadelesinde zafere layk olmamz iin Tanrnn bize irade, ahlak ve zeka kudreti vermesi iin olmal. Yani biz: "Bizi yaamaa ve hayat mcadelesini kazanmaa layk kl Ya-rabbi!" diye dua etmeliyiz. Bu arada hrriyete ve zafere layk insanlar olmann btn fedakarlna hazr bulunmalyz. Gemi gevekliimizin de kefaretini dosdoru karlayp demekten kanmamalyz. Milletimizi kurtarmak ve korumak iin nasl kiiler olmalyz konusunda, nazari olarak meziyetleri sralamak yolunu tutmamz deil de, evremizde yaam adamlardan en uygununu aynen rnek olarak sunmamz gerekirse, iime yle geliyor ki, Rza Nur'u iyi tanyan ve Trkl iyi seven (1000) kiiyi alsak, bunlarn en az (995)i dnp eninde sonunda rnek olarak Rza Nur'u seecektir. Tann'dan

Trk milleti iin istenebilecek en byk ltuf, "Bizi Rza Nur'a benzeyen kiilerden mrekkep bir millet kl, Tanrm" olsa gerek. Rza Nur'un elbette kusurlar da vard. Balcas, belki yalnz bana alan, yalnz olarak almaktan biraz da holanan bir yaratl olmasyd. phesiz yalnz almasnn basebebi evresinde onunla ibirlii edecek duyguda ve o kabiliyette insanlar ann ve evresinin ona bol bol vermemi olmasdr. Fakat tek sebeb bu deildi. Bu sebeb olmasayd da, tahmin edebiliriz ki ta45 kim halinde almak iin gerekli uysall ve kvrakl gstermekte o zorluk ekecekti. Milletin Rza Nur gibilerden olmasn Tanr'dan dilerken, phesiz, umumi hatlaryla onun kudretini ve onun Trkle balln kastediyorum, yoksa teferruatna kadar hepimiz onun ikinci nshas olalm demiyorum. Ben bu satrlar yazarken, Rza Nur'un "Uguz Kaan Destann balayan u msralar bir trl aklmdan kmyor: Uuzun airi saf Trk Rza Nur -Tanr'ya bin kere kr olunur-stanbul'da, Taksim, Slnpalas'ta Yalnz, perian, bezgin ve hasta Tamamlad. Etti Trke armaan.. Ben bu msralar ilk okuduum zaman kendim de aa yukar ona benzer bir durumda ve yle bir ruh haleti iindeydim ve buna ramen yazmam gereken bir yazy, kendimi zorlayarak, yazmak ve bitirmek tecrbesine giritim. Bunun zorluunu kendi zerimde tecrbe ederek iyice duydum. Rza Nur'u daha iyi anladm, daha ok hayran oldum. Rza Nur'un ad her getike, hayranlk ve dier duygularn yannda, benim gzmn nnde "yalnz, perian, bezgin ve hasta" olan ve buna ramen kendini zorlayp Trklk iin yapmaa giritii ii tamamlayan bir adamn hayali ve onun duygulan belirir. Rza Nur'a ait iimdeki duygu ve hatra izlerinden biri daha: Rza Nur'un lmnden sonra onun notlarn brakt bir eserin ortada bulunmayan bir ksmnn ne olduu zerinde konuuyor, muhtelif ihtimalleri tartyorduk. Bu arada iimizden biri Rza Nur'u ahsen tanmam bir gen Trk, "Belki aslnda o ksm eksikti!" dedi. Hazr bulunanlardan biri, zannedersem Atsz'd. "Hayr, Rza Nur yapt her ii tamam yapard" cevabn verdi. Bu cevap orada bulunan ve Rza Nur'u tanyan btn Trkler tarafndan o kadar tabii ve o kadar mnakaa kaldrmaz bir hakikatin ifadesi olarak kabul edildi ki.. Tpk mesela gece olurken, 46 "Gne sabah olunca yine kacaktr" demeyi tereddtsz ve mutlak emniyetle herkesin kabul ettii gibi.. Rza Nur'u tanyanlar her ihtimali dnyorlard ve fakat onun yapt ii eksik yapm olmas ihtimalinin zerinde bir an iin bile durmamakta kolayca ve derhal ittifak ediyorlard. Eksik ksmn neden eksik olduu konusunda mnakaa devam edip giderken, ben dalmtm, arak mnakaay takip etmiyor, "yapt her ii tamam yapan" adamn iimdeki hayalini hayran hayran seyrediyordum. nkraz bulmamak iin, evvela gaflet uykusunu sonra da her ynden evremizi saran tehlikeleri, silkip zerimizden atmak zere millete mucizevi bir hamle gstermek zorunda olduumuz her gn daha iyi anlalyor. Tanr'dan dileyelim ki, o mucizeler gsterme zamannn gelecei ada Rza Nur gibi "yapt her ii tamam yapan" Trk oullan bulunsun ve bunlar Rza Nur gibi "yalnz" kalmasnlar, saf saf olsunlar. Tanr Rza Nur'a rahmet eylesin ve Trk' korusun. M. Zeki SOFUOLU BYK VATANSEVER HAK VE HRRYETN CESUR MDAF GEREK TRK: RIZA NUR 1942 ylnn Eyll aynda, ayn yedinci gnn sekizincisine balayan gece yars, saat tam 0. 20'de Taksim'de ehit Muhtar Caddesi'nde Sln Palas Apartman'nda, sabk Tbbiye Cerrahi Profesr; Osmanl Meclis-i Meb'usan'nda ve Birinci Byk Millet Meclisi'nde sabk Sinop Meb'usu Milli Mcadele'nin sabk Maarif, Shhiye ve Hariciye Vekili, o buhranl gnlerde Moskova'ya ve sonra Ukranya'ya gnderilen heyetlerin aza ve reisi; Lozan sulh mzakerelerine katlan Trk heyetinin ikinci murahhas ve btn bunlara ilaveten milli tarih ve edebiyatmzn yorulmaz aratrcs, byk bir Trk ve Trk fani hayata gzlerini kapyordu. Sln Palas Apartman'nda kiralanm odal, mtevazi bir dairede eilmez

47 bir ba; ak, pak ve dik bir ahn; Trkln heybetli bir kalesi sessizce ebediyete gp gitti.. Byk vatansever, hak ve hrriyetin cesur mdafii, yrekten milliyeti ve gerek Trk Dr. Rza Nur'un hayat hikayesi, ite ksaca budur. O; Trk vatan, millet ve devleti iin noksansz ifa olunan byk, etin ve erefli hizmetler, tarihi, edebi ve ilmi tetkiklerle halelenen bir mr yaamt; fakat her trl alayiten uzak, sade ve temiz bir hayatn mmessili idi. Yine tevazu ve sadelik iinde ld ve ylece gmld. "Kadrini seng-i musallada" da bilmediler. Cesaret ve fakatlarnn ksrl sebebiyle, salnda ondan ekinen bazlar, lmnden sonra, maatteessf merhuma dil uzattlar. Sevri imzalayan Rza Tevfik, Babali'nin malum gazete sayfalarnda millete irin gsterilmeye allrken Lozan Sulh Mzakere'lerinin "balca medar- muvaffakiyeti" olan Dr. Rza Nur'dan kimse bahsetmedi. Trk genliinin bu byk Trky tanyp sevmemesi iin adeta ahd- peymn edilmiti. Rza Nur'un kaderi lmeden unutulmak oldu. Onu unutturmaya alanlar muvaffak oldu. Lakin.. Artk o devirler gemi devr-i sabk oktan kapanmtr. Rahmetlinin vefatn takip eden saatlerde -henz cenazesi soumadan- evine baskn yapan emniyet mensuplarnn, O'nun mahrem hatratn aradklar rivayet olunur. ayet bu sylenti doru ise, hakikaten ortaya dklmesinden endie ettikleri anlalan devr-i sabk resasnn niin ona dman olduklarn izah ok kolaylar. Bu millet, Dr. Rza Nur'u Arnavut Piritineli Hasan ve Dervi Naima ile ibirlii yapmakla itham edenlerin, Trk milliyetiliini ezmek babnda, solcularla terik-i mesaisine de ahit olmutur. Dr. Rza Nur, samimi vatanseverliin, sonsuz derecede fedakarlk ve feragatin; millet hizmetini, karlk ve mkafat gzetmeden ve beklemeden canla bala benimseyen saf ahlakn; salam seciyesinin; fevkalade istinann; izzetinefis, vekar ve ciddiyetin en bata gelen mmessillerinden biri olarak, bu memlekette, er-ge hatrlanacak ve anlalacaktr. Bundan phe etmiyoruz. Bir gn gelecek ki, Dr. Rza Nur'u unutmu grnenler ve unut48 turmaya alm olanlar, kendileri, unutulup gidecekler. Bugn, Namk Kemal devri resasndan kimi hatrlyoruz? Fakat, Namk Kemal hala aramzda yaamyor mu? Onu hi unutuyor muyuz? O, unutulabilir, unutturulabilir mi? Elbette Dr. Rza Nur merhum iin de byle olacak, asil ve kadirbilir milletimiz, elbette onun kadrini renip bilecek ve nam- ann kranla ve tazimle yad eyleyecektir. Nejdet SANCAR RNEK BR HAYAT Dr. Rza Nur, milletimizin bykleri arasnda, hayat Trk nesilleri iin rnek tutulacak yaratllardan birisidir. Onun altm yllk hayatnda, insanlar insan yapan vasflarn ounu bulmak mmkndr. Rza Nur, byk bir milliyetidir. Bu milletin bir olu olarak yaratlmay hayatnn en byk vnc bilmi ve Tanr'nn bu lt-funu, bir mr boyunca milleti iin almakla demeye uramtr. Trklk sevgisi, onun varln kaplayan tek sevgi olmutur. Bata 12 cildi basl Trk tarihi olmak zere, eserleri bu sevginin rnleri; 1908 Merutiyet meclisinde balayan ve sonraki yllarda da devam eden mcadeleleri bu sevginin neticeleridir. Rza Nur, byk bir lkcdr. O'nun lks, bizim iin lklerin en gzeli olan Trklk lksdr. Rza Nur, mrnce bu lk ile dolup tam, bu lk iin savam, bu lk yolunda hapislere girmi, bu lk urunda gurbetlerde uzun yllar tketmek felaketine uram, hatta hayatn kaybetmek tehlikesini bile geirmi, fakat ne bir an sarslm, ne de bir adm gerilemitir. Rza Nur, byk bir ahlk ve fazilet rneidir. Onun tertemiz hayatnda, bu cephesini glgeleyecek en kk bir karart dahi bulunmaz. Bu bakmdan, Trk soyunun bu tarihi karakterinin sembollerinden biri olmutur. Rza Nur, byk bir dava ve mcadele adam; davaya bal49 ln ve mcadelede yorulmazln rnek tiplerinden biridir. Dava iin -her iki manada da- kafasn ortaya koymu ve davasnn dmanlar ile lesiye bitesiye mcadele etmitir. 1903 meclisinde Trk'n i dmanlar ile, daha sonra

ttihat mstebitlerle ve nihayet Lozan'da d dmanlarmzla yap mcadeleler, bunlarn en unutulmazlardr. Rza Nur insanlar klten ihtiraslara ve bilhassa bunlarn en mhimi mevki ihtirasna esir olmam enderin enderi Trk byklerinden birisidir. Berlin, Londra byk elilikleri gibi mhim mevkileri kabul etmemesi, ayn ekilde vekillik tekliflerini geri evirii, insanlar en adi kklklere srkleyen sandalye ihtirasnn nasl stnde yaadnn delilleridir. Ksacas Dr. Rza Nur, Tann'nn verek yaratt kullardan biridir. Ulu Tanr, her biri bir insan iin byk bir deer saylacak meziyetlerin ounu ona balamtr. Rza Nur, vatanseverdir. Rza Nur lkcdr. Rza Nur, ahlk ve fazilet semboldr. Rza Nur, dava ve mcadele adamdr. Rza Nur diplomattr. Rza Nur feragat heykelidir. Rza Nur devlet adamdr. Rza Nur inklapdr ve daha birok meziyetlere sahip Rza Nur, hepsinin stnde byk bir Trkdr. Onun iindir ki, kendileri iin kendi tarihlerinden bir rnek arayacak olan bugnk ve yarnki Trk nesilleri, bunun en gzel rneklerinden birisini, Sinob'un "Trklk iin yaayan ve len" bu mavi gzl lk devinde bulacaklardr. Hamidolu H. Fethi GZLER HAKK TRK RIZA NUR BE Dnya Trke darcadr Bize gk kubbe adr -j R. Nur ..{ nsanlar vardr, yaadklar zaman iinde kymetleri baka eller tarafndan maskelenmitir; gene insanlar vardr, kymetleri 50 maddi esaslara istinat eden ruhsuz eitten olduu halde, zamannda iirilmi, deerler maheri gibi gsterilmekten ekinilme-mitir. Bununla beraber u, su gtrmez bir hakikattir ki, maskeletilmi kymetler zamannda, kvlcmlar misali, nikaplarn syrarak zaman arasndan parlak yldzlar gibi aksetmesini becerebilirler. Gerek kymeti olmad halde srf zamann modasna uyularak kymetlendirilmi olanlar acemi bir muharririn eseri gibi devirleri aamadan snmee mahkumdur. te Rza Nur Be bunlardan birincisidir. Trl siyasi ekimeler neticesinde kymeti bir mddet glgelendirilmek istenmi ise de bugn ve bundan sonraki nesiller, bir tezayr grafii dorultusunda deerlerini gerek hatlaryla anlayabileceklerdir. Zira O'nun deeri en parlak yldzlar gibi zaman arasndan kr gzleri bile ile nurlandiracak bir semavi nurun kudretine sahiptir. Rza Nur, 30 Austos 1879 tarihinde Sinop'ta domu, 8 Eyll 1942 tarihinde stanbul'da Tanrda dergisi kard srada lmtr. Hakiki bir Trk ailesi olan (mamolu) ailesine mensuptur. Babas Mahmud ve annesi Hacere'dir. Rza Nur, anne ve babasndan dini telkinler alarak bymtr. Annesi Hacere hanmn Rza Nur zerindeki tesiri daha fazladr. Rza Nur'un fikren gelimesi Tbbiye dadisi'ndeki tahsili srasndadr. Tbbiye dadisi'nde iken bir gn Namk Kemal'in bir iirini bir arkadanda grp ok beeniyor ve tesiri altnda kalyor. Derhal dier iirlerini de bulmaa alyor. Bu arada birok iirlerinden baka Celaleddin Harzemah, Cezmi ve Rya gibi nesirlerini de bularak okuyor ve dolaysyla Kemal'e kar hayranl artyor. Bu durum onda istibdat dmanl ve hrriyet ata yaratmtr. Ald manevi gda hayat boyunca onu manen gelitirmi ve olgun meyvelerin hasad bu suretle mmkn olmutur. Rza Nur'un 63 senelik dolgun hayat zerinde durmak ciltlere balanmak demektir. Onun iin onun gerek bykl nereden gelmektedir, bunun zerinde durmamz yerinde olur kanaatinde51 yiz. '"'-' ' Rza Nur'un bykl her eyden evvel O'nun samimi hislerle vatanna bal olmas ve (Byk) sfatnn verilmeyip alndna kani bulunmasndadr. Vatandan ayr kald zamanlar da bile gene Trk ve Trklkle uramas yukardaki szlerimizi te'yid eden kuvvetli delillerdendir. Rza Nur'un samimi olarak Trkle balanmas da onun bykln gsterir. Trkolojiye o kadar kuvvetle balanmtr ki bu uurda mesleini bile fedadan

ekinmemitir. Esasen hakiki Nur, Trkolojiye balandktan sonra domutur. Rza Nur, milliyetilik yoluna niin atldn Samson Dalila adl eserinin nsznde u satrlarla anlatyor: Lakin bir mlahaza beni sanatmdan baka ilere sev-ketmitir. imdiye kadar vatanma tbb ve shh eserlerle hizmet ettim. Bu mesaide iken bu yoldaki hizmetimin, cz'i olduu zanmna dtm. nk milletimin asl mhlik hastalnn ferdi deil itimai olduunu anladm. Bu milletin bir-iki ferdini lmden kurtarmakla mr tkenecek yerde onu brakp milletin itimai derdine derman bulmaya savaacak bir zamandayz. Millet giderse kurtarlm birka ferdden ne kar! Millet kalrsa giden fertleri yeniden dourur. Onun bykl bundan baka Trk bnyesini bir operatr titizliiyle tetkik etmi ve bu bnyeyi gelitirici mahiyette eserler hazrlam olmasndadr. Onun (TRKYE'NN YENDEN HYASI PROGRAMI) adl yazs bugnk seri inkilaplann onun fikirlerinden mlhem olarak fakat bu fikirlerin byk bir deiiklie urayarak nasl tatbik edildiini aka gsterir. Bu yazda, hakiki bnyemize gerekli olacak yeniliklerin neler olduunu da ak olarak grmekteyiz. Rza Nur'un kymeti gn getike artacak, Trk nesilleri onda, gerek ilerleme prensiplerini bulduka daha ok seveceklerdir. Szlerimi bu byk adamn Milli lahisi'nden bir detayla bitirmek istiyorum: Tanrm! Esirge Trk'n ilini Koru soyunu, dilini Her elden st et elini nn gklere kar <) " i :: t 5i Hakiki Trk nesli seni unutmad ve unutmayacak da. Rahat uyu byk adam!.. Hseyin Namk ORKUN TARH RIZA NUR, ;! O BR MRD VE REHBERDR j Byk Trklerimiz, milliyetiliin esasn tekil eden milli tarihimize ehemmiyet vermilerdir. Ziya Gkalp da Trk tarihi ile uram, yapt aratrmalarla kendisinden sonra gelenlere yol gstermitir. lk Trk medeniyet tarihini yazan Ziya G-kalp'dr. Ondan sonra Trk tarihi uruna yzbinlerce liralar sarfe-dilmesine ramen bir tek Trk medeniyet tarihi yazlamad. Ziya Gkalp'ten sonra byk Trk Rza Nur merhum da milli tarihimizi ehemmiyetle ele alm, on iki ciltlik byk bir Trk tarihi yaynlamtr. Ziya Gkalp'n neden Trk tarihini aratrm ve ne gibi neticelere varm olduunu baka bir yazmda izah etmitim. Burada da Rza Nur Bein neden Trk tarihine alaka duyduunu ve nasl bir tarihi olduunu izaha alacam. Bu mevzuu incelemek iin Rza Nur Bein Trk tarihinin balang bahsinden u satrlar nakletmeden geemeyeceim: "Dnyada en byk iftiharm Trk yaratldmdr. Bu kadar tarih okudum. Trk kadar kahraman, mert, iyi yrekli, zeki ve akl selim sahibi insan, Trk kadar byk ve yksek bir tarihe malik bir millet grmedim. Bu kadar millet tandm, bugnk medeniyet aleminde en yksek mevkie kmak iin lazm olan kabiliyetleri 52 53 kendinde ve yurdunda bunun ki kadar toplam olann grmedim. Trklk bende snmez, tkenmez bir aktr. Her sevginin fevkinde bir sevgi halinde gnlmde, gsmde yaar. Btn varlm kavnyan, bu ilahi atein beni yakmas pek tatldr; yaktka bana zevk sevin verir. Sade odur ki beni yaatr. Trk yaradlmn krn ne trl ve nasl bir hizmetle eda edebileceimi bilmiyorum. Belki bu kr bir azck eda eder diye bu eseri yazyorum...". te bu satrlar hem Rza Nur Bein temiz Trkln, hem de Trk tarihine olan intisabn aka gstermektedir. Mellif bu satrlardan bir az aada Trk tarihini Trk genliine milli terbiye vermek gayesiyle yazdn kaydetmektedir. Filhakika on iki ciltlik Trk tarihi Trk genliine milli tarihimizi retmek, tarihimizden alnacak dersleri gstermek, milli bir terbiye vermek gayesiyle yazlmtr; bu ciheti kitabn dier ciltlerine mellifin

vakalar anlatrken ahs mtalaalarn kaydetmesiyle de grmekteyiz. O halde Rza Nur Bei bir tarihi olarak deil bir mr-id, bir rehber olarak ele almak, bu bakmdan tetkik etmek . gerekir. Rza Nur Bein Trkl tarihindeki bu ahs mtalaalarla ok ak olarak anlalmaktadr. Onun nasl bir Trk olduunu anlamak iin bu kaytlan birer birer aratrmak gerekir. Dr. Fethi Tevetolu'nun bu hususta altn biliyorum. Onun eserinin yaynlanmasn bekliyerek ben bu mevzua temas etmeyeceim. Yalnz bu hususta bir misal vermekle iktifa ediyorum: Rza Nur Be, bn Sina'nn bir resmini kitabna koyduktan sonra altna da u mtalaay yazmaktadr: "Biri masalar zerine biblo tarznda, dieri Trk eczahanelerinde, Esklab ve Bokrat heykellerini kaldrp, yerlerine konmak zere iki kta heykelini de yaptrmaldr. Millilemek byle olur. Buna erbab olan Trklere den bu vazifeyi hatrlatyorum". Gerek bu mtalaalar ile ve gerek yazd Tk tarihi ile Rza Nur Be Trk milletine milli terbiyeyi, tarih uurunu vermek istemi ve on iki ciltlik eseriyle de bunu vermee muvaffak olmutur. 54 Rza Nur'u tarihi olarak ele aldmz vakit sadece bu cihet meydana kmaz. Onun bu on iki ciltlik eserinden baka milli tarihimize ait mhim eserleri de vardr. Her eyden evvel Revue de Turcologie (Trk Birlik Revs) adyla Trke, Franszca karm olduu mecmuada milli tarihimize ait ok mhim yazlan kmtr. Bu yazlarda Rza Nur bir mrid deil bir limdir. Paris'teki milli ktphanede bulunan tarihimize ait eserleri aratrmakta, Trk iiri, Trk bayra, alemleri... zerinde tetkikler neretmektedir. Daha sonra Uygur harfleriyle yazlm olan mehur Ouz Destannn Trke ve Franszca tercmesini de Rza Nur merhum bir risale halinde karmtr. Ebulgazi Bahadr Han'n ecere-i Trk adl eserini de dilimize evirmitir. Ali ir Nevai, Namk Kemal hakknda da deerli aratrmalar yaynlamtr. Demek oluyor ki Rza Nur, Trk genliine milli terbiye vermek ve tarih uurunu uyandrmak gayesiyle hareket ettii gibi ayn zamanda bir ilim adam olarak da deerli aratrmalar vcuda getirmitir. Rza Nur, Ziya Gkalp gibi intuion ile hareket etmemitir. Bazan etimolojiler yapm ve ie metodsuz olarak giritii iin mbalaalara kam ise de onun bu hareketini ileri milliyetiliine verebiliriz. Yoksa onun bu hareketi, uursuz ve cahilane bir surette milli dilimizi elimizden karmak ve berbad etmek iin yaplm deildir. O, sadece baz zan ve tahminlerini kaydetmitir. Dikkate ayandr ki Rza Nur merhum Trkoloji ilminden doan ilmi tabirleri ve siyasi cereyan ve mezhebleri yle sralamaktadr: Panturanizm, Neoturanizm, Turanizm, Pantr-kizm, Trkizm, Byk Turan, Turan. Merhum bundan sonra bu tabirlerin zerinde durmakta ve u satrlar yazmaktadr: "Btn kuvveti Trkiye'ye vermeli, Trkiye hududu harici ile ok urap da kuvveti datmamaldr. Trkiye gvdedir. Esastr. Trkiye'de yaplacak ok i vardr". Bugnk Trklerin yolunu izen byk Trk Trklk dnyasn, Trkn byk tarihini asla inkar etmemektedir. Rza Nur merhum Trk tarihini 1071 ile balatmak ve Trkiye hududu dnda Trk tanmamak gibi aptalca ve hainane bir yola sapmaktan ok uzaktr. Lozan kahraman Rza Nur siyaset, ilim ve ideoloji saha55 snda temayz etmi byklerimizdendir. Lozan'da kula duyarak ve yabanc dile vakf olarak mzakerelere itirak etmi. Veni-zelos'a layk olduu dersi vermi, birok muahedelere imza atm, vekillik etmi ve hep muvaffak olmutur. lim sahasnda Trk genliinin unutamayaca, her zaman takdir ve istekle okuyaca eserler vcuda getirmitir, ideoloji sahasnda ise hepimize rehberlik etmi ve milli tarihimize adn altn harflerle kaydettirmitir. Ruhu ad olsun. A. BURA BR FAZLET VE FEDAKARLIK RNE Dr. Rza Nur, Trk milliyetiliinin tarihinde Hseyin-zade Ali ile balayan Turanclk cereyannn en nemli ahsiyetlerinden biri idi. Fakat bu cereyan iinde de daima ok farkl, ok orijinal kalmtr. Trkln gemiini aratran bir tarihi, muhakkak Dr. Rza Nur'u belli bir grup iinde deil, fakat eserleri ve ahsiyetiyle birlikte tek basma ele alacak ve inceleyecektir.

Onu dier Trklerden ayran en nemli taraf, hi kimseye benzemeyen mizac idi. Nitekim fikirlerinde olduu kadar siyasi hayatnda da hep bu ateli, hrn mizacn tesiri grlr. Merutiyet devrinin, fikri ve siyasi faaliyetlerdeki zenginliine ramen, her iki sahada da bir anari yaratm olmas Trk mnevverlerini ok defa kr bir politikaya, yahut mfrit cereyanlara sevkediyordu. Rza Nur bu anari iinde yana (Merutiyet meclisinin en gen mebusu idi) ve tecrbesizliine ramen, mbalaal da olsa, doru bildii yolda sonuna kadar mcadele eden nadir insanlardan biri olabildi. Hakszln her trlsne kar tahammlszd. Bu yzden gerek Merutiyet gerekse Kuvay Milliye devrinde faziletinin icabndan baka dncesi olmad iin dneklik, riyakarlk yapamad ve bu kark hesaplara itirak etmeyip gurbeti seti. Siyasi hayatnda byk basanlar yannda hatalar da plmu56 I tu. Baz meselelerle Trkiye'deki itimai bnye ile uzlamayan an inklaba hareketlerini yine bu hrn, hareketli mizacna balayabiliriz. Mamafih bu hkm stikbalin tarihisine brakmak daha doru olur. Eski harfleri bilmeyen yeni nesil byle orijinal bir ahsiyeti tanmaktan mahrumdur. Onu tanyanlar, millet sevgisinin ne demek olduunu, bu sevgiyi ibadet derecesine getiren bir insanda grmekle bahtiyar saylrlar. Vefat ettii gecenin sabahnda merhum Peyami Safa tarafndan yazlan u satrlar, Rza Nur'u en gzel bir ifade ile hlasa etmektedir: "Bu memleketin kltr, ahlak, siyaset, istiklal, in-klab hangi byk davasna gz atarsanz orada Rza Nur'un abide halinde, byk bir eserini, fakat bu eserin arkasnda hibir kazan ve eref beklemeden, kendi kendini silen feragatli insan ehresini grrsnz". Bu ehre, bence, onun fikirlerinden ok daha nemli idi. Faziletli insan tipinin kaybolmaya balad cemiyetimizde Trk genlerine tantlacak en iyi rneklerden biri de, Rza Nur'un erefli hayatdr. Fikirleri, phesiz etrafl bir ekilde toplanp neredilmeye muhta bekliyor. Fakat hepsinden nce, onun ondrt ciltlik "Trk Tarihi"ni yeni harflerle nerederek, genlerde milli tarih bilgisi ve uuru yaratabilecek en gzel eser halinde yaymak hem kendi hatrasna, hem de Trklk davasna emsalsiz bir hizmet olurdu. Trk tarihini cumhuriyetle balatmak isteyenlere kar, O'nun tarih gr bizim nesil iin en byk tehlike olan aalk duygusundan kurtulmamz temin etmitir. Sadece bu mcadelesi Doktor Rza Nur'a minnet duymamz iin kafi gelir. Her lm yldnmnde, ocukluumdaki evimize aabeyimin alma odasndaki O'nun yal boya tablosu gzlerimin nne gelir. Dr. Rza Nur bu hayalin arkasnda, "Faziletten byk rehber, feragattan byk hizmet yoktur" der gibi dile gelir, tecessm eder. Tamnn rahmeti zerinde olsun. 57 Dr. Sadettin AYGEN DEAL TRK RIZA NUR BE Her fani gibi ecel onun maddi varln da on sene evvel aramzdan alm; altm yl aan bir mr boyunca yalnz Trklk ve vatan iin rpman vcudu asrlarca Trk ehitlerinin kanlan ile yorulmu mukaddes vatan topraklarna bugn karmt. Dr. Rza Nur, Sinop'ta Mslman-Trk bir ailenin ocuu olarak dnyaya gelmi, kannn ve imannn kendisini srkledii yolda ylmadan, bkmadan ve usanmadan alm, mensup olduu millete borcunu tam manasyla deme bahtiyarlna erimi ve arkasnda, izinden yryeceklere nurlu bir yol brakarak ebediyete gmtr. Tbbiyeye kadar olan ocukluk ve tahsil yllarnda her Trk ocuunun heveslendii eylerle megul olmu, fakat iindeki cevheri yakacak atei bulamamt. Babasnn sran ile tbbiyeye gidii, hayatnn en mhim hadiselerinden biridir diyebiliriz. Zira o zamanlar istipdada kar alevlenen ve hrriyet ak ile yanan en kuvvetli ocaklardan biri tbbiye idi. Kadavra banda kulaklara fsldanan hrriyet fikirleri, vatani iirler, istibdada kar talebe arasnda kurulmu siyasi cemiyetler, yksek snflardaki talebenin yeni gelenleri irad ederek millet ve vatan hisleri alamas, tbbiyeyi bir milliyet ve hrriyet oca haline getirmiti.

Rza Nur'un bir gn kulana fsldanan bir vatani iir onu fevkalade heyecanlandrd. Bu, Namk Kemal'in bir iiri idi. Rza Nur derhal Kemal'in dier iirlerini ve baz kitaplann buldu, okudu, sonsuz heyecanlar duydu. te, O, artk kendini bulmu, btn hayat mddetince tutaca yolu izmiti. Siyasetle uramaa balad. En ateli hrriyet taraftan oldu. Fakat az kalsn istibdadn kuranlan arasna katlacak ve mukadderatn ona tevdi ettii byk vazife yarda kalacakt. Hafiyeler vastasyla Rza Nur'un hareketlerinden phelenen mektep idaresi, bu ateli Trk gencini, srmek zere tertibat ald. Fakat milletini seven bir idarecinin daha evvelden Rza Nur'u ikaz etmesi bu tehlikeyi ondan uzaklatrd. 58 Artk Rza Nur kendini tam manasyla derslerine vermi evvela tahsilini tamamlamak suretiyle milet ve vatanna daha faydal olacan anlamt. Rza Nur, bu almalan neticesi iyi bir doktor olarak tbbiyeden mezun oldu. htisasn yap (Bu sayededir ki milli Mcadelede, byk bir mahrumiyet iinde kurduu seyyar hastanelerde binlerce Trk yaralsnn hayatnn kurtarlmasna sebeb olmutur). Hekimlie ait eserler yazd. Fakat, O, yalnz meslei ile iktifa etmeyerek, damarlarnda akan ata miras asil Trk kannn tesiriyle Trklk yoluna girmi, Trklk ve milliyetilik duygulann alevlendirerek bu duygularla yetien bir genlik vcuda gelmesine sebeb olmu. Bu suretle mensup olduu Trk milletine ok byk hizmetler etmitir: O Trklk yoluna giriini u veciz ve manal satrlarla anlatyor: "Lakin bir mlahaza beni sanatmdan baka ilere sevketmitir. imdiye kadar vatanma tbbi ve shh eserlerle hizmet ettim. Bu mesaide iken bu yolda hizmetimin cz'i olduu zannna dtm. nk milletimin asl mhlik hastalnn ferd deil, itimai olduunu anladm. Bir milletin bir, iki ferdini lmden kurtarmakla mr tketecek yerde onu brakp milletin itimai derdine derman bulmaya savaacak zamandayz. Millet giderse kurtanlm birka fertten ne kar! Millet kalrsa giden fertleri dourur". Bu satrlarn ne kadar mhim olduu ilk nazarda gze arpmaktadr. Bunu hepimizin rnek tutmas lazmdr. Her Trk evlad, mesleinde ykselmekle beraber milletinin itimai dertleriyle de megul olmal, milletini ykseltmee almaldr. Trk milleti olarak her ynden kuvvetlendiimiz zaman ebediyen yaamaa hak kazanacamz ve atalarmza layk olabileceimizi unutmamalyz. Rza Nur, tam bir Trk olarak yaad. Hayatnda daima dimdik kald. Kanaatlerini aka syledi. Hususi hayatnda ince ve gleryzl, resmi hayatnda ise sert ve msamahaszd. Kanaatlerini aka sylemesi ve riya bilmemesi yznden hayatnn ounu gurbet elde geirmee mecbur kald. Onun vatandan ilk ayrl, siyasi hayatmzda ilk muhalif olarak ttihatlara cephe almas ile balad. Milli Mcadele balar balamaz tekrar vatana dnd. Milli Mcadele'de Milli Hkmet'in faal azas olarak ok faydal 59 hizmetler grd. Nihayet Lozan Konferans'nda heyeti murahhasa ikinci reisi olarak yapt hizmetler ise unutulmaz. Bir mnakaada Venizelosu bayltmas mehurdur. Fakat tekrar gurbete kmak mecburiyetinde kald. Buna ramen ylmad. Gurbette iken bile, Trklk iin alt. Eserler neretti. Uzun gurbet yllarnda ektii vatan hasreti nihayet 1938 ylnda dindi. Rza Nur vatana dnmt. Yeniden almalarna hz verdi. Tanrda mecmuasn karmaa balad. Henz bir lise talebesi bulunduumuz o gnlerde Tannda mecmuasn ne kadar heyecanla okuduumuzu hala hatrlarm.. Sene 1942.. Dr. Rza Nur'un fani vcudu artk uzun ve ypratc yllarn ykne tahamml edemez hale gelmiti. Ecel bir gece yars onu elimizden almakta gecikmedi. Onun tabutunu Beyazt meydannda bekleyenler arasmdaydm. Fakat maalesef gmlnde bulunamadk. nk o baka yollardan ebedi medfenine gtrlmt. Yetien ve yetiecek Trk nesillerine ad gibi nurlu bir yol izerek lmezler arasna kansan byk Trk, mensup olmakla iftihar ettii Trkl u satrlarla vmtr: "Dnyada en byk iftiharm Trk yaratldmdr. Bu kadar tarih okudum. Trk kadar kahraman, mert, iyi yrekli, zeki ve akl selim sahibi insan, Trk kadar byk ve yksek bir tarihe malik bir millet grmedim. Bu kadar millet tandm, bugnk medeniyet aleminde en yksek mevkie kmak iin lazm olan kabiliyetleri

kendinde ve yurdunda bunun ki kadar toplam olann grmedim. Trklk bende snmez ve tkenmez bir akr. Her sevginin fevkinde bir sevgi halinde gnlmde gsmde yaar. Btn varlm kavrayan bu ilahi atein, beni yakmas pek tatldr. Yaktka bana zevk, sevin verir. Sade odur ki beni yaatr. Trk yaratlmn krn ne trl ve nasl bir hizmetle eda edebileceimi bilmiyorum". Her Trk, bu satrlar ibretle okumal, Allah'n bir lutfu olarak Trk yaratlnn krn nasl eda edebileceini dnmelidir. Byle dnceler oaldka, Trklk ebediyyen yaayacaktr. Kkl insanlk tarihiyle balayan Trk milleti bir madde de60 il, bir cevherdir. Bu cevher, asrlar boyunca tarih yarat, medeniyet yaratt, kahramanlk yaratt, milyonlarla ehidin kan pahasna bu vatan kurdu ve bu millet her eye ramen cevheri sayesinde yaad, yayor ve yaayacak.. Ne mutlu ona ki Trk domu, Trklk iin yaam ve en byk iftihar olan Trklk iin sembol olmu, Trklkle beraber ebediyete kadar yaama hakk kazanmtr. Allah rahmet eylesin.. Her Trk'n vazifesi bu cevheri ilemektir. Bu mecburiyeti vicdanlarmzda duyduumuz gn, Trklk ve Trklk ykselecektir. te Dr. Rza Nur Bey, bu cevherin nasl ileneceini bize gsteren byk ve ideal bir Trkdr. Ziyaeddin BABAKURBAN BYK TRK DR. RIZA NUR "Emelimiz en knden en byne kadar menfaat ve mevki dncelerinden uzak olarak srf Trk'e hizmettir" diyen Dr. Rza Nur'u bundan 2 yl nce 8 Eyll gn kaybetmitik. O l ki btn mrn bu vatana ve bu millete hasretmi, hayatta yegne dncesi; tarihin efendisi olan Trk'n kalknmas, refah ve saadeti olan bu aziz ly anmamak gafletini gsteren matbuatmz, cemiyetlerimiz, kltr ocaklarmz adna hicab duyarak lmnn yldnm gn birka arkadala birlikte kabrini ziyaret ettim. "Sade Trk iin lmektir hevesim Onun urunda kesilsin nefesim Byle gelsin, ecel.." "Buradan gidince gkte gneim Orada da Trk' sevmektir iim" szn hatrladm. Onun 1908'de Meclis-i Mebusan'n en gen 29 yandaki ateli mebusu olarak almalar, Lozan Sulh Konferans'nda ikinci murahhas olarak muvaffakiyeti, Byk 61 Millet Meclisi'nde: . "Bilhassa murahhas olarak beraber altm Dr. Rza Nur Beyi kemal-i tevkir ile yadetmek isterim. (Alklar). G-nagn tesirat altnda yalnz ilim, vukuf ve tecrbe kafi deildir. Fevkalade bir metaneti asab lazmdr. Hakikaten bir ideale kymet lazmdr. Fevkalade bir feragat-i nefis ile yekdierine samimi mzaheret gstermek lazmdr. Bilhassa Rza Nur Bey'den bunlar grdm. Doktor Rza Nur Bey Trk He-yet-i murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. (Aklar). Millete bunu sylemek vazifemdir" diyen Lozan Bamurahhas ve Sabk Cumhurbakan smet nn'nn bu szleri gzmn nne geldi. Her vatansever vatanna, milletine hizmet etmekle mkelleftir. Lakin hibir vatansever Rza Nur kadar hizmet edememitir. Bata Lozan olmak zere 9 muahedenin kahraman, 12 ciltlik (TRK TARH) ile genlie Trklk lksn alayan, "Namk Kemal" isimli eseriyle Namk Kemal'i iimizde yeniden yaatan ve bu lmez eserleriyle Trk fikir hayatna 73 eser veren byk yazar. Trk milletine 5000 ciltlik muazzam ktphanesi Sinop'ta ismiyle anlan bir ktphane yaparak milletine hediye eden mmtaz insan. Memleket dnda bulunduu zaman kard "Trk Birlik Revs" ile Trk dnyas ve Trklk hakkndaki etdlerini yaynlayan, mrnn sayl gnlerinde nerettii "Tanrda" mecmuasyla son nefesini ve servetini veren byk insan. Trk nklap Tarihi'nin adsz bayraktar olan Doktor Rza Nur'un btn muvaffakiyetini, almalarn, fikirlerini, eserlerini, bu ksa satrlarda izah etmek imkansz olduundan ancak onu yadetmekten teye gidilemez. Gnl isterdi ki ihtifaller yaplsn, matbuatmzda, selahiyetli kalem sahiplerimiz onun eitli cephesini tahlil ederek, hakknda yazlar yazsn. Ne yazk ki bunlar olmuyor. Ey yaayan l, sen eserlerinle beraber kalbimizdesin. Rahat uyu demekten ileri gidemiyoruz. Ne kadar ackl bir manzara deil mi? -^

LMNN ARDINDAN ONUN N SYLENENLER 1 - Tolunay Atsz / lmnn Ardndan Rza Nur in 2- Remzi Ouz Ark / Rahmetlik Dr. Rza Nur 3- Dr. zzeddin adan / Mehul Rza Nur 4- Peyami Safa / Byk Kymet, Dr. Rza Nur / O Bir Vatan Severdi 5- Erhan Lker / Dr. Rza Nur'un Karakteri: O Karanlklar inde Bir Ikt Tolunay ATSIZ ; LMNN ARDINDAN DR. RIZA NUR N 9 Eyll. Ne mutlu bir gnde topraa dtn doktor! Urunda ba koyduun bir davann zafer gn, kahraman bir gn.. nk sen de kahramanlar gibi yaadn ve kahraman sancak sana son yolculuunda hepimizden daha yakn arkadalk etti. Ne hazin ve kararsz bir merasimdi. Sen ki btn mrnde, hele ahs ilerinde, daima kendin karar verirdin, hem de ne byk bir hzla.. Bugn ise sanki hala herkes senin reyini bekliyor gibi. yi yzn, eilmez banla hala aramzda gibisin.. Fakat biz biliyoruz ki sen madde olarak artk yoksun. Mtevazi tabutunda son yolculuunu bekliyorsun. z dostlarnla yapacan son yolculuu.. Lakin niin etraf bu kadar tenha? Evet, yal dostlarn yal gzlerle yannda.. Ama 62 63 hani genlik? Bir arkadann, mezarnn banda syledii gibi yllarca sonra aziz hatran anmak zere toplanmak iin mi imdi yok? O zaman yalnz yurdu iin yaam ve yurdu iin didinerek lm sana acap nasl hesap verecekler? Buna ihmal demee gnlm raz deil doktor. Bu senin talihinin son bir kt tecellisi.. Belki de byk kederlerin verdii aknlk.. Geirenlerin az, ihtiyar dostum.. Ama karlamaa gelenlerin, ben biliyorum ki ok, pek ok.. Btn Trk tarihinin ululan.. Biz gz yal, gnl knk seni uurlarken onlar seni hrmet ve sevgiyle karlyorlar. lmnde seninle beraber olanlar, sessizce etrafnda toplananlar biliyorlar ki sen unutulmayacaksn. Tarih seni, sen z olunu her zaman takdirle anacak. Milletin kadirinastr. Biraz ge kalmas sana ac vermesin doktor, sen ki onu o kadar severdin. Byk kalbin bunu da ho grsn. Bak Ulu Tanr da senden yana.. Topraa alty be gee dtn. lk yamur tanele-riyle beraber.. Tanr senden rahmetini esirgemiyor doktor, rahmini de esirgemez, rahat uyu. Bilirim ki ancak imdi dinleneceksin.. Yllar yl hasretini ektiin yurdunun topraklarnda ve milletinin gnlnde dinleneceksin.. Trkn kara gn dostu Rza Nur.. Nur iinde yat. Remzi Ouz ARIK RAHMETLK DR. RIZA NUR Eyll'n sekizinde stanbul'da len Rza Nur 63 yln ok i-detli mcadelelerini tamaktan hi ftur getirmez grnyordu. Karadeniz'in byklne, amanszlna yakr bir ats olan am yarmas, bozulmam gvde, yeni balayan arpmalara gz krpmadan dalacak bir olgunlukta idi. Onun lm, dostlarn bu itibarla hayretler iinde brakt. Teessr saana, ardndan akt geldi. Bu kadar kirli, bu kadar namert bir alemden syrlp giden bu kamil dost iin, bu teessrde hakl myz? lm nasl bizlerin em64 rini, nehyini, dilemesini, acnmasn beklemezse ok kere iimizi yakan, yaran aclar hakl veya hakszlmza bakmaz, gelir ve vurur. Sonra Rza Nur; kirli, namert olduundan tiksindiimiz bu aleme yeni bir ehre vermek isteyen seyrek devlerimizden biriydi. Yllar ve yllarn hazrl, inkisarlar, yanllar, umutlan onun kaleminde, kafasnda yeni sentezlere brnmeye balamt. Bu ahiret seferi, ondan ziyade onu sevenleri ite bunun iin elemlere bodu. Yllar ve yllann hazrl!.. Tpk (Fenn-i Hitan) kitab gibi, yanm asr geen arpma mrnde de hekimlik ancak bir mecburi durak olmutur. Geri kalan emeini, mrn Trkiye'ye ve Trkle vermiti. Pervasz ve ak gnl ile yazd (Trk Tarihi) vesikalann seyrini yrtan imeklerle doludur. (Namk Kemal) kitab, sanki btn bir milletin ekingen ve tembel mnevver kitlesine meydan okuyan bir azametli trbedir. (Trk Birlik Revs) Bu Trk ve Trk devin yalnz bana at geni bir kanaldr: Btn emekleri oraya aktmak istemektedir. Dier kitaplan, mecmualar da yle: Kendi memleketindeki bir

eksie cevap almak iin meslek, saha, snr, imkanszlk tanmadan, giriilen teebbsler, bol bol aktlan emeklerdir. Bu eserleri ben her zaman, onlar meydana getirten hudud ve ember bilmez-idealin bykl ile ltm. (Fenn-i Hitan)' yazann (Ouzname)'yi meydana getirmesine dudak bkenlere sadece acdm: Bir vatansevere, niin vatann her eyiyle alakalsn, denebilir mi? mrn toptan yoluna verdii bir eyin hereyi ile uramas ayplanabilir mi? Yeter ki basarsn. Rahmetli vatanseverin asl stnde durulacak taraf, yaad mrdr. Dnd gibi yaayan, u lkede bilmem ka tane vardr? Fakat Rza Nur, dnd gibi yaamaya azmetmi, hemen hemen baa da karm seyrek insanlardandr. Ona, ele alnmaz dikenli bir bomba hainlii veren ite bu dnd gibi yaamak istemesi omutur. Her devirde onun vatandan uzak kalan bir baht var. Bunu onun mizac ile deil, hele onun menfi oluu ile deil; onun yzde yz dnd gibi yaamak isteyen ahlaknda aramak arttr. Zaten bir eyi olduu gibi gren, ondaki ktl 65 tellemeden pullamadan (Efkr Umumiye)lerden herhangi birinin nne seren, sadece realisttir, menfi deil! Siyaseti, ke kapmak zilletinden kurtarr; onunla, bir cemiyete ynelen mukaddes fikirlerin hakikat haline konmas iin gereken btn hareketleri anlatrsnz.. Rza Nur'un btn yazdklarna, yaptklarna siyaset demekten ekinmezsiniz. O zaman onun mr de, 63 yln, da gibi dalgalarn harner olmu dinamizmi ile tarifini bulmu olur. Memleketin iinde, memleketin dnda btn ayplardan, btn reziletlerden ari mrn mcadeleye veren almaya veren, Rza Nur'u, bu topran has bir abidesi gibi aramzda daima yaar bulmay ne kadar isterdim! Miras yedilerin, hazra konanlarn, bakasnn srtndan, kitabndan ve kesesinden yayanlarn bu kadar bollat bir devirde onu; silahn bir an elinden brakmayan bir kahraman gibi mcadelede, almada bulduk. Trkiye'yi, Trkl rnek ve temel yapmak isteyenler; Trkln taa uzak gemilerde balayan ve mezarlar ile milletimizin tapusunu hazrlayan eref ordusunun, yenilme bilmeyen bu son fedaisini rnek olarak alacaklardr. Dr. zzeddin AD AN MEHUL RIZA NUR lmnden bir gn evvel bermutat yine Beyolu'ndaki pastahanelerde oturduk. O bana biraz,dalgn grnd. Trklk ve rklk hakknda bir gazeteciye yazm olduum cevab (bu gn gaip olan bir cevab) okuduk, pek hafif bulduundan biraz daha iddetli yazmam syledi. Sonra ktk ve birka adm tede doktor Mustafa Hakk'ya rastgeldik. Tekrar bir kahveye oturduk ve pek uzun konutuk.. Bir gn sonra o lmt. Cenazenin kaldrlm olduu Beyolu zkr hastanesine gittim: Gusulhaneye atlm alelade bir ceset.. Kimsenin alakadar olmad bir l. Ertesi gn,de bekledik, sonra onu 66 birka otomobil ve birka polis ve elli kiilik kadar bir cenaze alayyla Beyolu'nun arka sokaklarndan dolatrarak, Merkez Efendi'ye gmdk. te Rza Nur. Lozan sulhunda ikinci murahhas. Cemiyeti Hafiye meselesinde medhaldar, Trk fikirleriyle hret alan bir Rza Nur. Hi anlalmayan ve hi tannmayan bir ahsiyet Hayatnn son senesinde hemen hergn beraber geirdik. Onu tandm, tenkit ettim ve ona zannederim iyice nfuz ettim. Rza Nur'u kimseden bir ey istemeyen, pek ciddi tabiatl, inat ve sebatkar, bir ahsiyet olarak tanrm. Ne geimsizdir, ne ataktr. Pek terbiyeli fikrine en aykr fikirleri bile dinleyen bir ahsiyettir. Fakat onun hakknda sylenenler bugnn tamamen zdddr. Ona muhteris, kavgac, geimsiz dediler. Bu ne dereceye kadar dorudur? Ufak bir tahlil bu "seciye hatlarnn" bir nakise deil, garpta bilakis ok kymet verilen bir caractere olduunu gsterir. Baknz nasl: Rza Nur bu cihetle Clemenceau'ya pek benzer. Bu benzeyite bir taklidin muhassalas deil tabii ve tamamen ilcai bir benzeyitir. Tpk Clemenceau gibi inat ve kavgacdr. Tpk onun gibi hatip deildir. Fakat tpk onun gibi kaleminden tenkit ye hcum bir zehir elalesi halinde akar. Fakat Clemenceau ilim sahasnda bir reybi, muharrirlik ksmnda yavan bir

yazcdr. Rza Nur ise her ne denirse denilsin ok orijinal eserleri olan ve hi phesiz ki milliyetilik sahasnda ilk kalknmay ciddi bir tarih kitabyla ortaya atan bir melliftir. Rza Nur da tpk Clemenceau gibi hibir frkadan deildir. nk bir ferdiyetidir. Tpk onun gibi liberaldi. Tpk onun gibi memleketine en buhranl devrelerde en parlak hizmeti etmi ve muhayyile onun gibi bir odackta kimsesiz bakmsz lmtr. Aile cihetinden de Rza Nur Clemenceau'ya benzer. Aile rabtalar da gevek kalmtr. Denilebilir ki birbirine tamamen zt 67 olarak alan bu iki doktor siyaset adam, byk nurlu davasnn muvahecesinde birbirinin eserini bozmaya azmetmi iki devdir. Franszlar Clemenceau'ya hrmet eseri olarak "htiyar Kaplan" dediler. Gnlm ister ki Rza Nur'da bizim arslanunz olsun, bu ona ok deildir! .Kfc! Peyami SAFA 9 Eyll 1942 BYK KIYMET, Dr. RIZA NUR Byk Trk dnyas, Trkiye, Trk milliyetilii ve Trkoloji en halis kymetlerinden birini kaybetti: Doktor Rza Nur, evvelki gece, bir yldrm vuruuyla yklan abideler gibi ani lmlerden biriyle ld ve uzun zamandanberi vesika tomarlar arasnda hazrlad Merutiyet tarihinin sahifeleriyle aylardanberi kard Tanrda mecmuasnn henz matbaaya verilmeyen vcuduyla apansz devrilip gidiverdi. Bir-iki saat evvel aldm kara haber, onun memlekete ve milli davaya yapt byk hizmetleri bir anda hatrlayp hulasa etmek takatinden beni hala mahrum eden bir keder baskn oldu. Onun ahs ve milli hviyetine ait intibalanm ve kanaatlerim, en kaba bir tahlili bile zorlatran dank ve uar bir uur hali iinde birbirine karyor. Merutiyetin, birbirinin peinden yklan hrriyet ve fazilet ideallerinin hsran iinde kendisini politikadan ekip ilm aratrmalara veren Rza Nur'un 12 ciltlik Trk tarihiyle Paris'te kurup Msr'da karmaya devam ettii 8 ciltlik Trk birlik revsyle, Namk Kemal hakkndaki monografisi, Trk edebiyat tarihi ve folklorumuz stndeki birok incelemeleriyle Trk kltrne kucak kucak tad bilgi ve fikir hamulesini burada tastamam. Btn ktphanesini hemerisi olduu Sinop ehrine teberru eden ve btn politika menfaatlerini tepen bu tertemiz adamn ahlk vasflarn da uraca sdramam. Onun Lozan Konferan-smdaki tarihi hizmetlerini, Byk Millet Meclisi, evvela smet 68 Paa'dan dinledi. Daha sonra biz, onun Lozan'da milli davamz ieriden torpillemek isteyen ecnebi sermayesiyle ve stelik bir de Hseyin Cahit ve Cavitlerle mcadele ettiini teferruatla ren-dik.Rza Nur'un lmyle en erefli uzuvlarndan birini kaybeden _ Tasviri Efkar ailesinin kederi pek byktr. Peyami SAFA 10 Eyll 1942 O BR VATANPERVERD, BYK KIYMET Rza Nur'u gmdkten sonra Milletler arasndaki tarihi dmanlklarn kknde yalnz tarih deil, corafya da vardr. Ak denizlere kmak isteyen bir memleket, bitiik komusunu yoluna dikilmi bir engel sayar ve onu kabilse devirmek, deilse iinden kemirmek iin nbetlee, btn kuvvetini ve fitne dehasn kullanr. Baka bir memleket, imparatorluk yollarnn selameti hesabna, bunlarn stnde bir tek kuvvetli devlet brakmamak iin, zaman zaman dost ve dman hviyetleriyle, maskeli ve maskesiz, emperyalist ihtiraslarna engel sayd memleketin mezarn kazar. Bu dmanlarn dostluklar dmanlklarndan daha tehlikelidir; nk yutmaya karar verdikleri memleketin tarihi kinini dostluk hahalar yutturarak uyutmaya alrlar. Halis milliyeti ve hakiki vatansever ona derler ki, jeopolitik zaruretlerden doan ve dnya yklsa deimesine imkan olmayan bu dmanlklar unutmaz: Unutma hakareti ahsiyenin msebbibini Fakat hakareti affetme validen vatana Diyen air, cins vatanperverliin kanununu manzum bir maddede hlasa etmitir. 69

Tarih uuruna sahip milletler, corafyann pileri olan bu dmanlklan asla unutmadklan iin kt veya zaruri politika zikzaklarnn klledii mukaddes kini yreklerinde candan aziz bir miras gibi tarlar; bilirler ki mill birliklerini yapan da, milli mukavemetlerim yaratan da bu byk tarih uurudur. te dn, iki mangalk bir dost kalabal ve lmden daha hazin bir tenhalk ve sessizlik iinde Allah'n rahmetine braktmz tarihi ve milliyeti Rza Nur bu uura sahip, fakat onun iinde yaadmz nazik politika artlar altnda yalnz ms-bet kanaldan diri tutmaya almakla kalan sayl ve sayc vatanperverlerden biriydi. Namk Kemal, smail Safa, Tevfik Fikret, Mehmet Akif ve benzerlerinin soyundand: Mat altn gibi, kymetinden hibir ey kaybetmeden panlsz yaad ve yle ld. Erhan LKER DR. RIZA NURUN KARAKTER: O KARANLIKLAR NDE BR IIKTIR Dr. Rza Nur iin benden de bir yaz istendii zaman, ylece dnmeye baladm: Ne yazaym? Hem lehinde ve hem de aleyhinde ok konuulmu bir insan olarak Rza Nur Bey hakikaten tetkik ve tahlile deer bir tarihi simadr. Fakat birok kimseler, onun ahsiyetini, kabiliyetlerini, vasflann, stiklal Harbinde ve Lozan'da grd vazife ve yapt hizmetleri defalarca yazmlar ve yazacaklardr. Benim iin takip edilebilecek yol ne olabilirdi? Ekseriyetle yapld zere, O'ndan bahsederken vmek veya bir dman gibi yermek deil, belirli tarihi hadiseler iindeki fonksiyonu itibanyla gzden geirmek: te bu yaz bu usule riayet olunmak istenilerek kaleme alnyor.. . Trk Milliyetiler Dernei tarafndan karlmakta' olan Mefkure dergisindeki yazlanmda, hatrmda kaldna g70 re, Dr. Rza Nur Bey'in karakteri hakknda baz beyanlarda bulunulmutu. Orada, balca iki devir halinde son yarm asrlk tarihimizi mtalaa ediyor, Rza Nur'un karakterinin ne suretle temayz eylediini gzden geiriyorduk. Yirminci asr balangcnda Trkiye devleti, haricen geni deiiklikler gibi grnen birtakm hareketler iindedir. Trablus-garp ve Balkan harpleri mntehasmdan, stiklal savanda Yunan-llar'n denize dkld 9 Eyll tarihine kadar, hi durmadan kan dken, cepheden cepheye koan bir millet, artk en son imtihan gnne gelmitir. Zaferden birka yl geince Anadolu'da vaki kyam yeni tarz bir devletin hanedansz bir Cumhuriyet'in messeselemesine doru gidiyor: Trkiye Cumhuriyeti. Siyasi sahada vaki stiklal, kltrel sahada aka tayin edilmi olmakla beraber, sarahaten tavsif olunmam bir kltr tabiiyeti ile Avrupa emperyalizmine balanmak zeredir. Atatrk'n salnda, O'nun kendine mahsus dinamizmi yznden hadiseler btn veheleri ile bir mahaliyet hatta bir milliyet prensibine aa yukar daima bal kalmakla beraber, kltrel tebaiyetin tesirleri hemen eyrek asr gemeden btn neticeleriyle ortaya kmtr. Kanaatimizce, Trkiye'de stiklal Harbi sonunda yaplan Cumhur devlet olma hamlesini tamamlamak zere ortaya atlan "nkilaplar" adn alan hareketler, askeri sahadaki stn mukavemet kabiliyetine ramen, Trkiye'nin Avrupa hegemonyasnn istila sahalarndan biri haline gelmesi hareketidir. Haddizatnda asla, Franszlar'n bahsettikleri "Revolsyon" mefhumunun en ufak izlerine bile rastlanmas bahis mevzu deildir. Silah kuvvetiyle yklan altst edilen devri messeselerin yerine yenilerini koyamayan bir hareket, daima kendi evresi dahilinde kalan bir gidi, buna bizde inkilap adn vermilerdir. Btn bunlarn neticeleri 1944 senesinde alnd. Trkiye'de Trkm demei bile yasak eden bir devlet idaresi, milletin banda anakkale'yi zorlayan hal ordulan kadar amanszca harekete geti. Avrupa'ya krkrne tabiiyetin amansz neticeleri artk alnmaya balanacakt. 71 O zamana kadar, aynen Avrupa Faist devlet idarelerinin ekilci bir kopyaclm yapanlar, btn dnyaya Trkiye'de kendilerinden ayn, adeta mcerred bir Faist grup varm gibi gstermeye altlar. Bunun iin de en msait olarak

milliyeti faaliyet bulundu. Bu ne idi? Mussolini'nin Italya'daki Faizm'den, Hit-ler'in Almanya'daki Nazizm'den, Stalin'in Rusya'daki komnizm'den ikayet etmesi ve kendilerinin Faist, Nazist veya Komnist olmadklarn sylemeleri gibi garip bir iddia.. Fakat, hem kendilerini ve hem de btn dnyay aldatmaya yeltenen bu gaflet sahipleri iin mevzubahis olan Avrupa'nn tansiyonu, atmosferi deitike, kendilerinin de zemzemle ykanmasna deimesi hadisesi hibir tefsire tabi tutulmadan normal idi. 1944'te ayn kanaldan ve Avrupa hegamonyasna tebaiyetin bir neticesi olarak, komnist tesir sahas dahiline girilmek zere iken, bu katlarda yazlamayacak kadar uzun ve yorucu bir m-cadelden sonra, dahili komnist tesiri altst edildi ve Avrupa'nn Faizm ve Komnizmden sonra nc kuvveti olan Demokrasiye doru gidildi. Btn bu hadiselerin vukuu srasnda Dr. Rza Nur'un dorudan doruya bu hayat iinde bir vazife ve roln grmememiz mmkn deildir. O ancak birka say karacak mecmualarla bir kede mnzevi yaamaktadr. Fakat bu 1944 senesinde devlet reisi olan ahsn bir nutkunda yapt ar ithamla birdenbire fonksiyon deitirmitir. O zamana kadar, su ileyenler mdde-ilie gemiler adeta itham etmek iin kendilerim selahiyetli saymlard. Bu karanlk bir devrin sonu,aydmlk bir devrin balangcyd. Dr. Rza Nur Bey, btn bir millet hayatnda o anmaz, yenilmez karakteriyle hakimdir. "Btn kaleleri" dmek ve istila tehlikesi karsnda dayanmak ihtiyacnda olan bir millete bir tek karakter nclk ediyordu: Dr. Rza Nur Bey'in o almaz geilmez, yenilmez karakteri. Devrin bir icab olan o karakter satn al-namyordu, sahibi eziliyor, fakat kendisi bir avu alev gibi k sayordu. Bugn Dr. Rza Nur Bey'in karakteri ancak karanlk bir devrin iinde parlayan bir k olarak bize gelmektedir. unu 72 sylemek lazmdr ki, bugn o karakterle hareket etmek kabil deildir. nk o ancak bir devrin stne bakan ve o devri aydnlatan en etin imtihan gnlerinin vergisidir. Biz bugn en uurlu bir ekilde o karakteri emsal tutmakla, gzlerimizden ve idrakimiz nnden bir an bile ayrmamaktayz. Bu Trk'n eski Ergenekon efsanesini hatrlatr. te Dr. Rza Nur Bey'in karakteri, yirminci asrn Ergenekon'u olmutur. 3 Mays 1944'de komnist tesirinin artmasna kar ayaklanan birka bin Ankara'l milliyeti gen, bize O Ergenekon'dan k temsil etmektedirler. te size, ksa fakat ak bir ekilde bir devrin hikayesi. V i" '<' ;}<.'?, \ * . ii '*' "..;. II ' '-il ' T-\-.K;v .,".<;;('-<':' I(;.. :''.'< 73 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN'DAK ABALARI ZERNE DAHA SONRA SYLENENLER 1- Dr. Tevetolu Fethi / Rza Nur'a Ait Hatra ve Vesikalar 2- Tanyu /Tarih ve Hakikat-Lozan ve nn Kahramanlar Kim? 3- Fazlolu Cemal Ouz zal / 33. Yldnm Mnasebetiyle Lozan Bar ve Dr. Rza Nur Bey HV" ';'> Dr. Tevetolu FETH i RIZA NUR'A AT HATIRA VE VESKALAR Byk Trk ustam Rza Nur'a ait hatra ve vesikalar salndan beri ele geirmee, tesbite almmdr. Burada bunlardan bir ksmn okuyucularma sunuyorum. leride de neredeceim. Asl dileim byk Rza Nur'un eski arkadalarnn kymetli hatra ve vesikalarn Kopuzda neretmeleridir. Trklk tarihine, Trk inklab tarihine byk bir yardm etmi olacaklardr. Bylece noksansz bir eser vcuda getirmek imkanlann bulacaz.

I- Trkiye Cumhuriyeti hkmetinin teekklnden Lozan muahedesinin imzasna kadar milli hkmet 9 muahede yapmtr: 75 ' a) ark ordumuz Ermeniler'i malup edince Vekiller heyeti, bir muahede metni hazrlayp kumandan Kazm Karabekir Pa-a'ya ifre ile tebli etmi, kumandan da bunu Ermeniler'e imzalatmtr. Maarif Vekili bulunan Rza Nur Bey'in de bu muahedeye girmi fikirleri vard. b) 1921 Rus-Trk muahedesini Yusuf Kemal Bey, Ali Fuad Paa, doktor Rza Nur Bey yapmlardr. Bu muahede bu devrenin en mhim muahedesidir. Bu muahededir ki iptida yeni milli hkmeti bir devlete resmen devlet olarak tantmtr. Trkiye'nin Rusya'ya borcu olan milyonlarca liray silip atmtr. Milli savata millet ve devletimizin pek ok faydaland Rus dostluunu bu muahede kurmutur. c) Trkiye-Afganistan muahedesini selahiyeti kamileyi haiz murahhas sfatyla yalnz Rza Nur Bey yapmtr. Bu muahedenin onun dima ve kaleminden ktn Yusuf Kemal Bey Millet krssnden sitayile sylyor (Byk Millet Meclisi zabt ceridesine bakla). ) Trkiye-Ukrayna muahedesinde Rza Nur Bey'in hibir fikri yoktur. Yalnz bu muahedenin teatisine memur edilmitir. Devletin Rusya ile olan birtakm yksek siyaset meselelerinin mzakere ve halli iin hkmet bir "Fevkalade Heyeti Murahhasa" (Mission diplomatique extra -ordinaire) tekil edip Rza Nur Bey'i buna reis yapmtr. Rza Nur Bey Moskova'ya giderken bu muahedeyi de Harkof a gtrmtr. d) Tiflis muahedesinde ve Fransa ile yaplan Ankara itilaf-namesinde Rza Nur Bey'in fikirleri yoktur. f) Trkiye-Polonya muahedesinde de selahiyeti kamileyi haiz murahhas sfatyla imzas vardr. g) Trkiye-Amerika muahedesinde de tam selahiyetli murahhas olarak imzas vardr. h) Dokuzuncu muahede Lozan muahedesidir ki Rza Nur Bey selahiyeti kamileyi haiz murahhas sfatyla buna da itirak etmitir. Buradaki byk roln Trk Murahhas Heyeti reisi Cumhur Reisi nn'nn Lozan dnnde Byk Millet Meclisi krssnden syledii nutuktan okuyalm: 76 "Bilhassa murahhas olarak beraber altm Dr. Rza Nur Bey'i kemal-i tevkir ile yadetmek isterim. (Alklar). Gnagun te-sirat altnda yalnz ilim, vukuf ve tecrbe kafi deildir. Fevkalade bir metanet-i asab lazmdr. Hakikaten bir ideale hizmet lazmdr. Fevkalade bir feragat- nefis hissesi ile yek dierine eklenmek ve yekdierine samimi muzaheret gstermek lazmdr. Bilhassa Rza Nur Bey'den bunlar grdm. Doktor Rza Nur Bey, Trk he-yet-i murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. (Alklar). Millete bunu sylemek vazifemdir" (Byk Millet Meclisi Zabt ceridesi, devre: 2 sene: 1, itima: 9). Grlyor ki o zaman imzalanm dokuz erefli muahedenin be-altsmda byk Trk Rza Nur'un byk emekleri vardr. Siyasi hayatnn bu yz de byle ak ve parlaktr. II- nklap Rza Nur'un byk inklabmzdaki bir mhim ii de Trkiye'de ve arkta din ile devleti ayrmas Trkiye Cumhuriyeti hkmetinin "Laik" olmasn isteyii ve kabul ettirmesidir. Bu takrir inklap tarihimizin en nemli vesikalarndan biridir. Zira bunun neticesinde Halife ve Padiahlk ilga edilmi, medrese ve tekkeler kapatlmtr. Byk Trk bu takririn veriliini yle anlayor: (Trk Birlik Revs, no: 7, Sayfa: 1667-1668). "Bizi Byk Millet Meclisi Lozan'a delege tayin etti. Fakat stanbul hkmeti de Lozan'a gitmek istiyor. Milli hkmetle Tevfik Paa hkmeti arasnda iddetli bir mnakaa ald. Telgraflar iki taraftan yayor. Byk Millet Meclisi'nde gayet hararetli ve iddetli mzakereler oluyor; bir hal aresi bulunamyor. Mustafa Kemal Paa da heyecanl nutuklar sylyor ve mnakaalar yapyor. Baktm i srncemede, frsat bu frsatt. Odaya ekildim, bir takrir yazmaa baladm. Padiahl ilga etmek, stanbul hkmeti yalnz bu davann deil kendisini de imha ederdi, mesele kalmazd. Bunu yazyordum. Bir de ben ok zamandan beri Trkiye'nin laiklikle kurtulaca kanaatinde idim. Bunu da bu frsatta yapmay dndm. Takririmi yazarken odaya gelen mebuslar etrafma toplanp okumaya

baladlar. "Buna biz de imza atalm, bu pek mhim takrirde bizim de imzamz bulunsun" dediler, imzaladlar. Duyan mebus geldi, imzalad. mzalar seksen ka77 dar oldu, odadan ktm, koridorda Mustafa Kemal Paa'ya rast geldim. "Bir takrir yazdm, imdi okutturacam, btn meseleyi hal eder" dedim. "Greyim" dedi. Verdim, okudu. "Ben de buna imza koyaym" dedi, koydu.. Hemen ieri girdim, acele okunmas iin riyaset mevkiine verdim". Rza Nur Bey takriri okunmadan Mecliste u szleri syledi: (Byk Millet meclisi zabt ceridesi, nc itima senesi, 29. itima, 30 Terin evvel 1338, cild: 24, sahife: 289). "Rza Nur Bey (Sinop) -Efendiler. Arkadalarmz, meselenin baz aksamn erh ve tafsil ettiler. Dier bir ksm var ki: imdiye kadar itilaf devletleri Trkiye'de iki hkmet mevcut olduu kanaatnda bulunuyorlar. Ve asl meselei esasiye de bu oluyor. Eskiden beri notalar veriyor ve onda iki hkmete hitab ediyorlar. Konferans oluyor, iki hkmeti davet ediyorlar. Nitekim bu defa da ayn tarike slk etmilerdir ve bunda tabii dmanlarmzn menfaati vardr. Bundan bittabi birok istifadeler memul ediyorlar ki, bu tarike tevessl ediyorlar. Onun iin bugn Trk milletine ve bu devlete den vazife bu meseleyi hal etmektir. Burada bir hkmet mi var, iki hkmet mi var? Bunu aleme gstermelidir. Esasen Ankara'da Trk milleti bundan sene evvel itima ettii vakitte ve byk Millet Meclisi'ni toplad vakitte kararn vermitir ki Hakimiyet milletindir ve Trkiye hkmeti buradadr. Binaenaleyh; o eski Osmanl mparatorluu mnkariz olmutur efendiler. Yerine din ve milli bir Trkiye devleti domutur ve btn hakimiyet ondadr. Binaenaleyh; stanbul'da hakimiyete sahip bir hkmet yoktur. Vaka orada biz hkmetiz diye iddia eden bir heyet vardr. Fakat, hkmet olmak iin lazm gelen vesaite, evsaf ve mezayann hibirisine hukuken malik deildir. Bir defa kendisini mdafaa edemez. Elinde bir kuvveti yoktur. Kendisini besleyemez ve ecnebiler elinde esir bulunuyor. Onun iin bendeniz bu babta takrir hazrladm ve makam riyasete takdim ettim. Makam riyasetten rica ediyorum o takrir okunsun". "Zabt ceridesi cilt 24, s. 306-207"den takririn suretini aynen buraya alyorum: Byk Millet Meclisi Riyasetine ' Birka asrdr Saray ve Babli'nin cehalet ve sefaheti yznden devlet ve millet azim felaketler iinde mthi surette alkalandktan sonra nihayet hufrei hakikisi olan Trk milleti Anadolu'da hem harici dmanlarna kyam etmi ve hem de dmanlar ile birleip millet aleyhine harekete gelmi olan Saray ve Babli aleyhine mcadeleye atlarak Ankara'da Byk Millet Meclisi ve onun hkmet ve ordularn bittekil harici dmann Saray ve Babli ile fiilen ve musellehan ve malum mkilat edide ve mahrumiyeti elime iinde cidale girimi ve bugnk hals gnne vasl olmutur. Trk milleti Saray ve Babli'nin hiyanetini grd zaman tekilat esasiye kanununu sdar ederek onun birinci maddesiyle hakimiyeti padiahtan alp bizzat millete ve ikinci maddesiyle icrai ve terii kuvvetleri onun yedi kudretine vermitir. Yedinci madde ile de harp ilan, sulh akdi gibi btn hukuku hkmraniyi milletin nefsinde cem eylemitir. Binaenaleyh; o zamandanberi eski Osmanl mparatorluu mnhedim olup yerine yeni ve milli bir Trkiye Devleti, yine o zamandanberi padiah merfu olup yerine Byk Millet Meclisi kaim olmutur. Yani bugn stanbul'da bulunan heyet mevcudiyetini usulen himaye edecek hibir meru ve gayri ecnebi kuvvete muzabereti milliyeye malik olmayp bir zll zail halindedir. Millet eski (Otokrat) hkmeti ahsiye ve saray halk ve etrafnn sefahat esas zerine messes bir saltanat yerine asl halk kitlesinin ve kylnn hukukunu himaye ve saadetini tekeffl eden bir halk hkmeti idaresi tesis ve vaz etmitir. Hal byle iken stanbul'da dmanlar ile teriki mesai etmi olanlarn elan hukuku hilafet ve saltanat ve hukuku hanedandan bahseylemelerini grmekle mustarak hayret bulunuyoruz. Tevfik Paa'nn telgraf kadar garip ve acip hilaf vaki vesika tarihte nadir grlm eylerdendir. Byk Millet Meclisi'nin buna cevap vermesini, binaenaleyh bervehi ti kararn ittihazn talep ederiz. 1- Osmanl mparatorluu otokrasi sistemi ile beraber mnkariz olmutur. ,..,., 78 79

2- Trkiye Devleti namiyla gen, din, milli halk hkmeti esaslar zerine messes Byk Millet Meclisi hkmeti teekl etmitir. 3- Yeni Trkiye hkmeti mnkariz Osmanl mparatorluu yerine kaim olup onun hududu milli dahilinde yegane varisidir. 4- Tekilat esasiye kanuniyle hukuku hkmrani miletin nefsine verildiinden, stanbul'daki padiahlk madun ve tarihe mntekildir. 5- stanbul'da meru bir hkmet mevcut olmayp stanbul ve civar da Byk Millet Meclisi'ne aittir. Binaenaleyh oralarn umuru idaresi de Byk Millet Meclisi hkmeti memurlarna tevdi edilmelidir. 6- Trkiye hkmeti haki meruu olan makam hilafeti esir bulunduu ecnebilerden kurtaracaktr. mzalar Dr. Rza Nur, Atf Hac kr, Tevfik Rt, Klm Ali, Ali Fethi, Ahmet Hamdi, Ethem, Hilmi, smail Suphi, Deyab Aa, Avni, Yasin, Zamir, Numan, kr, Abdlkadir Kemali, Necmettin, Haim, Besim, Ali Saip, Mehmet Emin, Mustafa Hulusi, Mustafa, eyh Fikri, lyas Sami, Ahmet Sadettin, emseddin, Esat, Mazhar Mfit, Tahsin, Celal Nuri, Necip, Halil brahim, Sddk, Rifat, Dr. Fikret, Ali, Tahir, Feyzi, Refik, Kadri, Cevat Abbas, Nuri, Mehmet Ruen, Hasan, Hac Nuri, Rasih, Sim, Hseyin Avni, Kazm Hsn, Rap, Neet, Mustafa, Murad, Ali Mehmet Emin, Yunus Ndi, Atf, Hafz ahin, Mehmet evket, Ali Vasf, Memduh, Kazm Karabekir, Dr. Adnan, Ahmet Akif, Dervi, Rt, Hseyin Rauf, Hseyin, Kadri, Hamdullah Suphi, brahim, Sreyya, Mehmet Vehbi, Faik, Sabit, Hakk, Sadk, Mehmet, Ca-vit, Mustafa Kemal. Bu nemli takririn mzakeresinde Rza Nur Bey unlar syledi: (Zabit ceridesi s. 309-310) Shhiye Vekili Rza Nur Bey (Sinop) -Efendim! Bugn yle bir anda bulunuyoruz ki bir defa vaziyeti siyasiye bu meseleyi hal 80 ve kat etmek istiyor, bu kat'i ve zaruri idi. te bundan dolay bu ikilikten bugne kadar ne kadar zarar grdk ve dmanlarmzn bunu vasta ederek ne entrikalar yapt malumdur. Ne dolaplar dndrdkleri malumdur. Bunlar krmak lazmdr. Onun iin acilen ve kat'iyyen bu ii bitirmek lazmdr. Ve yakn vakitte de konferansn alaca malumdur. Asl mesele udur ki Kanunu Esasiye mugayyeretten bahsettiler. Hayr yle bir ey yoktur. Tekilat Esasiye Kanunu'nun birinci maddesi tamamiyle sarihtir. Ve kat'i bir surette hakimiyeti bilakayd ve art Padiahtan almtr, millete vermitir bitmitir. Yahya Galip Bey (Krehir)- yledir. Kinat biliyor bunu!.. Rza Nur Bey (devamla) - Byledir, bitmitir, kat'idir.. Budur mesele. Sonra yine Tekilat Esasiye Kanunu'ndan halk hkmetinden bahsettiler. Efendiler! Eski (otokrat) hkmeti kaldrlmtr. Yani ahsiyetten, ahslardan kaldrlmtr. Bir ahs key-femayea bu millet zerine hkmedemeyecektir. Bu millet artk buna tahamml etmiyor (alklar). Artk saraylarn israfat iin millet yalnayak, ba kabak gnein altnda yaayp stanbul'a para gnderemez! Gemitir. Bunun yerine bir halk hkmeti ve en ziyade halkn menafii-ni himaye edecek bir halk hkmeti teesss etmitir. Diyoruz ki, bu da Trkiye hkmetidir. Efendiler stanbul hkmeti hala eski zihniyettedir. Ve hibir eye vakf deildir ve onun zihniyetini deitiremezsiniz ve bunlar bu zamann adamlar deildirler. Bunlar yle tabir ediyoruz: Pek eski esnan erbabndandr. Bunlar yaramazlar. Bunlar kadro haricidir, onlarn zihniyetleri, halleri yzndendir ki, millet bu hale gelmitir. Alyz senelik bir hukuku saltanattan bahsediyorlar. Hayr efendiler! yle deil? Tarihi iyi tetkik ediniz. Alyz senelik bir hukuku saltanat yok. Dokuz yz senelik bir hukuku millet vardr. Ve dokuz yz seneden ziyade burada bir Trkiye devleti vard. Anadolu'da bir Trk milleti vazih bir surette mvcuttur. O hkmet etmitir, iptida Seluk hkmdariyle balamtr. O hanedan saltanat mnkariz olmutur. Onun yerine Osmanl hanedan saltanat kaim olmutur. Bugn o da mnkariz 81 np olmutur. Millet kendi hkmetini kurmutur. (Bravo sedalar, alklar). Resmen Trkiye devleti bu demektir, baka bir ey yoktur, bu takrir bunu tavzihten

ibarettir. Rica ederim bunu kabul ediniz ve unu istiyorum ki bunu tayini esami ile kabul ediniz ki bugn millet efrad, kendi selameti, saadeti iin buraya gnderdikleri mebuslannm ne fikirde olduunu grsn! Ve ensali atiye tarihte okusun! (Bravo sesleri).. Reylerin tasnifinde iki red eden ve alt mstenkif bulunmu dier btn mebuslar bata Mustafa Kemal Paa Ankara, Ali Fuad Paa Ankara, Kazm Karabekir Paa Edirne, smet Paa Edirne olduklar halde bu takriri kabul etmilerdir. Rza Nur Bey diyor ki: "Trk Birlik Revs, sahife: 668" okundu. iddetli alklarla ve ittifakla kabul edildi. Celse de btn i de bitti. Fransz mmessili Colonel (sonra general) Moujen de bu celsede hazrm, celse bitince yanma geldi. Heyecan iinde idi. Elimi sk, "Gayet byk bir i yaptn. Trk tarih ve hayat iin fevkalade bir hadisedir, dedi". u vesikay nerederken byk Trk ustamn bana birka kere tekrarlad u szleri de buraya kaydetmem lazmdr: "Trklk her Trkte bizde olduu kadar uurlanmal, kklemelidir ki Trk yine eski Trk olsun. Halbuki halkmz henz ok cahildir. Bu bakmdan ben milletimiz iin (Din)'i ok lzumlu grmekteyim. Biz din ile devleti ayrdk, laiklii kabul ettirdik. Partinin oklarndan birini de bu (laikiz) umdesi tekil etmi bunlar gzel ama biz millet dinsiz olsun demedik. Ne fena ve ne yazk ki laiklii ok yerde dinsizlik eklinde tefsir ettiler ve milletin ahlaken ok dmesine sebeb oldular. Bu nlenmezse felakettir". u hara ve vesikalarla birlikte Lozan-zabtnameleri Rza Nur Bey'in ecnebi murahhaslara Avrupa medeni kanunu'nu aynen alacamz syledii ve hele onun 14 ciltlik (Trk Tarihi)'nden apka, medrese ve tekkeler iin yazdklar okunursa ne byk bir inklap olduu tamamen aydnlanr. III- En kuvvetli grnen insanlar bile saran ve srkleyen bir hrs vardr. Bu, mevki hrsdr. Para, kadn, kumar, iki gibi dier hrslar nasl Trklk aknn bekilik ettii kaleye girememi82 lerse mevki hrs da yle. Rza Nur Bey'de asla yer edememitir. Buna ok az insanda rastlayabiliriz. Rza Nur Bey bu nadir yksek insanlardan biriydi. Sakarya harbinde binlerce yaraly tedavi etmi. Yorulmu, hasta dm ve harp bitince istirahat iin Sinob'a gitmiti. B.M.M. Rza Nur Bey'i gyabnda Shhiye ve Muaveneti timaiye Vekili intihap etti. Vekiller heyeti reisi Fevzi Paa (Mareal akmak) bir terik telgrafla bunu kendisine bildirmi ve Ankara'ya davet etmiti. Rza Nur Bey telgrafla vekillii kabul etmediini bildirmitir. B.M.M. ikinci reisi doktor Adnan Bey de vekillii kabul iin birka telgraf gnderdiyse de Rza Nur Bey rahatsz bulunduunu ileri srerek kabul etmemekte srar etmitir. Bunun zerine u ifreyi almtr: C 26. XII37 ifreye. Hastalnzdan pek mteessirim. Ciddi bir tedaviye ihtiyacnz lzumunu da kabul etmekle beraber heyeti Vekile meyannda ifa buyuracanz vazifeyi mhim ve vaziyeti hazramzda sebkedecek hizmet ve muavenetinizi elzem grdmden Ankara'da mmkn olan her trl tedavi ve istirahatnza rufakaca da yardm edilmek zere her halde terifinizin ve hareketinizin makina banda imba buyurulmasn rica ederim efendim. 28. XII. 37 Trkiye Byk Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Rza Nur Bey yine gitmek istemiyordu. Vali vastasyla Sinop ahalisi tahrik edilince iki- gn ahali ile urat. Nihayet onlarn "Biz seni intihap eden ahaliyiz. Arzularmz kabule mecbursunuz. Bu Sinob'un erefidir" demelerine kar koyamayacandan vekillii zorla kabul etmitir. Daha sonra mezun bulunduu bir srada smet Paa'dan (Cumhur Reisi nn) den u telgraf almtr: "Sinop mebusu muhterem Rza Nur Beyefendi Hazretlerine: Cumhuriyetin terakkisi ve vatann dahilen ve haricen salahat ve itlias Doktor Rza Nur gibi nadir evlad- vatann istinadna 83 mftekirdir. Bu kanaatim Lozan'da ve heyeti Vekilede arkadalmz zamanndan daha ziyade salam ve samimidir. Mezuniyetiniz zamannn hitamna muntazrm. Daima muhabbet ve muzaheretinize arz ihtiya ederim. Bilhassa gzlerinizden perim, kardeim".

Ankara 4 Terini 1339 SMET Fethi Bey kabinesi istifa edince, Rza Nur Bey Shhiye Vekilliinden ve stanbul'dan Sinob'a hareket etmiti. Cumhuriyet ilan olunmu. smet Paa kabinesi kurulmutu. Vapur nebolu'ya gelince doktora u telgraf getirdiler: Trkiye Cumhuriyeti Bavekleti Hususi Doktor Rza Nur Beyefendi Hazretlerine Pek muhterem doktor, Londra sefaretimiz -halen mmessilliimiz- mnhaldir. Bir defa za devletlerinin bu hususta bir fikir ve temaylleri olup olmadn tamamen hususi bir mahiyette renmek isterim. Sefaretin ehemmiyeti ve burada devletin siyaseti umumiyesi iin ifa olunacak hizmetin byk kymeti hakknda bir mlahaza serdet-mee lzum grmeyiz.Yalnz Tekilat Esasiye kanununun mad-dei mahsusasna gre, meb'usluktan feragat etmek lazm gelecek. Bu mmessillii atiyen sefareti kabul etmee muvaffak buyurub buyurmayacanz bana sureti hususiyede ve mstecelen bildirmenizi pek rica ederim. Sizden cevab muvaffak alrsam muameleyi yrteceim ve ngilizleri evvel emirde -yani resmi agreman talebinden evvelsureti hususiyede istimza edeceim; ngilizlerden agreman talebine cevap alncaya kadar keyfiyeti son derece mahrem tutmak lazm gelecek. Seri cevabnza intizar... Takdimi ihtiramat eylerim efendim. 3 Temmuz 340 SMET 84 Daha nce ifahen Berlin sefirlii de teklif olunmutu. Rza Nur'da zerre kadar mevki hrs bulunmadn sbata baka delil lazm m bilmiyorum. Bilmediim bir ey daha var: Kendisine Vekillik, byk elilik, verilmi te kabul etmemi Rza Nur'dan baka bir adam.. IV- 1939'da Kopuzu karmaa balamtm. Tavsiyelerimize ramen pek ocuka ve amiyane yazlar da nereden (Erge-nekon sonra Bozkurt) mecmuas bir tarafa braklrsa Trk kalemlerin toplanaca bir dergi yoktu. (Kopuz) byk bir ilgi grd. Yal ve gen en deerli Trkleri evresinde toplad. Byk Trk ustamzdan da yaz istemitik, verdi. Bu ilk sayda deerli arkadam Sanar'n, doktorun (Namk Kemal)'i hakknda bir tekit yazs da vard. Sahife altlarnn bir ksmnda Rza Nur'un seilmi beyitleri idi. Dergiyi Rza Nur'un dediler. Sinsi dmanlar, Trklk aleyhdarlar, komnistler, Trk olmayanlar, Trk milletinin istikbali ve menfaati uruna Rza Nur'un ellerinden postlarn ald kimseler ve bilhassa dalkavuklar trl tezvirata ve hayaszla ba vurdular. kinci sayda (Kopuz) imzasiyle umumi efkar aydnlattm. Lazmgeleni yazdm. Ve sonra yolumuza devam ettik. anlarna otu tam tkadm iin bir daha da bu mevzua dnmedim. En mhim nokta Fransz Larusu'nun Rza Nur iin yazdklar idi. Bunlar haksz, aslsz yazlm mubelaadr diye yrtyorlard. Mecmuamzn u sahifesine kadar okuduunuz yazlardan sonra (Larousse Du XX'e Siecle)'nin (tourquie) ve (Rza Nur) maddelerinden byk Trk iin yazlan satrlar aynen alyorum: .... O zamandan itibaren bir sr mverrih, romanc, air zuhur ediyordu. lk defa Rza Nur'dur ki 14 cilt olan Trk Tarihi'ni Trk dilinin Arab ve Acem kelimelerinden tasfiye edilmi ekilde yazmtr...". ".. Ve evvelce zikrettiimiz mverrih Rza Nur, ilk defa olarak Fransz operalarn ve baz operetleri hece vezni, milli vezin ile Trkeye tercme etmitir (Cild: 6, sahife: 849). "...Yunanllar zerine olan Trk zaferi Ankara hkmetinin vaziyetini muhkemletirdi. Bilhassa son sultan halifenin kan85 dan sonra bu daha ok kuvvetlenmitir (17 Terinisani 1922). Zaten 1 Terinisani 1922'de Rza Nur Bey'in teklifi zerine B.M.M. sultanl ve VI. Mehmed'in halifelik sfatndan skatn karar altna almtr.." (Cild: 6, Sahife: 848). "..Rza Nur Trk gazetecisi, mverrihi ve siyaset adam 1879'de Sinop'ta domutur. btida stanbul Tp Fakltesi'nde ocuk cerrahisi profesr olup, Trkiye'ye 1908 merutiyetini veren Trk ihtilalinde pek faal bir surette hissesi vardr. Sinop mebusu intihap olmu, Mebusan Meclisinde bir muhalif parti tekil etmek iin ttihat ve Terakki komitesinden kmtr. Birok defa hapsedilmi, sonra srlm, faaliyetine Arnavutluk'ta devam etmi sultann hakimiyetine kar orada olan ihtilale itirak etmitir. 1914-1918 arasndaki

umumi savatan sonra memleketine girdi. Yeniden Sinop mebusu intihap edildi. Ankara Cumhuriyet hkmetini tekilde hissesi vardr. Orada bu ie Maarif Vekili sfatyla itirak etmitir. Bir sra kltr messeseleri ihdas etti. Trk dilinin tasfiyesini emretti. Vakit vakit Shhiye ve Muaveneti itimaiye ve (interime) olarak Hariciye Vekili oldu. 1921'de Moskova'da Trk-Rus muahedesini, Trkiye-Lehistan muahedisini ve ilah., yapt. Trkiye'de din ile devleti ayrd. Padiahln ilgas iin B.M.M. tarafndan ittihaki ara ile kabul edilmi olan takriri hazrlad (1922 Terinisani karar). Bundan sonra siyasi hayat terk ederek tarihi ve edebi tetkikata kendini hasretmek iin Paris'e geldi. 52 eserin mellifidir. Bunlardan biri Trk tarihi olup 14 cilttir" (c. 5, s. 1104). Bir Fransz Larusunun noksan olmasna ramen bir Trk by hakknda yazd u artlar bize hakl bir gurur verecekken nankr, dalkavuk ve vurdum duymaz evremizde trl tezvirata sebeb olmutur. Fakat hepsini byk Trk'nn (Cevablar) silmi sprm ve cezalandrmtr. "Trklk aleyhindekiler hi abalamasnlar. O nasl olsa muzaffer olacaktr" derdi. Kendine saldranlara hi kymet vermezdi. Umumi efkar zehirliyorlar diye hakikati yazmaa mecbur olurdu. En ierledii Refik Halid'di. "Onu onyedi, onsekiz yalarndan beri ta am'da ve Haleb'teki zamanna kadar bilirim. Ona cevabm undan ibarettir: Toplarn 86 maksimum ap krkikiliktir. Vatan hiyanetinin de maksimum ap yzelliliktir. O, bu millet ve devletin idam ferman olan Sevr muahedesini hani harl olanca gayretiyle yaparken biz o paavray yrttk. Lozan' yaptk. Tu kahbe felek! Bir Sevr'ci, bir Lozan'c-y tahkir ve ithama kalkyor. T kahbe, dnek felek! diyordu. V- Bir ksm Kopuz'un ilk cildinde km olan (Kr ad'm Sofrasnda) adl milli destann byk Rza Nur'a okuyordum. Ksaca konu udur: "Trk rkn inlilemekten ve mebbed esaretten kurtaran (Kr ad) Trklk yolunun en yce bir zirvesidir. len byk Trklerin ruhlar, Trklere Trklk atei veren kaynakta, Tanr Da'nda toplanyorlar, burada (Kr ad'n Sofras) kuruludur. Bu sofraya ancak milletimize ok byk hizmetler. de bulunmu Trkler kabul edilirler". ok houna gitmi ve beni . tebrik etmiti. "Deme bu sofraya kabul edilmek kolay deil! ya hak edersek?" demi ve glmt. 19. 11.941'de aldm: "Ben mecmua karrken sizi de yanmda grmek bir baba oul gibi olmak, iftiharma vesiledir" diyen mektubunda reniyordum ki kacak derginin ad (Tanr Da)'dr. ; Tek bana her hafta kard bu deerli dergi onu ne ok yoruyordu. Vaktiyle 20 Haziran 1939'da bana yazdklar aklma geldi: ".. Hastalnza zldm. yilemeniz bunu izale etti. Anlalan dima srmenaj. Hem mecmua, hem imtihanlar: Bu hale gel- meniz tabii idi. Bence siz imdi ne Kopuzla ne iirle uramasa-mz, bir arkadanz yapsa, yahut bir ay biraz geciksin ne olur? Kyamet kopmaz ya. Siz imdi hayrls ile imtihanlarnz hazrlayp onu gzelce geseniz ve shhatinize baksanz ok iyi olur. ki di-mai i birden fazla geldi. Ben yalara doru geldiiniz vakit bu dimai yorgunluun ne mthi bir ey olduunu duyarsnz. im- ; diden ihtiyat elden brakmaynz" diyordu. Birok arkadalara teknik ilerde ona yardm etmelerini yazdm. Byk Rza Nur vaktinden nce Trklk yolunda devrilen kkl nardr. lmn abuklatan tek sebeb (Tanr Da)'d, bunu kendisi biliyordu. 21. VI. 942 tarihli mektubunu aynen yaz- -yorum: .* .;: ,t , ..! \ > r r. 87: "Azizim efendim, Lutufnamenizi ve iki iirinizi aldm teekkr ederim. Shhat ve afiyetle Samsun'a varmanz ve ailece memnuniyetinize memnun oldum. Cmleniz mesut olunuz. smet Rasin imtihanlarla meguld. Birka gne kadar bitirecek yardma gelecek. Burdaki genlerden grdklerimin iinde en terbiyelisi ve drst odur. Eer ben teknik ileri stmden atamazsam mecmuay zaruri kapatacam. Bu yata tahamml imkan yok. Ben yalnz yazya kalmalym. Yoksa bu herhalde beni ldrr.

iirinizin birini Nu 8 matbaada dizilmi olduundan ve sahi-fe halinde toplandndan Nu 9'a koydum. Trk, ilah.. airler hakkndaki seri makaleleriniz pek iyi olur. Bekliyorum. Orada Tannda iin reklam yapmak mmkn m? Buradan el ilan yollayaym m? Samsun ticaretgah bir yer elbette mnevverleri epeycedir. Epeyce srm olabilir zannndaym. Muhterem babanza ve hanmnza selamlar ederim. Sizin de gzlerinizden perim efendim. Rza Nur Kliesini verdiim 4 Eyll 942 tarihli bana yazlm son mektubu 9 Eyll topraa gmld gnde bana gelmiti. Onda da: "Tanrda meguliyetinden dolay zamanm pek kt istirahata bile vaktim yok" diyordu. "Son nefesine kadar Trklk yolunda tkenmek" arzusu yerine geldi. (Tannda) onu kapatt. Ve ecel onun istedii gibi geldi. Ben stnden bir yl geti. Hala inanm deilim. Otelonun son sahnesinde gzlerimiz yala dolduu halde takdirimizi alkla ifade iin avularmz patlatrz ve bu srada sahne alr, dirilen artisler bizi selamlarlar. Tpk yle: imin baba acsyla burkul-duu ve yand u anda bu aciz takdir ve kran satrlarm yazyorum. Ve (Tannda) lar ortasndan dorulacak byk Rza Nur'u anyorum ve bir sihirli ses ona iimden sesleniyor: Sizin yreklerinizi Trklk atei doldurduka o Nur snmez. Rza Nur lmez, lmez Rza Nur! 8 Eyll 943 'li) Hikmet TANYU TARH VE HAKKAT Lozan ve nn Kahramanlar Kim? Milli hakimiyeti, insan hak ve hrriyetini eitli bask ve manevralarla tatbikat olmayan, yalnz bo ve yaldzl bir szden ibaret hale getiren devletlerde, ayn zamanda yaanlan yakn tarihin siyasi maksatlara ve gndelik menfaat ve hretlere bir alet yaplmak istenildiine, hemen btn mutlakiyet, diktatrlk ve tek partili rejimler ahittir. Bilginlerin buyrukla alt, hakikatler yerine korku ve menfaatin, samimiyet ve doruluun yerine iki yzllk ve aldatmann yerletii lkelerde, bilerek bilmeyerek bir milletin can damar olan adalet kan iinde koparld gibi onun uurunun ifadesi ve aksi olan hakikatde birlikte boy boy diktatrlerin ve zorbalarn u bu mevkilerde hakimiyet kurduu milletler, insan hak ve hrriyetinin, adalet ve hakikatin besleyici ve ykseltici varlndan yoksul dm saylacandan mutlaka, ahlak, milli, medeni ve insani bir buhrana saplanmakta gecikmez. Hakikat ls yerine dalkavukluun vgs, hrriyet ve hak yerine diktatrn keyfi ve gr hakim olursa sorumluluk, baar, tarihi kymet ve vazifeler, gerek milli kanunlara ve hakikate gre belirmesi gerekeceine, arzular, sahte hreendirmeler muteber olursa, byle bir milletin hakikati tanyamamas uurunu karartr, hkmlerini yanltr, itimai, milli ahsiyetini bozar, o cemiyet birbirinden kopmu, menfaatinin peine dm, pheci veya inkarc manay kaybetmi maddecilie batm bir manzara gstermekte, yardmlama, birbirine sayg ve sevgi duyma yerine kendi apnda bask ve smrmelere ynelmekte gecikmez. lerleyen, teknik ve ilimde ahlak ve maneviyat sahasnda n safa geen milletler, milli kltr, hakikat ve itimai adalet esasla-nna en ziyade uyabilen cemiyetlerdir. nsan inancnda, ilmin, medeniyetin ve insann manalaabilmesi, hilikten ve boluktan kurtulabilmesi iin Allah varl, var olan hereyin zaman ve mekan, 89 ilim ve emsalinin nasl bir muhteem ve zaruri mesnet, esas ve temel kudretini haizse, ayn zamanda Hakikat sevgi ve inanc da ok byk ehemmiyetle tanmaa ve benimsemee layktr. Hakk' tayin eden bir bakma hakikattir. Hakikatin inendii yerde hak zaten ezilmi demektir.. Gemi hakikatlerin dizisi, gereklerin aynas tarihtir. Byle olmak gerekir. Gemiin bilhassa pek yakn zamandaki olaylarn, ahslarn, fikirlerin, ilerin kahramanlarn yaayanlar zerindeki tesirini bilen, idareye mutlak bir ekilde hakim olanlar, bunu kendi menfaat ve hesaplarna gre dzenlemei, geici bir

mddet iin de olsa bir baar bir maharet sayarlar. Bu bakmdan mstebitlerin diktatrlerin, tek partili rejimlerin bulunduu yerlerde, yalanlar, aldatmalar sahas olarak tarih bilgisi smrlmek, gen nesil yalann afyonlu haplaryla uyuturulmak, her ey ve herkes zavall birer alet haline getirilmek istenilirler. Buna ait dnyamzda rnekler az deildir. Hele yaayan ahslar ele alnd nisbette tarih bir vme, bytme, her ii yaayan ahsa veya ahslara gre olaylar dzenleme iini zerine alyor. Daha dn Stalin, Sovyet tarihinin ba rolnde iken, tarih kitaplar onun vgsyle dolup taarken, Stalin ilahlanlrken, Stalin'in lmyle o kitaplar deitirilmek istenilmedi mi? imdi orada yeni eflerin hayatlar byk vglerle belirtilecek, uydurma tarihler yazlmayacak m? Basknn iddeti nisbetinde milletlerin tarihleri yalanlarla doludur. Yalann derecesi, hakikati ifade etmenin gl ve etinlii nisbetinde artar veya eksilir.. Acaba Trk tarihinde hakikat derecesi nasldr? Bilhassa son 50 yln olaylar zerinde yeniden durulmak, yeni bilgilerle yeni vesikalarla inceleme yapmak gerekir mi veya bu gnmzn delilleri ve artlaryla ne dereceye kadar mmkndr? Bunlar elbette tarih bilginlerini daha ok ilgilendirmee layktr. Biz Dr. Rza Nur'un yldnm dolaysyla "Lozan Kahramanl" ve "Lozan Muahedesi'nde emei en ok geenler" hakknda acaba tam, doru bir bilgiye sahip miyiz? Bu husustaki tarih kitab acaba bizi tatmin edebilir mi? Ufak ve basit bir aratrma yapalm. Lozan dn smet Paa Trkiye Byk Millet Mecli90 si'nde heyecanl bir konuma yapm ve yle demiti: nn''*'''Jiv' "Heyeti Murahhasamz ki, ben onun mingayriliyakatin riyaseti ile mbahi idim. Hkmetimiz ve meclisimiz tarafndan itina ile intihap olunmutu. Sizin huzurunuzda ve milletin muvacehesinde ve muvacehe-i alemde, muharebe meydannda bir asker gibi gece gndz samimi bir hissi vazife ile alm, her gna mkilata galebe iin maddi ve manevi btn kabiliyetlerini sarfetmi ve ahs her trl endieden azade olarak srf vatann tevdi ettii vazifeyi ifa etmek iin bezli vcut etmi Heyet-i Murahhasa arkadalarm lisan- hrmetle yadederim (alklar). Dnyann her yerinde birok muahedat yapa yapa yalnz ilimde deil, tecrbeleri sayesinde de mhim bir mevki kazanan mtehassslarla bizim mtehassslarmz ve mavirlerimiz kar karya geldiler. Fenn ve ilm noktai nazardan dahi dnlecek olursa bu ar bir vazife idi. Murahhas olarak vazife alm olan Hasan Bey'i ki kendisinden pek ok istifade ettim ve samimi bir mzaheret grdm- ve bilhassa murahhas olarak beraber altn Doktor Rza Nur Bey'in ke-mal-i tevkirle yadetmek isterim (Alklar). Arkadalar! Gnagun tesirat altnda yalnz ilim ve vukuf ve tecrbe kfi deildir. Fevkalade bir metanet-i asab lazmdr. Hakikaten bir (ideal) e hizmet lazmdr. Fevkalade bir feragati nefis hissiyle yekdierine eklenmek ve yekdierine samimi bir mza-harat gstermek lazmdr. Arkadalarmdan ve bilhassa Rza Nur Bey'den bunu grdm. Doktor Rza Nur Bey, Trk Heyet-i Murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. Millete bunu sylemek vazifemdir". smet Paa, Dileri Bakan olarak 23 Austos 1339 (1923) tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisi'nde bu tarihi konumay yapmt. O tarihler Kuvay- Milliye ruhunun din olduu, hakikatlere saygnn bulunduu, hr tartmalarn bir hayli yaplabildii gzel gnlerdir. Daha sonra ne oldu? Doktor Rza Nur'dan Trk genlerine bahsedildi mi? Onun Lozan'da yapt mcadeleyi, konumalarnn iyzn Trk milleti tamamen renebildi mi? nklap tarihinde yeri oldu mu? Ka gen onun hizmeti karsnda Lozan Muahedesi'nin baarld gnlerde onu and, onun 91 mezarn ziyaret etti? Hatta btn bunlar bir tarafa onu Sevr Mua-hedesi'ni imzalayanlarla kartrmadlar m? Rza Tevfik'le ayn ahs sanmadlar m? Ksaca davulu kimler ald, parsay kimler toplad? Rza Nur Bey, unutulmakta ve unutturulmakta phesiz yalnz deildir. Fani insanlar unutabilir, unutturulabilir, fakat erge baki tarih herkese layk olduu yeri verecektir. Menfaatlere kaplarak hakikatleri, dolaysyla haklar inkar etmek ne kadar hatal ise, hislere, kinlere kaplarak hakikatleri inkar etmek de elbette hataldr. Hi phesiz Rza Nur ve dier zatlarn emeklerinin

Lozan Muahedesi'ni kutlama gnlerinde yer alaca ve tarihin bu sayfasnda da aydnla, hakikate erecei gnler gelecektir, hatta gelmitir. Elbette birok kahramanlar, hizmeti olanlar Trk tarihini erefle ssleyecekler, zafer gnlerinde Mehmetikle birlikte hayrla anlacaklardr. nn muharebeleri hakknda da muhtelif sylentiler yaylmakta, o muharebelere itirak etmi kumandanlann dikkate deer vesikalar hergn ortaya kmaktadr. nn zaferlerini kutlama gnlerinde onun hakiki kahramanlarndan olduu ispat edilmek istenilen 4. Frka Kumandan Miralay ehit Nazm Bey'den de kadirinaslkla bahsedilecek ve stiklal tarihinin bu kahraman evlad kan ile sulad vatan topraklarnn tarihinde de layk olduu erefli yeri alacak mdr? nn muharebelerinde kumandanlk yapm ve yksek rtbelere ulam arkadalara onun nasl bir kahraman olduunu, nasl harbin kaderine tesir ettiine tmen tmen ahitlik etmektedirler. naallah bu hakikat de millete duyulur ve hakikat, dolaysyla hak bir defa yerini bulur. Dr. Rza Nur'un arkadalar ve yaknlar onun hizmetlerini birer birer vesikalarla belirterek hakikate hizmet ederlerse, tarihin baz karanlk sayfalan da nura kavuabilir. Ksaca birok kahramanlar, hizmeti baar salam devlet adamlanyla tarihimiz zenginleyecektir. Bu, milli kahramanlan ifna deil, ihyadr. Hizmeti geenleri tanmak, hakikate sayg duymaktr. Esasen gerek inklabn hedefleri baskdan kurtulu hrriyete kavuma, smrmeden kurtulup adalete ulama, geri bir ha92 yattan medeni bir hayata geme, yalnz maddi, ahlak d bir hayattan, ahlak, manevi, insani bir hayata erime olduu gibi, yalann yerine hakikate sayg duymadr. Hakikati benimsemeyen inklap, inklap deil, gerilik, irticadr. nklap bir bakma iyi, doru, gzel olana ynelmedir. Hakikate tahamml edemiyen insanlar ve milletler olgunlua erimemi, tam medeni bir hale gelememi demektir. Hakikati sevmeli, hakikatten korkmamalyz. Zira iyi olan, gzel olan hakikat olandr. Yalan, hile, aldatma hibir zaman bir millete fayda salayamamtr. u halde Lozan Muahedesi dolaysyla, Bay smet nn'nn bir vakitler samimiyetle belirttii, bilahare unutulan szn yalnz bir kadirinas olarak deil, hakikat sever olarak da tekrarlayalm: "..Dr. Rza Nur Bey'i kemal-i tevkirle yadetmek isterim. Dr. Rza Nur Bey, Trk Heyet-i Murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. Millete bunu sylemek vazifemdir". 1923 ylnda olduu gibi 1956 ylnda da olsa Bay smet nn'nn hakk ve hakikati itiraf ve teslim etmek yolunu semesini gnl istiyor.. Fani hayatn gnlk hret ve menfaatlerine kar insan nefsi galip gelebilmeli, hakikate boyun emelidir. Tarih sayfalanna iltimasla erge karlar. Tarih sayfasndan karlanlar ise erge hakikatin muhteem yla sayfalar zerine anla, erefle doarlar. Fazholu Cemal Ouz CAL 33. Yldnm Mnasebetiyle: LOZAN BARII VE DR. RIZA NUR BEY Gzlerimizi bundan 33 yl ncesine evirecek olursak, greceimiz manzara aynen udur: ehitler ve gaziler diyar olan bu mbarek topraklar hrriyet ve istikllimize kasdedenlere kanl bir mezar olmu, koca bir hu93 sumet dnyasnn srtn yere getiren Trk kahramanlar atalarndan miras kalan anl kllarn knlarna sokmulardr. Fakat sava henz bitmemi, sadece ekil ve mahiyet deitirmitir. Bu yeni savata kanl muharebe meydanlarnn yerlerini yeil rtl masalara, anl kllarn da altn kalemlere braktklarn gryoruz. Artk, Lozan Konferans balamtr. Yine dman kavi, talih zebun.. Masa bana geen yabanc diplomatlarn her biri adeta bir esatir kahraman kesilmitir. Ak, kapal bir takm ima ve jestlerle (Trk)'e deer vermez grnyorlar. Hatta, Mehmetik'ten yedii amansz yumruun tesiriyle bir trl kendine gelemeyen u zavall Venizelos bile. Lakin bizim Ba murahhas smet Paa ve hususuyla kinci Murahhas Dr. Rza Nur Bey, her zaman olduu gibi, gayet ciddi ve vakurdur. Dnyaya metelik verdikleri yok..

Hemen kaydedelim ki, biz burada ksa aralklarla sekiz buuk ay kadar sren; pek etin mnakaa ve mcadele safhalar ar-zeden, bu diplomasi savann mana ve ehemmiyeti zerinde duracak deiliz. Bu ciheti, ocuklarmz bile ezbere biliyorlar. Lozan, her Trk'n kafasna ve gnlne bu derece yerlemitir. Daha birinci nn Muharebesi'nde yrtp attmz (Sevr) paavrasn, Lozan'da ebediyyen lme mahkum ettik. O da mark Yunan srleri gibi, Akdeniz'in derinliklerine gmlp gitti. Lozan Antlamas, bize yepyeni bir hayat, yepyeni bir itibar kazandrmtr. Bu antlama iledir ki biz, binlerce Trk ehidinin kan pahasna husumet dnyasna kabul ve tasdik ettirdik. Byk ve marur dmanlar, muharebe meydanlarnda olduu gibi, masa banda da (Trk)'n nnde hrmetle eildiler.. Bu itibarla Lozan Ban'nn, tarihimizde erefli bir yeri vardr. Bu hakikat, hibir zaman ve hibir suretle inkar edilemez. Fakat unu da itiraf etmek lazmdr ki Lozan Bar, Trk milleti iin, tam ve kat" bir zafer deildir. Lozan ancak (Sevr) ile kyasland vakit byk bir mana ifade eder. nk " Sevr lm, Lozan hayat" demektir. te hakikat bu merkezde olduu iindir ki, bizzat nn "Lozan, byk bir eserin yalnz bir sayfasdr" diyor. Hal ve keyfiyet byle iken onu imdiye kadar kazandmz 94 zaferlerin en by eklinde gsterecek kadar tarih ve hakikat dmanl yapan nice sefil dalkavuklara rastladk. Hatta bu iren mahluklardan bir tanesi, pervasz Trk muharrir Nihal Atsz Bey'in dedii gibi "Boyu kadar ruhu da cce olan bir namussuz", binlerce yllk erefli mazimizi inkar ederek: "Tarihimiz Lozan'dan balar" hezeyann savurdu, oysa ki Lozan, yukarda da belirttiimiz gibi, saysz destanlanyla talanan muhteem tarihimizin ancak bir yapradr. Milliyeti genlik; tarihini dikkatle okumal, hadiseler zerinde uzun uzun durup dnmeli, ondan sonra bir hkme varmaldr. Yine bu genlik, bu vatan ve millete en byk fenalklar yapanlarn bu soysuz Dalkavuklar olduunu asla unutmamal; ahs menfaat ve ihtiraslarndan baka bir ey dnmeyen bu le karga-laryla ylmadan mcadele etmelidir. Evet, Lozan, bizim iin, bir zafer saylamaz. nk biz, Lozan Andamas'na gre, stanbul ve anakkale Boazlan'nda tahkimat yapmamay; yine Boazlar'da ve Trakya'da asker bulundurmamay kabul etmi, memleketimizde ecnebi mekteplerin almasna, misyoner ruhlu papazlarn serbest ve ykc faaliyetlerine gz yummutuk. Trk'n hayat ve mukadderat kaps olan Boaz-lar'n idaresi, Milletler Cemiyeti'ne bal bir komisyonun elinde bulunacakt. stanbul ile Edirne arasndaki 35 kilometrelik verimli ve mbarek Trk topraklar, yine bu antlama gereince Yunanllara terk ediliyordu. Hasl tam manasyla hr ve mstakil deildik. Bu aikr durum karsnda "Tarihimiz Lozan'dan balar" demek, millet ve tarih realitesini hie saymak, korkun bir aalk duygusuyla klmek, miskinlemek ve nihayet anl mazimizi inkar etmek demektir. Bizim bildiimiz bir hakikate gre mazimizi ancak "Pi"ler inkar eder. Miskinlik ise, korkaklktan ileri gelir. Korkaklk, dnyann en cesur ve en yiit bir milleti olan Trklere hibir vakit yakmayaca gibi miskinlik de bu asrn felsefesi olamaz!.. Lozan Ban'nn eksik braktklarn, 21 Temmuz 1936'da imzalanan Montr Mukavelenamesi ksmen tamamlamtr. Bu 95 baary ise, her eyden ve herkesten evvel, kahraman Mehmetiin elik sngsne borluyuz. Bugn 33. yldnmn andmz Lozan Ban'nn kazanlmasnda, smet Paa'nn bir rol sahibi olduu muhakkaktr. Fakat uras da muhakkaktr ki, bu basanda en byk eref pay ikinci Murahhas rahmetli Dr. Rza Nur Bey'indir. Nitekim, nn Lozan dnn mteakip TBM Meclisi'nde syledii bir nutukta her naslsa bir kadirinaslk eseri gstererek Dr. Rza Nur Bey'in unutulmaz emek ve hizmetlerini u szlerle ifade etmitir: "Bilhassa murahhas olarak beraber altm Dr. Rza Nur Beyi kemal-i tevkir ile yadetmek isterim (Alklar). Gnagn tesi-rat altnda yalnz ilim, vukuf ve tecrbe kafi deildir. Fevkalade bir metanet-i asab lazmdr. Hakikaten bir ideale hizmet lazmdr. Fevkalade bir feragat-i nefs hissi ile yekdierine

samimi mzaheret gstermek lazmdr. Bilhassa Rza Nur Bey'den bunlar grdm. Dr. Rza Nur Bey, Trk Heyeti Murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. Millete bunu sylemek, vazifemdir". Fakat aradan zaman geince, kolaylkla ve abucak ykselmek iin sahneye kan menfur ve menhuz dalkavuklar, smet Paa'nn realiteye dayanan bu tarihi szlerini -mmkn olduu kadar- millete ve genlie duyurmamaya altlar. Topuna birden lanet olsun!. Dr. Rza Nur Bey'in lehine olan bu muhteem tarihi hakikatin gerek muharrirlerimiz, gerekse mellif ve konferanslarmz tarafndan bir kerecik olsun belirtildiine de-imdiye kadar-maa-lesef hibir yerde ahit olmadk. Evet, bugne dek Lozan Ban'nn her yldnm kutlanrken yalnz ve ancak smet nn gklere kanlr. Dr. Rza Nur Bey'den bir kelime ile dahi bahsolunmazd.. Bu korkun realitenin aksini kimse iddia ve ispat edemez!.. En ufak bir nme duygusuna kaplmadan syleyelim ki bu husus, srf Sezar'n hakkn Sezar'a verdirmek iin yurdumuzda ilk defa olarak 24 Temmuz 1947 gn Eskiehir Halkevi Konfe96 rans Salonu'nda, yzlerce mnevver dinleyici huzurunda, bu sa-trlann naiz yazan tarafndan aklanmtr. Yoksa bu inkar olunmaz hakikati, bugn smet Paa'nn Cumhurreislii mevkiinde bulunmayndan faydalanarak, ortaya koymu deiliz. Yanl anlalmasn!.. Zira biz frsat dkn bir st bozuk olmadmz gibi hak ve hakikatleri syleyip yazmak hususunda mevki ve rtbeleri her ne olursa olsun hibir faniden de hibir vakit korkmayz!.. Ne hazin bir tecellidir ki, son 30 yllk tarihimizde bu ve buna benzer birok hakikatlerin zerine birer kaln al rtlm, millet ve genlik feci ekilde aldatlmtr. Ac, hem de ok ac, fakat gerek.. u noktay da ehemmiyetle kayt ve iaret etmek isteriz: kinci Lozan Kahraman, byk Trk Dr. Rza Nur Bey'in erefli adn" Yzellilik" lerden Dr. ve filozof Rza Tevfik ad ile kartrmamak lazmdr. Zaman zaman maalesef byle bir iltibasa ahit oluyoruz. Birok yal mnevverlerimiz, hususiyle gen nesil, bu iki siyaset ve ilim adamn birbirlerinden kolay kolay ayramyorlar. Halbuki bu isimler arasnda, Lozan ile Sevr kadar, muazzam bir fark vardr. Zira Dr. Rza Nur Bey hayat ve mukadderatmz garantiye balayan (Lozan Muahedesini, Dr. Rza Tevfik ise Trk milletinin idam ferman olan (Sevr Paavrasn imzalamtr. Bu noktaya bilhassa gen Trklerin ok dikkat etmeleri gerek!.. Rza Tevfik'i, aziz Rza Nur'umuzla nasl bir tutabiliriz?.. Bu, gnahlann en by olmaz m?.. O Rza Nur ki, Lozan Kon-ferans'nn yapld buhranl gnlerde Trk tezini mdafaa ederken mehur diplomat vemthi Trk dman Loid Cor ile Lord Grzon'un kk dillerini yutmasna, Yunan Bamurahhas Ve-nizelos cenaplannn ise hemen dp baylmasna sebeb olmutur. Yine o Rza Nur ki murahhas heyetimizden olduklan halde Trk tezine aykm tez mdafaa eden Cavit ve Cahit Beyleri Ba murahhas smet Paa'y ikna ederek heyetten atacak kadar cesaret ve celadet gsteren emsalsiz bir vatanperverdir. Nur iinde yat97 sn!.. Byk Trk ve devlet adam Dr. Rza Nur Bey'in mmtaz ahsiyeti zerinde daha fazla durmak ve onu gen Trk nesillerine layikiyle tantmak mecburiyetindeyiz. Bu i her Tk mnevveri iin, bir milliyetilik ve yurtseverlik borcudur. Zira Dr. Rza Nur, 63 yllk hayatnn mhim bir ksmn Hrriyet ve Demokrasi davamzn kazanlmas iin kahramanca bir mcadele ile geirmi, bu uurda her eyini feda etmi, rnek bir milliyeti, esiz bir (de-alist)tir. Kadirinas Trk milleti ve onun vatanperver genlii, byle hayatn istihkar ederek kendisine unutulmaz hizmetlerde bulunan (Hrriyet Mcahitlerini asla unutmamal ve unuttur-mamaldr. Dr. Rza Nur gerekten unutulmamas, daima hrmet ve minnetle anlmas, izinden gidilmesi icab eden (Trk Bykleri) nden biridir. nk: Trklk iin alad. Trklk iin gld O. Trklk iin yaad. Trklk iin ld O!.. .

''i 1 i 4 ) : 98 RIZA NUR KMDR? Rza Nur, 1879'da Sinop'ta dodu. Kkl bir Trk ailesinin ocuudur. Kk yata stanbul'a geldi. Askeri Tb Okulu'nu bitirerek, doktor yzba oldu. ttihad ve Terakki'nin Askeri Tbbi-ye'de kurduu ilk gizli mcadele komitesine girdi. Srld. Avrupa'ya kat. Fransa'da ihtisas yapt. kinci Merutiyet Meclisi'nde Sinop mebusu olarak siyasi hayata girdi. ttihad ve Terakki'nin frka diktatoryasna kar koydu. Yine tevkif edildi, hatta ikence grd. Tekrar Avrupa'ya ekildi. Hayatn ilme, tarihe, hekimlie verdi. Bat'da kafasnn emeiyle hadiselerin zerinde kalabilerek yaad. Mtareke ile vatan karanlk devreye girince, mkemmel hayat artlarn brakarak kotu, geldi. Ankara'nn "yetimi insana" en ok muhta olduu gnlerdi. Moskova, Harkof, Ukranya sulh mzakerelerinde milli hkmeti temsil etti. Yine Sinop mebusu olarak, Shhat Vekaleti'nde, Maarif Vekaletinde, Hariciye Vekaletinde bulundu. Lozan sulh mzakerelerinde, kinci Murahhas idi. Lozan'da sulhu kurtarmak gayesiyle, zafere ve Trk Milletine vaadedilmi milli misak gayelerine aykr sebebsiz fedakarlklarda bulunulduu inancnda idi. Bu boluklar, Cumhuriyet'ten sonra takib edilecek gerek halk, ilme dayal kalkndrc, bilhassa milliyeti bir politika ile doldurmak gayesinin gn getike hayalletiini grnce, kst, krld, memleketi terket. Paris'e 99 gitti. Orada kendisine tb ve tarih sahasnda vazifeler verildi. Msr Kral Birinci Fuad'm srarl davetiyle Msr'a gitti. Msr tarihini yazd. Bu eserinde, Kavalah Mehmet Ali Paa'nn Trkln aka ortaya koyunca, mfrit Arabalar karsnda buldu. Kanaati uruna felein evrine meydan okumay yaama art saymann gelenei ile hakikatlerin mdafaasna devam etti. Btn Mslman alemine, kuvvetli, kudretli, byk ve ileri bir Trkiye olmadan, kurtulu ve huzurun gelemeyeceini haykran o mehur beyannamesini neretti. Yetmie yakn eseri vardr. Siyasi hatralarnn gnn birinde yaynlanmas phesiz ki "hadise" olacaktr. Yorucu mcadelelerle yandan fazla shhatsiz olarak 1939'da vatanna dnd. "Topramda lmek isterim. Bu hakk kimse elimden alamaz" diyordu. Vatan topra kendisine, umduundan ok hayat verdi: 1943'e kadar yaad. evresinde, bir avu gerek aydnla, avundu. Sessiz, sade, fakat gnlden bir uurlayla topraa verildi. ok zengin ktphanesini Sinop ehrine armaan etti. Yukardaki klie, kinci Merutiyet Meclisi'nde Sinop mebusu Dr. Rza Nur'u gstermektedir. Nur iinde yatsn.. Yeni stanbul 4- 7 Ekim 1964 i. 100 LOZAN DR. RIZA NUR VE NN HTLAFI Byk Zafer ve Sonras Yeni stanbul Gazetesi 4-10 Ekim 1964 Byk zaferden sonra, sulh masasna oturmamz, Trk snglerinin bedeli olarak marur ve zalim bir dmanlar silsilesi nnde "Ba eilen netice" olduu zaman, Birinci Byk Millet Meclisi'nin nnde byk bir mesele belirmiti: Toplant yerinin Lozan olduu anlalan sulh masasnda "TRKYE BYK MLLET MECLS"ni kimler temsil edecekti? Murahhas heyetimizin nasl intihap edildii uzun bir mevzudur: Fakat, heyetin iinde sz ve fikir sahibi olarak bulunmasna btn karlkl dnlerin ve ahsiyetlerin topland bir tek isim vard: Doktor Rza Nur!..

Garb Cephesi Kumandan smet Paa, Yusuf Kemal Bey'in istifas ile boalan Hariciye Vekillii'ne getirilmi ve Trk Murahhas Heyeti'ne Reis olmutu. Mustafa Kemal Paa ile cra Vekilleri Heyeti, yani bavekil Rauf Bey arasndaki gr ayrlnn bir temel noktas burada belirmiti. Meclisin iinde de derinden duyulan bu ayrln balayc ve uzlatrc ahsiyeti de yine, o tarihte shhat vekili olan Doktor Rza Nur'du: Dr. Rza Nur'un son eyrek asrlk hadiselerin iine girebilmi, fikir hrriyeti, ilim, 101 prensip sahiplii, bilhassa ve bilhassa "TARH BLEN" insan olarak, karmza baka ehrelerle ve maskelerle kacak meseleleri gn na karmaktaki yeterliine inanlmt. Acaba Dr. Rza Nur, kendisiden bekleneni verdi mi, daha dorusu verebildi mi, verebilme imkan buldu mu? Lozan Sulhunun tarih ve hakikatler nndeki yapsnn tahlilinde temel unsurlar olan bu suallere, bizzat Rza Nur: "-HAYIR!" cevabn verir ve memleketini terkedip, Msr'a yerlemesi, lmnden ksa bir zaman ncesine kadar vatan hasreti iinde zgn ve elemli yaayp, ancak bir doktor olarak hissettii "son gnleri"nin dayanlmaz hicran iinde yurduna dnebil-mesinin sebebi de bu. Yerine getirmesine imkan bulamad hizmetinin acsdr. Bu Trklk Byle Braklamaz!.. ' t Doktor Rza Nur'la smet Paa arasndaki en byk gr ayrl, sulh anlamas ile milli hudutlar dnda kalan Trklerin akibet ve haklarnda belirmiti. Dr. Rza Nur, Garb Trakya (Yunanistan), Hatay (Fransz smrgesi idaresi), Irak (Kerkk Trk-leri'nin Arab vesayeti altnda ngiliz smrge idaresi), BosnaHersek (Srp, Hrvat, Sloven idaresi), Kbrs (ngiliz smrge idaresi), Rodop ve Deliorman Trkleri (Bulgar idaresi), Doruca ve Gagauz Trkleri (Rumen idaresi) altnda, olduu gibi ve kendi kaderlerine terkedilmesine itiraz etmi ve byle bir siyasetin ksa zamanda oralarda braklm Trkln yok olmasna sebeb olacak ac ve feci hadiselere gebe olduunu, tarihten misaller vererek mdafaa etmiti: Lozan'n birinci defa yarda kalmasnda, Rza Nur'un bu tutum yolunun umumi olarak benimsenmesinde hissesi bykt. Trk Babo Braklamaz Fakat, Lozan'n ikinci safhas balarken vaziyet deimiti: Birok ana davalarda byk fedakrlklar yaplmas karan, maa102 lesef, verilmiti. Nitekim, Lozan'n hkmlerinin Birinci Byk Millet Meclisi'nden tasvip almas ihtimalinin ok az olmas, seimlerin yenilenmesinde esasl sebeb olmu. Halk Frkas listelerinin byk ounlukla kazanmasna ramen, Lozan, kinci Byk Millet Meclisi'nde, ar tenkidlerle kabul edilmi ve tenkidler bilhassa, snrlar, vatan harabeye eviren Yunan zulmne kar bir tek kuru tazminat almamak garabeti ve bilhassa hudutlanmz dnda kalan Trklerin mdafaasz ve garantisiz kendilerini her an ezmeye ve yok etmeye kararl kindar ve insafsz hakim kuvvetlerin eline mdafaasz brakma gafletine tevcih edilmiti. kinci byk Millet Meclisi'nde o mzakereler srasda bir muhalif kuvvet ve hareket olmamakla beraber, yaplm olan tenkidlerin arl ve sylenen szlerin acl, bugn bile ibretle okunmaya deer. Dr. Rza Nur'la bilhassa smet Paa arasndaki gr ayrl, ite bu mnakaalar srasnda ortaya kt: Rza Nur, muahede hakknda kendisine sorulanlara cevaplar verirken, milli snrlar dnda kalan Trkln kaderine de temas etti ve bu hususta alnan tedbirlerin mzakereleri yarda brakmamak iyi niyetinde toplandn, yakn gelecekte btn ilgili devletlerle bu konulann daha derinden ve oradaki Trklerin hayat ve haysiyetlerini teminat alna alacak ekilde halledilmesi zaruretine iaret ederek dedi ki: "- Bu Trklk tabii byle babo ve avare braklamaz". Dr. Rza Nur'un ahsna Hcumlar Doktor Rza Nur bu beyanat, Lozan sulh mzakereleri srasnda gazetesi Tevhid-i Efkr adna Lozan'da bizzat bulunmu ve milli mcadelenin en karanlk gnlerinde en cesur mcadeleyi yapm olarak Malta'ya srlm Ebuzziyazde Velid Bey'e ahsen vermiti. Velid Bey, Dr. Rza Nur'un bu beyanatn, Garb Trakya Trk ve mslmanlar namna Gmlcne'den kendisine gelen bir feryat mektubuna

ekleyerek, bayazsna da mevzu yapt ve daha muahedenin mrekkebi kurumadan, Yunanllarn giri103 tikleri sistemli, planl, hatta uurlu denilebilecek kadar zamana ve artlara hakim sabotaj ve tahriklerin Trkle nefes aldrmayacan ve eer sratli tedbir alnmayacak olursa, bizdeki hususi ve resmi alakalarn ve heyecanlarn sabun kp hviyetini ok iyi bilen dmanlarmzn sinsi ve hain usullerle kendi hudutlar iinde Trkl muhakkak imha edeceklerini ileri srd. Yazlan ve fikirleri iktidara rahatszlk veren Velid Bey'in, Dr. Rza Nur'un beyanatna dayanan bu tenkidleri, Lozan'n baz hkmlerinin ancak sulhu kurtarmak iin kabul edildiinin konferansta ikinci murahhaslmz yapm kimse tarafndan sylenilmi olmas ile birleince, hcumlar, Dr. Rza Nur'un ahsna teksif edildi. Nitekim, bu yazmzn iindeki klieler de, Velid Bey'in sahibi olduu Tevhid-i Efkr gazetesinin 9 kasm 1924 tarihli saysnda kt. u balkla: "Dn nasl idiler, bugn nasl oluyorlar?". ;. Hatay'n Anavatana Kavumasna Kadar Susan Adam Doktor Rza Nur, memleketi terkettikten sonra, Hatay'n Anavatana kavumasna kadar sesini duyurtmad. Msr'da doktorluk yapt, kitap yazd. Bilhassa tarih.. Hatay, Atatrk'n milletine hayatnn son devresinde eref armaan olarak milli varlna kavuunca, Dr. Rza Nur, Lozan'daki boluklardan birisinin de huzuru ile olacak konutu ve kalbini ve kafasn daima yakndan megul etmi, hatta alnm tedbirleri yeter bulmayarak, bir eit kefaret halinde vatann terketmesinin ana sebebi olan milli hudutlar dnda kalm bahtsz ve masum Trk halkndan bahsedilmek, onlarn mukadderat ile daha yakndan ve ciddi olarak megul olma temenni ve duasn yine ykseltti. 1923'den beri Balkanlar'n eitli yerlerinde mstakil devletler kurmu Arab lkelerinde, Kbns gibi vesayet sistemi devam etmi yerlerde kalm oan Trkln bana gelenler, Dr. Rza Nur'a geni lde hak verdi, meydanda.. Kzl istibdad altnda kvranan, ezilen, kitle kitle yok edilen, srlen, Trkln kay104 betmeleri iin dnya tarihinin kaydetmedii zulm ve basklara kar braklm Anavatan Trkl'nden bahsetmiyoruz. Bu gcmzn stnde kalm olan byk dava. Fakat Rza Nur, bu temel davay yetien nesillerin kafasnda ve gnllerinde yaatmak iin de elinden geleni yapt: On iki ciltlik koskoca bir tarih yazd. evremizde yaayanlarn ise Trkiye Cumhuriyeti hudutlan iinde toplanmalarn, bu olmazsa varlklarn kaybetmemeleri iin iktidarlann milliyeti l ve uurlan, dier politika akmlarnn stnde olan "milli bir siyaset" takip etmelerini istedi: Lozan'da ka-rarlaan esaslann, sulhu kurtarmak iin yaplan fedakarlklarla dolu olduunu, bu gereklerin cesaret ve ak yrekle anlatlmasn savundu. Bu ikaznda da hi asla phe yoktur ki, yeni yetien nesillerin milli snrlar dnda kalma bahtszlna uram rkdalannn alaka ve himmet beklemekte olduklan yolundaki ac hakikate kar vicdanlarn ve mantklarn kapamamalarn istedi. Zamanla Gelien Hadiseler Dr. Rza Nur'u Hakl kard Dr. Rza Nur, bugn ne lde hakldr, hadiseler meydanda.. Keke O, haksz ksa idi. Keke syledikleri birer vehim, onu susturmak isteyenler birer gereki olsa idiler: Sorunuz bakalm!.. Sorunuz: Biz Lozan anlamas ile Yunanllara Garb Trakya'y braktmz zaman Trk nfusu milletleraras tahkik komisyonunun tesbitine gre yzde 68 idi. Bugn ka? Musul meselesi, Milletler Cemiyeti'ne gittii zaman, Kerkk Trkleri yaadklar blgede ezici ounlukta idiler. Bugn ne hale geldiler? Bulgaristan da z ve halis bir milyon sekizyzbin Trk vard. Bugn ne kald? Ya Kbns? 1955'e kadar kilise ve yeni Etniki-Eterya hazrl Kbns iin Enosis, Yunanistan'a ilhak hazrln tamamlayp, ate bacay sarmadan Kbrs kimin hatnnda idi. Hayatta Olsayd Doktor Rza Nur hayatta olsayd, syleyecei ok eyler 105 vard: Dava kaybedilmi olann ardnda, didimek ve sulu aramak deildir..

Dava kalanlar kurtarmaktr. Rahmetli . Seyfettin'in "tuhaf bir zulm" hikayesi masal deildi: mer Seyfettin, Balkan Trkl iinde yeermi grebilen bir gz, yazabilen bir kafa olarak, bizzat ahit olduu o "tuhaf bir zulm" bizlere anlatt. Zulmler, ylesine eitli ve oktu ki ve bizler, ylesine onlar unutmu, kaybolmu saydk M, Dr. Rza Nur, Lozan'n bu mevzu zerindeki hkmlerinin "sulhu kurtarmak iin yaplm bir fedakrlk olduunu" samimiyetle syleyince, gafletlerimizin deil de, hakikati haykrann stne ullandk. Neden imdi baka "sulu" aryoruz? Bir Sulu Aranyor! Yirmi bir yllk l Dr. Rza Nur'un, ne shr, ne fikri bir yakn kendisini mdafaa edemeyecek halde iken, daima hakim kuvvetlerin ilham ve izinde yrmek hayat usareleri olan malum gazeteler; Prof. enflasyonunun yeni adaylarna, Patrikhane bannn debretii u gnlerde, "Lozan Hatalar"nn sulusu olarak onu gsteriverdiler: Mahiyeti hla mehul bir rejim plannn hatta hkmet darbesi, ihtilal, zecri tedbirler safhalar iinde, ahsiyet ve fikirleri vatan kurtuluu iin teminat olan kiileri yok etme bahasna yepyeni bir devlet idare sistemi kurmann hazrlaycs olarak!.. Bylesine bir ithamn ilk art, iddia edilen "plan"m mucib sebebleri ve gerekesiyle metin halinde neredilmesi idi: Mevcudiyeti iddia sahiplerince zamanlardr malum olduu anlalan bu beklenilmeyen ve umulmayan hazrln tarih ve amme vicdan nne karlmas iin neden Dr. Rza Nur'un Lozan'da.ba murahhasmz ile olan fikir ayrlnn bir safhaclna temas eden yaznn elindeki mecmua sahifelerinde kmas eklenilmitir? Bu "zaman sei" Lozan'n fikir ve politika yapsnn gerek muhasebesi, Trk milletinin nne o gn bugn kan hadiselerin emri vakii saklanlmtr? Neden?.. Kimi ve neyi mdafaa duygusu ile? 106 Lozan ve Dr. Rza Nur Lozan delegasyonumuza, Dr. Rza Nur'un "ikinci murahhas" olarak nasl itirak ettii ayr bir mevzudur: Ki, seimleri henz yenilememi olan Birinci Byk Millet Meclisi'nin umumi temayln, bir "muvazene ve itimad unsuru" olarak temsil eder. Lozan'n birinci ve ikinci safhalarnda Dr. Rza Nur, ikinci safhada birok deiiklikler olmasna ramen, yerini muhafaza etmitir. R. Nur, Venizelos'u Btn Felaketlerden Mes'ul Tuttu.. Lozan'n ilk safhas yarda kaldktan, yani konferans netice-sizlie uradktan sonra Mdafai Hukuk Grubu seimleri yenilemek ihtiyacn duymutu. Bu arzunun gerek yznde, Lozan'n Milli Misak ve Birinci Byk Millet Meclisi'nin Trk stikll ve Hrriyet kavgasn eline ald gnden beri gayeleri ve neticeleri zerindeki ayrlklarn badalmaz olduu yolunda her an beliren hissin byk pay nasl inkar edilir? Bunun isbat g de deildir. Hayatta olan Birinci Byk Millet Meclisi mebuslarna namus ve eref yemini yaptrlsn: Eer seimler yenilenmemi olsa idi murahhas heyetimizin kadrosu ve Lozan'n tasdiki mmkn m idi? Dr. Rza Nur, kinci Merutiyet mcadelelerine katlm, nce ttihad ve Terakki saflannda hizmet grm, sonra tek frka ve zmre tahakkmne kar savaarak dertlere uram, tazyik grm, mahkum olmu, srlmt. Bu safhalar iinde hatas olmam mdr? Dr. Rza Nur'u kinci Merutiyet'in siyasi kavgalar iinde, bu kemeke ve tezad dolu hayatn dnda kusursuz bir insan olarak aramak nasl mmkn deilse, bu ac safhalar geirmi tecrbeli ve gerekleri grr kdemli siyaseti olarak Birinci Mec-lis'te bulmam gzkmek, ayn nisbette hata ve hakszlktr. Dr. Rza Nur, Lozan'da, Trk varln mstakil devlet olarak dnyaya kabul ettirme yolundaki prensip mcadelelerinin nde olan ahsiyeti olarak gzkt. Bu gerek bizim iin olduu ka107 dar dnya iin de byle idi. O gnn yabanc gazete ve mecmua koleksiyonlar gzden geirilsin, grlecektir ki, Osmanl mpa-ratorluu'nun mstakil devlet halindeki varln tehdit ve takyit eden btn "uhud-u atika" ya kar yaplan prensip kavgalarnda Trk tezini mdafaa ve terih vazifesi Dr. Rza Nur'a dt. Bunun byle olmasn neden yadrgamaldr? Siyasi hayata, Osmanl mparatorluu'muzun son kurtulu hamlesinde, fikir adam ve politika adam

olarak karm, tarih yazm bu tarihin tecelli safhalar iinde fiilen bulunmu bir insann, ok iyi bildii bat dillerinin de verdii selahiyetle ve kendisini oraya gnderen Parlamentonun mutlak itimadn da temsil etmi olarak, konumas izah etmesi, aksi tezin mesnedsizliini ortaya koyabilmek iin didinmesi ve bu sebeble de dikkati zerinde toplam bulunmas kadar tabii ne vardr? Binbir Misalden Birisi Mehmet Akif nasl anakkale'de Mehmediin karsnda: Eski dnya yeni dnya, btn akvam- beer tabiriyle "btn cihan"! grdyse, Lozan'da da Trk murahhas heyetinin karsnda gerekten "btn bir dnya" vard: Yunanllar Trk vatanna hcum etmiler ve yenilmilerdi. Fakat bu haksz ve zalim istilann muhasebesi iin "sulh masas"na oturduumuz zaman, kurduklar sistemin cihan iinde hi olmazsa yz yl yaamas derdinde olan btn bir galipler safn karmzda bulduk.. Teferruattaki meseleler deil, ana prensipler ve hayati mevzular arpyordu: Trk Milli Mcadelesi, milli kurtulular devrini amt. Bu tarih geree kar, Birinci Dnya Harbi'nin galipleri "tek bir blok" olarak karmza dizildiler. Trkiye, milli bir devlet olmak davasnda idi ve Venizelos, bu meru hakka kar, Rum unsurunu Trkiye'de olduu gibi brakacak bir barikat peindeydi: Venizelos, mzakere safhasnn her devresinde, Dr. Rza Nur'la daima att. Bu atmalardan en tipik bir "prensip davas" nn gazetelere intikal edebilmi blmdr. Balk u: 108 Venizelos'un Safsatasna Rza Nur Bey'in Cevab fi Rza Nur Bey, arkdaki btn felaketlerden Venizelos'un mes'ul olduunu beyan etmi ve celse tatil edilmitir. Haberin z u: Venizelos, inanlmaz ve izah g utanmazlkla, Rumlarn Trk topraklarndan uzaklatrlmasndan Trk hkmetini mes'ul tutuyor. Bu kstah iddiaya cevap veren Dr. Rza Nur'dur. Haber yle devam ediyor: "Ekalliyetlerin hukukunu mzakere eden tali komisyon ictimanda Yunan murahhas Venizelos ile Rza Nur Bey arasnda bir hadise vuku bulmutur. Venizelos Trkiye'deki Hristiyan ekalliyetlerin tehcirinden ve bu hususta Trk hkmetinin mes'uliyetinden bahsederek iddetle tarizata cr'et etmek kstahlnda bulunmu. Rza Nur Bey Venizelos'un tarizatna kar iddetle mukabele ederek bunu red ve ark'da vuku bulan btn felaketlerin yegane mes'ul Venizelos olduunu beyan etmitir. Rza Nur Bey'in Beyanat son derece iyi bir tesir yapmtr". Kim Aklyor Acaba? Btn grme safhalarnda, Rza Nur, Venizelos'un her teklifine kar, ilmin, tarihin, mantn temelleri zerinde dimdik dururken, 9 Nisan 1964 Perembe tarihli MLLYET gazetesinde Ankara mahreli bir haberde u balk vard: "Patrikhanenin Trkiye'de kalmasna Rza Nur sebeb olmu..". Haberi okuyalm: ANKARA. Mustafa Ekmeki bildiriyor "Lozan grmeleri srasnda, "Rum Patrikhanesinin stanbul'da kalmasna" Doktor Rza Nur'un grmeleri srasndaki tutumunun sebeb olduu aklanmtr. Lozan'daki ngiliz Heyeti Bakan Lord Grzon'a Rza Nur "Bu meselenin Trk Hkmeti'nin bir meselesi olmadn, smet Paa'nn kendi srar olduunu" sylemi ve bunun sonucunda 109 I Patrikhane'nin stanbul'da kalmas sonucu domutur. Delegasyon Bakan smet Paa (nn), grmeler srasnda "Patrikhane'nin Trkiye'den mutlaka nakledilmesi" konusunda srarl isteklerde bulunduu srada, bu istek kar tarafta yank yapm ve Aynaroz'da Patrikhane iin yer bile hazrlanmtr. Bunu nn'ye Venizelos bilahare itiraf etmitir. Tam grmelerin hararetli srasnda Lord Grzon'un bir davetine giden Trk Delegasyonu'ndan Doktor Rza Nur'a Gr-zon "Patrikhane'nin nakli srarndan vazgemelerini" sylemi, hilafeti de bahis konusu ederek "Patrilchane'nin kalmasnda ne mahzur var?" diye sormutur. Rza Nur da, "Bu meselenin Trk

Hkmeti'nin srarla zerinde durduu bir mesele olmadn, smet Paa'nn kendisinin bunu mesele yaptn ve srar ettiini" sylemitir. Rza Nur'la grmelerinden sonra, Lord Grzon smet Pa-a'y davet ederek bir grme yapm ve "Benim bugn doum gnm. Sizler de bana bir doum hediyesi vereceksiniz" diyerek Rza Nur'la yapt konumay nakletmi ve "Patrikhane meselesinin sadece smet Paa'nn bir srar olduunu rendiini, artk daha fazla direnmemesi gerektiini" ifade etmi, nn grmelerde btn srarlarna ramen Patrikhane'nin yurt dna karlmas grn kabul ettirememitir". Krk yldr maharetle saklanlm olan bu "haber"i okuduktan sonra, ilk hatra gelen sual udur: "Bu ac hakikati krk yl saklayan kimdir ve bugn aklayan kimdir? Krk yl neden saklam, bata Meclis krss olarak konumam, byle muazzam bir gafletin ve hatta hyanetin msebbibini neden kanunun, milletin, tarihin huzuruna srmemitir de, Kbrs facialar dolaysyla Patrikhane mevzuunda bir "mes'ul bulmak" ihtiyac belirince ifa edivermitir? Kimdir bu aklayan sr kp?". smet Paa Olamaz!.. Patrikhane denilen fesad ocann, yzyllarca devam etmi 10 ihanetlerine ramen ve kinci Sultan Mahmud devrinde Hnkar skelesi anlamasnn Rus ordusunu her an Osmanl topraklarna sokmasna boyun emi hkm iinde, ihaneti tesbit edilen Patrik Grigoryos'un fesad ocann kapsnda idam cesaret ve haklln bilen Dr. Rza Nur, Lord Grzon'la bir "sohbet" annda byle konutu diye Patrikhane'nin kalmasna muvafakat etmi olmas, sayn smet nn'nn asla kabul edemeyecei gaflet ve hata olmaldr: Byle bir ukubeti, farz muhal olarak bile dnmek. Trk murahhas heyeti reisine kar iftira ve hakszlk olur sanrz. O halde Patrikhane'nin Trkiye'de kalmasna Rza Nur'un sebeb olduunu krk yl sonra aklayan sayn nn deildir ve olamaz: O halde kimdir? Patrikhane, ilk ele alman mevzular arasnda idi: O'nun Trkiye'de kalmas gibi acs hala ekilen ve ekilecek gafleti irtikab etmi Rza Nur'la ayn masaya, ayn davann savunucusu olarak oturmaya devam etmi olmasn, sayn nn adna kabul edebilmek ok gtr. Kald ki, konferans tamamlanm, imzalanm ve Byk Millet Meclisi'nde mzakeresi balad srada, smet Paa, Dr. Rza Nur'a "teekkr" etmitir. Ve bilhassa murahhas olarak beraber altm Dr. Rza Nur Bey'i kemal-i tevkirle yadetmek isterim (Alklar). Arkadalar! Gnagn tesirat altnda yalnz ilim ve vukuf ve tecrbe kafi deildir. Fevkalade bir metanet-i asab lazmdr. Hakikaten bir ideale hizmet lazmdr. Fevkalade bir feragat-i nefis hissi ile yekdierine eklenmek ve yekdierine samimi bir mzaheret gstermek lazmdr. Arkadalarmdan ve bilhassa Rza Nur Bey'den bunu grdm. Dr. Rza Nur Bey Trk heyeti murahhasas iinde balca medar- muvaffakiyet olmutur. Millete bunu sylemek vazifemdir". Ya! Demek byle bir krana layk ve bu minnet, Byk Millet Meclisi huzurunda milli vicdana ve tarihe emanet edilen Dr. Rza Nur, ayn Rza Nur, Patrikhane'nin Trkiye'de kalmasna sebeb olmu yle mi? Ve bu itham sayn smet nn hayatta ve bavekil iken yaplabiliyor, yle mi? > "> 111 Ne Lzum Var? it i Bu eit sulamalarn, ortada hakiki bir tarih ve adalet muhasebesinin kaplan kapal iken, gnlk politika organlar tarafndan durup dururken ortaya atlmas, sebeb arayan dertlere sulu bulma gayreti eklinde telakki edilebilir ve itham edilenin bir "l" olmas ise, milli vicdan yaralar.. Yaralanan vicdan da, hakikati bulabilme duygusunu insanln en necib ve asil hissi sayabilir. u gnlerde onu ayaa kaldrmadan acaba nasl bir fayda bekliyorlar? nsanlarn hayat bir "Banka bilanosu" deildir: mrnn bir safhas iinde vatan ve milletine en mkemmel ve vnlecek hizmetleri baarm olan, bir baka hayat safhasnda hataya debilir ve kmaza girebilir. Tarihin vazifesi, ikisini birbirinden ayrmaktr.

Masuniyeti ve dokunulmazl iin krk yl binbir maharet harcanm netice ve ahslarn muhasebesi iin hadiseler zorladka, bu kanlmaz neticeyi, bir avu kemik olmu muhayyel mt-tehimlerin omuzuna yklemekle her ey kapanr m? Maalesef hayr: Bilakis hak severlik duygusu, bir gn hakim olur ve gvenilen dalara kar yaar.. DR. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI 'fi 112 Bu isimle Boazii Yaynlarnn 109 no ile yaynlanan kitabn 2. basksnn giriinde R. Nur, Hatrat ile ilgili olarak u grlere yer verilmektedir. Niin Nerediliyor? M Bu hatralarn niin neredildiini aklamak iin nce hatra sahibinin kim olduuna ve sonra hatralarna dair ksaca bilgi vermek gerektir. Hatra bir manada ahitlik olduuna gre ahit ve ahitliinin erevesini izmeksizin hatralar deerlendirmek ve niin neredildiini anlamak elbette mmkn deildir.. Dr. Rza Nur Kimdir? kinci Merutiyet devrinden itibaren Trk fikir ve politika hayatnda nde gelen bir rol oynayan Dr. Rza Nur Sinoplu bir kunduracnn oludur. stanbul'a gelmi. Tbbiye-i ahane'yi bitirmi, "Snnet Ameliyat" hakknda yazm olduu bir tbbi eserle sarayn dikkatini ekmi. Tp evrelerince tannmtr. Sonra Sultan Abdlhamid aleyhindeki cereyana katlm ve Meclis'e girmitir. Mstakil ve kimseye uymaz karakteriyle enteresan bir sima izen Dr. Rza Nur ayn sebeble dalgal bir hayat srm, Msr'a geip yerlemek durumunda da kalmtr. Hayatn ekseriya doktorlukla kazanmak zorunda kalan Rza Nur, mrnn son senelerinde gittii Paris'te de doktorluk ya113 parak hayatn kazanm ve o sayede hem ilmi aratrmalar yapm, hem de "hatralarn" yazabilmek imkan bulmutur. Devir, imparatorluun paralanma devridir ve Dr. Rza Nur "Trklk" akmna kendini tamamiyle vermitir. Milli Mca-dele'de Ankara'ya geen Dr. Rza Nur, Dileri Bakanl'na vekalet etmi, Shhiye Vekili olmu ve Moskova'ya sulh yapmak iin Yusuf Kemal Tengirek'le gitmitir. Zaferden sonra ise onu Lozan'da smet Paa'dan sonra kinci Murahhas olarak grmekteyiz. Lozan'n imzasndan sonra, iktidardakiler ve bilhassa Mustafa Kemal'le aras alm ve resm bir grev almam ve kendisine iktidardakilerin gsterdikleri alakay da souk karlamtr. Bu arada adeta ihtiyari bir srgn halinde Paris'e gitmi ve orada doktorluk yapm, ktphanelerde alm, hatralarn tamamlam, Londra'da British Museum, Paris'te "Biblotheque Na-tionale"e tevdi etmitir. Sonradan Trkiye'ye gelmi, Sinop'ta bir ktphane tesis etmitir. Bu arada smet Paa Cumhurbakan olmutur. Cumhur-bakanh'nn ilk yllarnda smet Paa'nn Mustafa Kemal'e ters den Milli Mcadele erkann kazanma politikasna girdiini biliyoruz (Mesel Kzm Karabekir). Bu cmleden Dr. Rza Nur'a da vekillik teklif edilmise de kabul etmemitir. Sadece fikri faaliyet iinde kalm ve 1942 senesi iinde vefat etmitir. u ksa izahat gstermektedir ki Dr. Rza Nur, Saltanat, Merutiyet, Milli Mcadele ve Cumhuriyet devrinin mhim ahitlerinden ve hatta faillerinden birisidir. ahitlii yani hatralar ok ehemmiyetli olmaldr. Zaten tarihin en mhim vesikalar da elbette hatralardr.. Dr. Rza Nur'un Hatralar ocukluundan 1935 senesine kadar hayatnn hemen her safhasn anlatt hatralarnda Dr. Rza Nur, devrine dair ok mhim bilgiler vermektedir. Bu bilgilerin byk bir ksm bata Mustafa Kemal Atatrk olmak zere siyasi rakiplerine yneltil114 mi ar sulama, tenkit ve hatta kfrlerden olumaktadr. '"'< Eski harflerle yazlp dnyann drt byk ktaphanesine emanet edilen bu hatralar, 1960 senesinden nce okuyucuya ar-zedilmemek kaydn tamaktadr.

Hatralar ilk kefeden ve Trk basnnda yer veren Dr. Cavit Orhan Ttengil'dir.. 1967 senesinde ise bu hatralar Altnda yaynevi tarafndan "Hayatm ve Hatratm" ismiyle ok kt bir ekilde baslmtr. Fa kat hatralarda Atatrk kanununa byk lde muhalefet bulunduu iin eser toplatlm ve ancak el altndan satlabilmitir. O zamanlar, bu hatralar bir manada byk bir grlt ko-parmsa da Dr. Rza Nur bakmndan da pek sevimli olmamtr. Zira Dr. Rza Nur hatralarnda, sadakatini isbat iin kendisi aleyhinde de hemen her eyi yazm bulunmaktadr. Bu ise onu sevenlerde ve Trk evrelerde bir "burukluk" meydana getirmitir. Ayrca hatralarnda cinsi meselelerde de perdesiz yaz, siyasi rakiplerine hcumunda birok kere galiz ifadeler kullan da bunda messir olmutur. in bir enteresan yan da lnceye kadar da bu hatralarndan ve mevcudiyetinden kimseye bahsetmeyiidir. Ne var ki bir bakma Jean Jacques Rousseau'nunkiyle kyaslanabilecek bu hatralar emanet ettii ktphanelerden ekmemi ve varislerinin de ekmesine izni olmadn belirtmi, ille de nerini ve yaylmasn vasiyet etmitir. Elbette her hatra sbjektiftir ve ok kere hatra sahibinin m dafaasmdan ibarettir. Ancak bu hatralar siyasi rakipleri hakknda kulland galiz kelimeler ve naklettii baz dedikodular bir tarafa atlrsa yakn tarihimiz hakknda ok byk kaynak tekil edecek mahiyettedir. devri yaam bu enteresan insan, yakn tarihimizin sahnesinde uzun mddet boy gstermi aktrlerden birisidir. Ve eli kalem tutan bir insandr. Enteresan mahedeleri vardr. Tesbitleri bulunmaktadr. Franszeay iyi bildii iin de Milli mcadele yllarnda bilhassa diplomatik sahada kullanlm, Moskova'ya ve Lozan'a murahhas olarak gitmitir. Amma onun en mhim vazifesi elbette Lozan'daki ikinci murahhasldr. Bu bakmdan hatralarnn en mhim ksm bize gre, Lozan'a aittir. 115 Lozan Hatralar Dr. Rza Nur'un karakterinin iki byk izgisi vardr: 1- Trk ve vatansever olmas. %' 2- "Egocentrique" bir ruhi yapya malik bulunmas. v Bu ikisi birleince karsna kana iddetle hcum etmekte ve bilhassa rakiplerinin Trklnden phe etmektedir. Bu se-beble ona gre Rauf Orbay Abaza, smet Paa Krt, Abdlhalik Renda Arnavut ilaahiri.. dir. Kendi emsali ve stnleri arasnda hakaret etmedii tek insan Mareal Fevzi akmak'tr. Ona da "Kuzu Paa" demektedir. Dr. Rza Nur'un politik hayatnda da hatratlarnda da objek-tivite bakmndan da yaralayan ite onun bu ifratdr. Bugn kabul mmkn olmayan ok dar bir rkla istinat eden milliyetiliidir. Geri mparatorluun dalma devrindeki anormal hadiseler ve artlar dnlrse hem Rza Nur'u ve hem de O'nun "Trk'e ihanet ediyorlar" dedii dierlerini anlamak zor deildir. Amma sanrz Dr. Rza Nur bugn sa olsayd kabul edecekti ki onlarn ou blclk iin dil, o artlarda baka are gremedikleri iin yle hareket etmilerdir. Nitekim sonraki hayatlarnda bunu isbat edenler vardr. Dr. Rza Nur'un ite bu kabul edilemez dar rklk ve ego-centrique psikolojisi'nin en az messir bulunduu saha Lozan Ha-ralan sahasdr. Zira bu iki menfi vasf, Lozan'da gerek hedeflerini yani yabanclar bulmutur. Lozan'da denebilir ki o, kavgac mizacnn asl muhatablarn bulmutur. Yaynevi olarak bu hatralar niin nerettiimizi u noktalarda toplayabiliriz: 1- Lozan bizi bugne getiren ve bugn bile tazeliini koruyan bir konu. 2- Dr. Rza Nur'un hayatnn belki en mhim safhas. 3- Yukarda arzettiimiz gibi ahs meselelerden biraz da olsa uzak kalarak ele alabildii sahadr. 4- Lozan'daki diplomatlar yakndan grm, hepsini anlat116 mtr. O kadar ki burnunu kartran diplomattan, otelin ikiyz elli gram havyara yz krk lira -o zaman bir lira bir alln- istemesine, Lozan'a gelip imtiyaz isteyenlere, dalaveralara, Trk gazetecilerine kadar "yaanm" birok

eyi anlatt gibi, mzakerelerin iyzn ve nasl cereyan ettiini de anlatmtr. 5- Bu anlattklar baka hatralarda olduu gibi Lozan hakknda ok vesika bulunduu iin onlar zerinde aratrclar tarafndan incelenebilir de.. Mesel celsede geen baz konumalarn zabtlara konmadn fakat o gnk gazetelerde bulunduunu sylemektedir ki hemencek aratrlp tesbit edilebilir. Saltanat kaldran kanun teklifini kendisinin hazrladn Rauf Orbay'n daha kuvvetli bir cmle ilave ettiini sylemektedir ki arivden aratrlabilir. Bir yerlerde, zabtlarn tahrif edildiini, yanl tutulduunu, bundan dolay memleketin zarar ettiini belirtmitir ki, bunlar da tesbit edilebilir. Bu ve buna benzer birok eylerden maada baz celseleri bir boks ma naklen yaynlanr gibi ok canl bir biimde vermi, birok kiilerin oradaki halini anlatmtr. Bu hatralarn okunmas u mhim vakay gzler nne sermektedir. Trkiye bugn yine ayn tehlikelerle kar karyadr. Mesel Lozan'da Batllar Trkiye'de trl aznlk olduunu iddia etmilerdir.. Birincisi irken aznlk, ikincisi dinen aznlk ncs lisanen aznlk. Yani cepheden Trk Birliini paralamak yolunu semilerdir. Bugn de yle deil midir? Sannz Dr. Rza Nur'un en isabetli tehisleri yabanc ve hasm diplomatlarn deerlendirmesini yaparken ortaya koyduklardr. Burada Trkl ve vatanperverlii yanltc omak bir yana ona k tutmutur. Esasen kendisi hatralarnn ehemmiyetini u satrlarla ortaya koymaktadr: "Bir konferansn resmi zabtlar, muahede maddeleri her eyi ifade etmez. lerin o kadar iyzleri var ki, onlar neler olmutur, gsterir. te Lozan' iyi anlamak, bizden neler istemiler, biz bunlar nasl red ve def etmiiz, muahede ne hale gelmitir, orada neler olmutur, bilmek iin muahedenameyi, zabtnameyi 117 okumakla beraber, benim bu yazdm hatratn Lozan bahsindeki hususi mzakereleri ve iin i yzn, keza her mes'ele iin bize verdikleri projeleri, bizim mukabil projelerimizi, inktadan evvel bize imza ettirmek istedikleri muahede msveddesini okumak, mukayese etmek lazmdr. Bahsettiim projeler ve emsali Sinop'ta benim ktphanemdedir. Orada konferansa ait birok resimler de vardr". Bir de Lozan'dan sonra bir komisyon kurularak Lozan'n tatbikinin kontroln teklif ettiini ve bunun yaplmadn sylemektedir ki, bizce asl zerinde durulmas ve sorulmas milli vazife olan husus budur. Lozan'da unu bunu kaybettiniz deil de, niin Lozan' tatbik etmek iin bu dikkati gstermediniz demek gerektir. Nitekim Dr. Rza Nur, Yunanllar'm byle bir komisyon kurduklarn da hatralarnda belirtmektedir. Bu nokta Trk Di-leri'nin "messeselenesi"nin de izahn vermektedir. Dr. Rza Nur bunu da u satrlarla anlatmaktadr: "smet'e be on defa syledim: "Bu muahedeyi yaptk. Bunda trl gayeler vardr. Ona gre maddeler husule gelmitir. Bunlar senden benden bakas bilemez. Muahedenin her maddesinin altnda bir sr, sebeb, bir fikir, bir emel sakldr. Muahedenin tatbikatnn bu gayelere doru fiilen yryebilmesi iin "muahedenin tatbikat komisyonu" diye bir komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak yazalm, bu komisyona ver. Ona gre nezaret etsinler. Harite ve dahilde ona gre tatbik ettirsinler. Muahedeye mugayir trl iler yaplacaktr. Bu komisyon dzeltir. Bu imdi boazlar iin. Dediim pek gizli ve lzumlu. Daha gizli olarak bir risale de cem edip komisyon reisine tevdi et. Bunlarn yaplmas iin alakadar vekaletler de urasn". Bunun ehemmiyetini, kymetini bir trl smet'e anlatamadm. Bavekil idi, yapard, yapmad. Halbuki bir yl sonra Yunanistan buna benzer bir heyet yapt". Bu ve buna benzer sebeblerle bu ok kymetli ve zengin ve ibret dolu tarihi vesikay da esasen mteveffa da yle vasiyet etmi olduu iin neretmeyi Yaynevimiz uygun grmtr. 118 MUSTAFA KEMAL LOZAN'I ANLATIYOR Bu muahedename, Trk milleti aleyhine asrlardan beri hazrlanm ve Sevr muahedenamesiyle ikmal edildii zannedilmi, byk bir suikastn inhidamn

ifade eder bir vesikadr. Osmanl devrine ait tarihte emsali names-buk bir siyasi zafer eseridir. M. Kemal Ekim 1927 Rza Nur hatratnda sk sk NUTUK'a atflar yaparak farkl grler ne srer. Okuyucuya kolaylk salamas asndan NUTUK'un ilgili blmn aynen aktaryoruz. Rza Nur'un, NUTUK'un baka blmlerine yapt atflar iin NUTUK'a bavurmak yerinde olacaktr. Mustafa Kemal NUTUK'un 2. cildinde Lozan'a geni bir yer verir. 898 sayfalk NUTUK'un 44 sayfas Lozan'a ayrlmtr. Bu blm NUTUK'tan aynen iktibas ediyorum (Nutuk/Cilt: 2,1920-1927 Trk Devrim Tarihi Enstits/ Devlet Kitaplar/ 15. Basl/Ankara-1987). (Sayfa: 681-683) Sulh Konferans'na Gndereceimiz Murahhaslar li/i Refet Paa'nm tavzifi, bilahare Ankara'dan Bursa'ya seyahatim esnasnda oldu. Efendiler, izmir'den Ankara'ya avdetimde, balca Mudanya Konferans mzakeratyla itigal olundu. Bir taraftan da icra Vekilleri Heyeti'nde, Mecliste, encmenlerde, sulh konferansna gnderilebilecek heyeti murahhasa, mevzubahs oluyordu. Vekiller Heyeti Reisi Rauf Bey, Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey ve Shhiye Vekili bulunan Rza Nur Bey gidecek heyeti murahhasann, tabii azas gibi grlyordu. Ben, henz bu hususta kati kanaat ve karanm tesbit etmemitim. Ancak Rauf Bey'in taht riyasetinde bulunacak heyetin bizim iin hayati olan meselede muvaffak olacana emin olamyordum. Rauf Bey'in de kendini zayf grmekte olduunu hissediyordum. Mavir olarak ismet Paa'nn kendisine tedfikini teklif etti. Bu teklife dermeyan ettiim mtalaada, ismet Paa'dan mavir olarak edilecek istifade mahduttur, ismet Paa reis olursa, azami istifade temin olunacana ben de kaniim, dedim. Bu nokta zerinde fazla grlmedi. Ondan sonra, Rauf Bey, heyeti murahhasa meselesinde baladklar terkip ve tekillere devam ettiler. Ben, buna ehemmiyet verir grnmedim. Mudanya Konferans hitam bulmutu, ismet Paa ve Erkn Harbiyei Umumiye Reisi Fevzi Paa Bursa'da bulunuyorlard. Kendileriyle grmek zere Bursa'ya gittim. Beraberimde Mdafaai Milliye Vekili Kzm Paa vard. arkta, aleyhindeki fikr ve fiili tezahrattan dolay, ifayi vazifeye imkan gremediinden Ankara'ya gelmeye mecbur olan Kzm Karabekir Paa'y ve istanbul'da kendisine vazife vermek zere de Refet Paa'y birlikte gtrdm. Bursa'da kaldm gnler zarfnda, Refet Paa'y malum olduu vehile istanbul'a gnderdim, ismet Paa'y da, heyeti murahhasa riyaseti vazifesini ifa edebilip edemiyeceini, mevcut bunca malumatma ramen bir daha tetkik ettim. Mudanya Konferansn nasl idare ettiini teferruatyla anlamaya altm, ismet Paa'nn kendisine, tasavvuratma dair hibir kelime sylemi-yordum. Nihayet msbet olarak kararm verdim, ismet Paa'nn Heyeti Murahhasa Reisi olmas iin daha evvel Hariciye Vekili olmasn mnasip grdm. Bunu temin iin dorudan doruya Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey'e hususi ve mahrem olarak yazdm bir ifre telgrafnamede kendisinin hariciye Vekaleti'nden istifa etmesini ve yerine ismet Paa'nn intihabna bizzat delalet eylemesini rica ettim. 120 Ankara'dan hareketimden evvel Yusuf Kemal Bey, bana, Heyeti Murahhasa Riyaseti vazifesini en iyi ismet Paa'nn yapabileceini sylemiti. Yusuf Kemal Bey'den kendisine vukubulan iarm hsn telakki ederek icabna tevessl ettiine dair cevap aldm. Lausanne Sulh Konferans'na Davet , j ite, ondan sonra idi ki, ismet Paa'ya, emrivaki halinde Hariciye Vekili olacan ve ondan sonra da sulh konferansna Heyeti Murahhasa Reisi olarak gideceini syledim. Paa, birdenbire mtehayyir kald. Asker olduundan bahsederek, beyan itizar etti. En nihayet, teklifimi bir emir telakki ederek mutavaat gsterdi. Tekrar, Ankara'ya avdet ettim. Bu esnada 28 Terinievvel 1922'de, itilaf Devletleri tarafndan Lausanne'da inikad edecek olan sulh mzakeresine davet olunduk, itilf Devletleri, hla istanbul'da bir hkmet tanmak istiyor ve onu da bizimle beraber konferansa davet ediyordu. (Sayfa: 687)

Lausanne Sulh Konferans'na Tevfik Paa ve Rufekas da ,!> tirak Etmek stiyordu -' Arz etmitim ki, saltanatn lav, Lausanne Konferans'na istanbul'dan da bir heyeti murahhasa davet edilmesi ve istanbul'un yani Vahdettin ve Tevfik Paa ve rufekasnn dahi byle bir daveti, Trk milletinin byk emeklerle, fedakarlklarla istihsal eyledii menfaati kltmek, belki de manasz bir mahiyete drmek pahasna olduu halde; kabul eylemesi yznden ileri gelmiti. Tevfik Paa, evvela benim ahsma bir telgraf verdi. 17 Terinievvel 1922 tarihli olan bu telgrafnamede; Tevfik Paa, ihraz olunan muzaf-feriyetin, bundan byle, istanbul ve Ankara arasnda ihtilaf ve ikilii kaldrm ve vahdeti milliyemizi temin etmi olduunu yazyordu. Yani, Tevfik Paa demek istiyordu ki, memlekette dman kalmad, binaenaleyh padiah yerinde, hkmet onun yannda; millete den bu makamlarn verecei ev amire itaat etmektir. Bu taktirde vahdete mani elbette bir ey kalmam olur. Yalnz, Ankara'dan biraz daha hizmet istemek ferasetinde bulunuyordu. O da, sulh konferansna istanbul'un ve Ankara'nn birlikte davet edileceine binaen daha evvel tarafmdan gayet mahrema121 ne talimat hamil bir zatn srati mmkine ile istanbul'a izamn temin etmek idi (Ves. 260). Tevfik Paa'ya tebli edilmek zere, istanbul'da Hamit Bey'e yazdm telgrafname ile "Tevfik Paa ve rufekasnn, siyaseti devleti teviten mcanebet eylemeleri hususunun ne derece azim mesuliyeti badi olacann derkar bulunduunu" bildirdim (Ves. 261). Maatteessf Hamit Bey, bu telgrafnamemin aynen Tevfik Paa'ya bildirilmesi lazm geldiinde mtereddit kalm, bunu kendine mahsus direktif telakki eylemi, maahaza bu telgrafname muhteviyat dairesinde Tevfik Paa'ya gn zarfnda be kere tebligatta bulunmu, hatta Tevfik Paa ve rufekay mesaisinin, konferansa murahhas gndermemeleri iin gazetelere, ajanslara teblii icabeden beyanatn esaslarm havi bir msvedde daha gndermi (Ves. 262). (Sayfa: 701-702) Lausanne Sulh Konferans Lausanne Konferans itimai umumisi 21 Terinisani 1922 tarihinde vukubulmutur. Bu konferansta Trkiye Devleti'ni ismet Paa Hazretleri temsil etti. Trabzon Mebusu Hasan Bey ve Sinop mebusu Rza Nur Bey, ismet Paann riyasetindeki heyeti murahhasay tekil ediyordu. Heyeti murahhasamz, Terinisani 1922 iptidalarnda, Lausanne'a gitmek zere Ankara'dan mfarakat etti. Efendiler, iki devirden ibaret olup sekiz ay devam eden Lausanne Konferans ve neticesi dnyann malumu bulunan bir keyfiyettir. Bir mddet, Ankara'da, Lausanne Konferans mzakeratn takib ettim. Mzakereler hararetli, mnakaal cereyan ediyordu. Trk hukukunu tasdik eder mspet netayi grlmyordu. Ben, bunu pek tabii buluyordum. nk, Lausanne sulh masasnda mevzubahs edilen mesail, drt senelik yeni devreye ait ve mnhasr kalmyordu. Asrlk hesaplar ryet olunuyordu. Bu kadar eski, bu kadar kark bu kadar mlevves hesaplarn iinden kmak, elbette, o kadar basit ve kolay olmayacakt. Efendiler, malumdur ki yeni Trk Devleti'nin istihlaf ettii Osmanl Devleti uhudu atika nam altnda birtakm kapitlasyonlarn zebunu idi. Hristiyan anasr birok imtiyazlara ve istisnaiyetlere malik bulunuyordu. Osmanl Devleti, Osmanl memleketlerinde bulunan ecnebilere hakk kazasna tatbik edemezdi; Osmanl tebaasndan ald vergiyi ecnebilerden 122 almaktan memnu bulunuyordu; devletin hayatn kemiren, kendi dahilindeki anasr hakknda tedabir almaktan menedilirdi. Osmanl Devleti, kendisini tesis eden, unsuru aslinin, Trk milletinin insanca yaamasn temin edecek esbaba da tevesslden menedilmi-ti; memleketi imar edemez, imendifer yaptramaz, hatta mektep yaptrmakta serbest deildi; bu gibi ahvalde derhal ecanip mdahale ederdi. Osmanl hkmdarlar ve mukarripleri, debdebe ve darat iinde hayatlarm temin iin memleket ve milletin btn menabii servetini kuruttuktan baka, milletin her trl menafiini hasretmek ve devletin haysiyet ve erefini feda eylemek

suretiyle birok istikrazlar yapmlard. O kadar ki, devlet bu istikrazlarn faizlerini deyemeyecek hale gelmi, cihan nazarnda mflis addolunmutu. (Sayfa; 720-723) ,ji Lausanne Konferans nktaa Urad ...', Efendiler, tekrar Lausanne Konferans'na temas edeceim. Konferans, 4 ubat 1923 tarihinde inktaa urad, iki aya karib bir mddet devam eden mzakeratn hulasas olmak zere, itilaf Devletleri heyeti murahhasalar, heyeti murahhasamza, bir sulh projesi verdiler. Bu proje, mana ve ruh itibaryla istiklalimizi muhil eraiti ihtiva ediyordu. Bilhassa adli, mali ve iktisadi mevad gayrikabili tahamml idi. Binaenaleyh, bu projeyi, sureti katiyede reddetmemiz zaruri idi. Heyeti Murahhasamz, bu projeye mukabil, bir mektup verdi. Bu mektubun meali u idi: "ittifak ettiimiz nikat imza ederek sulh yapalm". Filhakika Konfe-rans'ta mevzuu mzakere olan birok mesailden bizce ayan kabul olanlar vard. Mektupta: "ikinci nc derecede olan mesaili bakaca mtalaa ederiz, itilaf Devletleri, bu teklifimizi kabul etmeyecek olurlarsa, tek-lifatmz, keenlemyekndr" de denilmiti. Heyeti Murahhasamzm teklifi nazar dikkate alnmad. Yalnz, vukubulan inktaa, taliki mzakerat ekli verildi. Her devletin heyeti murahhasas memleketine gittii gibi, bizim Heyeti murahhasamz da geldi. Ben de Garb Anadolu'da icra etmekte olduum seyahatten avdet ediyordum. Lausanne Konferans Mzakereleri zerinde Mecliste Hararetli Mnakaalar 18 ubat 1923 tarihinde, ismet Paa ile Eskiehir'de birleerek An123 kara'ya beraber geldik. Efendiler, ismet Paa Ankara'ya avdet ederken, benim de seyahatten dnmekte olduum anlalnca, Ankara'da, garip ve gayrikabili tefsir bir zihniyet uyanm., ismet Paa'nm Ankara'ya gelip, hkmetle ve Meclis'le temas etmeden evvel, bana mlaki olmas, benimle mdavelei efkar eylemesi mahzurlu grlm.. Byle bir mlakat suitefsir edenler olurmu... Bu hususu, bana yazan icra Vekilleri Reisi bulunan Rauf Bey idi. Bittabi, bu iara ehemmiyet vermedim. Bilakis, bir an evvel, ismet Paa ile grebilmek iin seyahatlerimizi Eskiehir'de mlakat edebilecek surette tanzim ettirdim. Ankara'ya muvassalatmzdan sonra, ismet Paa Heyeti vekilede vaziyeti izah etti ve yeni talimat istedi. Meclisin noktai nazarn almak lzumlu grld. Mesele Meclise intikal etti. Bu babta, Mecliste gnlerce mzakereler ve mnakaalar geti. Anlaldna gre, muhalifler, heyeti Murahhasamza, ismet Paaya hasm biaman kesilmilerdi. Gya, sulh olmu iken, ismet Paa yapmam, avdet etmi.. Heyeti murahhasa, Heyeti Vekile'nin talimat hilafnda hareket eylemi.. 27 ubat 1923 celsei hafiyesinde balayan taarruzlar, 6 Mart 1923 gnne kadar hararetli, heyecanl bir surette devam etti. Mnakaata, ben de bidayetinden, nihayetine kadar itirake mecbur oldum. Muhalifler adeta, ne istediklerini bilmez bir halde idi. Meclisin mspet veya menfi bir karar vermesi imkansz bir hale geldi. Bizim, sarih olarak anladmz u idi ki, muhalifler, sulh meselesini, Meclis'te ihtirasata vasta ittihaz etmek istiyorlard. Efendiler, baz matbuat da, bu ihtirasat, ayan hayret ve atein bir surette, tehalkle krklyorlard. Bu haleti ruhiyede bulunan Meclis ile sulh meselesini intacettnek mkl olacan grmek tabii, fakat mucibi teessr idi. Mecliste verdiim umumi izahatla, vaziyetin her noktasn syledim. Btn ihtimalattan bahsettim, itilaf Devletleri heyeti murahhasala-rndan bazsnn memleketlerine avdetlerinde vukubulan beyanatn hakikat ve esas telakki ederek, heyeti Murahhasamza hcum etmek mesleinin ayan takdir olmadm syledim. Heyeti Murahhasamz dinlemek ve onun izahatna inanmak ve ona gre vaziyeti muhakeme etmek lazm geldiini bildirdim. Heyeti Murahhasamzn, Heyeti Vekile'nin vermi olduu talimatn hilafnda hareket edip etmediini sylemek salahiyetinin, Mecliste hazr bulunan Heyeti Vekileye ait olduunu dermeyan ettim. 124 Nihayet, dedim ki, Heyeti Murahhasa, Heyeti Vekileye kar mesuldr. Meclise kar mesul olan Heyeti Vekile'dir. Meclis, Heyeti Veki-le'ye, yeni bir vehe

vermek mecburiyetindedir. Bu vehe dahilinde, Heyeti Vekile, Heyeti Murahhasa'ya talimat mahsusa verir. Meclisin teferruat ile itigaline mahal ve imkan yoktur. Vehe hakkndaki noktai nazarm da yle ifade ettim: "Musul meselesinin muvakkaten talikini mevzubahs etmemek zere ve fakat idari, siyasi, mali iktisadi ve sair mesailde millet ve memleketin hukukunu ve istiklalini tamam ve emin olarak istihsal etmek ve memaliki mstahla-samzn sureti katiyede tahliyesini art telakki eylemek esastr". Mtalaatma ilave ettim ki: "Heyeti Murahhasamz, kendine tevdi edilen vazifeyi tamamen ve pek mkemmel bir surette ifa etmitir. Milletimizin ve Meclisimizin erefini muhafaza eylemitir. Eer sulh meselesini hsn intacetmek istiyorsak, Meclis tarafndan da, heyeti murahha-saya, manen kuvvet verilerek mesaisine devam ettirilmek lazmdr. Bu suretle, hareket ederseniz, mitvar olabiliriz ki, bir sulh safhasna dahil olmak mmkndr". Meclisin mevzubahs mesele hakkndaki mnakaat durdu. Fakat, muhalifler, hcum iin sebebler icat ve ihtira etmekten, kendilerini bir trl menedemiyorlard. (Sayfa: 728) Lausanne Konferans'nin kinci Safhas ve Yeni intihabatta Milletin Gsterdii Uyanklk Efendiler, Lausanne Konferans 23 Nisan 1923'te tekrar itima etti. Heyeti murahhasamz Lausanne'da tesisi sulha alrken, ben de yeni intihabat ile megul oluyordum. Yeni intihabata, malum olan, umdelerimizi ilan ederek dahil olduk. Noktai nazarlarmz kabul edip mebus olmak isteyen zevat, evvela umdeleri kabul ettiini ve noktai nazarda mterek olduunu bana bildiriyordu. Namzetleri tesbit ve zamannda Frkamz namna, ben, ilan edecektim. Bu tarz iltizam etmitim. nk vukubulacak intihabatta, milleti ifal ederek, muhtelif emellerle mebus olmaya alacaklarn ok olduunu biliyordum. Memleketin her tarafnda, beyanat ve iradatm kemali samimiyet ve itimatla karland. 125 Btn millet, ilan ettiim umdeleri, tamamen, benimsedi ve umdelere ve hatta ahsma muhalefet gstereceklerin, mjete mebuslua intihabna imkan kalmad anlald. ,: ?: ;. (Sayfa: 750-794) Lausanne Sulh Muahedesi Trkiye Byk Millet Meclisi'nin, ikinci intihap devresi, yeni Trkiye Devleti'nin tarihinde, mesut bir intikal devresine tesadf etti. Filhakika, drt senelik istiklal mcahedemiz, milletimizin anna layk bir sulh ile neticelenmi bulunuyordu. 24 Temmuz 1923'te Lausanne'da imza edilen muahedename, 24 Austos 1923'te Meclis'te tasdik olundu. ;: Mondros Mtarekesi'nden Sonra Trkiye'ye Yaplan ; Drt Sulh Teklifi Arasnda Bir Mukayese Efendiler, Mondros Mtarekesinden sonra Trkiye'ye muhasm devletler tarafndan drt defa sulh eraiti teklif edilmitir. Bunlarn birincisi, Sevres projesidir. Bu proje hibir mzakerenin mahsul olmayp Dveli Itilafiye tarafndan Yunan Bavekili Msy Venizelos'un da itirakiyle tanzim ve Vahdettin'in hkmeti tarafndan 10 Austos 1920'de imza edilmitir. Bu proje, Trkiye Byk Millet Meclisi'nce bir zemini mnakaa bile addedilmemitir. tkinci sulh teklifat, Birinci inn muharebesini mteakip inikad e-den Londra Konferans Yun hitamnda 2 Mart 1921 tarihinde vaki olmutur. Bu teklifat Sevres Muahedesi'nde baz tadilat muhtevi ise de meskut braklan meselelerde Sevres projesindeki mevaddn kamilen ipka edildiini kabul etmek lazmdr. Bu teklifat, bizce mnakaay mucibolmadan, ikinci inn muharebesinin balamasyla neticesiz kalmtr. nc sulh teklifat, 22 Mart 1922'de, yani Sakarya muzafferiye-tinden ve Franszlarla aktolunan Ankara itilafndan sonra ve yakn bir taarruzumuza intizar olunduu sralarda, Paris'te itima eden Dveli Itilafiye Hariciye nazrlar tarafndan yaplmtr. Bu teklifatta ie Sevres esa126

sndan balamak esas terk edilmi ise de, esasat itiaryla amali milliye-mizi tatminden uzak idi. Drdnc teklif, Lausanne Muahedesi'nin akdiyle neticelenen mzakerattr. Dveli Itilafiyece Trkiye'ye tatiki tasavvur edilen esasatla, harekat milliye sayesinde vasl olunan neticeyi bariz bir surette mtalaa etmek iin drt nevi teklif arasnda en mhim hususata mnhasr olmak zere ksa bir mukayese yapmay faydal addederim. 1. Hudutlar a) Trakya Hududu: Sevres'de: atalca hattndan biraz ilerde ulunan Podima-Kalikrat-ya hatt. Mart 1921 teklifinde: Bahis yok. Mart 1922 teklifinde: Tekirda bize, Babaeski, Krkkilise ve Edirne Yunan'a kalmak zere bir hat. Lausanne'da: Karaaa da bizde olmak zere Meri hatt. j,f b) zmir Mntkas: Sevres projesinde: Bu mmtkann hududlar Kuadas, demi, Salihli, Akhisar ve Kemer iskelesine az ok karib mahallerden gemektedir. Bu mntka, Trk hakimiyetinde kalacak fakat Trkiye, bu hakimiyetini istimal hakkn Yunanistan'a devredecek. Trk hakimiyetinin bekasna alamet olarak izmir ehrinin harici istihkamlarndan birinde Trk bayra bulunacak. Mahalli bir meclis toplanacak ve be sene sonra bu meclis bu mntkann sureti daimede Yunanistan'a ilhakna karar verebilecek idi. Mart 1921 teklifinde: izmir mntkas, Trk hakimiyetinde kalacak, izmir ehrinde bir Yunan kuvveti bulunacak ve izmir mntkasnn aksam mteakiyesinde muhtelif anasrn adedi nispetine gre terekkbe-decek bir jandarma ktas bulunacak ve buna Dveli Itilafiye zabitan kumanda edecek. idare ilerinde dahi ayn nispeti adediye nazar itibara alnacak ve mmtkann Cemiyeti Akvamca tayin edilecek Hristiyan bir valisi olacak ve bunun yannda mntehap bir meclis ve bir heyeti mavire bulunacak. Vilayete Trkiye'ye varidatla mtezayit bir vergi verilecek ve bu anlama be sene devam edip tarafeynden birinin talebi zerine Cemiyeti Ak127 vamca tadil edilebilecek. Mart 1922 teklifinde: Btn Anadolu ve dolaysyla zmir'de bize iade olunacak tarznda aldatc bir vait. izmir Rumlarnn idareye, adilane bir surette itirak ettirilmesi iin ve ayn hak Yunanistan'da kalacak Edirne Trkleri'ne verilmek artyla bir usul tayini zmnnda Dveli Itilafiye Trkiye ve Yunanistan'la anlaacaklardr. Lausanne'da: Tabiatyla bu gibi mesail mevzubahs dahi olmamtr. c) Suriye Hududu: Sevres'de: Sahilde, takriben Karata Bumu'ndan balayarak Osmaniye, Bahe, Gaziantep, Birecik, Urfa, Mardin ve Nusaybin'i epey ce-nubta ve Suriye arazisinde brakan bir hudud. Mart 1921'de: Takriben imdiki hudud olmak zere Franszlarla ayrca bir itilafname imzalanmtr. Lausanne'da: 20 Terinievvel 1921 tarihli Ankara Itilfnamesi hududu ibka edilmitir. d) Irak Hududu: Sevres'de: madiye bizde kalmak artyla, Musul vilayetinin imal hududu. ,; Mart 1921 teklifinde: Bahis yok. Mart 1922 teklifinde: Bahis yok. Lausanne'da: Halli tehir edilmitir. e) Kafkas Hududu: Sevres'de: Trk-Ermeni hududunun tayini Amerika Reisicumhuru Wilson'a havale edilmitir. Ve marnileyh hudud olarak Karadeniz sahilinde Giresun'un arkndan balayan, Erzincan'n garp ve cenubundan, Elmal, Bitlis ve Van glnn cenubundan geen ve birok nikatta Harbi Umumi'deki Trk-Rus cephesini takibeden bir hatt gstermitir. Mart 1921 teklifinde: Cemiyeti Akvam bir Ermeni yurdu tesisi iin vilayat arkiyeden Ermenistan'a devrolunacak arazinin tesbiti zm-mnda bir komisyon tayin edecek ve Trkiye bu komisyonun kararn kabul edecek.

Mart 1922 teklifinde: Bir Ermeni yurdu tekili zmmnda Cemiyeti Akvam'n muavenetine mracaat olunacandan bahsedilmektedir. 128 Lausanne'da: Bu mesele bertaraf edilmitir. 1J -v r. f) Boazlar Mntkas: Sevres'de: Rumeli'nin Trkiye'de kalan btn aksam. Anadolu'nun Adalar Denizi zerinde takriben izmir mntkasnn balad yerden balayarak Manyas glnn cenubuna ve Bursa'mn ve Iznik'in biraz imalinden ve Sapanca glnn mntehayi garbisinden Ahabadr deresinin munsabna giden hatla tahdidedilmi bir mntka. Bu menatkta asker bulundurmak ve harekat askeriyede bulunmak hakk srf Dveli Itilfiyeye aittir. Keza mezkur menatkta Trk jandarmas Dveli Itilafiye kumandasna tabi olacaktr. Dveli Itilafiye, bu mntka dahilinde askeri makast iin kullanlabilecek yol ve imendifer inaasn menedebilecei gibi elyevm mevcut olanlar meyannda bu yolda kullanlabilecek olardan tahribettirebilecek-tir. Mart 1921 teklifinde: anakkale cenubunda Tenedos adasnn (Bozcaada) karsndan Karabiga'ya giden hattn imaliyle Boazii'nin tarafeyninde 20 ila 25 kilometrelik bir mntka. anakkale Boaz'na hakim olan her iki tarafndaki adalar. Dveli Itilafiye, yalnz Yunanistan'a kalacak olan Gelibolu ve bize kalacak olan anakkale'de asker bulunduracak, bu suretle istanbul ve izmit ibihceziresini tahliye edecek ve Trkiye'nin istanbul'da asker bulundurmasna ve Anadolu'dan Rumeli'ye veya Rumeli'den Anadolu'ya asker geirmesine msaade edecektir. Mart 1922 teklifinde: anakkale'nin cenubunda Erdek ibihcezi-resi mstesna olmak zere anakkale sanca. Boazii'nin cenubunda o zaman bitaraf addolunan mmtaka, yani takriben izmit ibihceziresi gayri-askeri mntaka olacaktr. Biz de, itilaf igal kuvveti kalmayacaktr. Lausanne'da: Gelibolu ibihceziresiyle Kumba bakla burnu hattnn cenubuarkisi, anakkale mntakasnda sahilden yirmi kilometrelik bir mntaka ve Boazii'nin iki tarafnda sahilden on be kilometrelik birer mntaka ve Marmara'da da Imrah adasndan maada adalar ve imroz ve Tenedos adalar, gayriaskeri bir hale konacaktr. Hibir tarafta Dveli Itilafiye igal kuvveti kalmayacaktr. 2.Krdistan ;,,j? Sevres'de: Frat'n arknda ve Ermenistan, Irak ve Suriye arasnda . kalan mmtaka iin Dveli tilfiye murahhaslarndan mrekkep bir komisyon mahalli muhtariyeti ihzar edecektir. Muahedenin akdinden bir sene sonra ibu havalenin Krt ahalisi Cemiyeti Akvam Meclisi'ne mracaatla Krtlerin ekseriyetinin Trkiye'den mstakil olmay istediini ispat ederse ve Meclis bunu kabul ederse Trkiye bu havalideki her trl hukukundan sarfnazar edecektir. Mart 1921 teklifinde: Dveli tilfiye, vaziyeti hazray nazar itibara alarak ve bu babta Sevres projesinde tadilat icrasn nazar itibara almaya mtemayildirler. u artla ki mahalli muhtariyetler ve Krt ve Asu-ri-Geldani menafiinin kafi derecede himayesi iin tarafmzdan teshilat ibraz edilsin. Mart 1922 teklifinde: Bahis yok. s Lausanne'da: Bittabi mevzubahis ettirilmemitir. ; 3. ktisadi Menatk Nfuz Sevres Muahedesi'ni mteakib Dveli Itilfiyenin aralarnda imza eyledikleri "akor tripartit"te: j iv a) Fransz Mntakai Nfuzu: Suriye hududuyla takriben Adana vilayetinin garp ve imal hudud ; ve Kayseri ile Sivas'n imalinden geen ve Mu hari ibu kasabaya ta-karrbten sonra Ceziret Ibn mer'e giden bir hattn dahilinde kalan mntaka. ''i b) talyan Mntakai Nfuzu:

izmit ibihceziresinden ktktan sonra Afyon Karahisar'na kadar Anadolu imendifer hat ve oradan Kayseri civarnda Erciya da civarna kadar giden hatla izmir mntakas, Adalar Denizi, bahri Sefit ve Fran- : sz mntakas arasnda kalan mntaka. I Mart 1921'de: Bekir Sami Bey ile Fransz ve italyan hariciye nazrlar arasnda imza olunup hkmete reddolunan itilaflara gre. ,-VA \ a) Fransz Mntakai Nfuzu: O srada Fransz igali altnda bulunan yerlerle Sivas, Mamuretla-ziz ve Diyarbekir vilayetleri. b)ltalyan Mntakai Nfuzu: Antalya, Burdur, Mula, sparta sancaklanyla Afyon karahisar, Ktahya, Aydn ve Konya sancaklarnn bilahare tayin olunacak aksam. Mart 1922 teklifinde: Mevzubahis deildir. Lausanne'da: Mevzubahis olmamtr. 4. istanbul Sevres'de: Muahede samimiyetle tatbik edilmedii taktirde stanbul'da bizden alnacaktr. Mart 1921 teklifinde: Bu tehdidin kalkaca ve Trkiye'nin istanbul'da asker bulundurabilecei ve Boazii'nin etrafndaki gayriaskeri mntakadan asker mruruna msaade edilebilecei mezkurdur. Mart 1922 teklifinde: istanbul'dan ihracmz tehdidinin kaldrlaca ve istanbul'da bulundurulabilecek Trk kuvvetinin tezyidi vadolunmakadr. Lausanne'da: Mevzubahis olmamtr. 5. Tbiiyet Sevres'de: Gerek Dveli Mttefikadan (Yunanistan dahil) gerek teekkl eden devletlerden birinin (Ermenistan ve saire) tbiiyetine girmek isteyen Trk tebaasndan hi kimseye Trk Hkmeti'nce mmanaat edilmeyecek ve bunlarn yeni tabiiyeti kabul edilecektir. Mart 1921 teklifinde: Bundan bahis yok rHJ"; Mart 1922 teklifinde: Bundan bahis yok. Lausanne Muahedesi'nde: Bundan bahis yok. ''r" Ancak mzakeret esnasnda Dveli tilfiye bir adamn tabiiyetini tayin hususunda Trkiye'deki ecnebi sefaret ve ehbenderhanelerin verecekleri vesaikin kafi addedilmesini istemilerdi. Bu teklif, Sevres projesinin balada mevzuubahs olan 28. maddesinin bir ekli cedidi idi. Tabiatyla tarafmzdan reddedilmitir. 131 6. Adl Kapitlasyonlar ( :| ( Sevres'de: ingiltere, Fransa, italya ve Japonya'nn temsil edildikleri drt azadan mrekkep bir komisyon kapitlasyonlardan mstefit olan sair devletlerin mtehassslanyla birlikte yeni bir usul tanzim edecek ve Osmanl Hkmetiyle istiare ettikten sonra bu usul tavsiye edebilecek. Hkmeti Osmaniye bu usul kabul etmeyi imdiden taahhd edecek. Mart 1921 teklifinde: ibu komisyonda Trkiye'nin dahi temsiline Dveli Itilfiye raz olmaktadr. Mart 1922 teklifinde: Ayn teklif. Lausanne'da: Kapitler hibir kayt yoktur Istiari mahiyette olmak zere birka ecnebi mtehasssn be sene iin hizmetimize almay kabul ettik. 7. Ekalliyetlerin Himayesi ,. , Sevres'de: 1918 mtarekelerinden sonra aktolunan bilcmle mua-hedatta mevcut olan ahkamdan maada Trkiye'ye bilhassa zirdeki taah-hdat kabul ettirilmek istenilmitir: a) Yerlerini terk etmi olan bilcmle gayri Trklerin yerlerine iadesi. Reisleri Cemiyeti Akvamca tayin edilecek olan hakem komisyon-lan vastasyla bunlann hukukunun iadesi ve ezcmle bu komisyonlarn talebi takdirinde gayri Trklerin tahribedilmi emlakinin tamiri zmmn-da cretleri hkmete tesviye

edilecek iilerin tedariki, tehcir ve buna mmasil ilerde zimethal olduklar mezkr komisyonlar tarafndan iddia olunan bilcmle ehasn teb'idi il.. b) Trk hkmeti, ekalliyetlerin parlamentoda temsili nisbisini temin eden bir intihap kanun projesini iki sene zarfnda Dveli Mttefikaya arz edecektir. c) Patrikhanelere ve bunlara mmasil messesata ait bilcmle imti-yazat takviye ve tezyit edilmekte ve bunlarn idare eyledikleri mektep, eytamhane vesaire hususunda o ana kadar hkmetin muhafaza etmi olduu nisbi bir murakabe hakk dahi refedilmektedir. d) Dveli Itilfiye, Cemiyeti Akvam Meclisi'yle badelistiare ibu 132 mukarreratn temini icraas iin ittihaz lazm gelen tedabiri tesbit edeceklerdir. Trkiye bu hususta bilahare ittihaz olunacak her tedbiri kabul edeceini imdiden taahht edecektir. Mart 1921 teklifinde: Ekalliyetlerden bahis yoktur. Bu teklif Sevres'de yaplacak tadilattan bahis olduu iin bundan mezkur muahedenin ekalliyetlere ait ksmnn tadil edilmeyecei istihra olunabilir. Mart 1922 teklifinde: Trkiye ve Yunanistan'daki ekalliyetler hakknda bir silsilei tedabirin teklif edilecei ve bunlarn hsn tatbikine nezaret etmek iin Cemiyeti Akvamca komiserlerin tayin olunaca mezkurdur. Silsilei tedabirin ne olaca tasrih edilmemitir. Lausanne'da: Misak Millimizde kabul etmi olduumuz vehile ve yalnz gayrimslimlere mahsus olmak zere Harbi Umumiden sonra aktolunan bilcmle beynelmilel muahedatta mevcud olan ahkm. 8. Ahkm Askeriye Sevres'de: tr. a) Trkiye'nin kuvayi msellahas u erkam tecavz etmiyecekMaiyeti seniye ktas 700 kii Jandarma 35.000 kii Jandarmay takviye iin ktaat mahsusa 15.000 kii 50.700 kii Bu miktara erkan harbiye, mekatibi askeriye talebesi, depo ktaatna ve hidemat muhtelifiye mensup efrat ve zabitan dahildir. Ktaat mahsusann 15 batarya cebel topu bulunabilecek ve sahra veya ara topu olmayacaktr. Memleket, muhtelif menatka ayrcalk ve her mmtakada bir jandarma ktas (legion) bulunacaktr. Jandarmann topu ve aleti fenniyesi bulunmayacaktr. Mahsusi ktaat kendi mntakasnn haricinde istihdam edilemeyecektir. Jandarma zabitam meyanmda 1.500' gememek zere ecnebi zabbitan bulunacaktr. Her mntakadaki ecnebi zabitam ayn millete mensub olacaktr. 133 Bilahare tesbit edilecek olan ibu menatkn adedi zikredilmemekle beraber bunun Dveli Itilfiyenin fikrince laakal drt olaca muahedenin baz ahkamndan ve ezcmle bir legion'un kuvvetinin umum legi-on'lar kvetinin rub'unu tecavz etmiyecei hakkndaki hkmden istih rac olunabilir. Bu suretle ingiltere, Fransa ve italyan zabitannn bulunaca birer mntaka olaca gibi ihtimal Yunanistan ve belki de ilerde Ermenistan'a birer mntaka verilmesi dnlmtr. Ktaat mahsusa efradyla jandarmalar hep cretli olup bunlar laakal on iki sene hizmet edecek ve hizmeti mecburei askeriye kalkacaktr. Her mntakadaki legion'a alnacak efrat ve zabitan o mntaka ahalisinden olacak ve muhtelif anasrn legion'da temsil edilmesine imkan dairesinde itina olunacaktr. Kuvayi bahriyemiz yedi sloop ve alt torpitoya tecavz etmeyecek ve hibir tayyare ve kabili sevk balonumuz olmayacaktr. Dveli Itilfiyeye mensup askeri, bahri ve havai kontrol komisyonlarnn memleketimiz dahilinde her trl murakabede bulunmaya haklar vardr. Bilhassa askeri komisyon: Trkiye'nin istihdam edebilecei, polis, gmrk, orman muhafz vesaire gibi memurinin miktarn tayine, Fazla kalacak esliha ve cepanemizi tesellme,

Memleketimizin menatka taksimine, her mntakada bulunacak jandarma ve ktaat mahsusa miktarnn tayinine, bunlarn tarz istihdam ve istimalini murakabeye, ecnebi zabitannn miktar ve nispetini tayine ve hkmetle mtereken, yeni kuvayi msellahamzn tanzimine il... memurdur. Mart 1921 teklifinde: Jandarma miktar 45.000 Ktaat mahsusa 30.000'e ibla olunmutur. Jandarmann tarz tevzii, Dveli Itilfiye'ye mensup salifzzikir kontrol komisyonuyla hkmet arasnda anlaarak vaki olacakt. Jandarmada zabitan ve kk zabitan nispeti tezyid edilecektir. Ecnebi zabitan miktar azaltlacak ve bunlarn kataata tevzii, kontrol komisyonu ve hkmet arasnda bilitilaf kararlatrlacaktr. (Bunda ihtimal her mntkada ayn millete mensup ecnebi zabitan bulunmayaca kastedilmitir). 134 Mart 1922 teklifinde: cretle mstahdem asker usulnn ipkas. Jandarmann 45.000 Ktaat mahsusann 40.000'e ibla Jandarmada ecnebi zabitannn istihdam Trkiye'ye tavsiye edilmekle beraber bu cihet art olarak dermeyan edilmemektedir. Lausanne'da: Trakya ve Boazlar'da gayriaskeri hale ifra olunan menatka ait tahdidattan maada hibir kayt yoktur. Hatta Boazii'nin iki tarafndaki gayriaskeri rruntakada 12.000 asker bulundurabilmek hakkn muhafaza etmiizdir. 9. Ceza , Sevres projesinde: Trkiye, harb esnasnda kavaidi harbiyeye muhalif surette hareket etmi veya Trkiye dahilinde mezalim icra eylemi ve tehcir vesaire gibi hususata karm olan ehas, talepleri zerine Dveli Mttefikaya (Yunanistan dahil) ve Trkiye'den arazi alm olan devletlere (Ermenistan vesaire) teslim edecektir. Ehas mezkure kendilerini talebeden devletin divan harbi tarafndan muhakeme ve tecziye edileceklerdir. Mart 1921 teklifinde: Dveli Itilfiye teklifatnda bundan bahis yoktur. Ancak Bekir Sami Bey'in ingilizlerle imza etmi olduu mbadele mukavelenamesinde elimizdeki btn ingilizleri tahliye ederek bir ksm Trkleri mcrim addyle ingilizler elinde brakmaya muvafakat etmi olmas Sevres projesinde mevcud olan ahkam selifenin daha muhaffef bir eklinden baka bir ey deildir. Mart 1922'de: Bu meseleden bahis yoktur. Lausanne'da: Bahis yoktur. ' 3 10. Ahkam- Maliye ? '>> Sevres'de: Dveli Itilfiye Trkiye'ye muavenet zmmnda ingiliz, Fransz ve italyan murahhaslarndan mrekkep bir maliye komisyonu tekil edecekler ve bu komisyonda istiari mahiyette bir Trk komiseri bulunacaktr. ibu komisyonun vezaif ve salahiyeti bervechiati olacaktr: a) Trkiye'nin varidatn idame ve tezyit iin her trl tedabir ittihaz edebilecektir. b) Trk Meclisi Mebusanma takdim edilecek olan bte evvelen maliye komisyonuna arz ve onun kabul ettii ekilde Meclise sevk olunacaktr. Meclisin yapaca tadilat ancak komisyonca tasvib edilirse kabili icradr. c) Komisyon dorudan doruya kendisine tabi olacak ve azalar kendi muvafakatiyle tayin edilecek olan Trk maliye heyeti teftiiyesi vastasyla btenin ve mali kavanin ve nizamatrn tatbikatn murakabe edecektir. d) Dyunu Umumiye ve Osmanl Bankasyla anlaarak Trkiye'nin usul meskukatn tanzim ve slah edecektir. e) Dyunu Umumiye'ye tahsis olunan varidat mstesna olmak zere Trkiye'nin bilcmle varidat ibu maliye komisyonunun emrine verilecektir. Komisyon bunlarla: Evvelen: Kendisine ve Trkiye'de kalacak olan Dveli Itilafiye igal kuvvetlerine ait masarifi tediye ettikten sonra 30 Terinievvel 1918 tarihinden beri Dveli

Itilfiye ordularnn gerek bugnk Trkiye'de gerek Osmanl mparatorluu'nun muhtelif aksamndaki masarifini tediye eyliyecek-tir. Saniyen: Trkiye, dolaysyla zarardide olan bilcmle Dveli Mttefika tebaasnn zarar ve ziyanm tazmin edecektir. Trkiye'nin ihtiyacaat bundan sonra derpi edilecektir. f) Hkmete verilecek her bir imtiyaz iin maliye komisyonunun muvafakati arttr. g) Komisyonun tasvibiyle elyevm cari olan Dyunu Umumiye tarafndan, baz varidatn dorudan doruya cibayeti usul, mmkn olduu kadar geni bir surette tevsi edilecek ve btn Trkiye'ye temil olunacaktr. Gmrkler, maliye komisyonu tarafndan azil ve nasbolunan ve kendisine kar mesul bulunacak olan bir mdiri umuminin idaresinde bulunacaktr ila.. Mart 1921 teklifinde: Salifzzikir maliye komisyonu Trk maliye nazrnn riyaseti fahriyesi tahtnda bulunacaktr. Komisyonda bir Trk murahhas bulunacak ve bunun Trk maliyesine ait mesailde reyi olacaktr. Mttefiklerin menafi maliyesine mteallik mesailde ise Trk murahhasnn salahiyeti ancak istiari mahiyette olacaktr. Trk Parlamentosu, Trk maliye nazryla maliye komisyonu tarafndan mtereken ihzar edilecek olan btede tadilat yapmak salahiyetini haiz bulunacaktr. Fakat bu tadilat btenin tevaznn bozacak ekilde ise bte beray tasdik tekrar maliye komisyonuna gnderilecektir. Trk hkmeti imtiyazat vermek hakkn tekrar ihraz edecektir. Ancak, Trk maliye nazn bu babtaki kontratlarn Trk hazinesi menfaatine muvafk olup olmadn maliye komisyonuyla birlikte tetkik edecektir. Mart 1922 teklifinde: Maliye komisyonu tekilinden sarf nazar edilmektedir. Fakat Dveli Mttefkaya olan harbden evvelki dyunun ve makul bir tazminatn tediyesi zmnnda lazm olan kontroln Trk hakimiyeti prensipleriyle telifine allacaktr. Harbden evvelki dyunu umumiye komisyonui ipka olunacak ve balada mezkur i iin Dveli Itilfiyece bir tasfiye komisyonu tesis olunacaktr. Lausanne'da: Bu gibi kuyudatn kaffesi bertaraf edilmitir. 11. Ahkm iktisadiye Sevres'de: Kapitlasyonlardan istifade hakk harbden evvel bunlardan istifade eden Dveli Mttefika tebaasna iade edilecek ve bunlardan evvelce istifade etmiyen Dveli Mttfika (Yunanistan ve Ermenistan vesaire) tebaasna da yeniden verilecektir. (Bu hukuk meyannda birok vergiden muafiyetin bulunduu ve tabiiyet bahsinde grld vehile her Trk tebaasnn Dveli Mttefi-ka'dan birinin tabiiyetine girmesine mmanaat etmek hakknn bizden nez'edildii nazar dikkate alnrsa bu hkmn mul daha ziyade tezahr eder). Gmrk tarifeleri iin 1907 tarifesi (% 8) iadeten tesis edilmektedir. Trkiye, Dveli Mttefika'ya mensup sefaine laakal Trk sefamine verdii hukuku tanyacaktr. Ecnebi postalar iadeten tesis olunacaktr. Mart 1921 teklifinde: Yalnz ecnebi postalarnn baz erait tahtnda ilgasnn derpi edilecei sylenilmekte, binaenaleyh ahkam saire ip136 137 ka edilmektedir. ril. JLr *-,) Mart 1922 teklifinde: ingiltere, Fransa, italya, Japonya ve Trkiye'nin murahhaslarndan ve kapitlasyonlardan istifade eden dier devletlerin mtehassslarndan mrekkeb bir komisyon sulhun meriyete duhuln mteakib geecek ay zarfnda istanbul'da itima edip kapitler usuln tadili zmnnda teklifat hazrlayacaktr. Mali hususatta bu teklifat tebaai ecnebiyenin Trklerle msavi vergi vermesini temin edecektir. Keza bu teklifat gmrk resminde lzum grlecek tadilat icraya matuf olacaktr. Lausanne'da: Kapitlasyonlarn her nevi tamamiyle ve ebediyen lavolunmutur.

12. Boazlar Komisyonu ''<" Sevres'de: Kendine mahsus bayra, btesi ve zabtas bulunacak olan ibu komisyon gemilerin boazlardan mruru, fenerler, klavuzluk ila., ile itigal edecek ve evvelce Meclisi Alii Shhinin ifa eyledii vezaif ile tahlisiye hidemat badema komisyonun nezareti altnda ve onun talimat dahilinde ifa klnacak ve komisyon boazlarn serbestisini tehlikede addedince Dveli Itilfiye'ye mracaat edilecektir. Komisyonda Amerika, ingiltere, Fransa, italya, Japonya ve Rusya'nn murahhaslar iki reye malik bulunacaklardr. Amerika arzu eyledii andan ve Rusya Cemiyeti Akvama dahil olduu taktirde ve o andan itibaren komisyona itirak edebileceklerdir. Komisyon azalar muafiyeti diplomatikiyeden istifade edeceklerdir. Komisyona mnavebe ile ve ikier sene mddetle iki reye malik devletlerin murahhaslar riyaset edecektir. Mart 1921 teklifinde: Trk murahhas dahi iki reye malik olacak ve Boazlar Komisyonu'na riyaset edecektir. Mart 1922 teklifinde: Keza Trk murahhas komisyona riyaset edecektir. Boazlarla alakadar bilcmle devletler komisyonda temsil edileceklerdir. Lausanne'da: Komisyonun riyaseti bize verilmitir. Komisyonun vazifesi sefainin Boazlardan mruru keyfiyetinin boazlar mukavelesi ahkamna muvafk olmasna istinaden ibarettir. Komisyon her sene Cemiyeti Akvama rapor verecektir. Keza mezkur muahede ile istanbul'daki beynelmilel shhiye meclisi lavolunarak shhiye umuru Trkiye Hkmeti'ne terk edilmitir. 138 il Muhterem Efendiler, Lausanne Sulh Muahedenamesinin ihtiva ettii esasat, dier sulh teklifleriyle daha fazla mukayeseye mahal olmad fikrindeyim. Bu muahedename, Trk milleti aleyhine, asrlardan beri hazrlanm ve Sevres Muahedenamesiyle ikmal edildii zannedilmi, byk bir suikastin inhidamn ifade eder bir vesikadr. Osmanl devrine ait tarihte emsali namesbuk bir siyasi zafer eseridir! t Heyeti Murahhasa Reisi ismet Paa ile, i, ^ Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey Arasnda kan htilf ,, '* Efendiler, Lausanne sulh mzakerat esnasnda, tekevvn eden ve sulh akdolunduktan sonra, ifade ve iaa edilen, bir meseleyi, burada, mevzuubahs ederek efkar umumiyeyi tenvir etmek isterim, ifade ve iaa olunan mesele, Heyeti Murahhasa Reisi ismet Paa ile Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey arasnda tahadds eden ihtilftr. Bu ihtilf, ait olduu vesaiki tetkik ederek esasl ve ciddi esbaba is-tinad ettirmek mkldr. Buna nazaran, ihtilf, daha ziyade ruhi ve hissi sebebler tahtnda mtalaa etmek lazm olduu fikrindeyim. Muhtelif mnasebetlerle, beyan etmitim ki, Lausanne Konferans mevzuubahs olduu zaman, Heyeti Murahhasa Riyaseti'n Rauf Bey tarafndan ifas temayl vard. Filhakika, Rauf Bey, Heyeti Murahhasa Reisi olmak istiyordu, ismet Paann, askeri mavir olarak, kendisiyle beraber gnderilmesini de benden rica etmiti. Ben, Rauf Bey'e; ismet Paa'dan istifade etmek, onun ancak reis olarak gnderilmesiyle mmkn olaca cevabn verdim. Sonra malum olduu vehile Rauf Bey'i gndermedik, ismet Paa ordunun bandan alnd. Hariciye Vekaleti'ne intihap ve Heyeti Murahhasa Riyaseti'ne tayin olundu. Lausanne Konferansnn birinci devrini mteakip, ismet Paann, duar olduu tarizleri, tenkidleri izah etmitim. Buna ramen, ikinci defa Lausanne'a gnderilen, yine ismet Paa oldu. ismet Paa, Lausanne m-zakeratn byk bir riyasetle idare ediyordu. Mzakerat safahatm, muntazaman Heyeti Vekileye bildiriyordu. Baz mhim mesailde, Heyeti Ve-kile'nin rey ve mtalaasn soruyor veya talimat talebediyordu. Halli la- zm gelen mesail mhim, mcadele ciddi ve zc idi. Rauf Bey'de, ismet Paa'nn, mzakerat tarz idaresini beenmemezlik hissi hasl ol-\ mutu. Bu hissini, Heyeti Vekile'deki rufekasna da telkin arzusuna d-mt. Heyeti Vekile'de, ismet Paann raporlar okunduka, zaman zaman, ismet Paa, bu ii baaramayacak denmeye balanm.. Hatta, bir

139 aralk, ismet Paa'y geriye armak teklifi ortaya atlm. Rauf Bey, derhal bu teklifi, reye vaz'etmeye kalkm.. Mdafaai Milliye Vekili olarak Heyeti Vekile'ye dahil bulunan Kzm Paa'nn itiraz zerine sarfnazar edilmi.. smet Paa'da, Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey'e Kar Ademi emniyet Hissi Balamt Dier tarafta, ismet Paa'da da, Heyeti vekile Reisi Rauf Bey'e kar, ademi emniyet hissi balam. Rauf Bey'in imzasyla ald noktai nazarlardan, Rauf Bey'in, beni haberdar etmeksizin talimat vermekte olduu endiesine dm.. Nihayet, ismet Paa, mzakeratn ciddi ve nazik safhalara girdiinden bahsederek, benim bizzat vaziyeti takib etmemi yazd. Geri, ben, ismet Paa'nn raporlarndan ve Heyeti Vekile kararlarndan haberdar ediliyordum. Fakat, Rauf Bey'in mukarrerat tebli eden yazlarnn tarzn kontrol etmiyordum, ismet Paa'nn, nazar dikkatimi celbetmesi zerine, Lausanne mzakeratn, Heyeti vekile'de bizzat takib etmeye ve bazen Heyet-i Vekile kararlarm bizzat kaleme almaya lzum grdm. Mevzuubahs ettiimiz mesele hakknda, sarih ve kati bir fikir verebilmek iin ismet Paa ile Rauf Bey arasnda muhtelif mesaile ait olmak zere cereyan eden muhaberattan, yalnz bir, iki meseleye ait baz muhaberat muvacehenizde tetkik edeceim. Yunan Tamirat Meselesinden Dolay ismet Paa ile Heyeti Vekile Arasnda Hasl Olan Noktai Nazar Fark ve Gerginlik Yunan tamirat meselesinden dolay, Yunanistan gergin bir vaziyet ald. ismet Paa ile Venizelos arasnda bu meseleye dair olan mzakere ve mnakaa inkta etti. itilf Devletleri murahhaslar, ismet Paa'ya; Karaaac'n bize terki ve tarafmzdan tamirattan feragat etmek suretiyle, Yunan tamirat meselesinin halli teklifinde bulunurlar, ismet Paa, Karaaac'n, taleb ettiimiz muhiti tamirata bir muadelet tekil edemeyeceini ve dier taraftan mttefiklerle aramzda bulunan ve daha evvel olan tamirat meselesinin bu konferansta te'yid ve tesbit edilmediini, her iki meseleyi hkmete 140 I hkmete ibla mecburiyetinde olduunu beyan ve ifad eder. ismet Paa, bu vaziyeti 19 Mays 923 tarihli ifresiyle, icra vekilleri Heyeti Riyase-ti'ne bildiriyor ve "Hkmetin kararnn acilen iarm istirham eylerim" diyor. ismet Paa, bu iarna, gn getii halde cevap almaz. 22 Mays 1923 tarihinde, icra Vekilleri Heyeti Riyaseti'ne, mstacel iaretiyle u ifreyi de eker: "Yunan tamiratna mukabil, Trkiye'ye Karaaa ve civarnn terki hakknda, Mttefikler tarafndan vaki olan teklif hakknda hkmetin noktai nazarnn iarn 19 Mays 1923 tarih ve 17 numaral telgramame ile istirham etmitim. Emri devletlerinin tacili msterhamdr". Rauf Bey, ismet Paa'nn iki telgrafna, 23 Mays 1923 tarihinde cevap veriyor. Cevabn birinci maddesi udur: "Karaaac'a mukabil tamirat bedelinden sarfnazar edemeyiz". Cevabn nc maddesinde, baz mtalaalardan sonra "Yunanllarn bunu veremeyeceklerini, mttefiklerin sylemesi ayan istiraptr ve kabul edilemez" deniliyor. Cevabn beinci maddesinde, yine baz mtalaattan Sonra, u noktai nazar dermeyan ediliyor: "Bu meselenin Mttefiklerle sulha mani olmamas iin, bizi, Yunanllarla halde serbest brakarak kendileri sulha akteylemeleri kk mreccah grlmtr". ismet Paa, 24 Mays 1923 tarihinde Rauf Bey'e yazd mteakib drt raporunda, u malumat ve mtalaat dermeyan ediyor: "Madde 1-Bugn General Peile geldi. Yunan heyetinin iki gn sonra, yani cumartesi gn tamirat meselesini resmen mevzuu bahs etmeyi teklif ettiini ve o zamana kadar tarafmzdan cevap verilmezse cumartesi gn Konferanstan ekileceklerini tebli ettiklerini bildirdi. Ben, tamirat hakknda henz cevabnz almam idim. Hkmetimden cevap gelmedike yaplacak bir ey olmadn ve bu tebligattan mteessir olmadm sylemekle iktifa ettim".

"Vaziyetin son devreye geldii kanaatindeyim. Tereuhat umumiye ve gazete havadisleri umumiyetle bedbinanedir". Madde 2- Muhtelif mesail zerine Riyaseti eliklerinin cevaplarn aldm. ayan dikkattir ki, tamirat iinde Ankara'nn red cevab verdii daha evvel burada ayi olmutur. Bizim mehafilden tereuh ihtimali yoktur. .nk teklifi ve cevab henz kimse bilmiyor...". ismet Paa, Yunan tamirat meselesi hakkndaki kanaatini u suretle 141 l: i bildiriyor: "Karaaac' ve civarn ihtiva eden teklifi kabul ile Yunan tamirat meselesinin tasfiyesi bizzarure muvafktr. Yunanllara para tediye ettirmek Mttefiklerce gayrikabil denildii gibi btn mttefikler aradan ekildii halde muhtemel muharebeyi kazandktan sonra dahi, para almak iin vesaiti teyidiye olmadndan, tediye esasnda srar, kmaz bir yoldur ve her memlekette mspettir ve mcerreptir il..". ismet Paa, bu noktai nazarn pek makul ve durbinane mtalada tavzih ettikten sonra, "konferansn vaziyeti hazrasna gre iktisadi, ticari ve ikamete mteallik mevat ve bilcmle mevadd saire ekseriyeti mutlaka ile iyi bir surette hallolunmutur ve olunmaktadr...". 'Tahliye henz tesbit olunmad. Fakat, arzumuz vehile tesbit olunmak memuldur ve zaten esastr" diyor vesair meselelerin vasl olduu ve olabilecei neticeleri de bildiriyor ve ondan sonra unlar yazyor: "Hulasai kanaatim udur ki, hkmet bizim talimatmzda mnderi mevadd esasiye dahilinde kald ve Yunan tamirat teklifim vehile tesviye edildii taktirde, sulhu istihsal etmek midi cidden kuvvetlidir. Eer hkmet, Yunan tamirat sebebiyle inkta gze alrsa ve eer talimatmzda mnderi olmayan mevaddm nagehani ekaline gre, efkar sabite der-meyan etmekte devam ederse sulhun imzas mekuktr". "Kabotajn bilakaydart ilgasn veya meselenin sulhtan sonraya talikini tervi ve iltizam ettik; fakat, eraiti muayyene dahilinde, iki senelik bir mukavelei hususiye ile halli meseleye imkan bulabildik. Halbuki bu mesele hakknda dahi yeniden mevadd sabite tebli buyuruyorsunuz". Ondan sonra, ismet Paa unu yazyor: "Hulasai kararm udur: Menafiimize muvafk ve kabili istihsal ' azami eraiti cami bir sulh muahedenamesi ihzar olunmaktadr. Gerek '' I Yunan tamirat ve gerek mesaili sairede daha fazla menafi istisaline imkan grmekte ve inkta gze almakta hkmet sabit ise ben bu kanaate itirak etmiyorum. Bu noktay vazhan ve derhal bana bildirmesini hk- ' met reisinden talebediyorum. Aramzda mutabakat olmad taktirde vazifem, Heyeti Murahhasay burada brakarak memleketime avdet etmek ve Heyeti hkmete ifahen de vaziyeti bir defa izah ettikten sonra, harb ve sulh vadisinde, mevkii mesuliyetimi hitama erdirmektir". ismet Paa'nn telgraflarnn son maddesi udur: "Mlahazatmn ; aynen, Byk Millet Meclisi Reisi'ne (yani bana) iblan istida ede-' rim". Efendiler, bu verdiim malumattan, tebarz eden nokta udur: ismet Paa, Karaaac'a mukabil Yunan tamirat meselesini tesviyeyi muva142 fk gryor ve ihzar olunmakta olan muahedenin kaili istihsal azami eraiti cami olduu kanaatinde bulunuyor. Rauf Bey de, Karaaac'a mukabil tamirat bedelinden sarfnazar edemeyiz, diyor. Ben, ismet Paa'nm Noktai Nazarn Tervi Ettim Ben, Rauf Bey ile ismet Paa arasnda, cereyan etmi olan tekmil muhaberat mtalaa ettikten sonra, esas itibaryla ismet Paa'nn noktai nazarn tervi ettim. Fakat, gerek Rauf Bey gerek ismet Paa noktai nazarlarnda ok musir grnyorlar ve noktai nazarlarn ifadesinde her ikisi pek keskin kelimeler kullanm bulunuyorlard. Rauf Bey, Meclis ve millet efkar umumiyesinde hsn telakki edilebilecek ve ifadesi parlak bir propaganda zemini zerinde idi. (Memleketimizi tahrib etmi olan Yunanllardan, muazzam zaferimize ramen, tamirat bedeli talebinden sarfnazar edemeyiz! itilaf Devletleri, Yunanllar bizimle kar karya serbest braksnlar! Biz, onunla hesabmz grrz!) noktai nazarnn mdafii oluyor.. Btn sulh meselesini ve byk sulh esasatm takibeden ismet Paa ise, Heyeti Vekile Reisiyle bu ihtilaf gnnde Yunanllar'a kar fedakarlk teklif etmek

mevkiinde bulunuyordu. Bu noktai nazarn isabet ve zaruretini kabulnz efkar umumiyeye izah etmek bittabi o kadar sehil deildir. Meseleyi, o yolda halletmek lazmd ki, hem ismet Paa'nn teklifi kabul edilerek sulh olsun ve hem de Rauf Bey ve riyaset ettii Heyeti Vekile yerinde kalp sulh aktolununcaya kadar mesaisine devam etsin! i Meseleyi Hal in Bir Tarafa Hak Vererek Dier Taraf lzam Etmek Sistemini Tatbik Etmedim Aleltlak tarafeyne kar aldm vaziyet yumuak olmad. Bir tarafa hak vererek dier taraf ilzam etmek sistemini tatbik etmedim. Vaziyeti nasl mtalaa ve noktai nazarm nasl vaz'ettiimi izah iin, 25 Mays 1923 gn aktolunan Heyeti Vekile itimaim mteakb ismet Paa'ya yaplm olan tebligat aynen arz edeceim. ismet Paa'ya iki ifre telgraf yazld. Biri, Heyeti Vekile karar olarak Rauf Bey'in imzasyla ekildi. Bu telgraf ben, Kazm Paa'ya dikte ettirdim. Dierini bizzat yazdm ve kendi imzamla gnderdim. Rauf 143 J Bey'in imzasyla ekilen telgrafname udur: 25.5.1923 smet Paa Hazretlerine 24 Mays 141 il 144 numaral telgrafnameleri zerine Gazi Paa Hazretleri riyasetinde mctemi Heyeti Vekile karan bervechiati arz olunur* Sulha mani olan esasl ve muallak mesail bizce bir kl telakki edilmektedir. Bu mesailden herhangi biri hd bir ekil ald zaman fedakrla davet edilir ve bu fedakrl zaruri grecek olursak mtebaki mesailin ayn ekilde zararmza hallolunmas ihtimalini kuvvetle takviye ederiz. Yunan tamirat meselesinde fedakarlk yaplacak olursa bu fedakarlk hi olmazsa el'an muallakta bulunan ve bize istihsali elzem olan mesailin lehimize intac suretiyle sulha hadim olmaldr. Binaenaleyh Dyunu Umumiye faizleri ve ksa zamanda tahliye ve adliye forml ve irketler tazminat mesailinin Yunan tamirat meselesiyle birlikte vaz'olunmas ve lehimizde halli temin ve taahht edildii taktirde mukabilinde ancak bu fedakarln ihtiyar edilmesi muvafk olabilir. Bu ekil dahilinde azami menafii temin edecek olan bir sulh istihsali mmkn olduu ve bunun haricinde uzun mzakeratrn hayrl bir sulh getirmeyecei kanaatinde olan heyet, son ve ka ekilde konferansa tek-lifatta bulunarak cevaba intizar etmenizi rica etmektedir. Hseyin Rauf Benim yazdm telgrafname de budur: 25. 5. 923 !- 24 Mays ve 141 ila 144 telgrafnameleriniz muhteviyayla Heyeti Vekile'de birlikte tetkik ve mzakere edildi. Heyeti Vekilece ittihaz olunan karar Heyeti Vekile Riyasetinden bildirildi. Benim mtalaatm: 1- zerinde tevakkuf ve srar mtekim olan mesele Yunan tamirat meselesinde Trkiye'nin ihtiyar edecei fedakrlk noktas deildir. Belki bu fedakrla muvafakat edebilmek iin sulhun aktine mani olan esas ve mhim mesailin henz halledilmemi ve memul edildii surette hallolunabileceine kanaatbah delail bulunmam olmasdr. Filhakika hallolunduu veya hallolunabilecei tahmin edilen iktisadi mesail Ankara'da toplanmakta devam eden irketlerle vukubulacak mzakeratrn neticesine muallaktr. Mezkur irketlerin ise mfrit metalipte bulunduklar imdiden anlalmtr. 2- ktisadi ve mali mesail itilf Devletleri'nin noktai nazarna gre yani aleyhimizde halledilinceye kadar istanbul tahliyesinin teahhurunda musir bulunmalarndan endie byktr ve ciddidir. Hatta bu teahhurun Musul meselesinin ingiltere lehine halline kadar devam da kuvvetle varidi hatrdr. 3- Borlarmzn sikkei tediyesi meselesinin dahi Muharrem Ka-rarnamesi'nin meriyeti hakknda beyanname talebinde musir bulunulduka lehimize hallolunamayaca grlyor.

4- Adliye forml Mtelifinin teklifi zerine kabul edilmi olduu halde bilahare nkul ve bunda musir bulunmalar cayi dikkattir. 5- Binaenaleyh Yunan tamirat meselesinde bizi fedakarla icbara kalkmalar sebebini u suretle mtalaa ediyorum: Yunanllar uzun mddet ordularm silah altnda tutmak ve ypratmak istemiyorlar. Trkiye ile aralarnda halli lazm gelen tamirat meselesini kendi arzular vehile hallettirecek emin ve sakin bir vaziyete gemek ihtiyacndadrlar. itilaf Devletleri ise bizim hayati addettiimiz mesaili lehimizde halletmek kararnda olmayp mmkn olduu kadar m-zakerat uzatarak ve her mesele zerinde bizi ypratarak en nihayet kendi lehlerinde fedakrla mecbur etmek kararndadrlar. Yunanllarn harekat askeriye ile istihsali maksat eylemelerine dahi raz olmadklarndan maksatlarm, bizi bittazyik yaptrmakla Yunanllar memnun ve sakin bir hale koymak istiyorlar. Biz, bu srar karsnda fedakarlk yapmakla sulhu tesise hizmet etmi olacamz zannetmiyorum. Bilakis yine zaman geecek ve sulhun teesss iin nihayete kadar fedakarlk yapmak mecburiyeti karsnda braklacaz, izmir'in istirdadndan bugne kadar dokuz ay geti. Bu tarzda daha dokuz ay geebilir. Ehemmiyetle nazar dikkate almak lazmdr ki, gayri muayyen mddet iin intizarda kalmaya muvaffak edemeyiz.. 6- Aleyhimize olan mesailde fedakrlk etmek ve lehimizde halli zaruri olan mesaili ayn zamanda temin etmemek bizi zayf ve mkl vaziyete sokar. Bunun iin sulha esas olacak mesailin heyeti umumiyesini bir kl olarak nazar dikkate almak ve bunu sarih ve kati olarak konferan145 sn nazar dikkat ve kabulne ciddiyetle vaz'etmek ve bu hususta teminata malik olmadka fedakarl mstelzim mesailin halli katisine muvafakat etmekten katiyyen mcanebet etmek zaman gelmitir. 7- 24 mays 144 numaral telgrafnamenizle bildirilen hulasai kara nnzda istical buyurmamanz rica ederim. Esas meclisten gelen talimatn mhim olan, mali ve iktisadi, adl ve idari mesailde hukuku hayatiye ve istiklaliyenin tam ve emin olarak istihsali henz mmkn olamadna gre fedakarlk noktasmda srar gstermeyiniz. 8- itilf devletleri bize hayat ve istiklalimizle alakadar mesailde behemehal aleyhimizde esasl erait kabul ettirmeye karar vermedike tamirat meselesinde gstereceimiz ciddi vaziyet zerine, Yunan ordusunun hareketine msaade ve dolaysyla heyeti umumiyenin fiilen hali harbe duhul etmelerine muvafakat edemezler. Eer menfi noktai nazar muhafazasndaki kararlar kati ise Yunan tamirat meselesinde deilse istanbul'un tahliyesi veya dyunun sikkei tediyesi veya adl mesail ki, btn cihan alakadar eder, o meselelerde daha msait eraitte aleyhimizde fiiliyata geer. Fakat fark bizim daha zayf vaziyetimiz olabilir. 9- Yunanllarn cumartesi gn konferanstan ekilmelerine mmanaat edebilmek iin arzularn kabul etmek lehimizde deildir ve byle bir mfarakat, itilaf Devletleri ayn harekete itirak etmedike hibir mana ve tesiri haiz olamaz. Eer konferanstan ekileceklerini tebliin manas fiilen harekat askeriyeye geeceklerini ihbar ise bu hususta itilaf Dev-letleri'nden bihakkn istizah edilecek noktalar vardr. 10- Hulasa; byle seri ve ani tehdit karsnda bahbana bir meselede fedakarl kabul ettiimizi ifade etmek, sulhu uzaklatrmak mahiyetinde telakki olunabilir. Tekrar ediyorum. Esas mesaili halle itilf Devletlerini davet buyurunuz Efendim. Mustafa Kemal Bunlardan baka, ismet Paa'ya zata mahsus iaretiyle de ayrca u ksa ifre telgraf ektim: ifre zatidir. ismet Paa Hazretlerine 25 Mays 1923 0.a Heyeti Vekile Riyaseti'yle Heyeti Murahhasa'mn tekmil muhaberatn bir defa daha karlatrarak tetkike lzum grdm. Baz telgrafna146

melerde, tarz beyanda, arada suitefehhmat var gibi bir mana istihra ettim. Tamirat kabul ve ademi kabulde srar yoktur. Bunu izah iin vaziyet ve noktai nazarlarm hakknda ayrca mtalaatrm arz ettim. Tahassrle gzlerinden perim. Mustafa Kemal Bu telgrafnameler muhteviyatna nazaran, Karaaac'a mukabil Yunan tamiratndan feragati esas itibaryla kabul ettiimiz sarihtir. An-eak mesaili esasiyede elzem ve hayati addedtiimiz hususlarn temin edilmesi artna da ismet Paa'nn nazar dikkati celbetmitir. ismet Paa'nn da bu iarattan istihracettii mana ve maksat byle olmutur. ismet Paa, mtalaatmn aynen bana iblan Rauf Bey'den istida ettii 24 Mays 1923 tarihinde, dorudan doruya bana hitaben de bir telgraf ekmi.. 24 Mays'ta ekilmi olan bu telgraf, ben, 26 Mays'ta aldm. Telgraf hariciye ifresiyle gelmi ve Rauf Bey tarafndan grldkten sonra bana gnderilmiti. Halbuki bu telgrafname mfad, Rauf Bey'den nev'ama ikayeti tazammun ediyordu, ismet Paa'nn telgraf udur: Lausanne 24 Mays 1923 keidesi t ' 26 Mays 1923 vrudu *.X H"' n ,.'/ :n v :uer ine ,, . Adet 145 Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretlerine Vaziyet hakknda Heyeti Vekile Riyaseti'ne mufassal rapor takdim ettim. Hkmetle aramzda ihtilaf esasi vardr. Mutabakat olmazsa avdet mecburiyet ve kararndaysa, raporumun Zati Riyasetpenahilerine iblan tasrih ve istida eyledim. Konferans son gnlerinde ve vaziyet teahhdi gayrimtehammil andadr. Kanaatime gre sulh, serdettiim noktai nazar dahilinde kabili temindir. Zat Riyasetpenahilerinin bu fevkalade zamanda vaziyeti umumiyeyi yakndan takip buyurmalar msterhamdr. ismet 147 Dierlerinden bir gn teahhurla gelen bu telgraf aynen Gazi Paa Hazretleri'ne arz edilecektir. 26. 5.1923 Hseyin Rauf v S Ayn gnde ismet Paa'ya u cevab verdim: ifre: Makine banda Ankara, 26.5.1923 ismet Paa Hazretlerine 24 Mays 145 numaral ifreyi 26'da aldm. Ondan evvel muhtasar ve mufassal iki ifre yazdm. Vaziyeti takib ediyorum. Avdet kararnzn saiki tamirat meselesinde fedakarlk olduuna gre doru deildir. ara-tm dairesinde teebbse devam halinde daha msait safhaya geeceinizi memul ederim. Heyeti Vekile ile aranzda mahsus ihtilf nazar bertaraf edilir. Gzlerinizden perim efendim. Gazi Mustafa Kemal ismet Paa, 26 Mays 1923 tarihinde, Heyeti Vekile Riyaseti'ne yazd raporlarda, Heyeti Vekile Riyaseti'nin tebligatn ve benim telg-rafnamelerim muhteviyatn ve Heyeti Murahhasa'ya verilmi olan esas talimat nazar dikkate aldn ve o yolda hareket ettiini izahtan sonra 26 Mays gn leden sonra Mttefikin murahhaslarnn, Yunan tamiratna mukabil Karaaac'n kabul edilmesi hususundaki teklifini kabul ettiini ifade eylemi olduunu ve dier meseleleri birka gn zarfnda inta edebileceini bildirmi.. Rauf Bey, bu raporlar bana 27 Mays 1923 tarihinde u tezkeresine leffen gnderdi. 154/155 27 Mays 1923 Trkiye Byk Millet Meclisi Riyaseti Celilesine ismet Paa Hazretleri'nden mevrut 26 Mays 1923 tarihli telgrafna-

148 me ^g^jgluzuru samileri klnd Efendim.., Hariciye Vekaleti Vekili Hseyin Rauf Rauf Bey, ayn tarihte smet Paa'ya da u tebligatta bulunmu: 27. 5.1923 ismet Paa Hazretlerine 26 Mays 151 numaraya: Heyeti Murahhasann Yunan tamirat hakkndaki hatt hareketi Heyeti Vekile'nin talimatna sarahaten mugayir grlmt. Mkil vaziyette kalan Heyeti Vekile menafii milleti derpi ederek iar buyurulduu vehile mesaili mhimmenin drt gn zarfnda intac hakkndaki kanaatin fiile mnkalibolmasna intizaren telakkiyat ve mtalaatn tebdil etmiyecektir. Evvelki telgrafta mezkur dier mesaili esasiyede fedakarln katiyen mevzubahs olamayaca tabiidir Efendim. Hseyin Rauf ismet Paa'nn, Karaaac'a mukabil tamirattan feragati ifade ettiine dair olan raporlarna muttali olduktan sona, 25 Mays 1923 tarihli ve Rauf Bey imzal tebli muhteviyatn tahlil ederek kendisine u telgraf yazdm: , 27.5.1923 " ismet Paa Hazretlerine Heyeti Vekile kararnda esasl nokta vard. Birincisi; tamirat meselesinde fedakarlk mhim mesaili muallakamn lehimize intacna mukabil olmaldr, ikincisi, Dyunu Umumiye faizleri ve ksa zamanda tahliye ve adliye forml ve irketler tazminat meselesi -yani on iki milyon lirann efrat ve tabaas ne olursa olsun tekmil irketlere aidiyeti kabul edilerek bakaca tazminatn mevzubahs edilmemesi- mesailinin tamirat meselesiyle birlikte vaz' ve mezkur drt meselenin lehimizde halli temin edildii taktirde ancak tamiratta fedakarlk muvafk olabilir. ncs; son ve kati ekilde konferansa teklifatta bulunarak cevaba intizar et149 mek. Heyeti Murahhasa'nn telakkiyat ve harekatnda Heyeti Vekile'nin mtalaa ve iarna mutabk olmayan noktalar unlardr: 1- Heyeti Murahhasa, yalnz mesaili muallakai esasiyeyi kl addet1 mi ve tamirat hari tutmutur. 2- Inktan, Yunanllarn konferanstan ekilmesiyle ve Mudanya mukavelenamesinin bozulmas, Yunan ordusunun tecavz ile olmasnda mahzur grerek dier mesailde anlamak mmkn olmazsa inktan tarafmzdan yaplmas tercih olunmutur. Bu nokta cayi teemmldr. 3- Yunan tamirat meselesinde fedakarl kabul ettikten sonra dier mesaili birka gn zarfnda neticelendirmek kknn ihtiyar da mhimdir. Byle bir kanaat henz Heyeti Vekile'de tahassl etmi deildir. Filhakika mesaili mhimme lehimizde olarak , drt gn zarfnda inta edebilirse tamirat meselesinin takdiminde mutasavver mehazir bertaraf edilmi olur. Ancak mit beslediiniz mesailden sonra muharrem karar-namesi'nin te'yidi meselesinin ehemmiyeti esasiyeyi muhafaza etmekte olduu beyan buyurulmaktadr. 4- Konferansn, kuponlarn tediyesi meselesi yznden inkta etmesinin, dahil ve harice kar bizi daha kuvvetli bulunduraca mtalaas da ayan tamiktir. Bu meselede btn hari aleyhtanmzdr. Dahile izah mahiyet tamirat meselesi kadar sehil deildir. Tamirat meselesinde haricin de bizi muhik grmesi iin esbab vardr. 5- Mhim mesailde inktan tarafmzdan ika harekat ile tev'em olmadka Mtelifinin arzusuna mutabk olur. Bu sebeble inkta olacaksa bunun Yunanllarn tecavz ile olmas, bizi mazur vaziyette gsterirdi mtalaas vardr. 6- Hulasa Heyeti Vekile ile Heyeti Murahhasa arasndaki ihtilaf noktalar mhimdir. Heyeti Vekile'de emrivakiler karsnda braklmak endiesi hasl olmutur. Bunun iin tamirat meselesini takdim etmekten mutasavver mahzurlar mesaili mhimmenin, iar buyurulduu vehile birka gn zarfnda intacna behemehal ehemmiyet vererek bertaraf edildiini irade etmek lazmdr ve daha imdiden bu fedakarln mesaili sai-renin sratle ve lehimizde hallolunaca mevaidine mukabil olduunu ciddi olarak icabedenlere mevzuubahs etmek ve en

nihayet inkta mukad-derse onlarn msebbib ve mtecaviz grnecekleri zeminde vukuunu temin eylemek lazmdr. 7- Bugnlerde en nazik tebeddlat ve bilhassa fedakarlktan sonra 150 I Mteliflerde hasl olan zihniyeti bildiriniz. nk bizi tehdit ile muvafk olmaktan mtehassl yeni mitlerinden bihakkn endie ediliyor efendim. Gazi Mustafa Kemal >s -J ismet Paa, 28 Mays 1923 tarihinde, Rauf Bey'e yazd telgrafta diyor ki, "usulde yani bir meseleyi evvel veya sonra mevzubahs etmek gibi esas direktife deil tarz tatbikata mteallik aramzda fark hasl olmutur. Yunan tamirat meselesi henz tasdiki katiye iktiran etmedii gibi mesaili sairei esasiye de mtaakben mevzubahs olacandan cuma ve cumartesiye kadar btn mesailde konferansn ekli katisi anlalaca zannolunmaktadr. Yunan tamirat hususundaki fedakarl, bize taalluk eden mesailiv maliye ve iktisadiyede ayn mlahazatn nazar dikkate alnaca kaydiyle yaptmz sylemitim. Binaenaleyh eer mesailde anlaamaz isek Yunan tamirat da ittihaz edeceimiz umumi karara tabi olur". "Esas talimatlara riayetten baka, nagehzuhur talimatlara, nihayet mesaili muhtelifenin tarz idare ve tatbikinde tayin buyunlacak kati hareketlere, talimat mhimmelere eer kamilen ve harfiyen riayet edemediimiz kabul buyuruluyorsa bunu arzu etmediimizden deil fakat cidden, maddeten mmkn olmadndandr. Acizleri, aramzdaki bu ihtilaf nazar vakit ve zamannda grm ve vazhan ifadesini istirham etmi idim. Henz hibir ey imza edilmemi, hibir taahht alnmamtr. Eer bu tarz hareketimiz hatal ad buyuruluyorsa, ann telakkiye gre tashihi imkan mevcuttur. Hasl sulh meselesinin yzde doksan bei hallolunmutur. Benden sonra deruhde buyuracak zat iin mklat mahdut ve basittir. Dier taraftan, eer sulh mukadder deil de, inkita olacaksa, bizim hatt hareketimiz bu inkta daha gayrimsait ekle ilka etmiyecektir. Herhalde emir ve karar heyeti Vekile'nin ve Zat Riyasetpenahilerinindir". ismet Paa ayn gnde bana da cevap verdi. Aynen arz edeyim: 'M 1 1016 Lausanne 28.5.1923 keidesi 29. 5.1923 vrudu 151 cra Vekilleri Heyeti Riyasetine Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretlerine Vaziyet Heyeti Vekile raporumdan malumdur. Her gn birer meseleyi olmak zere mesaili mteakip gnlerde mzakere edeceiz. Bittabi Yunan tamiratn btn mesaili muallakann hallinde daimi bir silah olarak kullanacaz. Bu imkan muhafaza ettik. Yunan tamirat meselesini tasfiye ettikten sonra dierlerinde bizi tehditle bir netice istihsali midi hasl olmad; bilakis bir vastai tehdit ortadan kalkt. Vaziyette skunet hasl oldu. Eer evvel ve ahir inkta olursa, ya Yunan ordusu kendisi iin bir sebebi mahsus bulunmadndan hareket etmiyecek veyahut dierleriyle beraber ve onlarn davas iin ilerlediini izhar ve ispat edeceiz. Her iki hal dahi Yunan ordusuyla tamirat bahanesiyle msademeye balamak vaziyetinden maddeten ve manen akdem ve mreccah grlmtr. Heyeti Vekile'yi emrivakiler karsnda brakmak endiesine mahal olmayp tarz hareketimiz, vaziyeti umumuyitenin mtalaasna gre usuli tatbikatta ihtilaf addolunabilir. Maahaza bu ihtilaf da arz etmitim. Mesaili esasiyenin heyeti umumiyesinin birka gne kadar mtalaa olunabilecei maruzdur. smet Paa'ya u telgraf verdim: smet Paa Hazretlerine smet 29. 5.1923

Sulh mesailinin azami derecede halledilmi olduu hakkndaki iar devletleri ayan memnuniyettir. Birka gn zarfnda takdirleri vehile vaziyetin tayinine muvaffak olursanz ok msterih olacaz. Muvaffak olmanz temenni ederim. Fevzi Paa Hazretleri de Ankara'dadr. Vaziyetin tayinine kadar burada bulunacaktr. Gzlerinizden perim. Mustafa Kemal smet Paa, bu telgrafmdan sonra mesaisine devam etti. Rauf Bey'in ve Heyeti Vekile'nin de, bu mesele etrafnda daha ziyade srar gs152 termesine mani oldum. Bir aya karib bir zaman tarafeyn skunetini muhafaza eder grnd. Bu mddet zarfnda smet Paa muhtelif meselelere dair Heyeti Vekile riyasetinden nokta-i nazarlar soruyordu. Kuponlar ve mtiyazat Hakkndaki Muhaberat itki Taraf Yeniden Asabiyete evketti Kuponlar ve imtiyazat hakknda aralarnda geen bir muhabere yeniden tarafeyni asabiyete sevketmi.. smet Paann 26 Haziran 1923 tarihinde Rauf Bey'in bir iarna verdii cevapta u cmleler vard: Kuponlar hallolunmadan imtiyazat mesailinin halline gitmeyeceiz. Zaten vaz'ettiimiz sual, kuponlar hallolunduktan sonra ittihaz edeceimiz hatt hareket hakknda talimat almak zemininde idi. Hkmet bu ciheti meskut brakyor. Konferans mzakeratnda Heyeti Murahhasa'run talimat esasiyeler kuyudundan baka olarak btn hatt hareketinin btn teferruatyla Ankara'dan idaresi arzu ve temayl, mzakeran memleket iin en faideli bir surette idaresini ve hayrl sulha varmak iktidarm Heyeti Murahhasa'dan celbetmektedir. Hkmete tercih buyurular bu eklin 93 seferinin saraydan idaresinden fark yoktur. Bize kar ademi itimat ve ademi kifayetimiz hakknda mtemadiyen izhar buyurulan kanaat devam ettike bizim vastamzla sulh akdi ihtimal haricindedir. Hkmetin noktai nazarm aynen tilaf Devletleri'ne kabul ettirmek kanaatinde olan bir heyetin ve bittabi zat valalaryla hasbettaalluk Maliye Vekili Beyefendinin bizzat deruhdei mesuliyet ve konferansa hareket buyurmalarn rica ediyoruz. Maliye Vekili, Hasan Fehmi Bey idi. Bu telgrafta muttali oldum ve Rauf Bey tarafndan cevap verdirdim. smet Paa'ya da bunu yazdm: Zata mahsustur tt smet Paa Hazretlerine 26. 6.1923 26. 6. 1923 cevabi telgrafnamenizi okudum. ok asabi bir halde yazlmtr. Bunu istilzam edecek hibir his, fikir ve muamele yoktur. Sizi haksz buldum, iinde bulunduunuz mklat ve mihnet takdir edil153 mektedir. Bundan sonra ihtimal daha da tezayt edecektir. Ankara deil orada her gn bir hile ihdas edenler amili infialdir. Metanetle ve ok soukkanllkla mesainizi hsn intaca himmet buyurunuz. Arada suitefeh-hm mucib hibir husus grmyorum. Sahai faaliyetiniz mahdut deildir. Fakat mesai dairesi mahdut ve en mhim mesaile inhisar ettii iin ta-biaten vaziyet skntl olmutur. Gzlerinizden perim. Gazi Mustafa Kemal ' -3! j Rauf Bey'in Arasndaki ihtilaf Nazar Kendisi ile :t jb ismet Paa Arasnda Balbana Bir Mesele Addetmesi i Doru Deildir ? Muhterem Efendiler, grlyor ki, ismet Paa ile olan muhaberatmda, onu rencide edebilecek tarz iarat da vardr. Nihayete kadar da buna mmasil ciddi tebligatm olmutur, ismet Paa'nn da, bana ayn tarzda iarlar vukubulmutur. Heyeti Vekile kararlarnda benim de noktai nazarlarm mnderi olduunu da, ismet Paa'ya, icabettike bildiriyordum. Buna nazaran, ismet Paa'nn Heyeti Vekile Riyaseti'ne hitaben vukubulmu olan baz ikayetleri, yalnz Rauf Bey'in ahsna ait telakki edilemezdi. Btn vekillere ait ve hatta bana da amil idi.

Rauf Bey'in, bu ihtilaf nazar, kendisi ile ismet Paa arasnda bah-bana bir mesele addetmesi ve addettirmeye kalkmas doru deildir. Her vaziyette, her meselede talimat verenle o talimat, uzakta ve bilhassa talimat verenin temasta bulunmad erait iinde tatbik eden arasnda ihtilaf nazar olabilir. Maksad asli mahfuz kalmak artyla vaziyet, hal ve icaba gre idare olunur. ismet Paa'nn, vaziyetin takibi hususunda benim nazar dikkatimi celbetmesi de mazur grlmek lazmdr. nk mesele hakikaten ciddi ve hayati idi. Rauf Bey, Mzakerat Bitirip Sulhu Hazrlayan ismet Paa'nn Netice Hakknda Hkmetin Fikrini Soran Telgrafna Cevab Vermemiti ab Nihayet, efendiler, temmuz evastnda konferans hitam buldu, ismet Paa, sulh muahedenamesini imzadan evvel Heyeti Vekile Reisi Ra154 uf Bey'e konferansn hitam bulduunu ve mesailin tarz hallini bildirmi.. Rauf Bey mspet veya menfi hibir cevap vermemi., ismet Paa, intizar iinde geirdii bugnlerde ok muzdarip olmu.. Hkmetin hibir cevap vermeyiini, Ankara'da bir teredddn hkmferma olduuna atfetmi.. Rauf Bey'e yazdndan gn sonra 18 Temmuz 1923 tarihinde bana da keyfiyeti iar etti. Telgrafnamesmde hkmetin mucibi tereddd olabileceim tahmin ettii noktalan birer birer tadat ve tavzih ettikten sonra, u szlerle mtalaalarna hitam veriyordu; Eer hkmet kabul ettiimiz eyin katiyen reddinde musir ise, bunu bizim yapmaklmza imkan yoktur. Dne, dne benim bulduum yol istanbul'daki komiserlere, tebligat yapp; imza salahiyetini bizden nez'etmektir. Bu halde, geri bizim iin krreiarz zerinde grlmemi bir skandal olur. Fakat menafii aliyei vatan ahsi dncelerin fevkinde olduundan Hkmeti Milliye kanaatim tatbik eder. Hkmetten teekkr beklemiyoruz. Muhasebei amalimiz millete ve tarihe mevdudur. Efendiler, ismet Paa'nm takip ve intacettii iin ne kadar mhim olduu izahtan mstanidir. Bu iin intacolunduu, son gnn, imza gnnn geldii iarna, tehalkle bir cevap verileceini kabul etmek tabiidir. Ankara ile Lausanne arasnda, bir gnde iki gnde muhabere mmknd. gn getii halde, hibir cevap verilmemi olmas, en basit telakkiye gre, Heyeti Vekile Reisi'nin ii msamaha ve lakayd ile karladna delalet eder. Yaplan iin hkmete noksan grlerek reddi cihetine gidilmek istendii ve bundaki tereddtten dolay cevap verilmemekte olduu zehabna da dlebilir. Bu taktirde ii ikmal iin, byk ve tarihi mesuliyet altoda imza kullanacak olan zatn, maruz kalaca vaziyetin ne kadar mkil olaca dnlrse, ismet Paa'nm muazzep ve muzdarip olmasn hakl grmek lazm gelir. smet Paa'ya Sulhu imzalamasn Bildirdim ismet Paa'nn telgrafna, hemen u cevab verdim: f ,(V1 Ankara, 19. 7.1923 ismet Paa Hazretlerine 18 Temmuz 1923 tarihli telgrafnamenizi aldm. Hi kimsede tered155 dt yoktur, ihraz eylediiniz muvaffakiyeti en har ve samimi hissiyatmzla tebrik etmek iin usulen vaz' imza olunduunun iarna muntazmz kardeim. Trkiye Byk Millet Meclisi Reisi Bakumandan Gazi Mustafa Kemal W -W. smet Paa'nm ektii Istrap ismet Paa, bu telgrafma cevap verdi, ismet Paa'nn strabnn derecesini gsteren bu cevab ayn zamanda, saffet ve samimiyetine ve bilhassa tevazuuna da kymetli bir vesika olduu iin aynen arz ediyorum: Adet 338 Lausanne, 20 Temmuz 1923 Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretlerine Her dar zamanmda Hzr gibi yetiirsin. Drt be gndr ektiim azab tasavvur et. Byk iler yapm ve yaptrm adamsn. Sana merbu-tiyetim bir kat daha artmtr. Gzlerinden perim pek sevgili kardeim, aziz efim. ismet

Lausanne Sulh Muahedesini Hazrlayan ve imzalayanlara Teekkr ve Tebrik ! Efendiler, ismet Paa 24 Temmuz 1923 gn muahedenameyi imzalad. Kendisini tebrik etmek zaman gelmiti. Ayn gnde u telgrafna-meyi yazdm: Lausanne'da Heyeti Murahhasa Reisi Hariciye Vekili tsmet Paa Hazretlerine Millet ve hkmetin zatalilerine tevcih etmi olduu yeni vazifeyi muvaffakiyetle itmam buyurdunuz. Memlekete bir silsile mfit hizmet156 lerden ibaret olan mrnz bu defa da tarihi bir muvaffakiyetle tetvic ettiniz. Uzun mcadelelerden sonra vatanmzn sulh ve istiklle kavutuu bugnde parlak hizmetiniz dolaysyla zatalinizi, muhterem arkadalarmz Rza Nur ve Hasan Beyleri ve mesainizde size yardm eden btn Heyeti Murahhasa azasn mteekkirane tebrik ederim. Trkiye Byk Millet Meclisi Reisi Bakumandan u Gazi Mustafa Kemal ib '> v Rauf Bey Tebrik Etmek stemiyor ; Efendiler, Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey'in tebrik etmediini anladm. Kendisine, bu lazimeyi hatrlattm. Rauf Bey'e, dier baz arkadalar da ayn ihtarda bulunmular.. Bilhare muttali oldum ki, Rauf Bey, ismet Paay tebrike ve ona ifa ettii mhim ve tarihi vazifeden dolay teekkre lzum grmyor -mu.. Vukubulan ihtarat zerine Kzm Paa'ya bir mektup yazarak ondan, kendi namna, ismet Paa'ya bir tebrik telgrafnamesi yazmasn rica etmi.. Bunun manas nedir? Kzm Paa, bu mektubu, ihsan Bey'in (Bahriye Vekili) hanesinde bulunduu bir zamanda alm.. Maliye Vekili Hasan Fehmi Bey de orada imi.. 1 Rauf Bey'in Yazd Veya Yazdrd Telgraf Hep beraber, Rauf Bey lisanndan muvafk bir telgrafname msveddesi yaparak ismet Paa'y tebrik ve ona teekkr etmiler.. Bu msveddeyi bir zarfa koyup Rauf Bey'e gndermiler.. Fakat Rauf Bey, msveddeyi beenmemi, ismet Paa'ya baka bir telgraf yazm veyahut yazdrm.. Rauf Bey, Kzm Paa'y grd zaman demi ki: "Sizin yaptnz msveddede adeta her ii yapan ismet Paa gsteriliyor. Biz, burada bir ey yapmadk m?". Efendiler, Rauf Bey'in yazd veya y azdrd telgrafname muhteviyat, kendisinin, hissiyat ve telakkiyatn gizlememektedir. Arzu buyurursanz, o telgraf da aynen arz edeyim: </ '' ,./-../ .iov.f.r ifre 27.7.1923 Lausanne'da Heyeti Murahhasa Riyaseti'ne C. 20 ve 24 Temmuz 347, 348 numaralara: Cihan Harbi'nin namahdut straplarndan kurtulmak ve miletimi-zin cihan sulhunu tesiste ne byk bir amil olduunu bilfiil ispat eylemek maksadyla imzaladmz Mondros Mtarekenamesi'ne ramen maruz kaldmz en feci ve dilzar tecavzat, hakk hayat ve istiklalimizi pai-mal eyleyen Sevres ahitnamesi takibeylemiti. Asrlarca hr ve mstakil yaam olan aziz Trkiye'nin necip halk maruz kald gayrimeru ve feci tecavzat karsnda btn uuru ve btn mevcudiyetiyle hakk hayat ve istiklalini kurtarmak iin kyam ederek tekil eyledii ylmaz ve yenilmez milli ordusuyla Byk Reis ve Bakumandanmzn ve celadet-kar Kumandanlarmzn sevk ve idaresiyle zaferden zafere yrd. Trkiye Byk Millet Meclisi ve Hkmetinin milletten ald kudret ve kuvvetle ve ordularnn pek mstesna kabiliyeti cengaverane-siyle istihsal eyledii bu muvaffkyat ve muzafferiyatn, Lausanne'da aylardan beri devam eden mzakerat sulhiye neticesinde beynelmilel bir vesika ile tevsiki milletimize yeni bir devrei faaliyet ve skunet hazrlamtr. Heyeti Vekile, azimkar ve fedakar milletimizin hakk hayat ve istiklalini, mtemmin bir ahitnamenin tanzimindeki

mesaiden dolay bata Zat Devletleri olduu halde murahhaslarmz Rza Nur ve Hasan Beyefendilere ve Heyeti Mavirenize takdimi tebrikat eyler Efendim. icra Vekilleri Heyeti Reisi Hseyin Rauf Rauf Bey Lausanne Muahedesi'ni Yapan smet Paa'y Tebrik Vesilesiyle Mondros Mtarekesi'ni Yapan Kendisini Mdafaaya alyor ' Efendiler, Rauf Bey, Lausanne Muahedesi'ni yapan ve ona imzasn koyan ismet Paa'y tebrik vesilesiyle, kendisinin yapt ve imzasn koyduu, Mondros Mtarekenamesi'nden bahsetmeye ve onu ne mhim ve ali maksatlarla imza ettiini syleyerek kendisini mdafaaya lzum gryor. Mondros Mtarekesi, Osmanl Devleti'nin mttefikleriyle beraber 158 duar olduu ac malubiyetin yz kzartacak bir neticesidir. O mtare-kename ahkamdr ki, Trk topraklarn, ecnebilerin igaline arz etti. O mtarekenamede, kabul edilen mevattr ki, Sevres muahedesi ahkamnn da suhuletle kabul ettirilebilecei fikrini ecnebilere mmkn ve makul gsterdi. Rauf Bey, o mtarekenameyi "milletimizin cihan sulhunu tesiste ne byk bir amil olduunu bilfiil ispat eylemek maksadyla" imzaladn sylyorsa da, bu f antaztik cmle ile, kendinden baka kimseyi ikna ve tesliye edemez. nk byle bir maksat yoktu. Rauf Bey'in telgrafnamesine, Mondros Mtarekenamesi'yle baladna baklrsa, bu mtarekenin Lausanne Konferans'na mukaddeme tekil ettiini ve Lausanne sulhu, Rauf Bey'in yapt Mondros Mtare-kesi'nin neticesi olduunu ifade etmek temayl de olduuna hkmolu-nabilir. Rauf Bey Muzaffer Ordunun Bandan Lausanne'a Giden Zata Zaferden Zafere Yryen Ordunun * Hikayesini Anlatyor i Rauf Bey, telgrafnamesinde, Sevres Ahitnamesinin, Trk milletinin maruz kld tecavzat ve buna kar milletin nasl kyam ettiini ve nasl ylmaz ve yenilmez ordu tekil ettiini ve celdetkr kumandanlarmzn sevk ve idaresiyle zaferden zafere yrdn hikaye ediyor. Rauf Bey, bu hikayeyi ismet Paa'ya, o muzaffer ordunun bandan Lausanne'a gitmi olan zata anlatyor. Rauf Bey, bu muvaffakiyet ve muzafferiyat hkmetin istihsal eylediim ifade edebilmek iin de parlak bir cmle bulmutur: Lausanne sulh mzakeratnn aylardan beri devam ettiini de iaret ederek iin uzatldm imadan men'inefs edememitir. Rauf Bey, "ahitnamenin tanzimindeki mesaiden dolay" Heyeti Murahhasay tebrik ederken, Mondros Mtarekenamesi'nden balayarak, btn inkilabm-zn bir hlasasn yapmak suretiyle Heyeti Murahhasa'ya, tanzim ettikleri ahitnamenin nasl ve ne olduunu da anlatmak gayretine dmtr. Bir kelimei teekkr ihtiva etmiyen, bu yazlarn manasn anlamak, dikkat ve tetkik erbabnca elbette g deildir. Rauf Bey smet Paa le Kar Karya Gelemem, .,, Onun stikbalinde Bulunamam Diyor ;,, Efendiler, Heyeti Murahhasa'mz vazifesini ikmal ettikten sonra, 159 Ankara'ya avdet etmek zere, yolda bulunuyordu. Herkes Heyeti Murah-hasay yakndan takdir etmek iin tehalk gsteriyordu. O gnlerde idi. Heyeti Vekile Reisi Rauf Bey, Meclis Reisi sanisi bulunan Ali Fuat Paa ile birlikte, ankaya'da nezdime geldiler. Rauf Bey; ben, dedi, ismet Paa ile kar karya gelemem. Onun istikbalinde bulunamam, msaade ederseniz, muvasalatnda, Ankara'da bulunmamak, dairei intihabiyemde bir devir yapmak zere, Sivas istikametinde seyahata kaym. Rauf Bey'e, bu tarz hareketine bir sebeb olmadn, burada bulunmak, smet Paa'y, bir hkmet Reisi'ne yarar surette kabul etmek ve vazifesini hsn ikmal ettiinden onu ifahen de takdir ve tebrik etmek muvafk olacan syledim. Rauf Bey, kendime hakim deilim; yapamayacam dedi ve seyahate kmak hususunda srar etti. Heyeti Vekile Riyaseti'nden istifa eylemesi artyla seyahatine muvafakat ettim. V

Rauf Bey Devlet Riyaseti Makamnn Takviyesini Sylerken Ne Dnyordu? : Ondan sonra, Rauf Bey'le aramzda, u mkleme cereyan etti: Rauf Bey -Heyeti Vekile Riyaseti'nden ekilirken, sizden ok rica ederim, dedi, devlet riyaseti makamn takviye ediniz. Rauf Bey'e dediinizi yapacama katiyen emin olunuz! cevabm verdim. Rauf Bey'inne demek istediim, ben, pek gzel anlamtm. Rauf Bey, devlet riyaseti makam olarak, hilafet makamm dnyor ve o makama kuvvet ve salahiyet teminini benden rica ediyordu. Rauf Bey'in, benim mspet cevabmn medluln anlayp anlamad mekktr. Bilahare, Cumhuriyet ilanndan sonra, kendisiyle Ankara'da vukubulan bir mlakatmzda ne iin muarz olduunu, yaplm olan eyin, Ankara'dan mfarakat ederken, benden yaplmasn rica ettii ve benim sz verdiim meseleden baka bir ey olmadm sylediim zaman, ben, demiti, devlet riyaseti makamm takviye ediniz derken, asla Cumhuriyet ilann tasavvur ve kasdetmemitim. Halbuki Efendiler, benim verdiim cevabm medlul tamamen o idi. Filhakika, bence devlet riyaseti makamyla Trkiye Byk Millet Meclisi makamn memzuc bulundurmak, hkmeti milliyemizin mahiyeti, Hkmeti Cumhuriye olduu halde, onu kat'i olarak ifade ve ilan et160 memek bir zaif tekil etmekte idi. ilk frsatta, resmen Cumhuriyet ilan etmek ve devlet riyasetini, riyaseticumhur makamnda temsil ederek kuvvetli bir vaziyet vcuda getirmek elzem idi. Rauf Bey'e bunu yapacama katiyen sz vermitim. Eer maksadma intikal edememi ise, zannederim noksan, bende deildir. '/..-. :,\:i ,':.!,, !>:'} :>.::'u>" i i':ie '*' ''< i ''*' ; ' ''' '' -'''1''' .'.'-*' "<)', ..'-i: m, 161 NN VE n. * f\ I :*,tti" "Lozan Bar Konferans Tutanak ve Belgeler"i iin Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlarndan 291 nolu, SehaL. Meray tarafndan tercme edilen, 1964 ylnda yaynlanan 3 ciltlik kitabn giriinde, smet nn tarafndan yazlan 30 Eyll 1969 tarihli nsz'de u grlere yer verilmektedir: NSZ f Lozan Muahedesi mparatorluun tasfiye edildii muahededir. I. Cihan Harbini, beraber muharebe ettiimiz mttefiklerle, kaybettik. Yenilgi kesin idi ve galipler sulh masalarna tam hakimiyetle oturdular. Mttefiklerimiz olan mparatorluklar, sadece, aldklar muahede projelerini grmek ve imzalayacaklarn veya imzalamayacaklarn sylemek hakk ile konferansa girdiler. Trkiye'nin durumu hepsinden daha g olmutu. Trkiye, herkesin 1918'de bitirdii muharebeye, daha drt sene devam etti. Memleketi igal altnda idi. Her taraftan istila ve fiili hakimiyet silahla devam ediyordu. 1922'de birdenbire, askeri vaziyet galiplerin hi ihtimal vermedikleri kesin bir netice ile yani Trk zaferi ile yeni bir safhaya girdi. Byk galip devletler, yardm ettikleri kk ortaklaryla, muharebeyi devam ettirmiler, ve drt sene iinde, bizi ierden Padiah Hkmeti, karklklar ve sona kadar Yunan ordusuyla 163 na dreceklerini zannetmiler, muvaffak olamamlar, 1918 galibiyetinden farkl bir vaziyete derek, bizi sulh masasna armlardr. Biz, Byk Millet Meclisi Trkiyesi, o haleti ruhiyede idik ki, mparatorluk malub olmutu ve zaten mparatorluk memleket iinde de, dm ve lav edilmiti. Biz, 1918 malubiyetini zerimize almyorduk. Galip devletler, 1918

galipleri durumunda srar etmek istiyorlard. Bu artlar altnda Konferans topland. Sras geldike ben, Ba Murahhas olarak, Mudanya Mta-rekesi'nden buraya geldiimi sylerdim. Lord Curzon ise, Mondros Mtarekesi'ni hatrlatmaa alrd. Mesele, aramzda hallolunamadan, ihtilafl kalrd. Mzakereye baladmz zaman, eit artlarla mzakere edeceimiz nazari olarak kararlatrlmt. 1918 galipleri bu art nazar olarak kabul ederler ve tatbikatta arlklarn baka istikametlere yneltmee alrlard. lk gnden itibaren, Konferansn eit artlan, milletlerin istiklali havas ve hakknn mnakaasn, her vesile ile yenilerdik. Mzakere balamadan evvel, svire Reisicumhurunun ama merasiminin nasl yaplacan bize haber verdiler. lk haber, Reisicumhur Konferans aacak ve ondan sonra ekilecek, Konferans toplanacakt. Biraz sonra, ikinci bir haber geldi: Reisicumhur Konferans aacak, mttefiklerden birisi sz alacak, konuacak ve tren kapanacakt. Bunu bize syler sylemez "mttefiklerden biri konuursa, bizim de bir taraf olarak, konuacamz" haber verdim. ( Bunun zerine, Fransz Bavekili M. Poincare ile grmemiz oldu. M. Poincare, benim ne konuacam renmek istiyordu. Kendisine, hazrlam olduumuz bir a konumas bulunduunu syledim. Mttefiklerden ngiliz Hariciye Nazr'mn, Konferans namna, yalnz teekkr edeceini, baka bir ey yapmayacan syledi. "Ben de yalnz teekkr ederim" dedim. M. Poincare merak etti, konumamn ne olduunu grmek istedi. kardm, gsterdim. inde birok ikayetler vard. Memleketimizin grd tecavzleri, hakszlklar anlatyordum. lk anda 164 byle bir atmaya varlmamas iin M. Poincare ok srar etti. Nihayet bir iki kelime deitirmeyi kabul, baka bir ey deitir- ; memekte srar ettim. Ayrldk. nc haber, tekrar, Reisicumhurdan sonra kimse konumayacak, eklinde geldi, "kimse konumazsa, ben de konumayacam; bir kii konuursa, mutlaka ben de konuacam" dedim. Tren ald. Reisicumhurdan sonra, lord Curzon'a sz verildi. Lord Curzon, teekkrle birlikte, sulh arzularyla geldiini syledi; sulhun lzumunu btn milletler iin gstererek ve temenni ederek, hakl ve iyi niyetli bir eda ile konuma yapt. Lord Curzon yerine otururken, trende toplanm olanlar beni, hayretle, krsde grdler. Reisicumhura hitap ettikten sonra, konumama baladm. Sulh arzularyla geldiimizi, ok hakszlk grdmz syledim; sulh arzularnn btn Konferansa hakim olmas, adalet iinde bir sulh yaplmas dileiyle sz bitirdim. Oturdum. Herkes, garip bir vaziyette, nihayet benim diplomat usullerini bilmeyen bir asker olduuma hareketimi vererek, aramzda satamalar ve usul mnakaalaryla, trendeki mdahalemi hazmedip getiler. Konferansn ilk toplantsnda tzn konuurken, eitlik artlarna titizlikle dikkat ettik. Mesel konferansn dili ngilizce ve Franszca olacak deniyordu. Ben, "Bir de Trke olacak" diye ilave ettim. Komisyon bakanlklar ngiltere, Fransa ve talya arasnda taksim olunuyordu. Bizim de bir komisyon bakanlna hakkmz olduunu tarttm. Nihayet konferansn tz kabul edildi ve iinde bizim kabul etmediimiz noktalardan birou gsterildi. Bunlar sylemekten maksadm, eitliin artlarn dikkatle takip ediyoruz; tabii, ehemmiyetsiz usulde, selamda sabahda bile, fark gzetilirse, o farklar gsteriyoruz, fakat bu yzden Konferansn inktaa gitmesini istemiyoruz. Konferansn yaplmasn istiyoruz. Konferansa hangi haleti ruhiye ile gittiimiz, imdiye kadar anlalmtr zannederim. 165 Biz, Milli Mcadele esnasnda, hep ngilizlerle hasm durumunda bulunduk. stanbul Hkmeti, bizimle mcadele ederken, balca ngilizlere istinat ediyordu. Franszlarla fiilen muharebe etmi olduumuz halde, nihayette, Ankara tilfnamesiyle Franszlarla yan sulh olmu gibiydi ve aramzda yaknlk vard. talyanlarla aramzda hi muharebe gememiti ve onlarn Yunan istilasna

taraftar olmadklarn zannediyorduk. Japonya ve dier Balkan devletleriyle kolay anlaacamz tahmin ediyorduk. Bu hulasa ile Konferansta biz, ngilizlerin bize kar olan dmanlndan zarar grmemek iin, dier btn Mttefiklerle beraber hareket etme usuln takip etmek istedik. Lord Curzon bunun farkna vard. lk aylarda hibir ngiliz meselesinden dolay Konferans tehlikeye drecek kesin bir vaziyet almyordu. Ve dier byk kk btn mttefiklerin, en nemli ve en nemsiz her isteklerini ve her szlerini btn kuvvetiyle destekliyordu. zel bir grmemizde, bana, benim ok manevraya alkn olduumu, ama dndklerimi tatbik ettirmeyeceini, yan aka b,ir eda ile sylemiti. ngilizden baka olan btn mttefikler, benimle ayr ayr her pazarl yapmaa istidatl idiler, mit veriyorlard. Fakat, ngilizlerle ihtilf iinde bir meseleyi ne srnce, onu ngilizlerle halledeceimi kendilerinin hibir ey yapamayacan bildiriyorlard. Lord Curzon, byk meselelerden hibirini, daha evvel btn mttefiklerini toplayp bir karara balamadan, ak mzakereye getirmiyordu. Bu usulle Konferansta bir neticeye varamayacamz anlalmt. ngilizden baka olan mttefiklerin arzularm tatmin etmek imkan haricinde idi. Btn Trkiye'yi versek, kafi gelmiyordu. Ve buna bedel de, sona kalacak ngiliz meseleleri iin, hibirisi ngiltere'den ayrlacan syleyemiyordu. O halde, evvela, taktii deitirdik. Birinci devrenin sonuna doru, sulhun ngilizlerin elinde bulunduu kesin kanaatna vardm. Onlarn kopma meselesi yapabilecekleri konulara tehis koyarak, oralarda bir neticeye varmay ne aldm. Konferansn byk meseleleri unlard: lk nce arazi meseleleri. Bunlar, muharebe meydanlarnda 166 fiilen bir neticeye varm; Ankara tilafyla Fransa ile hudut meselesi halledilmi; fiilen igal etmediimiz halde almak istediimiz Trakya, Mudanya Mtarekesi ile harbin hemen sirayet evresi olmak itibaryla, daha evvel, Konferans kararlatrlrken arta balanmt. stanbul'un ve Boazlar'n kaytsz artsz boaltlmas, Konferansda, batan sona kadar, bizim balca kaygmz olmutur. Konferansta kacak yeni arazi meseleleri zerinde, fiilen igal etmedike, yeni bir adm atmak ihtimali grlmyordu. Konferansn byk meselelerinden biri, Boazlar meselesi olmutur. Boazlarn ak olmasnda balca ngilizler srar ediyorlard; btn Mttefikler ngiltere etrafnda toplanmlard. Bu meselelerde bir kopmaya gitmemek, sulh iin aresiz grnyordu. Konferansta, kapitlasyonlar byk dava olmutur. Bunda btn Mttefikler ve Amerika karmzda bulunmulardr. Biz de bu meseleyi hayati davalarmzdan biri sayyorduk. Konferansda aznlklar (ekalliyetler) yznden, tarihten gelen alkanlkla, byk ihtilf kaca beklenebilirdi. Aznlklar meselesi, Konferansa gitmeden evvel, fiilen halledilmi durumda idi. Bu yzden, Trkiye'yi zorlamak mmkn olamazd. Zaten, kapitlasyon iinde bulunmayan her memleketin kabul ettiini biz de kabul ediyorduk. Konferansn byk bir meselesi, Dyunu Umumiye meselesi, yani Osmanl mparatorluu borlarnn aln deme mecburiyeti ve Osmanl mparatorluumda allan imtiyaz ve iktisadi nfuz sahalar usulnn kaldrlmas abas olmutur. Bunda ngilizler nisbetle daha az alaka gsterdiler. Dier Mttefikler son derece hrsl ve hain idiler. Bu byk meseleler, hesapsz baka meselelerle beraber konuuldu. Bir konferans neticeye vardrmak iin taraflarn ciddi olan uzlama arzusu esasl rol oynar. Biz, hayat bir mani olmadka, sulh yapmak mecburiyetindeydik. Mttefikler, kendileri iin kopma meselesi saylabilecek konular dnda, Trkiye ile sulh yapmay ve yeni memleketlerde sulh iinde yerlemeyi tercih ediyorlard. ..,..,.., ,,,-., 167 I Mttefikler, arzu ettikleri muahedeyi bize kabul ettirmek iin, yalnz mzakerelerde hukuki ekimelerle kalmamlar, u-bat'ta byk bask ve gsteri ile Konferans kesintiye uratmaya kadar, kararl olarak gitmilerdir.

Zannediyorlard ki, bu kadar iddetli bir bask karsnda, hallolunamayan meselelerde, Trkler boyun eeceklerdir. ubat teebbsn reddedip, ayrlmay gze aldmz gsterdikten sonra, daha Ankara'ya gelmeden, daha svire'de iken, ileri vardklarn ve Trklerin, hayati grdkleri meseleleri herhalde elde etmek iin, tehlikeleri gze alabileceklerini, iddete, zora ba emeyeceklerini anlamlard. Buraya kadar, tecrbe etmeden, bunu kabul etmiyorlard. Lord Curzon'un svire'den ayrld 4 ubat'n ertesi gn bu tehisi ufukla grdm. Konferansn kesilme yapmadn, erteleme yaptn sylemekte Mttefikler acele ettiler ve ben, Ankara'ya gelinceye kadar, Lord Curzon'dan yolda dostane mesajlar aldm. Havay mitli olarak muhafazaya ehemmiyet veriyordu. Onun iin, ben Ankara'ya geldiim zaman, Reisicumhurumuza ve hkmete vaziyeti etrafyla ve btn glkleriyle anlatrken, "Sulh ihtimali vardr, bunu elde edebiliriz" kanaatimi syleyebiliyordum. Mttefikler, baka bir eye de gveniyorlard: Yeni Trkiye, yeni bir devletin byk reformlar iinde idi. Bu reformlar Trkiye bnyesinin ne kadar hazmedecei mehul idi ve onlar iin, Konferansta kaybettiklerini yeniden elde etme frsatn verebilecek bir ihtimal idi. Bu sebeble, birtakm vadelere balanm kararlarla yetinmekte mahzur grmediler. Vadeler gelinceye kadar olacak hadiselerden mitli idiler. Mttefiklerin ati iin bir mitleri de, yorulmu, fakir dm bir milletin, harap olmu, memleketini tamir etmek iin mutlaka yardma muhta olaca, bunun iin kendilerine mracaat edildii vakit, harpte ve Lozan'da kaybedilmi olan eski altklar usullerin ve muamelelerin tekrar konabilecei idi. Lozan Muahedesi'nin tasdiki de bir yl ge oldu. mitleri bu Muahede'nin tatbik edilemeyeceinde idi. Bu mitleri hi gereklemedi. 168 Kabul edilen muahedenin eksik ve ileriye balanm noktalarn bu ekilde anlamak lazmdr. lk ticaret muahedesi, be sene iin, Lozan'da kararlatrld. Adli idare beyannamesi, byle bir mitle, be seneye baland. Salk ilem beyannamesi iin de byle yapld. imdi, bu anlattklarmdan sonra kavranacaktr ki, ticaret muahedesi be seneyi bitirdikten sonra, Trkiye haklarna aykr hkmlerle yeni bir ticaret muahedesi yapmayacak durumda idi. Adl idare beyannamesi kolaylkla vadesini bitirdi. nk, bu beyannamenin mddeti dolduu zaman, yabanc mavirlerin mit edebilecekleri slahattan ok ilerisi, Trkiye'de fiilen tatbik olunmutur. Salk ileri beyannamesi de bu tarzda kolaylkla bitmitir. Lozan Muahedesi'nin bu eksikleri byle tamam oldu. Boazlar muahedesinin ann kapanmas, 1936'da Mont-reux ile mmkn oldu. Boazlarn Trkiye elinde her suretie mdafaa edilmesi hakknn, uluslararas emniyet iin de lazm olduunu, yeni Trkiye kabul ettirdi. Mttefiklerin iktisadi nfuz sahalar ve Trkiye'ye yardmn anormal istifadeler karlnda yaplmas alkanl hibir zaman gevemedi ve II. Cihan Harbi'ne kadar ilk safhas devam etti. II. Cihan Harbi'nde mttefik olduktan sonra, bu vaziyet, ittifakn artlan ve ittifak mnasebetleri iinde, bir dereceye kadar dzelmitir. ktisadi artlarn milli menfaate gre ve siyaseten ve iktisa-den kuvvetli memleketlerin usulleriyle ilemesi meselesi hala halledilecek bir mesele olarak devam etmektedir. Lozan Muahedesi'nin bnyesi ve tamamlanmas hikayesi budur. Son fasl olarak, Lozan Muahedesi'nin zelliini anlatacam. I. Cihan Harbi'nden kalan muahedelerin hibirisi yaamaz. Yalnz Lozan Muahedesi ayaktadr. II. Cihan Harbi'nden sonra yeni muahedeler dnyaya yeni meseleler ve yeni ihtilflar karmtr. Lozan Muahedesi Trkiye iin esasl deerini ve uluslararas mnasebetlerde klavuz olacak ilkeleri tamakta devam etmektedir. Denilebilir ki, Lozan Muahedesi, imzasndan 46 sene sonra, tazeliini muhafaza etmektedir. ' ....;. v ' ^ * 169 23 Austos 1923 ylnda . nn bu szlemeyle ilgili olarak yle diyordu: "Mtecanis, yeknesak bir vatan; bunun dahilinde harice kar gayritabii kuyuttan bir hkmet iinde hkmet ifade eden dahili imtiyazattan mberra bir vaziyet; gayritabii m-kellefiyat- maliyeden azade bir hal; hakk- mdafaas mutlak,

menabii mebzul ve serbest bir vatan. Bu vatann ad Trkiye'dir. O Trkiye'yi bu muahedenameler ifade ve tavzih etmektedirler. Rza Nur, Lozan konusunda Mustafa Kemal ve nn kadar iyimser deildir. Mustafa Kemal Nutuk'ta daha ok Lozan' Sevr ile kyaslayarak savunur. Muarzlarna gre "M. Kemal lm gsterip halk hastala raz etmeye almaktadr". Rauf Bey'in tepkisi ya da mecliste tartmalar da bunu gstermektedir. Rza Nur'a gelince, Onun Lozan hakkndaki dncesi zetle yledir: "Bir konferansn resmi zabtlar, muahede maddeleri her eyi ifade etmez. lerin o kadar iyzleri var ki, onlar neler olmutur, gsterir. te Lozan' iyi anlamak, bizden neler istemiler, biz bunlar nasl red ve def etmiiz, muahede ne hale gelmitir, orada neler olmutur, bilmek iin muahedenameyi, zabtnameyi okumakla beraber, benim bu yazdm hatratn Lozan bahsindeki hususi mzakereleri ve iin i yzn, keza her mes'ele iin bize verdikleri projeleri, bizim mukabil projelerimizi, inktadan evvel bize imza ettirmek istedikleri muahede msveddesini okumak, mukayese etmek lazmdr. Bahsettiim projeler ve emsali Sinop'ta benim ktphanemdedir. Orada konferansa ait birok resimler de vardr". 170 LOZAN'IN AILI OTURUMU tim Air Konferansn 20 Kasm 1922 tarihinde yaplan al toplantsnda ilk gn isvire Konfederasyonu Bakan M. Haab, ingiltere Temsilcisi Lord Curzon ve Trkiye Temsilcisi 1. nn'nn konumalarn buraya almak yerinde olur diye dnyorum. Bylece taraflarn hangi haleti ruhiye iinde ie baladklar daha iyi anlalm olacaktr. '\ KONFERANSIN AILI TOPLANTISI i Konferansn al toplants, Lausanne'da, Casino de Montbenon'da, 20 Kasm 1922 gn saat 15. 30'da yapld. Konferansa katlan Devletler, tam-yetkili temsilcileriyle temsil edildiler; bu devletlerin Temsilci Heyetleri de al oturumunda hazr bulundular. Basn temsilcileri de oturuma alnmlard; Lausanne kenti makamlarnca, birok zel kii bu oturuma arlmt. Tercmanlk grevini M. Camerlynck yapt. svire Konfederasyonu Bakan M. HAAB, aadaki sylevle Konferans at: "Baylar, Burada sekin temsilcilerini selamlamakla eref duyduumuz Devletler, Yakn Dou anlamazlna son verdirecek olan bar konferansnn ilk toplantsn, tarafsz svire'nin yurttala171 rndan birinin amasn istemek inceliini gstermilerdir.' * "" ' "svire Federal Meclisi, grevinizin tarihi byk nemini bilerek, bu ii, svire Konfederasyonu'nun Bakanna emanet etmitir; biz, bunun nasl bir eref olduunun bilinli olarak farkndayz. Bu grevi zerime alrken heyecan duymadm syleyemem. Bu deve, yalnz grevlerim yznden deil, ayn zamanda, almalarmzn baaryla sonulanmasn ok candan istemekte olduum iin de arlm olduumu sanmaktaym. "svire Konfederasyonu adna, yce topluluunuza, scak ve dosta duygularla, ho geldiniz derim. "svire Hkmeti ve halk, kendilerine gsterilen gven yznden, moral ve ekonomik aclarn yk altnda ezilmi insanla daha iyi bir gelecek umudunu vermeye hizmet edecek bir barn, bu lkenin barnda doduunu grrlerse, bundan byk bir mutluluk duyacaklardr. "Uluslararas bir anlamann yaplmas ya da bir anlamazln bar yollardan zmlenmesi ne zaman ve hangi koullar altnda sz konusu olmusa, svire buna -ne kadar kk olursa olsun- katkda bulunmay bir dev, btn teki grevlerinin stnde bir grev saymtr. Konferansn, toplant yeri olarak bir svire kentini semi bulunmasn, Hkmetlerinizin, bizim iin kutsal bir gelenek halini alm bir tutum ve politikaya deer verdiklerini gstermek istedikleri anlamnda yorumluyoruz. "Baylar,

"Btn insanln, sona erdirmesini Konferansnzdan yrekten duygularla bekledii son savan yapld alanlar, tarihte en byk rol oynam, eski dnyann iki ktasnn kavutuklar noktada bulunmaktadr. "ok iddetli ekimelere konu olan bu blgeler, kahramanlk alan efsanelerinin, eski alar masallarnn ve orta a yklerinin bizlere anlatt, saysz kanl boumalara sahne olmutur. Efsanelere konu olan ya da tarihe geen bu olaylar, bizim zamanmzda bile, halklarn kaderini etkilemeye ara vermemektedir, f "Bunca kahramanlar grm olan bu yerler, daha son haf- 172 talara gelinceye kadar, bizi, eski alar tarihini incelediimiz zaman hayrete dren ve heyecanlandran, savalk deeri yksek boumalarla kanlara boyanmt. "Yurtlar urunda, canlarn saknmadan feda eden bu kahramanlarn mezarlar nnde sayg ve hayranlkla eiliyoruz. Onlarn anlarna an ve eref! Onlar, yurtlarna, urunda lecek kadar bal ve inanl kalmlardr: "Baylar, "Dilerim ki, Trk-Yunan sava, on yldan beri Avrupa'y ve Asya'nn bir parasn yakp-ykm olan ve uursuz etkileri, hem yenenlerin hem de yenilenlerin gelecek kuaklarnda srp gidecek trajedyanm son perdesi olsun. te bunun iindir ki, dnya, Le-man gl kylarna, iinde gl bir umut parlayan, kukulu gzlerle bakmaktadr. ngrnzn, savaan Devletlere -dolaysyla da.- artk entellektel ve ekonomik refahn fethine doru yryebilecek olan insanla, bar ye huzur salamas isteiyle yanan btn yrekler, tam bir uyum iinde arpmaktadr. "lkelerin ve halklarn kaderini ellerinizde tutmaktasnz. Greviniz hem nazik hem de ok byktr. Sorumluluunuzun ne kadar byzk olduunu da bilmekteyiz. zmlemek zorunda olduunuz etin sorunlarn kkleri gemi yzyllara derin bir ekilde gmldr. "Tarih bize, bu sorunlarn, her zaman eski dnyann kaderini etkilemi olduunu retmektedir. "Halklarn birbirlerine sk skya baml olduklar gnmzde, ekonomik, mali ya da entellektel alanlarda, bir yenin srekli hasta oluu, btn uluslar ailesini sarsar. "te bunun iindir ki, baylar, Hkmetlerinizin akll politikas kyc savalara bir son verdirdikten sonra, taraflardan birine olduu kadar tekine de, varl ve yaamas iin gerekli koullan salayacak ve gereklemek zere olan bir barmaya engel kartmayacak bir durum yaratmaa ynelmitir. Dnyann duyaca gnl borcu ve insanln mutluluu iin alm olmaktan doan memnunluk verici inan, her yce ortak amaca erimek iin zorunlu bir art olan, uzlama ve ll olma zihniyetinin hak 173 ettii dller olacaktr. "Dnk dmanlarn inanlarna kaynak olan ve uygarlklarn besleyen iki byk din, insanlara en byk erdemlerin uyum zihniyeti ve bar sevgisi olduunu gsteren yce dncede birlemektedir. "Baylar, "Birka hafta sonra Noel yortularn kutlayacaz. Yreimin derinliklerinden dilerim ki phesiz milyonlarca insan da bu dileimize katlmaktadr. almalarmz sayesinde, u byk sz, o mutlu gnde gereklemi olsun: "Dnyaya bar ve btn iyi niyetli insanlara esenlikler!". Lord CURZON ayaa kalkt ve unlar syledi: "svire Konfederasyonu Bakan Ekselanslarnn, ok gzel ve yksek bir dille sylemi olduu szleri, hepimiz, derin sayg duygularyla dinledik. "Bugn burada, drt yldan uzun bir sre nceki, kyc ve ortal yakp-ykan bir savan anlarn unutmak ve arkada brakarak bar yapmak zere, drt yldr toplanm olanlardan en son -umalm ki sonuncu olsun- konferans iin toplanm bulunuyoruz. imdiye kadar bu konferanslar, savaa katlm balca devletlerin bakentlerinde ya da lkelerinin eitli kentlerinde toplanmtr. Londra'da, Paris'te, talya kentlerinde ve baka yerlerde bu konferanslardan kama katldm syleyecek deilim; fakat imdi, ilk defadr ki, Sayn Bakan,

tarafsz bir lkede, Sizin bakanlnz altnda toplanm bulunuyoruz. Eer, gereklemesini umduum gibi, kesin bir bar yapmak iin konferansn toplanaca tarafsz bir lkenin seilmesi gerekmise, bize konukseverliini sunabilecek, svire'den daha elverili durumda bulunan hangi lke vardr? O svire ki, almaz dalarnn meydana getirdii kuan arkasnda, yzyldan uzun bir sredir yabanc istilas grmemitir; O svire ki, urunda savaacak bir davas olmamakla birlikte, bir savaa srklenirse, ocuklarndan her biri yurtlarn savunmak iin hemen silaha sarlmaa hazrdr; o svire ki, yzyl aan bir sre iinde, dnyaya bar ve uzlama tleri vermitir; o svire ki, btn Avrupa'da, barsever ve dzenli bir lke rneidir. V .>*>.% 174 phe yok ki, Baylar, byle bir hava iinde, byle gzel bir yerde ve nmzdeki iki- haftay geireceimiz bu evrede, aramzda uyum ve uzlama zihniyetinin domas kolay olsa gerektir. "Sayn Bakan, gerekten, savan btn fedakarlklarndan ve aclarndan ok duyarl bir dil kullanarak sz etti ve btn bunlar gemi iinde hemen unutturacak bir dzeni gerekletirmemiz iin bizlere seslendi. Dilerim ki, her birimiz, Bakan'n bizlere seslendii anlay iinde davranalm. Temsilci Heyetleri'nden her birisi -kendi heyetim adna bunu syleyebilirim- bu konferansn her aamasna, nmze gelecek olan btn g sorunlar zerinde bir anlamaya varma ve ban yapma isteiyle girsin; yle ki, bu byk dramn son perdesinde, her birimiz, kendimize den katky yapm olduumuzu bilerek, buradan ayrlalm. "Grmelerimizin ne kadar sreceini, sizin konukseverliinize ne kadar bir sre iin yk olacamz bilmiyorum, Sayn Bakan. Kendi Temsilci Heyetim adna -sanrm bakalarnn da adna- unu syleyebilirim: Baarl bir sonuca varmak ve bizlere, btn skntlarmz sona erdirecek srekli bir barn gerekletirilmesinde son perdenin oynanmas iin bu sahneyi vermi olan gzel lkenize borcumuzu demek zere, elimizden geleni esirgemeyeceiz". Lord CURZON sylevini bitirince, SMET PAA aadaki konumay yapt: "Sayn Bakan, "Drt yl aan bir sre nce, Bakan Wilson'un ilkelerine ve bunlara inan duygusuna dayanarak yaplm bir silah-brakm [mtareke], Osmanl mparatorluu'nun da katlm bulunduu arpmalar resmen durdurmutu. "Barn nimetlerinden her zaman yoksun kalan Trk ulusu, o tarihten bu yana, hak ve adalet elde etmek iin ara vermeden yapt bar giriimlerinin yetersizliini ve hibir eye yaramadn grerek ve artk hibir kurtulu umudu kalmadn anlayarak, varln korumay ve maddi ve manevi kendi kaynaklaryla bamszln kazanmay baarmtr. Trk ulusu, bu yolda, pek ok aclara katlanm saysz fedakarlklara rza gstermitir. 175 "zgr uluslar, btn bunlara, iten bir yaknlk ve anlay duygusuyla tank olmulardr. Kadn ve ocuk, her yata ve her durumdaki Trkler, bu savunma savana katlmlardr. 1918' den bu yana, Trk ulusunun karlat sonu gelmez saldrlar ve aclan burada hatrlatmaktan kendimi alamyorum. Gerek bu saldrlara ve aclara, gerekse hibir askeri zorunluluk olmakszn, Trkiye topraklarnn en zengin ve en bakml paralannda, yok etmekten baka bir ey dnmeyerek, sistemli bir ekilde yaplm yakp ykmalara tek bir zr bulunamaz. "Hala bu dakikada bile, bir milyondan ok masum Trk'n, Kk Asya ovalannda ve yaylalarnda, evsiz ve ekmeksiz, babo dolatklann da hatrlatmak isterim. Trk ulusu, insan gcn aan bu fedakarlklara katlanmakla uygar insanlk iinde, kkl bir yaama gcne sahip uluslara zg olan varlk ve bamszlk haklanyla, ban, huzur ve alkanlk unsuru olarak, byk bir yer kazanmtr. Trkiye Byk Millet Meclisi'nin kesin amac, bu yeri korumak ve glendirmektir. Son yllann olaylan insanln vicdannda genel ban ve huzurun, Devletlerce, birbirlerinin haklanna, zgrlklerine ve bamszlklanna karlkl olarak sayg gsterilmedike gerekleemeyecei gereini bir inan

ilkesi halinde yerletirmi bulunduundan, bu olaylarn ans, gelecek iin bir ban ve huzur gvencesi [teminat] olur umudundaym. "Dnlmesi mmkn en byk bir iyi niyetle dolu olan Trk Temsilci Heyeti'nin, teki Temsilci Heyetleri'nde de ayn iyi niyeti bulaca ve bylece, konferans almalanmn memnunluk verici bir sonuca ulaaca umudunu besliyorum. "Sayn Bakan, "Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti adna, svire Cumhuriyeti'ne, konferansmzn burada toplanmasn kabul etmekle ltfen gstermi olduu konukseverlikten dolay teekkr ederek szlerime son vereceim. Tarihi anl, soylu bir ulusun, kendi bamszlna ne kadar byk bir deer verdiini inkar edilmez ekilde gsteren bu lkenin, konferansa toplanma yeri olarak seilmesinden byk bir mutluluk duymaktaym". 176 Bu konumadan sonra, svire Konfederasyonu Bakan ayaa kalkarak, Lord Curzon'a ve smet Paa'ya, memleketi iin syledikleri vc szlerden tr teekkr etti ve konferansn, ertesi gn, saat 1 l'de Ouchy atosu'nda, yeniden toplanacan syledi. Bundan sonra, oturumun sona erdiini bildirdi. LK OTURUMA KATILANLAR Ouchy atosu'nda 21 Kasm 1922 Sah gn yaplan, Saat 11'de Lord Curzon'un geici bakanlnda alan birinci oturuma katlanlar: Hazr Bulunanlar: Amerika Birleik Devletleri: MM. CHLD, GREW. ngiliz mparatorluu: Marki CURZON OF KEDLES-TON, Sir HORACE RUMBOLD. Fransa: MM. BARRERE, BOMPARD. Yunanistan: MM. VENSELOS, CACLAMANOS. talya: Marki GARRON, M. LAGO. Japonya: Baron HAYASH, M. OTCHA. Romanya: MM. DUCA, DAMANDY. Srp-Hrvat-Sloven Krall: MM. NNKCHTCH, RA-KTCH. Trkiye: SMET PAA, RIZA NUR BEY, HASAN BEY. Ayrca Hazr Bulunanlar: M. AMORY (Amerika Birleik Devletleri); Sir William TYRRELL, Tmgeneral BURNETT STUART, Deniz Albay POUND, R.N., M. FOUNTAN, M. MALKN, Yarbay HEYWOOD, M. NCOLSON, M. FORBES-ADAM, M. LEEPER, M. WALEY, 177 M. Mc CLURE (ngiliz mparatorluu); Tmamiral LACAZE, General WEYGAND, M. LAROCHE, M. FROMAGEOT, M. MASSGL, M. BARGETON, M. SERRUYS, M. BEXON, M. CORBN, M. PERN, M. BAROS, Yarbay COURTAN, Binba DE LAMORCERE, Yza D'ASTER (Fransa); General MAZARAKS, M. DENDRAMS (Yunanistan); M. ARLOTTA, M. GUARGLA, M. NOGARA, M. CAMARRA, Albay VTA-LE, M. GUARNASCHELL (talya); M. NAGAOKA, M. ATO, Albay SAGO, Deniz Albay TSURU, M. TAN (Japonya); Albay DUMTRESCO (Romanya); M. CHRSTTCH, M. AN^ TTCH (Srp-Hrvat-Sloven Krall); MNR BEY, ZEK BEY, MUSTAFA EREF BEY, VEL BEY, TAHR BEY, MUHTAR BEY, TEVFK BEY (Trkiye). Sekreterler: M. F. LAMMOT BELN (ABD); M. SPRNG RCE (NGLZ MPARATORLUU); M. LAGARDE (FRANSA); M. COLLAS (YUNANSTAN); L. NDELL (TALYA); M. HOT-TA (JAPONYA); M. COSTANTNESCO (ROMANYA); M. MLANOVTCH (SIRP-HIRVAT-SLOVEN KRALLII); RET SAFVET BEY (TRKYE) Tercman: M. CAMERLYNCK 178 BRNC BOLUM MURAHHAS AZA RIZA NUR LOZAN'I ANLATIYOR HEYET YELER NASIL TAYN EDLD? Mustafa Keml (Sh. 417) Sulh Konferansna murahhas tayini meselesini yazyor. Fakat ok yerini (uydurmu, yanl) yazmtr. Mesele yle cereyan etmitir: Konferansa davetliyiz. Murahhaslar tayin edilecek. Heyeti Vekile bu i iin toplanacak. Heyet-i Vekile odasnda Mustafa Keml'i bekliyoruz. Yusuf Keml beni bir keye ekti: Doktor, Mustafa Keml, Fethi'yi reis yapacak. Sen herhalde murahhassn. Herkes bunda mttefik. Fakat Fethi'nin reisliine-tahamml

edemezsin deil mi? Ben Hariciye Vekiliyim, reislik benim hakk- tabmdir. Sen benim intihabma rey ver, bakalarn da lehime kazan!.. dedi. Bu adam unutkan desem, hafzas iyidir. Aklsz demek daha doru, ama akl da iyidir. Ayol sen bana bir reislik davas yaptn. Rusya seferinde ensemde boza piirdin. Sonra bilirsin ki, senin bir konferans idare edecek adam olmadn ben bilirim. Sende yle kuvvetli sinir, cesaret, inisiyatif nerede? Sen de kendini bilirsin, ne hrs bu?!.. Yapamyacan pek iyi bildiin ii ne istersin. Kendisine dedim: Yusuf Keml, devletin imdi mhim bir ii var. Sen ise ne dnyorsun?... ll reis olacaksn!. Hep davan, hrsn bu, hal bu mektup. Vaktiyle ben senin reisliine tahamml ettim de Fethi'nin niye edemiye-yim?!.. Bence msavi. Kim reis olursa olsun yanmdan ekildi. Bir daha da buna dair birey sylemedi. 179 Mustafa Keml geldi. timaa balad. Bugn sulh konferansna gidecek murahhaslarmz tayin edelim. dedi. Derhal bir nefeslik zaman bile vermeden Yusuf Keml Reis Rauf Bey olsun dedi. Mustafa Keml azaya birer birer sordu kabul ettiler. Ha, demekki Fethi'yi reis yaptrmamak iin Yusuf Keml emri vki yapyordu. Belki Rauf ile bunu kararlatrmlard. Mustafa Keml: Dier murahhas dedi.Beni sylediler. Herkese birer birer sordu, kabul ettiler. Yusuf Keml, intihab olunmad. Mavirlere getiler. smet Paa'y askeri mavir olarak tayin ettiler. Dier birka maviri de tayin ettiler. Ktip! dendi. Derhal Yusuf Keml: Reid Saffet dedi. O da kabul edildi. Mesele de oldu bitti. Celse dald. Ben bu intihaba kanaat edemedim. Yusuf Keml'in riyasetine deil, murahhaslna bile raz deildim. Tabansz, sinirsiz, inisiyatif, akl selimden mahrum bu adamn bir ey yapamyacana kaniim. Lozan Moskova muahedesi gibi deil. Adeta btn Avrupa dman olarak karmza kacak. Kimbilir nice mhim diplomatlar, limler mtehassslar gelecek. Bunlar ile baa kmak kolay i deil. Lozanda Yunanllarla ettiimiz asker harpten mthi diplomatik bir harp olacak. Yusuf Keml, Rauf u teklif etmekle kendisi intihap olunamad. Al, fakat Rauf u da bizzat grp renmiim. Cahil, zeks basit, idaresiz bir adam. Hem de hibir eyi merte yapmyor. imdiye kadar hangi ite bulunmu ise az-na yzne bulatrm, bir defa diplomatik ite, yani Mondros m-tarekenmesinde bulunmu, kendini dolaba koymular. Bunu kendisine evvelce: Yahu Rauf Bey O mtarekeyi hele yedinci maddeyi nasl imzaladn? diye sormutum. Bana: Namussuz ngilizler beni aldattlar. Sz verdilerdi, tutmadlar. diye anlatmt. Amiral Galtrophe'a yalanc, namussuz diye kfretmiti. Diplomasi zaten aldatmaktr. Niye namussuz olsunlar? Byle deil sen kendin dirayetsizsin. Hem daha bir ey var. Rauf abaza. Abaza gayreti gttn gzlerimle grdm. Trkn bir iini grecek bir Trk yok mu? Trkler bu kadar kabiliyetsiz mi de bir abaza byle mhim bir iin banda bulunacak? Bunu hele asla hazmedemedim. Vekillerin bir ksm gitti. , drt kii kaldk. 180 Herkes gitmi, ben bakyorum; Mustafa Keml de kalkt gidiyor.' Halbuki onunla yalnz konumak istiyordum. Kapnn yanndan ' ekip, kenara aldm. Heyecan ve iddet iinde dedim ki: Paa! :i Artk hi deerli bir Trk yok mudur ki, bir abaza byle mhim bir mevkie tayin edildi. Byle bir eref bir abazann m olacak? Hal Trk tahkir mi edilecek. Bu ii grecek bir Trk yok da bir abaza gnderildi mi denecek? Zaten ayni unsurlarn iddias budur. Bunu yine tatbik ediyoruz demektir. Bu bir lekedir. Hem de o adam bu ii yapamaz. Rezil oluruz. Durdu, durdu; Hakkn var. Ben bu ii dzeltirim. Kimi yapalm ama? dedi. smet hepsinden mnasiptir. Bir Trktr. dedim. Mustafa Keml: Peki ben bu ii dzeltirim dedi. Ayrldk. Mustafa Keml gitti. Bir gn sonra Yusuf Keml'e: stifa et, smet Hariciye Vekili olacaktr diye bir telgraf ekmi. Yusuf Keml istifa etti. Mecliste Hariciye Vekili intihap edilecek kinci grup smet'i intihap etmek istemedi. Kara Vasf guruplar namna Hariciye Vekilliini bana teklif etti. Ben kendilerine nasihat ettim: Yapmayn! Bu doru deil. Ben Hariciye Vekillii, Reislik filn istemem. O zamanda deiliz. Gidip bir iyi muahede yapalm. Lzm olan budur. Siz her eye itiraz ediyorsunuz. Doru deil dedim. srar ettiler. Kabul etmedim. Neyse smet pek glkle Hariciye Vekili Oldu. Bu sefer Mustafa Keml Heyet-i Vekileyi toplad. Sanki nce Heyet-i Murahhasa hi intihap edilmemi gibi. Ee... Konferansa gidecek murahhaslar

intihap edelim. dedi. Bu adam yaman adamdr. Ben olsam, ben deil kim olsa byle syliyemezdi. Herkes durdu. O devam etti: smet Hariciye Vekilidir. O reis olmaldr dedi. Hayhay! dediler. Raufa baktm, kpkrmz oldu. Sonra dier murahhas? dedi. Rza Nr dediler. Yine Bir Maliye mtehasss lzm dedi ve Hasan Beyi ileri srd. Kabul ettiler. Mtehassslar, ktibini yine eski gibi ibka ettiler. Hayret!.. Bana dediini yapt. Ben de ok keyiflendim. Bir Trk reistir. Trkn iini Trk grecektir. Demek Trkn adam var dedim. Meerse ben ne hata etmiim?!.. Bir abazann atlmasna, fakat yerine bir Bitlisli Krdn gemesine sebep olmuum! .. Bunu Lozan'da rendiim vakit bana inme iniyordu. Bir181 gn Lozan'da smet bizzat kendisi Bitlisli olduunu, orada Trk olup olmadn benden sordu. O vakit donup kaldm. Ne bileyim? Bu adam kendini halis bir Trk gibi gsteriyor. Szleriyle Trklk yapyor. Trk Ocama aza olmutur. Pek ii d baka adamdr. Yandm ama, oldu. ntihap bitti. smet kulama eildi. Dedi ki: Canm bu Hasan on para etmez. Bunu murahhaslktan karalm. Mavir olarak gelsin. Biz ikimiz murahhas kalalm. Canm Paa! Ne olacak? Ne sfatla gelirse gelsin! dedim. Bununla u adamn hrs ve hrs, mevki ve erefteki kskanl daha ilk admda anlalyordu. Ben de hata ettim. Her vakit bu gibi eylere lkayd kalrm. Fena huydur. Hasan' murahhaslktan kartrmal idim. htimal bu suretle ykselemez. Sonra o yapt mthi dalkavukluklar yapamaz. Mustafa Keml'e vesmet'e verdii mcevherat ve emsali hediyeleri veremez. Yksek mevkilere kamaz. Para alamaz ve onlarn fenalklarna alet olamazd. Hem de tilf devletleri bizden iki murahhas istemilerdi. Lozan'da da bu bir mesele oldu. Sizden ikiden ziyade murahhas istemeyiz, dediler. Bunun iin uramaya mecbur olduk. Bu adam iin bunlar demezdi. imdi mecliste bize izin verilecek ki, Lozan'a gidebilelim. kinci grup izin vermek istemiyor. Bu adamlar ite byle sama muhalefetler yapyorlar. Bu devletin mhim bir ii. Buna mani olunur mu? Haric i. ocukluk... Bunlara hususi olarak dedim: Etmeyin! bize ittifakla rey veriniz ki, kuvvetli gidelim. Frenkler Meclise kuvvetleri var derler. Buna dikkat ederler. Nasl olsa gideceiz. Zayf bir ekseriyetle gidersek iyi olmaz. Bundan zarar ahsn deil devletin olur. Hayr, dinlemediler. ll itiraz edecekler. Tuhaf imdi btn savletlerini benim zerime evirdiler. Benim iin hatta bir kelime Franszca bilmez bile dediler. Ne yalan. Ne insafszlk; bunu aleni celsede sylemekten sklmyorlar. Bari baka eyler bulun! Benim Franszca bildiimi ispat eder nice eserlerim meydanda duruyor. Hayr gzleri dnm. Bu hale girince utanmay da unutmular. Sebebi Hariciye Vekletini kabul etmediim. Ben de kzdm. Krsden: Yahu bu sizin haliniz nedir? Dn bana Hariciye Vekilliini siz teklif ettiniz. Demek iyi 182 ; idim ki, teklif ettiniz. imdi aleyhimdesiniz. Demek fenaym. Fakat sorarm bir gnde nasl hem iyi hem fena oldum?!.. Tabii laflan azlarna tkand. te o gndr ki, Kara Vasf bana danl-d. Hal dargnz. Sebebini birka kiiye sylemi: Bu adama seni Hariciye Vekili yapacaz dedik. Bu bir srd; mecliste ifa etti. Byle adamla grlr m? A, efendim siz bana trl tecavz- ler yaparsnz hatta iinizden biri cehaletimden de, franszca bil-! mediimden bahseder. Siz bana hereyi yaparsnz. Ben de susa- ym! Bu nerede grlm? Hem bu tekliflerinin sr olduunu da; bana sylemediler. Bu sr olur mu? Haydi sr diyelim. Ama, edep-' sizce tecavzlerle adam zvanadan karmazlar. Bu ocuka szleri beni ittiham iin asl hrstan ibarettir. Neyse netice de meclis bize izin verdi. 28 Terinievvel 1338 de tilf devletleri sulh konferansnn Lozan'da olacan bildirip bizi davet ettiler. Bizim murahhaslar filn var. Hazrz. Ama dosya ve baka malmat diye hi bir ey yok. Mdafaamza esas olacak istatistikler, dier bir ok ilm ve tarih malmat ve vesikalar lzm, yok. Belki stanbul'da birey buluruz, dedik. Sonra orada da bulduumuz ey hi nevinden oldu. Demek g bir ie girdik. Byk vazife ve yk altnda biz onu gtrmek iin lzm gelen kuvvet, yardm yok. Heyet-i Vekile'de bir itimada bize talimat olarak on madde

kadar ksa bir ey syledi. smet bunlar not suretinde kurun kalemle bir kt parasna yazd. Hepsi bu kadar. stanbul hkmeti de frenkler tarafndan davet edilmi. Onlar da bir heyet-i murahhasa gnderecekler. Gayri tabii bir ey. Bir Trkiye deil, demek iki Trkiye var. Frenkler bunu mahsus yapyorlar. Orada bizi birbirimize durduracaklar. stanbul ile Ankara arasnda bir muhabere ve mnakaa ald. Tevfik Paa sadrazam baktm ki, mesele mhimdir. stanbul vazgemiyor. ki muarz heyet-i murahhasa dmann karsna gideceiz. Dmanla uraacaz, birbirimizle uraacaz. Meclis bunun fecaatini anlyor. 31 ./n; 183 LAKLK KONUSU x Herkes telta Mustafa Keml de yle, ne yapacan bilmi; yor. Mecliste hararetli mzakereler oluyor. Meclis artk yle he-i:> yecana dt ki stanbul hkmeti aleyhine ap tutuyorlar. Fakat ' yaplacak areye dair sz yok. Dndm. Meseleyi ciddi bir surette halletmek lzm. Suret-i halli buldum. Millet Meclisi burada ' ya. Padiahl lvederiz. Bu suretle Padiah da, stanbul hkmeti de kalkar. Biz kalrz. Ksa ve kolay bir hal ekli. Benim eski yllardan beri bir mukaddes emelim vard. Bu da devlet ile dini birbirinden ayrmak idi. Bence Trkiye'nin felketlerinin en mhim sebebi lik olmamas idi. Avrupadaki her devlet de terakki ve selmet yoluna girmek iin evvel kilise, yani dinle dev-', leti birbirinden ayrmlardr. Terakki iin bu yoldan gemilerdir. Bu yol bizim iin de zaruri idi. Hatta Ankara'da ilk hkmet te- f ekkl ederken Meihat'n kabineye sokulmamasna yani er'iye Vekletinin ihdas edilmemesine ok almtm. Sebebi dini devletten ayrmaktr. Din kendi mukaddes mevkiinde dursun. Hkmete karmasn. Milletin dnyev ve uhrevi saadetine alsn. Hkmet de dine karmasn. O da bu sayede serbestlesin terakki etsin. Burada mnasebeti yok ama bu ii de bu suretle hallederim, frsattr. dedim. Hilfetin lavn hi hatrma getirmi deildim. Lavn bilkis muzr grrdm. Yalnz onu hkmetten ayr bir kuvvet haline koymak lzumuna kaniim. Hatta onu takviye etmek lzmdr. Bu sebeple hilfeti mstakil ve dini bir halde ibka etmeyi dndm. te bu suretle iki kuu bir tala vuracaz. Hem artk hareketleriyle bile tular yeri kalmayan padiah bu hanedan ve padiahl izale ediyorum. Bunlardan mill intikam alyorum. Hem din ve devleti ayryorum. Devleti Lik yapyorum. Veliahd Abdlmecid'i Ankara'ya davet ettiimiz vakit gelmediini grnce bu aileye byk bir dmanlk ve intikam beslemeye baladm. Onun cezasn veriyorum. Hem de stanbul hkmetinin murahhas gndermesi imknn kaldryorum. Celsede Tevfik Paa ile muharebe ile mzakereler oluyor. Ben hemen meclisin kap yanndaki odasna ekildim. Dndm takriri yazyorum. Bir rpda yazdm. Ben yazarken birka 184 mebus geldiler. Arkamdan okudular. Ben de bitirdim. Dediler ki, bizde bu takrire imza koyalm. Pekiyi! dedim. Koydular. Derken akn akn mebuslar geldiler. Aman,bizde bu takrire imza koyalm. Bizim de byle mhim bir takrirde imzamz bulunsun dediler. mza seksen kadar oldu. Derken Rauf da geldi. Kouyor. Takririni greyim. una ben de imza koyaym. dedi. Verdim. Okudu. Padiahln lav cmlesini zayf buldu. yle yazalm dedi. Baktm kuvvetli bir kelime, kabul ettim. Benim kelimemi izip o kelimeyi koydu. Haline baktm pek keyifli idi. Odadan ktm. Koridorda Mustafa Keml'e rast geldim Dedim: Ben byle bir takrir veriyorum. Artk stanbul hkmeti kalmaz. Mesele kolayca ve cezr olarak hallolunmu olur. Sabahtan beri nice urap duruyorsun?... Okudu, bir daha okudu. Cevap vermiyor. imden bu adam galiba buna cesaret edemiyor. dedim. Nihayet ben de imza edeyim dedi. Hatta imzas aalardadr. PADAHLIIN LGASI Hemen ieri kotum. Mzakere ateli bir suretde devam ediyor. Takririmi verdim. Derhal okundu. Reye kondu. Kafalar kzgn idi. Byle mthi bir eyi yapmak iin en msait bir an idi. tti-fak- r ile kabul edilip iddetle alkland. Yaplan i mhim ve mthi bir inklp idi. stanbul Heyet-i Murahhasa meselesi k-' knden hallolundu. Celse de,mesele de bitti. Artk herkes elimi s-: kyor. Beni tebrik ediyordu. Samiin locasnda Fransz mmessili Maralay Mojen'de

varm. Epeyce mddettir, Franszlarn mmessilini Ankara'ya kabul etmitik. Mmessil Mojen idi.Celse dalnca Locadan indi. Yanma geldi. Elimi eline ald. Ve dedi. Dedii aynen udur: Meclisin bugnk hali mthiti. Havasnda fazla elektrik vard. Meselenin nasl halledileceini merakla bekliyorum. Bu celse Trkiye tarihinin en mhim celsesidir. Sizi tebrik ederim. Mustafa Keml zmir'e girdi. Byk zafer kazand. Evet, fakat, bu senin yaptn ondan ok byktr. Bu millet Mustafa Keml'i unutabilir. Fakat seni unutamaz. Ertesi gn takririmde hilfet meselesinin eksik olduunu 185 grerek buna dair birka madde hazrlayp gazete ile nerettim. Ve meclise yeni bir takrir ile vererek ilvesini rica ettim. kinci grup buna da itiraz yapt. Nihayet bir encmen topland. Benim alt maddemi madde halinde hlsa edip asl takririme ilve ettiler. Ve bu maddeleri ikinci gurup zabtnameye kendi marifetleri olarak geirttiler. Ben kzdm. Encmende reis bulunan Mfid Hoca ve Mustafa Keml: Adam brak, zarar yok dediler. Ben de artk ses karmadm.Zaten takrir ilk verdiim zaman o heyecan iinde ittifak ile kabul edilmiti. stndeki seksen imza ekseriyete yakn idi. Encmene bile hacet yoktu. Fakat ikinci guruptan birka aksi propaganda yapyordu. Mustafa Keml bunlar lm ile tehdit etti. Sustular. Bu karar stanbul'a tebli edildi. stanbul hkmeti dal-d.Artk padiahta kama tedarikinde. ngiliz kumandanlnn himayesini talep etmi. Bizim takririnde adn ben koydum: Terinisani Karar dedim. 1338 ylnda bu tarihte olmutur. Kabul edildi. Bu da bu devlet ve millete ettiim hizmetlerin en byklerindendir. Meclis Mecid Efendi'yi Halife intihap etti. Benim fikrimce Halife memleketin en lim ve namuslu birini yaptrmakt. Mustafa Keml (Sh. 418) den itibaren bu meseleden bahsediyor. Btn syledikleri yalandr. Hem kuyruklu yalan. Bunun erefini kendine alyor. Benim adm bile takrir sahibi diye zikretmiyor. Bu kadar sarih yalan, sylemek iin ok (.......)* olmaldr. Bu ne hrs, ne eref (............), ne (.........)?! Fakat bir yerde de O takrirde benim de imzam var. diye kendisine eref veriyor. Hakikaten bu ite onun erefi sade dier seksen mebus gibi bir imzas olmaktan ibarettir. Padiahln lavndan hele din ve devlet ayrlmasndan hibir haberi bile yoktur. erefi imza koymak kadar sade ve kktr. HLAFET RIZA NUR VE MUSTAFA KEMAL Hilfet iinde Mustafa Keml: Ben lik hkmet yaptm (*) Haya ve erefle ilgili hakarct anlam tayan kelime metinden karlmtr. 186 . rimi yazmtm da onun haberi bile yoktu. O lik ne demek manasn bile bilmezdi. Kelimeyi bile iitmemiti. Diyor ki: Hilfet sarih bir hukuka malik olmakszn bir mddet daha brakld. yle deil. Sarih hukuk ile ben onu ipka ettim. steseydim o galeyan iinde hilfet de giderdi. Ben hilfetin iddetle taraftarydm. El'an ve el'an yleyim. Halbuki hilfeti ilga etmek cinayet olmutur. te sade hilfetin ilgasdr ki, srf Mustafa Keml'in iidir. imdi Roma'daki Vatikan'a, Mussolini'nin ona verdii kuvvete baksn da Mustafa Keml ibret alsn. Hristiyanln Papal olsun da Mslmanln buna mukabil olan Halifelii neden mahvedilsin! Bu lgnlktr. Mslmanlar kuvvetsiz, merkezsiz, mitsiz garip brakld. Ancak Nasreddin Hoca'dr ki, bast dal keser. Elindeki maddi ve manev bir kuvveti ancak deli atabilir. Mustafa Keml, hilfetin kuvvet olmadn iddia ediyor. Fakat bu iddias yanltr. Bu sayede bu harpte Hintlilerden maddi ve manevi ok yardm grdk. Bunu nasl inkr ediyor. Hilfet sade dini bir messese deil. Devlet ve vatan iin maddi ve manevi mhim bir kuvvettir. Filistin araplan bundan istifade edip Hindistan'dan mhim paralar topluyorlar. Mustafa Keml, nutkunda: Terin sani tarihinden akdem meclis muhitinde muhalifler benim saltanat lavedeceim hakknda tell ve heyecanl propaganda yapyorlard. diyor. (s.418) Tamamiyle yalandr. Hi te yle ey yoktur. Padiahln ilgas kimsenin aklnda olan ey deildi. Benim de yoktu. Kimseden de iittiim yoktu. stanbul hkmetinin Lozan'a gitmek istemesi Ankara'ya

gelmemesi beni onlar aleyhine sevketmiti. Bunu byle demesinin sebebi bu erefi kendisine maletmek iindir. Olur (.................) deil. Mustafa Keml biraz aada Rauf un kendisini Refet'in evine ardn orada yle dediini sylyor: Meclis makam- saltanatn ve belki hilfetin ortadan kaldrlmak nokta-i nazarnn takip edildii endiesiyle mteazzi-dir. lh... Bilmem Rauf bunu syledi mi. Syledi ise burada Rauf Padiahln ilgas aleyhinde bulunmu. Hayret ediyorum. Rauf un azndan sylyor. Bu adam ve smet Cumhuriyetten sonra (*) Dzen ve sahtecilik anlam tayan ve hakatet ifade eden iki kelime metinden karlmtr. 187 Rauf u ktlemek iin daima Padiah, Hilafeti diye itham ettiler. O vakit matbuat bunlan yazd. te onun Rauf aleyhindeki ba itham budur. Sonra frkadaki mehur smet-Rauf mnakaasnda da, smet onu ba silh olarak bununla vurmutu. Bunlarn zabtlarn nerettiler. Halbuki Mustafa Keml'in bu satrlarnn-batan aa yalan ve uydurma olduuna hkmetmek iin sebep vardr. Biz daima hakikati tespit ile megulz. Dostlarmzn iyiliini sylediim gibi kusurlarn da nasl sylyorsam, sevime-diklerimin de hem kusurlarn hem meziyetlerini ylece sylyorum. Ve bunu bilirim. Hakikat ne ise onu sylemelidir. Ben padiahln lav takririni yazdm vakit Rauf, haber alm koarak geldi. Bu memlekete nf ve erefli takrirde benim de imzam bulunsun dedi. mzalad. Takriri bir daha okudu. Dedi kkPadiahln lav cmlesi zayftr. Bunu iddetlendirelim. Kendi eli ile izip oraya kuvvetli kelimeyi koydu. Ben de beendim. Takrirlerin Millet Meclisi dosyasnda saklanm olmas lzmdr. Eer bu takrir sakland ise Rauf un izip yazd yer aynen durur. imdi Allah iin syleyin byle yapan bir adam padiah tarafls olur mu? Allah kimseyi bu Mustafa Keml (.........) eline, diline drmesin... Bu hakikat bylece dururken artk. Mustafa Keml'in bu szlerine inanmann imkn tabii yoktur. Bunlar uydurduunun sebebi padiahln ilgasn evvelden tasavvur etmi gibi gstermek iindir. Yani bu erefi kendisine alacak. Hi zannedilemez ki, Rauf ona Refet'in evinde bu imzadan evvel byle bir ey sylemi olsun. Bu olsa olsa hilfetin ilgasndan biraz evvel hilfet iin olmutur. Mugalata yapyor, dolandrclk ediyor. Tevfik Paa'nn telgraflar vesilesiyle nutkunda: hilfetten ayrmaa ve evvel saltanat lava karar verdiim zaman ilh.. (Sh. 419) diyor. Bu adam hi utanmaz. Byle bir ey hi aklna gelmemiti. Haberi bile yoktu. Halbuki ayni sahifede biraz evvel ettii itiraf zre saltanat ve hilfet aleyhinde hibir ey yaplam-yacan meclis krssnden bizzat iln eden adam kendisidir. Bunu imdi Rauf un szne (?) veriyor. stese acaba o Rauf filn (*) erle ilgili hakaret anlam tayan bir kelime metinden kartlmtr. 188 dinler adam myd!.. evir Kaz yanmasn. Biraz aada da Rauf un Padiahln ilgas gnn bayram yaplmasn krsden sylediini fakat bunu kendi tehdidiyle sylettiini sylyor. Bu szleri birbirini nakzediyor. Klfn iyi uyduramam. Bu szlere gre Mustafa Keml Rauf tan, Rauf da Mustafa Keml'den korkuyor. Hangisinin kabadaylna inanmal! Pekiyi amma, Mustafa Keml sen daha benim takrirden haberdar olmadan Rauf gelip onu sevinle imzalamt. Ve benden daha kuvvetli kelime koymutu. Hakikat budur. Rauf un fikrini ve onun hakknda Mustafa Keml'in nutkunda syledii szlerin hakikatini bilmiyorum. Sahife 421 de Efendiler, Osmanl mparatorlu'nun mnkariz olduunu yeni bir Trkiye Devleti'nin tevelld ettiini, Tekilt Esasiye Kanuniyle hukuku hkmrannin millete ait bulunduunu ifade eden bir takrir hazrland. Sekseni mtecaviz arkadaa imza ettirildi. Bu takrirde benim de imzam vardr. diyor. Bu szlerden takririmin ruhunu daha hl anlamam olduu grlyor. O takrirde Osmanl mparatorluumu mnkariz ettik, yeni bir Trkiye devleti dodu demedik. Ruhunu deil cmlelerin bile manasn anlamam. Hayr, kendi hesabna mugalata yapyor. Takrir hazrland. diyor. Rza Nr dnm hazrlam, demiyor. Sekseni mtecaviz arkadaa imza ettirildi. diyor. Gya kendisi imza ettirmi... Canm bunlar imzaya koarken senin daha haberin yoktu. Onlar imza ettikten sonra sana syledim. kr ki, kendi namna ka yapaym derken kendi

gzn karm. Bu takrirde benim de imzam var diyor. Bu cmleyi gafletle yazm. ok iyi olmu. Bu cmle meseleyi izah ve itiraf ediyor. Bunun bu takririn kendisinin olmadn itiraf ediyor. Yok bunun da stne yatard. Yatmaa alyor ya... Kendisinin olsa imzas bata olurdu. Hem de Benim de imzam var. demek lzumunu grmezdi. Demek hi olmazsa bunu kendi lehine bir kr saym. Mecliste celsede resmen buna Rza Nr takriri ad verildi. Krsde okunurken Rza Nr ve rfekasnn takriri dendi. Bunlardan dolay stne tamamiyle yatmak imknn bulamam. Fikrin de yine kendisinin olmadn yine bu cmle ile itiraf ediyor demek189 tir. Fikir kendisinin olsa takriri kendi namna verirdi. Kendi namna bu adam yzlerce takrir vermitir. Yine bu cmle ile bu takririn ok mhim olduunu itiraf ediyor. nk byle erefli bir takrirde kendisinin de imzasnn bulunduunu kaydetmekten kendini alamam, ancak sade imza koymakla eref buluyor. Bu eref dier seksen arkadann herbirinin erefi kadardr. Kendinin bu szlerine gre, demek Osmanl mparatorluu'nu mnkariz eden de yeni bir Trkiye devleti dourtan da, Tekilt Esasiye Kanunu ile hukuk-u hkmrnnin millete ait olduunu tesbit eden de Rza Nr'dur. u adam ne (.........). Ne eref (........). Herkesin bildii, 300 mebusun gz nnde olan u aikr hakikati bile bozup (........) alm. Bu adamn gayet iyi bir miyardr. Her (...... ......) yaptn, her iyi eyi (......) kendine malettiini ve hi te utanmadn gsterir. Her ii ite byledir. Vukuat, hep Mustafa Keml'in ekmeine ya sryordu. ahs emeline muvafk dyordu. Lozan'a murahhaslk meselesi padiahln ilgas neticesine vard. Bu Mustafa Keml'in ti emeline muvafk dt. kinci guruptan itiraz edenler de zaten lerde bu adam Padiahln iln edecek, bu da onun iini kolaylatryor. mtalas ile itiraz ediyorlard. Bu korku Mill hareketin ilk gnnden beri oklarnda vard. Fakat ne yapacaksn? Padiahlarda buna mani olacak, kabiliyet ve ahlk yok. Mesel Mecid'i Ankara'ya davet ettik. Gelse idi. Mesele hl olunmutu, byle olmazd. Ne yapalm?... Bu netice zaruri olmutu. Ben bir de bu ilga ile Mecid'den Ankara'ya gelmemesinin intikamn almtm. Onun Ankara'ya gelmemesi beni ldrtmt. Bu aileden artk hayr gelmiyeceine kani etmiti. Ve intikama sevketmiti. Bu esnalarda idi ki, birgn hey'et-i vekilede biri, stanbul'daki Ferit Paa ve ngiliz leti hinlerinin tevkifini talep etti. Mnakaa edildi. stanbul Polis mdr Es'at (Miralay) tutar, yollar. de-diler.Dahiliye Vekili Fethi idi. Onbe yirmi kadar ad saydlar. Ali Keml bata idi. Fethi kt kalem ald. stanbul'a bunlann tevkifi ve Ankara'ya gnderilmesi iin emir yazacak. Arka tarafna ge(*) Sahtecilik, hrszlk manas ifade eden be kelime hakaret anlam tadndan metinden kartlmtr. 190 i tim. Dedim ki: imdi bu kadar adam tevkif ettireceksiniz, bu, dadaay mucib kusur, duyulur, ngilizler haber alr cebren bunlar bizim polisin elinden alrlar. Hibiri ele geirilmi olmaz. Bunu Ali Keml iin yazn da bakalm onu tutup yollasn muvafk < grdler. yle yazd. Es'at'tan telgraf geldi. Ali Keml'i yakalam, bir motora sokup zmit'e yollam. Bu esnada tilf denilen vatan hinleri canlan kaygusuna dm. Tel iindeymiler. Ne yapacaklarna dair bir itima yapmlar. Ali Keml'e de haber yollamlar. Ali Keml Beyo-lu'nda bir yerde tra oluyormu, gelmiler. Aman tehlikedeyiz gel! demiler. O da: Siz delisiniz, ocuksunuz. ngilizler burada, bu dritnotlar burada iken bizim klmza dokunabilirler mi? demi ve aldrmam, biraz sonra birka polis Ali Keml'i zorla berber dkknndan alp otomobile koymular. Doru Tophane'ye gtrmler. Polis motoru orada hazrm, iine atmlar. zmit'e yollamlar. Ali Keml motorda giderken de hl bir ngiliz torpidosu gelip kendisini alacan sylermi. Zavall dirayetsiz ve akl az adamm. Biz artk yola kyoruz. smet Ordu'ya gitmiti. Eskiehir de bize iltihak edecek. Gece yars trene biniyoruz. stasyondayz. Bir telgraf getirdiler.

smet Hariciye Vekletinden ismini unuttuum bir ktibi de gtrmemi istiyor. Haber yolladm. Derhal gel1 di. Hadi, smet Paa istiyor dedim. ocuk eya bile almaa vakit bulamad. Tren'e atlad. Yolda smet de bize iltihak etti. smel iki tane yaver, birka zabit, on tane de nefer alm. Bu askerler hep byle. Byle saltanatla gidecek. Be adam imdi Hariciye Vekilisin, murahhassn, sivilsin. Bu kadar adam Lozan'a ne ile gider ge; lir ve orada ne yer? Az para m? Bu fakir millete yazk deil mi? Tabi bu mlhaza zihnimden geti. Kendine hibir ey demedim. Daha ilk admda i kacak, fakat onlarn byle eyler dndkleri yok. AL KEMAL'N LDRLMES Akam zeri zmit'e vardk. Ortalk karanyordu. Nurettin Paa'nm karargh zmit'te idi. Bizi istasyonda istikbl etti. Bir ta191 rafnda smet bir tarafnda ben gidiyoruz. Ali Keml'in geldiini Ankara'da telgrafla stanbul'dan renmitik. Ali Keml'i grmek istiyordum. Ka yldr iddiasn, dediklerini ve ona ramen muzaffer olunduunu sylemek ve sormak istiyordum. Nured. din'e Ali Keml'i sordum. imdi grrsnz. dedi. Nerede? dedim. Yine imdi grrsnz dedi. Tuhaf cevap... Gittik, gittik. Yanmzda Miralay Mojen'de var. Bir meydan her tarafta ma, salalar (me'le) yine Nureddin'e bu ne? dedim. Yine: imdi grrsnz dedi. Daha yaklatk. Bir de Petrol yourulup yaklm kl toplarnn alevleri ortasnda bir sehpa. Bir adam aslm. Uzun beyaz gmlek, giydirilmi. Gsnde de byk bir yaz ile Artin Keml yazl. Anlald. Nureddin sanki byk bir marij fet yapm, bizi doru bu enlie gtrd. Fakat benim de tepem att. Daha yaklatm. yice baktm . Ali Keml. Bir ayanda kundura var. Dier ayanda kundura da orap da yok. Yz kan iin. de. Kafas adeta yandan yasslm. Demek sopa ve ta ile ldrlm, ban ezmiler. Sonra asmlar. Fransz Miralay bana soruyor: ldrdkten sonra m asmlar? diyor. Adamdan utandm. Elbet ldrlm birini asmak adiliktir. Hem kanunsuz ldrmek de. Dedim ki:Miralay Efendi, yle olur mu? Divan- Harp hkm vermi, asp idam etmiler. Ne yapalm?.. imdi merak ediyordum. Nasl ldrlm, ben Anadolu'ya , gittikten sonra Ali Keml benim ok aleyhimde yazd. Bu bir ey I deil, mill dava aleyhine yazd. Ve fiil ile elinden gelen her eyi yapt. Hakikaten mill hareketin glemesine bu hareketi ttihat hareketi gstermesinden halkn bir ksmnn itirak etmemesine, isyanlara sebep oldu. Hatta bu hizmetlerinin hatras olmak zere Ferid Paa Ali Keml'e bir altn kalem hediye etti. Bunlar vahim, fakat manzara feci. ok bakamadm. ekildim. Yemek hazrla-;,, mlar. Oraya gidiyoruz. Fakat Fransz Miralay da beraber. Nureddin'e nasl olduunu sordum. Keml-i fahr ile yksek perdeden, gsn kabartarak hikye etti: zmit'e getirdiler. Aldm. stintak ettim. Hakaret ettim. Sonra da asker ve ahaliden bir kalabalk, toplamalarn emir erlerime emrettim. Topladlar. Beklesin_ ler, Ali Keml'i kartacam, hemen stne snler, sopa ile, 192 tala, yumruk ile gebertsinler, dedim. yle yaptlar. Sonra da oraya astm.dedi. Oh... Bu bir cinayet idi. Hem de bunu bir ordu kumandan yapyordu. Bir kumandann Trk askerliine byle bir leke srmesini bir trl ekemedim. Bu i bana pek ac geldi. Dnyorum... Sofraya oturduk. Baktm bana anlatt gibi Fransz Miralayna da anlatmyor mu? Hepsini ve geberttikten sonra astrdn da anlatt. Baktm bu adam bununla iftihar ediyor. Hikye etmesinden bile keyif duyuyor. Cinayet olduunun farknda deil. Franszcas da kt. Yarm yrtk olarak fakat byk bir muvaffakiyet yapm tavryla anlatyor. Bari bu rezaleti u ecnebiden sakla. Grdm ki; aa bir adamdr. Hem de gya dindar, bir mutaassptr. Bunu nasl yapar?!.. Atm azm yumdum gzm, Dedim ki: Be Nurettin Paa! Ali Keml'i buraya Ankara'ya gnderilsin diye yolladlar. Bu bir hukuktur. Ankara'da muhakeme

edilecekti. Oras hkmettir. Sen hi hkmet var m, yok mu, kaale alma! Herifi tut, adam topla ldrt! Sen bir kumandansn, bu senin vazifen mi? Cellt msn? Bu bir cinayettir. Ankara'da muhakeme edilecekti. Belki beraat edecekti. Belki idam cezas yiyip idam edilecekti. Mahkeme hkm verir, idam edilir, fakat siz burada insan ldiire-mezsiniz. Siz bir cinayet ilediniz. Hem hkmete sisiniz. Hkmetin tevkif ettii bir adam ldryorsunuz, hkmete haber bile vermiyorsunuz. Bari, byle bir irkin cinayeti bir ecnebi zabitinden saklaynz. Pek sert ve bunu sofrada herkesin iinde syledim. Sofrada yirmi kii kadar vard. O azametinden havalarda uan Nureddin kl gibi oldu ve hibir lkrd sylemedi. Eer iyi bir hkmet olsayd. Bu adam cani olarak tevkif ve idam ederdi. Yazk ki bizde byle hkmetler i basma gelememitir. Sofrada stanbul'dan gelmi gazeteciler de vard. ittim bunlar bu ii herkese sylemiler. Rza Nur, Nureddin Paa'yi fena halad demiler. Neyse vatan haini cezasn buldu. Yazk ki, dier hainler cezasz kald. Oradan yine yola dtk. Kartal'dan itibaren halk sokaklarda, istasyonlarda byk kalabalk halinde toplanm bizi istikbal ediyor, alklyorlar. Byle Haydarpaa'ya vardk. ehremaneti bizi 193 ehir namna misafir etmeye geldiler. Tebli ettiler. Pera Palas'ta bir dairede hazrlanm. Benim evim var! ehir niye bize masraf edecek? Paras varsa kaldrm tamir etsin deyip kabul etmedim. Reid Safvet'in kaynanas ve haremimle gelip beni evlerine gtrdler. smet Pera Palas'a indi. amarm kalmamt. amar aldm. Drt be yldr kolal gmlek giymemitim, giydim. Rauf tan bana bir telgraf. Zehir gibi. Diyor ki: Siz benim haber ve iznim olmadan... Efendiyi nasl alp stanbul'a gtrd-nz? Derhal iade edin. Ate kesilmi. Bu smet'in benden telgrafla istedii ve beraber aldm efendi. smet telgrafm okudu, kplere bindi. Bunu ben istedim, ben hariciye vekiliyim. stediimi alrm. Geri yollamyacam. diyordu. Baktm ilk admda fena bir kavga kacak. nmzde grlecek mhim ve mill mesele var. ahs dalamadan Vatan ii zarar grecek. Trl szlerle s-met'i yattrdm. O efendinin iadesine raz ettim. Efendiye syledim. Bu sefer o Gitmem dedi. Beni getirdiniz imdi atyorsunuz olur mu? diyor. Hakk var.Arkasn sadm. Tatl szler syledim. Onu da ikna edip geri yolladm. Vaka Rauf un telgraf resm aza smaz. Tarz bana hitap ama, mill vazife namna skt ettim. Bu ite Rauf tamamiyle hakszdr. stasyondayz. Tren kalkacak. smet filn getir diye telgraf ekmi, ocuu buldurdum. Gece yans Rauf u da aratmak mkil i. Hem lzumu da yok. nk Hariciye Vekili henz Trkiye haricine kmam. Hem smet'in hakk olmadn farzetmek bile byle bir di ey mesele yaplr m? Bu iin byle byk bir benlik meselesi olabilecei hi aklma gelmemiti. te bu adamlar, bu gibi eylere ehemmiyet veren en mhim meseleleri byle di eyler olan insanlardr. Bana yazd telgraf ancak bir uaa yazlabilirdi. Hi resmi bir az deildi. Ben devlet msalemeti namna hazmettim. smet'e de hazmettirdim. Yoksa yenilir yutulur ey deildi. Cevap bile vermez, ktibi alr giderdik. Hatta kendisine gayet sert ve ha-karetmiz bir cevap da yazardm. Sonra bu iki adam arasnda byk nifak ve niza olmutur. Benim bildiim ilk arpmalar budur. Taarruzu Rauf yapmt. Hem de di bir surette... Necmettin Molla kardei Esat Molla ile geldi. Esat Mol194 la'ya hsn muamele, Necmettin'e surat ettim. Buna ramen Necmettin bana baz tahviltn fiatlann ykseltmek iin Lozan Mua-hedesi'ne iki madde koydurmam teklif eder. Hsn suretle savmak istiyorum. srar ediyor. Artk sabrm tkendi. Dedim ki: Yahu! sen ne mthi adamsn? Devletin nice mkil ve hayati ileri var. Benim onlar zihnimi perian etmekte. Sen imdi bunlar brakmsn da u tahviltn fian ykselttirmeye alyorsun. Olmaz eysin!. Ben byle ahslarn hesab iin alamam dedim. u adama daha ziyade kzdm. Ve bir kat daha gzmden dt. Zaten yanma gelmesi de yzszlkt. Bana pek fena ey yapmt. Ve fena darldm biliyordu. Bu adamla pek eski dostluum var. ok zaman bu hukuk beni tuttu. Abdlhmid zamannda onun gzdesi idi. hsan- ahaneler iindeydi. Ona pek mkemmel hizmet eder, ayn zamanda bizimle Abdlhmid aleyhine sylerdi. Ben bununla onu pek sever, zarur Abdlhmid'e mmaaat ediyor derdim. Meerse iki yzl ve pek

egoist bir adamm. Bunu sonraki vukuatla ok iyi ispat etti. Serasker Rza Paa'y pek ok ikram ile ikram edip Kalafat yeri iini vesair ilerini Necmettin'e verdirdim. Necmettin bana bu ltfumdan dolay bir mektupla minnettarne teekkr etti. Bense biraz sonra serasker ve kaynpederim kr ile bozutum. Necmettin de derhal onlar bile birleip aleyhime yrd ve bana Beni Serasker'e sen tavsiye etmedin. Ben bu ile-i muhtereme ile ok eski dostum diye de yazd. Halbuki teki mektubu da bende mahfuz. Seraskerden 20.000 altn kazanmtr. Anladm. Molla yalanc dnek ve kaypak bir adam. Sade menfaat biliyor. ttihat-lar'n en nfuzlular ile ahbab. Onlarn adli ilerini gryor. Mesel Zeki Bey'in katli, erke Ahmet'in beraatine kanun yolu bulan Molla'dr. ttihatlar dt. Derhal bana Beni Sabahaddin'e prezante et! Fakat gizli kalacak. dedi. Ettim. O da kendisine evkafa ait bir taknts olan bir mlknn iine havale etti. Az sonra ttihatlar mevkie geldiler. Gelince de Sabahaddin'i ve iini brakverdi. Bizim hne eyasn evinde emanet olarak saklam iken imha etti. Hatt bir ksmn adadaki eviyle beraber satt. Para istedim .ki bin lira bedelini vereceini syledi. Verme's: ' :;> .'..-. '!:-.. >;'.;.195 di. Darldm.Selm sabah kestim. Nihayet Ankara'da ve Lo- f zan'dan sonra orum Meb'usu Mnir'i vasta ederek benimle ba-' rt. Yine Lozan'dan sonra idi. Vesile bularak 1500 lira aldm. Beni filn yllarda Ankara'ya gittiimde evinde misafir ediyordu. Yemek yediriyordu. Para vermek istedim. Kabul etmedi. Beyz liray da ben ona saydm. Sonra Mustafa Keml'e de hulul etmek' istiyor. Nihayet Fethi vastasiyle kendisini meb'us yaptrmtr. Fethi'nin haremi zerinde messirdir. Fethi Malta'da iken Galibe Hanm, Necmeddin, Mnih'te imiler. Molla'nn bana sylediine gre Galibe Hanm, parasz imi. Ona para vererek yardm etmiler. Fethi, Molla'nn aleyhindedir. Bana bir gn Paris'te: Necmettin sanki iyi bir adam mdr, ok kt insandr. demitir. Fakat buna ramen onu o vakit meb'us yaptrd. Zaten Molla, Fethi'nin iktisad ilerini teshil eder, sk ahbablk yapar. Halit Pa-a'nn katli mes'elesinde bu meseleyi rtmek yolunu bulup, Mustafa Keml'e syleyen ve zabt varakasn o suretle bizzat kendi eliyle yapan bu Molla'dr. Bu aralk ileri oktur. Dnyada paradanjcandan baka bir ey bilmez. Mthi apkndr. Vatan, onun iin bo eylerdir. Mevkide bile gz yoktur. Mevk ister sebebi paraya basmak olduu iin. Trl ve irkin para dalaveralan yapmtr. On paras yokken byk bir zengin olmutur. Bu adam kadar zeki de belki Trkiye'de yoktur. Kimseye fenalk etmez. Prensibi herkes'e iyilik etmek,herkesi memuriyetlere yerletirmektir. Bu suretle kendine dost klmak politikasn yapar. Sonra para dalaverasmda bunlardan istifade eder. LOZAN'A GDEN HEYETLE LGL NOTLAR Biz byk bir tey ile Sirkeci'den trene bindik. Herkes maiyetinde adamlar gtryor. Bizim Pazarola Hasan hadi bir ktip alm. Bende bir ey yok. Aklma bile gelmiyor. Lzumsuz. Millete, bouna masraf. Reit Safvet bu ocuu grm. Bana dedi ki: Bu ocuk ailesiyle bir mddet bizim evin yanndaki evde oturdu. Bizim bahvann paltosunu alp satt. Bu gayet fena bir ocuk196 tur. Syle de bunu gtrmesin dedi. Hasan'a syledim. Hiddetlendi Haya, bu iyi ocuktur dedi. Canm yle de olmu deyip vak'ay anlattm. Sz dinle, bunu gtrme dedim. Israr etti, ocuun cevheri temiz olduunu ve kendisini pek iyi bildiini syledi. Hasl vaz geirtemedim. Maatteessf bu ocuk Avukat mer Faruk Bey'in kayndr. Faruk Bey zeki, alkan, mcessem namuslu ve ok daha meziyetleri olan bir zatt. Kayn byle. Halbuki haremi de iyi bir kadndr. Bu ocuk bu gn Fransz zabitidir. Paris'te Sen Piyer denilen mehur Harbiye mektebinde okuyor. Dier kardei de Batum'da komnisttir. Bizden kam komnist olmu, orda gazete karyordu. Batum'da grmtm. Lozan yolunu tuttuk. Zevcem de yanmda anlatyor: Meerse biz stanbul'da iken Vahidettin'in yaveri Zeki ilk defa bize gelmi. Misafir olduumuz baldzmn evi yeni mahallededir. Yldza iki adm. Baldzm Reit Safvet'in haremi. Zeki bizim mahut Sinoplu erke ve Msr'da hapishaneden kurtardm Zeki'dir. Mteka-id Miralay Ali Bey Zeki'nin maksadn haber alm, bize komu, refikama haber vermi. Beni yok deyip, Zeki'yi salmlar. Meerse Zeki beni vuracakm. Onun iin gelirmi. Padiahl ben ilga ettim ya, Zeki Padiahn yaveri ya, onun intikamn alacakm.

Hakikaten bizim bu esnada stanbul'dan geiimiz, hayatmz iin byk tehlike idi. Bana bundan hi bahsetmedilerdi. imdi trende sylyor. nsan vatan hizmetinde nelere uruyor, neler ekiyor... Bu Zeki'yi anlattm. Bu kadar ahmak ve ahlksz adam nadirdir. Ben Ankara'da iken bir aralk bana mektup yazd. Ankara'ya gelmek istiyor. Hmbl adam, halbuki Sinop ahalisini isyan ettirmeye alt malm idi. Gelse derhal aslrd. Belki de casusluk iin geliyordu.Bunu da dnmedim deil. Cevap bile verdim. Onun gibi ahlksz olsaydm, Gel derdim. Grltye giderdi. Bunlar dnecek kadar bile akl yoktu. Bundan bana pek kzm imi. Halbuki Ankara'ya gideceim vakit, beni gitmekten mene bile alm. Hakikaten benim de bu takrirden sonra Vahidettin ve zahiri ngilizler stanbul'da iken stanbul'a gelip Yldz'n burnunun dibinde bir evde misafir oluum cesaret, hatta ahmaklk idi. stanbul'da ecnebi siyas memurlar ile temas edecek bir me197 mura iddetle lzum vard. Adnan Hariciye Murahhas nvanyle stanbul'a gnderildi. Onlarla temas yapyor. Ankara ile bunlarn fikir ve ilerini birbirine tebli ediyor. Grlecek baz ileri mzakere ediyordu. VAHDETTN MALTA YOLUNDA Bunlar oldu. Biz gittik. Vahidettin, ngiliz Harp gemisi ile kam. Zeki de beraber gitmi. Malta'ya oradan Hicaz'a erif Hseyin'e gitmi. erif biraz sonra Vahidettin'i komu. Oradan San Remo'ya gelip yerlemiler. Biz Lozan'da muahede ile megulz. Zeki San Remo'dan da bana mektup yazd. Diyor ki: Size syli-yeceim pek mhim esrar var. Oraya geleyim. Fakat bana yazacanz mektubu u adrese yaznz. i pek mahrem tutmalym. Vahidettin haber almasn. Bu adam casus da. Hem velinimetine hyanet ediyor. Eder, ok ahlksz bir irkeftir. Zaten kz kardei de Zeki'de lanet okuyor. Diyor ki: Beni sokaa atan Vahidettin gibi bir adama gitti de yaver oldu, ona hizmet ediyor. Benim kardeim alaktr. Bu kadn Vahidettin'in mstefreesi idi. Sinoplu ve erkesdi. Kars da geldi. Sonra karym diye Msr'a gelmi, kendisine evkaftan aylk balatm, kendisini Nil'e atm, kurtarmlar. Sonra Kahire'de evlenmi, boanm, kerhane a-' m, nihayet Zengibar'a gitmi. imdi orada Padiah kars-; ym diyor ve bir kerhane iletiyormu. Zeki'ye mektup yazp gel dedim. Nihayet gelemiyeceim, sen gel! dedi. Bende phe uyandrd. htimal beni oraya getirip tuzaa drecek. Son bir mektup yazdm! Verecek haberin varsa, buraya gel, yoksa drlanp durma! sustu. ZEK DYE BR \ Mthi, kumarc idi. er, ocuk ile megul olurdu. Ama ill kuman mthiti. Vahidettin'den ok para alm. Bir defa iki bin ngiliz altn alm. San Remo gazinosunda hepsini bir gecede derhal kumara vermi. Adam olsa bu ona iyi bir para idi. On yl mkemmel yaard. stanbul'da Abdlhamit zamannda kumar oy198 nar, yenerse iyi, yenilirse tabancasn karp paralar geri alrd. Seraskerin yaveri idi. Kimse sesini karamazd. Yani kk mikyasta bir Fehim Paa idi. Seraskerin olu Sreyya ile maa krdrr, masraf nazrndan paralan alrlard. Avrupa'da bunlan yapamaz. Vahidettin sonra bir mddet Mecid'in olu Faruk Zeki'yi Nis'de beslemi. Yine kumardan ba alamam nihayet a kalm. Odasna kmr yakp, intihar ettiine dair bir mektup da yazp yatm lmtr. Bir pislik ortadan kalkm demektir. LOZAN Lozan'a vardk. 21 Terinisani 1922 (1338) de ilk itima oldu. Bir i yapacaz ki, muazzamdr: Trkiye mparatorluu'nun bu kadar asrlk tasviyesi. Devlet Kapitlasyonlarn penesinde mahvolmakta. Ecnebi bir caniyi polisimiz tutamaz. Mahkememiz muhakeme edemez, ecnebiden vergi alnamaz Gmrmz istediimiz gibi arttranlayz. Bizim teba Hristi-yanlara el sremeyiz, derhal Avrupa devletleri mdahale eder, onlar himaye ederler. Ecnebi postalar var. lh... Hasl devlet devlet halinde deil. Devleti bunlardan kurtarmak hayat bir mesele bunlan def ederek devleti hakik bir devlet haline koyarak sulh yapmal. lk itima ngiliz Hariciye Vekili Lor d Grzon, Fransz Bavekili Puvankare ve talyan Bavekili Mussolin'in huzuru ile yapld. Mzakereler Leman gl sahilinde (Ui) de eski bir ato ve imdi otel olan tarih bir binada devam etti. Binann ad (Ui atosu) Chteau d'Ouchy'dir.

LOZAN'DA TRK TEZ! i Bizde ne hazrlk var, ne dosya var, hi bir ey yok. Lord Grzon gibi bir takm resm diplomatlar burada. Hem bunlann mkemmel dosyalar vardr. Ne yapacaz!... Hey'et-i Vekile bize giderken bir itimada avu ii kadar bir kada san bir talimat verdi. Mustafa Keml, smet ile beni bir tarafa ekti, dedi 199 ki: Esaslarnz budur, baktnz ki, hatt Trakya'y alamyorsunuz, szlerinden dnyorlar, uramayn, terkedip sulhu yapn, hatt icabederse, stanbul'dan da vazgemek lzmdr. Musul iin hi uramayn! Mustafa Keml'in de ifah direktifi bu. Herife hayret ettim. Trakya ile stanbul'un bizi terki meselesi olmu bitmi bir mesele halindeydi. Bu adamn fikri neydi?. Bilmem!... Galiba ne bahasna olursa olsun, demek ne olursa olsun sulh istiyor. Dorusu Trakya iin zahmet ekmedik, kolay aldk. Sade Dimetoka'y bouna kaybettik. Fakat smet Lozan'da Musul iin daima bana: Canm gel unu brakalm da sulh yapalm. der beni zorlard. Ben Olmaz, btn mukavemetleri yapalm derdim. Canm sonra boca ederiz. Sulhu karrz. Verelim. derdi. Boca onun tabiridir. Ne yapsn efendisinin emrini icra ediyorhti-mal ngilizler, Trakya ve stanbul iin de Musul gibi yapsalard, oralar da vermek istiyecekti. Bereket versin ngilizler bunlara hi itiraz etmediler. Yalnz Edirne havalisindeki hudut meselesi glk verdi. Bu hudut ii ile srf smet urat. Oradaki hudut lehimize deildir. Bilmem iyisi mmkn olur muydu? Bu mzakerelerin esasn yapan komisyon ve mtehasss komitelerinde bizzat smet megul. Yannda Keldan Tevfik (Sonra Cumhurreisi Baktibi) vard. Ben asla bulunmadm. te imdi atp tutan Mustafa Keml bize Lozan'a giderken byle talimat vermiti. LK CELSE Celse balad. Ben korkuyorum. Bu adamlar ok yksektir. diyorum. Bunlar ile karlamaktan, mzakereden fena eki-niyorum. Be on gn mahede ile geirdim. ahslar birer birer tetkik ettim. Bana cesaret geldi. Dorusu evvelce bu frenklerden ok korkuyordum. Kendimi onlara nisbetle hakir gryordum. Vaka Rusya'da byle mzakerelere alm idim. Ama burada Avrupa'nn seme diplomatlar vard. Mesa'yi tanzim etmek lzm. Biz de buna karmak istedik. Bizi kartrmadlar. tilf Devletleri hereyi yapmlar. Reisleri kendilerinden tayin etmiler. Bize tebli ettiler. Karmzda 200 ngiltere, Fransa, Amerika, talya, Japonya, Romanya, Srbistan (Srp-HrvatSloven) ve Yunanistan olmak zere sekiz devlet var. Dnyann en byk milletleri bunlarn arasnda. Biz bir kiiyiz. Bunlar bize her eyi empoze etmek istiyorlar: Fakat aikr grlyor ki, bunlara da ngiltere empoze ediyor. Hemen her eyi Lord Grzon yapp,dierlerine kabul ettiriyor. Yni Konferansda sade ngiltere hkimdi. Dierleri dekor ve figran nevinden. Hepsi ngiltere'nin direktifi mucibince hareket ediyorlar. lk celse oldu. Grzon celseye riyaset ediyor. Franszca, ngilizce ve talyanca resm dil olarak kabul edildi. Bu dillerde sz sylenebilecek, baka dil yasak. Bunlar yaptklar mesa projesini, birgn evvel bize gndermilerdi. Biz de ona gre bir cevap hazrladk. smet bu cevab ald. Reis sfatyla okudu. Biz bizimle grecek hkmetin adlarnn burada da tasrih ve tahdidini ve boaz mzakeresinde Rusya, Ukrayna ve Grcistan'n da davetini istiyoruz. Onlara gre, riyaset ngiliz, Fransz ve talya'dadr. Biz ise bazen konferansa bizim de reis olmamz istedik. Bu lf kulaklarna bile sokmadlar. Biz devlet konferansa daveti yapan devletiz, hak bizimdir dediler. Konferansa bir umum ktip tayin ettiler. Bu Masigli adnda bir Franszdr. imdi Fransa'nn en iyi se-firlerindendir. smet bunun da Trk olmasn istedi. Dorusu fazla ve lzumsuz bir eydir. Hem de bizde bunu yapacak liyakatte biri yoktu. Reit Safvet ktip sfatyla buna namzetti. Lkin bu deerde deildi. Grzon konferans mzakere ve kararlarnn gizli tutulmasn, kimseye ve gazetecilere sylenmemesini, yalnz her celse sonunda bir tebli kaleme alnp iki tarafn tetkikine iktirandan sonra gazetelere verilmesini teklif etti. Fransz he-yet-i murahhasas reisi Barrer, sonra talyan Heyeti Reisi Marki Garroni, Grzon'u tasvip ettiler. Biz de: Teblii muvakf grrsek pekiyi, grmezsek kendimiz

nerederiz dedik. Her celse sonlarnda Masigli bir tebli hazrlard. Celse biter bitmez, okurdu. Celse bittii vakit tebliini hazrlam olurdu, derhal okurdu ve mzakerenin esas noktalarn ayan- hayret bir surette toplam 201 ae hlsa etmi olduu grlrd. !rf i YABANCI HEYETLER Garroni son zamana kadar stanbul'da talya Sefiriydi. kinci delege Lui Montanya idi. Franszlar'n birinci delegeleri Roma Sefirleri idi, ikinci delegeleri Bompar idi. Bompar da son zamana kadar uzun mddet stanbul'da Fransz sefiri idi. Fransz ayann-dandr. ngilizlerin birinci delegesi Hariciye Nazrlar Marki Grzon, ikinci delegesi Horas Rumbolt idi ki stanbul da ngiliz fevkalde komiseri idi. Amerika'nn birinci delegesi Roma Delegesi Child kincisi Gru idi. Bu ikinci murahhas imdi Amerika'nn Ankara Sefiridir. Yunan murahhaslar Venizelos ile Yunanistan'n Londra sefiri Kaklamanos, Romanya murahhaslar Hariciye Nazn Duka ile Paris Sefiri Diyamandi; Srbistannkilei Hariciye Nazn Nini ile Rapi idi. Amerikallar hi bir rey vermek, hi bir ey imzalamak istemedikleri yalnz her komisyona girip msavi hukuk ile bulunabilmeleri sade isterlerse bir ey izah edeceklerini bildirdiler. Sade bir Mahit olacaklarn sylediler. unu syleyeyim ki esasen Amerikallarla Trkiye arasnda iln- harp olmamt. Mavir ve ehl-i hibre unvan ile ngiliz ve Franszlar'n getirdikleri adamlar arasnda mhim adamlar vard. Sir William Tyrrel ngilizler'in maviri. Bu adam ngiltere Hariciye Nezaretinin en mhim adamym. Foreign Office ngiltere Hariciye Nezareti demek o demek imi. Gzlerinde zek parlyor. Temkinli, arbal tam ngiliz hasleti var, kendisinde. imdi Paris'te ngiliz Sefiridir ki, bu memuriyet ngiltere'nin en mhim memuriyetidir. Adam Blo (stanbul'da ngiliz Dayinler Vekili) de mavir. Keza Nikolsun, Forris-Adam var ki, bunlar Gr-zon'un en mahrem mavirleri imiler. kisi de gen. Nikolsun'un babas vaktiyle stanbul'da sefirlik etmi. Forris-Adam muahededen sonra stanbul ngiliz Sefareti Ba ktipliine tayin edildi. Orada intihar etti. Kans ile beraber spirtizma ile pek megul idi. Herhalde aklnda bir ey varm. Fakat zeki malmatl, gleryzl 202 bir adamd. Ahbab olmutum. ngilizler'in asker mavirlerinden bir general, bir miralay da vard. Mtareke zamannda pek mhim rol oynam ve bir takm Trkleri mill hareket aleyhine sevketmi olan ngiltere'nin stanbul Sefareti Tercman Rayyan da mavirler arasnda. Rumbolt stanbul ngiliz Komiseri. Franszlar'n ikinci murahhas ve eski stanbul Sefiri Bom-bart, asker mavirleri general Veygan idi. Bu zat mhim bir askerdi. Umum harpte General Fo'un erkn- harbiye reisidir. Sonra Suriye'ye ve nihayet Fransz Erkn Harbiye Reisliine tayin edilmitir. Dieri Vi amiral Lakas idi. Bir Lro vard ki Fransa Hariciye Nezaretinin mhim memurlanndan idi. imdi o da sefirdir. Fromajo vard ki pek mhim hukuk limidir. Keza bir Serrovis var idi ki, Fransa'nn en mhim Maliye Mtehasssla-rndandr. stanbul'daki Fransz Dayinler Vekili Dekloziyerda vard. talyanlar'm ikinci murahhaslan Montanya stanbul da D-yun-u Umumye'de talyan delegesi olan Nogar mavir idi. Keza stanbul talyan Hastahanesi Mdr ve Karantinada talyan Delegesi olan Doktor Senini bir de Yahudi Metr Salem talyan maviridir. talya stanbul sefareti ktipleri de mevcut. Bu Yahudi Salem'e atm. " BZMKLER! Bizim mavirler: Mnir, (imdi Bern Sefiri) Zeki (Bir aralk Londra Sefiri), Mustafa eref, Veli, Tahir (imdi Darlfnunda mderris), Muhtar (Eski Nafia Vekili), Tevfik (Zabit ve imdi Mustafa Keml'in Baktibi), kr Kaya (imdi Dahiliye Vekili), Sen-yiddin, Hamid (Eski Hill-i Ahmer Reisi), Doktor Nihad Read, Yahya Kemal, Ruen Eref, Nusret (imdi urayi Devlet Reisi), evket (Bahriye zabiti, Mebus Ali kr'nn kardei), Hseyin (stanbulda Robert Kolej Muallimlerinden), Selnikli Cavit, Fuat (Sonra Divan- Muhasebat Reisi), bu sonuncusu ayn zamanda Heyetin masarifinin, parasnn idaresine memurdur. Hikmet

203 (imdi Kabil Sefiri), efik (Trabzon Mebusu), Zht (imdi Darlfnun mderrisi) var. Viyana'dan bana tavsiye ile Ahmet Ce-vat adnda bir gen geldi. Onu da ktip olarak aldm. Gayretli bir gen. Benim gittiim itimalara onu ktip olarak gtryor-dum. stanbul'dan Ahmet Cevdet (kdam), Velid (Tasviri Efkr). Hseyin Cahit (Tanin), Ali Naci ve Necmettin Sadk (Akam) Ahmet hsan gazeteci olarak gelmiler. Konferans takip ediyor, gazetelerine malmat veriyorlar. Lozan'a dnyann her tarafndan gazeteciler, politikaclar dklm. Karnca yuvas gibi kaynyordu. i CAVT stanbul'da ehremaneti bize bir ziyafet vermiti. Cavit de oradayd. smet Cavit ile bana haber vermeden, gizli olarak bir iki defa bir odada konutu. Hakkdr diyecek yok. Nihayet bana: Ben Cavit'i mavir olarak gtreceim dedi. Ben: Beni dinlersen gtrme! Bu adamdan istifade edilmez. Bu Franszlar'a medyun bir adamdr. Belki zarar grrz! dedim. Hayr, neden byle olsun? Fikrin doru deil dedi. Durdu, bir mddet sonra ilave etti: Maliye Mtehasss yok. Hseyin eein biri. Bir ey bildii yok. Bu ii bizde bilen Cavit'tir. Ben bu adam almamamzn mnasip olduu fikrindeyim dedim. Bylece kald trendeyiz, Lozan'a gidiyoruz. Bir gn smet: Dndm, Cavit'e gelsin diye telgraf ektim. dedi. Ben Hata ettin. Yeniden bir telgraf ek! Gelme de! dedim. Ne yapaym oldu; artk geri dnlmez dedi. Halbuki bu smet'in Ankara'ya dolap tarzdr. Onu stanbul'da tayin etmitir. Ben mmanaat edince sustu. imdi yolda beni gya emri vak karsnda bulunduruyor. HAMT Hamit son zamanlarda yani daha zmir zaferinden evvel s204 tanbul'da Ankara'nn Konsolosu makamnda idi. Ankara namna ecnebi devletlerle temas o yapyordu. Bu zat pek korkak biridir. Hele Frenklerden titrer. Onca frenkler pek yksek mahluklardr, onlara kr krne hrmet ve itaat lzmdr. Bu temaslar da hep bu seciye dairesinden idare etmi, daima Ankara'nn teblilerini sert bulmu, onu frenklere yumuak ekle koyarak tebli etmi, bu suretle ekseriya Ankara'nn fikirlerinden aykr bir tarzda hareket etmitir. Hamid'in bir halini syliyeyim. Mtareke iptidasnda stanbul'daki Mebusan Meclisi'nde o da mebus idi. Birgn benim nmdeki srada oturuyordu. Biri krsden ngilizler aleyhine sylyordu. Hamit derhal: Aman bu nasl ey dedi. Tell tell iki tarafa bak. Herkes oturuyor, hi tel eden yoktu. Hem de hatibin szleri dehetii szler deil, ehemmiyetsiz adi eylerdi. Kimsenin davranmadn grnce: Bu olamaz, susturmuyorlar da dedi. Ve iki kulan birer parma ile tkad, kalkt. Aman iitmiyeyim bari diyerek ylece yani parmaklar kulaklarnda mzakere salonundan kt. Bu vak'a bu adamn seciyesini izah eder bir miyardr. Bilhassa Franszlar ile ho geinir, onlarn adam idi. Cavit ile de pek sk dostluu vard. Kendisi de Ma-liyyndan geinirdi. Cahit'le de pek dost, Lozan'da bir sa ayak... Ekanim-i selse... SELANKL YAHUD SALEM: BZM IFIT Dikkate ve kayda ayan bir ey de u: Salem de talyan maviri. Bu Yahudi malm. Metr Salem adyla mehurdur. Bizim ftlardandr. stanbul'da Selanik Bankas dare azasndandr. Selniklidir. O vakit ora Yahudiler'i talyan tabiiyetine girerlerdi. Hem bizim teb'a, hemde gizlice talyan teb'asi olurlard. Karasu adndaki mehur ftta byledir. Saniyen Yahudiler'in hepsinde de her cebinde bir pasaport vardr. Salem pek zekidir. Trkeyi pek iyi bilir. Franszcas kuvvetli, hukukta malmat ok. Hasl muktedir bir adamd. Talt'n ba dostu ve en itimad ettii adam idi. Devletin en mhim ilerini ona syler, sorar, rey alrd. te bu adam Lozan'da imdi karmza dman safnda 205 olarak kvermitir. Talat, ttihatlar ne gafil ve ne cahil adam-larm?!... Devletin srrn bylelere sylyorlard. Tabi o da derhal talyanlar'a, hatt Franszlar'a gtryordu. nk Salem btn Paris Maliye Mehafli ile de temasta ve onlarn aletidir. Bu suretler ile pek zengin olmutur. Hadi bu vakte kadar neyse ne... Fakat buradan sonra bu adam yine Ankara'ya gitmi, Osmanl

Bankasnn imtiyaznn temditi iini, daha bir takm mal ileri halletmiti. Ondan sonra Ankara'ya ayak bastrlacak adam myd?!.. Hele Lozan'da aleyhimize gayet aikr, vahim bir hareket yapt ki bu Trk vatanda geinen herif onunla artk tamamiyle hain idi. Trkiye'ye bile girememeli idi. Sras gelince zikredeceim. Biz Lozan Palas Oteli'ne indik. Yksekte, ehrin merkezinde byk bir otel. Fransz ve Japon heyetleri de ayn otelde. ngilizlerle talyanlar aada pe'de, gln kenarnda ve konferans mzakerelerinin cereyan ettii binaya yakn olan Bu riva -Beau sinager otelindeler. Bu otel de pek byk Lozan Palas'tan daha ssl. Mzakerede sade Lord Grzon ngilizce dier herkes Franszca sylyor. Grzon'un karsnda bir adam var. Sylerken o stenografya ediyor. Nutuk bitince onu Franszca olarak okuyor. ngilizce olarak okurken ne sratle okunursa Franszca okunurken de o sratle ve yle drst okuyor. Bazan Franszca bir nutku Amerikahlar'a tercme ediyor. nk bunlar Franszca bilmiyorlar. Stenograf ettii Franszca nutku sratle ngilizce olarak okuyor. Bizim Hseyin Bey'e, Mnir Bey'e soruyorum. Bunlar ngilizce biliyorlar. Drst, przsz okuyormu. Bu adam konferansta tercman ismini tayor. Mtarekeden beri Grzon hemen btn konferanslarda bu adam kullanmtr. ayan- hayret bir iktidar. Belki de dnyada ei yoktur. Bizim Mnir Bey de Grzon sylerken yine Trke olarak not tutuyor. Ama herhalde kaan cmleler ok. Ve bu Trke'den Franszca, ngilizce olarak syle desek yapamaz. smet sar, nutuklar iitemiyor, iitse de ngilizce bilmiyor, Franszcay da iyi anlamyor. Mnir onun solunda oturup not tutuyor. smet'in gz Mnir'in notunda. Bu suretle 206 nutuklar anlyor. Ben de sanda oturuyorum. yle yap! Onu i yapma! Syledii u, fakat byledir, bizce byle olacak... Bu m-' him. Buna cevap lzmdr, ilh... gibi kda kurun kalemiyle ? yazyorum. Onlara da bakyor. KISA BR MALUMAT Lozan Konferans iki devre olmutur.kisi arasnda bir inkta devri vardr. Hararetli ve iddetli devir ilk devirdir. Dnya 1! ayaklanmt. O devrede ben de kendimi mthi bir harp iinde ve 5 ate altnda gibi zannediyordum. Sinirlerimiz byle gerilmiti. Hi durdurak yoktu. Uykum bile pek azd. Bir gece bir eyrek uyu-yabildiimi ve onunla kaldm hatrlarm. afak skerken ii bitirip yatmtm. Ekseriya byle yatardm.Uyumuum, kap vurul-'' du. Yine i. Kalktm. Baktm, bir eyrek uyumuum, ekseriya iki saat uyuyabiliyordum. Dier zaman hep alma ile geiyordu. ! Yemei dahi dara dar yiyordum. kinci devir snk gemitir. nk cihan alkadar eden en mhim ve en przl iler birinci ' devrede halledilmi; bitmiti. Birinci ksmn mzakere, kararlan ' ve mesaisine ait Franszca Conference de Lausanne sur les affai-''' res du Proche -Orient (1922-1923) tome I adl Secret (sr) kaydn ' havi bir eser de vardr. Fransz hkmeti tarafndan neredilmitir. 'Bu eser resmidir. Sinop'ta bir tane bizim ktphanemizde vardr. "'' 645 byk sahifeden mrekkeptir. r KONFERANSIN MAHYET Konferansn mesaisi u suretle tanzim olundu: ' Boaz mzakeresine Rumlar davet edilecek. ark ilerinde '" alkal olan dier devletler de konferansta ifahen veya tahriren dinlenebilecek. Biz bu sonuncuya ok itiraz ettik. Dedik ki: Sizin "- bizi konferansa davet eden notanzda mzakereye itirak edecek devletlerin adlan yazl muayyen ve mahduttur. Devletimizden selhiyetimiz bunlarla grmek iindir. Baka devlet kabul ede' meyiz. nk selhiyetimiz yoktur. Mzakere edemeyiz. Bunu 207 ill dinlemediler. Sonra Bulgar, Belika delegelerini de baz ilerde mzakereye kabul etmilerdir. Hatta devletten kp ahslan bile getirmilerdir. Ermeniler ve Keldanler gibi. Avrupallar tahakkm ediyorlard. Baz istedikleri eyleri haksz olarak da yapyorlard. Ben de ona gre tedbir alyordum. Mesel Ermeni Yurdu hadisesini ihdas ettim. lerde zikredeceim. Belikallar'a ses karmadm. nk mhim deildi. ki komisyon yapld:

1- Araziye ait (hudud) ve askeri meseleler (Boazlarn tabi olaca rejim de burada). 2- Trkiye'deki ecnebiler ve ekalliyetler meselesi (siyas iler). 3- Mal ve ekonomik iler (Limanlar, imendiferler, irketler, ilh... ve shh mesele). Bu komisyonlarn her birinin reisi ngiliz, Fransz ve talyan Badelegeleridir. Bir gn badelege bulunmazsa yerine o devletin ikinci reisi, reis olacak. Her komisyon S-komisyonlar, ehl-i hibre ve teknikiler-den mrekkep komiteler yapabilir. Bunlar bir karara varr, bunu bir rapor ile ait olduu komisyona verir. Bu suretle btn meseleler bu skomisyonlarda hallediliyor. Bir raporla komisyon'a geliyor, o da onlar tadil etmeksizin kabul ediyordu. Bu suretle komisyonlarn mesaisi tamamiyle kolaylam oluyordu. Yani asl iler skomisyonlarda oluyordu.Komisyonlar ekseriya akademik bir halde olup ii resmen bir kabulden ibaretti. Hukuk inaslardan mrekkep bir kitabet komitesi de tekil edildi. Burada Franszlardan Fromajo vard. Biz Mnir'i tayin ettik. Bu komite kararlan gzel Franszca ve hukuk lisan ile madde halinde tanzim etmeye memurdu. Btn niha kararlar oraya gidiyordu. Orada yeniden kaleme almyordu. Burada ngiliz, talyan ve Japon mmessilleri de vard. Ben zannediyorum ki; muahedenin baz maddeleri burada yeniden kaleme alnrken biraz aleyhimize doru kaymlmtr. Mnir Bey cidden namuslu, pek vatanperverdir ve gayretli bir adamdr, namusundan pheye hakkim yoktur. Muktedir bir adamdr da; bundan da phe caiz deildir. 208 I Ancak muahededeki Franszcann pek yksek oluu dolaysiyle farkna varlmayarak baz eylerin kaymasna sebep oldu. Bana yle geliyor. Buna iyice hkmedebilmek iin matbu ve resm muahedenin maddeleriyle bende bulunan ve mzakere esnasnda kabul edilmi kararlann kat' suretleri olan notlar bir ehl-i hibre tarafndan karlatrlmaldr. Bu notlarm Sinop'ta ktphanededir. Mnir meziyetlerine ramen byk bir kusuru olan bir adamdr. Kendi sinirleri gayet zayf, mthi korkak. Glgesinden korkar, inisiyatiften tamamiyle ar. Tehdidini amaa kadir deildir. Bundan dolay susmu veya anlamam. kisinden biri. Komisyon mzakerelerini hemen umumiyetle Grzon idare ediyordu. Sanda Fransz delegeleri, solunda talyan delegeleri otururdu. Franszlar'n sanda da Japonlar. Bunlar keli bir at nal eklindeki yeil uhal mzakere masasnn ortadaki hattn igal ediyorlard. Her heyetin arkasnda mavir, eksper ve ktipleri oturuyordu. Lzumunda murahhaslarna dosyalar veriyorlar veya murahhaslar onlardan bir ey istiyorlard. Masann bu orta dl' yan dl'ndan yan derecesinden ksa idi. Yani masann heyeti umumiyesi bir msattil eklinde idi. Grzon'n mevkiine gre sa dl'nda biz ve arkamzda mavir ve mtehassslar ve ktiplerimiz. Bizim samzda Srp heyeti. Karmzda yani Grzon'un solundaki dl'nda batan aa srayla Amerikallar, Yunanllar, Romanyallar oturuyordu. Boazlar mzakeresinde Rumlar' Ro-manyallar'n soluna yani altna oturttular. Ortadaki bolukta umum ktip Masigli, Grzon'un karsnda o sylediim mehur stenograf duruyordu. Delege, mavir ve ktiplerinden baka hi kimseyi mzakerelere sokmuyorlard. Hariten birinin bu mzakere yerine girmesi mmkn deildi. kinci itimada Barrer bir nutuk okudu. Bunda: nmze hal iin konan meseleler byk, vahim meselelerdir. te bunlar, ark meselesi. Bundan yalnz ordaki millet alkadar deildir. Alka umumdir. Ve cihan sulhunun muhafazas iine bal bir itir, dedi. Meseleler mhim phe yok; fakat bu adam ark meselesinden bahsediyor. Bizce Trkiye Devleti ile muharip mttefikler 209 , var ve aralarnda sulh yaplacak. ark meselesi diye bir ey tan, myoruz. Bu bizim iimiz deil. Bu adamlarn zihniyetleri baka. j Yine eski kafa, eski hamam eski tas.Bizim yeni kafamz bugnden itibaren yakndan grecekler, gstereceiz. Mzakerelerde bir ey aka grnyor: Grzon sylyor, i bitirince sz Franszlar'a veriyor, onlar da Grzon'u tasdik ediyor, sonra talyanlar'a sz veriyor. Onlarda da ayn nakarat, sonra Japonlar'a da ayn eyi syletiyor. Bazen ii daha geniletip Ro-

, manyallarla Srplar'a da sz veriyor, onlara da ayn eyi syletiyor. Demek evvelce byle tertip ediyor: Siz de beni tasdik edin, sen yle, sen byle syle diyor. yle konferansa geliyor, bylece oluyor. Bu suretle ekseriyette olduklarn gsteriyor. Ve konferans tesir altna alyor. Anlalyor ki, konferans demek, mzakere demek, hepsi ngiltere demektir. Dierlerini uak gibi kullanyor. Demek konferansta hasmlarmzn tabiyesini, metodunu da rendik. Hem gittike anladm ki, Grzon ahsen dier devletler delegelerinden yksektir. Zeki, lim, natuk bir adam. Tecrbeler ile yetimi bir yksek ahsiyet. Barrer'de, Bompar'da ben bir dirayet grmedim. HeleBompar stanbul'da Abdlhamid zaman sefirlerinin zihniyeti ile meb. Bir trl fikirlerini deitiremiyor. Halbuki vaziyetler, zihniyetler tamamiyle deimitir; bunu . anlayamyor. Garoni de onun gibi. O da o vakit bizde sefir imi. Hem bir deeri yok. Yalnz pek tatl, ho sohbet, gldrmeyi sej ven bir adam. Bize eski dost muamelesi yapyor. Fakat onu henz burada tanyoruz. Gya ylelikle bizi szlerinin tesiri altna alacak, dolaba koyacak!.. Ayan azasndan alak boylu,karn vcudundan ok darda olan bu iman adam yanma geliyor. Konuacak. Bir defa kafalar konuacak, vaziyete gelmek iin evvel karnn sizin karnnza dayyor. Dans m edeceiz! Hemen Dostum Rza Nr hitabyla teklifsiz olarak yaslanp konuuyor. Pek msy filn demiyor. smet'e de bana da byle yapard. Bu esnada , bize dosta nasihatler veriyor. Nasihat ama bizi kendi fikrine ken. di arzusuna imale... zarar yok. yle yapsn... yle zannetsin. . mam bildiini okur. Biz de onu bozmuyoruz. byle fakat onlarn ekseriyetinin bize hibir tesiri yok. Bu 210 i ekseriyet ii deil. yle olsa pekiyi parsay toplayp hemen kaalm. Biz tekiz. Hemen btn dnya karmzda dman. Biz dediimizi diyoruz. Biz onlara: Bu ekseriyet ii deil. Sizinle ayn msavi hukukla mzakereye geldik dedik. Ve bunu kabul ediyorlar. Fakat ekseriya bizi tesir altna almak istiyorlar. Yani ta-birimce ii grp gitmek fikrindeler. Biz de grltye pabu brakmyoruz. Bu adamlarla grtke bunlar ite grdke gzmde k-ldler. Fakat Grzon bilkis daima ykseldi. Hatt ngiliz heyeti de gzmde byd. Tamamiyle grdm ki, her ne denirse densin ngiliz Heyeti btn dier heyetlerden yksektir. Bu ilimce, idarece, terbiyece, hereyce byledir. Gy ngilizler tereddi etmi, artk yklacaktr. Bu dnyada umum fikir. Hele Harb-i Umumden evvel Almanlar'm en tabi fikriydi. Denebilir ki ngilizler tereddi etmitir. Grafiklerinin evc-i balsn bulmutur. imdi tabii decekler. Fakat ve vakit? Belki 50 belki 200 yl sonra. Belki de yeniden regenere olmann yolunu bulacaklardr. Her gece yarsndan sonra Ankara'ya ifreli telgraf veriyoruz. Bizim yarnki konferansa hazrlk ileri ekseriya gece yars bitiyor. Ba-zan sabaha kadar da sryor. Ankara'ya malmat ii de yle, ifre ktipleri o vakte kadar bekliyor. Ondan sonra da telgraf ifre haline koyup telgrafhaneye veriyoruz. Bundan sonra uyuyorlar. Yani sabahleyin. Bunlarn alma gayretlerini zikr ve kendilerini takdir etmek vazifemdir. Muhaberatn bir ksm da haftada bir gnderilen diplomatik kurye ile yaplyordu. Kurye Ankara'nn tahriratn getiriyor. Bizimkini alp gidiyordu. KOMSYONLAR Komisyonlardan bir numaralya birinci komisyon yahut asker komisyon, iki numaralya ikinci komisyon yahut siyas komisyon, numaralya nc komisyon yahut ekonomi komisyonu adlar da veriliyordu. Bu komisyonlardan her biri birtakm tal komisyonlara 211 (skomisyon), mtehasss komisyonlarna ayrld. Birinci komisyonda Veygand skomisyonu, Bonmarlar skomisyonu, ikinci komisyonda Ekalliyetler skomisyonu, ahal mbadelesi skomisyonu, Harb ileri skomisyonu, nc de Dyunu Umumiye, gmrk, ilh ... mal ve iktisad meseleler iin bir takm mtehasss expert (ehl-i hibre) komiteleri yapld. Bu komiteler birok idi. Lzum grldke de yaplyordu. Mesel Karantina iin General Pelle ile ben bir komite yaptk.

Birinci komisyona ait skomisyonlar smet kendi ald. kinci komisyona ait skomisyonlan ve emsalini bana verdi. ktisad mtehasss komitelerini Hasan ile efik, Muthar, Zeki, Zht, Tahir ve emsaline verdi. Ben celselere giderken yanma mavir olarak Mnir, kr Kaya, Mustafa eref ve Veli Beylerden birini alyordum. komisyonun celselerine Umum Celse ad veriliyor. Bunlara sz bilen murahhaslar gelir. Skomisyon ve mtehasss komitelerinde halledilen iler burada tetkik olunarak hall-i kat'iye iktiran eder. Birinci komisyonun ii zaten evvelce olmu bir i idi. Trakya zaten bize terkedilmi idi. Sade hududunun kat' bir tayini kalmt. Adeta bu i bir hudut komisyonu ii mahiyetinde idi. Boazlarn serbestisini de evvelden kabul ediyorduk. Zaten Misk- Mill de kabul etmiti. Esasen bunsuz muahede yaplamazd: Olacak mzakere ise teferruatn tayini zerinde olacakt. Trkiye'nin dier hudutlar zaten muayyen idi. Ankara itilfnamesi Suriye hududunu da tayin etmiti. Maatteessf bu itilfnameyi yapanlar Mi-sak- Millye darbe vurmulardr. Yani skenderun ve havalisi Trklerini Franszlar'a brakmlardr. Bu misk, yani Mill And Trkiye iin Trklerle meskn araziyi istiyordu. Olmu, Lozan'da geri dnmek imkn olmad. Bu i skenderun havalisi Trklerini Franszlar'a brakmak gibi byk bir yara olmutur. Biz Moskova Muahedesini yaparken sktka Misak- Mill'yi ileri srer ve bu sayede davamz kazanrdk. Burada da yle yaptk. Yine ie yaryordu. Fakat Lozan'daki Misak- Mill Mosko-va'daki gibi salam deil, yaral idi. Adeta can ekiiyordu. 212 Bu komisyonda bir mhim mesele vard. O da El-cezire hududu yani Musul Mes'elesi idi. kinci komisyonun ileri en przl, en dadaal, herkesi alkadar eden siyas meseleler idi. Ekalliyetler meselesi Trkiye'yi asrlardan beri giden ve inkiraza srkleyen en mhim dert idi. Ahal mbadelesi imdiye kadar hibir muahedenin yapmad mthi bir i idi. Yzbinlerce halk vatanlarndan alnp baka topraklara gnderilecek. Ar bir ey. Btn bu ilerde Hrsti-yanlk, Mslmanlk meselesi, Mezhep imtiyazlar meselesi, adl mesele, kapitlsyon ve Avrupallar'n Trkiye'ye mdahale meseleleri, yine Avrupallar'n Trkiye'ye siyas aletleri, istedike kkrtlan ihtill unsurlar meseleleri yani Trkiye'nin ve Trk Milleti'nin hayat ve memat meseleleri, yani bizim de Trklmzn saikleri ve canmz kurtarma kaygusu var. Mthi... En hararetli mzakereler bu ksmda oldu. Bu saha byk bir meydan muharebesi gibi idi. ki taraf olanca kuvvetiyle hcum ve mdafaa ediyordu. Bu iler iin dnyann her tarafndan papazlar, Hristiyanlar, komiteciler, politikaclar Lozan'a m, dolmutu. Trl yaygaralar koparyorlard. Bu ilere mnhasran ben bakyordum. smet'in haberi dahi yoktu. nc komisyonun ileri iinde halli g iler olmasna ramen dadaaszca idi. Bu ksm tamamiyle mtehassslar iiydi. Ne smet, ne ben bunda mtehasss deildir. Tafsilna vakf deiliz. Yalnz umum prensiplere aklmz erebiliyor. Bu iin banda Hasan, fakat birey bilen adam, gya Avrupa'da Maliye ve ktisat tahsil etmi. Sonra zeks da kfi derecede deil. Hele bir hali var, pek fena. Dima normal deil. ok inpulsif, kaplp gidiveriyor. Duruu ve hkm muvazenesiz. Muariz onu derhal hkm ve tesiri altna alyor. Neyse bunlar da komitelerde urayorlar. Burada en mhim mesele Dyn-u Umumiye meselesi. Bu mesele Trkn cebini deliyor, onu Avrupa muhtekirlerine mkemmel soyduruyor. Hem de kapitlsyonlar namna dikilmi en mhim ve azametli bir heykel. Bunu ykmal. 213 STHBARAT SIFIR ngilizler kanaatim gibi sade Boaz meselesine ehemmiyet verdiler. O olunca ekonomik ilere pek de kulak asmadlar. Sade Musul'a ehemmiyet verdiler. Ekonomik hususta tutunan, inad eden Franszlar'd. Bu millet ve devleti paraya ok dikkatlidirler. Santim diye takla "atarlar. Milleti de, devleti de tam bezirgandr. Tabi haklar var. Para bu. Onlar tepiniyor. ngilizler hallerine glyor gibi duruyorlard. stihbarat ve neriyat ii en mhim bir i. Bu ie bizzat ok ehemmiyet verdim. Malmat almalyz. Dier heyet-i murahhasalar ve

devletleri ne fikirdedirler. Anlamak en mhim eydir Sonra kendi fikirlerimizi neir ve tamim etmek lzm ki, bu da byk bir ehemmiyeti haizdir. Bunun iin bir kalem tekil ettim. Buraya ngiliz ve Franszlar'dan ok tand vardr diye Doktor Nihat Reat' ve Yahya Keml ile Ruen Erefi tayin ettik. Sylemek lzmdr ki, bu kalemden hi istifade etmedik. Halbuki Nihat Reat ok zamandr Avrupa'da yaayan adamdr. Mtakereten beri de Ankara'nn taraftan olmu, bir mddet adeta Ankara'nn Avrupa'daki mmessili sfatn taknp bu rol oynamtr. Bunu ksmen kendi kendine sonra da Ankara'nn muvafakati ile yapmtr. Bu esnada ngiliz ve Fransz ricalini, birok meb'us ve politikacalarn tanmtr. Kendi de iyi Franszca ve ngilizce bilir. Bunlar verdiim vazifeyi yapamyorlar. Hibir eser-i hayat gstermiyorlar. Birka defa bunlar sktrdm. Direktifler verdim. Hayr birey yok. Bunlara dedim ki: Hi olmazsa ngilizce ve Franszca gazeteleri derhal okuyacaksnz. Konferans entere-se eder malmat derhal Trke hlsa edip bir deftere yazacaksnz. Ve hangi tarihli hangi gazeteden ise onu da bana yazacaksnz. Sabah erken itimaa gitmeden evvel bize vereceksiniz. Bunu bile bir trl yapmadlar. En sonunda pek fena sylendim. Neyse Yahya Keml be on gn kadar Franszca gazete iin yap. Bunlarn dier ileri bizim fikirlerimizi, mdafaalarmz, haklarmz ecnebi gazetelerde nerettirmekti. Hele bunu hi yapamadlar. Vaka g ve paraya mtevakkf bir i... Keza ecnebi gazeteciler 214 ile politikaclar ile konuacak, beraber iecek, azlarndan havadis toplayacaklard. Bunu da yapamadlar. Hasl dediklerimden . hi birini yapmadlar. stihbaratmz sfrd. Halimiz gt. Adeta ( ummanda pusulamz yoktu. imiz Allahlkt. KADIN-KIZ LKLER ' Nihad'n kendilerine otelde kiralayp kalem diye verdiim odaya adeta geldii bile yok. Lzm olanda, ara yoktur. Nerde? ok defa malm deil, ok defa da kadn peinde. Gece ise dansta ve bir kadnla beraber. Ara sra gzkr. Yannda ecnebi bir kadn veya erkek vardr. Arada Fransz ve ngiliz kadnlar gelir. smet'e prezante olunmak istiyorlar. Bunlar Nihad getiriyor. Sanki Ni-had kadn taciri. Gelen ngiliz kadnlarndan biri mehur bir gzeldir. Ad idam'dr. Vaktiyle Moskova'ya gitmi, onlara komnist grnm. Sonra Lozan'a dnm. Meerse Moskova hakknda malmat almaa memurmu. Bu kadn Nihad bir gece smet'e gtrm. Kadn geceyi smet'in yannda geirmi. Sabah haber alnca smet'e: Akam keyfettin ha?!.. dedim. Hayr, skandal olur diye korktum, dokunmadm dedi. Lozan'a birok ressamlar gelmiti. Delegelerin resimlerini yapyorlard. Bir tanesi pek mehurdur, karikatrcdr. Ad Dersodur. Bu adam resmini yapaca adama bir defa bir iki dakika kadar bakyor. Birok resimler yapt. Bir albm vcuda getirdi. Bir tanesi de bu gzel kadnn ierin ve dier Rus delegeleriyle dansettiinin resmidir. Hakikaten Ruslar bu kadnla bir gece Lozan'da byle bir elenti yapmlar. Demek kadn Ruslar' da tetkik etti. Bu ressam benim karikatrlerimde muvaffak olamamtr. Sebebini sormular Yznde zam edilecek bir fenalk yok demi. Venizelos'la olan kavgam ikimizi boks yapyor ve ben Venizelos'u yere ykmm, eklinde tasvir etmitir. Bu albm Sinop'ta ktphanemdedir. / NHAD Nihad'n getirdii erkekler de ok. Erkekler imtiyaz istiyor215 lar. Ezcmle Musul Petrollerini. Meerse bu adamlar hep ngiliz istihbaratnn memurlar imi. Sonradan anlyoruz. Bir tanesi de dedektif imi. ki grte anladm. Ve herif bana rvet teklif etti. Kovdum. Bunun hikyesinin nihayetini sonra anlatacam. Ni-had'n getirip bize takdim ettii adamlarn dier bir tanesi Seliye adnda bir keldan. En mhim petrol ticarethanesi tarafndan geliyormu. Bir dalaverac serseri. Odama bir kutu sigara yolluyor. Bir gmlek braktrm, bir de gravat. Geri yolladm. Baktm hli pheli bunu da kovdum. imdi bu adam Paris'te. Trk Ticaret Odasna da reis yapmlar. Bu sefer hatt Paris'te benim ttnlerimi satmak istedi. Ben de istedim, fakat cesaret edemedim.

te Nihad'n getirdii eyler, kadndan, erkekten hep byle eyler. Kendisi de imtiyaz almak zengin olmak peinde. Hlsa kar getiriyor, imtiyaz avcs getiriyor, casus getiriyor. Bilerek veya bilmeyerek, orasn bilmem. Bu iler kt i. Nihad'n hali pheli. Nihad rakya da dkn deil. Fakat kadn grd m asla dayanamyor. Hemen akl oynayveriyor. En cidd ite olsa derhal ii brakveriyor, kadna gidiyor. Sznde, randevusunda asla doruluk yok. Hi bir iinde, sznde, halinde ciddiyet denen eyden bir habbecik bile grlmez. Pek hafifmerep bir adam. Bir de durmuyor. Paris sefirlii istiyor. Mektepte iken de hafifmerep idi. Asker tbbiyede bizden bir snf yukarda idi. Mektepten sonra Avrupa'ya kat. O vakitten bu vakte kadar maietini temin edebilmi kendi elinin ekmeini yemi bir adam deildi. erif Paa ve bilhassa kars Prenses Emi-ne'nin paralar ile yaamtr. erifin kadn ileri vekilidir. apknlkta beraberdirler. Hafif merepliine bir vakasn zikredeyim. Nihad ok zaman Sabahattin'in en has adamyd. Ondan ok para almtr. Adeta vcudunun mhim ksm onun nimetidir. Harb-i Umumide Cenova'da Sabahattin'le beraber Franszlar'a hizmet etmi ve onlardan para da almtr. Sonra felkete dm, Sabahattin'i terketmitir. Mahmut evket vak'as iin Sabahattin Mahmut evketi vurdurmak ilh... iin Kzm iini ve ihtill hazrlyormu. Nihad' da bu ite kuUanyormu. Bir gn meseleye 216 dahil bahriye zabiti Nihad'a baz mhim ileri grmek iin gitmiler. Nihad keman alyormu. Bunlara Biraz beklesinler. Bir morso mekediyorum. diye haber yollam. Zabitler bir saat kadar beklemiler. Bakmlar ki, hal keman alyor, evden kp gitmiler. Bu zabitler vaktiyle halaskarlar meselesinde birka torpidoyu ihtille itirak ettirip fayrap ederek hazrlayan zabitlerdir. Yllardan sonra bunlardan biri sras geldi de bu vak'ay bana anlatt. Ve dedi ki: Biz ihtill yapacaz. Ne cidd ne kanl i!. Byle i yapacak olan bu beyin keman ile megul. htill iinin bir saat durmaya tahamml olur mu? Sabahattin'e de acdk. yle hafif merep ocuklar ile inklp yapacak?... Haklan var. Hakikaten Sabahattin bu mhim ileri bunlarla yapacakt. Hi muvaffak olamad. Daima hyanete urad. Sebebi Nihad, Saffet, Ltf ve emsalidir. Nihad Lozan'dan sonra Ankara'ya gelmi, fakat istediini alamayp Avrupa'ya dnm. Franszlar ona Fransa'da cra-y tababet edebilmek iin msaade vermilerdir. Bu mhim meseledir. Kanuna mugayirdir. Beyrut mekteplerinden diploma vermek suretiyle kitaba uydurmulardr. Bunu kimseye yapmazlar. Demek vaktiyle onlara casus gibi hizmetler etmi. Sonra erif Paa'ya vekil olarak Msr'a gitmi, orada erifin hesabna ve zararna trl irkin para ileri yapm. Bana bunlar alkadarlar Msr'da anlattlar. Bu olan pisliklerin hepsini yapar. nkta olunca smet, Nihad' Ankara'ya getirdi. Orada ortada brakvermi, ne aram, ne sormu, ne de Yiyecein var m? demi. Nihayet Memuriyet istemi onu da vermemi. Nihayet smet ona Matbuat Mdrln teklif etmi. Nihad da kabul etmeyip stanbul'a dnm. stanbul'da bana ikyet etti durdu. Diyorlar ki, sonra Mustafa Keml'e atm, ona birgn Dans byle oynanr demi, o da kzp kovmu. Reit Safvet, Nihad'n can dman imi, Sebebini bilmiyorum. Belki de rekabet. nk ikisi de hemen ayn ey. Bir dziye Nihad'n fenalklarn smet'e, bana syler. Kovulmasn ister. Bu Reit Safvet'in vazifesi deil, aldrmadk. Bu sefer bizzat hakaret etmi, fena kavga etmiler. O Nihad', Nihad'da onu bana ikyet 217 ettiler. Yan tatl, yan tehditli szlerle ikisini de susturdum. Yahya Keml hantal bir adam. Kmldamak kabiliyeti yok. Esasen lakayt bir insan. Asla i, idare adam deil. Sade bol viski ve rak iiyor. Mnevver bir adamdr. Ho sohbettir. Tuhaf szleri vardr. airdir. Mahcub, pek az ise de gzelce birka iiri vardr. phesiz namuslu adamdr. erir, musir bir adam da hi deil. Yumuak bir insan. Son derece korkak. Grlyor ki biraz dalkavuk. RUEN EREF

Ruen Eref hele bu adamdan hi hizmet grmedik. Dnyada yalnz bir ii var: Sabah kalkyor viskiye sarlyor, ta br sabaha kadar iiyor. Hergn byle idi. Bir sarho. Yalnz imdi deil, ezel ve ebedi sarho. nk babas da kendisi gibiydi. Kel tavil ahmak szne uyacak derecede uzun boylu ve ksa akll. Hem de pek cahil. Sade biraz dzgn Roman yazar. Romanlar da fuhu. Babas Eref Ruen Glhnede emraz- cildiye muallimi idi. Gya Almanya'da da okumu idi. Fakat tamamiyle cahildi. Ve son derecede ahmak bir adamd. Bonaktr. Vaktiyle erafettin Mamum! vesair arkadalarn Abdlhamid'e jurnal ederek klah kapmt. Bu btn talebe alemince mehur ve malum idi. Ruen'in hibir ie el srd yok. Sarholuktan ba alamyor ki... Yevmiyesini adeta hep ikiye veriyor. Otelciye borcu ylm, bir iki defa smet heyetin parasiyle kapatm. Onun yaveri ve eski sefir Mnir'in kardei olan Binba Atf da mthi sarho. O da bir-dziye otele mthi bor yapyor. smet heyetin, yani devletin parasndan onun da bin be bin svire frang borcunu veriyor. Bu, heyet-i murahhasa kesesi deil, yarana kaza, bel sand. Herifler krktk imiler parasn millet vermi. Aferin heyet-i murahhasa reisine de!... Tabii Ruen Eref gazimizin gzdesi. Keyfetsin diye onu buraya o tayin ettirdi. teki de kendi kymetli yaveri.. Ruen karsn da getirmi. Kadn hergn bir erkekle. Fransz ilh... trl milletlerden adamlarn kucanda dansediyor. Ruen otelde sarho. Kadn baka erkek ile beraber, ya otelde, ya gezmede. Bunlar herkes gryor. Bizim heyette bu hususta dedikodu oluyor. Ruen oralarda deil!.. Bir gn holde bir Franszla gryor. Ben de yaknnda bir masada oturuyorum. Fransz'a karsn methetmee balad ve ilk sz olarak hareminin Mustafa Keml'in dostu (Amie) olduunu syledi. Hayret ettim. Fakat bunun daha fenas oldu. Bir gn otelin holnde smet ve mavirlerden be alt kii oturuyoruz. Ruen de geldi. Oturdu. Sarhoa. Derken yine karsndan bahsetti: Saliha'nn burada can skld. Msy... Paris'e gidiyormu. Saliha da Paris'i grmedi. Gitsin Paris'i grsn dedim. Msyyle yolladm. On gn kadar kalacaklar hepimiz biribirimize baktk. Bu halis pezevenklik. Hem de bunu utanmadan sylyor. Msy Fransz heyeti ktiplerinden. Vaka kadnn her hali Lozan'da herkese malm oldu. Amma yine bu sylenemezdi. Esiz pezev(...) imi... Ad Saliha olan bu kadn erkes'dir. Ankara'da ilk yl iinde kocas onu Mustafa Keml'e gtrd. Bir gn Mustafa Keml'in yaveri Salih kadn vurdu. Kurun ayana gelmi. Havadis yayld. Sebebi anlalmad. Mustafa Keml'in adeti bir kadn be-on gn bir ay tutar. Sonra atar. Bu da atld. Lozan'dan sonra kadn yalnz bana Nis'e gitmi. Sonra bizim kaynbaba kr bana Sa-liha'nn Nis'e geldiini, zavallnn parasz kaldn, kendisine ikram edip otomobil ile gezdirdiini sylyordu. Dedim ki: Ah Paa! Sen mehur bir zamparasndr. Bu sanatta bu kadar tecrben var. Amma bu kadnla yatmam insan kalm mdr acaba? ok ge kalmsn. Sen artk yalnz kald zamanna dmsn. Lkrdy kesti. Ruen edip geiniyor. Hi bir eserini okumadm. Bilmem bu hususta bir kymeti var m? Benim bildiim zeks basittir, cahildir. erir adam deildir, kimsenin ne etlisinde ne stlsndedir. Sade iki mhim hasleti var: gayet dalkavuk, esiz pezev(...). Ruen Eref bundan iki yl evvel Paris'e gelmi. Biriyle grrken: Mustafa Keml'e birey olursa ben ne yaparm? Alktan lrz. Mebusluktan aldm maa sade Saliha'nn harlna yetmiyor. Mustafa Keml'e aman bir ey olmasn demitir. Bu sz bu adam izah eder. stihbaratn yrtlemediinden birka defa smet'e dert 218 219 yandm, hi bir ey sylemedi ve yapmad. yle gryorum ki, bu ie ehemmiyet vermiyordu, veya ben tekil ettim diye aldrmyordu. Hasl bizim istihbarat ve neriyat tekiltndan habbe-i va-bide istifade edemedik. ngilizlerin istihbarat brolar ise mkemmel iliyor. ngiliz casus, dedektifleri, entelligence servis adamlar Lozan'a dolmular. Mkemmel alyorlard. Artk biz ilere iyice daldk. O kadar ki bamz kamaa vaktimiz yok. le yemeklerini daradar yiyoruz. Zevcem orada kapand kald. Yannda bir hizmeti

kz getirmiti. Ama skld. Bir dakika onunla oturmaa vaktim yok. Sinirlendi. Ne yapaym? Gndz neyse ama gece de sabahlara kadar kalem haline, mzakere odas haline koyduumuz odalarda megulm. Konferans bitinceye kadar Nis'e byk anasnn ve babasnn yanna gitmesini syledim. Raz oldu. Yolladm. Ondan da kurtuldum. Artk kendimi tamamiyle konferans iine verdim. Geceleri kendi komisyonlarm iin hazrlanyorum. Sonra gerek benim komisyonum, gerek birinci ve ikinci komisyonlarn umum celsesi iin lzm gelen nutuklar tertip ediyorum. HEYET ALIMALARI Her akam ertesi gnk itimalarn saat ve mzakere mevzular umum ktiplik tarafndan her hey'et-i murahhasaya tebli ediliyor. Buna gre smet Paa'nn komisyonda syleyecei eyleri mavirler ile mzakere ediyoruz. Birka saat iinde mes'ele tenevvr ediyor. Bir katibe Yaz! diyorum. Sylyorum, yazyor. Sonra bir defa da okutuyorum. lve ve tashihe ihtiya varsa yapyorum. Hikmet Bey'e veriyorum. O da Franszca yazp daktiloya veriyor, makinayla yazdryor. Bu smet'e veriliyor. smet bunu umum celsede okuyor. te kendi nutuklarn smet kendisi hazrlayacak yerde onlar da ben hazrlyorum. Bu suretle zabtnamelerde smet bir tanesinin mzakeresinde bile bulunmamtr. smet geceleri hkmete ve Mustafa Keml'e ifre ve husus mektuplar yazmakla megul oluyordu. Bunlar bana gsterme220 mee dikkat ederdi. Hemen hi birini grmemiimdir. Bir usul de ittihaz ettik: Celsede an olarak bizden mhim bir eye cevap istenirse cevap vermiyoruz. lerideki celsede buna cevap vereceiz diyoruz. O meseleyi de yine ayn mavirler ile mzakere ve mnakaa edip yazdryorum. Ertesi gn sylyor. te smet'in syledii btn nutuklar bylece benim tarafmdan kaleme alnmtr. O sade celsede okumutur. Zabtnameleri okuyanlar, grrler ki smet daima Gelecek celsede cevap vereceim der. Adeta her sahifede bu cmle vardr. te onu ben hazrlarm, gelecek celsede o okur. Bunu btn mavirler bilirler. Ruznameleri Avrupallar tertip ediyorlar. Bize hi danmyorlar. Bundan mkl vaziyete giriyorduk. Hikmet ok ahlkl, drst, dirayetli ve ie sadk, pek alkan, nutuklar mkemmel surette aynen ve gzel bir Franszca ile tercme ediyordu. Lozan'da byle iin zerinde grerek Hikmet'i sevdim. Nutuklar tercme edilip, makinede birka nsha yazldktan sonra bir nsha ile bana gelirdi. Bir gn baktm bir iki cmle benim dediim gibi deil, deitirilmi. Hikmet'i arttm. Gsterip azarladm ve dedim ki: Burada siz bir madun memursunuz. Vazifeniz emrimizi ifadan ibarettir. Bu deitirme ok fena bir eydir. Ne vakit bata mir olursanz o vakit kendi fikrinizi yazarsnz. Hi bir ey demedi. Ve alar gibi oldu. Bakm terbiyesi de bu kadar mkemmel. Zaten kendisi Anadolu'ya ilk gnlerde iltihak edenlerdendir. Ben o vakit Hariciyeye veklet ediyordum. Kendisini Adnan'n tavsiyesi ile Hariciyeye almtm. ncittiim iin piman oldum. nk byle namuslu ve dirayetli adamlar incitmek doru deildir. ardm gnln aldm. htiml onu smet deitirmiti. Hikmet o kadar terbiyeli ki, onu dahi sylemedi. i kendi stne ald. Bu mzakereleri idare etmek de g i idi. Bir ksm mavirler iyi. Fakat bir iki mavir de vard ki, pek aykr fikirlerde idiler. Sonra da ill kendi fikirlerinin kabuln istiyorlard. Bazs ok sylyordu. Hem de sama veya sadet harici. Vaktimiz ise hi 221 yoktu. Bir dakika bize bir saat kadar kymetli idi. imiz tepemizden amt. Devlette dosyas hazrlanm hi bir ey yoktu ki, hepsini burada biz yapyoruz, biz hazrlyoruz. Mesel, devletin dyn- umumiye borcu ne kadardr, onu bile bilmiyoruz. Ve vesikas yok. Herey buna gre. Bunlar birer surette idare ediyorum. Bir gn bir mzakerede mavirlerden birka behemehal kendi fikirlerinin kabuln istediler. Baka trl mes'liyet kabul edemiyeceklerini bildirdiler. Bunlar vaziyetlerini bilmiyorlard. Ve murahhaslara tahakkm etmek istiyorlard. Vaziyetlerini nihayet anlattm. Sizin hi bir mes'liyetiniz yoktur. Bouna korkmayn! Mes'liyet biz murahhaslarndr. Sizin vazifeniz istiar-dir. Size sorarm. Beni tenvir edersiniz. O kadar. Sonra

syleyeceklerimizi biz tespit ederiz. Gryorsunuz ki yle yapyorum. Yazdm eylerde ok yeri bambakadr. inde mzakere ve mnakaalarda istifade olmu eyler olduu gibi bambaka eyler de vardr. Bunlardan biri evket'tir. Boazlarn serbestisini kabul etmemize ok itiraz etmi men'e kalkmt. yi vatanperverlik. Ama grlyor ki ilerden haberi yok. Heyet-i umumyeyi kavrayamyor. Birisi de Seniyddin'dir. Evkaf mtehasss idi. Bu hususta ok itirazlar yapmt. Zihniyeti yeni zihniyete tevafuk etmiyordu. t SMET NN 2 smet sde muhabere ile megul. Olan eyleri Ankara'ya yazyor ve oradan yazlan eylere cevap veriyor. Bana gsterdii yok. Gizli tutuyor. Ne yazyor. Bilmem?... Benim de buna zaten vaktim yok. Muahede ilerine ancak yetiiyorum. Hem bu kim idi. Sade mhim ve przl bir muhabere olduu vakit buna muahede ii deil, ehemmiyet vermiyorum. Hem de fena bir adeti var. Yalnz hariciye vekletine yazacakken Mustafa Keml'e de yazyor. Bu ise Abdlhamid zaman sistemi, saraya jurnal, istibdat ve dalkavukluk usul o zamann en fena grdmz adeti. smet bu ile adeta btn zamann sarfediyor. nk bu adamn msvette yapmas fevkaldedir. Bir msvette yapar ki, gln bir eydir. 222 <! Kd kalemi alr, yazar, hem yazar, hem izer, izdii satrlarn altna yenisini yazar. Bu suretle satrlar arasnda bo yer kalmaz, fakat tashih bitmemitir. Bu sefer kdn kenarlarna knt yapar. Bu kntlar da izer, altlarna yenisini yazar.. Hasl msvette bittii vakit kt simsiyah, her taraf izik, arap sa gibi bir-eydir. Okumak mmkn deildir. lk yazd satrlardan izilmemi olan pek azdr. Bir ok cmleleri bir defa deil, birka defa izilip yazlmtr, saatler gemitir. Bunu heyet-i vekiledeki msvettelerinden bilirim. Bunun iki sebebi vardr. Biri kitabet ve yazdaki iktidarszl. Byle hararetli bir ok tashihden sonra dahi smet'in yazlar mn kmaz bir eydir. kincisi evhamdr. Her cmleyi defalarca tartar. Bundan u kabilir, der, izer, yenisini yazar. Ondan da bu kar der, yine izer. Ama hi birisi de kmaz ya. Bu adamn evham mthitir. Ben hayatmda bu derece evhaml adama pek az tesadf ettim. Bunu bir tahmin veya bir iki mahede zerine sylemiyorum. smetle Anadolu'da bir ok temas ve mnasebetlerim var. Sonra Lozan'da bir yl kadar gece gndz beraber yaadk. Her halini grdm. Hem de o buhranlar iinde btn hakikatiyle grdm, mahedeye alkn hekim gzyle grdm. Bunlar yazacam iin, iyice dikkat ederek mahede ettim. Sarlar evhaml ve alngan olurlar. Biri bir ey syler, anlamazlar. Derhal kendi aleyhlerinedir, zan ve vehmine derler. Bunda da o hal var. Fakat bu evham sade sarlktan m? nk sarlar-dakinden pek ok fazla. Zannmca esasen hilkatinde mevcut bir eydir. Dimaca mtereddi bir adamdr. Cimcimesinin teekkl normal deildir. Kafas cephesinden baknca fevkalde gzeldir; fakat arkasndan... Sanki yaratld vakit kudret eli tutmu ensesinin kkne bir yumruk aketmi, kafasn ieriye kertmitir. Azim kafann hediyesi bu adamda yoktur. Kafasnn bu kemie tevafuk eden ksm yani arkas ukur halindedir. Nice ahmaklar, veld abtallar, mtereddi kafalar grdm. Arkalannda az ok knt vardr. smet'te yoktur. Sardr. Burnu papaan gagas gibi bkktr. Bir kardei kanbur bir tanesi yine alil... Bir kardei de morfinman.. Demek ailesi mtereddi. 223 Bir gn Lozan'da zek ile cimcimenin teekkl zerine ve zaviye-i vechiyeden bahsediyorduk. smet ile aramzda yle bir muhavere oldu: . - Gazinin ba ok biimsizdir. Ben - Evet tamamiyle mtereddi bir cimcimedir. Onun kafas ortasndan ve her tarafndan bir ember ile kertilmi gibidir. Bu oluun stnde de bir kelek kavundan drt dilim vardr. . - Benim kafam?!.. Ben - Seninki nde fevkalde teekkl etmitir. Fakat arkada ok fena. . - Senin kafan ok gzel. Ben - Benimkini ben gremiyorum... Fikir beyan edemem. Durdu durdu. Ben bahis bitti zannediyordum. Birden: Ama Gazi ok zekidir. Zek kafasnn teekkl ile deil dedi. demek syledii szden vehim getirdi. Evhamna dokundu: Ya birgn

ben: smet senin kafana bozuk dedi diye Mustafa Keml'e syleyive-rirsem... Onu ok zekidir sz ile tamir etti. Hem bununla kendi kafas da bozuk amma ok zekidir, demek de istiyor. Hakikaten smet zekidir, fakat tamamiyle cahildir. Zeks entrikada mtehasss zekdr. Baka ie yaramaz. nk evham zeksn imha eder ve onu daima yanl fikirlere, ilere sevkeder, fena neticelere vardrr. Bu adamn her iinde noktay azimeti, mesneti, evhamdr. Hatt evham ve hayalttr. Lozan'da nice sama eylere vehmederek ehemmiyetler vermi, bouna uram, korkusundan hasta dmtr. Evhamn tarif iin yle izah ederdim: Bu adam sokakta gidiyor. Rzgr yok. Sa taraftaki aata be -on yapran biraz kmldadn grp. Vay, rzgr yok; bu yapraklar kmldyor. Bunda bir hile var. der tutturur. Onca hile imdi muhakkaktr. Fakat nedir ve kimler yapmtr? Artk onu aratrr. Zihninde trl vehim ve hayaller ile bunlar da, Ondan o, bundan u kar diye diye halleder. Bir yaprak kmldamasn azim bir suikast tertibi haline kor. Pireyi deve yapar, derler. Sahiden smet bir pireyi koca bir deve yapar. Meseleleri birbirine kartrmamak iin mzakereleri tarih srasyle yazmayacam. Bunu istiyenler Franszca zabtnmeler224 den okusunlar. Bir komisyonun ilerini bitirip dierine geeceim. Bir de bu zabtnamelere gememi eyler var. Bu da bizim ktip Reit Safvet'in hatasdr. nk bizim nokta-y nazarlarmz kendisi kamilen zaptedemediinden Masigli'nin dediini aynen kabul etmiti. Halbuki Masigli mzakereleri yazarken tabia-tiyle bir derece kendi nokta-y nazarlarna uydurarak yazyordu. Bazan bizim iin mhim ve onlarn iine gelmeyen ey de yazyordu. Yani Masigli bizim ktip Reit Safvet'i mkemmel dolaba koymutur. Reit Safvet vazifesini iyi ifa edecek bir iktidar gsterememitir. Komisyonlarn ve skomisyonlarn zabtlarnda hep bu kusur vardr. Bunda bizim heyetin ktibinin kusuru, ihmali, iktidarszl phesiz ise de en byk kusur bizim ayrca stenografimizin olmamasdr. Bu netice benim nce hatrma gelmiti. Fakat bizde stenograf yoktur. Vaktile meclis-i mebusnda Ah-med Rza'ya ok sylemi ve bir trl yaptramamtm. Lozan'da bu noksann cezasn ektik. Ben bu zabtlara gememi ve notlarmda tabi mevcut olmayan frenklerle babaa yaptmz mzakereleri koridor cereyanlar, ilerin i yzleri, gayeleri, sebepleri var ki, onlar da hikye edeceim. Keza arada mzakerelerden hari olarak vaki olan menkibe ve vak'alan da hikye edeceim. .i BRNC KOMSYON Bu ilere smet bakyor: Biz Trakya hududu olarak btn imendifer hattn ve Edirne'nin mahallesi olan istasyonu, Karaaac istiyorduk. Venizelos Trakya'da Rum ekseriyeti olduunu iddia ediyordu. ok arlatanlk ediyor, utanmadan hi esassz yalanlar sylyordu. Mesel zmir'de bile Yunan ekseriyeti olduunu iddia ediyordu. Keza Trak-yann Harb-i Umumiden biraz evvel ark Trakya'dan ve Anadolu sahillerinden milyonlarca Rum'u kovduunu sylyordu. Bu mahz- kizb idi. Giden pek azdr. Utanmyor sylyordu.Tabi syler. lsz amma diplomattr. Mill menfaatlerini istihsale 225 alyor. Btn tilf devletleri, Srbistan ve Romanya'ya kadar hepsi Meric'in garbna gememize asla raz olmadklarn sylyorlar. < Maalesef bizi konferansa davet eden notada da hudut Meri gsterilmiti. Mudanya mzakeresinde de smet teferruata dikkat etmeyerek bunu byle kabul ermitir. smet'in deyiine gre Mu-* danya'da vaka ngiliz delegesi Karaaa' da Edirne ile birlikte I alacan sylemi ise de mtarekenamede kayd yoktu. Gaflet edip bu kayd yaptrmamt. Lafa itibar yoktur. Bazan imzalarna bile itibar etmeyen Avrupa diplomatlar lf dinlerler mi? smet bunu syledi. Lord Grzon bunu stanbul'dan bir telgraf ile Harington'dan sordu. Cevap smet'in dedii gibi deildir. Yani nasl Amiral Kaldrop, Mordros'ta Rauf u dolaba koydu ise Harington'da smet'i Mudanya'da dolaba koymutur. ttihatlar da 1915' de

Bulgarlar' Alman tarafnda harbe sokmak iin bu hudutta aleyhimize ve Bulgar lehine tadilt yapp bu mahalleri Bulgar-lar'a terketmiler imi. Ne den ve ahmak insanlarm... Harbe girmek iin Almanlar'dan bize bir ey almadklar gibi, Bulgarlar'a da onlar iin bizden yer vermilerdir. imendiferin bir ksm Meric'in garbnda idi. smet skomisyonda bu ksmlar kurtarama-mt. Ben birinci komisyonun skomisyonlannn hi birinde bulunamadm. Teferruat bilmiyorum. Biz garb Trakya'da plebisit istiyoruz. Frenkler buna asla yanamyor. Garb Trakyallardan bir heyet gelmiti. Galip Bahtiyar da heyetteydi. Trkiye'ye iltihak olamazsa muhtariyetli bir idare istiyorlard. Bura Trkler'i evvelce silhl bir isyan yapmlar, eteler tekil edip vurumulard. Gayret gstermi bir halk idi. Bir aralk istiklllerini de iln etmilerdi. smet mtehasss komitesinde birden bu babtaki mtalamz terkedivermitir. Bunu bana da haber vermeden yapmtr. Galip Bahtiyar ve arkadalar pek mey'us oldular, smet'e kzdlar ve Lozan' brakp gittiler. Ben bu ii sonuna kadar gtrmek istiyordum. Belki birey almak mmkn olurdu. Henz pek az uram idik. Hem de bu ite hakl idik. Frenkler plebisit istemiyorlard, nk ekseriyet Trkdedir, biliyorlar. yle bir yer ki, kesif Trk ahali ile meskndur. Ancak 226 bizim Meric'in sana gememize Srplar da tahamml edemiyorlar. Tarihin tekerrr etmek ihtimalinden yani Srbistan' Trkler'in yeniden istilsndan korkuyorlar. Bu uzak bir ihtimal ama bu korkulan vardr. Nitekim Srp delegesi ve Hariciye Hazin Ninii bunu bylece aka konferansta sylemitir. Vaka Mudanya'da bir kere Meri hududu kabul edilmiti. Yapacak birey kalmamt. Fakat belki bir muhtariyet mmkn idi. Neyse ben hi olmazsa ikinci komisyon mzakeresinde Frenklerin istedikleri stanbul'a mukabil tutarak ahali mbadelesinden garb Trakyay istisna ettirdim. Bu da bir krd. Bulgarlar Dedeaa'ta mahre istiyor. Lozan'a bir heyet gndermiler. Celsede resmen dinlendiler. Bulgar Bavekili stanbulovski murahhas olarak gelmiti. Bu adam alak boylu, pek iman, tulumbac kabadaylar tarznda biri. Yannda tercman olarak bir Bulgar kz getirmi, konferansta yegne kadn memur bu olmutur. stanbulovski pek cahil, yontulmam bir adama benziyor. Muaeret adab filn da bilmiyor. Bir dziye ve pek ok miktarda terliyor. Zahir mnevver insanlar arasnda sklyor. Muhtra hazrlamlar, okudular. stanbulovski Sofya'ya dnd, vurdular, ld. Bulgarlarn Dedeaa hakkndaki davalarn renmek isteyenler bu muhtray okusunlar. Mahrem iaretiyle neredilen zabtnamede Sh. 22 ve Sh. 55 tedir. Fakat Bulgarlar'n baka davalan da vard. ark Trakya'dan vaktiyle mbadele edilmi Bulgarlar'n heyet-i murahhasas bize ziyafet verdi. Tabi biz de onlara verdik. Bu meseleyi ayrca bizimle mzakere etmek istediler. Bize fevkalde dost grnyorlar. Bu adamlar aklsz eyler. Akllarnca burada hazr bizi dost grnerek dolaba koyuverecekler. Kendilerine dedim ki: Siz dostuz diyorsunuz. Kabul ettim, fakat Trakya'ya Bulgar yerletirmek istiyorsunuz. Bunun manas Bulgaristanm Trakyada gz vardr, Trakya'y istiyoruz, bu davadan vazgemedik, demektir. Bu da stanbul'u da istiyoruz demektir. Bulgarlar tarihte mukayyettir ki, Bizanstan Trakya ve stanbul'u istemilerdi. Trakya'ya muvakkat olmak zere birka defa girmilerse de stanbul'a hi girememilerdir. Binaenaleyh bura. .:'.!. . 227 larda hi bir tarih hak ve kl hakkna malik deilsiniz. Etnik hakknz da ne eskiden olmutur, ne de imdi vardr. Bu halde buralar nasl istiyorsunuz. ok hakszsnz. Yerimizi istemek, hem de hi hakknz olmadan istemek Trkiye'nin dman olduunuzu ifade eder. Sizin tarih hakknz Srbistan zerindedir. Sustular. Bir daha da ne bu bahsi ettiler. Ne de bizimle grtler. Bununla da iz'alarndan kurtulduk. Gya harbe manidir diye Trakya hududunda Frenkler tarafndan bir de btaraf mntaka kondu. Bu bir lf ise de biz de istedik. Bu mntkann btaraflnn Avrupa byk devletleri tarafndan garanti altna alnmasn teklif ettik. Bunu kabul etmediler. Kabul etmek iin kendileri kontrol koymak istediler. Bu da bizim iimize gelmedi. Topramzda ecneb kontrol-cu ar. Edirne'nin bir asker mstahkem mevki haline konmas

faydaszdr. Hem de Trkiye'ye ar masraftr. Trakya'nn mdafaas Lleburgaz ve atalca'da olmas lzmdr. Bu hakikat karsnda btaraf mntaka bize zarar deil, kr idi. Zavall Edirne ve Trakya deta bizden gitmeye mahkm-dur.Bu sebeple ben oraya mbadele ile gelen muhacirleri bile yerletirmek taraftan deildim. imdi oras bizim eskilerin U dedikleri eylerdendir. Ve u rejimine tabi olmutur. Oraya para sar-fetmek, ahali yerletirmek botur, hatadr. Lozan'dan sonra bu fikri takib ettiimden, Edirne mebuslar aleyhime kyam ettiler. Onlara husus surette: Buraya konacak ahal bir daha hicrete mahkmdur. Elimizden gitmese bile daima harp sahas olacaktr. Ahal krlacak, yaplan imr yklacaktr. dedim. Dinletemedim. Tabi yurt sevgisi ile mtehasss idiler. Haklan var, ama politika his ile idare edilmez ki. imdi Trakya'da fabrika gibi inaat yapyorlar. Paralara yazk. Bu arazi stanbul'un rt mntkas ve harp meydandr. Bizden gitmese dahi harbin darbeleriyle ezilmee mahkmdur. Trkiye iin bir harp zuhurunda Trakya'ya lzumu kadar asker geirmek bile tehlikelidir. Boazlar derse bu orduyu geri alp Anadolu'ya geirmek mmkn olamaz. Devletin ordusu elinden gider. Bu da Anadolu'nun istilasna sebep olur. Trakya ve stanbul'da sade yirmibin asker bulundurabileceiz, Boazlan serbest yaptk. Bu halde... 228 Daima sylyorum ve syleyeceim. Muahedenin imzasndan sonra tatbiki iin bir komisyon ve gayeler iin bir kitap lzmdr. Bu kitap gizli tutulacakt. Burada bizim araziden bir ksm imendifer yapp Edirne stanbul'a Yunan toprandan gemeden raptedilmelidir.Bir Yunan taarruzuna kar yirmibin kuvvet hazr. Edirne ve stanbul'u sratle seferber edecek halde hazrlamal. lk iki gnde yzbin kuvvet hudutta bulunabilmeli. tesi sonra bir ka gn iinde sevkedilir. Boazn at mdafaas tertibi de sulh zamannda hazrlanm olursa geri ekalliyette olacandan baka kuvvetler de geirilebilir ve Yunan taarruzuna kar konur. Maa-mafih bu da pheli ve tehlikeli i. Btaraf mntakaya ecneb kontrol kapmak istiyorlar. Bu Avrupallar yamandr. Bunu kendi kefaletleri altna almyor fakat kendileri kontrol etmek istiyorlar. Fakat u da varki kefaletleri arasna alrlarsa kontrol etmeleri tabiidir. Lkin biz bu kontrole asla raz deiliz. nk bir nevi kapitlsyon demektir. Biz ise ka-pitlsyonlan devletin bir kara belsn kknden skmek azmindeyiz. Kontrol kabul etmedik. Onlar da kefalet vermediler. Birinci komisyonun dier bir ii de Adalar Denizi'ndeki Adalar meselesidir. Bunlarn bir ksm Yunanllar'n, bir ksm talyanlar'm elinde ahal ekseriyetle Rum. Vaka Anadolu sahilleri iin kaaklk ve ekiyalk, iktisad vaziyet cihetiyle adalar mhimdirler. Hatt Anadolu'ya tecvz iin mkemmel sslha-rekt olabilirler. Fakat Trkiye de onlar ne almak ne de sonra masraflar ister. Yalnz anakkale Boaz'nn azn tkayan biriki aday almalyz ve alabilirsek kr. br taraf uramaya demez. Yunan veya talyan kimin elinde olursa olsun bizde olmaynca kimde olursa olsun. kisi de bize tecavz edecek mahiyette ve hem de birinden alp dierine vermek te elimizde deil. Sade buralar gayri askeri yapabilirsek fenmelmatlb. Zaten Boazlar'n karsndaki aday da bize iade edeceklerini evvelce Nota'da sylemilerdi. Bu husustaki siyasetimiz bu idi. Bize Meis Adas sahilimize pek yakn olduundan verilmesini Rauf hkmet namna srar ile yazd. Fakat bir ufak ve kayalk yermi neye yarayacak? talyanlara sslhareke ile Rodos ve Ku adadr. 229 Buras o ie yaramaz. Bu adalarn hepsi de oniki adalardandr. Bunlar 1912 de Trkiye Ui muahedesi ile talya'ya zaten vermi. Bize imdi burada tasdikinden baka are yok. Binaenaleyh kara-sularmzdaki adalar aldk. Yunan'n elindekiler Limni, Midilli, Sakz, Sisam olup tal-yanlar'm Trablusgarp muharebesi zamannda igal ettikleri adalarmz On iki ada adiyle maruftur. Skon isyoda Linini bizim mavirler tarafndan unutulmu, Lord Grzon komisyon celsesinde bu sebeple bizimle alay etmitir. Hakk var. Kendi menfaatimiz hususunda byk bir gaflet edilmi idi. Bu mavir de Tevfik reisicumhur ktibi) idi.

Gayri asker klnacak adalar Yunan hkm altndakiler. Halbuki talyanlar'n elindekileri de yapmal. Buna yanaan yok. smet niye bunlarla uramam bilmem. Boazlarn tabi olaca rejim meselesinin, Grzon konferansn en mhim meselelerinden biri olduunu syledi. Bununla da bizim bildiimiz eyi teyid etti. Artk tereddde mahal yok. Yani ngilizler iin mhim mesele boazlarn tahkimattan r, yani serbest olmasdr. Bu mzakerelerde Rus delegesi olarak Hariciye Komiseri ierin ile Rusya'nn talya Mmessili Varovski. Uk-ranya delegesi olarak Ukranya Hkmeti Reisi Rakovski, Grcistan delegesi olarak Medyevani itirak ettiler. Rakovski ben Har-kofta iken de Ukranya Reisicumhuru idi. Bunlarn Varovski'den maadasn tanyordum. smet Rusya'nn bu mzakereye itirakine ok ehemmiyet verdi. Bunda srar etti durdu. Halbuki bundan bize bir fayda yoktu. Bilkis zarar geldi. Fayda olmyacan bilirdim. Ama zarar geleceini tahmin etmemitim. Rusyalar bizi menfaatimiz iin ngilizler aleyhine hareket edecek iken istediklerini yaptrmak iin bizim zerimize ullandlar. Ruslar ngilizler'e kar ne yapabilirlerdi. Ne kuvvetleri var? ngilizlerse bunlar adam yerine koymuyorlar. .#mdi de gryoruz, Grzon bunlara birdziye hakaret ediyor. smet apa oturdu. lerde syliyeceim. Boazlar iinde de her iteki gibi Misk- Millyi ileri srdk. Zaten Misk- Mill'de Boazlarn serbestisi umum bir tarz230 da kabul edilmiti. Ancak harp gemilerinin gemesine dair hibir , sarahat yoktu. Ruslar sulh ve harp zamannda boazlardan ticaret gemilerinin gemesini fakat harp gemisinin gememesini istediler. ngilizler harp gemisi de gesin istiyorlar. Eski devirlerden be-ri Rusya bunu istiyor. ngilizler Rus donanmasnn Akdeniz'e gemesini kendi menfaatlerine muzr bularak istemiyorlard. imdi . vaziyet, siyaset aksine alt st olmutu. Ruslar'n Karadeniz'de do- ,.h nanma diyecek bir eysi kalmamt. Yeniden yapmalar da imdi .,. mmkn deildi. ngilizler Karadeniz'e donanmalarn sokmak istiyorlard. Romanyallar da bunu pek istiyorlar. Galiba Ruslar ,,. ile Romanya arasnda vaki olacak bir harpte ngilizler'den imdat ,, umuyorlar. Galiba da Kstence'yi ngiliz donanmasna istinadgh a yapacaklar.. ;. GRZON VE ERN , ierin beyanatnda daha ileri gidip bizim boazlan tahkim .. edebileceimizi de syledi. ierin de lim, zek bir adam, zaten Konferansta iki mhim adam vard. Bunlard. Birbiriyle tututular. Biz seyrediyoruz. Lord Grzon: Ben imdiye kadar ie-rin'le sade kt zerinde karlamtm. Byle bilfiil karlama da ok arzu ediyordum. ierin'in Trk mdafii, ayn zamanda Rus, Ukrayna, Grcistan ve Trkiye delegesi de olduunu grmek . hayreti muciptir. ierin smet Paa'nn kalpan giymie benzi- , yor. diyerek ince bir istihza yap. Romanya delegesi Doka'nn beyanatm takdir etti. Bu da pek gzel gsterir ki Doka'ya syleyeceini evvelden Grzon retmitir. Grzon bir dziye bizi . syletmek, fikrimizi renmek istiyor. Biz ise evvel onlarn fikirlerini renmek istiyoruz. smet yalnz Rus teklifinin muvafk , olacan syledi. Syledii bu kadar. ierin bu hususta Gr-zon'a iyi bir cevap verdi. Celsenin iptidasnda meydan okuyan bir , pehlivan gibi ierin'le karlatna memnun olduunu syleyen Grzon ierin'den darbe yemi, mahvolmutu. (Franszca mahrem kaytl zabtname Sh. 114). Bu konferansta en mhim adam phesiz Grzon ile ie231 rin idi. Zek ve malmata ikisi de yksek idi. Sonraki celsede ise Grzon ierin'e iyi bir darbe vurmutu. BR MNASEBETSZLK! Celselerde dikkatimi celbetti: Fransz delegesi Barrer sere parman iyice adeta birinci mafsalna kadar burnuna sokup kartryor, kard pislii iki parma arasnda yuvarlayp bir fiske ile frlatyor. Bunu bu kadar zatn ve terbiyeli adamn arasnda hep yapyor. Grzon'un sanda ve yannda gayet dik, dik deil vcudu arkaya mail, aln ve bumu havada byk bir gurur vaziyetinde oturuyor. Celselerde, sigara imek memnu deil. Barrer'in ufak ve kiraz bir

ubuu var, sigarasn da savura savura bununla iiyor ve sk sk ta hap yapp celseye frlatyor. Bu adamn bu hali nedense sinirime dokundu. Muttasl gzme iliiyor. Grdm diyorum, yine gzme arpyor. Birgn o hap yapyor, ben de onun seyrine dalmm, baktm, bana bakyor, hem de hepsini grdm anlam bir nazarla bakyor. Ben de bir tuhaf nazarla baktm. O daha ziyade tuhaf ve dik dik bakt.. Fakat hap yuvarlamaktan vazgemedi. Hapn fiskeledi ve parman yeniden burnunun deliine takt. Bu sefer grlyordu ki, bilinti-zam yapyor. Kendi kendime dedim: Bu diplomat hem mnasebetsiz hem de mnasebetsizliinden sklmyor. Birka gn sonra gzme iliti. Baktm, benim samda oturan Pazarola Hasan da hap yapyor. Sama geliyor, Grzon ve dier sz syliyenler hemen umumiyetle solumda olduundan yz daima sola dnk duruyor. Bu sebeple grmemiim. Demek Hasan daima yapyormu. Kimbilir imdiye kadar yz hastaneye yetecek kadar hap yapm galiba. Hem nasl yapyor? Byk bir hararetle parman belki Barrer'den daha ok sokuyor. kinci mafsalna kadar. Parma sanki artezyen kuyusu aan demir burgu gibi burnunu kazyp oyuyor, sanki beynine doru yol amak gayretinde. Hapn yuvarlyor, yuvarlyor, merkezde bulunan Masigli'ye doru havan topu mermisi gibi frlatyor. Hasan adeta mzakerenin verdii sinir harbini burnundan alyor. Bunu grn232 ce yzm kpkrmz oldu. Alemden utandm. Ben eer Hasan' evvelce grseydim Barrer'e bakar mydm? Barrer'i grenler terbiyesiz, pis adam derler, fakat Franszlar byledir demezler. Bizim admz kt. Avrupallarca aa bir millet tannmz. Hasan' byle grnce Hasan demezler, Trk Milleti ite byle derler, demilerdir. Demek ki, Barrer ve Hasan karlkl nargile ien ve dumann puf puf ederek ve cidd bir keyif yapar gibi hap karlkl yapyorlarm. imden Barrer'e: Bir sizden bir bizden diye teselli bulmak istedim. Fakat galiba onun hapln grdm anlad ve yzmn pancar gibi olduunu grd zaman bana dik bak Benim marifetime bakacana yanndaki kendi san'atkrna baksana... demek imi... imdi de gzm hep Hasan'a gidiyor. Mbarek hi durmuyor, hap yapyor. Bu kadar muzahrafat hi bir burunda hatt p tenekesinde bulunmaz, bitmiyor. Demek itiyad olarak yapyor. Bu adamda byle kaba eyler oktur. Esasen dima normal olmayan bir insandr. Baktm ki fena. Otele dnnce smet'e syledim. irkin ey, syle de bir daha yapmasn dedim. smet: Ben syleyemem, sen syle! dedi. smet bu. Syler mi?!. Byle birey dman peyda etmek demektir. Hadi Rza Nr'un bana... Rza Nr da byle ahsi ey dnmez, mstahaktr. Halbuki bu reisin vazifesi idi. Reislikte pek kskantr. Amma bell ileri Rza Nr'un bana sardrr. Nihayet Hasan'a: Hap yapyorsun, ok irkin, Trkler'e ne derler. Yapma! dedim. Yapmad. Yine bu esnada bir celsede Grzon nutuk sylyordu. Sanda Barrer ile Bonpar, arkalarna bir mavirleri gelmi, konuuyorlar. Yksek sesle de deil. Aramzda ancak metre kadar var. Biz dahi iitmiyoruz. Grzon birden eliyle Barrer'in sandalyesine vurdu ve Susun! diye hiddetle bard. Herkes duydu ve dikkatle bakyor. Grzon'un surat fena kzm bir surat. Bu ocuklar ve uaklar azarlar gibi bir eydi. Bunu galiba celsede ve Dnya delegeleri iinde Fransz delegelerine yapt. Fransz delegelerinin de bu muameleye mukabelesini grmeliydi. Derhal lf 233 kestiler. Elleriyle mavirlerine git git iareti yaptlar. Bonpar ceketinin nn kavuturdu. kisi de st dkm kedi gibi durdular. Bu gzel misldi. Gsteriyordu ki, Franszlar ngilizler'in emir ve hkm altndadrlar. Grzon bunlara metelik vermiyor, hatt uak muamelesi yapyor. Bizimkiler hep korku iindeler. Sinirleri bozuk. smet't ayrca mavirlere bir dziye cesaret, enerji alamak lzumu var. Bunlar muhtelif szler ile cesaretlendiriyorum. Hele Mnir. NN KRT M? Celseye giderken zangr zangr ve bilfiil titriyor. Celselere smet, o, ben bir otomobilde beraber gidiyoruz. Otomobilde Mnir'e Korkma, korkacak ne var. Sonra

biz onlar malb edeceiz. Korkma! Aslan gibi ol! diyorum. nmde oturuyor. Ban evirip imdat diler bir nazarla yzme bakyor. Mnir'in sinirleri ok zayf. Harp ve darbe kadir deil. Bunlar bizim eskilerin tabir-leridir.Fakat ok gzeldir. yle deil serte bir lkrdya bile gelmez. Glgesinden korkan biri. Esasen vcuta da hafif. Takviyeye ok ihtiyac var. Kendi haline braklrsa derhal ric't eder. Frenklerden fena korkmu. d kopuyor. Bu sebeple ba, asker bir tabir kullanaym kumandan olamaz. Esiz bir erkn- harptir. Bu kymetli adamn vcudunun zayflndan pek korkardm. Hasta oluverir diye adeta dm kopuyordu. nk o ahamazsa hukuk ilerimiz ok aksayacakt. Bizde bir iki asrdr umum bir zihniyet var: Frenklerden korkmak. Lozan'a bu kafalarla geldik. imdi bunu krmaa alyorum. Ve nihayet muvaffak oldum. Akamlar yemekten sonra smet'le bir iki saat lf atyoruz. Sonra alyoruz. Benim Trklme ait tetkikam soruyor. Kendisi hararetli Trklnden bahsediyor. Trk Ocanda aza olduunu sylyor. Bir akam naslsa gaflet edip bana yle dedi: Babam, ben Bitlisliyiz. Bitlis'te Trk var mdr? smet pek kurnaz. i dna taban tabana zt bir adamdr. Nasl gaflet edip de bu lf, bu srrn kard. O leme kendisini Malatyal bir Trk gsteriyor. Halbuki babas Malatya'da sade mahkemede zabt k234 tiblii etmiti. O da az bir mddettir. Kendisine ehirde Trk vardr diyerek teselli edici bir lf syledim. Fakat bu srra vakf oluum beni altst etti. Vicdanm bir gazap ateidir kaplad, iimi yakt, kavurdu. Demek smet Kurttur. Hem koyu Krt. Trk deilmi ha!. Biz bu heyetin bandan abaza diye Raufu attrdk. Trk diye bir halis Krt getirmiiz vah, yazk... LOZAN - 3 6 Knunu evvel 1922 celsesinde Grzon mttefikleri namna boazlar hakkndaki teklifleri yapt. Teklifleri iki ksmdr. 1- Ticaret ve harp gemilerinin boazdan gemesi, harp ve sulh zamannda Trkiye'nin bitaraf veya hl-i harpte olmasna gre bu hususu tesbit eder bir nizam vaz'n. 2- Boazn iki tarafndan gayri asker mntakalar ihdas. Bu arada eskiden stanbul'da stasyoner adiyle her devletin mevcut olan bir harp gemisinin yine ayn artlar altnda ibkas-n da istiyorlar. Bu ise bir kapitlasyon demektir. Hele bunun aleyhine iddetle kalkndk. Bompar ibkas iin tell bir surette urat. Fakat kaldrdk. Gayri asker mntakay ok geni tutuyorlard. Adeta btn Marmara sahilleri gayri asker oluyordu. Bunun son haddine bu surette urat. Fakat kaldrdk. Boazlarn idaresi gayri asker kesimlerin teftii ve bu me-yanda shh mesele, (karantinalara) da bakmak zere beynelmilel bir komisyon ihdas ediyorlar. Biz Trakya hududundaki gayri asker mntakalan Avrupa devletlerinin kefaleti altna koymak istiyorduk. imdi de bunlar boazlardaki gayri asker mntakalan byle yapmak istiyorlar. ierin bu celsede beyanatnda adeta Rusya Trkiye'nin hamisi imi gibi bir ifadede bulundu. Ve bu da hi houmuza gitmedi. Bir noktay zikredeyim: tilf devletlerinin celseleri idare etmeleri, celse gnlerini tayinleri, celselere riyaset etmeleri onlan hakim bir mevkiye koyuyor. Onlara kr bize zarar oluyordu. leri istedikleri gibi tertib ediyorlard. Bizim elimizde bir ey yoktu. Bu bir tahakkmd. Mesel bu celsede bir ey ol235 du.ierin cevabn sonraki celsede vereceini fakat tetkikat yapp cevabn hazrlayabilmek iin celsenin iki gn sonra yaplmasn istedi. Grzon birgn sonra dedi. Neyse smet Paa da vaki isteyince verdi. Lkin her zaman bize vakit verirlerdi. ok oluyordu ki, cevabmz gelecek celseye vereceiz diyorduk. Grzon bize tetkikat iin hi vakit brakmak istemiyor. Celseyi ya o gn, o gnden sonra veya ertesi gn yapyorduk. Vakit yoktu. Keza celsede mzakere edilecek meseleyi bildiren teblii bize ok defa celseden bir iki saat evvel bildiriyorlard. Bunlar bililtizam yapyorlard. ngilizlerin dosyalan mkemmel olsa gerek. Bizim ise bir eyimiz yok. Halbuki herkesten ziyade dikkat bize lzmd. Mesel Hariciye ve Dahiliye vekletlerinde Trakya nedir? Etnik ve iktisad vaziyeti nedir? Eskiden ve yeniden bandan neler gemitir? Ondan bahseden ne muahedeler var. Dosyalar deil bir kelime bile yoktu. Bir Nyyi Muahedesini bile bulamadmz hatrlarm. Zabtnamelerin tertibinde

kendilerine gre ok tadiller yapmlardr. Hasl bu suretle trl krlar ve bizim zararmz vard. Boazlarn serbestisi iin bizim btn mavirlerden riyasetim altnda bir mzakere yaptm. evket, boazlarn serbestisi ve gayri askeri mmtakalar ihdasna iddetle itiraz etti. Katiyyen, olamaz ve yapamazsnz dedi. Bu yapamazsnz bir tehdit idi. Tuhaf! Vaka asl bu iin mtehasss da kendisi idi. Bizi boazlarn serbestisini kabulden men'e alt. Ve zorland. Haddini tecvz ediyordu. Nihayet: Sizin bizi cebren men'e selhiyetiniz yoktur. Yalnz fikirlerinizi beyan edersiniz dedim.Mes'liyet kabul edemem dedi. Keza: Eer yaparsanz srf kendi reyinizle yaptnza dair bize imzanzla bir vesika vermelisiniz de dedi. Ben: Ne zorlanyorsunuz. Bouna zlmeyiniz. Siz mes'l deilsiniz. Bununla beraber eer bunu bir vesika ile tespit etmek istiyorsanz, aranzda bir zabt vesikas yazp aln dedim. Bu suretle zorundan kurtulduk. Sustu. Kabadaylk ediyor ama dnyadan haberi yok. Bu serbesti Lozan'a gelmezden evvel kabul edilmi bir ey. Vaka boazlan eskisi gibi kapal tutmak pek al eydi. Bunda sebat ile evket vatanperverlik ediyordu. Fakat vaziyet o kadar deimi idi ki; buna imkn yoktu. Amerika bile konferansta bu 236 serbestiyi taleb etmi ve bunun temini iin Amerika harp gemisinin de gemesi lzumunu sylemiti. Dnyadaki btn bahr geitler serbest oluyor ve beynelmilel bir vaziyete giriyordu. Hem . koca Avrupa devletlerine kar biz neyiz ki?. Diplomatlktaki muvaffakiyetin esas hemen umumiyetle silh kuvveti iidir. Hem de bunu zaten Misk- Mill ile kabul etmi vaziyetteyiz. Hem de biz dndk ki, boaz kapamaa lzum yoktur. nk artk sabit ve azim masrafl istihkmlar ile i olmuyor. Harp usulleri deimiti. -Dalar arkasnda saklanan seyyar bataryalar, torpiller, tahtelbahirler ve tayyareler ile oluyor. Bu halde gayri asker mmtakalann , arkasnda da byle yaplr, herey oraya konup hazrlanr. Gayri asker m in takada yollar yapmak olur. Deniz kenarnda da gayri . asker mntakalann yanlarnda torpil ve emsali depolan yaplr. Lzumunda bunlan yerlerine koyup boaz mdafaa haline geirmek bir ka saatlik i olur. Benim btn fikrim ve arem bu idi. Hele muahedenin yaplabilmesinin anahtar da boazn serbestisidir. Herey ngilizlerin elinde. ngilizlerce sade mhim bir mesele var. O da budur. Muahedeyi yapmak iin buna raz olmak , lzumunu derketmi idik. Ve payitaht artk Ankara'dr. Anadolu-da olmas zaten bir ok noktalardan zaruridir. Bu halde de serbesti meselesi o kadar vahim deildir. te bu sebeplerdendir ki muahede bittikten sonra smet'e be on defa syledim: Bu muahedeyi yaptk. Bunda trl gayeler vardr. Ona gre maddeler husule gelmitir. Bunlan senden benden bakas bilemez. Muahedenin her maddesinin altnda bir sr, sebeb, bir fikir, bir emel sakldr. Mua- , hedenin tatbikatnn bu gayelere doru fiilen yryebilmesi iin . muahedenin tatbikat komisyonu diye bir komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak yazalm, bu komisyona ver. Ona gre ne- , zaret etsinler. Harite ve dahilde ona gre tatbik ettirsinler. Mua- < hedeye mugayir trl iler yaplacaktr. Bu komisyon dzeltir. Bu imdi boazlar iin. Dediim pek gizli ve lzumlu. Daha gizli olarak bir risale de cem edip komisyon reisine tevd et. Bunlarn yaplmas iin alkadar vekletler de urasn. Bunun ehemmiyeti, kymetini bir trl smet'e anlatamadm. Bavekil idi. Yapard, yapmad. Halbuki bir yll sonra Yunanistan buna benzer bir heyet 237 yapt. Mesel Trakya iinde imdi imendiferi sol yakaya almamz lzmdr. Edirne mstahkem mevki olamaz. Trakya stanbul mdafaas iin harp sahasdr. Trakya'ya byk imar masraflar yaplamaz. Trakya'ya ordu geirmek de boazlarn tutulmasyle hatt- ric'ti kesileceinden tehlikelidir. Boaz serbestisi ve gayri askeri mntakalar, Boazlarn mdafaas noktasndan ehemmiyetsizdir. Son sulh zamannda bu mntakalarn arka ve yanlarnda depo yaplr. Top, torpil hepsi hazr bulundurulur. Yollar yaplm olur.cabnda her eyin yerlerine konmas pek az bir zamanda oluverir. Bir de buna kar mhim tedbir payitahtn stanbul'dan kaldrlmasdr. Onu da Anadolu'nun ortasnda tecavzden masun bir yere gtrmek hayat bir meseledir. Zaten bu dier birok eylerle de zaruridir. stanbul artk Trk arazisinin merkezinde deildir. stanbul payitaht olduka

Anadolu'ya baklmyor, harap kalyor. Halbuki Anadolu halk milletin esasdr. Oray imar ve halkn terbiye etmelidir. Ruslar boazlarn almasndan pek teltalar. nk Rusya'nn Karadeniz sahillerine ngilizler'in tecavznden korkuyorlar. Bize ne? Biz Rusya'ya bekilik edeceiz. Kan, para dkeceiz... Bizim iin aptallk olur. Nemize lzm? t dii, domuz derisi. Yalnz stanbul'dan harp gemilerinin gemesi, mmknse, bize zarar vermiyecek hale konabilsin. Zabtname Sh. 135 teki ierin'in nutku Rusya'nn bu husustaki teln gsterir. Bunlar ve n-; gilizler'in gz ve teklifleri Boazlar'm ngiliz ve Rus arasnda na-i! sil bir rekabet mevzuu olduunu gsterir. Nihayet biz fikrimizi celsede bildirdik. Bunda Mttefiklerin tekliflerini baz tadilt ile kabul ettiimizi bildiriyorduk. Yani Bo-azlar'n serbestisini harp gemilerine de kabul ediyorduk. Ancak artlarda pazarlk yapyoruz. Ruslar bundan memnun olmadlar ve tel ettiler. Bize kzdlar. ierin celsede Boazlar'n almasnn Trkiye'nin istikllinin sonu olduunu syledi. Ruslar'n bize kzdklarn tilf delegeleri de anladlar. Grzon bunu aktan ifade de etti. 238 NN'NN VEHM ' ' ' vv:\ .i: i ngilizler bir de mezarlk meselesi kardlar. Gelibolu ibih ceziresinde harpte len askerlerinin gmldkleri topraklarn bir 'i ahsi mal gibi sahibi olmak istiyorlar ve bunda srardalar. Bu da smet'in fena halde vehmine dokundu. imdiye kadar bunca mhim teklifler ve kabuller oldu. Hibiri bu kadar sinirine dokunma-m. Bu adam tuhaftr. Gayet mhim bir ey onda ehemmiyetsiz geiverir de bazen byle onlara nisbeten pek ehemmiyetsiz birey onun evhamn alevlendiriyor. Tutturdu. Bana diyor ki: Bunda gayet tehlikeli bir maksatlar var. Bu mezarlklara sahip olacaklar, buralarn aleyhimize sslharekt yapacaklar. Ziyareti diye asker sokacaklar dedi. Canm, bunda bu kadar vahim bir ey olamaz. Beyhude yere kendini zme. Burasn onlara Suriye'yi, Msr' terkettiimiz gibi, terkedecek deiliz. Tabii yle yapamayz. Mezarlk olsun, ziyaret etsinler. nsan bir haktr. Ziyaret diye asker sokabilirler mi? Bizim gzmz kr m? Korse de zaten mezarlk vermesek te bir gn birden asker indirirler. Soksalar da o miktar maksada kfi gelir mi? Sade biz uykuda olmyalm. Silhlaryla sokmayalm. Bu iin bu kadar deeri yoktur dedim. Ah. Zihnine yerletirdii eyi, bilhassa vehmi onun zihninden karmak mmkn deildir; ama ne kadar sama olursa olsun. Zaten bu hali yzndendir ki, Yunanllar smet'den gelecek diye saplanp, Eskiehir-Afyon felketine sebep olmutu. smet'in telna bakp yeniden dnyorum. Bundaki vehameti renmek istiyorum. Bir trl anlayamyorum. Ve nihayet bo bir vehim olduuna hkmediyorum. Nihayet Grzon da bunun hakimiyet meselesiyle alkas olmadn syledi. Bu da smet'in vehmini gideremedi. smet boazlarn serbestisi, harp gemilerinin gemesi, bunlarn artlar gibi gayet mhim meselelerden ziyade bu mezarlk iiyle uramtr. RUSLAR'IN BASKISI Skomisyonlarda mnakaalar neticesinde gayriasker 239 mntakalar onlarn istediinden ok az bir miktara indirildi. Lehimize pek ok eyler ilve edildi. Bunlar meydana gelen ve imzalanan muahedede grlr. Bunlara Ruslar'da itirak etmek istediklerinden skomisyon Avrupallar tarafndan bir daha itima etti-rilmeyip tilf mtehassslanyla bizim mtehassslar arasnda husus grmeler ile halledildi. Ruslar tabi buna kzdlar. ierin beyanatnda bunu tilf delegeleriyle Trk delegeleri arasnda vaki clandestine konumalar ile oldu diye tahkir edici bir tabir ile syledi. Ne yapalm, karmzdakiler konferansa hakim ve ilerde mtehakkim idiler. Bunu menetmek elimizde deildi... Hele Rus-lar'a hereyle, her vesilede hakaret ediyorlard. Onlar adam yerine koymuyorlard. Zabtnamede bile adlarn alfabe tertibinden hari olarak en aaya koyuyorlard. Ruslar bize: Boazlar serbest yapamazsnz. Kabulnzden ruc edeceksiniz dediler. Hatrmda kaldna gre bu babta bize nota da verdiler. Moskova muahedesi mucibince Rusya'nn rzas olmadan muahede imzalayamazsnz dediler.

Halbuki o muahedede iki taraftan birine cebren kabul ettirilecek muahedeyi, tarafeyn-i kideynden dierinin tanmyaca vard. Bu mesele yle deildi. Biz mzakere ve rzamzla muahedeyi kabul ediyoruz. ierin safsata yapyordu. Dzenbazlk ediyor.Ruslar smet ile grmler onu tehdit etmiler. smet fena korkmu. Bir gece yarsyd. Ben mavirlerle yarnki ileri hazrlyordum. smet beni art. Yanma gittim. Bakm, bitik bir halde. Gzler szlm. Lo olmu; yz szlm ekilerek byk bir korku ve mitsizlik iinde ciz kalan bir adamn simas halini alm. Ba sanki boynu tutmuyor gibi ne dm. Dedim: Yine yeni evham iinde perian galiba!.... nk evhama dnce veya hakiki bir tehlikeli i karsnda kalnca byle olur. Sinirleri zayf, mukavemeti azdr. Dedi: Kardeim, bu Ruslar byk bel kardlar. Boaz-lar'n serbestisini katiyyen kabul etmiyeceksiniz diyorlar. Mah-volduk. Rza Nur! bu ii sen halledersin. Bu adamlar hi olmazsa imdilik susturmal. Byk, mkil ileri daima sen halletmisin-dir. Ne tehdit yapmlar bilmem, onu sylemiyor. Kanepede ya240 nnda oturuyorum. Dnmeye daldm. Ne yapabilirim? Nasl edeyim?!... smet boynuma sarld, yine: Bu ii ancak sen yaparsn dedi. Dedim: are dnyorum; fakat bulamyorum. Yzm apr apr pt, Sen bulursun dedi. Bir mddet daha dndm. Bu adamlarn Vorovski'den maada hepsini de ahsen tanyorum. Beraber iler yaptk. Nihayet aklma geldi.Bir tarz buldum. Peki! dedim. Ktibi artp Rus murahhaslarna telefonla hemen ziyaretlerine geleceimi sylettim. Gelsin demiler. Otomobile binip gittim. ierin, Rakovski, Vorovski, Mediva-ni beni odalarna aldlar. Meseleyi atm. Mnakaa balad. Hepsi birden pek iddetli bir lisan kullanyorlar. Hlsa Boazlar' serbest yapmaynz ve yapamazsnz diyorlar. Sebebini sordum. ierin: Bunun manas Rus dostluunu brakp, ngilizler ile dost oluyorsunuz demektir dedi. Halbuki resm beyanatlarnda Boazlar'n serbestisi ile Trkiye'nin istikllinin gittiini sylyordu. Ne bu, ne de teki doru deildi. Mesele ngiliz donanmasnn bir gn Rusya'ya hcumunun kolaylam olmasyd. Bunu temin ettim. Reddedemediler ama, kani olmakta istemediler. Mnakaa da pek hararetlendi. O vakit evvelce zihnimde kararlatrdm darbeyi indirdim. Yani dedim ki: Peki bize Boaz amayn, diyorsunuz. Bizim canmza minnet, fakat ngilizler behemehal istiyorlar. Bunsuz sulh yapmyorlar. Bizim ise sulha ihtiyacmz o kadar iddetlidir ki hayatmza bedeldir. Behemehal sulh yapacaz. Sulh yaptrmayz dediler. iddetli bir sesle siz ne deseniz, ne yapsanz, sulh yapacaz. Bunun iin de sulhun dm olan Boaz' aacaz ve bunun btn kabahat ve mesuliyeti de sizindir. Bu son szme gzlerini alar ve hepsi birden: Ne-denmi sanki?!... dediler. Dedim ki: Hele izah edeyim: Ben Rusya'ya ikinci geliimde size hkmetim namna u teklifi yap-md. Avrupallar'a kar tedaf ve tecavz bir muahede yapalm. Bizim paraya ihtiyacmz vesair byle madd yardmlara ihtiyacmz vardr. Kendi kendimize artk dayanamyacaz, sonra sulh yapmaya mecbur olacaz. Bu bir hakikat idi. Tamamiyle mantkidir. Siz bu teklifi reddettiniz. Para da vermediniz. Demek bizim sulh yapmamza da o vakit raz oldunuz. te Rakovski! 241 sylesin. dedim. Rakovski: Evet bu teklifi yaptnz. Biz de kabul etmedik dedi. Ben: Hatta o vakit bana Rusya'nn dahi ngilizler ile sulh yapmaya mecbur olduu resm azla sylendi. Syleyiniz! Rakovski! . Rakovski: Evet! dedi. Devam ettim: Bu halde bugn ne hak ile, bizi sulh yapmaktan menediyorsunuz?!.. Bunun byle olaca phesiz idi. dedim. Sustular ve nlerine baktlar. Bunun zerine ii tatlla vurdular. ki getirttiler, itik; dereden, tepeden konutuk. Nihayet: Hakknz var. Sulh yapmalsnz. Ne are byledir. Sizi temin ederiz ki aleyhinize hibir ey yapmayz. Siz de, biz de aramzda olan bu ihtilf, bu kavgay, kimseye duyurmyalm. Bir sr olarak kalsn dediler. Pekiyi dedim. Nihayet kalktm. Beni asansre kadar gtrdler. Asansrn banda da kulama eilerek tekrar: Aman bu ii ngilizler duymasn dedi. En ziyade bunda srar eden Medivani idi. Teminat verdim. Mesele bitti. Ruslar Trkiye'yi Afo (koz) olarak kullandklarndan bu ihtilfn ngilizler'in kulana gitmemesine pek ehemmiyet veriyorlard.

Bunlara benim Harkof ta tedafi ve tecavz bir ittifak akti teklifim evvelce zikrettiim gibi, Trkiye'nin talimat ve arzusu deildi. Benim uydurmamd. O suretle aleyhimizdeki phelerini, Bekir Sami'nin rezaletini gidermitim. O vakit pek iimize yaramt. imdi burada da iime yarad. Koca yalan neler yapt. te diplomatlk. Ama yalan sonra rezil olmamak zere yapmal. Bizim otele geldim. Saat te olmutu. smet'in odasna girdim. smet bir aa, bir yukar volta vuruyor. Kederden, dnmekten yorgun.. Decek gibi. O zaten buhranda byle olur, yemek bile yemez. Uyku bile uyumaz. Hep volta vurur. Beni grnce merak iinde kotu. Kulan azma yanatrd. Mesele hallolundu. Hibir ey yapmyacaklar. Kuzu gibi oldular. Hatta herifleri kendime yalvarttm dedim. ok keyiflendi. Nasl yaptm sordu; anlattm. Boynuma sarld. Beni pt ve: Yaa! Btn Rus ilerinin stad sensin. Bundan byle devletin Rusya ile mnasebetini ancak sen idare edebilirsin dedi. Bu szleri iyi ama ii halletmeye gitmekten evvel sylediklerinden daha kk. bitince derhal kltt. Adetidir. Ankara'ya dndkten sonra da Rusya i242 lerinin stad olduumu unuttu. Hep beni tepelemekle ura. smet'in prensibi vardr. Ve bunu daima sylerdi: Suyunu emip, posasn atmal. smet bu... imdi bunu da sylemez. Beni hatt kndeden de atar, giderdi. Ama daha suyum bitmediini, daha ok susuzluklar, kerbellar olup suyumu emeceini, ifa bulacan biliyor. Nitekim Lozan'dan sonra benim suyuma ihtiyac kalmadna hkmedip, beni posa gibi atmtr. Ruslar son celsede kendilerinin mzakereye itirak ettirilmemesinden dolay Boazlar'n serbestisini kabul etmediklerini ve byle bireye imza koymyacaklarn beyan ettiler. Ark Trakya, Boaz meselesi de teferruatyle bitti. Karaaa iin zorlandk ama olmad. Alamadk. Bu iler ite byle bitti. i BATILILARIN ADALET Bu esnada idi ki^ Vorovski otelinde bir akam yemek yerken bir svireli tarafndan kurunla vurulup ldrld. Yumuak, terbiyeli bir adamd. Katil kamayp polise teslim olmu. Cenazesine hibir delege gelmedi. Rusya ile yalnz bizim heyet vard. tilf devletleri demek Ruslar' bu derece turfa etmiler!... Fakat ayp ey!... Bu cenaze... Katil jri tarafndan muhakeme edildi. Benim babam, kardeim Rusya'da tacir idiler. Bolevikler onlar ldrp mallarn aldlar.Bunun intikamn aldm dedi. Beraat karar ald. Bu doru imi. Evet, bolevikler byle yzbinlerce cinayet ve soygunculuk yaptlar; fakat bunun babasn, kardeini kimbilir kim vurdu. imdi onu Vorovski hayatyla dedi. Bu da hakk m? Zavallnn ne kabahati var? Hem de melek gibi halim bir adamd. Belki de karnca bile ldrmekten ekinir bir insand. Bu, svire mahkemesinin hkm Selhattin-i Eyybi'nin veziri Karakuun hkmnden pek de aa deildi. Hey gidi... Hrriyet, adalet, insaniyet yeri diye ad km memleket!... Bence bundan ziyade kabahat jri denen usuldedir. Ben evvelce bu adl usuln pek lehindeydim. Sonra pek aleyhinde oldum. svire'de jri nasldr bilir misiniz? -Ma243 hailelerde bakkal, akkal, kasap ilh.. ntihap ederler. Bunlar mahkemeyi kurup hkm verirler. Bu hal Fransa'da da byledir. Bu hakimler cahil ve hisse tbi insanlar. Hkmleri de tabi bu neviden olur. Bu vak'aya baknca Dnyann ne yaman ileri olduu grlr... Hele u politika ne pistir?... Nice yllar evvel, biri bir cinayet ilemi, neden sonra onun yerine o iten hi haberi olmyan birini ldryorlar. Katil de cezasz kalyor. te Ermeniler de bizden ve Azer Trklerinden nice adamlar ldrdler. Yakalananlar da oldu, fakat beraat etti. CENUP HUDUDU imdi bu komisyonun iinden cenub hududumuz kald. ark hududumuzu ne onlar kartrd, ne de biz. smet ark hududumuzu da mevzubahis etmek istedi. Bana syledi. Sebebini sordum. Bu sayede ran ve Rus hudutlarmz da bu muahedede tasdik edilir; yani Avrupa da bunu tanr dedi. Ben bunu mevzubahis etmenin pek tehlikeli olduu fikrinde olduumu syledim. Ruslar ile hatt Acemler ile bir ihtilf karmyalm. Olmu, bitmi ve uyuyan* bir i. Hem de mevzubahis etmekten hibir fayda yok. Hem bunlara taalluk eder bir i deil. Bu

hudutlarmza bir ey olsa va-zl-imza hkmetler gelip bizi mdafaa ederler mi? dedim. Bundan vazgeti. 23 Kanunusani celsesinde Grzon cenup hudutlar meselesini mevzubahis etti. Bu da Suriye ve Irak olarak iki ksmdr. Suriye Franszlar, Irak ngilizler ile olacak. Suriye hududu meselesi daha kimse tarafndan aza alnmadan Bompar acele: Byle bir mesele yoktur. Ankara itilfna-mesiyle iki tarafa kabul edilmi bir eydir. Sade konferans bunu tasdiken zikreder. (Sh. 296) dedi. Diyecek yoktu. Mustafa Keml ve Yusuf Keml bunu vaktiyle Franklen Buirilion dolabna girerek kabul etmilerdi. Halbuki orada skenderun ve Belen taraflarnda ehemmiyetli miktarda halis Trk vard. Bunlar Ada-na'nn kurtuluu savanda da mhim rol oynamlard. Hrriyet 244 haklaryd. Franszlar'm hkm altnda kalmamak iin rpmyordu. Birey yapamadk. Franszlar onlara vermei taahht ettikleri idar muhtariyeti de vermediler. Gya memurlar, muallimleri kendilerinden olacak. Trkeyi hkmette, mahkemede ve mektepte kullanacaklard. Bilkis oralara Franszlar hl Ermeni yerletirmekle meguldrler. Ermeniler'i bu Trkler'in bana musallat ettiler. Gya bununla Suriye'ye muhtemel bir Trk hcumuna sed yapyorlar. Bo ey. Franszlar'a faydas yok ama Ermeniler Trkler'e zulmediyorlar. Trkiye'nin hkmet-i haz-ras da bu ii kurcalayp,muahede ahkmnn tatbikini istedii yok. Araplar da oralara Arap memurlar koyuyorlar. Bu i de byle gitti. Ermeniler Kilikyada yapamadklar Ermenistan' orada yapmak istiyorlar. Bir nve olacak. Frsat zuhurunda oradan Adana'y alacaklar. Almak emelleri. Bilhassa Tanaklar hl Paris'te bununla meguller. Franszlar da galiba bu Ermeni yurdunun Suriye'nin imalinde teekkln kabul ettiler. Ermeni gayesi bir Ermenistan Ararat'da, bir de Adana da olacak. Bir gn bu ikisi aradaki araziyi de alp, byk Ermenistan yapacaklar. MUSUL MESELES Irak hududu Musul iiydi. Bunu ilk gnlerden beri husus surette halle altk. Grzon ile smet grt gibi bir ka defa da ben babaa Grzon'un odasnda kendisiyle grtm. Onlar Te-ril (imdi ngiltere'nin Paris Sefiri), Forps Adam, Nikolson, daha birka ngiliz ve ngiliz zabiti; biz smet, ben ve kaymakam Tev-fik (imdi riyaset-i cumhur Baktibi) idik. Defalarca bizim otelde, onlarn otelinde toplanp konutuk. ngilizler Badat'tan bir Arap da getirmilerdi. Biz onu mzakereye kabul etmek istemedik ve etmedik. Bu mzakereler bir mddet ifahen devam etti. Sonradan nota halinde tahriri halinde yaptk. smet mtemadiyen bana: Gel, u Musul'u verelim de kurtulalm diyor. Ben de olamaz, Musul bizim en mhim yerimizdir. Oras brmzdr. Br245 mze hcum oradan olur. Hem de bamza bir Krdistan fikri kar. alalm. Kurtulmak ihtimali vardr diyorum. O da: Etme, sonra boca olur. Muahede, sulh kalr diyor. Ben de bir dziye mni oluyorum. ngilizler Musul'u size vermek demek, sizin Badat'a inmeniz demektir diyorlar. Anlalyor ki, bundan korkuyorlar. smet benden aciz kalp Ankara'ya yazd. Hkmet Erkn- Harbi-ye'ye sormu, Fevzi Paa Musul'u almal demi. Bu bana kuvvet oldu. smet phesiz Mustafa Keml'in bize Lozan'a giderken Musul'dan vazgein dediini yapmak istiyor. Babasnn iftlii deil ya, efendisinin emrini yerine getirsin. Tevecch kazansn ona kfi. SLEYMANYE'Y NASIL KAYBETTK ngilizler ile husus grmelerde epey terakki oldu. Bir gn ngilizler bize geldiler. Yeni teklifte bulundular. Ellerinde haritalar da vard. Hudud izmilerdi. te dediler. Musul'un hemen-cik imalinden hududundan geiyor ve Sleymaniye sancan ta-mamiyle bize brakyorlard. Bu, byk bireydi. Demek Musul'u da almak iin mid artyordu. Bizim asker mavir Tevfik: Sleymaniye'den ne kar? Buralar dalktr. Musul olmaynca oralara gidilemez bile. Baa bel olur. dedi. Ben oralar bilmem, asker de deilim. Gryorum smet de bunlar ondan soruyor. Bu adam tuhaf bir mahlktur. Bu kadar dalkavuk nadir grdm. Cahil de bir ey... smet'e yle dalkavukluk ediyor ki, onun yerine ben utanyorum. smet'de onu can gibi seviyor. Mahremidir. Ve bana yle geliyor ki, smet, Tevfik'in tesiri

altnda hakikaten bu adamn smet zerine orduda, Lozan'da ve sonralar ok menhus tesiri olmutur. Araplar zamannda Tevfik, smet'in yanndayd. Onun hassas damarlarn biliyor. Derhal damarna giriyordu. Esasen Musullu imi. Hakikaten yz tamamiyle Asur-Geldan simasdr.. Bu milletlere ait rlyeflerdeki insan resimleri246 ne, bir de bunun suratna bakn ayndr. Demek ki, Geldn bozmasdr. Ben ona Geldn Tevfik adn koymutum. Ayn zamanda para dalaveresiyle de megul. Lozan'da iken bir aralk Almanya'da bir silh fabrikas varm. Onu satn almaya alt. smet tarafndan mzakereye memur oluyor. Byle dalaverelere de giriyor. Herif hi houma gitmiyor. Haber alnca derhal mani oldum. Sonra byle para ilerini smet de, o da benden pek gizli tuttular. Tevfik'i bir iyi haladm. Ben inle megul ol! Para dalaverasy-la urama! dedim. smet de muahede mi yapacak? Mbayaata m memur? Sanki levazm mdr. Tevfik nihayet bir sene evvel Hidiv'den ellibin lira rvet istemi. Mektubu ele dm. Mustafa Kemal artk onu tutamazd. Kovdu. smet kurtarmaya alm ama, teki raz olmam. Tevfik Sleymaniye'den ne kar szyle beni kandrd. Byle olsayd da bari Sleymaniye'yi alsaydk. ki yl sonra bunu da alamyarak smet btn Musul'u terketti. Bu ie Fethi'yi memur ettiler. ngilizler de Vilkons'. Mesele ce-miyet-i akvama dt. Reylerin ekseriyeti bizim tarafa dnm, fakat bizim Bern sefiri olan Ceml Hsn azadan birine rvet teklif etmi. Adam kzm, aleyhimize rey vermi. Pek az bir ekseriyetle ngilizler kazanm. Musul gitti. Ceml Hsn gibi, sarho, rezil, cahil birinden sefir olursa iler de byle olur. Ama herif aalara dalkavuk ya kfi. Millet eksin... Kime ne?!.. Musul iin Lord Grzon ile husus temas ettim. Bu adamn damarn renmitim: Medhe ok hassas. Hakikaten de byk a-dam. Btn medihlere lyk. Kendisini kendisine medhediyorum. Ve bunu kanaamla ve ciddi surette yapyorum. Bu adam gittike beni sevmeye ve kendisi beni davet etmeye balad. O herkese ve bize de sert olan Grzon gittike yumuad; pek tatl oldu. < TRKLER, RUSLAR VE NGLZLER Her grte trl mukaddime ve mkalemelerden Musul'a geliyorum ve; Bunu bize brakn! diyorum. yle hale geldi ki, adeta pekiyi diyecek gibi. Bir gn ben byle srar ederken umum politikaya geti. Ama siz Ruslarla berabersiniz. Nasl 247 olur? dedi. Bu iyi bir kt. Dedim ki: Biz daima ngilizler ile dost olmak fikrindeyiz. Trk Milleti sizi sever. Rus'u sevmez. Rus Trk'n tabi dmandr. Bu vaziyet eskidir ve bugn de deimemitir. Harbi umum bunu bozamamtr. Ruslar ile imdi pek dostuz; fakat bu sizin kabahatiniz-dir. Bize bir tekme vurdunuz, Rus'un kucana attnz. imdi dostluk kucan anz, size koarz. Zavall ayaklarnda ars vard; ge ve denekle yryordu. Hatta, resm celseye de bu denekle girer, onu masann stne kordu. Tuhaf olurdu. Konferansn denekli hocas derdim. Yerinden kalkp yanma geldi. Oturdu. Demek ki, en hassas tele dokunmuum. Eer dost olursak Ruslar' terkeder misiniz? dedi. Derhal dedim. Memnun oldu. Yine dedim ki: Bizim dmanmz Rusya'dr. Biz artk arazi zaptndan, harpten bkm ve vazgemiizdir. Topramz byk. Yalnz emniyet istiyoruz. Yalnz sulh iinde harap memleketimizi imar ve milletimizi terbiye etmek emelimizdir. Bunun iin bizim size ihtiyacmz vardr. Sizin de bize baka ihtiyacnz vardr. Biz Rus'a kar sizin iin bir mdafaa siperi oluruz. Irak'ta masraf edeceinize biz size bedava jandarmalk ederiz. Irak size isyan ederse biz size ordu dahi veririz. Panislmizm, panturanizm bizden ok uzakdr. Size arkta dost bir kuvvet lzm. Yunan' bu kuvvet yapmak istediniz olmad. Vukuat size gsterdi ki, Yunan Milleti'nde bu kaabiliyet yok. Bu kaabiliyet arkta yalnz Trk Milleti'nde vardr. Bu kuvvet ancak biz olabiliriz. Mkaleme pek derine girmiti. Dedi ki: Pekiyi! Bunlar ok gzel, doru, ancak dostluumuza garanti ister. Bu nasl olabilir? nk bir gn hkmet deiir, bu politika da deiir. Sizde mstakir hkmet, msta-kir hkmet fikir ve siyaseti yoktur.

Grlyor ki, ok serbest ve samimi gryorduk ve kendimize emniyet ettiim yok. Buna cevap bulamadm. Sade dedim ki: Bunu birden bulup sylemek mmkn deildir. sterseniz bunun iin bilhare mzakereye gireriz. Anladmki, ngilizler bizim Rusya'dan ayrlmamza ehemmiyet veriyorlar ve bunu pek istiyorlar. Nasl ki, Ruslar umum 248 politikalarnda bizim zerimize speklsyon yapyorlar. Biz de onlarn zerine yaparz ya. Hem de biz ngilizler'e samimi olarak dost olursak bizim kuvvetimize muhtatrlar ve istinad edecekler. Tabi bundan bizim de ok krlarmz olacak. ktisad, imar ve talim ve terbiye krlar, hudutlarmzn emniyeti ancak bu samimiyeti ve istikrar hissini onlara verebilmek lzmdr. Bir gn beni yine artmt. Yine konuuyoruz. Benim zorum hep ngiliz dosuunu kazanmak. Trkiye'nin hayat ve saadetinin yalnz byle mmkn olacana pek kaniyim. Rus dostluu muvakkat bir eydir. htiyacmz vard, artk, bitti. Bu kadar dost geindik yine ben Ruslarda Trkiye istils fikrinin bak olduunu grdm. Dostluumuz bunu giderememitir. Hem de Rus nedir? Kelin merhemi olsa kendi bana srer... Onlarn da siyasetleri ngilizlerle uzlamak. Bana birka defa ngilizler'e muhta olduklarn, onlarla sulh etmeyince yaayamyacaklarn itiraf etmilerdi. Bilhassa, bizim ihtiyacmz ilim ve teknik ihtiyac, para, bizi tecavzlerden manen korumaa kuvveti kfi biri, ki bunlar da hep ngilizler de var. Ben bu siyaseti Lozan'dan sonra da Mustafa Keml'e hele smet'e ok syledim; fakat anlatamadm. Mustafa Keml ahsi meselelerinden dolay Ruslar'dan vazgeemez. Onlara baldr. Devlet ii de onca taldir. ahsna hadimse iyidir; yoksa ahsna muzr devleti ihya eder herhangi i onca fenadr, reddeder. Eer Lozan'dan sonra beni husus olarak Londra'ya yollasa-lard ben, kuvvetle zannediyorum ki, bu dosuu yapar, Musul'u da kurtarrdm. Dier taraftan Lord Grzon da Lozan'dan sonra daima beni sormu ve istemiti. Bunu muhtelif kimselerden iittim. Birisi o vakit Londra Sefiri olan Yusuf Keml'dir. Bana smet'i bir defa bile sormad. Benim dostum Rza Nr ne yapyor, niin buraya gelmiyor? Rusya'ya gidecekmi, diyor dedi. Beni vaka neden sonra Londra'ya sefir yaptlar, fakat bizimkilere gvenemedim ki, nasl bu sefirlii kabul edeyim. Maksatlar sade beni sefirlikle memleketten defetmek idi. ngilizlerle olan muamelede szlerinden dnerek ngilizler'e kar beni rezil eder249 ler. Yazk ki, Lord Grzon da lmt. Onunla pek iyi anlamtk. Trk Milleti'nin talihi yokmu... NGLZ-FRANSIZ REKABET Grzon'la konuuyorduk dedim; Baka eye getim. Yine oraya gelelim Ben yine ona bir dziye Musul diyordum. O da odasnda denei ile dolayor, sylyor. Nihayet pek glerek yanma geldi ve yava bir sesle: Musul, musul... ne yapacaksnz? Burnunuzun dibinde Suriye var. Onu aln! Bir darbe kfidir dedi. Bu da beni ok keyiflendirdi. Demek bana ok emniyet hasl etmi. Byle mhim bir eyi sylyor. Be yllk kan iinde dostluk ettikleri ve hl aziz ve samim dostuz dedikleri Franszlar'n Suriye'sini almamz teklif ediyor. Buna hayret etmedim. Zaten mtareke iptidasnda Msr da iken bilirdim. ngilizler Suriyelilerden komiteler yapmlar, msellh tekilt vcuda getirmiler, Franszlar' Suriye'den defetmek istiyorlard. Btn son Drz isyanlar hep ngilizlerin tertibidir. nk bu mesele Hindistan meselesidir. Tarih bu babta fasihtir. Birbuuk asrdr sren ngiliz-Fransz Akdeniz rekabeti koloni rekabeti var. Nitekim Napol-yon'un Msr'a ve Suriye'ye girmesi ngilizlerin bizimle beraber Franszlar aleyhine harp etmesini mucip olmu ve nihayet Franszlar buralardan tardedilmitir. Napolyon Suriye'den sonra Hindistan'a gitmek istiyordu. Suriye'de Fransz bulunmas ngilizler'e Hindistan'n tehlikede olmas demektir. Ben ite sylyo-rum.mkn yoktur ki ngilizler Franszlar' Suriye'de braksnlar. Birgn nasl olsa tardeceklerdir. Bunlar biliyorum. Grzon'un teklifi ciddidir. Ve biz istersek Suriye hakknda gayet gizli bir mzakere ve bize yardm da yaparlar. Bununla da bizim gayelerimize ermek mmkndr. Bununla beraber Bu adam pek zeki ve tecrbeli bir diplomattr. Belki bizim arazi igali peinde olup olmadmz anlamak istiyor

diye aklma geldi. Bu dnce ile u diplomata cevab verdim ki, hem yle bir sondalamaya kar menfi cevap, hem de ngiltere'ye iki katl huls akmaktr: Bizim yer almaya, bunun iin kan ve para dkmeye hi bir arzumuz yoktur. Ancak sizinle dost olmak ve samimiyetimizi maddeten ispat etmek iin Suriye'yi Fransz -lar'dan alrz size veririz. Keyfinden yle gld ki, grmeliydi. Onun bu srrn bugne kadar sakladm. imdi bu hatratm olan kada zarur tevdi ediyorum. Bir mddet sonra izin istedim. Yine grmek arzusu gsterdi. Ayrldk. YNE MUSUL MESELES Biz nce Musul'u ngilizlerin petrol iin istedikleri kanaatindeyiz. Petrollerin imtiyazn verip Musul'u alacamz zannediyorduk. Bu teklifi yaptk. Grzon asla yanamad. Biz hl srardayz. Grzon Musul meselesinin petrol meselesiyle hi alkas olmadn syledi ve bunu ngilizler daima tekrar ettiler. Hele Grzon bunda bir dziye srar etti. ok ayan hayret bir ey. Bizde deil, herkeste umum kanaat byleydi. ngilizler ise aksini syleyip iddia ediyorlard. Anlyamadm vesselam. Galiba buna mhim bir sebepte Musul'un stratejik nokta olmasdr. Musul'u alan Badat' alr. Aralarnda da diyecek bir da, bir mdafaa mahalli yoktur. Bu esnada Lozan'a bir takm insanlar da geldiler. Bunlar muhtelif ngiliz petrol gruplar ajan olarak geliyorlar. Bu ticaret evleri pek zengin ve mhim imi. Herbiri milyonlarnn sitedeki nfuzlarndan, kabinedeki ngiliz nazrlarndan, bunlarn nn, beinin kendilerinden olduundan dem vuruyorlar. Hatt bu petrol ii iin Kutlemmare'de elimize esir dm olan General Tovsend de geldi. Bunlar bize hep Nihat Reat getiriyor. Bunlar diyorlar ki Musul petrolleri imtiyazn bize verin, biz Musul'u size verdirtiriz. Al ey! stediimiz zaten bu. Rstem adl bir geldan de bu ajanlardan biri, odama bir kutu sigara ile zerinde ayyldz resimli bir kravat yollam. ade ettim. Mtakere zamannda stanbul'da Trkler aleyhine fena hareketler yaparak mehur olmu ngiliz Yzbas Benet de bunlar iinde. O da Osmanl Hanedan 251 namna hareket ediyor. Daha var. smet bunlara ok ehemmiyet veriyor. Ben ehemmiyet vermiyorum. Lkin ben de tamamiyle ehemmiyetsiz tutmuyorum; fakat hayret iindeyim. Hele ngiliz hey'et-i murahhasasnn iddias akl altst ediyor. Bu ajanlar bizden kat istiyorlar. Ellerine imtiyaz bahseder kat verirsek Londra'daki ticarethaneleri derhal faaliyete geecekmi. smet bunlardan birine bir kat vermek istemi. Mnir Bey'i de arm Beni ard: Senin imzan ile olsun dedi. Ben de Yazlacak ey hibir taahhd tazammun etmesin dedim. Bu adam aklmda kaldna gre evvelce zikrettiim gibi Rstem idi. Herif bu katla Londra'ya hareket ediyor. smet, Nihat Reat' da eline harlk vererek beraber yollad. Gittiler, geldiler. Bir kat da getirdiler. Bunda ticarethaneleri bir taahhd tazammun eder bir kad imdiden istiyorlar. Verdiiniz kat bir eyi tazammun etmiyor diyor. Bunlarn bu ii yapacaklar lf... Maksatlar imtiyaz kapmak... stedikleri gibi kat vermedik. Yine evvelce hikye ettiim gibi gya Londra'da bir ticaret evini temsil eden bir ngiliz'i yine Nihat Reat getirmi; benimle, smet'le grtrmt. kinci konumada ve Nihad'm yannda herif bana ii yaparsam beni tekkl edecek irkete reis yapacan ve para da vereceini syledi. Yani rvet teklif etti. Herifi Nihat'n yannda kovdum. Daha bunlardan trls var. Anladm ki, bunlar bo eyler... Byle Musul alnamaz. Bu adamlar sade imtiyaz avcs bir takm serserilerdir. Kovduum herif benden yz bulamaynca mavirlerden Hamid ile Cavit'i bulmu. Benim haberim yok. ok megulm. Hem de benden gizlerlermi. Birgn smet'in yanna girdim. Bir de baktm ki o ngiliz, Hamit, Nihat, Reat, smet babaa. Mnir Bey de masa banda nnde kt, bireyler yazyor. Ben girince bunlarda bir aalama oldu. Ne o? dedim. smet: Musul meselesi. Bu adam petrol imtiyazm imdi bir katla resmen verirsek Musul'u bize verdireceini taahhd ediyor. Ben de muvafk grdm. mtiyaz veriyorum. Mnir Bey'e onu yaz252

diriyorum dedi. Derhal Mnir'in elinden kad aldm. Dedim ki: Bu adam bir dolandrcdr. Birey de yapaca yok. Birka gn evvel bana bu i iin rvet teklif etti; kovdum. Ben kovunca bunlara gitmi. Bunlar da sana getirmiler. Sen de imtiyaz veriyorsun... Nasl verirsin?!... Musul'u verdiremezse bunun garantisi nedir? Sonra siz Nafia vekili deilsiniz. Nasl imtiyaz verirsiniz? Byle ey olamaz. dedim. Kd yrttm. Hamid'e ve Ni-had'a da: Siz buraya imtiyaz dalaveras iin mi geldiniz? Hamid Bey! Nihad Bey! Sizi bir daha byle ilerde grmiyeyim diyeba-rdm. Ve ktm gittim. Neyse bu irkin i suya dt; fakat smet bu tarz hallin yakasn brakmad. Huy, ne diyeyim. Zihni bir eye sapland m bitmitir... Petrol vererek Musul'u almak iin Londra'ya Muhtar ile Mustafa erefi gndermeye karar vermi. Bunlara orada Nazrlar ile dorudan doruya temasa girip ii halletmeleri vazifesini vermi. Onlara harcrahlarn hazrlatyor. Bana syledi. Ben katiyyen raz olmadm. Gnderme! Bunda fayda yoktur... Gryoruz... Hem de aksi bir netice olmasn. Belki Grzon'u kzdracaz. Ka yapalm derken gz karmyalm. Aykr bir itir. dedim ve ok srar ettim. Dinlemedi, gnderdi. Bu esnalarda Musul'dan vazgemeyi brakm; almak iin smet olanca kuvvetiyle urayordu. Galiba sebebi udur: Bu ii tekrar Ankara'dan sormu, hkmet Musul'un terkine raz olmadn bildirdii gibi Erkan- Harbiye'nin mtalsn da bize gndermiti. Bunda Fevzi Musul'un ehemmiyetinden bahsediyor; terkedil-mez diyordu. Demek hkmet Mustafa Keml'in fikrinde deildi. Bu adamlar Londra'da birey yapamadlar. Bilkis Grzon derhal bize bir nota gnderdi. Nota'da diyor ki: Siz benim stmden atlayp, baka makamlar ile i yapmak istiyorsunuz. Bu irkin bir itir. Bu ilerin halline ben memurum. Vazife bana verilmitir. Baka kimse yapamaz. Ancak ben yaparm. diyor. Kulland dil azametlidir. Kendine gveniyor. smet'e: te aldn m? dedim. Nasl demiyeyim. Heyetin gnderilmemesi iin ok srar etmitim. Grzon bunu sonra umum celsede de syledi (sh.295) ve dedi ki: Trkler bana haber vermeden Londra'ya petrol imti253 yaz vermek iin adam gnderdiler. Bu efendiler abuk dndler. nk benden habersiz bir i yaplamyacami abuk rendiler. ve Londra'da mzeleri onlara inaallah ben gezdiririm diye alay etti. Notasna cevapta smet onlarn Londra'ya petrol iin deil, mzeleri gezmek iin gittiklerini yazmt. ocuka bireydi. Btn bu ilerden hasl Grzon'a bir alay vesilesi vermekten ibaret olmutur. Hasl Musul ii husus mzakere ile bitemedi. Grzon, ii birinci komisyonun itimama tevdi etti. Biz ve ngilizler Musul vilyetinin etnik vesair hususlarn zikrederek davamz ispata altk. Onlar fazla Krt gsterdiler; Trkmenler'i bile Trk deildir diye Trk rakamndan ayr yazyorlar. (Sh. 280 ilh...) Ben de bu babta tarih malumatla bir muhtra hazrladm. smet okudu. GRZON TEHDT EDYOR Bu itimada Grzon Musul meselesinin hkm marifetiyle hallini, bu hkmn de Cemiyet-i Akvam olmasn teklif etti. Bunu kabul ettirmek iin bizi tehdit etti. Artk ii cebre dkt. Kahve dkcnn hk deyicisi olurmu. Grzon'un da Franszlar talyanlar, Japonlar, ilh... hk deyicileridir. Derhal Bompar sz ald. Adeta Grzon'dan ziyade bizi tehdit etti. imdiye kadar bilmezdim; Japonlar tamamiyle ngiliz leti imiler. Konferansta gryorum. Fakat bu kadarn bilmezdim. Daha iyisini Japon heyeti baktibinden iittim. Bunlar bizim oteldeler. Ayrca bize, biz de onlara ziyafet verdik. Bunlarla Asyallk dvas var. Bunu aikr konutum, lzumunu syledim. Bu sebeple bizi seviyorlar. Bunlardan baz malmat almaya altm. ngiliz-Japon mnasebetini iyice renmek istedim. Bu zat epeyce malmat verdi ve hlsa olarak dedii udur: Biz ngilizler ne derse onu deriz. Sade burada deil, her eyde byledir. Ve baka yapamayz. ngilizlerden korkarz. bu da byle... Tehditler derhal smet'te tesirini yapt. Bu teklifi kabul etti. Zaten Londra sefiriyle Musul iini sarpa sardrmtk. Grzon fe254 na kzmt. i cebre dkt, bu ekle soktu. *' Bu suretle birinci komisyonun da ii bitti. ngilizler istedikleri her eyi yaptlar. Musul iinin sonraya taliki bizim bunu kabul etmemekdeki srarmz

zerine Grzon'un bulduu aredir. Sulh yaplsn. Musul ii mani olmasn. O da sonra halledilir. Forbs Adam, husus olarak gelip bunu bana anlatt. Bizim de istediimiz ey bu idi. nk sulh muhakkak yaplmal. Musul ii de halledilir: Gn domadan geceden neler doar... Bu iler yle olunca artk sulh oldu demektir. nk konferansa ve dnyaya hakim olan ngilizler, ngiliz'in istedii boaz ii oldu. Bu olunca Musul'u iinden ayrdlar. Artk sulh bir zaman ve dirayet iidir. Mani yoktur. nk ngilizler dierlerini nasl olsa yola getirirler. Sulhu imza ettirirler. KNC KOMSYON . <: 1 Knunuevvel 1922'de aktolunan umum celsede Grzon gayet acele ve mhim bir mesele olarak Trk ve Yunan arasnda harp esirleriyle ahal mbadelesi meselelerinin hallini teklif etti. Ve: Bu babta Doktor Nansen bir rapor hazrlamt. Okuyacaktr. Sonra delegeler fikirlerini bildirsin dedi. Halbuki ruznamede yalnz, esir mbadelesi vard. Hayrette kaldm. Bu mbadele benim Trklk noktasndan ehas emelim idi; fakat byle tarihte grlmemi bir eyi nasl teklif edeceim diye teden beri dnp duruyordum. imdi kendi kendine ortaya geldi. Yani gkten dm minkudret oldu. Cemiyet-i Akvam delegesi olarak Trkiye'ye gidip tetkikat yapm olan Nansen, epeyce uzun olan raporunda diyor ki: Trk ve Rum'un mbadelesi iin fikrimi komisyona bildirmeye Lord Grzon beni davet etti. Bu mesele iki aydan beri mtalea ve tetkik edilmektedir. Bizzat yaptm tetebbuat ahali mbadelesinin yakn arkta sulh ve ekonomi istikran iin zarur bir ey olduunu gstermitir. Cemiyeti Akvam beni siyasi mltecirelere yardm iin gndermiti. stanbul'da drt byk devletin mmessilleri 255 Trk ve Rum ekalliyetlerinin mbadelesi iin bu iki hkmet nez-dinde derhal icras iin teebbste bulunmam sylediler. Bu iki hkmetle de temas ettim. Yunan hkmetinin resmen rzasn aldm. Ankara hkmetiyle mzakerem de epeyce ilerlemiti. Bu mesele vahim bir ekonomik meseledir. Mbadele tam ve acele yaplmaldr. smet Paa bu teklife hayret edip srf ahs bir ey telkki etti. Bu telkkisi hi doru deildi. Trkiye iin ahali mbadelesi en hayat meseleydi. Vaka heyeti vekilenin bize verdii talimatnamede de bu yoktu ama bizim teklif etmemiz lzmd. Teklif olunca gkten inmi kudret helvas gibi kabul etmeliydik. smet'e kada yazarak ekalliyetler ile beraber mzakeresi lzumunu ve kabul ettiini sylemesini bildirdim. Kd okudu. Ekalliyetler ile mzakere edilmesi lzumunu syledi, fakat kabul ettiini sylemedi. Buna fena canm skld. Trkiye'yi asrlardan beri kendisine zaaf sebebi olan, isyanlar yapan, ecnebi devletlere alet olan unsurlardan kurtarmak yeknesak Trk yapmak en mhim eydi. Keza benim fikrimi igal eden eylerin de en mhimmi idi; fakat nasl teklif edeceimi dnyordum. Ar ve emsalsiz i. Kabul ettirilmesi, hatt teklif bile pek gt. Allah'tan onlar teklif ettiler. Bunu bizim teklif etmemiz lzm iken Nansen'in teklif etmesi tuhaft. Onu phesiz ngilizler sevketmiti. ngilizler'in de byle bir teklif yapmalar son derece dikkati ve hayreti celbedecek eydi. ngiltere Trkiye'yi paralamaya alet ve vesile olan bir unsuru ngiltere Trkiye'den karmak istiyor ki: Bu Trkiye denilen uzviyetin salam olmasn istemek demektir. Hl madd surette bunun hakikatine vakf olamadm. Galiba hris-tiyanlar bilhare kesilmekten kurtarmak fikrindeydiler. Sade bu. Venizelos Nansen'in teklifini yani ahali mbadelesini kabul ettiini beyan etti. Bu da alacak ey. Yunanistan demek Trkiye zerindeki istil gayelerini terkediyor!.. Galiba Trkler'in artk bu sefer ok can yandndan Rumlar' kesip imha edeceklerini zannediyorlar. nk Yunanllar Yunanis256 tan'da istiklallerinden beri oradaki Trkler'i katliamlarla imha etmilerdir. Bu sefer Trkler'in de bu yola dkleceinden korkuyorlar. Bu kabuln mahreki belki de bu endie idi. Btn dier heyetler de mbadelenin insani bir i olacan sylediler.

smet'de ahali mbadelesini ekalliyetler ile mzakere etmek gibi bir art beyan etmek suretiyle mbadeleyi nevem kabul etmi demektir; fakat szlerine gre bu kabul tam deildir. falso olur, geri dnverir diye fena tel etmeye baladm. Nitekim sonra Yenizelos mbadelenin icbar olmayp ihtiyar olmasn, stanbul'un mbadeleden istisna edilmesini bildirdi. Ne ise sonunda Venizelos ihtiyar ve icbar hangi ekilde olursa olsun kabul edeceini bildirdi. Yalnz stanbul'un istisnasnda srar etti. Gr-zon bunun icbar olmasn istedi. Buna pek memnun oldu; fakat o da stanbul Rumlar'nm istisnasn istiyor. Buna mukabil de Garb Trakya Trkler'inin istisnasn teklif ediyor. Zaten bu bizim tale-bimizdi. Grzon'un zikrettii Trk, Rum adetleri yanl. Rum adetleri oaltlm, Trk adedi azalm. nk bu rakamlar Yunanl-lar'n verdikleri rakamlardr. Fakat uras garip ki, bizim Hill-i Ahmer Reisi Hamit Bey vaktiyle Doktor Nansen'le ark Trakya Rumlar'nn adedi yzyirmi bindir demi. Grzon bunu bu celsede syledi. Hayret ettik. Halbuki bizzat Yunanllar yzbin diyerek daha az sylemiler. Trakya'da hi bir vakit bu kadar Rum yoktu. nsann diyecei geliyor ki, Hamid Yunanllar'dan daha Yunanl imi, imdi de mavir diye yanmzda. Hamid Yunanl deil, Trktr ama bu ayr bir tiptir. imizde bir kk snf vard. Bunlarn zihniyetleri uydu. Frenk stn bir mahlktur. Onun her dedii dorudur. Onu daima memnun ve honut etmek lzmdr. Yanllk da olsa onun keyfine gre hareket etmelidir. Hatt lazmsa Trk aleyhinde olmal ve Trk zem ve tahkir etmelidir. Bunlarda milliyet duygusu pek zayftr. Kozmopolittirler. htiml Hamid'de u fikir vard: Frenkler imtiyaz alp, ticaret yatrp para kazandran insanlardr. Para keselerinin azlarn aar. Onlara ho grnmekle para da kazanlra -''" .................... 257 Neyse... Bir skomisyon yapld. smet bana, Bu ileri sen yaparsn, dedi. Fakat bunlar en grltl, dadaal iler. Vaka umum politikadr; benim saham, tarzmdr. Skomisyona devama baladm. talya delegesi Montanya'y reis yaptlar. Karsnda Yunanllar'dan Venizelos ile Yunanistan'n Londra sefiri Kaklamenos, birka mavir ve bunlar meyanmda general Mazaraki var; ngilizlerden Rombolt, Ravan, Forps Adam; Franszlardan De la Fruva La port, Barje-tuvan var. Evvelce skomisyon kk olsun, Trk, Yunan ile dier byk devlet bulunsun denmiken skomisyon byd. Romanya, Srp, Japon ve Amerika da bulunarak konferansa iti' rak eden btn devletler geldiler. Tamamiyle komisyon halini ald. Ehemmiyetine binaen de zabtlar tutuldu. Sonra Franszca neredilmitir. Halbuki ikinci komisyonun skomisyonlarndan baka dier skomisyonlarn zabtlar tutulmam ve neredilme< misti. 1 Bu ikinci skomisyonun mzakereleri gayet hareketli olmutur. Sert mnakaalar mnazaralar, hepsi oldu. Yunan'n ba; delegesi de ikinci delegesi de beraber devam etti. Skomisyonda bir aralk Venizelos'la arptm. Bir aralk 1 gelmedi. Kaklamenos'la (Yunann ikinci delegesi) arptm. Kaklamenos ciz kald. Venizelos tekrar geldi. O da sonunda f benden bir darbe ald. Celsede bayld. Ben yanma mavir olarak Mnir, kr Yaka, Mustafa c eref, Veli, Nusret, Tevfik Beylerden ihtisasna gre birini alyorum. Tevfik'i asker bir mesele iin galiba bir defa gtrdm. 1 Nusret'e baktm ie yarar bir ey deil, braktm. Veli'yi de biraz " sonra zikredeceim vaka zerine kovdum ve bir daha hi bir ie kartrmadm. Ekseriyetle Mustafa erefle kr Kaya'y Yahut Mnir'i gtrdm. Ktip olarak da Ahmed Cevat' alyordum. Skomisyon mzakerelerine balad. Secdet iaretli zabtname 442 nci sahifeden nihayete kadar (645) hemen mnhasran bu komisyonun mzakerelerini havidir. ptida ekalliyetler skomisyonu, sonra ahali mbadelesi skomisyonu adn almtr. 1() 258

ptida Montanya bu skomisyonun yapaca ilerin ehemmiyetinden ve btn cihann bunlarla alakadar olduundan bahsetti. Ekalliyetler skomisyonunun grecei ileri syledi. AFF-I UMUM VE EKALLYETLER Zabtnamelerde ok yanllk var. Bu zabtlar tilf devletleri delege ve ktipleri istedikleri gibi yapmlardr. ine gelenleri dercetmiler, iine gelmeyeni dercetmemilerdi. Bazlarn da tahrif etmilerdir. Fakat bunlarn bir ksm o vakit gazetelerin azna dmtr.Hatt Derso bile karikatrlerini yapmtr. Zabtnamede bunlara dair bir kelime bile yoktur. Bizim Reit Saffet bu vazifeyi hi yapmamtr. te burada (Sh. 443 ve 449 a baknz) Ermeniler'e Ermeni davasnn da ruznamede olduu ve Montanya tarafndan zikr ve tadat edildii yazldr. Tamamiyle yalandr. Ermeni iinden asla bahsetmediler. Onu gizli tuttular, sonra anszn tulumbac tabiriyle, dalaveraya getirerek celseye koydular. Nitekim bu babta byk grltler oldu. Bizimle ngilizler arasnda notalar teati edildi. Bunlar zabtnameye konmamt. Birini zikredecim. Zabtnamede sahife 448 ve 12. ci satrdan sonuna kadar olan beyanat yalan olup kendi uydurmalardr.Bizim ktip de bunu buraya kaydetmelerini men etmemitir. Ktibimiz pek ok kt kt. Vazifesini hi ifa edemedi. Frenkler bizde ekalliyet diye nevi biliyorlar: Irka ekalliyet, dilce ekalliyet, dince ekalliyet. Bu bizim iin gayet vahim birey, byk bir tehlike. Aleyhimize olunca u adamlar ne derin ve ne iyi dnyorlar... Irk tabiri ile erke, Abaza, Bonak, Krt, ilh.... yi Rum ve Ermeni'nin yanna koyacaklar. Dil tabiri ile mslman olup baka dil konuanlar da ekalliyet yapacaklar. Din tabiri ile Halis Trk olan iki milyon kzl-ba da ekalliyet yapacaklar. Yani bizi halla pamuu gibi datp atacaklar. Bu taksimi iittiim vakit tylerim rperdi. Kllarm sanki birer kazk oldu. Bilekleri svadm. Btn kuvvetimi bu tabirleri kaldrmaa verdim. Pek uratm. Pek mkilt ile fakat kaldrdm. ....,= , v,, . u..^. .. .. .*.,, ...,.,, , 259 IRK, DL VE DN * Bunun dersi: Vatanmzda baka rkta, baka dilde, baka dinde adam brakmamak en esasl, en dil, en hayat itir. Bu sebepldir ki, ben zaten Trkl iddetli Trk Nasyonalist-liine ok yllardan beri dklmtm. Eserlerimle makalelerimle buna altm gibi, bulunduum memuriyetlerde de bunu tatbike gayret ediyordum Bu sebepledir ki, erke Arnavut, ilh... kylerini datp bunlar Trkler ile kark olarak yerletirmek en birinci itir. Hl Anadolu'da Bonak Arnavut, ilh., ky vardr ki, Bonaka Arnavuta konuur, Trke bilmezler. Ecnebi devletler bunu mimlemilerdir. Yalnz: Ekalliyetler mzakeresi esnasnda benim yanmda oturan Ninii bana pek ayan- dikkat bir sz syledi. Bunu dier Srp delegesi celsede de resmen syledi: Sizin bizden alacanz yok. Bizde Trk yoktur. Bizdeki mslmanlar Srptr. Ama bizim sizden alacamz var. Anadolu'da 50.000 Bonak vardr. Onlar Bonak ama, rka Srptr Nerden nereye?!.. Rum, Ermeni, Krt pekiyi ama, imdiye kadar Bonak, hayalimden bile gememiti. Bin tehlike altndayz. Ecnebi devletler ite byle bizim cierimize pene atyorlar. Biraz daha gayret ederlerse Trkiye'deki karncalan da ekalliyet yapacaklar. Bu ecnebi unsur bir bel ve mikroptur. Bunlar ve keza Krtler'i devaml bir temsil pln zere ayr dil ve rklktan tecrit etmelidir. MEDEN KANUN VE... Onlar bir proje verdiler. Ben de kontrproje verdim. Bu projemde ilk olarak bizde ve konferansta lik tabirini kullandm. Bunu sonra birok defa tekrar ettim ve kanunu meden yapacamz, bunu Avrupa'dan alacamz, zaten dini devletten ayracamz syledim. Bunlar sonra kendi yaptn syliyen Mustafa Keml bu zabtlara baksn da utansn. (Zabtname Sh.451) yazldr ki, benim ondan evvel sylediimi ispat eder. O vakit kendisi laik kelimesini bile bilmezdi. Medlulnden hibir 260 haberi yoktu. Bunlar sylediimin sebebi nk frenkler Sizin kanunlarnz dindir. Hristiyanlar'a mslman kanunu ile hkmettiremeyiz diyorlard. Bu szleriyledir ki, Rum Patrikhanesi imtiyazlar aleyhindeki tezimizi mdafaa ettim.

Onlar Hristiyanlar' hizmet-i askeriyeden istisna etmek istiyorlar ve buna ok ehemmiyet veriyorlar. Avrupa devletlerine tatbik edilmi muahedelerdeki din ve emsali serbestiden baka Rumlar'n Fatih tarafndan verilmi imtiyazlarn da ibka etmek istiyorlar. Bunlarn tafsilt zabtnamelerde vardr. Fakat maatteessf sylenen szlerin ou da yoktur. Mzakereye devam ediyoruz. Rumbolt Polonya, ekosla-vakya, Romanya, Bulgarya, ilh... devletlere tatbik edilen ekalliyetler muahedelerinde herbirine gre husus maddeler, mesel Romanyadakinde Yahudiler'e it, Bulgar ve Yunanllar'nkinde Bulgar ve Rumlar'n mbadelesi gibi husus maddeler olduunu, binaenaleyh Trk muahedesine de husus vaziyete gre muvazi maddeler konmas lzumunu bildirdi. Bunda hakk var. Dorudur ama, bu arada kurnazlk edip bsbtn muzr eyleri de araya kaydracaklar. Bu adam stanbul'da mtarekeden beri ok az, hatt sersemce, tahsili de orta bir adam. Bunlar zaten eskiden beri Avrupa'nn ve Hnstiyanlar'm en mhim davas: Sizin kanunlarnz dindir. Dininiz mslman. Mslmanlk ile Hrstiyanlar' idare edemezsiniz. der. Bunda tabi haklar var. Vaka Avru-1 pa kanunlarnda da ksmen Hrstiyanhk tesir ve ahkm varsa da bizimkine nispetle hadd-i asgaridedir. Bakyorum yine bu esas zerine hareket ediyorlar. Ben daha evvelden azlarn tkamak iin Trkiye'nin din ve hkmeti ayrp lik devlet olduunu bir kanun-u meden yapacan ve bunu da bu esas zerine pek yaknda yapacan ve Avrupa'dan aynen alacan sylyorum. Zaten Padiahl lavederken takririme bu esas da sokuturuvermitim. Din ve hilfeti devletten ayrmtm.. Moskova'da Misak- Millden ettiim istifadeyi bu konferansta bundan ediyordum. Bu ve Misak- Mill hzr gibi imdadma yetimitir. Bir de Trk hakimiyetinin mukaddes olup tecavz kabul edemiyeceini sylerdim. Skldka bunlar ileri sr261 mmdr. Meskt olmulardr. Hararetle mzakerelere devam ediyoruz. Gittike hararetleniyor. Bazen alevleniyor da... Reisin elinde ok ey olduundan Montanya ile husus mnasebete girdim. Gya ahs dost oldum. Artk dost geiniyoruz. talyanlar ekseriyetle Rumlar'n aleyhindedirler. Montan-ya'y> bu noktadan yokladm. talya'nn Atina sefiridir. Ald. Anlatt. Grdm ki Yunanllar' hi sevmiyor, dmandr, al ey... Franszlar da bana glk veriyorlar. Ben kanun-u meden din ve devlet aynlmas deyince susuyor ve hatt bazan takdir edip bizim teze itirak ediyorlar. Fakat ngilizler bel. Rumbolt esasen Trk dman. Tabi Yunanllar da ellerinden geldii kadar iddetle mukavemet ediyorlar. ngilizler Ekseriya Yunanllar'dan Yunanl, oluyorlar, Zannederdim ki, bu kadar iddetleri ngiliz hkmetinin deil Rumbold'un ahs siyaseti idi. Yahutta ngiliz kilisesinin te'siri idi. Dndm, Rayan'la hususi temasa girmeyi, husus mzakereler ile tesir altna alacam, bu suretle tecavz ve mukavemetlerinin iddetini azaltacam tahmin ederek faydal buldum. Zannediyorum ki Rumbold'un akl hocas Rayan, ngiliz hey'eti-nin talepleri hep Rayan'n rettii eyler: Onunla da hususi temasa girdim ve ok menfaat elde ettim ki; srasnda syleyeceim. Bir akam smet'in yanma girdim, oturuyoruz. Suratnda bir sr var somurtmu... Damdan der gibi, Bu ne?... sana ikinci delege diyorlar?. Bunu nerden kardn?. dedi. Bense byle eyden haberim yok. smet'in lfna ve kzgnlna atm. Dedim ki: Benim byle bir unvandan haberim yok. Kim dermi, eer beni retti zannedersen tahkikat yap!.. renirsin. Benim byle eylere tenezzl ettiim bile yok. Hatrmdan bile gemedi. Esasen dnmee vaktim yok. Zaar dier devletlerin reisten sonraki delegelerine ikinci delege diyorlar. Bize de yle dense gerektir? Benim bunda kabahatim ne?. Ben ne yapaym?.. Hem gcne mi gitti?.. Bunu bana ok mu gryorsun?.. Senin erefini mi azal-yor?!.. Frenkler kendi delegelerine, birinci, ikinci diyorlar. Bana 262 da kim demise yalan dememi. Sen birinci, ben ikinci, Hasan nc delegedir. yle deil mi?.. Birinci delege deselerdi hakszdr, o vakit kzmalydn. Teessf ederim, byle eyle urayorsun... Yanndan kalktm, gittim. Bu sz ok gcme gitti, ve durduka iime iledi. Dndm, nasl bir adamla arkadaz?!.. Devlet ve Milletin beka ve hayat iin kanl bir kavgadayz. Safda drken ba kumandan sfatn haiz olan adam emri altnda kumandan olan bir

adamn mevkiini, unvanm ekemiyor ve onu yzne kar sylyor. Soruturdum, meerse bizim gazeteler bana ikinci murahhasmz diye yazyorlarm. Ne bizim gazetecilere byle yazn dedim ne de byle bir ey aklma geldi, ve ne de bizim gazeteleri okuyabildiim var... Vaktim yok, bizim gazeteler, Avrupa gazeteleri benden bir ok bahsediyorlarm. Bunlar sonra haber alyorum. Ben, iten trnam kesmee vakit bulamyorum. Trke gazeteler beni methediyormu. Alman ve Avusturya gazeteleri de yle. Resimlerimi de dercediyorlarm. Fransz ve ngiliz gazeteleri ise aleyhimde imi, tabiidir... Dman, dmana maval okumaz ya!.. Msr gazeteleri de benden ok bahsetmiler. Harbi umum sulhden sonra rendim. Demek bizim gazetelerin medih-lerinden smet beni ekememi... Onu syleyemedi, iini ikinci murahhaslk vesilesine dkt... Bu da yalan deil, doru bir eydi. Ba murahhas dememilerdi ya!.. Bu adamn bu adilii, bu mthi hrs beni derin bir surette mteessir etti. smet'ten pek soudum. Artk bu adilik aklmdan kmad. Konferans dolaysiyle Lozan'a bir ok ressamlar da gelmilerdi demitim. Bunlar bizim resimlerimizi yapyorlard. Poz vermekten bktk, vaktimiz yok, bin rica ediyorlar. drt defadan fazla duramadk. Artk yemek yerken geliyorlar, resmimizi yapyorlard. Bunlarn iinde en mahiri Derso idi. Btn murahhas ve mavirlerin, karikatrize ederek resimlerini yapm ise de benim simam yapamamt. Venizelos'la beni resminde boks yaparak tasvir etmitir. Bu resimlerin bir tam kolleksiyonu bende vardr. Sinop'da ktphanededir. Ancak iki yz nsha kadar baslmtr, ndirdir. Mzakerelerde ok glk vard. Bilhassa ngilizler'den ve 263 Yunanllar'dan. Herkes onlarn fikirlerini trl szle teyid ediyor, ben yalnzm. Beni ciz brakarak kendi istedikleri eyleri kabul ettirmek iin her trl vastay kullanyorlar. Tabiriyle beni sersem tavua evirmek istiyorlar. Fakat benim bir dziye mukavemetim artyordu. imdi dnyorum da ben o vakit ne imiim, nasl o kadar mukavemet etmiim. Bende ateli bir Trklk ideali vard. Galiba btn kuvvetim ordan geliyordu. AZINLIKLARIN ASKERLK MESELES Bu aralk hi olmazsa Hrstiyanlarm, askerlikte mstakim taburlar olmasn, biraz sonra da geri hizmetinde kullanlmasn teklif ettiler. Benim zorum: Behemehal asker olmallar ve istenilen yerde kullanlmallar. Bunda kararlymlsrarmn sebebi u: Trkler askere gidiyor, dkknn kapatyor, ticareti gidiyor. Hristiyan ise, kalp zengin oluyor. Trk karsnn koynunda kalamyor. ocuk yapamyor, Hristiyan yapyor. Trk harpde knlyor, Rum krlmyor, oalyorlar. Trkiye'nin ok yerinde eskiden Rum yok veya ok az iken bu suretle oalmlardr. Beni nihayet celsede fena sktrdlar. Ben de resmen syledim. Hem cevap bulamadlar, hem de ocuk yapma mes'elesine gldler. Keza Rum ve Ermeni askerlikten pek korkuyorlar. Hele Harbi Umumi'de yaplan amele taburlar gzlerini pek yldrm. Demek askerlik olursa, genler askerlik a gelince Yunanistan'a kaacaklar. Yirmiden yukan. yatakiler de ecelleriyle le le bitecekler. Demek kur'a ya Hristiyanlar iin bir hendektir. Bu suretle mbadele ile atamycamz Hristiyanlar' da otuz ylda her yl safra dker gibi dkeceiz. Krk elli yl iinde, bu askerlik onlar bitirecektir. Bu hesab yapyorum. Bu sebeple bu nokta zerinde ** ttndm durdum. Asla sarslmadm. Beni yerimden skemediler ve nihayet muvaffak oldum. Hakikaten sulhten sonraki be yllk pratik, askerlik ana gelen Rum, Ermeni ve Yahudiler'in ekseriyetle katklarn gsterdi. Bir asker kaa da tabi ceza korkusuyla bir daha dnemiyor. Bin kr... Bu muvaffakiyetimden pek memnunum. 264 22 knunuevvel celsesi sonunda Montanya: Bulgar hey'eti ekalliyetler hakknda dinlenmesini rica etti. Davet edeceim. dedi. An ve hesapta olmayan ey!... Bulgarlar bizimle hal-i harpte deildi ve onlar sulh yapmak iin davetli deil. Konferansa gelip bu hususta sz syleyemezler. Hem evvelce bizimkiler Bulgar ile ark Trakya iin mbadele yapmlar. Bizde bulgar yok. Bunlarn sancaklarna lzum yoktur. Dndm, dndm, manasz ey. Derken bir hayal suretinde aklma Ermeniler geldi. Acaba bu vesile ile onlar m sokacaklar?!.. Hemen kat' bir tedbir olmak iin Bulgarlar'n dinlenmesini kat'iyyen kabul etmemeye karar verdim. Montanya'ya kabul edemeyeceimizi celsede resmen syledim. Montanya:

Bunu kendi istemediini, hatta aklnda olmadn, fakat Bulgarlar'n istediini ve isteyince de reddetmenin mmkn olmadn syledi. Montanya ile husus grmelerimde anlam idim ki, bu adam entrikac, yalanc, dalaverecidir. Yine yalan sylyor. Tabi diplomattr, kimbilir ne tuzak kuruyor. Dedim ki, Eer konferansa davetli olmayan bir hey'eti dinlemek isterseniz, Trk Hey'eti o celseye itirak etmez. Fransz delegesi: Trk Hey'eti bunlara itirak etmek istemiyorsa, dier hey'eti murahhasalarn onlar dinlemelerine itiraz edemez dedi. Ben de dedim ki: Bizim itirakimiz olmayan celseler resm mahiyette olamaz. Binaenaleyh, keenlemyekndur ve zabtnamelere giremez. Btn bunlar da zabtnameye yanl ve kendilerine gre dercetmilerdir. (Sh. 486) kr Kaya, ilk celselerde mnakaa iddetlenip bize hcum edildike btn manasyle zangr zangr titriyordu. Benzi kl gibi oluyordu. Elimle dizini tutarak: Titreme! Herkes gryor, cesur ol!.. diyordum. Gitgide al. Kendisine bir iki defa da sz verdim. Pek l da syledi. Mtehasssa muhta hukuk mes'ele olduu vakit Mnir Bey'i gtryordum. KADIN MESELES Bir sabah beni uykudan kaldrdlar. Gece, ok alm, ge yatmtm. Hayrola!.. dedim. Polis mdr gelmi, anlatm: Gece Zeki, otelindeki hizmeti kadna tecavz etmi. Kadn ra265 z olmam. Zeki ii cebre dkm. Kadn Zeki'nin yzn yrtm, parman srm. Elinden kurtulunca doru polise mracaat etmi. Polis Mdr bir hatr yapmak iin ii resme dkmemi. Kadn davasndan feragate raz edebilmek, bu suretle vak'ann nne gemeye vakit brakm. Kalktm. smet'i grdm. Anlattm. Kzd. Kfr savurdu. Hakk var. nk pek irkin bir ey. Trk Hey'eti neler yapyor?!.. Kadn ii Avrupa'da irkin deil. Erkek ister, kadn raz olur veya olmaz. Bir ey deil, fakat cebren tasallut gayet irkindir. Ekyalk, vahilik saylr. Dorudur. Zaten Trkler'e vahi deyip duruyorlar. Al, gzel bir ispat. Zeki Trk deil, Bonak, ama kim bilecek?.. smet: Bir aresini bul da hallet dedi. Reit Saffet'i ardm: Git kadna bir miktar para ver! Davasndan vazgein!.. Elinden buna dair bir kt alp polis mdrne teslim et!.. Zeki'yi bana yollasmlar. dedim. Gitti. Para ile kadn vazgeirtti. Zaten kadn bunu para iin yapmtr. Zeki geldi. Baktm fena haldedir. Yz yrtk iinde. Parmana pansuman yapm. Yani rezaletinin nianlar stnde. Korkuyor. Dedim ki: Ayol, burada kadn ktl m var?.. stedin, vermedi. Peki!.. Dierinden iste, o da vermezse dierinden iste. Mutlaka biri verir. Vermedi diye canavarca kadna hcum edilir mi? imdi . bu rezalet yaylrsa halimiz ne olur? Hi lf yok, nne bakyor. Vaka polisin ltufkrlyle i kapand. Ama herhalde azdan aza vak'a yaylmtr. nk byle bir kadn vak'as talyan hey'etinde de oldu, yayld. Btn heyetler iittiler. MZAKERE HARARETLE DEVAM EDYOR Bugnlerde birinci komisyonun ilerinde ve ikinci komisyonun ilerinde sk eyler oluyordu. Burnumuzdan soluyorduk. Bizi korkutmak iin tilf heyetleri, yeniden aleyhimize harp aacaklarn ia ederek tekliflerini, bize kabul ettirmee alyorlard. Bazan alenen celsede byle tehditler yapyorlard. Bu esnada yine byle bir tehdidi biri smet'e sylemi, smet Sulh yapamayacaz. Herey boca olacak diye tutturdu. Bana Canm ok ileri gitme, ne olursa olsun. Bir sulh yapalm da i 266 bitsin diyor. Ben de Yok, iyi bir sulh yapmak iin son hadde kadar uraacaz. Byle eylere kulak asma!.. diyorum. Bugnlerde sinirleri tamamiyle gevemi, kendine malik deil. Ne kadar da zayf sinirli adamm. Nasl kumandanlk etmi, insan aar. Kuvvetli olduu vakit zayf deildir, bil'akis kaplan gibi saldrr, tecavz sever. Fakat sk karsnda eli aya kesiliveriyor. Hi bir ile megul olmad gibi, kimse ile de konumuyor. Yemek de yemiyor, odasnda gezinip dnyor. Gece uyku da uyuyamyor. Etme!. Gitme!. Bouna kendini yiyorsun!. diyorum. Nasihat da kr etmiyor. O, buhranlarda hep byle olur.

Yahya Kemal, onun bu hali zamannda bir akam zeri bana dedi ki; stanbul'dan bana rak geldi, unu gidip senin odada ielim. u artla ki, bize havyar smarla!.. Peki!. dedim. Havyar vesaire mezeler smarladm. Bir iki kii ile geldi. smet'i de getirmeye ben gittim. Gelmek istemedi. Zorla getirdim. tik, yedik, konutuk, gldk. Byle bir frsat Lozan'da henz ilk defa zuhur etmiti. smet'e o kadar zorladk, ne bir kadeh rak iirebildik, ne de bir lokma meze yedirebildik. Gezindi, dolat. Nihayet ezlonga uzand, gzn kapatt, dnd. Bir defa bile lkrdya karmad gibi bir kerecik de glmsemedi. Halbuki bu adam rak imesini seviyor. ok da glnecek lflar sylendi. Bilhassa Yahya Kemal, tuhaftr, nkteli sz syler. Bunlar smet'e vz geldi. s-met'in bu hali, tam gn gece srd. Sonunda bitap dp bir uykuya yat. Bu uyku bir gece bir gn devam etti. Bu hali geti. te yeniden harp olmak ihtimali vehmine dokunmutu. Bir defa bir ey onun vehmine dokundu mu, artk i bitmitir, byle olur. Avrupa otellerinde insan nasl soyarlar anlataym da malum olsun. Bir defa gelen havyar bitmiti. Bir daha getirttik. Hepsi iki-yz elli gram kadar vard. Hafta sonu hesap pusulasnda bunun iin yzkirk trk liras kadar para istiyorlar. Allahdan yanmda Ahmet hsan vard. Dedi: Bu soygunculuk!. Verme!.. Kd ald. Mdre gitti. Bu sayede para krk liraya kadar indi ve mdr de gelip yanllk olmutur diye benden mazeret diledi. Byle yaplmasa yz krk lira gidecekti. Ahmet hsan igzar bir adamdr. Son zamanda O'nu da bi267 zim neriyat ve istihbarat kalemine memur ettik. Dorusu hizmetler grd. Esasen gayet egoist bir adamdr. Paradan baka bir ey tanmaz. Dier insan ve vatan btn hisler onda tlidir. Fakat i-de dirayetli bir adamdr. Trk Matbuatna hizmetler etmi bir kimsedir. MEKTUP MESELES Rauf bana Ankara'dan kurye ile bir mektup yazm. Bir Avrupa gazetesinin Lozan'a ait makalesini de kesip leffetmi. Bu makaleye dair mtalea yazyor. Ben de cevap olarak, asl olmadn yazp mektubu Reit Saffet'e kurye iine koymas iin verdim. nkta' oldu. Ankara'ya gttik. Bir gn Rauf bana: Mektup gnderdim de bana cevap yazmadn. dedi. yi kt benim gelen mektuplara cevap yazmak detimdir. Hatrladm ve cevap yazdm syledim. Hayr, gelmedi. dedi. Derhal hatrma geldi. Bir gn Lozan'da smet bana: Rauf a mektup yazmsn. Ne yazdn! diye sormutu. Ve manal yzme bakmt. Anlald. Reit Saffet bizim mektubu smet'e vermi, o da okumu ve gndermemi... Halbuki fena bir ey de yazmamtm. e dir sorduklar eylerdi smet buna tahamml edememi. Halbuki kendisi her gece Mustafa Kemal'e mektup yazyordu. Nedir? Ve benden neye gizli ve niye yazyor diye benim hi hatrma gelmemiti. Hasl smet mektubu almak gibi adilii ve hrszl da yapt. Reit Saffet ne kadar bozuk ve ahlksz adam?.. Gittike ireniyorum. Lozan'da Cavid'i brakm, selm bile vermiyor. Benim yanmda Cvid aleyhine smet'e neler sylyor. Halbuki ben Ankara'ya gitmeden evvel Talt ile Cavid'in fotoraflarn yatak odasnda karyolasnn bana asmt. Cavid onun velinimetidir. Bakyorum, ikide bir hey'etten bazlar aleyhine de smet'e lflar sylyor. Adeta casus bu. Bir taraftan da gururu var, ba olmak istiyor. Kendi kendine politika yapyor. Bir dziye, ngiliz, Rus Fransz, talyan, ilh... hey'eti murahhasalarn ziyaret ediyor. Ka-nk bir i... Beni de hergn zorluyor. ll smet'e kendisini hemen Paris sefiri tayin ettireyim. Rica ediyor. Israrndan tekrarndan 268 bktm usandm, o usanmad. Ben bir defa bile bunu smet'e sylemedim. Sonra Parisi brakt, Bkre sefirliini istedi, Nihayet bugn Reit Saffet'in yannda Bak, Reit Bey sefirlik istiyor. dedim. O da aldrmad. Hey'etler birbirlerine resmi byk ziyafetler veriyorlar. Bu ziyafetler yz kiilik kadar oluyor. Biz imdi nazrz ve Avrupa'da delegeyiz. Admz gazetelerde. Bizim kayn pedere, kaynanaya makbul olmuuz. kr Paa, Nis'den bana tatl mektuplar yazyor. Konferansa dair mhim malumat istiyor. Tabii bu ocuka ve terbiyesizce bir isteme. Byle ey istenir mi?!. Bu yle mhim bir sr ki smetle benden

baka kimseye sylediimiz yok. O'na bir iki cmle ile yle, byle ve mana kmaz bir ey deyiveriyorum. Lozan'a geleceini yazd. Bir oda tuttum. O esnada biz de dier delegelere ziyafet veriyorduk. O'nu da yemee davet ettim. Artk keyifli, meerse gelmesine sebep varm. Bana trl imtiyaz ileri, ve bunlar iin rvet teklif etti. Canm, ne biim adamdr?!.. Paraya doymuyor!... Ben byle ey yapar mym?.. Yapmadm bilmeyen?. Yapsam kendime yaparm. O'na ne?!. Zorluyor. Zayf ve cahil mant ile beni iknaya alyor. Hi olmazsa unu dnse: Ben bu adamdan on para ve on paralk iyilik grmedim. Bilakis hakaret grdm. Ve beni svire'de hapis bile ettirdi idi. Kzna da on paralk iyilii yoktu. Nihayet umudunu kesti. nkta zamannda stanbul'a gelmi, amlca'daki kkn hastahane yapmak zere shhiye Vekleti namna satn alrsam kzna byk bir ta prlanta yzk hediye vereceini va'd etmi. Kz bana sy-ledi.Dedim ki: Baban sana ve damadna rvet veriyor. Bu baba hediyesi deildir. Hediye olsa byle bir tavassutla (?) vermezdi. Sen bilirsin ki ben rvet yemem. Ben imdi mevkideyim ya, benden paraca istifade etmek iin herif ldryor. Halbuki seraskerden milyonlar yemi bir adam. te bizim kayn baba!.... Bir ka gn sonra gitti. kr'nn bu esnada Reit Saffetle aras ak imi. Onunla grmyor. Kendisi sebebini anlatt. Reit Saffet, kazanl i diye bunu bir ka ticar ie sokmu. Sermaye diye para alm ve yemi. kr Paa'y zaten herkes byle do269 J landnr. Bu suretle birka yzbin lira kaybetmitir. Yalnz ben ona byle oyun oynamadm. Lozan'dan sonra ttn ticaretine baladm. Kendisi de ticarete itirak etmek istedi. Bana on sekiz bin lira verdi. Ttn satlr satlmaz parasn derhal kendisine iade ettim. Reit Saffet'in haremi Nis'de byk anasnda imi. kr kzn zorluyor, boatmaa urayormu. Adeti yledir. Bu ziyafette bir ey oldu. Ne smet'in ne benim haremim Lozan'da deil, smet ziyafete riyaset ettirmek iin bir kadn olmasn istiyor. Ferid o vakit Paris'te mmessil nvanile bulunuyor. O'nun kars Mfide'yi getirtmeye kalkt. Dedim ki: Ferid de gelecek mi? Hayr! dedi. O halde kocasz bir kadnn byle resm bir ziyafette riyaseti mnasip olmaz, hatta irkin bir ey zannederim. dedim. Hem de o esnada Ferid Puankara'ya yalan sylemi. Puan kara Fransa Hkmetinin Bavekili ve Hariciye Nazr sfatyla Ankara'daki mmessili miralay Moje'ne: Ferid di ve yalanc bir adamdr. Byle bir adamla mnasebette bulunama-yz. Bunu Trk hkmetine bylece syle! demi. Mojen telgraf Raufa gstermi. Rauf da aynen smet'e gnderdi. Hakikaten Ferid yalancdr, dzenbazdr. Puankara'nn dedii dorudur. Rauf ile Ferid'in aras pek bozuktur. Millet Meclisi'nde krsde bir defa Rauf, Ferid'i rezil etmitir. nk imdi de bunu frsat bilip telgraf aynen gndermi. Ferid'in kaldrlmasn teklif ediyordu. Hakk da vard smet'e bunu da syledim. Madem ki Rauf teklif ediyor, Ferid'i kaldrmam. dedi. Bu adam mthitir. Bunlarda ahs i, menfaat ve his devlet ve millet iinden yksektir. Beni de dinlemedi. Bakdm, Mfide Hanm geldi. Yalnz bana bir kadn bizim otelde ziyafetten nce ve sonra gnlerce kald. Pek de serbest. Ziyafette pr dekolte giymiti. Sofrada otururken arkasndan mbalaasz elpelerinin st ksm ve arasndaki pizayenin ucu da grlyordu. Ziyafette bu derece aklk hi bir Avrupal madamda yoktu. Hem de tavrlar da kaba, souk, lzumsuz ve kaba bir surette ok ve kahkaha halinde glyordu. < V *'-. 270 AVRUPA KANUN MEDENS *\,yi .*.? , Bizim skomisyonda Hristiyanlar'm evlenme, miras i- leri vesaire hakknda Yunanllar ve dierleri kyamet koparyorlar. Ben bunlara Avrupa kanunu medenisini aynen tatbik etmek zere olduumuz syleyerek cevap veriyorum. Bu cevap mekt oluyor. Bilhassa Franszlar'a ok tesir ediyor. Fransz delegesi Lro: Avrupa kanunu medenisini tatbik edeceklermi. Bu halde bu hususlarda bir takm imtiyazlar istemek doru deildir. Hristiyanlar da ona tabi olmaldr.

diyor ve dierlerini susturuyor. Bu suretle Fransz delegesinin bize ok yardm oldu. Fakat Rumlar'n Fatih'ten aldklar dini imtiyazlan- n muhafaza ettirmek iin Yunan delegeleri olanca gayretlerini sarf ediyorlar. Ben de bunlar kamilen kaldrmak azmindeyim. Memleketin siyas ve idar ahvalini anladm bir yatan beri Rum Patrikhanesine ve imtiyazlarna pek dman idim. Hele Trk olduumdan beri bu dmanlm artm da artmt. Bu imtiyazlarn memleketi kapitlsyon altnda tuttuunu, yktn gr- yordum. Zaman bana Lozan' ele gemez bir frsat olarak vermiti. Btn gayretimle urayordum. Btn gayret kesilmitim. Ben deta bu ilerde kendime mlik deildim. indem comu bir ma- neviyat beni yrtyor ve sevk ediyordu. Bu frsat kaybeder miyim?.. Bunlarn imhasna urayorum. Bu esnada smet, stanbul Hkmetinde Adliye Nezareti Mezhip Mdr ve bu memuriyette uzun zaman bulunmu olan Baha Bey'i getirtmi. Geldikten sonra bana syledi. Bu zatn fikirlerine mracaat edeceiz. Patrikhane iini iyi biliyormu. Bir- ka gndr ato'ya celseye gidip gelirken bizim otelin koridorla- rnda cier gibi bir krmz ve byk bir fesi, ayanda arkas mahmuzlu fotin kundura, uzun boylu ve ihtiyar birini gryordum. Numunelik bir eydi. Nazar dikkatimi celb etmiti. Tabii frenkler ona bir turist olarak bakacaklard. ten bunun kim olduunu sormaa bile vakit bulamamtm. yi mostra idi. Baha Bey'i getirt- tim. Baktm o mostra adam Mnir, kr, Veli, Seniyddin gibi birka mavirler ile beraber onunla mzakereye baladk. Reyini 271 sordum. Bu zatn patrikhane iinde mtehasss olmas lzmd. Hakikaten de bir takm maluma vard. Kendi de iyi adama benziyor. Kanunu medeni mes'elesine iddetle itiraz etti. Sonra Trk kzlar da hristiyanlar ile evlenir, bu ne vahim ey?!.. Din gitti dedi. Ben de: stediim budur. Eer ka asrdr byle Trk kzlar hiristiyanlarla evlenebilselerdi Trk erkekleri de Hristiyan kzlar ile evlenirlerdi. Bugn Trkiye'de Hristiyan kalmam olurdu. dedim. Sustu. Fakat bu zat pek mutaassp imi. Byle lflar kulana girmiyor. Patrik mes'elesinde, patrikin yine eskisi gibi imtiyazlarna sahip olmasn, Devletin vkel derecesinde bir memuru olup asker ve polislerin ona yine selm durmasn ve emsalini iddetle iltizam etti. Artk zrvalyordu. Grdm ki beyni bit pazarndan baka bir ey deil. Ne zihniyet, ne ahmaklk. Kolayna Trkiye gibi koca bir imparatorluk yklmam. Bu zat ok eski kafaldr ve dnyadan bihaberdir. Nasl balk sudan kamazsa, eski vaziyetten dar kamyor. Bir ka celse gsterdi ki, ondan istifade mmkn deildir. Dediler ki, Geldii gnden beri dokuz srlmtr diye yemek hatta ekmek yemiyor. Sade rafadan yumurta yiyor. Haline acdm. Zayf da. Alktan lecek. s-met'e diman halini anlattm, bu adam iade etmesini syledim. Dinlemedi. Neyse bir mddet sonra kendi gitti. te smet'in bir sama ii daha... smet benim kanunu medeni iime kzyor. Halbuki bunda byk iyilikler vard. Kzlarmza erkeklerimize Trk ruhunu verirsek Hristiyanlarla evlenince kar ve kocalarn, hi olmazsa ocuklarn Trk yaparlar. Mutaassp Rumlar, kzlar yetiince Trkle evlenmesinden korkarak kzlarn alp Yunanistan'a hicret ederler. Bu suretle stanbul'da kkleri kesilir. Vaktiyle eyhlislm Vn Efendi zamannda Trkler Hristiyan kzlar ile mslman etmeksizin evleniyorlarmi. Rum patriki grm ki runlar bitiyor, Vn Efendiye rvet vermi, ondan yle bir fetva alm: Bu kadnlar gebelik esnasnda domuz eti yiyip arap itiklerinden bu ocuklar mslman olamaz. Bu suretle bu evlenmeyi hkmet men etmi. 272 Bu mel'un eyhlislm bunu yapmasayd. Trkiye'de bugn Hristiyan bulunmazd. Devlet ektii binlerce bellar grmez ve byle yklmazd. Fecisi u ki buna yanan ben, imdi de bunun faydasn anlatamyordum. ERMEN YURDU MESELES 20 Knunuevvel itimanda Amerika delegesi, Ermeniler iin Ermeni Yurdu istedi ve bunun insaniyet namna lzm olduunu syledi. Ha!.. Bulgar derken Ermeni hayalini grmtm. imdi galiba hakikat oluyor. Ben de: Madem ki, Amerikallar insaniyet iin Ermeniler'in rahatlarn istiyorlar ve kendileri insaniyete

hizmet gayretindedir. Bu halde onlara Amerika'da yurt versinler. dedim. Niin?... dediler. nk, Trkiye'de henz konfor yoktur. Amerika tamamiyle tekilt yaplm, rahat ve saadeti yerinde zengin bir memlekettir. Ermeniler orada ok rahat olurlar. dedim. Hepsi gldler. Amerika delegesi de gld. Zabtnameye bunu da koymamlar. Montanya: Yarn ylba-dr. Bunu ylba hediyesi olarak ver!. dedi. Bizde ylbanda hediye vermek deti yoktur. Hem bu Hristiyon ylbasdr hem de bu det sizde var, siz veriniz, dedim. Buna da gldler. Biz de gldk. Celse de kapand. Bunu da zabtnameye koymamlar. Bununla ben Ermeni iini byle hafif bir ey ile geti gitti zannettim, sevindim. stmden ar bir ykn kalktn hissettim. Meerse sonu varm... Gnler geti. Ekalliyetler ii ile megulz. Bir gn rzname, ekseriya yaptklar gibi, celseden bir saat evvel geldi. Bunun gayesi bize cevaba, hazrlanmaa, tetkikat yapmaa vakit vermemek, Trkesi bizi gaflette yakalamak. Rznmede: Bugnk celsede Ermeni, Asur, Keldan hey'etleri dinlenecek. Deniyor, hayret iinde kaldm. 22 Knunuevvel celse sonunda reisin: Bulgar Heyetini dinleyeceiz. Dedii vakit, Bulgarlar'n arkasnda Ermeni Hey'etini grr gibi olup iddetle hareket etmi. Byle celselere itirak edemiyeceimizi ve bunlarn resm celse olup zabtname273 lere geemiyeceini sylemitim. Meerse hakkm varm. Ermeniler Lozan'a dolmu, Ermeni yurdu diye paalar svamlar, alyorlard. Hem de ben yalnz Ermeni grmtm, imdi bir de hi bilmediimiz ve aklmza gelmeyen Asr, Keldaniler varm.. Hayret... Alklatm. Derken pek kzdm. Demek bize oyun ediyorlar. Behemehal bunlar dinleyeceklerine hkmettim. Ben de onlara oyun ile mukabele edeyim de grsnler dedim. Celseye itirak etmeyeceim, fakat bunu n yapacam. smet'e de hi sylemedim. nk ihtimal vehmine dokunur, beni zorla plnmdan vazgeirtir, celseye itirak ettirir. Yazk olur. Bu adam daima posa olmayn deyip boaltmak ve vermek sisteminde. Vakit de vermeden yapacam ki, frenkler smet'e mracaat edip korkuturlar. Bekledim, itimaa yarm saat kala bir nota yazdm. Kendi imzam ile imzaladm. Bunda diyordum ki: Ben size sylemitim, bunlar dinleyemezsiniz. Dinlemek isterseniz biz gelmeyiz. Hem Ermeni, Asr devlet deil ki.. Biz devletlerle mzakereye geldik. ilh... Bu sebeple celseye gelmiyoruz. Tam on dakika kala ktip Ahmed Cevad' ardm. Al unu! Kimseye gsterme ve syleme!.. Otomobili al, Ui'ye git.!.. Celse zaman gelsin, delegeler yerlerine otursunlar. O esnada ieri gir, bu notay Montanya'ya ver ve derhal dar k! Sakn orada kalma!.. nk odada kalsa bu adamlar bizi celsede hazr addederler. Bu kabiliyette insanlardr. Bylece yapt. Celseyi yapamamlar, fakat husus mahiyette diye Bulgarlar', Ermenileri ilh... dinlemiler. Ancak bunlar zabtnamelere geirememilerdir. Hasl emrivaki' yaptm. smet sonra haberdar oldu. , ne smet'den glk ne de frenklerden bir itiraz ve akslamel olmakszn geti. Bense azim bir vak'a hadis olacana zhiptim. krettim. Bu mes'eleyi Franszca zabtnamede gryorum. Ama ilerine gelmediinden doru zikretmemiler. Yazdklar tamamiyle yanl. Sahtekrlklar yapmlardr. Maatteessf bizim umum ktip de buna dikkat edip Trk hususunu muhafaza etmemi, vazifesini yapmamtr. Yine ben 22 Knunuevvel celsesinde byle bir mzakereyi zabtnameye sokamazsnz demitim. Zabtnameye, bu cmleyi de geirmemiler. Benim ise o vakit nerolunacak zabtnamelere bakmaa asla vaktim yok. Hasl frenkler her eyle istedikleri gibi oynuyorlard. Pek dice iler yapyor-larbd. Bizim ktipde ise bir duygu, bir gayret, hi bir varlk yoktu. Artk Montanya bu ii tatllkla, beni husus mlakatlarla kandrp aldatarak yapma peine dt. Bu sefer plnlarn deitirmiler, artk Ermeni vesireden hey'et dinlemeyecekler. Bunu bana vadediyor, yalnz kendileri medhedecekler, ok ektiler, lykdrlar, insanidir. Bunlara Ermeni Yurdu verin!.. diyecekler. Montanya bana geliyor, beni kendi odasna davet ediyor, beni byle bir celseye raz etmee alyor. Canm mttefikler Ermenileri harpte ok kullandlar, buncaz olsun sylemesinler mi? Bir vazife olmutur. diyor. Montanya'y imdiye kadar olan husus temaslarmla anlamtm ki, mevkiine mnasip vekar, centilmenlik gibi eylerden bir zerreye bile sahip deil.

Grlyor ki beni dolaba koymak istiyor. Bu ie zaten balarken dalavere ile balamlard. Bu Ermeni Milli Yurdu ii de pek dallanm, btn Avrupa ve Amerika bunu bizden istiyor. Demek bu i byk ve grltl Toup theatrel halinde bir darbe istiyor. Ancak byle bir darbe ile kapanabilecektir. Baka trl yakamz bkaracaklan yok. Ben Montanya'nn bu teebbsn byle bir darbe iin vesile yapacam tahmin ettim. nk bir kancklk eder, bana vesile verir. Montanya yine: Canm ngilizler ve Franszlar bu adamlar kendi ilerinde, menfaatlerinde kullanmlar, bu suretle krdrmlar. imdi bu adamlar iin yurt istemeye kendilerinde ahlk bir mecburiyet gryorlar. Ermeniler o vakit vaadlere inanmlar. Etme, kabul et! Bunu yapsnlar!. diyor. Nasl olur? Asla! Bunlara yurt mu vereceiz?. Bu babda bir lkrd bile syletemeyiz!.. diyorum, dedi ki: Canm, byle deil, yalnz lf olsun diye syleyecekler. Yoksa yurt yaptrmaa srar etmeyecekler. Olmaz!.. dedim ve baka demedim. Zorland, yalvard. Bize yaptklar onlar celsede dinlemek mes'elesi btn hn ve kinimi kaynatm, hl ayakta durduruyordu. O vakit bir hdise karmak istedim. k. Bu i iin yaptklar dolaplarn intikamn al275 mak istiyorum. Hem de bu i azim bir hdise olmadka ortadan kalkmayacak. Artk fazla srar edersem frsat belki kaar, frsat fevt etmek doru deil. Kabul etmezse onlara oyun edemeyeceim. stediim sahnev darbeyi vuramayacam. Yoksa bu red ve srarlarm hep nazdan ibaret, dolap tamam olmak iin lzm. Dedim ki: Eer hepsi namna yalnz sen reis sfatiyle iki satr gememek zere Ermeniler'e yazk olmutur. Bunlara yurt verin!... dersen raz olurum. Bunu da size ahsen hrmetim vardr, sizin hatrnz iin kabul ediyorum. dedim. Peki!.. dedi. Namusunuz ile bunun byle olacan temin ediyor musunuz? dedim. Evet!. dedi. Biliyorum ki yalan sylyor. Zaten bu sayede benim ekmeime ya srecek. nk kyameti koparp Ermeni i iini bitireceim. Hem de koparacam kyametin mes'uliyetini de Montanya'ya yklyeceim. ki ka ekmek kadayf. O, beni dolaba koyduunu zannediyor, keyifli... Ben de ona dolaba girmi i gibi grnyorum. Ben ona dolap yapyorum. byle kararlap - bitti. nsanlar irkin mahlklardr. Kimbilir iinden o bana: Ne aptal!.. Dolaba koydum diyor. Halbuki ben iimden pek keyifliyim. Ben onu dolaba koydum. olmutur... Tasavvur ettiim pln mevkii fiile koymak iin Montanya'nn bana vesile vereceine iki kere iki drt eder gibi kaniim, eminim. nk, dalaveracdr. htimal benimle olan kararmz bile mttefiklerine baka trl syleyecektir. Bu ilerden yine smet'e birey amadm. Asam mutlaka beni Aman, boca edeceksin diye men edecektir. 6 Kanunsani 1923 celseleri sonlarnda Montanya Ermeni Yurdu mes'elesine geti. Bunun iin yazd eyi okumaa balad. Baktm uzun bir ey. Montanya'da ben hi aldanmam idim. Sanki benim bildiim gibi mdfaa yapyordu. Yine baktm benim daha aklma gelmeyeni de ilve edip yapyor. Mesel evvelce Bulgarlar' dinlemiler ya. Biz o celseye gitmedik. Szleri zabtnameye gemedi. Onu da Trkler maatteessf celseye gelmedi-lerdi. Ben vekleten onlarn taleplerini Trk hey'etine ibl edeyim diye ie giriti. Demek ste ty dikiyordu. Montanya tasavvur ettiim tipin en mmtaz mahluku demek. tiraz ettim, kulak asmyor. Dinleyemeyiz, byle mi olacakt dedim. Aldrm276 yor... Sade devam ediyor. Sanki adam anadan doma sar olmu... Demek bizim pln oldu. O bitirdi Rombold balad. Yine itiraz ediyorum. Sz istiyorum. Hi aldrmyorlar... Devam ediyorlar... Uzun, uzun okuyorlar, sde yzleri kpkrmz, tellan var. Demek bir uygunsuzluk kmasndan korkuyorlar. Ben bir dziye sz istiyorum. O bitirdi. Fransz delegesi balad. Bu sefer talebimi iddetlendirdim. Ayaa kalktm. Ben de Montanya gibi: Bir ka kelimecik syleyeceim dedim. Sze Franszlar'dan evvel baladm. Dedim ki: tilf devletleri Ermeniler'i kendilerine siyasi let yapmlar, atee saldrtmlardr. Kendi devletleri aleyhine isyan ettirmilerdir. Bunun neticesi onlarn te'dibi olmutur. Tedip ile sr hastalk alk ve hicret ile krlmlardr. Bunun btn mes'uliyeti bize deil, tilf devletlerine aittir. Er-menile're mkfat lazmsa siz verin!.. El mal ile dost kazanlmaz. Ermeniler mazlum imi, onlara yurt, istikll vermeliy-mi. Biz bunlara kaniiz. Ancak

dnyada mazlum millet bir tane deildir. Msr hrriyeti iin bir ka dePadr ve daha dn kan iinde alkand. Hindistan, Tunus, Cezayir, Fas hrriyetini yurdunu istiyor. Hatta rlandallar yurtlar, istikllleri iin ka asrdr, ne kadar kan dktler?!.. Siz bunlara istiklllerini, yurtlarn verin, biz de Ermeniler'e derhal verelim. Btn bu okuduklarnz keenlemyekndur. Bu art dahilinde burada duramayz. Celseyi terk ediyorum. dedim. Ayaa kalktm. Bu szlerim ok ard. Hepsi pancar gibi kpkrmz idi. Hele Rumbold!.. kh al, kh mosmordu. Zannmca ngiltere, ngiltere olal diplomaside byle iddetli itham ve ar sz iitmemiti. Kudret ve kuvvetin evc-lsn-da bulunduu bu gnde bir Trk delegesinden bunu iitmek, bu kibirli ngilizler'e ne ard.... Zabtnameye szlerimin bu son ksmn da gememiler. Zabtnameler ile istedikleri gibi oynuyor. Tai yapyorlard. Ne kadar sahtekrlk?!.. Halbuki bu szlerim o vakit gazetelerin azna dm, aynen yazmlardr. Birka gn sonra bana rlanda stikllcileri bir mektup yazarak: Hrriyetini isteyen mazlum mil277 letler arasnda rlandallar' da zikrettiinizden size teekkr ederiz diyorlard. te bizim ktibi umumnin de vazifesini ne kadar grdn bu gsterir. Hatta biz ktktan sonra Fransz delegesi de birey okumu, onu bile zabtnameye sokmular... te frenkle-rin dostluk numunesi ve konferansn umum katibine, yani Avrupa devletlerine ettiimiz itimadn nasl suiistimal edildii grlmektedir. Montanya prtel: Celseyi terk edemezsin!. diye bar bar barmaa balad. Yrtnyor... Dedim ki: Celseyi terk edemeyiz mi? Montanya: Evet, edemezsiniz!. diyor. Dedim: Trk Hey'etini burda tutmaa kadir bir kuvvet var m? Celseyi terk ederiz ve nasl terk ediyoruz grnz!.. Bizim mavir ve ktiplere: Haydin, kalkn!.. dedim. Kalktlar. Ktip Ahned Cevad nmde duruyordu. arm, Beyefendi ben de kacak mym? diye baryor, Ne duruyorsun, kalk!.. dedim. antas ve ktlarn topluyor. Acele ve telndan baka, dierleri arkamda hat yaptk. Montanya'ya: te Montanya hl baryor: Celseyi terk edemezsiniz diyor, tepiniyor. Dier delegeler, birbirine karm herkes hayrette. Biz ktk, gittik. Otomobildeyim. Tasavvur ettiimi tamamiyle yaptma hkmediyorum. Keyifliyim. Bakalm ne netice verecek?. Otele geldik. smet'e Yine Ermeniler'den bahsettiler. Ben de celseyi terk ettim. Celseyi terk etmemem iin ok gayret ve tel ettiler. Dinlemedim. dedim. Dier tafsilt anlattm. Bana sarld ve: Seni bin kere tebrik ederim. Ermeni mes'elesini ite topraa gmmsndr. dedi. Yzmden pt. Ben korkacak zannediyordum. Bilkis cesaretle karlad ve ok keyiflendi. Ben de ferahlandm. smet'in keyfi ok srmedi. Montanya, Rumbold, doru Grzon'a gitmiler, ii hikye etmiler. O da mttefikler namna kendi imzas ile bir nota yazm, bize gndermi. Bu notay alnca smet tel etmi. Beni artm. Gittim. Tel iinde: Ya imdi ne yapacaz. ok fazla ve ar i yapmsndr. diyor. A, demin beni takdir edip Fevkalade bir i yapn. Ermeni mes'elesini ldrdn diyen adam imdi ne diyor?. Tamamiyle deimi. Rza 278 Nr'un yapt i pek ar ve vahimdir. tilf devletlerine hakarettir. Ermeni Yurdu hakknda sz sylenmesine evvelce zaten kendisi raz olmu. Montanya'ya sz vermi. Bu suretle sylenmitir. Onunla artk mzakere edemeyiz. Bir de bir Makyavellik yapm, smet'e hitaben diyor ki, Sen iyi, tatl, yumuaksndr. Rza Nr senin gibi deil, sen olsaydn, byle yapmazdn... ilh... Bununla da aramza fesat koymak bizi birbirimize drmek istiyor. smet'e dedim ki: Ne tel ediyorsun? Hi bir ey yok. imdi buna cevab ben yazacam. Sen imza et. Mes'ele biter Derhal bir nota yazdm. Bu notada dedim ki: Bunda kabahat Rza Nr'un deil, Montanya'nmdr. nk Rza Nr, Montanya'nn ricas zerine sade reisin, Ermeni Yurdu hususunda ve ancak iki satrlk sz sylemesine raz olmu ve bunu Montanya namusu ile te'min etmi. Halbuki celsede buna mugayir olarak herkes uzun ktlar okumular. Evvelce defalarla bu meselenin mzakeresini asla kabul edemiyeceimizi size bildirmitik. Ben de Rza Nr'un yerinde olsa idim, byle yapardm. Maamafih

mes'ele yoktur, kapanmtr. Ben de yle yazdm. Notay smet'e imzalattm. Yolladm. Bir ses kmad. Hakikaten mes'ele yapand. Hem bu mes'ele kapand hem de, Ermeni mes'elesi. Artk bir daha Ermeni lf edilememitir. Bir taraftan Ermeniler'e de derstir. nk Avrupallar onlar kendi menfaatleri iin ileri srp krdryorlar, sonra onlara bir ey vermiyorlar. Bu bir deil, bir ok olmutur. Harbi Umum ile Er-meniler'in felketi dorusu pek byktr. Sebebi de ngiltere, Rusya ve Fransadr. Bu kadar knlm ve felketten sonra bu devlet mutlaka bunlara yurt vermeli idiler. Hatta kendi i ve menfaatlerini terkedip yerine bunu almal idiler. Bilkis kendi ilerine baktlar. Sade Ermeniler'e lfla Yurt lzmdr deyip getiler. Bu syledikleri Ermenilie Avrupa diplomatlar tarafndan sylenmi bir mersiyedir. Bir kitabe-i seng-i mezardr. Hi olmazsa bu kadarn yaptlar ya!.. Ermeni Yurdunu demek biz Avrupa diplomatlaryla beraber gmdk. Onu konferansa koyup da bu suretle bitirmeleri deta hortlamasn diye zerine ta koymalar demektir. 279 Sade mersiyesini onlar okudular. Avrupallar dima Ermeni-ler'i doktorlarn lboratuvarlarda ada tavan, hind domuzu, harcamalar gibi harcamlardr. Ermeniler'e Avrupallar'n ii sade bu bir defa deil, bir ok ve dima byledir. Ama o millet bunu hl anlayamyacak kadar aklszlk gsterir. Hem de Ermeni-ler'in Trkiye'de tarihi bir haklar yoktur. Eer Adana'da eski kk Ermenistan' hak sanyorlarsa orada Trkler Ermeniler'den ok oturmulardr. Hatta Hetom Ropen ve Loziyon Naharar ve ailelerinin sonuncusu Franszdr. Nitekim Fransa Hariciye Nzn Pion bunu Fransz meb'uslar meclisinde aka syleyip Kilik-ya'da Fransz hakkm ileri srmt. Ora ahalisi ise Trktr. Ermeniler hi bir vakit ekseriyet yapamamlardr. Seluklular Aniyi alnca Ermeniler'den bir ksm Bizans'a dehalet etmiti. Bizans bunlar Abbaslere kar Toros Dalan'na yerletirmiti. Bunlar 20.000 kadar insand. te Ermeniler'in Adana'da zuhurunun menei budur. Hem bir millete iki yurt ne oluyor?.. Ararat da var ya. ERMEN KOMPLOSU Konferansn ilk itimandan az bir mddet sonra idi, Ermeniler'in smet'i, beni vuracaklan ayi olmu idi. svirede polis Fransa ve Belika polislerinden malmat alyor. Bunlar bize de sylyordu. Bunlara gre Ermeniler birini ldrmek iin Lozan'a Ermeni yolluyorlar. svire polisi bu hususta pek dikkat ve gayret gsteriyordu. Ermeniler'in bir mhim komitesi Brksel'de biri Paris'te, biri Cenevre'de imi. Brksel'den Harbiye Nazr merhum Nazm Paa'nn olu gelmiti. O da bu hususta malmat getirdi. Bu malmat arasnda u da var: Ermeniler Rza Nr da bamza nerden k, bu Talt' da geti. diyorlarm. svire polisi bizimle megul. Lozan polis mdr ekseri bizim otele geliyor. Oraya sivil polisler koymu geleni gideni tetkik ediyor. ki sivil polis de bize verdi. Bunlar smet Paa sokaa karken arkasndan gidiyorlar. Celseyi terk ediimden birka gn sonra idi henz Cenevre'de Comite Philormenir adnda bir cemiyet varm. Onun aza280 smdan drt kii beni grmek iin Cenevre'den Lozan'a gelmiler, grmek istediler. Bir odaya aldm. Bunlarn iinde Amerikal, svireli mhim ahsiyetler varm. Gelenlerden biri de Amerikal, Fransz, ikinci Cenevre Darlfnunu muallimlerinden imi. Gryoruz, bunlar Ermeniler'in mazlumiyetinden, hrriyet ve yurt istediklerinden, bunun insan ve zarur olduundan bahsediyorlar. Yani ayn nakarat... Hulasa Ermeniler'e Kilikya'da yer vermeliymi. Dedim ki: Bu, olmaz bir eydir. Trk Milleti bunu yapamaz. Terbiye dairesinde tatl tatl bu hususta cevaplar verdim. Amerikal adam kzd, terbiyeyi brakt ve sert sert dedi ki: Siz eer Ermeniler'e yurt vermezseniz sizi vuracaklar! Ben yime terbiye ve sknetle dedim ki, Bizim kabahatimiz ne? Trkiye denen bir hkmet var, vermeyen odur. Biz memuruyuz. Biz olmasak bakasn memur eder. Hayr, sizin de kabahatiniz vardr, sizi vurunca baka ahs yurt vermemeye cesaret edemez. dedi. Meerse bu adama insanca sz sylemek gelmezmi. Bir tuhaf eymi... Syledii szler vahimdi. Bizi Ermeniler namna lmle tehdit ediyordu. Kzdm ve ona lyk olur surette cevaba baladm. Dedim ki: Msy!.. Dnyada hi kimseye, hibir millete badiheva insaniyet namna, lf ile yurt

vermezler. Bunun tarihte misali yoktur. Yurt ve hrriyet almaa lyk bir millet bunu kan dkerek alr. Nitekim Trkler yaptlar. Ermeniler de imdiye kadar bu yolda idiler. Bir ok defa isyan ettiler. Trkleri krdlar geirdiler, harplerde Trk'n dmanna iltihak ettiler. Sokaklarda Trk ricalini vurdular. Vaka kan dktler, bu usul tecrbe ettiler, ama kudretleri yetimedi. Her isyanlarnda tedip edildiler. Demek ki bu milletin yurt ve hrriyet almaa henz kuvveti yani hakk yoktur. Yaptklarnn hibiri fayda vermedi. Yine fayda vermiyeceini ben size imdiden syliyeyim. imdi bu kadar kan ile ahnamyan eyi siz bizden insaniyet namna diye lf ile almak istiyorsunuz. Kuvvetle, kanla ahnamyan lfla alnabilir mi? Bunu dnmyorsunuz. Szle olmayacan benden aldnz cevapla renince beni lm ile tehdit ediyorsunuz. Sizi bir di katil, eki-ya tabiatnda gryorum. Efendi!.. Pek sevdiin Ermeniler'e syle! .. imdiye kadar Trk Devlet ricallerinden bir ka kii vur281 lular. Bunlar byle bir Trk'n canna kysnlar, Trkiye'de >u bir Trk yerine onbin Ermeni katliam etmee ahali yemin itmitir. Cihan ve insaniyet de buna bir ey diyemez. Tamamyla nerudur. Sen Ermenileri'ni ok seviyorsan bunu anlat. Ermenile-i suikastten vazgein!. Bu suretle binlerce Ermeni'yi lmden curtarrsn!.. Herif aalad. Fakat komiteci bir eymi galiba, belki de >izzat bir Ermeni idi. Daha sert bir tavrla Katliam yapamazsi-iz. Bir kii yerine onbin kii ne hakla kesilir? dedi. Dedim ki: <Ermeniler yurt diye mazlum bir zavall diplomat nasl ne lakla keserlerse, onbin Ermeni de o hakla kesilir Cenevre Darlfnunu profesrlerinden ihtiyar bir adam 3an delege benim hiddetimi ve cevabm grnce bu adam azarlad ve susturdu. Kendisi mlayim bir ka sz syleyip mzakereyi bitirdi ve gittiler. Millet hizmetinde insan ne bellara uruyor. Sfamuslu olunca para gibi bir ey de kazanmyor. Bdi-hev bel.... Bu szlerim Ermeniler'de byk bir intiba brakm. Bunu bu sefer Paris'te rendim. Ba komitecilerden Derminasyan ile gryordum. Yanmda birisi de vard. O, Ermeni'ye Mustafa Kemal'i vurmalarn tavsiye etti. Ermeni: Sonra stanbul'daki Ermeniler'i katliam ederler. Yapamayz. dedi. ok memnun oldum. Bunlar tabi Ermeniler yollamlard. Bizi ldrmee teebbs ediyorlard. Hi olmazsa bunu tehdit olarak iaa ediyorlard. Fakat tehditten ziyade sahih olarak kabul etmelidir. nk misller dolu. Sikasd Ermeni Milletinin sipesiyalitesidir. Yine bunlar bu yolda devam ederlerse Trkler de bir gizli komite yapp Ermeni politikac, komiteci vesir ileri gelenleri mukabele bilmis olarak ldrmelidir. Benim tabii bu vaziyet iinde Ermeni su-kasdinden korkmam, hi olmazsa tedbir alp ihtiyatl bulunmam lzmd. smet isvire hkmetinden istedii iki muhafz polisten baka beraber getirdii muhafz on neferi ve zabitleri vard. Ekseri sokaa smetle beraber kyorduk. Kendi muhafazas sayesinde 282 ben de muhafaza olunuyordum. Fakat yalnz sokaa kacak olsam benim muhafzm yok. Yalnz dolayorum. Nihayet iime korku girdi. Bu yle bir i ki, tecrbe edilemez. htiyatl olmak evldr. Bir gn smet'e: Ben sokaa knca arkamdan birisi muhafaza etse iyi olur. Bu Ermenile'rden korkmaldr, dedim. Btn bu hikye ettiim eyleri bilen smet bana ne dese beenirsiniz: Ermeniler seni vurmazlar. Bu arkada m? Bu adamdan bir kat daha soudum. Belki de ldrldm istiyor. Aras biraz geti. Nuradonkyan bizi ziyaret etmek istedi. Kabul ettik, geldi. Bu zat bizim ayan azasndan idi. O vakitten tanrm, grtm adamd. Hatta ttihatlar Cemiyeti hafiye bahanesiyle beni hapsettikleri vakit lehime bir makale neretmiti. Evinde zengince bir ktphanesi de vard. Kitaplarndan da istifade ettiim olmutur. Geldi, ihtiyar adam. smetle beraber ieri aldk. Oturdu. Byk bir heyecan iinde idi. Sylemee muktedir olamad. Baylr gibi oldu. Grlyordu ki kalbi mthi arpyordu. Hsn muamele ettik. Nihayet sknete geldi ve yle sze balad:

Benim btn vcudum Trk nimetiyle vcuda gelmitir. Yalnz ben deil, babam, babamn babas da byle. Hep Trk memuru. Bu sebeple Trk'e minnettarm, Sadkm... imden dedim ki: Dediklerinin birinci ksm doru, ama ikinci ksm tamamiyle yalan, Trk'n memuru, ayan azas, Hariciye Nazn iken ona elinden gelen her ihaneti ettin. Trk keski seni de baban da memur yapmasayd. Mtarekeden beri de Avrupa'da kap kap dolatn, btn devletlere mracaat ettin. Trk' mahvedin! . Yerinin bir ksmn Ermeniler'e verin dedin dedim. Dorusu ok sadksn. Yediin ekmee krann gzel ifa etmisin-dir... Durdu, aznda bir ey geveledi, geveledi, syledi. Nihayet syledi. Hulsas u: Ermeniler pek perian imi. Onlara Cebeli Bereket havalisini yurt olarak vermeliymi. Btn vcudunun Trk ekmeinden yaplm olduunu be dakika evvel syleyen bu adam imdi Trk'e en byk ihaneti nmzde yapyor. Bu adam kemali hakaretle kolundan tutulup 283 derhal dar atlmaa lyk, fakat, ihtiyar, eski ainalk, onu Trkiye'nin mhim mevkilerinde grm olmak... Byle bir eyi yaptrmad. Fakat insann kzd, adam aptal yerine koyuyor. Ancak pek de aptal zannetmesin diye dedim ki: Bu Cebeli Bereket neresidir? izah ediyor. Dalk, sama bir yermi... Niye Kilikya de-miyorsun? dedim. Acele bir tavr alp: Yoo... Kilikya deil... Kilikya'y istemiyoruz dedi. Kahkaha ile glecektim... Bu adam sersem. ocuk oyunu yapyor. Karsndakileri sersem zannediyor. Dedim ki: Nuradonkyan Efendi!.. Cebeli Bereket Kastamonu vilyetinden deil ya! Kilikya denilen Adana Vilyetinden-dir. imdilik onun kesine yerleirsiniz demek... Lf yok!... Bu adam yllardan beri bu kadar dolam, uram, Ermeni yurdu alamam. Biz de Lozan'da bunu trl iddetle reddettik. imdi gelmi de bizi, buras Kilikya deildir, Cebeli Bereket diye kandrp alacak!... Ermeniler ilk grnte zeki gibi grnrler, ama esasnda kafaszdrlar... Bakt ki olmuyor, tekad maan istedi. Bunu istemek iin de yz surat olmalyd... Hem yurt, hem de tekad maa, iki katl ekmek kadayf, Yurt, arpalk... Al ey..... smet, Nuradonkyan'a hi bir cevap vermedi. Nesine lzm. Yine Ermenile'ri kzdrrsn. Btn husumeti stne Rza Nr alsn... O, onun kaza bel sanddr. EKALLYET MESELES Lozan'da ngiliz hafiyeleri kaynyor. Baktm bizim otelde Koningam da var. Bu zat vaktiyle Harbi Umumde beni muhakeme eden ngiliz divan harbinde idi. Oradan tanmtk. Gzel Trke bilir. Kbrsta renmi. Mtareke bidayetinde stanbul'a gitmi, orda alm ve Trklerce maruf olmu. Bizim ise hi istihbaratmz yok. Bu yzden mkl vaziyetteyiz. Ekalliyetler iine devam ediyoruz. Bu bahsin bir ok yerleri- , ni istediim ekle soktum, kabul ettirdim. Be alt ey var ki, uyumak mmkn deil, olmuyor. Hristiyanlar'n askerlikten istisna- s, ekalliyetlerin din rk, lisan diye taksimi, mbadeleden evvel i bize gelmi Trkler'in Yunanistan'daki emlkinin o vakitki vazi- .;.284 yetine greve altn olarak Yunan Hkmeti tarafndan tediyesi, ilh... Bunlara dayandk, kaldk. Uratka urayorlar. Ben de dayandka dayanyorum. Bunun iin trl ekiller gsteriyorlar. Hristiyanlar'dan mstakil taburlar yaplmas, hastahaneler-de kullanlmas, askerlikten istisna edilip buna mukabil meb'us olmak gibi siyas haklardan da tecrid edilmesi, bedel-i nakd gibi muhtelif eyler Ben de: Madem ki Trk vatandadrlar, onlar gibi vatann hem nimetini tatmal, hem de derdini ekmelidir. Kanun huzurunda msavat ve en esasl prensiptir. Diyorum. Mnakaa uzayp, dallanp gidiyor. Bir aralk bu maddeyi, yani askerlik iini Cemiyet-i Akvamn takdirine havale etmek ekline sokmak istediler. Ona da raz olmadm. Hasl bu askerlik ii ile, afv umumi ii ve daha bir iki ey halledilemeyip kald. Vatana ihanet edip igal zamannda, igal kuvvetlerine hizmet etmi yzelli mslmam afv- umumiden istisna etmeyi ngilizler ile husus grerek hallettim. ngilizler bu adamlar kullanmlar, bu halde koymular, imdi de onlar himaye etmediler. Ben burda

adedi kararlatrdm. ahslar yoktur. Sonra Mustafa Keml istediini bu adede dahil etmi. Askerlik ve dier mklleri sonunda Kalpison ile husus mzakerede hallettim. Mbadele bahsinde syleyeceim. Yoksa zabtnamede grld gibi kolayca olmamtr.Bu mnakaalar esnasnda bir hdise vardr. Bu da baz eylerin muahedeye kon--mayp sade zabtnameye dercedilmesidir. Bunlar mhimdir. Lzumunda zabtnameler hkimdir. Ve o i o vehile yaplr. te Lozan Muahedesi'nin imzasndan sonra smet'e muahedenin tatbikat iin bir heyet tekilini syleyip srar etmitim. Sebeplerini yazmtm. Bir sebep de budur. Yazk ki, bunlar yani bin mklt ile temin ettiim nice krlar tabiri vehile gme gitmektedir. Hasl ekalliyetler bahsi kamilen karargir olarak bitti. Buna ait afv- umum beyannamesi de uyuularak yapld.Montanya bir rapor ile bunlar ikinci komisyona verdi. Bu mzakerelerin henz ilk devrelerinde idik. Hukuk iler iin mavirlerden Veli Bey'i beraber gtryordum. Samda oturtuyordum. Sekiz devlet birden zerimize ullanyor. Adeta 285 yetmi iki buuk millet veya mahallenin btn kpekleri zerimize saldryor. Zabtnameler okunurken, o kadar messir olmayan bir ey bilfiil celsede pek tesirli oluyor. Biri brakyor, biri sylyor, insan sarsyor ve artyorlar. Bir gn hararetli bir mnakaada byle bir umum hcumda ben btn kulak kesilmiim, bir ey karmayp cevap vereyim diye herbirini dinliyorum. Mass olmu bir haldeyim. Tabi sinirlerim de gergin. Bir aralk samda bir ey oldu. Beni ekiyorlar, bam evirdim. Baktm Veli. ki eliyle omuzumdan yakalam, beni ekiyor. Yzne baktm, elm bir felakete, mthi bir lm tehlikesine dm, d kopmu bir sima ile: Beyefendi, ver de kurtulalm deyip yalvaryor. Deli gibi olmu omuzumu brakmyor. Bu manzaray frenkler phesiz grdler. Hcumlarnn te'siri anlayp zafer ne'esine dtler. Bir an mukavemetimin sarsldn, hissettim. Mthi bir cenge girmisiniz, dyorsunuz. O kadar dalmsnz ki, korku aklnza gelmek iin vakit ve duygunuzdan, dima kuvvetinizden isiz ve bo kalm bir zerre bile yok. Tam bu esnada yannzdaki gvendiiniz ve icabnda bir kuvvet ve size istinadgh zannettiiniz arkadanz: Teslim ol!.. deyince insann dizinin balan zlyor. ok fena ey. Bu hal n oldu. Bereket versin derhal aklm bama topladm. O'na Sus!, cidale devam edeyim. dedim. Aklma geldi ki bir defa sinirleri sarslmtr. Yine yapar, cezri hareket lzmdr. Sert bir sesle: Sen ne hafif adammsn!. imdi burdan dar k!.. dedim. kt gitti, kurtuldum. ime devam ettim. Onun halini gren frenkler, bunu da grdler. Bu mnasebetle Veli'yi nasl grdm ksaca zikredeyim. nk bu adam hal Hariciye Vekletinde mhim bir memuriyette imi. Bu zat fevkalade bir zek sahibi deilse de zeki denen insanlardandr, okumutur, hukuk malmat vardr. Terbiyeli, nzik ve yumuaktr. Zannmca iyi yrekli namuslu bir insandr. Duruu yle intiba vermektedir. Fakat fevkalde zayf, tabansz, bozguncu, menfi zihniyetli bir adamdr. Mnakaann iddetine dayanamad. Sinirleri, zlverdi... Grdm ki, beraber gtrmekte bir fayda yoktur. Bir daha yanma almadm. Bu hilkat mes'elesidir. Kabahat deildir. Fakat dier bir mes'ele oldu, onda 286 kabahatlidir. Bir gn kendisini bir skomisyona memur ettim. Hukuk bir mes'ele idi. Bunu u suretle mdafaa et, byle bir netice kabul ettir. dedim. Bana: Ben bu mes'eleyi byle mdafaa edemem. dedi. Niin?.. dedim. nk hakszdr. dedi. Fena kzdm. Hem tabansz, hem de zihniyeti yanl. Dedim ki: Ayol, burada hak mevzuubahis deildir. Burada devletlerin, menfaatleri mevzuubahistir. Frenkleri grmyor musun?. Nice haksz ileri bizden istiyorlar. Hem hak dediin nedir?. Bu zamana, devre, ilim ve fennin derece-i terakkisine, muhit ve zihniyetlere gre deiir. Biz buraya biri tarafndan menfaatlerinin mdafaas iin cretle tutulmu avukatlar olarak gelmiiz. Madem ki bu memuriyeti kabul ettik, onun menfaatini haksz da olsa mdafaa edeceiz. Avukatlar mahkemede bir caniyi de mdafaa etmiyorlar m? Siz de avukatsnz...

Tekrar: Ben haksz dava mdafaa edemem. dedi. Bunu byle deme!.. Haksz bir davay mdafaa iin delil ve senetler bulmaktan cizim dersen daha doru olur. Bunu da baka arkadalarla mzakere eder, bulursunuz. Hem bizim davamz haksz deil, hepsi bize gre hakl. dedim. Hayr, haksz dava mdafaa etmem dedi. Temerrud etti. Fena kzdm. Demek zihniyeti de bozuk. Memuriyetini ve vazifesini idrk edememi demek. Dedim ki: Madem ki byle, mavirlii ne diye kabul ettin?. Sana anlatyorum. Hak deil menfaat mdafaas mevzuubahis diyorum, onu da anlamyorsun. Gryorum ki sen hi bir ie yaramazsn. Bir daha hi bir ie elini srme!. Hatta bizim hususi mzakerelerimize de itirak etme!. nk zaaf unsuru oluyorsun. Bir daha hi bir ie kartrmadm. Oturdu gezdi. Galiba bu adam bir defa da bir skomisyona gitti. Ve verdiimiz emre mugayir olarak derhal verip iin iinden k idi. Notlarmda bu kayd bulamadm. Fakat hafzamda byle bir ey mhim bir surette var. Veli ii iyi bir derstir. Enternasyonal konferans mzkere, mdafaa ve emsaline gnderilecek adamlar cevval zeka, malmat ve emsali meziyetlerinden daha evvel sinirleri gayet kuvvetli, ce287 sur, mukavemeti yksek insanlardan olmaldr. Bu bir harptir. Hangi kumandann sinirleri kuvvetli ise o zafer kazanr. Ve hele bunlarn Trklk ideali olan kimselerden olmas kat'iyyen lzmdr. AHAL MBADELE KOMSYONU Ark ahali mbadelesi komisyonuna balyorum: Yine tekrar edeyim. Ahali mbadelesini ben konferansn en zor ve dadaal ii olacan zannediyor, nasl teklif edeceimi dnyordum. Bir gn kudret helvas gibi ayamzn ucuna dt. Hl ayorum. lerden biri oldu. Neler ektim, istediim hale koydum. Fakat hepsi bitmiyor. Lozan'da mzakere esnasnda rendim. Frenklerde esasl bir zihniyet var. Bunun haricinde i yapamyorlar. Bir ey almaynca asla bir ey veremiyorlar. Bir ey, mesel elli kuru verecekleri vakit hi olmazsa ellerine bir kuruluk birey sktr-maldr. Tuhaf insanlar bu sebeple mutlaka pazarlk yaparlar. Yahudi'den daha iyi pazarlk. Bir de ilk hamlede bunlara bir ey vermek,ne kadar ufak olursa olsun tehlikelidir, uratrarak verirsen onlara kymetli oluyor. Bir de verirken pek dikkatli olmaldr. Derhal hududunu geerler. Mesel parmann ucunu uzatr verirsen, derhal elinden ve bileinden yakalarlar. Eer elini verirsen hemen kolunu ve omuzunu yakalarlar. Bunlara on vereceksen mutlaka bir uzatmalsn. Pazarlk pay brakmay unutmamaldr. Bu ok mhimdir. Gerek ekalliyetler iinde, gerek ahali mbadelesinde mhim ve hayat noktalar var, muallkta kald. Aylardan beri askntda duruyor. Bir trl bizim arzumuzu kabul ettiremiyorum. Dndm, bir pazarlk pay lzm. Frenklerin zihniyetini okamal yani onlara bir yem gstermeli. O da pek kymetli bir ey de olmal ki azlarnn suyu aksn, bunlar yola getirebilsin. Bu da Patrik'i ve Patrikhaneyi stanbul'dan kovmak. Kovmaktan feragat edince bu mspet veri deil, menfi veri olur. Tam mnasip. Btn Hristiyanlk alemini alkalayacak bir ey. Sonra bunu almak iin istediim o muallaktaki eyleri derhal 288 verirler. Mes'eleyi iyice dndm. Halbuki, Patrikhane'nin stanbul'dan gitmesi bizim zararmzadr. nk bu ylan yuvas penemiz altnda durmaldr. O vakit deliinden karmayz. Eer kovarsak Aynaroz'a yerleir, istedii gibi zehrini saar. yi bir koz, fakat tehlikeli oyun. yi idare etmek lzm. dare edip istediklerimizi alarak tardndan vaz gemeli. Bu onlara tarafmzdan verilmi milyonlar yerine geecek, keyiflenecekler. Benim istediklerimi de bana sevine sevine verip mkllerimi halledecekler. Ancak ya tardna raz olurlarsa... Patrikhanenin tard bize hkmete verilen talimatnamede yok. Akla gelmi ey deil. Baka arem de yok ama. Bu noktay ben dallanmasn diye bizimkilere ve hi kimseye sylemiyorum. Birgn Ya Allah!.. Deyip Patrikhanenin stanbul'dan tardn celsede resmen teklif ettim. Ve bunda iddetle devam ve srar ettim. o kadar iddetlendi ki, tam manasiyle kyamet koptu. Dnyaya yayld. En mhim mes'ele oldu. Sonra tarddan vaz getiim vakit frenkler de hatta bizimkiler de atlar. Bana: Bu iddet ne idi. muvaffak olmak kabiliyetini de gstermiti. Sonra birden byle vaz geiverdin!.. dediler. Ne yapaym askerlik, rk, din, lisan

ekalliyetler ve emsali daha mhim. Bu mzakerelerde mavir olarak yanmda bulunan Mustafa eref bir gn celse nihayetinde bana yle demiti: Sizin sinirleriniz mutlaka eliktendir. Bu kadar heyecana nasl dayanyorsun? Fakat bugn anladm ki, Patrik salland gidecek. Halbuki biraz sonra birden Patrikin kalmasn kabul ettim. Ben Patriki def iin iddetle hcum ediyordum ama bir taraftan da kabul edi-verirler diye yreim hopluyordu. Birden Patrik'in tardndan vazgeiimin sebebi var, syleyeceim. Bir konferansn resmi zabtlar, muahede maddeleri her eyi ifade etmez. lerin o kadar iyzleri var ki, onlar neler olmutur, gsterir. te Lozan' iyi anlamak, bizden neler istemiler, biz bunlar nasl red ve def etmiiz. Muahede ne hale gelmitir, orada neler olmutur, bilmek iin muahedenameyi, zabtnameyi okumakla beraber, benim bu yazdm hatratn Lozan bahsindeki husus mzakereleri ve iin i yzn, keza her mes'ele iin bize ver289 dikleri projeleri, bizim mukabil projelerimizi, inktadan evvel bize imza ettirmek istedikleri muahede msveddesini okumak mukayese etmek lzmdr. Bahsettiim projeler ve emsali Sinop'ta benim ktphanemdedir. Orada konferansa ait bir ok resimler de vardr. Yunanllar istil ettikleri yerlerimizde eraftan bir ok insan almlar Yunanistan'da zindanlara doldurmular, bekletiyorlar. Bir ksmn da tede beride ldrmler, vatanmzda mthi tahribat yapp ehirler ve kyler yakm, ykmlard. Bunlar vilyetlerde tespit edip peyderpey bize gnderiyorlar.Ben de celselerde bu listeleri resmen veriyordum. Bunlara rehine, sivil esirler diyoruz. Bu listeler ile bunlar kurtarmak hem de Yunanllar'm bunlardan ne kadarn ldrdklerini btn cihana gstermek mill gayesini takip ediyorum. Yunanllar da gryoruz ki bundan ok korkuyorlar. Bu ii kapatmaa alyorlar. Bir ka celse ve mnakaa ile esirler mbadelesi istediim gibi oldu. Bir itilfname de vcuda geldi. Ben bunlar kitabm uzun olmasn diye sylemiyorum. steyen muahedeye ve icabnda zabtnameye mracaat etsin. Bunda bizim esasi maksadmz Yunanllar bizim btn esirlerimizi zmir'e getirip karsnlar. Biz kontrol edelim. Doru ve tam ise onlannkini o vapurla ykleyelim idi. Byle oldu. Fakat tatbikatta bizimkiler bunu yapabildiler mi bilmem. Bunu yapamadlar ise hkme yazk... Artk ahali mbadelesi mzakerelerine baladk. stanbul Rumlar' ile Garb Trakya Trkler'i mbadeleye tabi olmayacak. Onlar stanbul'u teklif ettiler ben de mukabeleten Trakya'y. Bence hesap yle idi. Askerlik evvelce de izah ettiim gibi stanbul'da da Hristiyan hatta Yahudi brakmayacak. Garb Trakya'da ise Trkler kesif kitle halindedir. Kalsnlar imdilik kr bizde. Rayan fesat srd. stanbul denince Kadky'nden itibaren ta zmit'e kadar varrm, sayd. Al bir bel daha!... Ura ura skmez. Onunla baaba husus mzakereler yaptm. Bu hududu Erenky'e indirinceye kadar canm kard. Bir mhim mes'ele de Yunanllar'm muhtelif zamanlarda Trkler'in arsa iftlik ve binalar ellerinden almak iin yaptklar 290 muhtelif istimlk kanunlar oldu. Bunlarla bu mallar sudan ucuz alm, hem de bu paray da vermemi. Bu da bin sava. Dayand kald. Bu esnada adn bildirmeyen biri bana posta ile bu kanunlarn numaralarn ve tarihi neirlerini gnderdi. Bizim hkmetin ve hey'et-i murahhasann bundan haberi bile yoktu. Bu adamdan Allah raz olsun. Kimya gibi geldi, hzr gibi yetiti. Yunanllar Trkleri imha iin ikide bir kanun yapp mallarm ellerinden bedava almlarm. Hemen ie giritim. Bu kanunlar hkmsz telkki ettirmee ve byle ellerinden mallar alnan Trkler'e o va-kitki piyasa mucibince ve altun olarak paralarn tediye ettirmeye Yunan Hkmeti'ni mecbur etmeye altm. Yunanllar buna asla yanamak istemediler. Bu esnada Venizelos yok. Kaklamenos ile cenkleiyorum. Bu adam zekca yksek deil. Hem de pratikten ziyade akademik bir adama benziyor. Bir iyi mdafaa da yapamyor. Sade mklt karyor, kabul etmemekte srar ediyor. Israrda ok kuvvetli. Bu kanunlarn numara ve tarihleriyle celsede okudum, saydm. Yaptklar eylerin cebr msadereden ve Trkler'i iktisaden imhadan baka bir ey olmadn syledim. Bunlar komisyon zerine pek tesir etti. Bizim hakkmz tasdik ettiler. Montanya, Fransz ve ngiliz delegeleri

Kaklamenos u sktrdlar. Bu adamlarn mallarnn hakiki bedelini tesviye etmelidir. Trk delegesi de Trkiye'de bu nal varsa mtekabilen tesviyesini kabul ediyor. dediler. Evet yle syledimdi. nk bizde byle istimlk kanunlar yoktur. Bunu da celsede Biz byle bir ey yapmadk. Trkiye hak, insaniyet hkmetidir. dedim. Bu esnada tuhaf bir ey oldu.Daima celsede bulunan ve hi bir lf sylemeyen Yunan delegesi General Mazarakis dedi ki: Bizde bu istimlk kanunlar var. Trkiye'de yokmu. Bu halde nasl mtekabiliyet olur. Bu sebeple kabul edemeyiz. Galiba General bir cevher yumurtluyorum zannetti. Acele bunu syledi. Halbuki bundan l hamakat ve aleyhlerine delil olamazd. Derhal cevap verdim. General tasdik ediyor ki, biz bu kt eyi yapmamz. Bunu kendi lehlerine delil zannediyor. Mtekabiliyet olmadndan tekliflerimizi kabul etmiyor. Madem ki, mtekabiliyet lazmm, o halde teklif ediyorum. Skomisyon o ii on gn taJ-' ' v'; 291 lik etsin, on gn beklesin. imdi biz Ankara'ya yazarz. Trkiye de bir istimlk kanunu yapar, btn Rumlar'n mallarn bedava ellerinden alrz. O vakit mtekabiliyet olur. Mes'eleyi bu suretle hallederiz. Mazarakis kpkrmz oldu. Celseye devam edemedi. Be on dakika sonra savuup gitti. Demek fena utand. Zabtname Sh-588 de bu mes'ele yazlm ise de aynen bunu iyice izah eder tarzda yazlmamtr. Ben bu gnlerde Montanya ile ok dost geiniyorum. Onu bir dziye Yunanllar aleyhine tahrik ediyorum. Ermeni mes'elesi hdisesinde ona verdiim ders indirdiim darbe de ok iyi tesir etmi, bana deta yaltaklanyor.. Eski byklk taslama ve mrlik tavrlar yok. Celselerde de bana cemileler yapyor. Benim szlerimi kabul ve mdafaa ediyor. Hakkmda nazikne tabirler kullanyor. Ben husus hayatmda birine pek glkle darlrm. ok sabrederim. Fakat bir defa da danlnca bir daha barmam. Bartm ndirdir. Halbuki Lozan'da devlet iinde tamamiyle baka trl olmutum. ahsi haysiyetimi ayak altna almtm. Bu gibi mzakere ve ilerde ahslan bilhassa husus grmelerde tesir ve nfuz altna almak juggeston yolunu bilip yapmak, onlara manen tahakkm etmek pek mhimdir. Bu da zek malumat dirayet ile olur. Bu sebepledir ki, delegelerin ahslarnn ok ehemmiyeti vardr. Mesel Grzon gibi ki derhal tesiri altna alyorlard. Montanya bu istimlak iinde Yunanllar ile urat, durdu. Kaklamenos da temerrt ettike etti. Btn delegeleri de lehimize kazandm. Hatta Rayan' bile... Fakat Kaklamenos bir trl yola gelmedi. nk Yunanistan'n bize ok altn vermesi lzm geliyordu. Orda kalm Trk serveti mhimdi. Muslihiddin dil adnda biri Lozan'a gelmi. Benimle grmek istedi. Grtk. Bir mddettir bizim otelde grdm bir adam. Kendisinin btn Makedonya Trkleri, namna murahhas olarak geldiini ve bu Trkler namna bize teklif ve ricada bulunmaa memur olduunu syledi. Buyurun!... dedim. Dereden tepeden trl mukaddemelerden sonra Selanik vilyeti mslmanlan292 nn ahali mbadelesinden istisna edilmesini, rica etti. Bu makul bir teklif deil ama smet Paa'ya syleyeyim tekrar grrz. dedim. Kim olduunu soruturdum. stanbul Darlfnnu'nda profesr olup Selanik dnmelerinden imi. Burasn sylemiyor. Tekrar grtm. Bunun sebep ve menfaatlerini kendisine sordum. Dedi ki, Biz Trkler Makedonya'da ekseriyet yapyoruz. Orda kalrsak istikll yapacaz. Bir Trk Hkmeti teekkl eder. Bu byk bir menfaattir. Dedim ki, nfusunuz bu ie kfi deildir. imdiye kadar bizden stanbul ve Anadolu'ya hicret etmi olanlar da yine kfi nfus olamaz. Hem o, Trkler'i tekrar Selanik ve civarna nakletmek imknsz bir eydir. Hayaldir. Hem Yunanllar da bunu yaptrrlar m? Bir de Yunanllar size istikll veya muhtariyet verirler mi? Byle ey kan ve kuvvet ile alnr. Buna da iktidarnz kfi deildir. Fikriniz gayeniz yanl. Bilkis siz bu mbadeleyi iddetle istemelisiniz. nk Yunanllar orda kalanlar birer suretle ve tedricen imha edeceklerdir. ptida iktisaden mahvederler. Sonra cannza kasdederler. Bir asrlk bir tarih var. Moradan beri bu byle. Mora ihtilli zamannda Morada Trkler ekseriyet tekil ediyorlard. Be on yl iinde orada il iin aransa bir Trk kalmam oldu. Sonra Atina, sonra Tesalya meydanda. imdi sra Trakya

ve Ma-kedonya'dadir. dedim. Baktm sendeledi. Dvas, mantk de-, il, kamilen samayd. Cevap bulamad. Fakat beni ill mbadele-'. den istisna fikrine ircaa alyor. Gittike de daha ziyade samal-, yor. Olamaz! deyip kesmekten baka are bulamadm. Bu adamn teebbs dedii gibi deildi. Bana messir ve kuvvetli bir yalanla Yahudi dolab yapyordu. Makedonya'da istikll filn hep bizim gzmze boya idi. Kandracak... Gayesi srf Selanik dnmelerini mbadeleden istisna ettirmekti. Demek dnmeler yol masrafn vererek onu bu i iin Lozan'a gndermi- : lerdi. Makedonya Trkleri'nin mmessili olmas yaland. Demek ki, dnmeler Selanik'te kalmak istiyorlard. Hatta stan-bul'dakiler de tekrar Selnik'e hicret edecekler. Demek Trkiye'de bunlar da Trk'ten baka trl dnen ve zd menfaat sahibi bir zmredirler. in felketi bunlar Trk grnyorlar. RumlarJEr1 293 ili meniler, bunlardan ok iyi. nk hi olmazsa onlar Rumdur, Er-menidir biliriz. Bu ecnebi unsur, bu parazit kanmzda saklanyorlar. Yzlerini gzlerini kannzla boyuyorlar. Byle bir zmreden birini sivriltmek, Darlfnun'a profesr yapmak fena ey!... Bu adamlar kendi hesaplarna da hatada idiler. nk Yunanllar onlar orda rahat brakrlar m? Hele ticari bir unsur olduklarndan Yunanllar'n herkesten evvel hcum ve mahvedecekleri zmredir. Yahut da derhal tanassur etmeleri Rumca konumalar lzmdr. O halde bile yine madun muamelesi grrlerdi. Karaman Rumlari'nn bile grdkleri byledir. Bu arada yani Trk'n can, ba kaygusunda Sabatay Sevi'nin oullan da bu ite idiler... te Frenkler'le resm mzakerelerde, bizimkilerle ura. Bir de, ikide bir, trl emellerle byle adamlar da geliyor, bizi uratryorlard. HAHAMBAI NAUM'UN ZYARET Bir mddettir stanbul eski Haham bass Naum bizim otelde grlmee balad. Baktm bir gn smetle gryor. Ne yapm yapm, kimi vasta yapm bilmem, smet'e yanam. Yaman Yahudi!... Artk smet'ten ayrlmyor. Yemek zamann biliyor ya asansrn kapsnda bekliyor. Derhal smet'in koltuuna giriyor, belinden yakalyor. O da onun. smet'i lzumu yokken holde dolatryor. Sonra yemek salonunda, smet'le akalayor, glyor. Anlalyor ki herkese smet benim samimi teklifsiz arkadamdr diye gstermek istiyor, ve gsteriyor. Nihayet btn Yahudi srnakl ile yanat. smet'in yakasn brakmyor. imdi odasndan da kmyor. smet bunu mavir tayin etti. Yevmiye vermeye de balam. Bana da sylemiyor. Hey'eti murahhasa iftliktir, keyfi gibi kullanyor. Ne diye kandrd bilmem. Bu sadedil smet, Yahudi'nin dolabna girdi. Derken Ha-hamban soframza da ald. Bu vakte kadar sesimi karmamtm. smet'e dedim ki: Bu Yahudi de bamza nerden k? Senin byle bir Yahudi ile laubali grmen haysiyetini ve Trk 294 Milletinin, hey'etinin haysiyetini krar. Bu kadar yz verme hi olmazsa herkesin iinde yz verme! Bana kzd. Herif derken azdka azd. Hey'etten una buna herkesin iinde kumanda ediyor. Benim nme geip nmde yryor. h- ; timal smet benim szlerimi ona syledi. Fakat ben durur mu-; yum? Zaten Yahudiler'i hi sevmem. Hahama nme getii vakit hakaret ettim ve kolundan tutup arkama ektim. Bir daha bu- ' rada yr! dedim. Bunu otelde hole yaptm. Herkes grd. Herif bitti. Bir daha nme gemek deil, ben varken smet'in yanna bi-" le yaklamad. Bunu esasen smet yapacakt. Hadi beni ekemiyor, bir Yahudi'ye hakaret ettiriyor, ama dnmyor ki, bu ite benim ahsm deil, mevkiim de var. Bir Trk Nazr ve delegesinin. Bu mevkii Yahudi'nin pis ayana inetmese ya... Adam, O'nun byle eyler umurunda m? Yahudi ile kimbilir nesi var? smet'e tekrar dedim: Bu bir Yahudi'dir. Yahudiler ok d eylerdir. Bunun kimbilir ne fena ileri vardr?!... Bundan bir hayr bekleme!... O'nun tand muhit Yahudi sarraf lemidir. Bunun gayesi imtiyaz gibi bir para dalaveresidir. Kendini kk drme! Yine dinlemedi. Baka sofraya getim o vakit Yahudi'yi sofradan yollad. Yemek yerken kendisi samimiyet muhitimizde-yiz diye gayretle dnmeden

bir lf karacaz, Yahudi derhal dmanlara yetitirecek. Aramzda bulunduunu herkese gstererek para dalaverasn yrtecek. Hahamba smet'e btn ngiliz ve Fransz ricalini tandn, hepsinin ahbab olduunu, ileri istedii gibi yaptracan sylyormu. Tabi ngiliz, Fransz ve talyan delegelerine de smet'in avucunda olduunu sylyordu. Derken dediim oldu. Bizim hahamba smet'ten zmir'de bir imtiyaz, istikraz ii, daha trl para dolab istemi. Nihayet Waington sefirliini de istemi. Lozan muhitinde dolayor. Herkese smet teklifsiz ahba-bmdr, szmden dan kmaz diyormu. Haberi aldm. smet'e Grdn m? dedim. Cevap yok. Kov bu herifi!.. dedim. smet bu imtiyaz ve emsali ileri bana sylememiti. imdi ben syleyince szlerimin doruluuna inanmtr. Fenalat. Bu haham sonra Msr'a gelip Ayan zas olmutur. Rza Nr mani ol295 masayd Lozan'da ok i yapacaktm demitir. Dorudur. Cepleri orda dolacakt. Bu esnada idi. Bir sabah yalaktan kalktm. smet'in odasna girdim. Baktm surat karma kark, gzleri dnm ve yerinden dar frlam. Lo nazar, odasnda hrn admlarla volta vuruyor. Barp kfrediyor. Beni grnce Bu senin Reit Safvet'ini asacam. Casus bu. Ve terki vazife etmitir. Buras harp meydan demektir. Sulh henz olmad. Harp zamannda casusluun cezas idamdr dedi. Hayret iinde kaldm'. Oturuyorum. O esnada Gr-zon imzal bir nota geldi. smet okudu: te bir delili daha dedi. ve bana verdi. Okudum. Grzon notasnda diyor ki, O haberi bize veren Reit Safvet Bey deildir. Onu bignah olarak itham ediyorsunuz. Ben buna daha ziyade hayret ettim. Vak'a olmu, smet kprm, Reit Safvet odasna kapanp kaplar kilitlemi. Demek ki odasndan erken telefonla Grzon'a vak'ay anlatp ondan imdat rica etmi. Grzon da acele bu nolay gndermi. Bu nota ile evvel anlalyordu ki, bizde olan biteni ngilizler derhal reniyorlar. Hem de Reit Safvet'i himaye ediyorlar. Neden icab ediyorlar?!. Anlald. Hi bir ey sormadm. Sade, senin Reit Safvet diyorsun, benim deil senindir. Vaka benim bacanam ama henz ya bir veya iki defa grtm bir adam. Hey'eti Vekilede ktiplie intihabn de ben teklif etmedim. Teklif eden Yusuf Keml'dir. Hatta ben itiraz edecektim. Bacanak olmas beni mkl mevkie koydu. Leh ve aleyhine sz sylemek mmkn deildi. Sen bu intihab hey'etin reisi sfatyla kabul ettin. Reit Safvet pek dlek adamm. Yahut kabahatinin veha-metini biliyor da onun iin fena korkmu. Odasna kapanm, arkasndan kilitlemi. smet'in yaverleri Gel!. diyorlar. A! diyorlar, kapsna vuruyorlar, tekmeliyorlar, kracak gibi omuzlu-yorlar, cevap bile vermiyor. Telefonla sylyorlar. Yine cevap vermiyor. smet de: imdi namussuzu balayp yollayacam astracam diyor, tepiniyor. Kyamet kopuyor. smet'i daha hi byle hiddetli grmemitim. ki gn byle kapal kald. Bana Sen bu ii hallet!.. diyorlar. Karmam deyip temerrd ettim. 296 : Bir efaat edecek yeri yok ki... Nihayet herkes stme dt.Kap sini vurdum ve Benim, a!... dedim. At, girdim. Yine kilitledi. Sen ne hallettin? dedim. Cevap yok. Odadan k! dedim. -kamyacan, korktuunu syledi. Korkma!. Ben kefilim!... dedim. Ben bunu deyince imdi kafa tutmaa balad. Haline hay ret ettim. Dedim ki, Hem kel hem fodulsun, kabahatin mthi. Hem de tepeleniyorsun. Bana ne yapabilir? dedi. Ne yapa cak? sterse asar... dedim. Trkiye'ye gitmem dedi. O halde bunlar mevkide iken sen de memlekete giremezsin. dedim. Yu- muad, kt. Derken bir ka gn geti. smet'in etrafnda kuyruk sallamakta olduunu grdm. smet yz vermiyordu. Fakat Reil Safvet dalkavuklua devamdan vazgemiyordu. Tahkikat yaptrdm, Reit Safvet ii ile megul olacana zabtnameleri doru karttracana Rus ve ngiliz Hey'eeri ile sk mnasebette imi... Daima onlarn otellerinde, onlarn yannda imi... Bu ziyaretler lzumsuz eylerdi. Bu adamda tuhaf eyler vardr. Lozan'da biricik vazifesi vard. O da zabtnamelerde Trk Hey'eti lehindeki eylerin karlmamasna szlerde tahrifat yaplmamasna dikkat idi. Onu da yapmamtr.

Bu hal inkta, zamanna kadar srd. O esnada artk smet, buna yz vermiyordu. Ankara'ya kadar davet etmi Reit Safvet bana sylemedi. Fakat Ankara'ya geldi. Bir ay kadar kald. Bu esnada smet bunu bir defa bile yanma kabul etmemi Reit Safvel bir gn bana dert yand. smet'in kendisini Ankara'ya davet ettiini, geldiini ve harcrah almas lzm olduunu syledi. Alnmasn bana havale etti. Ben de hakikaten bunu almak istedim. smet'e syledim. Bir l ve naam (Hayr ve evet) demedi, paray verdirmedi. Bu adamlarn hepsi tuhaftr. Hem herifi davet et. Ankara'ya gelince sokakta brakver. Harcrah hakkdr. Onu da verme... Olur ey deil. Reit Safvet'de o kadar dehetli bir veto var. En mthi hakareti grd adama imdi dalkavukluk ediyor. Reit Safvet'in zoru Paris sefiri olmakt. Nihayet Bkre sefirliine yatt idi. Nihayet smet, Reit Safvet'i muahedenin ikinci devresine ' 297 gtrmedi. Fakat Reit orada m? Lozan'dan sulhu imza ederek avdetimizde smet'in Mustafa Keml'in en byk dalkavuu oldu. smet Byk Ada'da otururken her gn ziyaretine gitti. Gazetelerde gayet dalkavuka, bunlar ilham sahibi yksek hilkatlar diye makaleler yazd. Nihayet Mustafa Keml'in koca nutkunu Franszca'ya tercme etti. Bunun el emei olarak meb'usluk ile ra karld. Dalkavukluu imdi daha artrmtr.Avrupa ve Trkiye matbuatnda Ulu Gz, yce rehber, gnee bakyoruz. O gne Gz'dir diye makaleler yazyor. Avrupa'da seyahatlar ; yapp oralarda Mustafa Keml lehine konferanslar veriyor. GaI yesi vekil olmaktr. Olur tam ehlidir. (!) Burda ahlak bir ders var Bu vak'adan sonra smet ve Mus- tafa Keml onunla nasl grrlerdi? Onu nasl meb'us yapar, lar? Reit kendisine edilen o hakaretten sonra bir daha bu adamlarn yanna nasl gider?!... Bir gn smet'in odasna girdim. Baktm smet masasnda bir ey yazyor. Arkasnda da Ruen Eref var. Ne yazdn sordum. Hseyin Cahid'in kardei Hseyin Suad'n olu Lozan'da tahsilde imi. Kendisine talebe maa balyorum. dedi. Bir ay evvel de 400 svire frang vermi imi. Bu para bizim para ile 150 lira kadardr. Hseyin Cahid gazeteci sfatiyle beraber. Bu adam mrnde paradan baka bir ey dnmemitir. Burda da hemen dalavere. Cahit'le Merutiyetten evvel tanrz. Merutiyetten beri birbirimizin ba dmanyz. Burada imdi ltfen bana selm veriyor. Fakat Harbi Umum esnasnda Men-i ihtikr komisyonuna reis olup ihtikr men deil tevsi ve bizzat kendi mthi surette icra etmi. Keza Malta'dan arkadalarn brakarak kurtulmu ve hapishaneden knca fesini aya altna alp inemi. Lanet olsun bir daha bunu giyersem... Ben Trk deilim... demi. stanbul'da bunlar da iitince ondan ok irenmitim. Hakikaten Trk deil, Arnavuttur. imdi surda ettiine de atm. Biz ne bellar ile urayoruz, bu ne ile?!. Kala gz arasnda bu para iini becermi. Kzdm. smet'e dedim ki: Sen buna para veremezsin. Bir defa sen bir hey'eti murahhasa reisisin, Maarif Vekili deil. Bu paradan tahsil paras ve298 remezsin. kincisi, bunlar zaten zengin adamlar. Eer tahsil ettirmek iin tahsis olunmu bir para varsa bir fakir ocuunu getir. Hem bunlar Arnavut, Trk ocuu olsun. Bence daha iyisi fazla para varsa Shhiye Vekletine ver de bu kadar ehit ocuu var, karnlarn iyi doyuramyorlar. Onlara bir lokma fazla ekmek verelim. Mide dimadan evveldir. dedim. RUEN EREF VE CAHD smet paray veremedi. Bundan sonra da artk para iini benden sk skya gizledi. Bu para iinde ok suistimal ve israf olacak... nk Mustafa Keml'e, haremi Latife'ye, bir takm elmas, elbise, amar, hediyeler alndn ve daha trl eyleri gizli olarak bana haber verdiler. smet'in paras yoktu. Bir gn sonra idi. Hole indim. Cahit koluma girdi.Seninle biraz greceim. dedi. Beni bir tenha keye ekti. Oturduk. Dedi ki: Bizim biraderin ocuunun maana mani olmusun. Mani olma!. Demek ii kendisine haber vermiler. l... Veren phesiz Ruen Eref dir. Bu ie dellet ediyormu. Cahid'in bana byle bir ricada bulunmas da maziye nazaran pek aykr

idi. Yz surat isterdi. Kendisi iin byk bir zl idi. ttihatlara benim canm aldrmaa almt. Bu adam para iin hereyi yapar. Aramzda aynen u muhavere oldu: Ben- Niye? O- nk tahsil edemiyerek, ksz kalacak. Ben- Kalrsa kalsn. O- Etme, tahsil etsin. Ben- Etsin niye etmesin?!. Babas imdiye kadar masrafn nasl vermi ise imdi de versin. O- Babasnn on paras yok. Ben- Ya, her gece kumarn mkemmel oynuyor. Ona nasl para buluyor. Kuman braksn o paray olunun tahsiline sarf etsin. O- Diyorum, paras yoktur. * Ben- Nasl olamaz?!. Peki hadi yok farz edelim. O veremi299 yorsa sen amcassm. Sen ver!. Sana der. ,' O-Bende para yok. '.', Ben- Canm Cahid Bey, bunu nasl sylyorsun?. Senin yalnz meru surette Dyinler Vekillii'nden, meb'usluktan, gazetenden ve sonunda onu hkmete satarak aldn paralar byk bir servet tekil eder. Gayri meru aldklarn da caba... Son cmleye ok kzacak, tokat tokata, kavga edeceiz zannediyordum. Ona hi bir ey demedi. Sade dedi: O- Ben kazandm paray hep yedim. Mtarekeden beri bereket versin. Cavid Dyunu Umumiye'den ald paradan bana beyz lira veriyor da onunla yayorum. Ben- Yine bahtiyarsn. En dar dediin zamanda bile benden zenginsin. Ben mrmde be yz lira maa almadm. Meb'usum ve Vekilim maam yz kt liradr. Hem Cahid Bey bol kuma oynayacana, fuhiyyatta bulunacana byle gnlere para sak-layaydn... Beyolu'nda, Kulpte Serkil'de Yalova'da, Paris'te, Arken'de, Montekarlo da etrafnda kadnlar, kumar masasnda banknotlar avu avu savuracama, dmeleri prlanta tek talardan sokakta yelek giyeceine aileni dneydin... O- Sana ok rica ederim. Bu ocuun tahsiline mani olma! Ben- Btn kuvvetimle mani olurum. Mukaddes vazifemdir. nk bu bir fakir millettir. Paras idaremde Anadolu'da bir takm darl eytamlar var. Babalar vatan iin harpte lm, senin gibi kumar masasnda kadn kucanda yaamamlar. Bu ocuklar ekmek istiyor. Kfi derecede veremiyoruz. Bugn onlarn dima gdas iin deil, daha evvel vatan evldn lmden muhafaza iin azlarna bir lokma ekmek sktrmak lzm. Devletin paras varsa bu ekmei verdiririm. nmde byle feci bir manzara varken sizin ocuunuza para verdiremem. Verdirirsem en alak adamlardan olurum. Bu adamn byle bir susturucu kara vaziyet bile kulana girmiyor, ill kendi menfaatini dnyor. Ve diyor, bana zelilne yalvaryor. O- Etme, sana ok rica ederim. Bu ocuk ksz kalmasn. 300 Ben- Olmaz. Mutlaka mani olurum. Nafile kendini yorma, dedim ve kalktm. Artk Cahid benden selm sabah kesti. drt gn gemiti. Ben ilerin skntsndan bunu unutmutum bile. Bir gn smet kzm, barp aryor. Ne oldu? dedim. Syleniyor: Bu kpee haddini bildireceim. Ben Trk Devle-ti'nin mmessili olaym, bana ayaa kalkmasn, olamaz. Ben geerken mutlaka onu ayaa kaldracam Kim bu? dedim. Syledi. Cahid imi. Cahid paradan kzm, azm, smet'e kin bala m. smet holden geiyormu. Cahid bir masada oturuyormu. Ayaa kalkmam. Halbuki smet'in hi kabahati yoktu. Hatta bir defa vermi. Yine bu sefer de devaml olarak veriyordu. Mani olan benim.Bunu Cahid de biliyor. Nitekim bana mracaati de Ruen Erefin ona ii olduu gibi anlattn ispat ediyor. Fakat adamn ahs infialt mthi... Berikinde de kibir mthi. Tutturmu. ll ayaa kaldracam. Diyor. Bu mhim bir mes'ele oldu. Gnlerce srd. Mavirlerden araya girenler oldu... Cahid ii bununla da brakmad. Tanin'de smet'in, benim ve hey'eti murahhasa aleyhine yazmaa balad. Zaten ngiliz, Fransz matbuat aleyhimize ate pskryor. imdi de bizden. Bu pek vahim idi. Byle devletin en mhim davasnn grld harici bir mahkeme esnasnda kendi adamlarmzn dava aleyhine

hareketleri davann mdafilerini ve avukatlarn terzile almas tamamiyle hyanetti. Bunu dnyada kimse yapamaz. O zamanki tamimleri imdi kim okursa bunu anlar. Hem de bizi batryor, frenkleri mdafaa ediyor. Sade bu i Cahid'in mahiyetini gstermee, onca para ve ahs ihtirastan baka bir ey olmadn, Vatan ve Millete 400 franklk bir menfaat mukabelesinde be paralk kymet vermediini ispata kfidir. Ufak bir vatan duygusu olan ne kadar menfaatinden hatta gayri meru bir surette mahrum edilse, byk bir hakszla urasa o esnada bu hcumu yapamazd. ntikam iin frsat beklerdi. Konferans biter, ondan sonra yapard. Btn bu denaetleri 400 frank iin yapmtr. smet buna da kzd. Zaten matbuata ok ehemmiyet veren, onun ufak bir serzeniine tahamml edemeyen bu adam, Cahid'i imha edeceim demeye balad. 301 m Bu vak'adan bir mddet sonra idi. Bir akam Yahya Keml geldi. Ben Hasanla oturuyordum. Bu akam nn zaferinin yldnmdr. Otelin barn toptan kapattk. Bizden bakas giremi-yecek. Arkadalar hep orda. Siz de gelin dedi. Gittik. Hakikaten bizim mavirler, ktipler, zabitler, hep orda. iyorlar. Yabanc kimse yok. Sade smet gelmemi. Yahya Keml bfeye girmi. Oradan kh iir okuyor, kh tuhaflklar yapyor. Herkes glyor. Arka safta biz de oturduk. Biz de gldk. Viski verdiler. ki tanede viski itim. Hseyin Cahid de orada idi. Beni grnce suratn ast. Baktm iiyor. Meerse imezmi. Fakat baka meniyattan her halt bol bol yiyor. Mesel otele bir fahie getirmi. Onunla yatyor. Onunla bir masada yemek yiyor. Frenkler ok ey yaparlar ama byle aikr bir fahie ile malum olduu bir otelin lokantasnda yemek yemezler. Bu adam onu da, bu da herkese malum. Biz barda bir eyrek kadar kaldk. im vard, kalktm. Hatta gitmemem iin beni zorladlar, gittim. Bir hafta kadar sonra idi. Tanin gelmi. Bizimkiler bana getirdiler. Cahid'in bir makalesi. Bana Barda bir dziye ien cvk sarho diyor. Hayret!... Ben sarho muyum?. Cvk mym?. Burda bizden krk elli kii var. Herkes biliyor ki byk bir yalan, pek hayaszca, ahlkszca ve edepsizce bir iftira. Herkes hayret etti. Cahid'in byk bir edepsiz olduunu, cmlenin gz nnde olan bir eyi ne ekle soktuunu sylediler. Cahid bunu pek habise yapmt. Barda diyor. Bizim stanbul halk bar deyince gayet di bir meyhane ve fuhu yeri zannediyor. Halbuki Avrupa'da her otelin, en mhim, byk ve kibar otellerin ban vardr. Burda bar demek oturup kahve ve ikiden bir ey ierek konuma yeri demektir. Lozan Palas da burann en kibar ve namuslu otelidir. inde byle bir ban var. Mesel, ngiliz, talyan ve Amerika murahhaslarnn oturduklar otelin de ban var. ngiliz, talyan ve Amerika murahhaslar, geceleri bu otelin bannda oturarak, ier, konuur, bilardo oynarlar. Hatta bir defa Amerikan murahhas Amiral Bristol, bir defa da Marki Garoni, smetle beni oraya davet etti. Bir bilardo oynadk ve viski itik. Hseyin Cahid'in en mhim haslet ve kabiliyeti habisliktir. Hem bir tr delegesini frenklere maskara etmek ne vatanszlk!... Btn makalelerinde bir vak'ay arzusuna gre habisne bir surette tebdil-i ekil ettirmekte byk dirayet gstermi bir adamdr. Dorusu bu iftira bana ok ac geldi. Ne hakszlk?. Sebebi de ne kadar habis?. 400 frank!... Bilir misiniz byle bir yalan okuyan halk, asln bilmez. Ne kadar tekzip etseniz ve hakikati gn gibi gsterseniz de yine bir iz brakr. Bu bir verem balgamdr ki, yapr, sirayet eder. Yalan okuyanlardan bir ksm tekzibin kt gazeteyi de olur ya okuyamaz. Hasl bir iz kalr. Nitekim o esnada Mnih'e gidip avdet eden Ahmet hsan anlatt. Mnih'teki Trk talebesi Ahmet hsan' davet etmiler. Benim sarholuumu syleyip Rza Nur ok gayretle alyor. ftihar ediyoruz. Fakat pek sarhomu. leme kar Trklk namna utandk. Trk'n murahhas byle cvk sarho olsun demiler. Ahmed hsan da vak'ay anlatm. Ve kimsenin beni ierken grmediini imediimi sylemi. Bunun zerine talebeler Cahid'e lanet okumular. Bunun bir misalini daha syleyeyim. nkta oldu. stanbul'a dndk. Refikam stanbul'da braktm. Ben Ankara'ya gittim. Avdetimde refikam hikye etti: Bir gn vapurda gidiyormu. Hanmlar varm. Biri zevcemi tanm. Dierleri de bu suretle tanmlar. Bir tanesi: Hanmefendi; Beyefendi bu kadar hizmetler ediyor, yazk ok iiyormu.

demi. Refikam da nerden bildiini sormu. Cahid'in makalesini sylemi. Zevcem: Tamamiyle yalandr. Benim kocam imez. Ben onbir yldr evliyim, beraber yaadm. Bir gn bile itiini grmedim. Bizim evimizde kadeh bile yoktur... demi. Hakikaten yleydi. Ve sonra: Size bir hikye anlataym demi. u vak'ay anlatm. Herkesin kocas iermi. itirim. Ben sarho nasl olur, bilmem. Kocam sarho olursa nasl olacan merak ederdim. Bundan iki yl evvel Ankara'dan Sinop'a gittik. Evde kocamn kardei de oluu ocuunlan beraber. O her akam iiyor. Bende kocam imesi iin zorladm. Bir trl raz edemedim. Bir akam bir ok mezeler hazrladm. Kaynmdan rak da aldm. Akam eve gelince nne koydum. Kzd. Zorladm, yalvardm. Nihayet iiri 302 303 dim. ki kadeh iince barmaa balad. Ve bak getirin!. Burada kim varsa hepsini keseyim dedi. Hep katk. Biz st katta, kaynm alt katta oturuyor idi. Eltim ile beraber zemin kata kadar ka-k. Sesi kesildi.Ben yanna kmaa korkuyorum. Eltime beraber gelmesi iin yalvardm. O da korkuyor, diyor ki: Ben bu kadar sarho grdm, bylesini grmedim. Kocam her akam ier, hi bir ey yapmaz. Senin kocan sade iki kadeh iti. Nasl ey? Keke iir-meseydin. Ne ise yava yava ktk. Baktk yatm. Derken bizi sezdi. Tekrar bak verin! diye bard. Hadi paldr kldr yine aa kap odann kapsn kilitledik. Sabaha kadar yanna gidemedim. Bir daha da kendisine rak iirmee tvbe ettim. ki yl geti. Bir gn o gnden bahsediyordum. Bana bir daha rak iirmi-yeceine yemin et, sana bir ey syleyeceim dedi. Zaten o vakit tvbe ettimdi. Dedim ve yemin ettim. Dedi ki onu ben sana mahsus yaptm. Yoksa iki kadehle hi kimse sarho olmaz. nk yumuak olsam her zaman iirecektin. Sana bu oyunu oynadm. lkten kurtuldum dedi. te kocamn sarholuu Hanmlar glmekten krlmlar. Sonra Cahid'i pek ayplamlar, fakat onun makalesini okumu binlerce insan bulup kaziyeyi nasl anlatrsn?!. Hem Cahid Frenklik'ten, medeniyetten dem vurur. Frenk-lerle de imek ayp deildir ki... Onlarda yemek yemek gibidir. Hem de yalan. Hem bir insana, birinin ahs ahvalini gazeteye geirmek ne ayp eydir!... Hcum edeceksen i zerinde et. Onu yapamyor. Bulamam. te byle adilik, edepsizlik ve ahmaklk etmitir. Ben stanbul gazetelerinde bu ii ve sebebini izah eden bir makale ile Cahid'e cevap verdim. Zaman geti. Ben smet ve Mustafa Keml ile muarazaya mecbur oldum. O vakit ise Cahid lehime bir ba makale yazd. nk onlara zt ya. Bu sefer Cahid'ten daha ziyade rendim. Demek bu adamda hak, vatan, haysiyet mes'elesi yoktur. Kendi menfaatine gre hareket eder. Bamzda bir de Fuad vard. Bunu mli mavir ve hey'etin para iini idareye ne'mur olarak Rauf musallat etmiti. Eskiden 304 stanbul'da Bahriye Nezaretinde muhasebeci imi. Ordan tanr-m. Bir lzum yoktu. Dostu para kazansn ve gezsin diye yapt. Nitekim o vakit byle mracaatlar olmutu. Bunlardan birisi de mevlev elebisi ve meb'us Abdlhalim mavir olmak iin urat. Herkesi dolat. Bana da geldi.Ben lzum olmadm syledim. O: Canm ben de bilirim ki bana lzum yoktur. Ancak Milletin sayesinde ben de Avrupa'da bir eleneyim. demiti. Bu adam, yani: Fuad, kimsenin yevmiyesini vaktinde vermez, herkes ikyet eder, iine bakmaz, bir mli encmene gidip almaz ve yerinde durmaz, zaten bir ey bilmez de. Bana ikyet ettiler. Azarladm, yine olmad. Bir defa kayboldu, hep parasz kaldk. Polisle arattk. Cenevre'de bir kadnla bir otele kapanm, bir hafta kald.Sonra Lozan'a getirdiler. Bu paralan bankada Trk parasndan ngiliz'e, ngiliz'den svire frankna lzum olmya-cak tebdil edip bundan da vuruyor. Lozan konferans bittikten sonra Ankara'da bu adama smet hey'etin hesabatn toptan mahsup ettirdi. Bu sayededir ki, gze girdi. Divan Muhasebat reisi ve meb'us olmutur. Daha kimbilir neler olur? Maliye Vekili de olur. Hey zavall Millet!... Bu Lozan Hey'eti Murahhasasnn paras hesaplarn birgn yeniden grmelidir. smet'in ok irtikb vardr.

kinci komisyona ait ilerde bir takm mhim mes'eleler muallakta kalmt. Bu ilerin mzakeresi hereyden dadaal ve grlt oluyordu. Hristiyanlk lemi ayaa kalkmt. Lozan'a her taraftan papazlar dolmutu. Amerika'dan drt milyon hristi-yan namna telgraf geliyor, Amerikan delegesi komisyonda okuyordu. Hulsa hepsi patrik behemehal stanbul'da kalacak diyorlard. gerildike gerildi. Lozan havas siyasi elektrik ve bulut ile doldu. tilf murahhaslar beni mthi surette sktryorlard. Bizi her vasta ve suretle tehdit ediyorlard. Bir aralk itilf devletlerinin konferans terk edecekleri, byk devletin Anadolu'ya ordular yollayp harp edecekleri ayias ortal tuttu. smet yine korktu, vehmi byd. Yine yemek ve imekten kesildi. Uyuyamyor. Odasnda bir dziye volta vuruyor. Bir akam zeri idi. Lozan sokaklarna byk yazlar ile konferansn kesilecei ve Avru305 pahlarn Trkiye aleyhine yeniden harbe balayacaklar hakknda ilnlar yaptrdklarn haber verdiler. Bizim mavirler de korkmu. Aman ne yapacaz diyorlar. Hepsine: Bunlar blftr. Bizi korktutup mukavemetimizi krmak iin yapyorlar. Sakn korkmayn. Mukavemetimizden bir zerre bile azaltmayn!... diyerek cesaret veriyorum. MISTER SALEM Gece yars oldu smet'in odasndan ktm. Koridordan yatak odama giriyorum. nme Mister Salem ka geldi. Sizi grmek istedim. dedi. Hayrola!... dedim. Titriyerek ve byk bir heyecan iinde: Aman, vaziyet pek vahim. Frenkler konferans terk ediyorlar. ngiltere, Fransa ve talya, Trkiye aleyhine harbe balayacaklar .Ben Trkm. talyan maviriyim ama bakmayn!. Trklkten ayrlamam. Btn vcudum Trk nimetidir. Trkleri ne kadar severim, siz biliyorsunuz. Mzakerelerinde bunlar iittim. Usulca geldim. Size haber veriyorum. Bu bana bir mukaddes vazifedir. Haber aldnz m sokaklara yafta da yaptrlm dedi. Salem yle bir halde ki cidden korku iinde ve korkusundan helak olacak. Can iine smyor, Lf heyecanndan yarm yarm, korka korka sylyor. Nerdeyse alayacak... Tamamiyle samimi. Mutlaka insan szlerine inanmaldr. Dedimki: size ok teekkr ederim. Trkiye'ye muhabbetinizi ispat ettiniz. Peki, bu vartadan kurtulmak iin ne yapmal? derhal dedi istediklerini verin, biter. u adam ne ft imi!.. i o kadar tabii bir surette sahneye koydu ki, haline bakan samimiyetinden asla phe etmez. stat-m... Ben zaten Yahudileri bit kadar bile sevmem. Bunlarda babalarna, evltlarna bile muhabbet yoktur. Cihanda *paradan baka ey bilmezler. Bize mi yr olacaklar?!.. Bunlarda namus, ahlk, insaf, vicdan, izzetinefs, vekar ve emsali hi bir ey yoktur. , Dnyann en alak mahlukudurlar. phesiz bunu itilf murah- ,; halan yollamlard. Bizi korkutuyorlard. ayialar, yaftalar, hep , onlarn iiydi. Bizden isteyipte alamadklar ve ylp kalan ey- . 306 leri byle almak istiyorlard. Bu da bu oyunu gayet gzel oynuyordu. Tuhaf... Bu uursuz da Noradonkyan gibi Trk'e hyanet etmek iin, ibtida vcudunun btn Trk nimetinden yapldn sylyor. Zinhar bunu syleyince insan hyanetinden nasl phe edecek!... Ah dnmeler... Halbuki bir gece evvel italyanlar, mutad verilen resm ziyafetlerini vermilerdi. stanbul, talyan Hastahanesi mdr Dok-rot Senini hakikaten Trk dostudur. Muhtelif vesilelerle gsterdi. Bu adama bir iyilik edemedik. Trk, dostuna kar byledir. Bu bir kusurdur. Ama kimse sonra dost olmaz. Ziyafetin sonunda onunla konuuyordum. Lf almaa alyordum. Tehditlerden ikyet ettim. Kars kulama eilip dedi ki: Hi korkmayn! Harp yapamazlar. Size gz da veriyorlar. Davanzda cesur olun!, (bir kelime izilmitir) lf benden ilk! dedi. Bu kadn beni pek ok ferah-landrmtr. Trk'e byk bir hizmet etmitir. Nazik ve pek gzel bir kadndr. Istanbullu'dur. Yahudi'ye kzdm ve dedim ki: Ulan domuz Yahudi!. Yediin Trk nimetleri gzne dizine dursun, git o seni yollayanlara syle! Trkler diyorlar ki batm geminin direi olmaz. Trkiye batm bir gemi idi. Ya tam kurtulur, yahut batarsn. Batarsa kaybedilecek bir ey yok. nk batm idi. Nesine korkalm... Harp mi?. Buyursunlar. Anadolu'ya gelsinler de bir arslanca vurualm. Hadi defol!.

dedim. Evvel yumuaklm zerine bu sert szleri iitince at. Yahudi'de hoafn kp kesildi. Odama gittim. Aklma geldi. Ya imdi bu herif smet'in yanma giderse... O'nun evhamn mutlaka uyandrr. Bama bel kar. smet her eyi kabule kalkar, bir de onu teskin iin uramal veya kavga etmeli. Hemen odadan frladm. Koarak geldim. Bir de Salem'i smet'in yannda bekler grmiyeyim mi? Burda ne aryorsun?. dedim. Hi sessiz durdu. smet'in kapsnda nbeti bekleyen nefere dedim ki, u adam grdn ya Evet dedi. Hah, bunu paann yanna sokma!. Paa bana tenbih etti, ben de sana tenbih ediyo-rum.Sana Paa'ya haber ver derse, Paa uyudu, bize de kendisini uyandrmamamz tenbih etti, olmaz de. Hem de nbeti deitirirken yerine gelene ayniyle anlat!. dedim. Temenna edip Peki! 307 dedi. Gittim. Yahudi smet'in yanna giremedi. Salem'in ver dedii muallakta olan btn bu eyleri ben sonra frenklerden aldm. Ne inkta' oldu, ne de harp!. nkta neden sonra umum sulh projesinden olmutur. te Trk'n ekmei ile beslenen ecnebi unsurlarn marifeti!. Mel'unlar... Yezidler... Trk'e ders, ders!... Maatteessf evvelce zikrettiim gibi bu adam sulhden sonra defaatle Ankara'ya gelmi, imtiyaz ve para ileri halletmi, paralar kazanm, rvetler vermi, bizimkilerden itibar grmtr. Hl Paris Sefarethanemizin en imtiyazl ziyaretilerindendir. Sefir Fethi'nin ba ahbaplar Yahudi Mene bu Salem, Ermeni Devlet Efendidir. Zannmca oradan haberler alp Fransz ve talyanlar'a gtryorlar. nsan byle vak'alarn ahidi olup da sonra da bunlar grnce me'yus oluyor... Byle ey, duygusu bitmi, yani batacak milletlerde olur. Ac, ye's verici ey... u Salem vaktiyle Talt'n en ba dostu ve srda idi. Devletin en mhim ilerini ona danrd. O da tabii frenklere haber verirdi. te herif karmza talyan Maviri olarak kmtr. Bu zavall milletin cierini byle dost sfatnda nice kurtlar yemitir. Bugn haber gelmi. Mustafa Keml, Ltife ile evlenmi. smet bana syledi. Dedim: ok iyi oldu. Demek memnun oldun. dedi. Evet dedim. Niye dedi. nk artk uslu ve drst olur, yapt iler mevkiine yakmyor, Milleti de (......)* ediyor. dedim. Dik dik yzme bakt. Manasn anlamadm. Ahali mbadelesi mzakeresine hararetle devam ediyoruz. Yine istimlk kanunu mes'eleleri... Kara bel... Rayan' husus grmelerde iyice yumuattm. Bana celselerde epeyce yardm ediyor. Yanya taraf gibi Arnavud ahalinin mbadeleye tabi olarak bize gelmesini hi istemiyorum. Bunlar memleketimizde birer e-kiya ve zorba olup kylerimizin cann karyorlar ve gzel soyuyorlar. Eski asrlarda da bu byle. Bunu Montanya'ya hususi surette rica ettim. Onun da iine geliyordu. talya'nn Arnavutluk zerindeki emellerine muvafktr. Montanya bunu celsede teklif (*) Zillet anlam tayan bir kelime metinden karlmtr. 308 etti. Kabul ettik. Bu sebeple maddedeki tabiri Mbadele edileceklerin Trk ve Mslman Dini'nde olan Yunan teb'as olmas ekline koyduk. Ben bundan memnun ve msterih idim. Halbuki mbadele olurken Yanya Arnavutlar' Biz Trkz, evld- fatihanz deyip mbadeleye dahil olmular. Bunu da yapanlar imdi Mdafaa-i Milliye Vekili olan Mustafa Abdlhalik ve Besim mer Paa ve emsalidir. Halbuki bu adamlar eskiden Arnavut-luklan'yle iftihar ederlerdi. Hatta Besim mer'in babas Arnavutluk istiklli itimana itirak ettiinden Kastamonu'ya srlmt. Yanya Arnavutlar'ndan olan bunlar, dalaverelerini uydurup bu halk Trkiye'nin en gzel yeri olan Erenky'nden Kartal'a kadar olan mmtakaya yerletirmiler. Kendilerine de yalan vesikalar uydurarak, gzel geni arazi ve evler almlar. Benim bu entrika ve yamalardan haberim yok. Sulhu imzaladk. Arkasndan da hkmetten ekildik. Bir gn Ankara'ya gidiyorum. Bu istasyonlarda hep Rumca konuuyorlar. Hayret ettim, sordum: Bu Rumlar niin mbadele edilmedi dedim. Dediler ki, Bunlar Rum deil, Yanyallar. Rumlar gitti. Yerlerine bunlar kondu Bunlarn ana dilleri Rumca, iitmek pek gcme gitti. Buralar mbadeleye dahil edebilmek iin neler ekmitim!.. Sonra isyan hakknda Millet Meclisinde istizah olurken bu hali syledim ve Hi sahih Trk yokmuydu da Trkiye'nin en gzel yeri bunlara verildi? Halbuki mbadele

muahedesinde bunlarn mbadelesi men edilmiti. dedim. te o vakit Mustafa Abdlhalik Sen Trk aleyhine Arnavutlar isyan ettirdin. demiti. Bunu da Mustafa Keml, mal bulmu maribi gibi nutkuna ald. Hey gidi zaman...! Dadaki badakini kovuyordu. Mustafa Kemal'e gelince memnunum bana kabahat diye aram, taram, bunu bulabilmi... Nitekim Fethi de bana Memnun olsana! Demek aleyhine yrmek istemi. Bunu bulabilmi. Bu da sfrdr dedi. Mustafa Abdlhalik ile gemiim var. Benim gemiim ahs deildir. Hep Millet ii zerinedir. Millet ii ile bama bel alrm. Bu adam her devrin mhim bir dalkavuudur. Bu suretle mhim mevkilere geer sonra para vurur. Tam Arnavut'tur. ttihatlar da byle idi. imdi de byle. Lozan'da inkta olup avdet et309 tiimiz vakit Abdlhalik zmir'de vali idi. Ne yapm yapm atm, zmir'e vali olmu. skn leri Shhiye Vekletinde bir mdrlk idi. Konya'dan Bursa'dan Eskiehir daha bir ka yerden valilerden telgraflar yamaya balad. Diyorlar ki: Buralarda eskiden iskn edilmi olan Arnavutlar, ailelerini, eyalarn alp zmir'e gidiyorlar. Ne yapacaz? derken zmir polis mdrnden de bir ifre. Buradaki day Arnavut btn Trkiye'deki Arnavut-lar' zmir'e topluyor. Burasn Arnavutluk yapacak. diyor. Bu adam hakik bir Trk olacak. Tel edip tedbir rica ediyor. Bu hal bana gayet iddetli bir surette tesir etti. Ben ki ecnebi unsurlarn kesif bir surette yerletirilmi bulunmalarndan hasl olan tehlikeleri grp duruyorum ve bunu bu sefer Lozan'da elim bir surette mahede etmiim. Aklm, fikrim yllardanberi bu kitleleri datp mnferiden iskn suretiyle temessl etmek ve Trkiye'yi mtecanis yapp rk belsndan, bunlarn Avrupallar elinde let olmasndan, bu isyan ve inkiraz kusur ve sebebinden kurtarmak. Frenkler, bonaklara, kzlba Trkmenler'e bile pene takyorlar. Lozan'da bunun iin vurunmu durmuum! imdi bir Arnavut vali, Arnavutlar' toplayp bir kesif kitle yapyor... Bu devletin valisi... Hem bu ne cesaret?!.. Bu adam hem hin, hem kstah!.. Herife kar bende byk bir dmanlk hasl oldu. Her tarafa iddetli ve acele telgraflar ile emirler verdim. Arnavutlar musallan jandarma kuvvetleri ile tekrar eski yerlerine getirip iskn ediniz!.. Yollardan eviriniz!.. Dnmezlerse cebren eviriniz!... dedim. Konya'da jandarma kuvvetiyle bir kafileyi evirmek iin byk mklt ekilmitir. Meerse bu i gizlice oktan beri oluyormu. zmir'e epeyce Arnavut toplanm imi. zmir Valisi'ne bir telgraf ektim. Dedim ki: Her taraftan Arnavutlar zmir'e toplanyormu. Bu nedir? Oraya gelmi olanlar, yerlerine derhal iade et!.. Abdlhalik cevap yazyor. Byle bir eyin asl yoktur. diyor. Grlyor ki bu adam namussuz bir me'mur. Yalan sylyor ve utanmyor da. Elimizde madd ve resm delillerimiz var ya... Yazdm: Her taraftan kafileleri geri evirdik. Bunu toplayan sensin. Trkiye'nin Trk'n gayri unsurlarn ktlev bir surette bulunmasndan ne zararlar ektiini biliyor musun?.. Oralarda olanlar derhal dat!.. 310 zmir'i Arnavutluk mu yapyorsunuz?. te bu adamn bana garezi bu. Sonra meb'us da olmu. Yaplan mehur istizah benden intikam almak iin frsat bilmi. Ben ondan bahsetmiyecek Yanyallarn Pendik mntakasna yerletirilmesini itiraz etmitim. Bu ii yapanlarn banda olduu iin tabi alnd. Abdlhalik bana teneffs zamannda geldim: Bu szn geri al!.. Yoksa aleyhine hcum edeceim dedi. Ne yapacaksn? dedim, Arnavutlar' isyan ettirdiini syleyeceim. dedi. Bu bana kabahat deil, ereftir, zalimlere kar halk ayaklandrmm.. Ben szmden dnenlerden deilim. Syle!.. dedim. Syledi. Rza Nur Arnavutlar' Trk Milleti aleyhine isyan ettirdi. O bu isyan yaparken ben tfek elimde Balkan Harbinde harbediyordum. dedi. Edepsiz adam. i Trk aleyhine isyan ekline sokmu. Bu i Trk aleyhine deil, zalim bir hkmet aleyhinedir. Hem Arnavutluk isyan Balkan Harbi balamadan epeyce evveldi. Tuhaf ey!.. Bir Arnavut, halis bir Trk Arnavutlar' Trk aleyhine isyan ettirmekle itham ediyor... Hele bakn!.. Ayol, harpte sen silh altnda idin. Ama kumandanlar adrnda mihman idin, ate grdn m? O harpte bende vazife banda idim. Elimden binlerce yaral geti. Sen bir hizmet yaptn, ben yksek bir hizmet yaptm ve gece gndz altm. Hem bir Arnavut bir Trk' Trk Vatan iin itham etmek hakkna malik midir? ounuz

Arnavutlua gidip me'mur oldunuz. Sen de Toska olmayp, Gega i-kitpar olsaydn bir dakika Trk Yurdunda durmazdn. Arnavutluk'ta Gegalar asildir ve bunlar Toskalar aa bir cins sayp hakaret ederler. te Trk in almamzdan neye uradk?! Adeti bunun budur. Mecliste bu vakit bunlan izah etmeye de bize vakit ve sz vermediler. nk Mustafa Kemal kabaday meb'uslarn, Cumhuriyet tfekilerini dizmi, bizlere tenkid iin, mdafaa iin lf syletmiyorlard. Talihin cilvesi... Lozan'da Arnavutlar memlekete sokmya-lm dedim, onun iin kayt koydurdum. Ben Trk mslman kaydn koyduum vakit bu Yanyallar kastediyordum. Bunlarn kendilerine Trk ve evld fatihan diyebileceklerini asla, hatnma getirmemitim. Onlar aresini buldular ve gelip Trkiye'nin en iyi 311 yerine oturdular... Nice halis Trkler, bataklklara, oraklklara, da tepelerine itildiler. Helak ve perian oldular. Bu da Necati adl hlis bir Trk fakat ahmak ve edepsiz birinin riyaseti altnda gaflet ve cehaletten istifade edilerek oldu. Bir aralk Kaklamanos ahali mbadelesinin mecbur olmayp ihtiyari olmasn teklif etti. Mecburiyetten geri dnmek istiyorlard. Bu hususta iddetli davrandm. Bu bir defa Yunanistan ve btn komisyon tarafndan kabul edilmitir. Geri dnlemez. dedim. Geri dnlverir diye aklm gidiyordu. Nedense sonra Yunanllar ahali mbadelesinden caymak istediler! Bunu Venizelos'da sonra komisyonda teklif etti. Tabii gaye Elenizm meselesidir. Bir gn skomisyonda Frenkler beni o kadar sktrdlar ki, sabahtan lene kadar savatm. Celse bitti. Yemee otele gidiyoruz. Kendimde son derece bir yorgunluk hissettim. Lkrd demee deil, dinlemee bile mecalim yok. Hani derler sersem tavua dnd. Hakikaten yle idim. Kafamn ii bana bir bo kutu hissi veriyor. Demek btn dimam durmu. Otele varnca smet'e: Benim halim bitti. Ben bugn artk celseye gidemem. Pek yorgun dtm. dedim. Hakikaten bir ka aydr uykum drt saate mnhasr ve uyank zamanlarm hep alma ve Frenklerle didime ile geiyor. Yemek bile daradar yiyorum. Esasen bir ka gn isiz ve Lozan'dan hari bir yerde istirahate ihtiyacm vard. Bugn ise frenkler beni mtemadi hcumlariyle bitik bir hale koymulard. Niye?.. dedi. Herkes iddetle hcum ediyor. Sekize kar bir kiiyim. Kendimi yokluyorum. Cevap bulacak olsam bile verecek halim kalmam. dedim. stediklerini verdin mi? dedi. Hayr, hi bir ey vermedim dedim.. O halde sen galipsin! dedi. Peki galibim ama, bugn yeniden dmeye mecalim yok, gidemem. Yerime bakasn yolla! dedim. Yok bu ii kimse yapamaz, sen gideceksin! dedi. Gidemem. yle ise sen git!. dedim. Hayr, ben de yapamam. Bunu yalnz sen yaparsn. Nitekim bugne kadar de de bu etin ilerin ounu hallettin. dedi. Israr ve nihayet beni raz etti. Fakat diyorum ki; Bugn rezil olacaz. Yemek yiyoruz. Hal sersem bir haldeyim. Kafam d312 yor. Boynum ekiyor. Halim yok. Sz de verdim. Gideceim. Fakat ne yapacam? Bir ey syleyecekler, benim cevap vermek iin dnmee bile halim yok. Kafam durmu. Nihayet buldum. Kendi kendime dedim: Ne sylerlerse sylesinler. Kulama bile koymam. Sade sktu kabul saymasnlar diye arada kabul etmiyorum derim. dedim. Gittik celse balad. Sylyorlar. ok hayrete ayan bir ey!... Szlerini kulama bile koymuyorum. Hakikaten bir ey sylyorlar m, iitmiyorum bile. Sade arada a me reserve ye refuse gibi eyler sylyorum. Bu da yerinde mi yoksa deli samas gibi mi oluyor onu da bilmiyorum. Muttasl nme bakyorum. Bir aralk canlandm. Kendimde kuvvet ve dnme kabiliyeti duydum. Demek iyice zaman gemi dinlenmiim... Frenkler de bu halime amlardr. Belki deli oldu demilerdir. Nitekim bizim mavirler de ii biliyorlar, bana kr Kaya bu vak'adan dolay ye refuse adn koymu. Hatta Mustafa Kemal'e de anlatm ve Venizelos'un baylma vak'asn anlatrken Fakat kznca gayet fasih Franszca sylyor. demi. Eh, herkes akl erdii kadar syler. Bu iyi bir ta'biye oldu. Benden hi bir istediklerini yine alamadlar. Bu celse byle geti. Gece erken yattm, dinlendim. Sonra ateli mnakaaya yine devam ettik. Bu adamlar demek ki hcumlariyle beni yle yordular ki, sersem tavua evirdiler. Zavall ancak yine celsede kulaklarm tkayarak dinlenmee vakit

bulabildim. Artk demek son derece Srmene idim. Dur durak yok ki... Gece de muttasl alyorum. Uykum az. Ekseriya afak skerken yatyorum. Bir defa afakta yattm. Geldiler uykudan uyandrdlar. Saate baktm, ancak bir eyrek uyumuum. uras garip ki bunlarn mkfatn smet'in ve Mustafa , Keml'in dmanlklar ile grdm. Bana gnde sekiz ngiliz veriyorlard. Otel, yemek paras gibi masraflarm vard. Bizden sonra keyif ve vahet devrinde d ilere gidenlerin ktiplerine bile oniki ngiliz yevmiye verdiler. Bugnde Paris'te vatancda, maiet sknts iinde garip yayorum. 313 VENZELOSLA TARTIMA j Bir ok iler hallolunmu, fakat askerlik, istimlk, Patrikhanenin imtiyazlarnn kamilen ilgas gibi bir takm mhim eyler muallakta kalmt. Bunlara pazarlk pay olarak patrikhanenin stanbul'dan tardn teklif etmitim, kyametler kopmutu. Hele Patrikhanenin imtiyazlarndan hibirini brakmamak azmindeyim. Bunun iin Rumlar'la iddetle vuruuyorum. stne ocaktan caba gibi ikide birde Rumlar mbadeleden vazgemek istiyorlar ve bana diyorlar ki: Terzi, kundurac, duvarc btn san'at ehli Rumlardir. Onlar giderse, elbisesiz, kundurasz, kalrsnz. ktisadi buhrandan perian olursunuz. Bende: Gitsinler de tek plak ve a kalalm. Zarar yok. Hem i yle deil, bir iki yl iinde bunlar Trkler'den yetiir. Bu hali bize krdr, diyorum. Ben Kaklamanos'u ciz bir hale sokmudum. Adeta cevap ' veremez hale gelmiti. Bu sefer Venizelos tekrar gelmee balad. Ama ne geldi? Pr hiddet... Batan aya gazap kesilmi. imdi onunla baaba arpyorum. Bir balyor, uzun uzun sylyor. ll Patrik ve btn Fatih'in verdii imtiyazlar kalacak diyor. Bu adam phesiz zeki, fakat ne kadar olsa Rum. Rum arlatanl ' var. arlatanlk ediyor. Edince de sznn te'sirini karyor. ' Malumatl, fakat yksek ve ciddi malumat deil. Franszca'y iyi sylyor. Fakat sylerken ok declamation yapyor. Gln olu1 yor. Bize ate yadryor. Trk' barbarlk, Rum'u katliam etmek* le itham ediyor. Pek kzyorum. Birey syleyeceim, fakat sras deil. Sade reise arada: Rica ederim, Trk Milletini tahkir ediyor. Buraya tahkir olunmak iin gelmedik. Mzakere adabna muvafk deildir. Buna tahamml edemeyiz. diyorum. Reis de O'da aldrmyor. Bilkis daha azyor. Grlyor ki malup olduklarn hissediyor, kplere binmi. Dndm. Bu da bir sahne istiyor ve bir darbe indirip iini bitirmeli. Fakat evvel btn delegeleri onun aleyhine sevk etmeli ve onu haksz yapmal ki, herkes bana hak versin. Yoksa ipi koparrz. Hem de kabahatli biz oluruz. Sabkam da var. Byk bir kaidedir: Germeli fakat koparmamal. Yani darbeden evvel zemini hazrlamal. 314 imdi bunu nasl yapmal? Bir trl bulamyorum. celsedir. Pek iddei bir tahkirne hcuma sabrediyorum. Benim adm hiddetli ve iddetli kmtr, ama ben sabretmesini de bilirim. Sras gelince ve hak edince iddetle hcum ederim. Buras dorudur. Derken hi akla gelmeyen frsat zuhur etti. Atina'da Yunanllar Gonaris ile ordu kumandann kuruna dizmek istemiler. ngiltere, Fransa ve talya mdahale ve efaat etmi, dinlememiler, kuruna dizmiler. Grzon Venizelos'u arm, pek fena eyler sylemi. Bunu iitince dedim, frsattr. Yarn istediimi yaparm. Ertesi gn celse oldu. Venizelos yine Trkleri katliamla itham ediyor, fena eyler sylyor. Ben mazlum bir tavr alp bir dziye: Reis Efendi!, susturunuz!.. Bir Millete burada hakaret edilemez. Adaba mugayir. diyorum. Ben byle dedike Venizelos azyor. Azdka kendini kaybediyor ve daha fazla sylyor. Fena cotu. Montanya ibtidalar benim szme aldrmyordu. Ben sylememi sklatrdm. Tahamml edemeyiz. Susturun!.. diyorum. b-tida mazlum tavrm takndm. Yalvarma eda ve tarzyle sylyorum. Gittike sert sylemee baladm. Benden can yanm olan Montanya galiba korktu. Szme aldrmazken imdi ben syledike Venizelos'a nazikne: Yava olun, heyecan brakn!.. Byle eyler sylemeyin!.. demee balad. Venizelos zaten kendini kaybetmi gibi taknd. Bu sefer reise sylenmee balad. Bu adam zararsz diplomattr. Ancak byk kusurlar var. Kendini tutmasn bilmiyor. Tap gidiyor. Bu suretle

benim istediim tuza kendi eliyle kuruyordu. Reise Venizelos: Bana sz syletmiyorsunuz! dedi. Hiddetlendi. Reis kzd, o kzd. Atmaa baladlar. Ha, istediim oluyor dedim. Dier delegeler de Reisin tarafn tuttular. Venizelos ekmeime ya sryor. Tam kaymak tavna geldiine hkmettim. Reise: Sizden sz istiyorum, hl vermediniz! sz benim, dedim. Reis: Sz Sr Ekselans Rza Nr Beyin dedi. Venizelos yine susmuyor, sylyor. Onun szn kesmesini beklemedim, sze baladm. Byk bir iddetle sylyorum. Venizelos sustu. Demek herifi irretlikle bastrdm. Dedim ki: Ka gndr Trk Mille'ni barbar^catliamc gibi szlerle 315 itham ediyor. Barbar da katliamc da Rumlardr. Trkler ak szldr. tiraf ediyorum. Efendiler hep iitin, biz Yunanllar kesdik, fakat kabahat kimin?. Onlar bizi kestiler biz de onlar kestik. Tabi can mdafaas. Hrsz gibi gelip evimize girdiler, yaktlar. Oralar gezen svire Salibi Ahmeri delegesi vatanmz Pompeiye benzer bulmu. Bunu tabiat deil, bunu yirminci asrda maatteessf hris-tiyan elleri yapmtr diyor. te Salibi Ahmer'in raporu. Bu mthi cinayetlerin kabahati Yunan Milletindedir. O da deil, bunda mes'ul olan Yunan Hkmetidir. O milleti bu belya o sevketmi-tir. Hatta O da deil, Efendiler, Yunan Millet ve Hkmetini sevk eden ve bu faciann yegne mes'ul vardr. Bu cani kimdir biliyor musunuz?, (elimi uzattm, gstererek) ite bu Venizelos Efendidir. Yunan Milletini faciaya evketti, krdrd. ki taraftan bu kadar kanlar dkt. Bunu yapan budur. Bu kanlar hep onun boynun-dadr. Gonaris'i kuruna diziyorlar. Yunan Milleti, Venizelos'u kuruna dizsin. Bir gn gelecek o millet, bu adam lanet ile yd edecektir. Benim gzlerim dnmt. Bir tel oldu. Baktm Venizelos'un ba bklm. Masann stne yklm. Yzne baktm benzi kl gibi olmu. Herkes tel edip ayaa kalkt. ld zannettik. Ben de korktum. Birka dakika, sersem, alk alk durduk. Baktm ban kaldrd. Ferahlandm. Dedim ki: Byle terbiyeye mugayir sz syleyenle mzekerede bulunamayz. Montanya'da Venizelos'a elini uzatp: Aldn m?. Sana ka defa sus dedim.. dedi. Celseyi kapattm dedi. Mthi bir sahne ve darbe oldu. Artk Venizelos bir daha azn aamad. Sonraki celsede de gelmedi. Vaka Dnyaya aksetti. tilf Devletleri de bize bu sefer nota filn da vermediler. nk ben ii yerinde ve zamannda yaptm. O'nu onlarla kavgaya tututurduktan sonra sahneyi atm. Bu bir coup de couteau oldu. Bunu Dnya gazeteleri yazd. Ve ite bunun zerinedir ki ressam Derso derhal bir resim yapm. Bunda Venizelos'la ben boks yapmm. Ellerimizde eldivenler. Venizelos srt st ipin stne yklm. Ben kede sandalyeye oturmuum. smet bir havlu ile beni yelpazeliyor. Grzon'da elindeki saate bakyor. 316 Bu bizim gazetelere de aksetmi. Btn millete yaylm. Bu da halk beyninde ben mzekerede Venizelos'un kafasna sandalye ile vurmuum suretine dklm. Btn Millet bundan keyf duymu. nk bizim millet mtarekeden beri olan btn felketlere sebep olarak Venizelos'u biliyordu. yi bir intikam alndna sevinmiler. Artk benden bahsettike o Lozan'da Venizeios'u d-d derlermi. Bu byk acnn intikamnn alnmas bana nasib olduu iin bahtiyarm. Bunlar da hi zabta geirmemilerdir. Frenkler yamandr. stediklerini kor, istemediklerini komazlar, veya tahrif ederler. Bizimkiler de kr. Hakkn grp mdafaa etmez. Germeli fakat koparmamak. Gergin tutup beklemeli.. Bu gzel bir usuldr. yice gerdim. Bakalm?.. Nihayet bundan pek az sonra bir gece yars Lord Grzon'un en mhim maviri ve mahremi Nikolson bana telefon ediyor. Gelip sizi greceim. diyor. Bu mhim bir eydir, fakat nedir?.. Buyurun!.. dedim. Geldi. Yalnz bir odada babaa konualm. dedi. yle yaptk. NKOLSON LE MLAKAT Nikolson gzel, sevimli yzl, pek zeki, szleri mantkl gen bir adam. Ayn zamanda pek ateli imi ki, imdi gryorum. Aramzda yle bir muhavere oldu: O- Beni Lord Grzon yollad. Bu patrikhanenin tardndan vazgemeni senden rica ediyor.

Ben- Bu ok mhim bir mes'ele. Hkmetimiz bundan vazgemez. Az oturunuz. Teklifinizi smet Paa'ya syleyeyim. O- Grzon beni sana yollad. smet Paa'ya deil. Ben- Ben bir ey yapamam. O hey'etin reisidir. O- Ben Franc adamm, ak konuurum. Biz her eyi mkemmel biliyoruz. Bunu sen yaparsn. Btn ileri idare eden sensin. Sen olmasan imdiye kadar oktan istediimiz gibi bir muahede yapmtk. Onu da syleyeyim: Ben Grecophele'm, bunu da bilerek benimle konuunuz. (Baktm hakikaten Franc adam.) 317 Ben- ok yanlnz var. Hereyi smet Paa yapar. Fakat o da hkmetten izin aldktan sonra. Hkmetimiz bu talebinden asla vazgemez. O- Etme, sen yaparsn. Grzon bunu bizzat senden rica ediyor. O byk ve kibirli bir adamdr. Kolay kolay rica etmez. Ben- Bunu yapamayz. Grzon baka bir ey istesin yapalm... O- Fakat iin ehemmiyeti vardr. Ben- Ne ehemmiyeti olacak!.. Brakn bunu. O- Seninle pek ak konuuyorum. Dedim ya, sebebini de syleyeyim. Cantarbury piskoposundan btn ngiltere kiliseleri namna Londra'da hkmete bir tebli yaplm. Mes'ele patrikhane mes'elesi deil, ngiltere'de parti ve hkmet meselesi olmutur. Kilise diyor ki: Patrik'i mutlaka stanbul'da braktrmaa muvaffak olmal. Bunu hkmet yapamazsa nmzdeki intihata hkmete rey vermeyeceiz Hkmet bunu Grzon'a yazd. Behemehal istiyor. ngiltere'de intihap deta kiliselerin elindedir. Grzon bu ie muvaffak olamazsa hem kendi, hem partisi ve hkmet decek... te sizden rica ediyor. Ben bu kadar mhim bir etab elime aldm biliyordum. Mhim diyordum ama bu kadar mhim olduunu takdir edememitim. imdi anladm. Pek keyiflendim. Grlyor ki, Nikol-son'un szleri de ak ve samimi imdi daha ziyade cesaretim artt. Pek kuvvetliyim demek. Elbet kuvvetimi pahalya harcaderim. Daha ziyade nazlanmaa baladm. Hem de anladm ki, bizim Patrik'i ngiliz kilisesi tutuyor. Bu pek fena bir ey. Eyvah!.. Ben- Anlyorum vaziyeti. Hakikaten mhim. Ben Lord Grzon'u ok severim. Cidden hrmet ettiim bir adamdr. Fakat maatteessf ricas yle bireye tesadf etti ki olmaz i. Bunu brakn, baka ne isterse yapmaya alaym. (Nikolson kzd. Yz kan krmz kesildi. Ne kadar da kanl adamm. Fakat gryorum ki kendini tutuyor. Terbiyeli adam. Zaten ngilizler terbiyeli insanlardr.) O-Etme bu ii yap!. Ben- Olmayacak bir i. 318 I O-Yap!. Ben- Elden gelmez bir ey. (Derken daha kzd. Galeyana geldi ve balad. Gryorum ki, kendine malik olmayarak sylyor.) O- Siz Trkler azdmiz.Burada yaptnz iler ardr. Neler istiyorsunuz? Hi yola gelmiyorsunuz. ngilizler'e sen ne hakaretli szler syledin. ngiltere bunlara tahamml eder mi sanrsn?.. Evet... Evet... Frsat buldunuz, yapn!.. (Ben hi bir ey sylemiyordum. Sade btn kulak kesildim, dinliyorum. Bakalm, bu heyecan iinde neler syleyecek. stifade edeceim bir ey syleyecek mi? Benim iin en mhim buras. nk ilerdeki ilerde iime yarayacak mhim noktalardr.) O- Ben sana anlataym. ngiltere bir hayvandr. Yllardan beri harp etmi, uram, uram. Fena halde yorulmu, yere yatm, derin ve uzun bir uykuya dalm. Siz de bunu byle dermansz bulunca stne kmsnz, dans ediyor, tepmiyorsunuz. Edin, tepinin... Fakat... Bu hayvan nedir, bilir misin?... Bu bir ars-landr. Uykudan kalknca sizi parampara eder... (Btn yreini sylyordu. Bu szleri iittiime memnun olduum kadar bir milyon lira bulmu olsam memnun olmazdm. nk ngiltere'nin vaziyetinin yorgunluk ve harp istememek olduunu tahmin ediyor ve biliyordum. Fakat yine tereddt ve phe ediyordum. Korkuyordum. Ya bizim trl taleplerimize, mukavemetimize kzar, yeniden bizimle harp ediverirse. imiz dumandr. Bu korku iimden hi kmyor. Btn celselerde bu korku hep gzmn nnde. Mukavemet

ediyorum, trl eyler istiyorum, kafa tutuyorum ama iim de hep hopluyor. Bizde artk harbe hal kalmad. Bunu imdi bir ngiliz'in, ngiltere Harici-yesi'nin mhim bir mevkideki adamnn azndan iitmek byk bir ferahlk, geni bir nefestir. Demek ngiltere harp edemez. Bu hayvan fena yorgun ve derin uykuda. Bize de bu lzm. Ben imdi stnde tepineyim. stediklerimi alaym da sonrasna Allah Kerim. O vakit dostlua alrm. te bu d bana bsbtn kuvvet vermitir. Bundan sonra ok zaman evvelkisinden daha ok kuvvetle ve azimle yrdm. Artk muhavere de haddinde 319 idi. Daha naz etmek, glk gstermek ii bozacakt. Tavr deitirdim) Ben- Baknz siz imdi yorgunsunuz. Ben istediimi yapabilirim. Fakat Trkler, zebnke deildirler. Bu mes'ele olmaz. Bizim Hkmet iin ok mhim bir eydir. Fakat Grzon'a muhabbetim ve hrmetim o kadardr ki, istediini yapmaa alacam. Srf onun har iin buna teebbs edeceim. Bana msaade ediniz. Ankara'ya derhal yazalm ve onlar iknaya alalm, mid ederim ki, ikna ederiz. Ancak onlar ikna iin baz avantajlar gstermeli. Bizim bir takm muallakta ve ufak tefek ilerimiz var. Bir trl halledilemiyor. Onlarn hallini va'd edin. Bu suretle Ankara'ya bu teklifi yapmaya yzmz olsun. O-Peki!. Nedir onlar? (Askerlik ii, istimlk ii, rk ta'biri. ilh... Saydm. Bir de Patrik kalsn. Devlet iinde devlete tahamml edemeyiz. Grzon zabtnameye gemek zere Patrik yalnz dini kalacaktr. Hi bir vakit siyasete karmyacak, idar bir i grmeyecek, siyas messeseye let olmayacak. Trk Hkmeti byle bir eyini sezerse tard etmek hakkn haizdir. desin, dedim. Hepsini not edin kabul etti.) Bu suretle Patrik ve messese gitmeden ve penemiz altnda kalarak onu btn imtiyaz ve kuvvetlerinden tecrid edip sfr haline getirmi oldum. Zaten Anadolu Rumlar' gideceklerinden patrikhanedeki meclislerini tekil edecek Ca-noniguz adette metropolit kalmayacak. Bu suretle de din teekkl bile olamiyacak. Mahvolmu demektir. I Bu noktay da buraya kaydedeyim: Bilmem hkmet imdi buna dikkat edip meclislerini tekil ettirmiyor mu?. Yoksa patrik yine eskisi gibi Amasya Metropolidi Trabzon Metropolidi diye ilh... Malum bir surette yoktan metropolitler tayin edip, meclislerini tekil ediyor mu? te benim gayretim ve gayem, yaplan muahedenin ruhu budur. te bunlardan dolay ki smet'e bu sebeple sulhden sonra Lozan Muahedesinin tatbiki iin bir komisyon ihdasna mtemadiyen srar etmitim. Burada Musulu da isteyecektim. Fakat Musul ii halledilmi 320 bulunuyordu.Nikolson sevinerek gitti, ucu u, v bcce o kadar sevindim ki, artk tamamiyle istikbalden eminim. Emin admlarla yryeceim. nk ngilizler harp etmiyorlar. Btn muallaktaki eyleri de hallettim. Ertesi gn sabahleyin, erken ben yatakta iken Nikolson telefonla: Cevap aldnz m? dedi. Hayr!.. dedim. Halbuki Ankara'ya yazmadk bile. Ankara'nn Patrik iinden haberi de yok. Gece smet'e Nikolson ile olan mklemeyi syledimdi. Nihayet len st yine telefon etti. Yine sordu: Hayr!. dedim. Yanmda olan smet bana dedi ki: Canm adam ok zme. Bitir. Evet, deyiver. dedim: Glkle olunca kymetli olur. Birka saat sonra yine telefon etti. Artk ziyade zmeyeyim dedim: Cevap geldi. Muvafakat ettiler. Grzon'a syleyiniz!. O'na hizmetimden ok memnunum. dedim. Keyiflendi. Artk dm zlm, skomisyonda bizim iler mkemmel yryordu. Askerlii ve hepsini kabul ettiler. Yalnz istimlk iinde yine Kaklamanos mzklanyordu. Hele altn esasn kabul etmiyordu. Celse bitince Rayon'a syledim. Rayon: Ben imdi onu yola getiririm dedi. Kaklemanos'u arp bir keye ekti, bizim ktibe: Uzaktan dinle bakalm ne oluyor? dedim. Rayon Yunan delegesine demi ki; Bunu derhal kabul edeceksin. O: Edemem. demi. Rayon kzm, sylenmi ve demi: Seni imdi Lord Grzon'a syliyeyim de grrsn! Merdivenden inmee balam. Onun zerine Kaklamanos da merdiven bana koup ve rica edip Syleme! Kabul ettim. demi. Nihayet bu da oldu. Btn iler yolunda oldu, bitti. Grzon da umum celsede Patrik hakknda: Siyas ve idar kuvvetlerden tecrid edildiine,... ilh.. dair beyanatta bulundu. Zabta geti. te bir pazarlk pay aylardan beri gbeimizi atlatp

halledilemiyen bu kadar ve sarp mes'eleleri bir anda yadan kl eker gibi kolaylkla halledip bitirdi. Montanya, yaplan ileri birer rapor halinde Lord Grzon'a verdi. kinci komisyonda umum kabul iin okunuyordu. kinci komisyona Fransz, ncye talyan badelegeleri riyaset ede321 cek iken bu sefer Grzon riyaset etti. Herhalde ondaki sevk ve idare kabiliyetinin ve otoritenin kendilerinde olmadn onlar da biliyorlar galiba ki haklan olan riyaseti Grzon'a terkediyorlar, yahu siz yapamazsnz!.. diyerek ellerinden alyor. te btn bu vak'alar gsteriyor ki, ngilizler, Fransz ve emsali btn delegeleri ile oyuncak gibi oynuyorlar. Ve ileri istedikleri gibi yapyorlar. Yunanllar aleyhine deliller aryoruz. Bilhassa Yunanllarn Anadolu'da yaptklar katliam ve yangnlar iyice gstermek sev-dasndaym. Evvelce sylediim gibi beynelmilel Salib-i Ah-mer'in Cenevre'de olan merkezi Anadolu'ya iki adam gnderip tahkikat yaptrmlar. Onlar cemiyete bir rapor vermiler, bu rapor, cemiyetin revznde nerolunmutu. Bu nshay Cenevre'den Salibi Ahmer'in merkezinden istedim, verdiler. Orada Yu-nanllar'n Anadolu'yu Pompei gibi harap ettikleri yazldr. Bunu hem ben skomisyonda syledim, hem smet'in komisyonda syleyecei nutka soktum. nk ok mhimdir. Hem de biz deil, hristiyanlar ve daha var, Salibi Ahmer gibi insan ve bitaraf messesenin resmi tahkikat bunu sylyor. Grzon 12 Knunuevvel celsesinde bize iddetli bir lisanla taarruz ettiydi. Bunda mbadelenin mecbur olmamasn istedi. Sonra Venizelos bsbtn mbadele aleyhine kalkt. Bundan sonra iki celse iin smet'e yazdm nutukta ngiliz arazisi oktur. Ermenilere kendiniz yer veriniz, keza Trk eli, btn dnyadaki eller ile mukayese ve imtihana hazr bir temiz eldir. (Zabtname- 180) dedim. Yani Trk eli, ngiliz elinden temizdir demektir. Bu sebeple bu nutuk heyecanla ve biraz iddetli bir lisanla yazlmtr. Bu celse Grzon ile bizim tam arpma ve boy lmemiz celsesi olmutur. Rumbold'un komisyonda beyanatna gre (Sh. 187) stanbul'da igal zamannda ecnebi fevkalde komiserleri, Anadolu-dan Rumlar stanbul'a gelmee balaynca bir itima yapmlar. O esnada Doktor Nancy de mltecilere yardm iin Salibi Ahmer Cemiyeti tarafndan gnderilmi, stanbul'da imi, O'nu da iti-malanna armlar. Onlar bu ie are sormular. O da Rum ve 322 Trk ahalinin mbadelesini sylemitir. Demek mbadele fikri ilk Nancy'nindir. Allah raz olsun. Biz o vaktlar Anadolu'daki Rumlarn askerlie yarar yata olanlarn Harput ve Sivas taraflarna sryorduk. Sahillerdekileri de ieri aldk idi. Bunlarn kadn, ihtiyar ve ocuklarn vapurlara bindirip stanbul'a yolluyorduk. Demek bu, bunlar zerine iddetli bir tesir yapm. Mbadele fikrini dourmutur. Komisyonda da ekalliyet ve mbadele ilerinin en mhim ve mkl i olduunu Grzon ve dier delegeler de bir ok defa sylediler. Hakikaten konferansn en mhim ve przl ileri bunlard. Bu iler skomisyonda halledilmitir. Komisyonun mzakeresi daha ziyade akademiktir. Skomisyonun mnakaalar da Darrer (Sh. 241)'in de herkesin de dedii gibi bu iler gibi dadaal idi. Nitekim mzakereler pek iddetli, g, uzun ve birka defa da mzakerede byk grlt ve baylma olmutur. Neler ektim. Btn bu ileri yalnz yaptm. smet bir tarafna karmamtr. Sade kendisine hazrladm nutku umum komisyonda okumutur. Lord Grzon (Sh. 243) son celsede: ok mhim mevad-dr. Skomisyonu tebrik ederim. 6 celse yapt, kendisine havale edilen ilerin vahametini anlad. Sarp bir savala alt. dedi. Patrik mes'elesini Sh. 263'te Grzon hikye ediyor: Mon-tanya, halledemeyip hallini kendisine rica etmi, h... Okunmasn tavsiye ederim. Bu nutukta Grzon patrikhanenin btn idar ve siyas hukuk ilerinden tecrid edildiini mttefikleri namna beyan etmitir. smet Paa da Premke acte yapmtr. (269) ve Patrik stanbul'da kalsn demitir. te bunlar Nikolson mlkati neticesidir. Grzon Patrik'in stanbul'da braklmasnn konferansta byk bir sevin ile karland gibi btn dnyada da byk bir tesir yapacaktr. dedi.

Venizelos'un da canna minnet imi. Mademki Patrik'i brakyorlar, artk hibir glk kalmamtr. diyor. (280). nce iddetle mdafaa ettii Patrik'in siyas ve idar hukukundan sevine sevine vazgemitir. Hem gemesin de Grzon onu ne yapar, grsn!... Bu mes'ele ne tesirli bir iksir, bir deva-y kel imi... VenizellJ '" .-!< ' 323 los'un byk bir dikkat ve itina ile uzun ipkasn mdafaa ettii patrikhanenin imtiyazlar kttan bina gibi yklp gitti. Patrikhane ve Patrik basit bir hane ve ahs gibi kald. Patrik arak di bir papazdr. u muvaffakiyet gnlme bir ferahlk ve genilik vermitir ki mrm on yl artrmtr, diyebilirim. Eer hkmetimiz, bu Patrikhane iini iyi halledip niha tasfiyeye varamazsa yine bu bamza bel olur. imdi bununla bu tasfiyenin btn hazrlklar ve vastalar vcuda getirilmitir. Ne idi bilmem?.. Bir aralk Yunanllar mbadeleden caymak istediler. Herey olup bittii, mukavelenameler imzalanmak iin hazrland halde en son celse de bile Venizelos bunun aleyhinde syledi ve mecbur edildiini ilve etti. Galiba o vakitki Yunan hkmeti mbadelenin aleyhinde idi. Hey'eti Murahhasasn bir dzye sktryordu. Fakat ngiliz isteyince ne yapacaklar?!. Her iin anahtar ngiliz... Bu hal Yunanllar'da hl Anadolu istilsndan, Bizans hlyasndan vazgememek, Panelenizm ryalaryle tatl tatl sevinmek zihniyeti vard demektir. Bu esnalarda bamza bir de bir ey kt. stanbul'da frsat bulduka ngiliz askeri ve zabiti ldryorlar. Grzon bunu bize sylyor. Cevap vermek g oluyor. Baka maddeye tesir ediyor. Halk vaka ok ekmi. Baz apknlar intikam alyorlar ama tabi irkin ey, Lozan mzakerelerine zarar veriyordu. Bizim halk tabakas mnevverlerden hamiyetli ve gayretlidir. Tulumbaclar, mahalle klhanbeyleri yiit insanlardr.ngilizlere tahamml edemiyor, frsat bulduka ldryorlard. Hi olmazsa bu kadarck yapyorlard. Nihayet esir ve ahali mbadelesi mukavelenamelerini Yunanllar ile imza ettik. Dier itilf devletleri bunlara imza koymadlar. Esir mbadelesi konvansiyonu imzay mteakip derhal dieri yani Ahali Mbadelesi Mukavelenamesi 1 Mays 1923'den itibaren tatbik ve icra edilecektir. yle yapld. Fakat Rumlar'dan harbe kabiliyetli olanlar biz ancak sulh imzasndan sonra iade edeceiz. te iki komisyonun ileri tamamiyle bitti. Herey hallolun-du. Bunlar tamamiyle lehimizedir. Vaka tam istediim gibi olma324 di. Mesel Suriye'nin imalindeki Trkler'i alamadk. Ne yapalm ki Mustafa Kemal ile Yusuf Kemal'in bizzat yaptklar Ankara itilfnamesinde verilmi, bitmi, emrivaki olmutu. Bununla Mi-sak- Mill brnden yaralanmt. Ekalliyetlerde pek ufak tefek bir iki ey var. Fakat bunlar Avrupa Devletleri iin yaplm muahedelerde daha iddetli bir surette var! Bu avrupa muahedelerini de misak mill ile zaten kabul etmi bulunuyorduk. Buna ramen bunlarn bir ksmn kaldrabildiim gibi bir ksmn da pek hafiflettim. Hele biri askerlik, biri de Patriklik'in siyas ve idar hukuk tecridi olarak iki maddeyi kabul ettirdim ki, bunlar Rumluu ldrmtr. O ufak tefek eylerin hepsini bu iki madde kknden skp atyor. Yunanllar ve Avrupallar bunlarn ehemmiyetini bilip ok uratlar. Hatta Grzon dahi askerlik meselesinden son celsede yana yakla bahsedip askerliin ilga edilememesine teessf etmitir. Ben de dedim ki: Bunlarn Postec'sini onlarn tahmininden daha pek ok geni ve amildir. Askerlik, Rumluk, Ermenilik ve Yahudilik iin bir hendektir. nk asker olmamak iin kaacaklar, kap da bir daha gelemiyecekler. Trkiye'de bitecekler. ; NC KOMSYON imdi yalnz iktisad mes'eleler (Dyn-u Umumiye, Gmrk, mevcut ecnebi kumpanyalar, ilh...)Adl i karantina ii ve emsali var. Burada mhim bir mes'ele var, o da kapitlasyonlar. Bu devleti asrlardan beri silip geiren ve ekserisi Padiahlarn ocaktan caba insanlarndan domu olan bir bel. Bunlar mali, iktisad, adl ve shh olarak nevi. Bu rezaleti herebada-bat atmak lzm. smet, Allah iin kapitlasyonlar kaldrmak hususunda pek heyecanl ve gayretli. Bunlar iin bizim mavirlerden muhtelif encmenler yaptk idi.

Encmenlerden her birine bir mes'eleyi verdik, Hasan da balarnda. ki komisyonun ileri yrr olurken bu iler de Frenklerin mavir ve mtehassslar ile bizimkiler arasnda mzakere edilerek yryordu. Fakat hemen de 325 hi bir ey bir neticeye iktiran edemedi. alacak eydir. Ben hem kendi iimle yani ikinci komisyonla hem smet'e nutuk ve cevap hazrlamakla mugulm. Hem de frsat bulduka bu ecnebilerdeki mavirler ile gryor, onlara talimat ve bilhassa cesaret veriyorum. Frenkler zavalllar pek hrpalyorlar. Maneviyatlar, cesaretleri knlyor. Sulh yaplamyacak, harp oluverecek diye korkuyorlar. Bu da mukavemetlerini kryor. Onlar fedkrlk edip vermeye sevk ediyor. Gryorum ki cesaret en lzumlu i. Veriyorum. Gayrete geliyorlar. Bu sebeple bu vazifeyi unutmuyorum. Benim bu mnasebetle temasm az. Vaktim yok. smet benden ziyade urayor. Bu i tamamiyle ihtisas ve teknik ii. Ben anlamyorum. Nitekim Grzon ve dier delegeler de anlamyor. Her devlet hey'eti bunlar iin bir ok mtehassslar getirmiler. Biz de gittik. Hasan balarnda. Benim bildiim, bunlara sylediim eyler umum eylerdir. Tabi sade asker olan smet de bundan bir ey anlamyor. tiraf edeyim ki, bizde bu sahada mtehasss diyecek kimse yok. Frenklerin ise eksperleri mkemmel eyler. Dnyorum da nc komisyonda henz hi bir ey yaplamam olmas srf Hasan'm cehalet, dirayetsizlik ve ahmakl-mdandr. Ben bu kadar sersem, sonra mthi ihmalci ve intizamsz adam grmedim. Eer Hasan dirayetli biri olsayd bunlar da dier iki komisyonun ileri gibi biterdi veya ok ey halledilmi olurdu. Frenkler de aikr sylyorlar; Trkler hereyde iyi, fakat iktisat ve maliyede sfr. Lozan deta Frenkler nezdinde Trk Milleti iin bir miyar da olmutur. Kabiliyetimizijcusurumuzu da gstermitir. smet iddetle Hasan'm aleyhinde. kide bir: Bu eek herifi nerden bamza aldk. diyor. Trl kfrler ediyor. Yerden ge kadar hakk var. Mesel bir gn smet dedi ki: Hasan Bey!. Dyn-u umumiyenin borcu ne kadar liradr. Hasan: Hesap yapaym, syleyeyim. dedi.Gitti. Bir mddet sonra geldi, Yz elli milyon dedi. Bir hafta sonra smet bir daha sordu. Yine: Hesap yapaym. dedi. Gitti, Yapm, geldi. Doksandokuz milyon li326 ra dedi. smet kzd: Canm Hasan Bey! Geende yz elli milyon dedin. imdi doksandokuz diyorsun! Bu nasl i?., bunun hangisi doru?.. Fark, yzler, binler, haydi yzbinler de olsa ne ise? Mthi... Milyonlar var! dedi. Hasan ne cevap verse idi?!.. Ben ne yapaym! O vakit hesap yle kt. imdi de byle kt... u adam gya iktisat ve maliye mtehasss, hadi grlyor ki san'atnda sfr, fakat verdii u cevap ne kadar di ve ahmaka ey?... bu cevap karsnda insann ldraca gelir. ldracaktr. Sinirden kahkahay koy verdim. smet bu adama ahmak diye her gn kfretti: Bama nerden getirdim? dedi. Ama konferansn ikinci devresine de yine getirdi. Fakat yine bir dziye kfretti. Onun iin ilk ve ba tabiri edde vererek Eek idi. Hatta sulhden sonra Hasan bir dziye nazr, meclis reisi, Avrupa heyetleri reisi oldu. Ve olduka zevcem bana: Canm smet Paa bu adam iin Lozan'da bir dziye eek ve trl szler derdi. Nasl oluyor da bunu bu mevkilerde kullanyor?!. derdi. Hakikaten smet zevcem ve zevcesi yannda Hasan'a kfrederdi. Fakat Hasan gelince, hatta be dakika sonra gelse yzne glerdi. Sanki en sevdii ve hrmet ettii adam Hasan'd. smet'in haline aardm. u adamn ii d ne kadar birbirine zd derdim. Refikamn anlamad sebep Hasan'm samandan insan, emir kulu, dalkavuk ve mrtekip olmasdr. Keza bol hediye verir. O da seviyor. Keza bu kadar dank ve ihmalci adam da yoktur. Nasl i banda bulunur bilmem? Zaten maliye vekletlerinde bulunduu zamanlar orasn perian etmi. Vekletten i kmam, her ey yllarca uyumutur. Bir misali: Bir gn ben shhiye vekili iken Tokat Mebusu Mustafa geldi. Birinin tekd muamelesini takip ediyormu. Usul zere Maliye, kad ve raporu Shhiye'ye yollar, Shhiye Vekleti de tetkik ve tasdik eder. Mustafa bana: Al aydr u adamn raporunu bekletiyorsunuz! dedi. Ben Yanln olacak dedim. Hayr! dedi. Arattm. Yok dedim. Sen bunu Maliye Vekleti'nden ara!. Baka da varsa getir! Zavalllara

yazktr. Bu ihtiyar mall adamlar tekd maa almak iin aylar, hatta yllar a beklerler. Hepsini yapvereyim Gitti. Bir yn evrakla gel327 di. Ve dedi ki: Orada imi inde bir yldr, Shhiye Vekleti'ne gelmek iin Maliye Vekleti'nde bekleyen evrak varm. Seksen kadar zavallnn tekd muamelesi. Bu ihtiyarlar ve hastalar maa alamyorlar. Acdm. Yreim paraland. ayan- hayret hem de feci ey. Zavalllar devlete bu kadar hizmet etmiler. Bir ihmal yznden bir yldr maa alamyorlar. Oradaki memurun nasl gzn oymazsn? Ne vicdansz memur. Ve buna bakmayan mdr ve Maliye Vekiline ne dersin? brs gn gel; hepsini al! dedim. Btn muameleyi yaptlar. Geldi, ald, gitti. Dier misl: Bir gn ok teknik bir ey var. smet Hasan'a Bunu umum celsede sen mdafaa et dedi. tima gn Hasan sz syleyecek. Celseye oturduk. Hasan'in san, dokuz aylkki gibi ikin bir czdan var. nne masann stne koydu. Mzakere balad. inde dosyay arad, yok. Telala aryor, yok... Hasan' herkes sylesin diye bakyor ve bekliyor. Lzumsuz kimbilir neler doldurmu? inde ne var, kendisinin de bildii yok. Biz de tela ettik. Ayp ey. Czdandaki katlar karmakark ediyor. Aramasn da bilmiyor. Herkes de gryor. Utandm, yerin dibine getim. Bereket versin efik arkadan Ben getirdim dedi. Ve dosyay verdi. Hasan hi bir vehile be para etmez. Bereket versin Trabzon mebusu efik'e. O muntazan adam. Hem ondan ok malumatl. Hasan' bir derece idare ediyor. Hasan zaten ka defa smet'e ve bana efik iin ve efik'in yannda efik benim aklm, malumatm, dosyam ve czdammdr. demitir. Grdk. Hakikaten de yle. Zaten Hasan'n bir meziyeti var; safderundur. ini, dndn syler, saklamasn bilmez. Hele kzdrrsanz mutlaka en sr eyleri bir ocuk hiddet ve safiyetiyle ifa eder. Nitekim Frenk-ler bunun bu halini renmiler. Azndan laf kaparlard. Hele talyan Dyunu Umumiye Dyinler Vekili Lozan'da mavir olan Nogara eytan gibi bir adam. Bereket versin biz srlan, mhim ileri Hasan'a sylemezdik. Sade smet'le ben bilirdim. Zaten Hasan birinci ve ikinci komisyonlann ileriyle hi alakadar olmamtr. Hasan dimaen mtereddi bir hastadr. Bazan gzleri deli gibi bir manzara bile alyor. Tahri ve tenbih ettike hayvan evki tabiisi gibi hareketler gsteriyor. ok ve pek ok impulsif adam328 dr. Aklldr, gzel ve mantk sz syler, fakat bir mddet sonra ayn meselede sz deli samas halindedir. Gelge deli derler, evet delilii arasra gelip az mddetde geen ve sonra normal olan adamlar vardr. Bu da gelge aklldr. Bunun akll zaman az. Zannediyordum ki Hasan'n yerinde dirayetli biri olsayd, ilk devrede bu ilerin de ou bir sureti hal bulmu olurdu. te bu vaziyette iktisadi ileri de bizim sevk ve idare etmemiz zarur idi. Franszlar'n en alkadar olduklan ve ehemmiyet verdikleri i mal ve iktisad iler. Bunlarn da en mhim ve bata olan Dyunu Umumiye. Dyunu Umumiye halledilecek. Harbi Umum neticesinde elimizden giden yerlerse hissesi verilip Trkiye'nin borcu azaltlacak. smet bu iler iin benim iddetli ve defalarca olan mmanaatma ramen ve sonunda benden habersiz Cavid'i getirmiti. Ca-vid de mal bir mtehasss geiniyor. Hasan, Cavit, Cahid Dyunu Umumiye ii ile meguldrler. Bu bir Trinite halindeler. Bir sacaya yaptlar, gece gndz beraberler. Birbirlerinden hi aynldklar yok. Hem de daima ve hususi olarak da Fransz heyeti azas ile dost halde oturuyorlar. Onlar ile yemekte ve gezmekte beraberler. Adeta bizimle hi temaslan yok. Sanki Fransz Hey'eti Murahhasas azasndandrlar. Halleri pheyi di bir hal, nk Franszlar bu ite ilk safta dman. Bizim onlann cephesi karsnda koyduumuz mfreze ise Tratisme etmi bir halde. Zaten mtarekede Cavid'i Franszlar'n himaye ettiini, Malta'dan kurtardklarn, vaktiyle Cavid Maliye Nazn iken Fransz Maliye mahafili ile pek sk temas edip ahbab olduunu, Dyunu Umumi-ye'de dyinler vekillii ettiini de biliyoruz. Nasl olsa Fransz-lar'a minnettardr. Onlara kar hi olmazsa yz tutmaz. Bunlar da phemi arttnyor. Bir adam sk sk bana geliyor. Dyunu Umumiye'nin Lozan'a iki milyon lira yolladn, bu i iin bu paray rvet vereceini sylyor. Galiba bana rvet

teklif etmek istiyor,fakat cesaret edemiyordu. Biraz sonra bu para ve rvet verilmek istendii herkesin azna dt. Ayn zamanda Cavid'e Cahid'e rvet veril329 i mi olduu da syleniyor. Mzakere, mzakere Cavid, Hasan, Cahid Dyunu Umu-miye'nin sermaye deil faizinin taksimi esas zerine karar vermiler. Bu benim havsalama smad. Borcun esasn, sermayesini taksim edip de Trk'e: Senin borcun udur. Bunun da senev faizi ve amortisman udur. Her yl bu miktar vereceksin. demiyorlar da btn bor Trkiye'nin srtnda duracak. Sade faizi senevisini bizden arazi alan devletlerle Trkiye arasnda taksim edecekler. Ya bu devletler: Bor bizim deil, veremeyiz bor ahden Trkiye'nindir. O versin! deyiverirlerse... Felket!... Nitekim Berlin muahedesinde de sermaye deil, faiz taksim edilmi. Srp vesair devletler vermiyormular. Trkiye'ye haksz olarak o hisseleri de detmiler. Byle vahim bir misal de var. smet, Hasan, ben gryoruz. Dedim ki, yine sermaye taksim edilmiyor. Faizi senev taksim ediliyor? Hasan: nk sermaye taksimi fennen mmkn deildir. Onun iin dedi. alacak ey... Aklm da bu ie hi ermiyor. Ya Hasan'in dedii doruysa... Fakat bu da aklma bir trl yatmyor. Hasan'la uzun mnakaa ettim. Bu mnakaalar bir deil, birok defalar tekerrr etti. Hasan sebep de gsterip izah edemiyor. Sade: Fennen mmkn deildir, diyerek kesip atyor. Bu nakarat da beni ikna iin kfi gelmiyor. smet hi fikir beyan etmiyor. Sade dalgn bir surette dnyor. Mevve, pheli bir hali var. Bu hususta Hasan ile ok sren mnakaalar, hatta kavgalar yapm. Davam u; ben diyorum ki; Ortada bir yk var. On kiiyiz bize taksim edilecek. Mesela yz eli okkasn ilh... Ben de bu seksen okka benim hissem, ufak ama ne re!... Ykle-yin srtma!... Diyeyim. Yklesinler tayp gtreyim. Baka eye aklm ermez. Bakalarna ait yk benim srtmda duramaz SERMAYE TAKSM MESELES Nihayet Cavid'e sorduk; Sermaye taksiminin fennen asla imkan yoktur dedi ve orda durdu. Sylendik. Biz sylendike Cavid kzyor. Pancar gibi oluyordu. Olamaz! diyor. Bu adam da hereyde ve abucak kpkrmz oluyordu. Hatta marurane 330 Sizin aklnz ermez!... de dedi. Bu beni tahkir idi. Lkin hakk vard. Hakikaten aklm ermez. Fakat sonra pratik gsterdi ki, o Trkiye'nin yegane mhim ve marur Maliye limi Cavid de bilmezmi. Yahut suikasdi varm. kinci k doru ise, phesiz en byk hindir. Dman ile beraber alyordu. Cahid'e ayrca sordum. Ondan da ayni nakarat. Ha, Franszlar bunu istiyor. Cavid byle diyor. Demek Cahid de Hasan da Cavid ile mterek... Felket!... Ne yapacaz?... Bazan dnyorum. Bunlar bu ii bilirler ben cahillik edip itiraz ederek ii bsbtn gletirmeye-yim. Vazgeeyim. Bildikleri gibi yapsnlar diyorum. Fakat yine dnyorum; kasden byle diyorlarsa... Para dalaveresi oynu-yorsa. de pek mhim. Cavid'e bir gn yine holde sordum. Ayni temerrt. Nihayet dndm ki, bitaraf Avrupal maliye mtehasss bulup ona fikir danmak hepsinden dorudur zaten smet Ca-vid'i getireceine byle birisini bulmalyd. smet'ten habersiz Ahmet hsan'a byle birisini bulmasn istedim. Anadolu imendiferi mes'elesi iin Lozan'a gelmi olan Gnteri getirdi. Ona sordum. Bu adam sermaye taksiminin pek ala mmkn olduunu syledi. Mamaafih ben iyi bilmem tahkikat yapabiliriz dedi. Bu cesaretle Cavid ve Cahid'i aradm. Holde imiler. Bir mhim Avrupal mtehasss bulduk. Sermaye taksiminin fennen kabil olduunu syledi. dedim, Cavid kzard. Pancar oldu. Bu adam pek kibirli idi. Ufak bir itiraz karsnda bile kan bana kar kpkrmz olurdu. Mmkn deil ya, olsa bile tahvilat yeniden bastrmak milyonlara mtevakkftr. Bu da astan yznden pahalya gelir. dedi. Bu sz de bir gedik at. Demek gedik atm. Cesaretim de artt. Demek Cavid bunun fennen kabil olduunu biliyor. Kasden olmaz diyordu. Hindir. Gnter'i bu ii tafsilatyla tahkik etmek iin Zrih'e yolladm. Ordaki bankerlerden tahkik edip geldi. Dedi ki: Sermaye taksimi teknike tamamiyle mmknm. Tahvilt ktlar paralanp taksim edilemeyeceinden, yeniden baslmas da pahal olduundan yeniden birer kat bastrlarak ilve edilirmi.

Bu da pek pek yarm milyon liralk bir i imi. Yerimden zpladm. Dorusu pek byk bir hizmet olmutur. *M; iti I :>t.v:: 331 smet'e anlattm. smet yine bir fikir sylemiyor. Hasan'a syledim. Ve szme ar lakrdlar da ilave ettim. Hole indim. Cavid ile Cahid'i buldum. Onlara da kat ilavesi meselesini syledim. Cavid, O milyonlarca masrafl olur dedi, hayr azam yarm milyon olurmu dedim, enesi tutuldu. Bu i iin Hseyin Cahid de gazetesinde Cavid'in szn mdafaa ediyor, bizim aleyhimize yazyor. Bizi cahillik ile itham ediyor ve bizimle alay ediyor. O da Dyinler Vekili idi ya!.... Bu efendiler yllarca Dyunu Umumiye'den plenmilerdi. Hl da plenmekte-ler... Biri Yahudi, dieri Arnavut. Trk alsn Frenklere para versin, umurlarnda m? Artk benim bu teslisten bsbtn sdkm syrld. Bu ilerin banda Franszlar'dan Bompar, Deklonyer, erre Bos var. Bom-par'a behemehal sermaye taksimi olacan syledim. Sizin delegeleriniz (Cavid, Cahid, Hasan) Anninte taksimi kabul ettiler, bile. O geti. Geri dnlemez. dedi. Yok onlar kabul edemez, murahhas biziz dedim. Hale bak dedim, hale bak!... Meerse bizim reyimize danmadan murahhasmz Hasan mavirlerimiz Cavid ve Cahid bunu kabul etmiler. Felket, vazifeinaslik, hyanet. Bunun zerine Franszlar tarafndan bir kyamettir koptu. Tel ve hararetli mnakaa, tehdit. Herey var. smet'in sinirleri yine zayflad. Uyku uyuyamyor. Yemeden imeden kesildi, odasnda volta vuruyor. Adeta ne yapacan arm. Nihayet bu i iin bizim umum mavirlerin itiraki ile byk bir itima yapt. Mnakaa edildi. Dinledim, dinledim, nihayet ayaa kalktm. Dedim ki: Bu i mutlaka sermayenin taksimi esas zerine yaplacak! ... Katiyyen baka trl olmaz. Asla baka ekil kabul etmem Hasan ban kaldrd yan gzle bana bakarak (bu hali hi gzmn nnden gitmez) Sermaye taksimi fennen mmkn deildir dedi. Dedim ki: Mmkndr, baka trl olamaz. Dedi ki: Hayr! Dedim ki: Sen bilmiyorsun, arkadalar hepiniz iitin! Sermaye taksimi olmayan bir muahedeyi ben imzalamayacam. smet Paa, Hasan Bey imzalasa bile ben imzalamaynca muahede olmaz Hasan masann stne ok yatar. Adeta burnu 332 nndeki kada dokunur. Adeti byledir. Bu vaziyetten telala doruldu. E, sonra ne olacak? dedi. Ne olacak? dedim. Byle mthi bir hadise zuhur etmemesi iin imdiden Ankara'ya yazarz. Hkmet sizin fikirlerinizde ise bana yle emir verir, ya ben kabul etmez istifa ederim, yahut da hkmet beni kaldrr. O vakit siz imzalarsnz. Yahut seni kaldrr Hasan cevap veremedi. Ben de oradan ktm. Pek tuhaf ey!... smet beni itimaa arma-mt. tima zamann bana sylememiti. Haber alp yetitim. Bu szlere de smet l ve naam (Hayr ve evet) demedi. Bu ite smet mtemadiyen fikirlerini saklyordu. smet pek zdrap iinde. Hali perian. Bana da bir ey syleyemiyor. Nihayet dkld: Cavid, Cahid, Hamid bamza bela olmutur. Bunlar nereden getirdim?!... dedi. Sana demedim miydi? Diyecektim. Ama sras deildi. ok perian olmu, acdm. Fakat bu sz ok isterdi. Ta gediine koymak lazmd. Devam etti: Bunlar dmanla bir olmulardr. Hem dmanla ura, hem de bir de bunlarla ura. Bunlar hyanet ediyorlar. Kendi elimle ettim. Sen ise bana Cavid'i getirme diye ok syledin. Bunlardan kurtulmadktan sonra bu ii halledemeyiz. Engel oluyorlar. Hasan aptaln da bunlar ifal ediyorlar dedi. te dosdorusu bu idi. Benim de hissiyatm onlarn hyanetinde idi. Bizim Hasan ahman da bilmem ne surette elde etmilerdi. Bizi iimizden de bombalyorlard. Bunlardan kurtulmak lazmd. Muhakkak. smet bana dedi ki: Ben bir are dnyorum. Paris'ten Ferid'i getirtelim. Ona sermaye taksimi zerine bir proje yaptralm. Franszlar ile mzakereye onu memur edelim. Dedim ki: Mnasiptir. Ancak bu adam huysuzdur, yalancdr, ahlakszdr. Bu suretle tehlikelidir. Puankara'nn tebliinin mrekkebi henz kurumad. Eer sz dinler ve bir ey karmazsa pekala Ben idare ederim dedi. Hakikaten Ferid muktedirdir. Bunu Maliye Vekletini yoluna koymakta gstermiti. Mnasip idi. Yine dedim ki, Bir tedbir daha var. En esasl budur. Bu Cavid'ler zehir nereden bir menba halindeler. Cezri hareket lzmdr. Bu menba

333 kurutmal. Bunun iin Cavid, Cahid ve Hamid'i Lozan'dan gndermeli. Buna hahamban da ilave etmeli. Keza nihayet Reat da imtiyaz ve kadn iinden baka bir eyle megul deil ve Frenklerle ok temasta Bize de henz hi bir hizmeti grlmedi. Pek hafif merep bir adam. almyor da. Hi bir sznde de durmuyor. Bu beini Lozan'dan gnderelim. Saha alr. smet yi ama ben bunu yapamam dedi. Niye? Pekala yaparsn. Sen reissin dedim. Dedi ki: Sen yap!... smet bu. Kendine dman kazanr m? Millet, devlet ii ikinci, derecededir. Evvel ahs. Entrikac bu? Hi merdane ak ii yapar m. Ben Peki, yaparm dedim. Rza Nur Trk iin menfaatini, hatta ban derhal ortaya kor. Derhal bunlara tebli ettim. Mavirlikten azledildiniz. Hemen bu akam Lozan' terk edeceksiniz! Etmezseniz bunun akbeti ar olur. Hepsi gittiler, sade Cavid birka gn izin istedi. Bir ka gn sonra o da gitti. Nihat Reat'a smet bilmem neden ve benden gizli olarak bir memuriyet ss verilerek gnderilmitir. Cahid mavir deildi. Mavir olmadndan Cahid'e bir ey diyemedik. Bu unsurlarn kaybolmas Franszlara ar geldi. Sylendiler Bompar bundan bize ikayet etti. Tabii iin lehimize tesiri oldu. Hakikaten bundan sonra ite hafiflik hissettik. Ferit geldi. Projeyi bizim verdiimiz esaslar dairesinde yapt. Franszlar ile mzakereye balad. Franszlar Bu yenidir. Baka esaslar kabul edilmitir. Tekrar dnemeyiz. dediler. Ferit cidden huysuz, dirayetlidir. Fakat idaresizdir. Kendini derhal drr. Ne idi notlarmda kayd yok, iyi de hatrlamyorum, bir pot krm, Frenklerle kavga etmi. Frenkler bir nota verdiler. Byle bir adamla asla mzakereye tenezzl etmeyiz. dediler. Ben Frenklerle bu kadar kavga ettim, i asla buraya dmedi. Ferid bir hamlede kopard. smet nihayet Ferid'i gerisin geriye gndermeye mecbur oldu. Fakat biz yeni esas koyduk ya. O esas zerinde mzakereyi bizim mavirlerle devam ettirdik. Ve nihayet sermaye taksimi kabul edilmitir. Bu byk bir zaferdir. Bunu hatrladka dorusu gsmn kabardn hissederim. 334 SMET PAA Hamit bana, bir sene evvel Paris'te Porse civarnda rastgel-dim, anlatt: Sulhten sonra Lozan'dan avdet ederken stanbul'da snet'i ziyarete gittim. Beni byk bir muhabbetle ve gleryzle karlad. Kucaklayp apur upur yzmden pt. Benim Ha-midciim dedi. Lozan hadisesini unutmu. dedim. Bir gn sonra Ankara'ya gitti. Mecliste nutuk vermi. Bizi hyanetle itham etmi. Bu adam nasl ii d baka bir adamdr? dedi. Gldm. O yledir kimi en ok sevmezse ve o aralk ona fenalk yapacaksa en ok ona muhabbet ve samimiyet gsterir. Eer birine bir gn ok muhabbet gsterirse, o adam bilmeli ki o esnada O'na mthi bir dmanlk yapmakta, felket hazrlamaktadr. .. dedim. smet bu!... Topu hsan'a da byk (!) hizmetlerine dair imzasyle vesika vermi, gn sonra irtikab maddesinden onu hapse soktu. Beni Mustafa Kemal'in arzusuna ramen Onunla katiyen alamam diye kabineden atm. Mustafa Kemal: Nasl oldu? Arkadanzdr. demi. smet: Ben onu idare ederim. demi. Ayn gn bana Sinop'a Sen Trkiye'nin en deerli evladsn. Senin hizmetinden vareste olamam. stirahat mddetinin bitmesini bekliyorum. diye telgraf ekmitir. smet'in byle misalleri hesapszdr. GARP BR OCUK i >r Ekseriya ben, muhtelif encmenlerimizi mzakereleri esnasnda dolardm. Hasan'n Lozan'a getirdii benim Sirkeci'de Hasan'a: Bu ocuk ahlkszdr, hrszdr. Bunu gtrme! dediim ve Hasan'n Pek namuslu bir gentir deyip gtrd ocuu her encmende ve daima gryorum. Dikkatimi celbetti. Bunun byle her yerde bulunmas lzumsuz, niye sanki? phelendim. Bu ocua dedim ki Senin bu encmenlerde ne iin var? Bir daha seni buralarda grmeyeceim. Hi bir encmene girmeyeceksin. Bir daha grrsem ayam krarm. Fakat her gn herey-le uramaya imkan vakit yok ki... Hatta unuttum, gittim. Dy335

nu Umumiye iin mehur byk itimada son szm syleyip karken yine bu ocuu orada bir keye skm grdm. i yok. Dinliyor... Ben hiddetimden ve baka iim de var. ktm ve ocuu da unuttum. Bir ka gn geti. Otelci bu ocuun (adn hl bilmiyorum) gndr meydanda olmadn, kapsn atklarn iinde eya olmayan kt bir bavulunu bulduklarn, otele 600 frank kadar borcu olduunu syledi. Bu para iki bin Trk lirasdr. Meerse bizim mavir ve ktiplerden de dn diye paralar alm yemi. Onlar da ocuu aramaa baladlar. ocuk yok. Polise haber verdik. Arad. Polisin tahkikatn bitmesinde verdii talimat udur: Bir gece Lozan'n fena meyhanesinde svire'nin en mhim hrszlarndan biri ile grlm. Bir gece Venizelos'un otomobilinde grlm. Fransz heyeti ile temasta imi. Geceleri sk sk Rus Heyeti Murahhasasna gidermi. Hele son gnlerde hep orada imi. Bizim otelde geceleri kumar oynarm. gn evvel svire hududundan km. Viyana civarnda trende birinin bavulunu alm. Oradan Rusya'ya gemi. Hasan'a dedim ki: Grdn m? Sana bunu Sirkeci'de syledim. Bu olan gtrme diye. O namuslu gentir dedin. Nasl namusu beendin mi? Hasan'da laf yok. lave ettim. Bari akln ermiyor, lf dinle!... nnallahe maassabirin. Bu eek Hasan'dan hakikaten ok ektik. ok ileri berbat etmitir. Temizleyinceye kadar gbeimiz atlamtr. Kimi pislii de temizlenememi-tir. Bu borlan, devletin namusu olarak heyet-i murahhasa btesi tesviye etti. Rezil olduumuz da stne caba kald Ben reis olsam bunu Hasan'a detirdim. in asl fenas demek bu namussuz olan bir dzye hafiyelik etmi, ne grdyse, ne iittiyse, muha-sm safa haber vermitir. Franszlar, ngilizler bana muarz idiler ve bir dziye Sulha bizzat sen mani oluyorsun. Mukavemet hep sendedir. diyorlar. Demek bu ve daha baka iimizdeki casuslar ile olan biteni elifi elifine haber alrlarm. smet sar. Ne kadar kulana da sokulsan, yksek sesle sylemeyince anlamyor. Halbuki bu mahzurdan dolay, konumalarmz duymasnlar diye 336 odasnn iki yanndaki odalar da biz kiralamtk. Meerse ayakl casuslar varm. te bazan insan ii phelenir, hatta iyice stne de kondurabilir. in tedbiri kolaydr. Almak ister. Fakat sz din-letemeyince, yaptramaynca faydaszdr. Bely defedemez. Bu olan mes'elesi de byle oldu. te Hasan'n dirayetine bir delil de budur. Bu esnada idi bir gn asansre bindim. Senyos da bindi bana dedi ki: ler nasl?... yi... dedim. yi deil, sulh olmayacak dedi. Niye? dedim. Sebebi srf sensin. Ne ar mesuliyet altndasn, ne cesaretle bu mesuliyetin altna giriyorsun? dedi. Beni korkutmak istiyor. Aldrmadm. Yine bu esnalarda Fransz, ngiliz matbuat iddetle benim ahsm aleyhine neriyat yapyorlarm. Bizimkiler haber verdiler. Ben aldrmadm bile. Tabii dmana dman maval okumaz ya... Menfaatlerine hizmet etsem yapmazlar. Aksine methederler. Bir gn Bompar holde yanma geldi. Pek terbiyeli ve nazik bir adamdr. Ho beten sonra Matbuat ne kadar aleyhinde. Durdum. Cevap vermedim. Haberin yok mu? dedi. Galiba haberim yok zannediyormu. nk harektmda bir tesirini grmemi anlalyor, imdi haber vermeye gelmi. Haberim var dedim. Hayret imizaz gsterdi ve Canm niye yapyorsun? Bak btn Fransz ngiliz matbuat senin aleyhinde. Kendine niye fena dedirtiyorsun? dedi. Canm benim ne kabahatim var? Niye benim aleyhimde yazyorlar? dedim. nk sulhun olmamasna sen sebepsin. dedi. Hayretli bir tavrla Niye? diye sordum. nk Ayn tabirini syleyeyim: Pruf de la resustance (mukavemetin miheri, esas) sensin. Sen mukavemet etmesen oktan muahedeyi yapp halletmitik. Mukavemetten vazge de bu aleyhindeki neriyattan kurtul! Dedi. Demek ki bu adamlar mukavemetin benden geldiini aynen celselerde grdkleri gibi bir ksmn da casuslaryle renmiler, beni korkutup mukavemeti krmak iin aleyhime neriyat yapyorlar. Zaten malmdur ki gazetelere byle harici eyleri Avrupa'da hariciye nezaretleri verir. Emreder. Halbuki byle eyler bana vz gelir. Bunu bilmiyorlar. Ben grltye pabu brakanlardan deilim. Kendisine u cevab verdim: Ms337 y Bompar! Ben aleyhimdeki neriyat ile iftihar ediyorum. ard. Nasl olur? Bununla iftihar edilir mi? dedi. Dedim ki: Siz dmanmzsnz. Burada kar

karya durmuuz, harp ediyoruz. Dman dman metheder mi? Sizin matbuatnz beni zemmet-tike Trkiye'de derler ki: Bravo Rza Nur'a demek milletin hukukunu iyi mdafaa ediyor ki bunlar onun aleyhindedirler. Bompar manal bir surette yzme bakt. Elimi skt ve hibir ey sylemedi, gitti. Bir ka gn sonra da aleyhimdeki neriyat dindi. Demek ki bunun da fayda vermediini Bompar bizzat grp faydasz yorgunluu bitirdiler. Bu neriyatla Fransa ve ngiltere'de benim adm edid, uyumaz, birotal hatta vahi karmlard. Bir gn Tan Gazetesi ba muharriri bizim sefire (Ferid) Paris'te sylemi, o da sonra bana syledi ki udur: Bu ba muharrir Lozan'dan avdetinde (inkta' zaman) Bompar'a beni sormu: Bu birotal adam nasl adamdr? demi. Bompar da Bilakis nazik, centilmen bir adam. Sade mukavemeti pek... demi. Halbuki Almanya, Avusturya gazeteleri benden ok bahsetmiler ve bana takdirler yadrmlardr. te zem ve medh vaziyet ve menfaat mes'elesidir. Bompar'n ve dierlerinin mukavemeti benden grp, bunlar syleme ve yapmalar bir de smet Paa'nn onlarn dediklerini daima kabul ettiini gstermektedir. Yine bu esnada ngilizler otellerinde resm ziyafet vermilerdi. Bu otelin salonu kenarlarnda byk direkler olan gzel bir yerdir. Yemekten sonra herkes dans ediyordu. Ben de bir diree yaslandm. Seyrediyordum. Kadnlarda mthi elbise, tuvalet var. Her biri bir melek gibi, stlerindeki mcevheratn hepsini toplasan Trkiye'nin bir senelik olmasa bile alt aylk btesidir. Halimizi dnyorum. Trkiye iki asr evvel ne idi, imdi ne? Dalmm. Biri kolumdan tuttu. Kendime geldim. Baktm Madam Bompar. Bu ihtiyar bir madam. Boynunda on alt tal bir gerdanlk var ki, teker teker talarn her biri fndk gibi. Pr hiddet. Beni dvecek gibi bir tavr alm. Buyurun madam dedim. Balad. 338 O- Siz Trkler nankrsnz. Siz kt adamsnz. (imden l havle ve l kuvvete... Her bel beni buluyor? Bu kadna ne oluyor? Ne ar sz? Hem de ilk sz byle. Kocas terbiyeli kars ne halde?dedim. Devam etti) O- Siz iyilik bilmezsiniz. Ben- (Kemali nezaketle) Pardon madam. Ne var, ne oldu? O- (iddetle) Ne olacak? Sulhu sen yaptrmyorsun. (Hoppala al bundan da...) Ben- Hayr madam. Yanlnz var. Biz hepimiz sulh iin can atyoruz. Hep ona alyoruz. O- Hayr bizzat sen mani oluyorsun. Ben- Niye? O- Mukavemeti yapan sensin. Sen mukavemet etme sulh derhal olacak(imden h, anlald. Yine mukavemet meselesi, diyorum) Ben- Yanl madam. Af edersiniz madam. (Demek bunlar benim mukavemetimi krmak iin hereyi yapmlar: Aleyhde neriyat, tehdit, rvet verme tecrbesi. Tesiri olmaynca artk mit z kalmlar. imdi Madam Bompar korkmu kanck kurt gibi bana saldnyor. Ve demek Frenkler, ben olmasam tsmet'le sulhu derhal yapacaklarna eminler. Demek smet onlar ne dese kabul ediyor. Ben mni oluyorum.) O- Hayr, hayr, sen mes'ulsn. (Diyor, baryor. Etrafma bakmaya baladm. Herkesten utandm. Kan beni ve Trk milletini mthi tahkir ediyor. Kan beynime kt. Fakat ne yapaym? Kadn. Nezaketi elden brakmyorum. Fakat kendimi pek glkle tutuyorum.) Ben- Madam, ltfediniz. Hadi beni tahkir ediyorsunuz. Ha-tnnz iin kabul ediyorum. Tek keyiflenesiniz, fakat zavall Trk milletinin ne kabahati var? Bir milleti tahkir ediyorsunuz. Rica ederim, bari bunu yapmaynz! O- Evet, evet. Trk milleti nankrdr. Adidir. sbat ederim. Dinle: Biz stanbul'da sefir iken Balkan Harbi zamannda cemiyet tekil ettim. Para topladm. Hastaneleri dolatm. Yarallannza bu kadar baktm. Bunun kadrini bilmiyor, imdi sulhu yapmyor339 sunuz? Bu nankrlk deil mi? (Ne kadar olsa kadn... te zaaf, akl ve mantnn clzl srtyor. Hastalarmza bakm. Biz de bunun kran olmak zere devletin btn hak ve hayati menfaatlerini brakp sulhu istedikleri tarzda yapvermeli imiiz... Bu terbiye de deil, insan hayrat ve hasenatn baa kakar m?)

Ben- Peki madam! Madem ki siz arzu ediyorsunuz, byle bir velinimetlik de yapmsnz. Sulhu yapalm. Peki. (Baktm keyiflendi ve yapverin dedi.) BenYapalm, fakat sulh nasl olur, bilmiyorum. Ne yapalm ki sulh olsun? O- O pek kolay. Mukavemet etmedin mi olur, biter. Ben- yle mi? rendim. Mersi madam. Fransa'nn bu ite hayati bir mes'elesi yok. Nihayet bir ka frank. Halbuki Trkiye'nin hayat mevzubahis. Bizim iin mukavemet etmemek Trkiye'yi lme mahkum etmek demektir. Madem ki sulhun tlsm mukavemet etmemektir size pek rica ederim madam, kocanza syleyin de istediklerini istemesin. Bizim teklifimize mukavemet etmesin. Sulh derhal olur. (phesiz bu sz senet idi. Fakat bir ak macerasnda kadnlk izzetinefisi fena halde yaralanm bir kadn gibi Madam Bom-par yaral bir kaplan tavr ald. Durdu... Lkrd bulamyor. Geriledi. Gidecek gibi idi. Yine bana ilerledi. Ben ona bu szleri sylerken sol elimi kaldrm sere parmam inbisat, dierlerini inkbaz haline koymu sylyor-muum. Sa elini uzatt. Sebabe parmann ucunu bu uzanm parmamn stne koydu ve dedi) O- Siz vahisiniz. Hem bu, ite. Bu damarlarnzda var, rknzn kanndan geliyor. Bonjur bile demeksizin savutu. imdiye kadar Fransz kadnndan bu kadar terbiyesizini grmemitim. Kadn, hem resmi delege deil, nesine lazm. yle kzdm ki kendi kendime.: Kadn dlmez derler. Gel de dme... Bylesi dlmez mi? Bu nasl sandan tutup ayann altna alp da inenmez. Yer ve vaziyet msait deil ki hadi yap. Bir kyamettir kopar. Trk vahileri kadn dvyor diye avazlar ktklar kadar barrlar. Sanki bu 340 Avrupa denen toprakta yaratldndan beri kadn dvlmemi-tir.Halbuki her gn kocalar, bakalar, kadnlar dverler. Bunlar vahi olmaz. Bize gelince vahi oluruz. dedim. Bu kadn son zamanlarda bir sinir nbeti geiriyordu galiba. Hayzmn kesilme zaman m idi bilmem! Bizim otelin holnde bizim mavirlerden birini yakalyor, onlara sulh dersi veriyor. Dier birini yakalyor, halyor. Bu ii kendi heyetlerinin ktiplerine de yapyor. Bu faaliyeti herkesin nazar dikkatini celbediyor. ittim ki, Franszlar ya, bizzat kendileri kadnn adna Madame le fout, krba madam koymular. Bu da gitti ama bize bel eksik deil. Bizim eski sefir ve diplomatlardan bana mektup yazanlar yar. Ders, nasihat veriyor, tekdir ediyorlar. Bu mektuplarn hlsas: Ayol bu ne irretliktir? Her eyi reddediyorsunuz. Byle diplomatlk olmaz. Yumuak olun. Sonra koparacaksnz. Sulh olmayacak. Cesaretsizlik verecek bir ey. Fakat aldrmyorum. imden diyorum ki: Siz birer kabaktnz, dikildiniz, yapraklandnz. Mahsulnz verdiniz. Kurudunuz. Hem ne de mahsul? smet de ayn mektuplardan alyormu. Bana hi muhaberesini gsterdii yok. Ama bunlar gsterdi. htimal mukavemetimi krmak iin yapyordu. Bir de mutlaka ileride sulh olmazsa mes'ul benim olduumu imdiden gsteriyor. Beni itham edecek. Bunlar da delil tutacan iinde kurmu. Sonra iittim ki yalnz bunlardan Rifat Paa eski diplomat arkadalarna: Karmayn! Bunlar bizim gibi miskin diplomat deil. Biz hep verir ve hem de teekkr eder, minnettar grnrdk. Bunlar kafalarna vuruyor ve alyorlar. imdiye kadar ok gzel eyler aldlar.. .Demitir. Bu eskiler gibi bir de yeni diplomat var. Roma'da mmessil Cell Arif. O da smet'e, bana mektuplar yazyor. Hsn idare, Arnavutluk, Karada ve Msr ile ittifak suretiyle bir msl-man ittifak ve bununla Frenklere kar durmay tavsiye ediyor. Hele bununkisi batan aa zrva. Mslmanlarla ne ise, Karada ne oluyor? Hem mslmanlarn hepsi, Frenklerin elinde esir, nasl ittifak yaparlar? Hem ne kuvvetleri var? Karada ise dnya yznden silinmi bir devlet. 341 HDV ABBAS HLM Derken bir de bamza Hidiv Abbas Hilmi k. Abbas Hilmi Lozan'da imi. Nihat Read' bana musallat etti. ll benimle grmek istiyormu. Nereye emrederse geleyim. Fakat mlakatmz gizli kalsn diyormu. Bu eski, mevkii yksek adam Ben ona giderim dedim. Gittim. undan bundan lf edildi. ok durmadm. kyorum. Paltomu tutmak istedi. Katiyyen olmaz dedim. Zorlad ve tuttu. Tabasbusuna hayret ettim. Esasen bence di ve mlevves bir mahluktur. smet'le

de grm. smet bana sylemedi. Bu adamn her ii hareketi menfaate dayahdr. Herhalde Brksel bankalarnda paras varm. Harpte haczetmiler. Hl vermiyorlarm. Bunu alverin diyor. Bir ksmn Hilali Ah-mer'e teberru edecekmi. Bunu syledi. Peki dedim. Arif Paa adnda bir ktibi varm. O gelip gitmee balad. Bu yetmedi, arkasndan Londra'daki mli ilerini tesviye iin bizden Londra'ya gitmee pasaport istedi. Artk yakamz brakmyor. Bunu adamlarndan biri bana syledi. Dedim: Biz hey'eti murahhasayz, pasaport veremeyiz. Gitti: Ben Trk teb'asym. Cevabn getirdi. yle ama bizim vazifemiz deil, Ankara'ya mracaat etsin. Bu esnada Cell Arif hikmet dolu (!) szlerinin Roma'dan tesir etmediini dnm olacak ki, Lozan'a geldi. Hidiv bize adamlar vastasyle Cell Arif aleyhinde mthi eyler syledi. Biz Hidiv'den byle bir ey istemedik ama syledi. yle ki: Hidiv Roma'da imi. talyanlar'm kendisini hudut haricine atacaklarn iitmi. Mmessil Cell Arife mracaat etmi. O da ben mani olurum demi. Fakat biraz sonra Bazlarna rvet vermek lzm geliyor. demi. Hidiv'den 5000 ngiliz liras alm. Sonra Hilali Ahmer'e para lzmdr. demi. Bin lira daha alm. Bu paray da Hilali Ahmer'e yollamam. Hidiv talya'da kalm. Fakat haber alm ki, kendisini talya'dan karma havadisi aslsz imi. Bu da Cell Arifin para ekmek iin tertip ve iaas imi. Hidiv'in kalmas iin rvet de datmam, paralan yutmu. Ben: Lafa inanmam, vesika gstermeli dedim. Bunlara dair Cell Arifle olan muhaberesi ve parann alndna dair senet 342 kopyalarn gsterdi. Makine ile kopye etmiler. Franszcadr. Sinop'ta ktphanemde duruyor. Hidiv duramaz. Bize hi lzumu yokken bu casusluu yap. O yledir. Casusluk yaptrr, bizzat casusluk yapar. Entrikasz rahat etmez. Lozan'da etrafta bir takm Suriyeli politika serserileri var. Bunlarn balar bizde eski mebuslardan drzi Sekip Arslan ve Caberizde hsan'dr. Bunlar Suriye'yi Franszlar'dan kurtaracaz. Seni Suriye'ye Hidiv yapacaz. Oradan da Msr'a alrz. diyorlar. Hidiv'den para koparyorlar. Hidiv memnun. Bir mddet sonra bunlar kovdu. Kovdu ama bo duramaz ki. Yanna dier bir takm serserileri toplad. Bu sefer Hicaz'da Halife olacak. Bu, O'nun zaten eski Hidivlik zaman gaye ve davasdr. Hidivi biraz da bundan yoldular. Nemize lazm. Ne yaparsa yapsn. Zaten iten bizim vaktimiz yok. Fakat Hidiv fazla geldi. Londra'ya pasaport almak iin bana rvet teklif etti. Vasta olan adam Suphi Nuri'dir. Sevdiim adamdr. irkin bir vastal naslsa farkna varmayarak olacak yap. Suphi'yi tekdir ettim. Git o pis herife syle! Burada rveti yoktur. O kendi, ri, mrtei, mrtekip, hereydir, Herkesi kendi gibi zannetmesin! te bu bizi Hidiv'le tututurdu. Artk Hidiv. Rza Nur beni mahvetti. Ben de O'na yapacam. diye herkesin yannda baryormu. Nihayet Ankara'ya Rauf a bizi ikyet etmi. Rauf sersem adamdr. Bavekil sfatyle smet'e: Ne demek, Hidiv Trk teb'asdr. Himaye etmiyorsunuz. Bilakis aleyhine hareket ediyorsunuz. ini yapn. mealinde bir ifre verdi. O da smet aleyhine olsun da ne olursa olsun hemen kullanr. smet kprd: Bak Rauf ne yazyor! Bu adamn imann gevreteceim. .. dedi. Bunun da hassas noktas Rauf. Rauf onu tekdir ediyor ya! O da O'na elinden gelen hereyi yapacak! Dedim ki: Hidiv bize rvet teklif etti idi. Bunu ona cevap yaz! Hah dedi. Ve yazd. Rauf un iddeti, atei saman alevi gibi geip snd. Mes'ele de kapand. Etrafnda serseri Suriye Araplar' da paralarn aldklarndan efendilerine imtisalen aleyhime koyuldular. Hatta Lozan Gazetesinde aleyhime bir makale bile yazdrmaya muvaffak oldular. 343 # Bunun iin kimbilir gazeteye ne kadar para vermilerdir. Makaleyi bana gsterdiler. Sama ve laftan ibaret ve hi bir itham havi olmayan bir ey. Zaten byle eylere aldrdm yok. SURYE HEYET Bu esnada Suriye Araplar' namna, Suriye Heyeti Murahha-sas olarak Lozan'a bir heyet gelmi. Bunun namna Caberizade hsan namnda biri benden mlakat rica

etti. Gelsin... dedim. Yatak odamda konutuk. Halepli ilk mebuslardan Nafi Paa'nn olu imi. Reat'a veya Vahideddin'e mabeyncilik etmi. Sonra da am'da Faysala mabeynci olmu. Domuzcasna bir Arapc, demek stanbul'da iken de Faysal ile beraber Arapc'lk ediyormu. Bizimkiler de byle birini Trk sarayna kadar, hem de mhim bir memuriyetle sokmular. Ah bu gaflet! Her vakit, her vakit... Demek orada iimizi oydurmuuz. Meramn anlatt. Hulsas udur: Suriye'de Franszlar aleyhine isyan edeceklermi. Fakat kudretleri yokmu. Trkiye ordu gnderip Franszlar' kovmah imi. Sonra da Suriye'yi bu Araplar'a vermeli imi. Araplar mstakil bir devlet yapmal imi. yle kzdm ki, birden tepem att. Biz sulh yapacaz diye canmz kyor. Yeniden harp oluverir diye korkudan lyoruz. Bu ise gelmi ne makamdan alyor? Ayn zamanda Arap davasna alyordu. Bilmem. Aramzda yle ve pek hararetli bir muhavere balad. Bunu yazyorum ki, Araplar'n zihniyeti, kstahl, hayaszl nedir, Trk nesilleri bilsin: Ben- Ordu gndereceiz. Kan ve para dkeceiz. Suriye'yi alacaz. Sonra da size vereceiz. Bu kadar fedakrl ne iin yapacaz? O- Biz de siz de mslmanz. Bu sebeple sizin vazifeniz-dir. Ben- Bunu imdi mi rendiniz? Sylyorsunuz. Harbi '"' Umumi'de Mslman olduunuzu bilmiyor muydunuz, Trkiye'nin dmanlar ve Hristiyanlar ile birleip bizi Suriye'den kov-344 I dunuz. O kadar da deil, ahaliden Trkler'i kestiniz, mallarn yama ettiniz. Kadnlarnn rzna getiniz. O vakit mslman deil mi idiniz? O- Mazidir. Unutulmah. Ben- Sen pek kstah bir eysin. Bu unutulur mu? Bak ne vakit unutulur? Bir defa biz oraya gelelim. Sizi keselim, soyalm, kadnlarnzla fuhu yapalm. Belki o vakit unutulabilir. demi oluruz. O- Aman, bunlar nasl lakrd? slamiyet bize bu vazifeyi vermitir. Ben- Siz unutuyorsunuz. Trk bunu unutmaz. Franszlar bize zulmediyor diyorsunuz. Bir Trkler bunu iittike keyif duyuyoruz. Ezsinler sizi... Lyksnz... Bu size Allah'n gazab, alaklnzn cezasdr. O- Aman etmeyin, itidale geliniz. Biz mstakil olursak size ok yardmmz olur. ttifak yaparz. Ben- ttifak sizin olsun, siz kendinizi bile mdafaa edemezsiniz. Bozuk bir nesilsiniz. Cebin bir halksnz. Sizin askerliinizi biz biliriz. Siz mstakil olur da ittifak yaparsak bir de sizi mdafaa etmek iin Trk ordularn kullanmalyz. Srtmza yk olursunuz. Sakn mstakil olmayn!... O- Siz yanl fikirdesiniz. Ben- Hem bize bu kadar ettikten sonra ne suratla gelip de bizden imdat istiyorsunuz. Sizde haya yok mu? Yznz kasap sngeri ile mi silindi. Biz oraya gelirsek size istiklal mi? Sizi mstemleke yaparz. Siz buna lyksnz. Bunu eskiden bilemedik. Trk asrlardan beri Arab', Mslmanl muhafaza iin btn bir Avrupa ve kfr cihan ile urat. Sel gibi kann aktt. Harbi Umumi'de bunun krann gsterdiniz. Bu ders yetmiyor da yine mi sizi muhafaza edeceiz. Trk olmasa idi bugn ne Arap, ne de Mslmanlk vard. (Bu adamn sade bir istinatgah var. Ne olmusa olmu... Siz mslmansnz, biz mslmanz, bize yardma mecbursunuz. Yine bunu syledi. Hem de ltuf deil mecburiyet halinde. Artk kabak tad da vermiti. Daha ziyade kzdm. Dedim ki:) 345 i-, Ben- Eer mslmanhk bize bu kadac ktlkyapan size kar byle bir vazife tahmil ediyorsa dinden kmaa hazrz. ' . i.j, O- (Elleriyle kulaklarn kapayarak) Aman, bu ne ar ey! itmeyeyim. Ben- it. it. Hadi imdi kalk da git, Franszlar sizi inim inim inletsinler. Alamalarnz Trk'e, sadrine ifa verir, musikidir. Kalkt defolup gitti. Hani derler ya u adam insan dinden karr, kartacak. Dnn Trk para ve mal dkecek. Suriye'yi alp Araplar'a Buyurun diyecek. Bunu istemek iin ok hayasz olmak lazmd. Daha dn bize ne hyanetler yapmlard? <,,

I MISIR HEYET w Msrhlar'dan da bir heyet var. Lozan konferansna bize, dier heyetlere beyanat gnderiyorlar. Msr'n ngilizler'den kurtarlp mstakil edilmesini talep ediyorlar. Bunlar Said Zaglol'un Vafd partisi. Ermeni, Keldan, Asur, ilh... Hristi-yanlar' konferansa kabul edip dinleyen Frenkler zavall Msrl-lar' kabul etmiyorlar. Bunlar Ermeni meselesi zamannda bulunup da bize mracaatlarn yapsalard. Ben bunlarn celseye kabuln resmen teklif ederdim. Ne are ki bu iler getikten sonra meydana ktlar. Sade bize: Msr' ngiliz'e deil, Msr milletine terk edin diye srarda bulundular. Biz umumi bir tabirle terk ettik. Msr'dan bize ne? Vafd, Zaglol Trk aleyhdan. Harbi Umu-mi'de ngilizler'e bir milyon insan verdiler. Bunlar cebren deil, para ile askere yazlmlardr. Hl sras dtke Msr matbuat: Biz Harbi Umumide ngilizler'e milyonlarla insan ve para verdik. Yardm ettik. Bize istiklalimizi vermiyor. diyorlar. Bu Msrhlar'dan ou anakkale'de kullanlmlardr. ,. BASR DYE BR n Lozan'a dnyann her tarafndan geliyorlard. Bir takm sed346 seriler, politika avclar koup dklmlerdi. Bir gn Basri imzasyla bir mektup aldm. Tarza baklrsa sanki gayet dostum imi. Beni takdir ediyor. Grmek istiyor. mzasnn kna bir de Halis Trk ad takm. Eskiden byle eysi yoktu. Bilkis imzas Basri Dokakin idi. Yani Arnavut Kra neslinden imi (!) u adam ne yaman sahtekar, serseri ve edepsizdir. Vaktiyle ilk mecliste Debre me'busu idi. iddetli ttihat idi. Onlardan nazrlk istedi. Alamaynca muhalif oldu. Derhal Sadkla birleti. Hrriyet ve tilfn o mlevves kliine aza oldu. Tabii benimle de byk dman. Aramzda mevcut bir selam sabah vard. Onu da kestik. Sonra bu adam Basri Dokakin imzasn kulland. Dokakin eski Arnavutluk Krall'na namzed ve Trkiye'ye isyan etmi birisidir. Bu aileden bizde ir ve eyhler vardr. Gya Basri bu aileden imi. Asl fasl yok. Kendi cinsi malum deildir. Arnavutluk'ta bir mddet dolat. Saltanat davas etti. Tabii kimse metelik vermedi. Ad batt idi. imdi birden kt. O vakitten bu vakite kadar ne hayat srdn bilmiyorum. Franszca bir eser de neretmi. Onu da bana yollad. Arnavutluk fayda vermeyince imdi Trk olmu. Herife hayret ettim. Birbirimize dmanz. Gemiimiz var. imdi bu dostluk neden? Klah kapacak. Ben mevkide-yim ya!... ll benimle grmek istiyor. Nihat Reat' bulmu. O da syledi. Telefonla beni aryor. Haber veriyorlar. Cevap vermiyorum. Nihat Reat da sanki bizim heyetin avuu, kap uhadandr. Her gelen, fakat ekseriyetle serseriler, casuslar, imtiyaz avclar, kadnlar onu bulur. Onun delletine mracaat eder veya o ylelerini bulur. Nihayet yine bir gn telefonda beni istiyor. Artk rahatszlk verdi. Telefona gittim. Ve: Seninle hi dostluk etmedik. Bilakis birbirimize dmanz. Yapaklarn unuttun mu? Ne yzle beni greceksin? dedim ve telefonu kapattm. Bir mektup gnderdi. Artk bana kfrediyor ve Cahid aleyhine yazyor. Hakldr diyor. Halbuki ilk mektubunda Cahid aleyhimde yazyor diye haksz karyor, ta'yip ediyordu. Bir mektup da aleyhime smet'e yazm. O da mal bulmu maribi gibi olmu bana gsterdi. Baktm bana yazd ayn samalar. smet'ten mlakat istemi, alamam. Son347 ra Ankara'ya gitmesine msaade etmesi iin Mustafa Kemal'e telgraf ekmi. O da cevap vermemi. Lkin mteebbis ve cesur dalaverecidir. Bizden evvel bilfiil de Ankara'ya gitmi. Kolundan tutup gerisin geriye hudut haricine atmlar. Bunlar sonra rendim. Bu edepsiz de byle bitti. Muahede iin iimiz dolu. Vakit yok. Fakat byle drlt ve pislikler de eksik deil. Lozan'da ilk gnlerden itibaren Fonteralla adnda bir svire Miralay pek ok Trk Muhibbi olduundan bahsederek bize yanat. Otelde bu hususta bir itima ve cemiyet de yapt. Hsn kabul ettik, yemee davet ettik. Arasra ziyaretini kabul ettik. Bu temaslar birincide azdr amma, konferansn ikinci devresinde pek oktur. O vakit zikredeceim.

Mal ve iktisad iler hep ufak apert encmenlerinde mzakerede. ngilizler bize adl mes'ele iin bir proje verdiler. Mthi bir ey. Eski kapitilsyonu da aratyorlar. Bu ile Forpis Adam, Ra-yen urayorlar. Biz bu ie mavirlerden imdi Darlfnun'da profesr olan Tahir'i memur ettik. Tahir, Adam ve Rayon mzakere ediyorlar. Mzakere, mzakere, hal yok. Nihayet ii Montanya ald. Tahir'le ikisi urayorlar. Gnler, hafta, bir arpa boyu yol alamyorlar.Adl i gittike ehemmiyet ald. Kyamet kopuyor. Frenkler bunu aleyhimize, sulh istemediimize dair delil olarak kullanyorlar. Gazetelere yazyorlar. i ok enploiuter ettiler. Ar basmaa balad. Tahir'le grtm. Bir adm bile ilerliye-memiler. Tahir, zararsz, malumatl, terbiyeli, vatanperver ve alkan biri. Kalbimde ona muhabbet vardr. Fakat yksek grl, kavrayl deil. Tahir'e sordum. Baktm, ufak noktalara byk ehemmiyetler'vererek tutunuyor. Kl krk yaryor. i medreseye drm. Kendisi insiyatif olarak bir kontr proje yapmam. Bu da byk kusuru. Yani ufak tefek eylerden vazgemesini esasa bakmasn syledim. Kyameti kopard... Demek ki, muharriki-yeti, elastikiyeti de yok. Dndm bu ii bitirmek lazm. Frenkler'in kefesi ar. Ve bu arl da adl i yapyor. Bu skleti teraziden alp atmak lzm.348 Bu da defolsun. Defolursa terazide bir muvazenet kalan ileri hal iin kolaylk olcak. Her ite Frenkler bunu ileri sryorlar. Ellerindeki koz bize bir zarar vermeden krdrlsn, harcansn, bitsin... Bunu badi hevya krdrmak mmkn. Dedim bu ii ben kendim stme alaym. smet'e syledim. Raz olmad. Sen hukukinas depsin, yapamazsn dedi. Bu i ar basyor. Bunu bitirmeli. Sen yap! dedim. Ben de yapamam dedi. Dedim ki: Gryoruz ki Tahir'le skmyor. Ben biraz hukuk mtalea ettim. Bununla beraber hukukinaslarmzn rzasn almadan yapmak elbet deliliktir. yle yaparm dedim. Daha ikna iin sylendim. Raz olmad. tilf Hey'etlerinin projesini aldm. Bundan btn muzr eyleri kardm. Yeniden bir proje husule geldi. Mnir Bey'i arttm. Babaa verdik.Bakt Yeni projede hi bir muzr ey olmadn, bil'akis tamamiyle menfatimize muvafk olduunu syledi. Tahir haber alm, geldi. Tel ediyor. Projeyi gsterdim. Bu olmaz! dedi. rpnyor. Tahir'in vatan menfaati iin u rpnmas dorusu kendisine muhabbetimi arttrd. Fakat geni dnemiyor. Fark etmiyor. Lzumsuz yere zorlanyor... Dedim. Sen artk meseleye kanmyacaksm. Bu vazifeyi senden aldm. Tabii sustu. Montanya'ya gittim dedim: Biz seninle ok mhim ve mkl ileri hallettik. Sen ok dirayetli bir diplomatsn. unu da gel birlikte halledelim. Keyiflendi. Peki dedi. Bizim projeyi sundum. Dedi: ok deimi, olmaz. Uzun mnakaa ve ik-nalar... Sonunda kabul etti. Ancak bir satr ilve etmek istedi. Bu da mahkemelerimizde Avrupa'l hakim bulunmas. Bunda srar ediyor. Dedim: Bu bizim memurumuz olarak mavir bulunsun. Mahkemeye girebilsin. Fakat hkme karmasn. Bu da ancak be sene iin olsun. Nihayet bunu da kabul etti. Bu bir byk krd. Frenk hkim iine gedik almt. Dedim ki: Bunu ben kabul ediyorum. Ama hkmet kabul etmez. Bir defa mavirler ile konuaym. Hkmete yazalm. Bu sebeple bir sui tefehhme mahal olmamak zere bunda reserve yapyorum. Kabul etti. yine dedim ki: te bu proje senin eserin oldu, demektir. Bununla da sulha b349 yk hizmet edeceksin. Bir de bakm. Gazatelerde Montanya forml diye bir proje yazld ve hakknda neriyat balad. Arak herkesin aznda Montanya forml: Gazeteler: Trkler bunu kabul etmezse sulh olmayacak diyorlar. Halbuki bu benim for-mlmdr. Nitekim bizim mavirler Buna Rza Nur forml demeliydi. Senindir dediler. Dedim: Susun!. Bunu kimse bilmesin. Forml bizim olursa, Frenkler derhal vazgeerler. Montanya bunu kendisine mal etmitir. ldr... Montanya bunu ngilizler'e, Franszlar'a kabul ettirmi. Demek birden byk adm attk. Son noktaya pek yaklatk. Tekrar mzakere ettik. Montanya'ya Montanya'nm ilve edip benim tadil ettiim satra itiraz ettim. Bir mnakaadr oluyor. Frenkler bunu aynen kabul edeceksiniz diye yaygaray koparyorlar. Montanya da beni zorluyor. Btn matbuat bununla megul, ok ehemmiyet veriyorlar.

Forml mehur oldu. Benim evvelce buna yatm, bir defa btn muzr eyler giderek yaplan projeyi Frenkler'in kabul etmesi idi. Ettiler. Ben de zaten bu cmleyi kayd-i ihtirazi ile kabul etmitim. imdi onu da defetmek azmindeyim. Onun bsbtn kalkmasn istiyorum. Halbuki mecelle benimdir. Bu mes'ele muallakta kald. smet'e dedim ki, Canm bize zaten bir ok Frenk mtehasss lzm. Birden onbe yirmi tane al-verelim. Frenkler'in bu davas suya der. Bir trl kabul ettire-medim. Ve nihayet Bizde mtehasss vardr. Lzum yok. Dedi. Fikri yanlt. Hasl bu tedbirle bu cmleyi atardk. Olmad. Bizde bankas, irket ve emsali olan Frenkler Lozan'a doldu-lar. Bunlar bir takm metalibde bulunuyorlar. Bir bel daha. smet'e dedim ki: Biz muahede yapyoruz. Bunlarn ileri Mliye ve Nafia Vekletleri'ne aittir.Oraya gidip hkmetle konusunlar. Oraya yolland. Bu i de bu suretle muahededen ihra edildi. Frenkler'in adli mes'elede haklan da var. imden tasdik ediyorum. Mahkemelerimizden korkuyorlar. Hakikaten mahkemelerimiz hkmetin tesiri alandadr. ok defa keyfi hkm veriyorlar. Nitekim Mustafa Kemal ve Mahmud Esad bunu bugn 350 kendi milletimiz aleyhine de yapyorlar. Fakat ne yapaym ki, devleti mstakil devlet yapmak lzmdr. ;. Artk iler tavsad durdu. Bir mddet isiz geti. i Derken, yani 21 Knunisni 1923 de bir umum celse oldu. Bu nc komisyon celsesidir. Buna da yine Grzon riyaset edi-yor.Uzun bir nutuk syledi. Bir muahede projesi yapmlar. Onu bize verdiler. mza edin!. dediler. Onbe gndr bize ve birlik zere bir proje hazrlamakta olduunu iitiyorduk. Birinci ve ikinci komisyonlarn ileri mzakere ile halledildi. Fakat nc komisyona ait ilerin pek az halledilmi, dierleri tamamiyle muallaktadr. Hem de bu projeye komisyona ait bir takm yeni eyler de ilve etmilerdi. Bu bize empoze etmek idi. Biz ise msavi muamele artyla konferansa davet edilmi ve gelmitik. Daima celselerde bunu sylerdik. Konferans hemen aydr devam ediyordu. ok buhranlar, gayretler olmutu. Buna ramen bu komisyonun mes'elelerinin hepsi halledilememiti. Grzon artk ziyade duramyor. Gitmek istiyor. Hem de acele ediyor. Grzon'un bu nutku mhimdir. ok eyleri izah ediyor. Okunmasn tavsiye ederim, (zabtname 332) Ekalliyetler iini sylerken Bu beni memnun edecek halde deildir. Trk Hey'eti bunda daha licenabne davranmal idi. Bunlar bu babda mttefiklerin haysiyetini kaybetmeden raz olabilecekleri en son minu-mum derecedir. Hele muahedede iki ciddi nokta yoktur. Biri ekalliyetlerin asker yaplmamas dieri ekalliyetler muahedesinin din ve rk tefrik edilmeksizin btn ekalliyetlere temil edilmemi bulunmasdr. Bu iki eyin mefkudiyeti ok edit tenkit ve tarizlere sebep oldu diyor. Demek ben mzekerenin ilk gnnde tam mhim noktalara basmm ve sonra almm. Bunlar, iddetle ve her eyi gze alarak mdafaa etmekte ne kadar hakl imiim. Hem de bunlardan dolay galiba Grzon'da hkmetinden memnuniyetsizlik ifade eden tebligat alm. Grzon yine: Mbadele iinde, Yunanllar susdurmak, yola yatrmak iin nfuzumuzu istimal ettik. diyor dorudur. Gerek evvelkiler, gerek bunlar bizim mehur Patrik ve Patrikhanenin tard umacs zerine Nicolson mlakat neticesi olarak olmutur. 351 Grzon nutkunun sonlarnda Hemen burada vakit geirmeden muahedeyi imza edin!. dedi. ve Bir daha mzakere yapmayz. Artk ben bir mzakereye itirak etmem. tehdidini de ilve etti ve Eer burdan giderim de Trkler sonra imza edeceiz derlerse yine imza iin gelirim. dedi. ok usta adam. smet'i de methetmeyi, bize ngiliz dostluunu gstermeyi unutmad. O bitirdi Garoni ald. Bu da dier mes'elelerden bahsetti. Adl, idar kapitilsyonlardan vazgetiklerini syledi. Demek adl forml mes'ele-i uzmas da kurtuldu. Nihayet imzalayn!. dedi. O brakt, Montanya ald. Bir mddettir Barrer tamamiyle ekilmi, yeri Bompar'a kalmt. Bu da mal eylerden bahsetti durdu. Ve bunlarn banda Dyn-u Umumye olduunu syledi. 1914 de bor 140 milyon altn Trk liras idi imdi bu muahede ile 87 milyon kalyor. dedi. Bizden Trkiye'nin igali masraf

olarak 30 milyon altn lira da istedi. Bizden Trkiye'nin mttefiklerinin Trkiye'den alacaklar olan 60 1/2 milyon da istemilerdi. Bundan vazgediklerini syledi. Harp zamannda itilf devletleri teb'asnn zarar olarak 15 milyon altn istemei de unutmad. Nihayet: Btn bunlar 122 milyon ediyor. Halbuki, ngiltere, Fransa ve talya'nn harici borlar milyarlardr. Demek Trkiye'nin borcu az. Binaenaleyh Trkiye bahtiyardr. dedi. Bize verdii saadete bin kr... Adama minnettar olmal. Dnyann en bahtiyan imiiz de haberimiz yokmu. Harbin zuhuruna ait olarak da Sadnazam Said Halim'in kendisini aldatt hikyesini syledi. Trkiye 1854 de kendi mevcudiyetini temin iin harp eden devletlere kar harp edip nankrlk etti. Harpden mes'uldur. Sleyman Kanun ile Birinci Fransuva ittifak etmilerdi. Fransa bu dostluu diplomasisinde daima devam ettirdi. dedi. Bu son ksm yalandr. Att. Kanun Fransuva'yi himaye edip Avusturyallar'dan kurtard. ttifak deildir. Sonra Fransa her asrda aleyhimize hareket etmitir.Ama zahirde hep dost grnmtr. Alttan aleyhimize hareket ederdi. Hatta Trkiye'nin taksimini ilk ortaya atan stanbul'da Fransz elisi-dir. Sonra bizim bor az ama nimet ve servetimiz de az. Bu nispeti 352 hi sylemedi. ocuk kandryor. Bu szleri bize pek ar geldi. Bompar hi diplomat deildir. Bizi imza etmee kandracak. Halbuki fena kzdrd. Bu lflar iime dert olmutur. Sznn sonla-nnda:smet Paa!... Bu pek kat' ve pek vahim anda sulhu yap!. Bugn bunun iin toplandk. Sana ahsen sylyorum. Bana ka defa selhiyet-i kmilem vardr, sulh benim avucumdadr, dedin. dedi. Ve sonra da rvet vererek: Sen vatann cesaretle mdafaa ettin, sulhu de cesaretle yap!. dedi. Sonra Mustafa Kemal'e de rvet verdi. Bu son cmleleri diplomatadr. Ve nihayet: Dn ki Trkiye'nin istikbal ve talihi imdi de senin elindedir. Me-dih ve gururlandrma ile kank tehdidini savurdu. Dorusu bu da pek diplomatadr. Aferin Bompar'a Bompar'dan imdi de bir ey neniyorum. smet: Sulh avucumdadr. Selhiyet-i kmilem var. demi. Bu ne gaflet!... Byle diplomatlk olur mu? Grzon nutkunu bitirince riyaseti Garoni'ye verdi. Kendi Garoni'nin sandalyesine oturdu. O da bitirince kalkp yerini Bompar'a verdi. O bitirince riyaseti tekrar Grzon ald. Bu adamlar byle merasime de pek dikkat ve riayet ediyorlar. imdi de Amerika murahhas kdn okuyor. Hlsa o da imza etmemizi tavsiye etti. O bitirdi, Japon ba delegesi Hayai ald. Onda da ayn nakarat. O bitirdi, Romanya delegesi Diyamandi, sonra Yugoslavya delegesi Raki. Hep ayn nakarat... Hasl ald Krolu, ald Ay> vaz... Be alt gndr Lozan havasnda yine siyas boralar, imekler, yldrmlar balamt. Her azda Trkler sulhu imzalamazlarsa harp olacak, devletler ordular gnderecekler. smet bu sefer her defakinden daha ziyade telda. Yine yemeden, imeden kesildi. Yine bir takm trediler Lozan'a doldu. Bunlar gya Trk dostlandr. Bize behemehal sulh yapmamz, muahedeyi imzalamamz Trklere olan muhabbetleri namna tavsiye ve rica ediyorlar. Bunlardan biri Madam (.........)*dr. Yine bu da Nihat Reat vastasyle geldi. Kan smet'i aldatmaa alyor. Bu Fransz kan benimle de grt. Ben de herkesin iinde: Bize dost iseniz, (*) Rza Nr'un burada bahsettii Fransz bayan gazeteci Collins olabilir.. 353 Franszlan bizim lehimize muahede maddelerini tebdil ettirmee alnz. Baka lf dost azna yakmaz. dedim. Fena bozuldu, lkrdy, ibram bitirdi. Bu kadn bir iki defa Trkiye'ye geldi idi. Hamdullah Suphi'nin delleti ile gezmi, dolamt. Mustafa Kemal ile de grmt. Bunlar dolaba koyup istedii malumat ve tedkikat, keza bir ok paralar da almt. Bir de gya lehimize kitap yazd. Halbuki gayet iyi zan ve tahmin ediyorum ki, Fransa Hariciye Nezareti'nin casuslanndandr. Fransa'da mill hareketten beri lehimize ne kadar kitap yazlm ise hepsi bizim hkmetten para alarak yazmlardr. Grzon sahneyi gayet iyi tertip etmiti. Sahne, delegelerin tavrlar, szleri, insana heybet ve dehet veriyordu. Tehditler insan korkutuyordu. Bana yle... bir durgunluk ve dalgnlk geldi. Vahim bir an... Biz bu projeyi tetkik iin bir hafta vakit istedik. Bunun zerine aralarnda konumak iin celseyi bir mddet tatil ettiler. Bir saat sonra tekrar alar. Bu

celsede smet, Amerika delegesinin sulh hakknda gayretinden mitvar olduunu syledi. Bu smet'in fena korktuunu gsterir. Amerika'ya dehalet ediyor demek, fakat bunun sebebini pek anlamadm. Son bir iki gndr smet sk "sk ona gidiyor, o smet'e geliyordu. Babaa konuuyorlard. smet bunlardan bana hi bir ey sylemiyor. Ben de detim deildir, tenezzl edip sormam. Halbuki bana sylemek vazifesi idi. Adam despotlua, gizli ie, benlie, entrikaya alkndr. Bu grmelerde tercman sfatyla Robert Kollej muallimlerinden Hseyin bulunuyor. Bu zat namuslu, akl yerinde, terbiyeli bir adamdr. Lozan'da benim muhabbet ve hrmetimi kazananlardan biri de odur. Bu mzakereleri o bilir. Tarih iin bunlar aynen yazmas onun vazifesidir. Amerika delegesi Frenkler'i lehimize tadilt yaptrarak sulh yaptracakt. smet onun iin Amerikan delegesinin gayretinden bahsetti demek. Bu son celsede bize projeyi imzay tavsiye etmiti. Bana yle geliyor ki, bu Amerika delegesinin ii bir oyundur. Frenklerle beraberdi. smet'i dolaba koyuyordu. smet bundan imdat umuyordu. O galiba sonunda projeyi imzalamaya sz verdi. IfrO 354 Bize bu kadar bir mhlet verdiler. Lord Grzon, iim var. Londra'ya dnmek mecburiyetindeyim. Duramam diyor. Bizde: Git!. Dierleri ile yeni ve muallakta eyleri halledelim. Teklifinde bulunduk. Grzon: ngilizler'in, bilhassa benim gyabmda hi bir ey yaplamaz. deyip kesti att. Nihayet 4 ubat'a kadar mhlet verdiler. Grzon Bu esnada Trkler ile hususi grmeler yapalm da dedi. Celse de bitti. Dorusu Grzon gzel Mise on Scene yapmt. Bu resmi ksm. Birde darda gayr resmi dekor ve oyun var: Ortalkta trl ayialar, kyamet kopuyor. Hulsas: Trkler kabul etmezse harp olacak. Grzon nutkunda harpten mtenneffiriz demiti ama bu tehdidi hem celsede, hem harite mkemmel yapyorlard. imdiye kadar ki harp oyununu be defa yaptlar. Yine ayn oyunu oynuyorlar. Amerika delegesi Cayldm smet'le grmesi bu esnada daha sklat. Celse bitti. Otele dndk. smet ilk sz olarak bana: Rza Nur!. Bu projeyi imzalayalm!. dedi. iddetle itiraz ettim. Aramzda yle bir mnakaa balad: O - Sonra boca ederiz. Ben- Birey olmaz, cesur ol!.. Korkuyorsun. O- Korkuyorum. Boca edeceiz. Ne olursa olsun sulh edelim. Bu lzmdr. Ben - Bu, muahede Trk'n istikllini ve ti saadetini temin edecek mahiyette demektir. O- Bu kadar kfidir. Ben - Nasl kfi? Bu kadar muallak mes'ele var. Bunlar iktisad eylerdir. Can alacak noktalar var. Hem de projeye yeni eyler de sokuturmular. Bu imposer etmek demektir. Kapitilsyon duruyor. Bunlar nasl kabul edilir?!. O - Etme! Sonra harp olur. Mahvoluruz. Epey ey aldk, yeter. Ben - Bunlar bizi imdiye kadar bir ok defa ve trl ekillerde harp ile tehdit ettiler. Hep harbi ileri srdler. Korkmadk. Onlar hep lehimize kazandk, aleyhimize her vastay kullandlar. 355 Tatllk, dalkavukluk, hepsi birden celsede hcum ile zebun etmek, yalan iddetli sz, tahkir, harp ederek Trkiye'yi imha ile tehdit hep yaptlar. Ben eminim ki bu da blf. Harp edemiyecekle-rine imanm var. imdi inkta ile tehdit tecrbesini yapyorlar. Biz eer bunu da arslan gibi gs gererek karlarsak nihayet tekrar arp istediimiz gibi bir muahede yapacaklardr. Grzon'un nutkunun sonunda. Giderim. Trkler raz olursa sonra da gelir. imza ederim. Demesi bir ak kap brakyor demektir. Bu da harp olmayacana delil olabilir. Sen zayflamayver, dursun. Ce sur ol!. B'akis frsat varken Trkiye'ye mkemmel bir muahede S yapalm. Onu her trl kayttan kurtanp tam mstakil, hakiki bir devlet yapalm.

i O- Etme!. Doru deil, sonra ok alalm derken kazand-1 mz da kayp edeceiz. Gel unu imza edelim. Etme baka aremiz yoktur. Sonra piman olursun. Baktm ki szlerim kulana bile girmiyor. Fena halde rkm. Ne cebin adamm. Nasl kumandan olduuna ayorum. Bir taraftan da kzmaa baladm. Bu adam devlet filn dnmyor. Ne ekil ve halde olursa olsun. Srf ellerine bir devlet gesin, sade tepesine kp keyfetsinler. Zaten dima byle bir ey kyor ve beni hergn biraz daha bu adamdan soutuyor. Anlalyor ki, kat' kararn vermi, her ne olursa ve ne bahasna olursa sulhu yapacak. Mutlaka... Ben- Kat'iyyen olamaz. Byle bir muahedeyi imzalamam. Deyip savutum. gn gece yakam brakmad. Yalvard. Adeti zre beni kucaklad. Sk sk sarlyor. Yzm pyor. Gel imzalayalm!. diyor. Ben de olmaz bastryorum. Bizim hey'et de bize kamilen hayrette... Herkes dnceli, kederli. Azlarn bak amyor. Dardaki ayialar iitiyor, korkup heyecana dyorlar. Artk son deme geldik. Ha koptu, ha kopacak... Bir gece yans smet beni artt. Ankara'ya bir buuk satrlk bir telgraf yazm. Bana unu imzala!. dedi. Telgrafa baktm. Baka are yoktur. Bu projeyi imzalayacaz. diyor. Halbuki imdiye kadar 356 Ankara'ya yazd telgraflara bana da imza koydurarak deil, onlar benden sk skya saklyordu. Bu mes'uliyetli ey. tham olunursa beni de beraber ettirecek. Bunu grnce isyan ettim. mzalamam. Sana da byle telgraf ekdirtmem. dedim. Ben ekeceim dedi. Hasan' da artm, O'da orda imzala! dedi. Hasan cevap vermedi. Mnir de yanmda seyrimize bakyor. Ben: O halde siz bunu yollayn! Ben de ayr bir ifre yollayacam. dedim. Hasan da: Ben de ayr yazarm. dedi. smet bakt ki olmuyor. Sonunda bu tarza raz oldu. Gryorum ki, iinden bana di biliyor. Fakat kzar, birey yapanm diye, ters bir lkrd syleyemiyor. Tabiatm bilir. Derhal terslerim. Zaten onunda tabiat yze glmek, arkadan kuyu kazmaktr. MZA KRZ ,; Ben aynen u telgraf yazp imzam attm. Taayyn eden muahede ahkm Trkiye'ye siyaseten ve iktisaden istikll ve kabiliyet-i hayatiyye verecek bir ekilde deildir. Trkiye'nin kabiliyeti hayatiyyeye malik olmas fikri henz daha Avrupallarn zihnine girmemitir. Musul memleketin nevnemas iin pek elzem olan petrolleri ile pek lzmdr. Keza elden kmas bamza bir Krdistan bels karmak demektir ki, bizi brmzden vurur. Ve ark ile aramz keserki bu da pek mhimdir. ngilizler ii inktaa sevk etmilerdir. Fransz ve talyanlar' da uak gibi sreklemekte idiler ve srklemilerdir. Bu inkta tehdidi ya ciddi ya blftr. Ciddi ise Yunan ordularn tensik gibi hazrlklar iin bizi konferansla oyaladlar. Daha ziyade ben blf olduu zannndaym. lk gndenberi bu iin bir inkta hasl olmadan hallinin mmkn olduu kanaatindeyim. Ellerindeki tehdidlerin hepsini yapmadan Trk'e gre olmas lzm gelen sulhnameyi kabul etmezler. imdiye kadar tuttuumuz mukavemet ve sebat, tabiyesini son haddine kadar denemek lzmdr.ngiliz efkr umumiyesi Musul deil, Badad' bile tahliye etmek cehtindedir. Fransa ve talya'nn harbe itirak etmeyecei muhakkak gibidir. ngiltere efkr umumiyesi de harp aleyhindedir. Tehdit ile bizi metalimizden feragat ettirmek isti357 yorlar. Henz Musul'u vermek gibi fedakrlklarn zaman gelmedii gibi bir defa fedakrlk edersen dier metaliblerinde de daha musir olacaklar ve artk tutunamyacamz fikrindeyim inkta biz deil onlar yapyor. Buna kuvvetli bir surette gs gererek, ahvali grmek ve ona gre hatt hareket ittihaz etmek fikrindeyim. Lozan muhiti Ankara'nn AUie metalibine boyun eecei fikrindedir. Bu da onlara ok mit veriyor. Bu halde ii muallakta brakarak Ankara'ya gelmemiz en mnasip bir tariktir. Lozan 27 knunusni 1332 Rza Nur Hasan da bir telgraf yazd. Hemen kendi elimle ifre edilmek iin verdim. Baktm s-met'in yaveri Atf da ifre yapyor.

Telgraflar gitti. smet yine frsat bulduka beni tatllkla kandrmaktan vazgemiyor, yalvaryor. Pek gergin bir hava iinde, gergin sinirler ile mhlet bitti. Son gn artk atoda umumi celse yaptlar. Bizi Lord Gorzon'un odasna ardlar. Giderken smet'e mza edersen bak ben etmem. dedim. smetle ben gidiyoruz.. Bir sr insanlar ylm Belki de elli kii var. Bizi seyrediyorlar. Yzmzden bir ey anlamak istiyorlar. Dikkatle bakyorlar. Bunlarn arasnda Madam Bompar'da var. Madam bana yanat: Rza Nur!. Appesez ntre signature!. S, ilaus plants appo-sez!... Diyor. Yalvaryor. Elimin tersiyle bir suratna ak edeceim geldi. Kimse hatta bizim mavir ve ktipler ne olacan bilmiyor. Sade Mnir, benim snet'le mnakaalarmda telgraf yazarken bulundu. Ne olacan hatta biz iki murahhas da bilmiyo-: ruz. Aramzda ihtilf var. Grzon rahatsz. yi yryemiyor. Ayaklarn uzatm. Denei de yannda. smet'le beni yanna ald. Dier delegeler de i gelmiler. Hazr. Grzon syledi. Hulsa: imza edin! dedi. & Bompar'da, dierleri de ayni nakarat trl ackl ve akbeti vahim ekillerde gstererek terennm ettiler. smet bir ka kelime syler mee balad. Pek heyecanl idim. Hatrmda tutamadm. Ne olur < ne olmaz diye derhal sz azndan ben aldm. Dediim hulasaten . udur: : 358 Byle bir muahede Trkiye'nin istikllini temin etmez. Hem de ksmen empose edilmektedir. Bunu smet Paa, imza edemez. Ankara'da bir Millet Meclisi vardr. Bizi imha eder. Mes'ele bitti. Bak gibi kesip attm. Grzon Ben bu akam gidiyorum. Dnn. dedi. Dnecek bir ey kalmamt. stediim oldu. Emrivaki yaptm. smet'e imza edeceim demee vakit vermedim. Dier delegeler ricaya baladlar. Bizi iyi dnmee davet ettiler. Akbet vahimdir. dediler. Hele Bompar'n hali pek ayan dikkat oldu. Ayaa kalkt. Pr tel: Aman ne yapyorsunuz? mza edin... ilh diyordu. Baktlar ki biz put gibi duruyoruz, celseye nihayet verdiler. Otele geldik. Giriyoruz. Yz kii kadar toplanmlar bize muntazr. Ne oldu? diyorlar, Bizde cevap yok. Bugnk kadar heyecan duyduumu bilmiyorum, diyeceim. Hayr. Byle iddetli heyecan bir defa Bolu isyannda Refet, silerle uyumak iin onlarn tarafna gittii vakit duymu Eyvah herey gitti. demi idim. Koca bir Trk Milleti'nin hayat ve mevcudiyeti hayat gzmn nnde sallanmt. Eskiehir, Afyon malubiyetlerinde byle olmutum. Sonra Mustafa Kemal Sakarya muharebesinde ric'at emri verdii vakit de aynen byle olmutum. imdi de yle oldum. Hani nerde ise ettiime piman olacam... stme bir hzn bir melankoli kt. Artk bir ey dnemiyorum. Bu iten ben ahsen mes'ulm. Mes'uliyet pek ardr. Ya harp olursa... smet zaten yazd da, sulhu imzalayacakt. Mes'uli-yeti derhal benim stme atar ve bana kim bilir ne fenalklar yapar?!.. Bu dnceler altnda eziliyorum. Arkada deil ki... Dirayeti, hem de ahlk ve vicdan naks bir adam... Dnd sade hret ve mevki... Biraz sonra biraz daha ferah dnmeye baladm. Bunun dorusu budur. Madem ki vicdanen kanaatim budur. Vazifemi ifa ettim. Hele harp olmaz. Tekrar gelir iyi bir sulh yaparsak, benim iin ne muvaffakiyet, ne eref!... Bunun bizzat sebebi benim. Trkiye'yi bizzat ben kurtarm oluyorum. Hem iten dtan ne mthi mklt, mes'uliyet ve tehlike iinde. Ona tam devlet halini 359 baheden bir sulh veriyorum. dedim. Arkadalara sulhun olmadn syledik. Btn yzleri keder brd. Haklan var. Hele Mnir Bey st dkm kedi gibi bzlm oturuyor, nne bakyor. Yznde derin bir keder, korku ve tel eseri var. Kimsenin de azn bak amyor. smet de bana hayn hayn bakyor. Beni i i yiyecek gibi gzlerinden bir intikam fkryor gibi. Bir mddet belM de bir saat byle geti. Bana cesaret, hatta ne'e geldi. Glmee, bazlarna aka yapmaa baladm.

Bu esnada ayld geldi. smet onu karki odaya ald. Hseyin de beraber konuuyorlar. smet'in odasnda Hasanla kaldk. Derken Bompar'la Montanya geldi. Montanya'nn elinde me hur adl forml var. Bana: unu halledeyim, sulh olsun. dedi. Ben bununla sulh olmayacan biliyorum, o bilmiyor. Ancak Frsatken unu da bel torbasndan karp kazan torbasna koyalm. deyip Pekiyi dedim. Evvelce soktuu cmleyi kaldrttm. Be yl iin mavir kabulnde srar etti. Baktm olmuyor. Bekle! dedim. Mnir ile grtm. Mnir: Bunlar bizim me'murdur, mahkemeye giremiyecek, hi bir mahzur yok. dedi. Tanamiyle doru. Bompar da Hasan ile mnakaa ediyordu. Anlalyordu ki Montanya gibi O da bir takm fedakrlklar edecek. Dorusu ben Montanya ile mzakereye o kadar dalmm ki, Hasanla Bompar ne konuuyorlar, onun bile farknda deilim. Montanya'ya: Peki kabul ettim. Yalnz bir defa smet Pa-a'ya syleyeyim. dedim. Gittim smet'i ayld'm yanndan kapya ardm. Anlattm. Peki! dedi. Koridora ktm. Tahir beni yakalad. Halinde yavrusunu aylak kapm bir tavuk tel var. Bu adam da ne kadar ve ne acaip surette iine sadk adamm... Beni takip edip duruyormu... Aman!.. dedi. Bana sarld. Sarld diyorum, lfla deil, boa ylan gibi sarld. rpnyor. Meerse benim Mnir Beyle mzakeremi renmi, gelmi. Dedi: Millet batyor. Kabul etmeyin bunu! Kat'iyyen olamaz cevap vermedim, gitmek istedim.Sk sk beni tutuyor. Koyvermiyor. Baktm elinden kurtulmak mkl. Silkindim ve sert bir sesle dedim ki: 360 Sen bu ie me'mur deilsin brak beni. Karma!. Beni brakt ve sustu. Bu halleri koridorda herkes grrm. Sonra Hseyin Cahid bunu ve Tahir'in bu suretle sulhe mani olduunu yazd. Odaya girdim. Montanya'ya: Oldu. Bu mes'ele bitti dedim. O'da keyiflendi. Bu aralk geldiler, Seni smet Paa istiyor. dediler. ktm. Child' brakm. Odann kapsnn darsnda beni bekliyor. Tahir de yannda. smet: Olmaz!. Vazge!.. dedi. Dedim: Ya imdi raz oldun. Sana sylemeden yapmadm. Montanya'ya oldu dedim. imdi bir dakika sonra dnyorsun. Olur mu? Montanya'ya nasl syleyeyim. Ayp deil mi Hayr kabul etmiyorum dedi. Ben de artk pek kzdm. Bkm. Belki ikna edebilirdim. Damarn bilirim. Evhamn kamlarm olur. Fakat benim de artk grtlama kadar geldi. Aksiliim tuttu.... E... Ben mi kaldm. Ne olursa olsun dedim. Meerse bana sz geiremeyince Tahir derhal smet'i dar artm, kandrm, vazgeirmi. Meerse Tahir Bey yapkan adeta cvk bir bel imi... kse mi kse imi... Mthi bir sakz ki ne imi... Bir ie balad m brakmyor. Ama akl da ermiyor. Bu pek iyi bir meziyet ama burada deil. Yerini iini nev'ini hakkyle takdir edemiyor. Bu da byk kusur. i brakmyor ama aylardan beri hal de edemedi. Hatta bir kelimelik bile bir i yapamad... Nafile adam. Hem mz'i ve mani adam... Elinden i gelmez. Bir ie yaramaz. Kendi o kadar urat. Bir ey yapamad, ii yoluna koydum. Tamamiyle bize muvafk ekil. Onu da bozdu. Kzdrlp kkretilmi file canlan inettikleri gibi u Tahir'i nasl stne ikpta ineye ineye gebertmezsin? Ne sersem, ne bel eysin yahu!.. u smet de bir saat evvel btn muzr projeyi imzalayacakt. Ve bu arada bu forml de Montanya'nn cmlesiyle beraber kabul edilmi olacakt. imdi bu cmle kt halde kabul etmiyor. Bu adamda mantk yok... Ve arm adam!.. Mavir... Zaten deil, muhtelif eylerde Avrupa'dan bir ka yz mavir getirmek mecburiyetindeyiz. Bunsuz Trkiye'yi devlet ve Trk' millet yapmak mmkn olmad kanaatindeyim. Nitekim Frenkler bu mavirler mes'elesini iddetle bize 361 teklif ederlerken smet'e bir dziye Sen imdi kendine bir ok Frenk mavir al!. Ankara'ya yolla!. Bunlara bunu siz istiyorsunuz, yorulmaynz!. Biz kendimiz alyoruz ve alacaz. Muahedeye sokmaa lzum yok, de, mes'ele biter. derdim, fakat dinletemezdim. Hasl bu mavir mes'elesi biter. derdim, fakat dinletemezdim. Hasl bu mavir mes'elesi iin gerek Lozan'da gerek Lozan'dan sonra Ankara'da belki her grmde smet'e syledim. Bir trl raz olmad. ll mavir istemiyordu. Bana aktan sylyor: Ecnebiler muzrdr. Devlete zarar olur diyor. Sebep bu imi. Ne zarar olur? diyorum. Siyaset yaparlar

diyordu. Bitaraflardan alrsn. Hem senin penenin altnda. Daima tarassut ettir, yapan geri gnder diyordum. Buna cevab yoktu. Bir aralk ise bu srardan bk: Ecnebi mtehasssa lzum yoktur. Bizde mtehasss var. Demitir ki, bununla suiniyet beslediini kendisinin glgede kalmak, erefine hissedar almak istemediini anlyordum. Demek ki, bu adam millet ve devlet dnmyordu. Tahir'i fena azarladm. Bir muahede yaptk ama, ne bellarla uratk. Neler ektim... Sonra gzm dnm, odaya girdim. Montanya'ya Olmuyor! dedim. Adamcaz ard. Nasl olur? imdi kabul ettinizdi. Ayptr dedi. Ar lkrd ama hakl. Sineye ektim. Trk hey'etinde bir aknlk, anari olduu byle gzkyordu. Ne yapaym, smet Paa vazgemi. imdi beni armas bunu sylemek iin imi, syledi dedim. Demek bir ey olmuyor dedi. Dedim Evet, olmuyor. Bitmitir. O halde beni Grzon telefonda bekliyor syleyeyim mi? Olmuyor, trene binip gitsin diyeyim mi? dedi. Dedim: Evet, dnsn! Telefonu ald, ylece syledi. Meerse Grzon len treni ile gidecekmi. Bu fedakrlklaryla sulhu yaparz midiyle akam trenine kalm imi... Ben kendi telmdaym. Kafam kzm, gzm dnm. Yanmdaki masada konuan Bompar ve Hasan'dan haberim bile yok. Birden Hasan'n Franszca fena bir kfr ettiini ve Bom-par'n Qu elle unsulte? dediini iittim. Ayaa kalktlar. Hasan galiba yapt hal derhal anlad. Kabahatli bir tavr ald ve bir an sonra odadan kp savutu. Bompar, zavall adam tiens! tiens! di362 ye odann iinde manejde dner gibi dnyor. Terbiyeli ve nazik adam. Bir ey sylemiyor. Hi bir diplomattan umulmayacak bir sze maruz olmutu. Bu Hasan delidir. Son zamanlara kadar Ca-vit'le beraber Fransz tezini bize kar mdafaa ediyordu. imdi birden bunlara yzlerine kar tulumbac kfr savuruverdi!.. Byle dimaca mall olanlara akl ermez. Tahri edilince ve buhranl anlarda, ni ve otomatik olarak her halt yiyebilirler. Bompar byle sinir iinde dolarken Montanya harekete geldi. Dedi: Bu ne hakarettir? Bu adam ayyatr. Bu hakareti onun yanna brakmam Bundan da.. Yzne baktm, cidden kzm, yz, btn gerdan ve ensesi de beraber yakala kadar kabarm hindi ibii gibi krmz, kandan imi... Nerde ise derisi patlayacak, kanlar akr akr akacak bir halde... Bompar hal dnp dolayor ve bir dziye Tiens! Tiens! diyor. Zavall hakaret ve ' heyecann iddetinden baka lkrd bulamyor. Hep bunu sylyor. Montanya'ya dedim ki: Baron brak, bu adam deli oldu. Otomatik yapt. Heyecan iddetlidir. Hak ver. Mhim ve vahim bir andr bu. Byle eyler olur... Yapt, lkin kendi de utand, kat. Biz kendi derdimize bakalm. Ne ise susturdum. Sknet buldu. Kalktm, Bompar'a Ekselans! Af ediniz! ilh... diyerek onu da yattrdm. ktlar, gittiler. " te son bir tecrbe gitti. Eer Tahir ii kartrmasa, smet ; mkul olsa idi adl i de bitecekti. Eer Hasan'n yerinde kabiliyetli bir adam olsayd, ihtimal mal ve iktisad ilerden de bir ksm istediimiz gibi halledilecek, yeni maddelerle muahededen karlacak, sulh olacakt. nk bu adamlarn bize gelmesi herhangi bir takm metaliplerinden vazgemek niyetinde olduklarn gste riyor. Nitekim Montanya yapt idi. Frsat ka. Sonra ikinci devre konferansnda inktadan sonra bu maddeleri ve hele adl mes'eleyi hal iin yeniden elif beden baladk, gbeimiz atlad. NKITA YA DORU i1 Baknz! inkta oldu, Ankara'ya gittik, tekrar ardlar, geldik, adl ie baladk. Frenkler bize yeniden bir proje verdiler. 363 Baktm ki mehur Montanya formln unutmular, ilk projelerinden daha mthi, dedik ki: Ayol bunu ilk devrede halletmitik. Montanya forml olmutu. Onda da tadilt yapmtk. Onu kabul edelim. Dediler ki: Hayr o vakit kabul etmediniz. Bitti. imdi talebimiz budur. Yeniden urald. Aylar srd. Anamzdan emdiimiz burnumuzdan geldi. Bin bel ile eski ekle gelinebildi. Frenkler tabii bu ekle geleceklerdi. Madem ki kabul etmilerdi, yine edeceklerdi. Etmemelerinde man yoktu. Fakat, bunu pazarlk pay olarak sakladlar. Ve bizden

bunu vererek baz eyler aldlar. te Tahir'in ve smet'in marifeti bu oldu. Halbuki ben ne gzel bitirmitim. Bu byk mes'uliyet bu iki adamn boynundadr. Bompar, Montanya, Child gittiler. Yemek yedik. Benim fkem yine geti. Grzon mit ile beklemi. Akam trenine binmi muahedeyi mhrlemek iin mhr mumu ve hereyi de hazrlatm, bakm ki, gelmiyoruz. Treni de yarm saat kadar tehir ettirmi. Yine bakm gelmiyoruz. Gitmi. Arkasndan derhal dier hey'etler de gittiler. Yalnz Montanya ile talya heyetinden birka kii kald.Bu da galiba yine bir mit zerinde idi. Sonradan haber aldm, meerse smet, Grzon'a ve dierlerine verdikleri projeyi imza edeceine son husus konumalannda ve son celseden evvel sz vermi imi. smet'in beni zorlamalar, Grzon'un midi ve bu beklemeleri hep bundan imi... Bu adam ayan hayrettir. Bu ne itir?!. Ben delegeyim. Bensiz bu sz nasl verirdi. Hkmete yazp ondan muvafakat cevab alp almadn bilmiyorum. Yoksa husus olarak Mustafa Kemal'e yazd da ondan muvafakat cevab m aidiydi?!. nk, her eyi hkmetten ziyade ona yazar, danrd. Byle ar ii de onun kendi bana yapmamak adetidir. stne mes'uliyet almaz. Bilmem?.. Grzon Londra'ya gidince hkmete resm bir rapor vermi. Bunu neretmiler. Ben grmedim. Sylediklerine gre, bu raporunda: Sulh oldu demekti. smet bana projeyi imzalayacana kat' sz verdi idi. Son dakikada ie bir ruh-u habis kart, olamad. demi. Bu ruh-u habis, tabii, ben oldum. Bu esnada sahneye Hahamba Naum girdi. Paris gazetelerinden birinde beyanatn grdk. Hlasatan diyor ki: Merak 364 edilmesin, smet benim ahbabmdr. Szmden kmaz. Gider ii dzeltirim. derken Paris'ten smet Haham'dan bir telgral geldi: Ben geliyorum. i dzelttim. Size mhim haberim var. Sakn ben gelmeyince ii kesmeyin! Halbuki Yahudi'yi Lozan'dan kovmutuk. Utanmyor, bunu yazyor. Tabii Yahudi... Utanmaz... Gldm. u Yahudi'nin madrabazlna bak!.. Gazeteye ne diyor, bize ne?!. Gazeteye gre Frenkler'e, telgrafna gre bize hizmet ediyor... Yahudi dediin byle olur... smet, ben, Mnir ve daha bir ka kii smet'in odasnda oturuyoruz. Nefer geldi Naum Efendi gelmi, sizi grmek sitiyor. dedi. smet'e bara bara Sen hibir lkrd syleme. Bu ii bana brak! u domuz Yahudi'ye gstereyim dedim. Bu szleri tabi methalde bulunan Yahudi de iitti. Nefere: Getir! dedim. Geldi. Otur! dedik, oturdu. Ne haber var? dedim. Yahudi bu... Usta... Szm iitti ya Hibir ey yok. Sizi ziyarete geldim dedi. Hiddetim mani olmasa kahkaha ile glecektim. Fakat herifin ustaln takdir ettim. Bu da fkemi geirdi. Yahudiler byle lstik gibidir, her tarafa uzarlar. nce bir kuma gibi rzgra gre eilirler. Ama telgrafta ne demiti, onun zarar yok... utanmadktan sonra... Yahudi habisinin ise utanmamak en byk san'at, meziyeti ve silhdr. Peki! dedim, telgrafnda mhim haber getirdiini yazyordun? Buna cevap bulamad. Kekeledi. Demek tam Yahudi deilmi... Tam olsa kekelemez, buna da bulurdu, ama zrva... Zarar yok, sylerdi. Herif dalavereye kalksa, fena halyacaktm. Kalkmayp bu tarza dklnce fkem gemiti. Gazeteyi kendisine verdim. Bu beyanatn nedir? dedim. apa oturdu. Herif kafa tutmuyor ki... Hamur gibi yumuak. Yalnz,souk muameleyle abuk defettim, gitti. imdi bir oumuz oturuyoruz. Tahir de var. Herkes somurtmu, pasl sebilhane barda gibi dizi dizi duruyorlar. eneler ekildi. Aklma muziplik geldi. Hem de istiyordu. Kabahati byk. Hi olmazsa biraz korksun zlsn. ntikam alaym. Dedim ki: Tahir Bey! Grdn m?.. Formle mni oldun. Sulh olmad. Bunun sebebi sensin. Tahir'in gzleri gzlnn altnda lo 365 bir ey oldu. Mnir dizimi dizi ile drtt. Usulca ve gzlerini krparak Yap! Yap! dedi. Tahir pek endieli bir halde duruyordu. Devam ettim. imdi yeniden harp olacak. Hem bu sefer ngilizler, Franszlar, talyanlar da ordular gnderecek. Forml kabul edilseydi sulh olacakt. Gittin smet Paa'y kandrdn. Sulha srf sen mni oldun.Demek harp mes'ul sensin. Senin yznden su gibi kanlar akacak. Bu ar mes'uliyetin altndan bakalm nasl kalkacaksn? Tahir fenalat. Yz kl gibi oldu. Namuslu adam. Kamaa, inkr ve te'vil gibi eylere kalkmad. Vaka inkra da mecali yoktu. Ama dedi:

Evet ben mes'ulm. Bilemedim. Byle bir felkete sebep oldum. yle ise ben intihar edeyim... Nerde ise alayacak. Dedim: Yok, yok...ntihar etme! Hali fena... Acdm, biraz teselli etmek lzumunu hissettim. Yok yok bu mhim bir nokta. Ama sade bu deil... Sulhun olmamasna baka sebep de var. Zannediyorum ki, harp da olmaz dedim. Mnir intikamn alm bir adam keyfi ile keyiflendi. nk Tahir benimle beraber onun mesaisini de sfr etmiti. Ben de onun gibi keyiflendim. Alaya vurduk. Tahir msterih oldu. imdi bize de yol grnmt. talyanlar bize tamamiyle Lozan' terkedip, bir memur brakmamz tavsiye ettiler. Hakikatte de konferans ilga edilmemiti. Resmen byle bir ey yoktu. Hatt Grzon nutkunda Gidip sonra imza etmek isterseniz, yine imza ederim demiti. Demek sade bir inkta idi. talyanlar'n teklifi de bir bearetti. Mustafa erefi Lozan'da temas memuru olarak braktk. Biz piliyi ptny topluyoruz. Nis'e zevceme telgraf verdim: Derhal gel! Hemiresiyle geldiler. f .i NKITA DERV f imdi yol mes'elesi var. smet Edirne'den gemek istemiyor. Yunanllar kendisine bir suikast yaparlar diye korkuyor. Aleme kar yapamasalar gerek. Zayf bir dnce ama, Yunanllar 366 da lgn bir millettir. Herhalde smet'in hakk var. Romanya tariki ile gitmee karar verdik. Ben Romanya'da kn okluundan Sofya'dan Varna tariki ile hareketi tercih ettim. Geldan surati Tevfik ne yapt yapt smet'i Kstence yoluna evketti. ok uram, istemedim, oldu. Sebebi: Karaktayz, Belgrat'tan Bkre yolunu alacaz. Dolamba bir ey, fakat Sofya'dan Varna'ya gidebilir, hatt olmazsa imendiferle Filibe'ye otomobille de gerek Varna'ya gerek bizim topraa az mesafe var. Romanyallar ile grtler. O yolu tutturduk. Artk smet bana daha souk. Surat ediyor. Aikr ki, adamakll kzgn... Ben de dorusu ondan iyice sou-dum. Bu adam nedir artk tamamiyle renmi bulunuyorum. ini dn okudum. Onu ite, buhranda, ikide, keyifli gnde bir hekim gz ile iyice observer etmi bulunuyorum. Bana kzgnl mthiti. Fakat hi sezdirmek istemiyor. Onun kuvveti zaten bur-dadr. Zamirini bir dindar imann saklar gibi saklar. Bir gn Lo: zan'da onu denemitim. Hakkmda fikri nedir syletmek istemi tim: Beni nasl buluyorsun? Benim kusurlarm nedir? Meziyetim var m? Sen zekisin, grrsn bilmek isterim. Syle! demitim. Ne desem cevap vermemi ve rkua varr gibi nne eilmiti. Ben de zorladka zorlamtm. Nihayet sade unu sylemi, baka sylememiti: Kumandansn! Kumandansn! azndan bir trl baka kelime alamamtm. ldr yine iini sylemez. Ben yolda da kendisiyle pek grmyorum. Bkre'e geldik. En iyi otele Tevfik'le beraber indi. Bana da bo oda yok diye haber gnderdi. Ben zaten ayr bir otel bulmutum. Kt de bir oteldi. Oraya indim. Bavekil Pirayano, hariciye nazr da konferanstaki Doka idi. Prayano smet ile bana bir ziyafet verdi. Bkre'te bir ka gn ikametten sonra Kstence'ye giriyorum. Tren bir noktada kara sapland, kald. Ne ileri ne geri kmldanmyor. Baktm ki yanmzda karlar vagonlarn ertafn ayor. ok : fenama gitti. Ya burada gnlerce kalrsak... Belki a kalmamz bile muhtemel. u kar da bitti. nk lokomotifin her yeri dondu. ' Biz de donuyoruz. Bir habis ve edepsiz geldaninin eeklii bizi buraya srklesin ve kara tkp braksn... Kplere bindim. smet'in ve herkesin yannda Geldani'ye: Grdn m marifetini, 367 akln ve dirayetini!. Syle bakalm? dedim. Suratn nne emi duruyor. Cevap yok. Yahudi gibi de korkar. Bir ey yapacamdan korkmu. Adet titriyor. Azma geleni syledim. Bereket versin Romanya hkmeti arkadan amele ve asker taburlar gnderdi. Onlar birka gn urap yolu atlar. Kstence'ye geldik. smet telgraf ile Glcemal vupurunu istemi imi. Vapur orada. Millet parasna acdm. Bu adam Millete

acmaz. Koca vapura ne hacet. Bu az masrafla m olur. Romanya postasy-la pek l gidebilirdik. stanbul'a geldik. Bizi yine ehremaneti Perapalas'a misafir etmi. smet gitti. Ben kabul etmedim. stanbul'da smet'i grmedim bile. im soumu, yzn grmek bile canm istemiyor. Gzmde kabiliyetsiz, fakat pek haris, entrikac, yalanc, namussuz biri olmutur. Bir ka gn sonra trene bindik. Ankara'ya gidiyoruz. Kt bir tren. Yatacak yer yok. smet kendisi yatakl bir vagon tedarik etmi. Tevfik'i, yaverleri, hatt neferleriyle yerlemi. Ben refikam stanbul'da braktm. Yalnzm. Yatacak yerim yok. u adam grnz! Ben murahhasm. Vekilim, arkadaym. Bu kadar gece gndz, uykusuz, bin meakkat iinden almadan gelen biriyim. Bir yaverine kyp da bana yatak vermiyor. Bu da ziyade gcme gitti. Adam sen de!.. Byle adamla arkadalk olur mu?!.. Tren yrd. Bykkpr'ye geldik. Bu kpr dinamitle atlm olduundan imendiferden indik. Eyam sade bir bavuldu. smet'in neferleri onun eyasn almlar. Ben bavulumu kendi srtma yklendim. Neferlerle beraber gidiyoruz. Dier tepeye trmanyoruz. Neferlere sordum. Lozan ne idi? Buras ne? Ordaki rahat nerde bir daha bulacaz? Doru dediler. Dedim ki: Peki, oray m istersiniz buray m? dediler: nsann yeri, yurdu, vatan bize buras iyi. u hallerine atm. Takdir ettim. Sevindim. smet Paa'nm arkada, Trkiye'nin veziri ve Lozan'da murahhas smet Paa'nm neferleri ile beraber yk tad ve sohbel ederek br tepeye vard. Ne yapalm... Kimse bizim bavulu tamad. Tekrar trene bindik. Burada bir ey zikredeyim: Bu neferler Anadolulu olduklar halde, bir ksm okuyup yazma bilmedikleri halde Lozan'da derhal 368 sylemekle hergn salann taradlar. Otelde ba ak gezdiler. atal ile yemek yemesini derhal becerdiler. Terbiyeleri fevkalde. Vazifelerinde dikkatliler. Hi savumuyorlar. Hsnhalleri var. Hibir fenalk yapmadlar. Szltya meydan vermediler. Bir mddet sonra reverans yapmaa bile baladlar. Bir emir verince bastne diyor ve derken de boyun kryorlar ki (bkmyorlar) u Trk'n kabiliyetine hayran oldum. gnde bir terbiyeli Avrupal gibi oldular. ftihar ettim. Yalnz apkay bir trl balarna koymadlar. Kalpak ile gezmeyi de mnasip grmeyip, sokakta ba ak gezdiler. Bu da orada moda olan bir eydi. Fesle gezen Baha Bey'den daha tedbirli ktlar. Bir gn iki svireli ile holde ayakta grtm. Neferlerden biri yanma geldi. Yutkundu durdu. Terbiyesine ve inceliine baknz ki, bizim konumamz kesmemek iin bir ey sylemeyip durdu. Ben svirelilere: Pardon. deyip kendisine Ne var? dedim. O vakit Sizi paa istiyor dedi. Peki, geliyorum dedim. Yine reverans yapt, biraz geri gidip dnd, gitti. Nazar dikkatlerini celbetmi. svirelilerden biri bana sordu: Bu kimdir? Nefer dedim. Dedi: Nasl olur? Deildir. Tekrar ettim. nanmam, bir nefer bu kadar ince, terbiyeli olamaz dedi. Trl teminat ile iknaa altm. nk ok iftihar ettim.Bir Trk neferinin terbiyesini iki Avrupalya isbat iin frsatt. te bu millet byle ayan hayret bir kabiliyettedir. Ah, yazk ki... Hal bana iyi bir idareci bulamamtr. Bir bylesi zuhur etse bu millet yirmi ylda yine byk bir millet olur. ANKARA'DA i ,1 imdi Ankara'da inkta zamann yayoruz. smet Ziraat mektebine yni Erkn Harbiye'de bir odaya yerlemi, orada yatyor. Ben de bir ahbaba muvakkaten misafir oldum. nk yatla-bilecek bir otel yok. smet'i de grdm, yokladm yok. Onun da beni arad yok. Zaman geti, galiba smet benim iyice souduumu anlam, ben iimde saklar adam deilim ki... Halim derhal gsterir. imdi bana hsn muamele etmek istiyor. Sebebi de bilmem. Belki o esnada Hey'eti Vekile'de olan ifre mes'elesi ve 369 istifamdr. Gnlm almaa alyor. Ne yapsn daha grlecek i, bana lzum var. Lozan bitmedi. Bensiz o iin skmeyeceini grd. Anlad. Hasl daha posa olmadm. Emilecek suyum var... Beni Erkn- Harbiye'ye ald. Bir odaya yerletirdi. Gndzleri ve gece yansna kadar Hariciye Vekletinde. Yemeklerini de orada yiyor. Beni de zorluyor, beraber yemek yediriyor. Gelmemi tembih ediyor. Gitmezsem haber yolluyor.

BR OTEL HKAYES Ben Shhiye Vekili olunca, Lozan'dan ok evvel yetimlerin vaziyeti ile pek alkadar olmutum. Fakat para yok. Devaml bir surette Ankara'da da kalamyorum. Bir dziye diplomatik seyahatler yapyorum. Birgn eczac Hseyin hikye etti. Ankara'ya Time muhabiri gelmi. Otelde yatandan bit toplayp kda koymu. Eczahaneye gelip bir aspirin tp alm. Boaltp iine bitleri koymu. Londra'ya gtreceini sylemi. Galiba Londra'da retecek!.. Vaka Ankara'nn kedisi, keisi mehur ama, bu mahlk tyl deil, bitinin hretini hi iitmemitim. Bundan ok utandm. Avrupa otelleri gibi bir otel yapmaa karar verdim. Yetimhanelere ait tahvilt varm, sattrdm. Daha baka paralar filn yz bin lira kadar peydh ettim. Millet Meclisi'nin karsnda bir otel yaptrmaa baladm. Adn da Ankara Palas koydum. Hal ad budur. Bununla maksadm evvel ecnebilere meden bir otel verip bizi rezaletten kurtaracam. kincisi byle bir otel Ankara'da en krl i olacak. Darlyetamlara iyi varidat. ncs, yetimhanelere muaeret sanat retmek en mhim ilerdendir. Onlardan kz ve erkek otelde bir Frenk mdrn terbiyesi altnda sofrac, oda hizmetisi, konsiyejer ilh... yetitiriceim. Bu suretle halis Trk'ten otelci yetiecek. Bizde otelcilik Rum ve Ermeni elinde. Bunlar da bunu yarm yrtk biliyorlar. Ben, Trk'e dorudan doruya Avrupa as alayacam. Trk'lere bir sanat daha vereceim. Mimar Vedad' ardm. Sonra stne bir kat daha kabilmek kabiliyeti olmak zere imdilik iki kat bir otel pln yap-tnp ie baladm. Bununla Ankara'da ilk imr iine ben balam 370 oldum. Faaliyetle alld. Gnde defa balarna gidiyordum. Mbayaat ve hesabat bir komisyona havale ettim. Ben de bakyorum. Tembellik edilemiyor, alnamyordu. Lozan'a gittiim vakitte de orada bu otel iin tetkikat yaptm. Eya (devir)lerini yaptrdm. Duvar iinde dolaplar yaptryordum. Banyolu odalar yaptrdm. Byk bir hol, ika tane byk yemek salonu yaptrdm. Birisine baka kapdan da girilebilecek. Bu, ziyafetlere mahsus. Byle ziyafetlerde otel halk rahatsz olmya-cak. Dn mozayik tala ve (dzr) ile yaptrdm. nk ucuz oluyor. Sofalarn inilerini her eysini hazrladm. Hatt Ankara'da su olmadndan artezyen kuyusu amak iin de aletler bul-dum.nk bir otelde su bol olmal. Kalorifer kazan da buldum. Pencere ve kabinlerini smarladm. Ben Shhiye Vekletinden istifa ettiim zaman yalnz stnn rtlmesi kalmt. ki bin uval imentosu, kiremiti,kerestesi, tulas hep hazrd. Ancak doksan bin lira gitmiti. Lozan'da iinin eyas ve atallarna varncaya kadar devirler getirttim.Btn bina ve eya ikiyz bin lira ile oluyordu. Bu esnada Mustafa Kemal Meclis binasn frka binas diye yaptryordu. Yunan esirlerini ve bizim askeri altryordu. Malzemesini de cihet-i askeriyeden ald. Kendisine belki on bin liraya mal oldu.Hatt miman Vedad' da kovup parasn vermedi. Sonra bu binay hkmete iyi bilmiyorum galiba ikiyz elli bin liraya satt. Gzel kr... O esnada ankaya'sn da yaptnyor, yine onda da asker, esir altnyor ve malzemesini de ciheti askeriyenin malzemesinden kullanyordu. Bizim otelden de demir portler ve imento istemiti, vermemitim. Benden sonra, yni Lozan sulhunden sonra ben vekletten ekilince yeni Shhiye Vekili Refik, binay Evkafa vermi. Gaye gitti. Yetimlere bir ey kmad. Derhal bu binann dna imento svadlar. Hi lzumsuzdu. Mthi masraf oldu. Avrupa'da da me-sal Paris'te byle mozayik binlerce gzel binalar vardr. Tepesine kubbe yaptlar. Hi lzumsuzdu. Ben cepheyi Seluk tarznda ve byk ana kap ile yaptrmtm. Bu klahlar mthi sakil oldu.Sebebi, imdi yni benden sonra herkes karyordu. 371 Mustafa Keml ortada bir kubbe tavsiye etmi, yapmlar. smet yanlarna da birer tane mnasip grm yapmlar. Sonra bunlar herkes duydu. Bu iki akll bu sefer emrettiler kubbeleri yktrdlar. Binlerce lira gitti. Niin?... ki adamn keyfi iin... Sonra Fethi bavekil iken gezmi, misafir odalarnn bazsnn yanlarnda kaplar, odalar iinde yerler grm. Sormu: Demiler ki: Hizmeti odas kaplarn yanl yapmlar, yktk. Koridor yaptryoruz. Duvarlardaki dolap yerlerini de hi anlamamlar. Bana sordu. Dedim: Banyo odas O... Misafir

odasnn yannda hizmeti odas olur mu dedim? dedi. Duvardaki eylerin demek son sistem ve odada kalabalk etmeyip yer igal etmeyen dolaplar olduunu syledim. Hol bu kadar byk salon olur mu diye odalara taksim etmiler. Tabii bu adamlar, Avrupa'y ve hayatn ve otel tekiltn bilmiyorlard. Hasl canm oteli berbat ettiler. Yreim yanmtr. Bunu evlt gibi meydana getiriyordum. Ve nihayet de benden sonra sade binaya eya deil yanm milyon daha sarfetmilerdir. Bu da mthidir. Mutlaka mthi almlardr. Btn malzemesi hazrd. st de rtlyordu.Doksan bin lira gitmiti. Nasl olur? te bizde bykler her eye burunlarn sokarlar, emrederler. Emirlerine itiraz etmeye kimsede cesaret yoktur. de berbat olur. imdi bu otelin iinde zevk oluyor. Bizim admz bilen yok. Bunu da Mustafa Kemal, smet yapm oldu. Bize bu erefi bile vermei kskandlar. Buna dair istifamdan sonra bir rapor yazp Shhiye Vekleti'ne verdim ki onda iyice tafsilt vardr. Bu rapordan Sinop'ta ktphanemde vardr. Matbudur. Aklma gelmiken syliyeyim. Ktphanemde Lozan'a ait ok ey vardr. Msveddeler, muhtelif projeler. Her projenin evo-losyonunu gsteren tebeddlat havi msveddeler. Celselerde bir zarf zerinde kabul edildiini iaret ettiim, ilve edip yazdm msveddeler vardr. Tafsilt isteyenler, tetkikat yapacaklar, bunlar da tetkik etsinler, keza Moskova muahedesi proje ve msveddeleri, ikinci Rusya seferime ait notlar, Moskova ve Lozan muahedelerini imza ettiim kalemler ve mhrler ve saire byle eya da vardr. s 372 I Ankara'ya geldik, aras bir iki gn geti. Hey'eti vekile itimai var. Gittim. Arkadalar bana souk duruyorlar. Bir ey var ama anlayamyorum. Derken, Maarif Vekili smail Safa bana hem de souk souk bakarak dedi ki: Doktor bunu senden um-mazdk! Bu adam ok severim. Sk hukukumuz yok. Ama pek namuslu, vatanperverdir ve mert adamdr. Onun byle bak ve hitab bana ar geldi. Tella ne kabahat ilediimi sordum. Dedi ki: Biz btn mukavemeti senden umuyorduk. midimiz hep sende idi. Sen bize sulh tavsiye ettin de smet inkta tavsiye etti. Beynimden vurulmua dndm. aaladm ve: Hayr inki-ta ben tavsiye ettim, sulhu smet dedim. Hayr! Telgraf meydanda! dedi. O vakit anladm. Bir hokkabazlk var, ama ne? Rauf a sordum Evet dedi. Anlattm. Enterese oldu. Dedim: Sen bu evrak getir! Ben heyeti vekilede resmen soraym, okunsun. Mal bulmu maribi gibi oldu, Peki! dedi. nk ii anlad. Sahtekrlk var. smet'i al yere vuracak. stedii bu, frsat karr m? Getirtti. Gz attm: Gnderdiimiz telgraflarn imzalarnda bir yanllk var galiba. Bunlar okunup tashih edilsin. dedim. Okudular. Dedim ki: Bu telgraf benimdir,bu dasmet'in Bu nasl oluyor!. smet, ayakta dolayordu. Yanam, ayakta dinlemee balamt. Kendisine sordular. Epeyce durdu. Nihayet zayf bir sesle Evet, naslsa bir yanllk olmu. Bu telgraf doktorun, bu benimdir dedi. O halde resmen tashih edilip kaydedilsin ve musahhah nshalar dosyasna konulsun dedim. Buna karar verildi. Rauf tashihi yap.Rauf un her vesikadan bir tane kendisine almak adeti var diyorlar. Onda bir nshas olsa gerek. Hasl inkta tavsiye eden benim telgrafa benim imzam kondu. Bu i smet iin pek ard. Bu bir sahtekrlktr. Zaar Lozan'da o akam sonradan ne dnm bilmem ifre edilirken imzalar deitirmi. Zaten bir i hakknda her dakika dnmek, karar vermemek ve nihayet bir karar verince felket olduunu dahi grse dnmemek deti vardr. ifreyi yapanlar kendi yaverleri. Nitekim Atf onun ayvaz gibi. Husus ilerini de hal o grr. Baktm bu darbeden btn hey'et-i vekilenin gz yld. smet somurttu. 373 Amma, bana dahi bir ey sylemedi. Geenlerde Paris sefiri Fethi ile bu ii konuuyorduk. Sahi, hatrlyorum. O di bir sahtekrdr. dedi. imdi benim yerimde kim olur da smet'den buz gibi soumaz. Derhal Rauf bana: Sana mektup yazdm da cevap bile vermedin. dedi. O... st ste denaet!.. Dedim: Cevap yazdm. Hayr! dedi. Yazp hatt kurye ile gnderilsin diye Reit Saffet'e teslim ettiimi syledim. Ve yine o anda hatrladm. Bir gn Lozan'da smet bana manal manal Rauf pek dostun, galiba

ona bit mektup yazmsn. Ne yazdn? dediydi. Ben bundan bir ey anlamam, Mektup yazd cevap verdim.demitim. Demek Reit Safvet mektubu ona vermi, o da am ve gndermemi. Mektupta hibir ey yoktu, ama ona da kzm. Bu da hrszlk, alaklk ve en iptidi olan terbiyeye mnaf bir edepsizlikdi. Bu adam ne deni bir adam?!. Rauf a anlattm. Reid Safvet de ondan bin beter. Halbuki mektupta be on gn evvel odasna kapand mes'elede de onu smet'in elinden kurtarmtm. Ark tam oldu. Byle bir adamla almak hatdr. Vekillikten de murahhaslktan da istifaya karar verdim. Bu esnada Cahid de aleyhime denmi, yazp duruyor. Ertesi gn yeni bir makale- sini grdm. irkef iinde durulmaz, kaym.deyip istifam yazdm. O gn hey'eti vekile itimanda Rauf a verdim. Baktm, Rauf keyiflendi. smet beni Rauf un dostu zannediyor. Halbuki ben aralarndaki baz uygunsuzluu gideriyorum. smet Rauf a kprdke itirak edeceime sknet getiriyordum. Bu dostluu galiba bundan zannediyor. Halbuki Raufu ben grdm, kafa-sz,dirayetsiz, muvaffakryetsiz, sonra da merd geinir, halbuki deil, hi dost deil. Mustafa Kemal'e dalkavuk. stne abaza. Sevmediim bir adam. Onunla bir hukuk diyecek bir eyim de yok. Halbuki smet'le ok temas ve hukukum var. Tabii Rauf benim aradan defolmama sevindi. Kd sanki kapar geri alveririm diye, acele i cebine soktu.Ben hey'et-i vekileyi brakp gittim. Artk Shhiye Vekletine de gitmiyorum. Oradaki eyam da aldm. gn geti. smet beni grd. stifanamemi Rauf dan ald. 374 Bana gsterdi: Bunu yrtacam vazge! dedi. Hayr! dedim. Savutum. Bir ka gn peimi brakmad. Urat. Btn ileri yapan sensin. Yarn brgn bizi tekrar arrlarsa konferans sensiz olmaz. Vatan hizmeti namna rica ederim gibi eyler syledi ve nihayet beni raz etti. stifanamemi yrtt. Demek smet'in ba prensibi olan Suyunu emmek, posasn atmak daha tamamiyle tahakkuk etmemi. Onca herkes gibi ben de portakalm, demek henz daha suyum var. bitsin o vakit beni posa diye p tenekesine atacak. Nitekim yle oldu. Mustafa Kemal'in en ba dalkavuu ya, yapar. K BROKRAT TP te bundan sonra idi ki, beni Ziraat Mektebine ald. Yemeklerine davet etti. Frenkler'in bize Lozan'da verdikleri ve imza edin dedikleri projeyi trkeye tercme etttirdik. Hey'et-i Vekile'de bunu mzakere ederek muaddel ekle koyduk. Zaten kalan mes'eleler mal mes'elelerdi. a Hasan Fehmi (Gmhane) Maliye Vekili idi. u adam hayret edilecek bir adamdr. Pazarola Hasan ile efik'in yapamad eyleri imdi Ankara'da mkemmel yapt. Sanki maliye li mektebinde tahsil etmitir. Bu adam ancak rtiye tahsili grmtr. Jandarma, reji bile diyemez. Telffuz edemez. Candarma, reci der. ki satr drst mana ve imlda yaz yazamaz. On satrlk bir msveddesinde yirmi, yirmi be yanl vard. Fakat zeki. Bilhassa aklselimi kuvvetli. Bunlarla bu mhim maddeleri hallediyor. Tam Trk, elebi hususiyeti onda var. Zaten Pazarola Hasan Maliye Vekili olur. leri alt-st ve orba eder gider. a Hasan gelir dzeltirdi, vekleti tkr tkr iletirdi. Ama yazk ki, bu adam byk bir servet yapmtr. Tabii almtr. Ordumuz zmir'e girer girmez kaan Rumlar'dan, Yunanllardan kalan mcevherat ve emsali iin Maliye Vekili sfat ile zmir'e gitmitir. Bu mcevherat Ankara'ya beraber getirdi. Mezatla sattrd. Galiba bunlarn bir ksmn ard. Biz Lozan'da iken ikinci grup alm yrm. Ekseriyet artk elinde, kendileri de durmuyor. Ve pervasz Mustafa Kemal'e 375 hcumlar yapyorlar. Tam (afak) adnda bir gazete de karyorlar. Hkmete hcum ediyorlar. Gazete ve matbaas Trabzon meb'usu Ali kr'nn. Baktm ki, Meclis vaziyetinde byk deiiklik var. Mustafa Kemal'in de gazetesi var. Ad: Hkimiyet-i Milliye. Kendi mal, idaresini de Recep Zhd'ye vermiti. oktan beri idare ediyordu. kinci grup Recep Zhd'ye para verip elde etmiti. O da onlara yardm ediyor. Mustafa Kemal bunu duydu. Recep Zht'y kovdu. Aylardan sonra Arnavut Bozok Salih (Yaver) i de delaletiyle yine yanna ald. Tuhaf, muhafzlardan ve katillerinden en emin adam da imdi odur. O da mal-i Karun'a batmtr. YUNUS NAD

Ankara'da bir de Yenign gazetesi var. Bu, Yunus Na-di'nin daima Mustafa Kemal'in lehinde fakat, imdi bazan aleyhine yazyor. Bir gn sonra yine lehinde. Haritekilere anlalmaz bir muamma. Mustafa Kemal Yunus Nadi'ye Matbuat Mdriyetinin btn tahsisatn verir. Ktlarm gmrksz geirtir. Yine ayrca kendi de para verir. Bir gn yanndaym. Yunus Na-di'nin aleyhinde yazmasndan bahsettim. Mustafa Kemal dedi ki: Ha, o byle bir mahlktur. Ald yetmez. Arada avucu kanr. O vakit aleyhe yazar. Onu ben anlarm. Avucunu kamak. Yni bir-iki bin lira sktrrm. Lehe yazar. Fakat son zamanlarda ok kanyor. Matbuat idaresinin paras, benim verdiklerim yetmiyor. Vira istiyor. Ne are bunu byle idare etmek lzmdr. i. AL KR OLAYI * I. Birgn Ali kr ile konuuyorum. Kimse yok. O beni dinsiz diye sevmezdi, fakat namusludur, riayetsizlik etmez ve hatt bana srrn sylerdi. Biz Lozan'da iken bana gelenleri anlat. Aynen yledir: Mustafa Kemal bir gn Keiren'de Kl Ali'nin bana (*) Bu kitabn hazrland gnlerde RP stanbul Milletvekili Hasan Mezarc, R. Nur'un iddialar ile ilgili olarak TBMM tnsan Haklan Komisyonu'na konuyu aratrmas iin bavuruda bulunacan aklad. 376 gitmi. miler. Mustafa Kemal (...-......) olmu. Topal Osman'n adamlarndan olup maiyetinde bulunan muhafzlardan kiiyi arm, emir vermi: imdi gideceksiniz. Nerde ise Ali kr'y bulacaksnz. (............) geleceksiniz. Kl Ali ve dier avene yalvarmlar. Sras deil, brak, biz sonra yapalm. Byle ap-aikr olmaz demiler. Yalvarmlar. Dinletememiler. Bu kii yola dm, Kl Ali ve emsali uramaktan vazgememiler ve demiler ki, Bu byle olmaz. imdi brak. Sonra biz onu gizlice ldrrz. Nihayet Mustafa Kemal raz olmu. Bir adam saldrmlar, bu kiiyi geri gtrmler. Cinayet kalm, fakat bu ten biri Ali kr'nn akrabasmdanm, akam gizlice gelmi, ii Ali kr Beye anlatm, Tetik davran! demi. Ali kr demek bu teebbsten korkmam, nk iddetle muaraza da devam ediyordu. Hakikaten kabaday bir adamd. Hem de gl, kuvvetli... Dedim: Yahu ihtiyatl davran! Biraz iddeti kes! Dedi: Bir ey yapamaz, ben ondan bunun intikamn alacam. Bu (................,....,.........)ten milleti kurtaracam. Ben onu geberteyim de grsn dedi. Bunlar byk bir heyecan ve iddet iinde sylyordu. Mizac pek asab ve edid bir adamd. Dedim: Aman bu szleri iyi sakla, kimse duymasn! Byle eyden vazge! Henz sulh etmedik, bir er kmasn. Gnler, belki haftalar geti. Birgn Meclise girdim. Baktm btn meb'uslar orada. Mustafa Kemal krsde. Bir eyler sylyor. Meclis'te btn meb'uslara oturacak kadar yer yoktu. Mhim celse olup da hepsi gelince bir ksm sralar arasndaki yollarda ayakta durup dinlerlerdi. Bu yollar tkanm, krs yaknna kadar ilerleyemedim. Ayakta durdum. Bekliyordum. Bir aralk nmde: Ah,deyyus! Seni ne vakit geberteceim! dendiini iittim. Usul ile bam ne uzatp, yandan yzne bakm: Ali kr. Yz kpkrmz, dilerini gcr gcr gcrdatyor, ama ne gcrdama!. Sanki dileri ene kemikleri knlyormu gibi grt grt ediyor.Adale-i mufifesi yle bir faaliyyette ki mthi takal(*) Sarholuk, cinayet emri, ahlak ve namusla ilgili hakaret manas ieren alt kelime metinden kartld. 377 lilerinden avurtlarnda birer yumruk gibi olmular. Kuvvetli, adaleli adam. Zaten bu adalede ok kuvvet olur. Bunda bsbtn. Yine geriye ekildim. imden dedim: Oluyor... Bu da Mustafa . Kemal'i ldrmee karar vermitir. Ama bu cinayete ilk ba' layan ve Ali kr'y sevk eden Mustafa Kemal'dir. Ali k-r'nn ki muhfaza-i nefs kaygsdr. Merudur. Beriki kendini tenkid eden bir meb'usu ldrtmek istiyor. Halis (.........), halis (.........), kelime ii... Yine iyice aras geti.Osmanaa Ankara'da imi. Sokakta rastgeldim. Yksekte iftegazi Mektebi yannda oturuyor. Kara-caolan caddesinde rastgeldim. Nereye

gittiimi sordu. Mec-lis'e dedim. Ben istasyona gidiyorum,beraber gidelim. de-di.Peki dedim. stasyona kadar beraber yrdk ve konutuk. Beni severdi, itimad vard. Ben de onu severdim. Meclis'in nnden geerken dedi ki: Yahu, Meclis'de bir ok vatan haini meb'us varm, bunlar memleketi satyorlarm. Niye bana haber vermiyorsun? Meclis'i basp hepsini keseceim. Baka re yok. Bu kadar emek, bu kadar kan.Menleketi kurtardk. Derken imdi bunlar kt Bakm, kemali safiyetle, sknetle ve ciddiyetle sylyor. Ben ise iin dehetinden tylerim rperdi. Dn, Meclis baslm, ikinci grup doranm, arada dier meb'uslardan da gitmi, Her yer kan ve cenaze iinde, inleyen, baran, imdat isteyen, can ekime hrltlar... Ne kanl sahne, ne facia... Cihana, Avrupa'ya kar da ne irkin... Tarih her gn bunun dehetinden titreyecek... Bu adan da bunu yapar m yapar. Mthi bir hunhardr. Yapar da gzn bile krpmaz. Nitekim bana ne adi bir ey sylyor. Bir portakal keser gibi sylyor. Dedim ki: Bu hainleri sana kim haber verdi? Dedi: Orasn sorma! s Hayr, ill syle! dedim ve zorlandm. R Dedi: Gazi syledi ,. anlald: Mustafa Kemal ikinci gruptan bzr, resi de kalmam. Topal Osman'a bunlar (......) ettirecek. O, mevkide kalmas iin, hatt btn Milletin (............). Esiz (*) Katil ile ilgili ar itham anlam ifade eden drt kelime metinden kartlmtr. ' > '*"' ' t 378 bir canavardr. Merhamet ve vicdan yle eyler bilmez. Demek bu ii kurmu, iin de Osman'dan mnasip ehli yoktur. Osman da vatanperverdir, hem de cahil. Zavallnn vatan hislerini ele alm, onu iyice doldurmu, kandrm. Dedim ki: Aa, ben seni ok severim. Sen de bunu bilirsin. Bana itimadn var m, beni sever misin? Dedi: Vardr, seni ok severim. Sen tam vatanperversin. Venizelos'u bile ddn. Dedim: Peki! Beni dinle! Sana babaca nasihatim var. Sen cahilsin. lerin iyzn anlamazsn. Bu lkrdlar aramzda kalacak amma, yemin et! Yemin etti. Devam ettim: Meclis'te hain yoktur. Onlar hkmetin yolsuzluu aleyhindeler. Biraz azgnlar, amma, i byledir. Sakn bu ii yapma! Bu ok fena, ok kanl bir itir. Sonra sana lanet okurlar. Yazk, bu Millete bu kadar hizmet ettin, bunlar mahvetme. Bu ii sakn yapma! Millet Meclisini basmak pek ar bir eydir. Hem de sen bunu kannla dersin. Dedi: Ne diyorsun? Dedim: Byledir.Bana sz ver! Yapmayacana yemin et! Yapmam. yi ki syledin. deyip yemin etti. Bu adam cahildi, hunhard, fakat iyi insand, pek vatanperverdi. Anlatnca anlad. Ben de byle dehetli bir faciay izale ettim diye sevindim. Artk bitti dedim. Hatt o esnada istasyonun rhtmnda beraber bir aa bir yukar volta vuruyorduk. akala-tm. Gltk. O gn de istasyon pek kalabalkt. Bir istikbl mi vard, neydi bilmem... Bu tesadfler milletin bile talihlerini deitirirler. ki gn geti, bir gn Ali kr'nn meydanda olmadn sylediler. Kardei iki gn beklemi, bakm yok, hkmete sylemi, Rauf a sylemi. Hkmet aryormu. Bakyoruz, Rauf ta bir fevkaldelik var. Hey'et-i Vekile'de soruyorum, soruyorlar. Kimseye hibir ey sylemiyor. Herkes merakta. Ali kr ne oldu? Yine bunu Rauf a Hey'eti Vekile resmen soruyor. Hi bir ey demiyor. Bir aralk Ali kr'y otomobille ankaya civann379 da grmler diye bir havadis kt. Mustafa Kemal'in yaveri Arnavut Bozok Salih'e rast geldim. Ali kr'ye dair malmat sordum. O da bunu syledi. Ve o kadar tabii syledi ki, adet inandm. Hnzr kaatil... Halbuki kendisi de i de methaldardr ki, sonra anlyoruz. Demek bu rivayeti kendileri karmlar. Bunda muhakkak bir fena ey var? Ama nedir? Anlamak mmkn deil. O vakit ikinci grup kuvvetli olduundan Adliye Vekili onlardan. (Kayseri Meb'usu Rfat), hkimler, jandarma hep onlardan idi. Adliye iddetle tahkikata koyuldu. Tahkikat derhal unu gsterdi:

ki gn evvel Ali kr akam zeri Karacaolan caddesinden hkmete giren yolda cami karsndaki kahvede imi. To-pal'n adamlarndan ismini unuttuum bilmem ne kaptan denilen adam gelmi. Ali kr'ye Aa seni istiyor. demi. Ayn memleketli olduklarndan birbirlerini tanrlarm. Kalkm beraber gitmiler. Aann evine girmiler. Demek, i geldi. Aa'ya dayand.Benim de derhal Aa ile grtmz aklma geldi. Kendi kendime dedim: Mutlaka aa Meclis'i basmaynca Mustafa Kemal onu Ali kr'y ldrmee ikna etti. Mes'eleyi renmek iin Aa'y aradm, yok. Artk Rauf baka ie bakmyor.Mddei umumi ile, jandarmalar ile beraber alyor.Adet onlar ile beraber bir polis neferi gibi. Anlalyor ki, Rauf un bunda byk bir maksad var: T te-denberi Mustafa Kemal'i ykmak, yerine gemek istiyor. Sivas'tan beri trl hdise yapm, fakat becerememi. Trl frsat zuhur etmi, tevessl etmi, baaramam. i bize hkmet olduumuz halde sylemiyor. Ama artk iin ne olduunu anladk. Onca tam frsat... Bylesi ele geer mi?... Katili meydana karacak, yakalayacak... Bu da mevviki itiraf edecek. Mevvik Mustafa Kemal'di malm bir ey. Ali kr iddetle onun aleyhinde alyordu. Aa'nn onu baka sebepten ldrmesine mahal yoktu. Rauf da Mustafa Kemal'i alaa edecek, di bir cani gibi hapse tkacak. Galiba btn gayesi bu. Kafasz Rauf, bunda da aldanyor. Mustafa Kemal buna gelir mi? Bahusus byle mthi bir tahminden onu veya onun mu380 kavemende olan birini alaa etmek iin vakit gelmeden anszn kuvvetle basmak lzmdr. Adliye ii gnlere muhta. Mustafa Kemal iin seyrini grp duracak. Trl tedbir almak iin yol, vakit bulacak. Herif zaten kalbsiz, vizdansz, hele byle bir cinayeti rtmek onun iin hayat-memat mes'elesidir. Bu babta icabedince en byk cinayetleri de ilemee mecburdur. Maslahat- icab byledir. Rauf farknda deil. Hatt kendi de gmleyecek. Bunu da bilmiyor... Resm tahkikat gstermi ki, Aa Mustafa Kemal'in yannda imi. Ankara'daki evini taharri etmiler. Evi karmakark bulmular. Krk sandalyeler, yrtlm minder rtleri varm. Civar evlerden sormular, iki gn evvel bu evde mthi sava ve bar-malar olduunu sylemiler. Demek Ali kr'y Osman ldrmtr. Ve ldrme de kolay olmam, savalm. Nitekim Ali kr'nn cenazesi bulununca avucunun birinin iinde Osma-naa'nn evindeki sandalyelerden birinin hasrnn paras bulunmutur. Ali kr kuvvetli adamd. Demek uram. Osman clzd ve topald. Meerse sonradan renildiine gre sekiz on adam ile beraber yapm. Boynuna adr ipi geirip bomular. Sonra adrn iine koyup arabaya ykleterek ankara tarafna gtrm. Tahkikat bu. Rauf bunlar sr gibi Hey'et-i Vekile'den saklyor. Ama haber alyoruz. Bu ite Merkez Kumandan' kaymakam Arnavut Fuat (imdi Tayyare Cemiyeti Reisi) ile muavini yzba Rize'li Rauf da dahil. Beraber hazrlk yapmlar. Tertip almlar. Salih Bozok ise eleba, ite bu Fuad bu hyanetinin mkfat olarak, meb'us ve Tayyare Cemiyeti Reisi olmutur. Tayyare kasasn vurup duruyor. Bugnlerde iittim, kars ok sarho imi. Boam. Boad karya elli bin lira vermi. Demek Fuad Mal-i Karun'a batmtr. Yaasn Cumhuriyet!. Rize'li Rauf da meb'uslukla ra karld. Ve Meclis'te Halit Paa'y vurdu. Fuad Mustafa Kemal'in (.........) ve sonra (............) Fikriye'nin kardeidir. imdi i tamam olmak iin Ali kr'nn cenazesini aryor(*) Fikriye hanm'in ilikileri ve akbeti hakknda k kelime metinden kartlmtr. 381 lar. Ve bu taharriya ankaya'da Mustafa Kemal'in evi civannda yapyorlar. Bir faal jandarma zabiti, bir mfreze jandarma ile dolayor. En scak mevsimdi.Zabit bakm, ankaya'da bir srlm tarlann bir yerinde bir ok sinek ylm, bir yere konuyor, uuuyormu. Dikkatini celbetmi, oraya gitmi, topra kokla-m, le kokuyor.Biraz eelemi, eline bir parmak dokunmu. Epeyce am bir insan aya. Btn amlar. Ali kr... Demek acele ile ukuru derin kazamamlar. Ve vcudu derince itmi, ama bir aya adet darda kalrcasma sadece drt-be parmak toprak ile rtlm imi.

tamamiyle tahakkuk etti. Mddei umumi Osman'n tevkif emrini vermi. Bavekil Rauf bir jandarma mfrezesi ile ankaya'da Mustafa Kemal'in kknn yanndaki kk basp Osman'n tevkif edilmesi emrini vermi. Ne gaflet... Bu Mustafa Kemal'e hareket annn aldm haber vermitir. Rauf a haber yollayp artm ve: Bu adamn yannda bu kadar haarat var. Bu i bu kadar jandarma ile olmaz. Ben askerle yaparm. Yalnz tertibat almak iin vakit lzm. Herifi phelendirmesinler. Jandarma gnderilmesin. demi. Ona Rauf aptal da kanm. Jandarma iini bana bizzat Mustafa Kemal anlatt. Hakikaten Aa'nn yannda birka yz adam vard ki, hepsi de ekya idi. Onlar Giresun dalarndan toplamt. Bunlar mill harpler zamannda harpler de grmlerdi. Keza bunlardan iki yz kii kadarda Aa Mustafa Kemal'e vermiti. Birka senedir. Mustafa Kemal'i bunlar muhafaza ediyorlard. Yni bunlar onun muhafz taburu idiler. Bu iki adamn ikisi mterek, malm. Bir mfreze jandarma ile zerlerine gidilir mi? Mustafa Kemal'e de sr vermeden -drt tabur asker yollasana... O vakit Aa'nn yannda bulunan birinden ok sonra ettiim tahkikata gre, o gnlerde Aa ok korkmu, ok tel etmi. Mustafa Kemal teselli vermi. Geceleri Mustafa Kemal'in yannda geirilmi. Demek Aa cinayeti yapar-yapmaz cenazeyi en emin yer olarak Mustafa Kemal'in kknn yanna gmm. Kendi de oraya snm... Vaziyet bu halde idi. Ne olacak kimse bilmiyor.Dehei bir 382 vak'aya muhtazr olmak icabettiini gryorum... Bakalm ne olacak? Akam smet'le Hariciye Vekleti'nde yemek yedik. O da pek dnceli. Fakat bana bu hususta hi bir ey sylemiyor. Ya bilmiyor, ya biliyor. Fakat bilse gerek. Bir aralk smet dedi ki: Gazi ok dnceli. Gideyim, biraz teselli edeyim. Sen beni bekle! nk yannda daima otomobili ile gidiyoruz. Baka vastam yoktu. Gitti. Saatler geti. Gece yans oldu ve geti. smet yok. phelendim acaba, Osman vaziyetini fena grp, adamlaryla bir ey mi yapt Bu adam beni bu belya soktu imdi de teslim edecek. unu ldreyim mi? deyip ankaya'y m bast? Henz sulh olmam. Alt st olacaz. Sulh de belki gidecek. Avrupa'llar bizi byle anari iinde grrlerse onlarda sulh fikirleri kat' ise bile istifade iin derhal vaz geerler. Sabrszlandm. Bu dncelerde iken telefonla beni ankaya'ya istediler. Otomobil yolladlar. Dorusu gitmeye korktum. Ate iine gireceim. Bedava harcanmak var. nk mantkan byledir. Osman'n yerinde ben olsam. Derhal basar Mustafa Kemal'i keserdim. Hi olmazsa intikam alrdm. Sonra da eker Rauf u filn keserdim. O vakit vaziyete hkim olup sonra da daa kardm. Osman bunu en son dakikada, etraf Mustafa Kemal'in adam smail Hakk'nn taburu ile abluka edilince anlam. Dn-m. Niin byle yaptna yaknm. Bunu o vakit yannda bulunan birisinde iittim. Fakat i iten gemi idi. Zavall cahili Mustafa Kemal ele veremeyeceine yemin etmi. Sonra da bizzat kendisi kyd. Dorusu korktum, ama gitmekten de kendimi men'edeme-dim. Belki hdiselerin nne gemek, bu suretle hizmet etmek mmkn olur dedim. Otomobile bindim, gittim. Manzara u: Mustafa Kemal byk salonunda kanapede oturuyor. Rk' derecesinde nne eilmi. Yz hi mbalaasz tam san toprak gibi. Ne kmldad, ne bir ey dedi. Elimden tuttu. Karsna oturttu. Baktm, smet de karsnda oturuyor. Tayyareci Fuat ise, sonra Dalihiye Vekili olan Recep de ayakta. Bunlar da sap-san ve hibir hareketsiz. Sanki... mzehnesindeki bal 383 mumundan yaplm iki heykeldirler. Sade hepsinin bilhassa bu iki heykelin gzlerinde benden imdat uman bir bak var. Boyunlar bkk bakyor. Bu Recep de Fuad da cinayette eriktir. Bir ok zaman put gibi durduk. Neden sonra Mustafa Kemal bana: Ne yapacaz? dedi. Bilmem Paa dedim. Bu ii temizlemek lzmdr. dedi. Dedim ki: Bu adam buraya hcum edip size bir ey yapmasn. Evvel bunu dnn, bence bir n bile burda durmayn. Ankara'ya inin! Dedi ki: Osman sakindir. Ben onu oyaladm. Ele vermeyeceimi va'deuim. Emindir. Yarm saat evvel yine burda idi. Yapmaz. Her halde ihtiyat lzmdr. dedim. Osman kolay, ama Meclis'te ne yapacaz? dedi. Vak'a tamamiyle anlald: Nasl olsa Topal ele geecek,

(...............)*'in cinayeti meydana kacak. Cinayeti rtmek iin yeni bir cinayet lzmdr. Topal' ldrecek. Zaten adliyeye teslimi gibi bir bahane de var. Teslim olmad, silah istimal etti. Mukabele edildi. Meyyiten istihsal olundu. diyecek. Tahkikat da onun lsnde duracak. imden: Mhhi! Bu ne canavar hrszdr, eve girmi, ev sahibi duyunca ev sahibini ldrm. Onu da ldrnce evi yakm. Cinayeti cinayet ile rtyor. Dedim ki: Henz sulh olmad. Bu Meclis ile hkmet zayftr. Bu Meclis bu ii parmana dolayacak. Mthi eyler olacak. Bu da harice te'sir edecek. Anari manzaras verecek. Bu Meclis ile hkmet hatt sfr demektir. Byle hkmetle sulh yaplamaz. Bu Meclis'i feshetmek lzmdr Baktm hepsi memnun oldular. Ama ben ne dnyorum. Onlar ise kendi cinayetlerinin setri iin istiyorlar. Recep dile geldi: Doktor, byk kararlar re-cldr. Bu Recep mutlaka cinayetten, teferruatndan ve esasndan haberdar ve onda mterek idi. Benim haberim yok. Sylemedi. Sade Osman kolay dedi idi. Meerse Mustafa Kemal zaten tedbirini alm imi. Biz s-met'le dndk, gittik. Erkn- Harbiye'de yattk. Sabaha kar bir yaylm atei grlts ile uyandm. afak skmek zere idi. Yni bizim ankaya'dan hareketimizden saat falan sonra idi. Yataktan frladm. Yanmdaki odada yatan smet'in odasna girdim. (*) Br sim metinden kartlmtr. 384 Baktm, pencereyi am bakyor. Nedir? diye sordum. Sadece ite akamki i. Msademe. dedi. Anlald. Giyindik, indik. Haber: Osman'a teslim ol demiler. Osman olmam, silha davranm. Msademe olmu. Osman maktul olarak elde edilmi bu kadar. Mustafa Kemal gece bizden sonra Ankara'ya inmi, sabaha yakn da msademe olmu. O vakit Bavekil Rauf istasyon binasnda oturuyordu. Mustafa Kemal Rauf un evine inmi. Bunun sebebi de Rauf u gz hapsine almak. Bir ey yapmasna imkn brakmamaktr. Sonra Mustafa Kemal'e sordum. Anlatt: Pln izdim. smail Hakk'ya (Muhafz Bl Kuvvet Kumandan, binba) verdim. ahaba kadar pln mucibince mevkileri tuttu. Bende daha evvel yanmdaki muhafzlardan Osman'n adamlarn iki ksm ettim. Ankara zerine ekya hcumu var diye birini ankr yoluna, dierini ubuk istikametine sr'atle evkettim. Ben de Ankara'ya geldim. Osman smail Hakk'nn teslim teklifine silahla mukabele etmi. Msademe olmu. Vurulmu. Bu Mustafa Kemal'in rivayeti. Sonraki benim tahkikatma gre -ki orda bulunan birinden yaplmtr- msademe olmam. Yaylm ateleri mahsus yaplm. Yaplm ki, herkes msademe oldu zannetsin. Osman ilk hamlede teslim olmu. smail Hakk, Ali kr vak'asmda Osman'a yardm eden sekiz adamyla Osman' alm gtrm, dokuzunu da tabanca ile ldrm. Sonra Ltife'nin bana sylediine gre Osman Mustafa Kemal'in evine kurun atmtr. Hatt dolapta hanmn elbiseleri kurunla delinmitir. te bu suretle mes'ele bitmitir. Kaptan adliyece tevkif edilmiti. Mevkuf olmasayd orda bulunacakt. O da phesiz imha edilecekti. Mustafa Kemal, Osman' canl olarak adliyeye teslim ede-mediydi. imdi lsn Mddei umumiyeye teslim etti. Hem de kendisine bundan bir eref kard: Siz bunu yapamazdnz. te ben size yapverdim. Caniyi byle yakalarlar! Halbuki O, Millet Meclisi Reisidir. Jandarma kumandan m? Nesine lzm?!.. Bir de Mustafa Kemal'in bu noktada mes'uliyeti vardr. Vazifesi ol385 madii halde katil takip ediyor, msademe yapyor, insan ldryor, fakat nerde hakiki hkmet?!. Kaptan el altndan tatmin ettiler. Bir ey sylettirmediler. Ve bir ka gn sonra da Mustafa Kemal kaptan hapishaneden kard. Kaptan zmir'e gitti. Bilmem orda harcand m? Meclis'i feshedince adliye vekilini, Mddei umumiyi, hkimleri, jandarma zabitlerini, btn azil ve perian etti. te Rauf un bir iktidarszl daha. Yapamyacaksn, bari balama.Hem beceremez, hem ie giriir. Madem ki yapacaksn yle yap: Bir iki tabur al. Git! Evvel bir bahane ile smail Hak-k'y ve zabitleri tut. Sonra gider Osman' basarsn. Mustafa Kemal'i yakalarsn. Meclis'te meb'us, eski valilerden Arnavut Haydar bir takrir ile Osman'n aslmasn teklif etti. Bu teklif kabul edildi. Osman'r cenazesini mezardan

kardlar ve astlar. irkin bir ey idi. Vaktiyle Giresun'da mutasarrflk eden ve el'an Diyarbakr valisi olan Nizameddin ile Aa'nn aras pek iyi idi. Nizameddin onun srlarn bilirdi. Vefal adamd. Aa'nn cenazesini memleketinde gmmek iin istemi, vermemiler. Bana mracaat etti. O gn Aa'nn kars da Kocamn cenazesini olsun buraya yollayn! diye bana telgraf ekti. Rauf a dedim ki: Artk bu kadar olmaz. lm, her ey olmu. Bitmi, cenazesini verin! O... Vermeli dedi. Cenazeyi aldrttm. Nizamettin alp Giresun'a getirdi. Zavall Aa u vatana , drt yldr bence byk hizmetler etmi, kellesi koltuunda almtr. ok ve mthi hunhar idi. Ama kestii adamlar da yani Rumlar da Samsun havalisinde Trk'leri mthi katlim etmilerdi. Hem pek Trk, vatanperver, gayretli ve mslman idi. Yine vatan yolunda zannederek, fakat bir (.........) bu tarzda ifaltna kaplarak Ali kr'y bodu. Bu suretle kendi kellesini de verdi. Su testisi akbet su yolunda krlr. Ama, zavall derdi, mmi ve cahildi, fakat akli selimi galip bir adamd: Ben ok i ettim. Ben kurtulur muyum sanrsnz? Vatana hizmet ettim ama, bir gn beni harcarlar. Sanki kerameti vard.Dedii oldu. Cehline kurban gitti. Burda (*) Hrs ve erle ilgili hakaret anlam tayan iki kelime metinden kartlmtr. 386 ahlk mhim bir ders de var. u adam vatana pek ok hizmet etmiti. Pontus isyann, Kogiri isyann o bastrm. Giresun dalarndan toplad ekyalardan bir ka alay tekil edip, Yunanllar'a kar olan harplere itirak etmiti. (..................)*'e ahs hizmeti de gayet byktr. Onun hayatn yllardan beri Osman'n adamlar muhafaza ediyordu. (..................)'in Aa'ya minnettar olmas lzmd. Sonra zavallya hem cinayet yaptrd, hem de kendi cinayetini rtmek iin Osman' kendi eli ile ldrtt. Hem de yanma sekiz kurban daha arkada etti... Hal Osman'a acrm. Birgn Maliye Vekili Ferid'in odasnda ve be-alt vekilin yannda Ben cahilim, fakat Trk'm, Mslmanm. Bu iki gayretle iyi yapyorum diye yapyorum. Yanlsa dorusunu gsterin, yle yapaym. demiti. Bu faciay, Osman' hatrladka hep bu szleri kulamda nlar. O yeni bir Krolu'dur. Menkbelerini bir hikaye veya glgl opera halinde yazmak istedim. Hal elim deip yazamadm. Ziya Hurit ve daha baz meb'uslar Ali kr'ye byk bir cenaze alay yaptlar ve cenazesini alp Trabzon'a getirdiler. Yollarda Mustafa Kemal'in cinayeti diye tehir ettiler. Ali kr'ye de, Aa'ya da Allah rahmet etsin... kisine de yazk oldu. Asl katil ve erir ise hal yayor. Hem de byk zevk ve safalar iinde... Mustafa Kemal koca nutkunda bu vak'aya bir kelimelik bile yer vermemitir. Bu mthi vak'a unutulur mu? te ben btn tafsiltyle tarihe mal ediyorum. Daha iin baka cihetlerini bilenler de yazsnlar. RIZA NURUN TRKL zzet Paa'nn kardei ve stanbul'da son zamanda polis m-, drl ve o esnada Anadolu Hkmeti memuru o gibi hareket ve ; hizmet eden Esat Paa'y Sivas'a vali yapma Hey'eti Vekile'de . teklif ettiler. Muvafk grdler. Bana sordular. Olmaz! dedim. , Rauf: Niye, fena adam m? dedi. Sebebi basittir. yi adamdr, y. (*) ttham edilen kiinin ad metinden kartlmtr. 387 fakat Arnavuttur onun iin. dedim. Rauf kpkrmz oldu. Suratna sanki bir fra ile zencefre srdler. Benim Hey'eti Vekile'de bulunduum zaman, Trk'ten gayrisinin vali ve mutasarrf tayinine imkn yoktu. Bunlar Hey'eti Vekile tayin ederdi. Hey'eti Vekile kararlan ekseriyete tabi' deildi. Biri itiraz edince olmazd. Yahut ihtilf Meclis'e hallettirmek lzmd. Bu gzel bir eydi. Fakat hibir ihtilf da Meclis'e gtrlmemitir.htilfa urayan mes'eleler sakt olmutu. Rauf Abaza, bu cihetten bana mthi kzard. Bir ey de sylemezdi. Sade kendisini kan boacak gibi kzarrd. Hiddetini alamaynca ne yapsn?!. Mdfaai Milliye Vekili olan Kzm (imdi Meclis Reisi) Ama ben onu tercih eder baka

memuriyete korum dedi. Benim elim erise ona da mni olurum, Ffakat ermez. Sen bir Arnavud'u himaye et! dedim. Sustu. Sonra Esat' Paa yapmlar. Aradan yl geti. Ben vekillikten dtm. Esad'a stanbul'da bir iki defa rast geldim. Esat bana selm vermek deil, hain manda gibi bakyor, adet beni i i yiyecek. Tabii benim metelik verdiim yok. anlald. Vekillerden biri zanmmca Kzm, ona vali yaplamamasnn sebebini sylemi, adam bize dman olmu, u edepsizlie bakn!... Hey'eti Vekile mzakereleri mahremdir. te Trklk gayretimizden bir dman daha kazandk. Halbuki ben Esad' severim. Vaktiyle ben profesr iken Haydarpaa'da Tbbi-ye'de mdr idi. Zlfl smail akrabas ve onun sayesinde terfi-ler ederken hafiyelik etmezdi. Ahvali her surette drstt. Bu suretle kendisine kalbi muhabbetim vard. Polis mdrlnde de ! zzet Paa'ya ramen iyi yol tutmutu. Fakat ne yapaym prensip mes'elesi. Bu memlekette yksek mevkilere ve memleketin idaresi sade Trk'n hakkdr. Vaktiyle Moskova'da Rus'lardan aldmz paradan yz bin Rus altnn Safvet alp Almanya'ya gitmi. Avrupa'da bu paray kamilen ve Nuri (Ktahya meb'usu) ile beraber zevkle yerni. Devletin cephaneye o iddetli ihtiyac zamannda bir tane fiek bile gndermemiti. Mdfaa-i Milliye Vekletinde Divan- Harp Safvet'in taht- muhakemeye almmasna karar vermiti. Tahkikat 388 iin Almanya'ya hey'etler gnderilmiti. Bunlar Safvet'in irtikbn tesbit etmiler, lzum-u muhakemesi iin raporlar vermilerdi. Bu tahkikata memur olanlardan biri de imdi Bankas Umum Mdr olan Cell idi. Biz Lozan'da idik. Cell iahkikatm yapm, Lozan'a gelmiti. Kendisine mes'eleyi sormutum. Sarih bir surette irtikptr. demiti. Bu sefer Hey'et-i Vekile'de bu ii resmen Kzm'a sordum. Ve izahat vermesini teklif ettim. Kzm Btn muhtelif hey'etlerin raporlar Safvet'in taht- muhakemeye alnmasnda mttefiktir. dedi. O halde neye taht- muhakemeye almyorsunuz? dedim. Sustu, nne bakt. Zorladm, Cevap ver! Bu vahim bir itir. Bilhassa ben alkadarm. O paray Rus'lardan biz aldk. Sonra fuhiyat ile yensin... Olur mu? dedim. Susuyor. Sylesene! diyorum. Susuyor. Ne yapsam olmad.Sustu ve bir kelime dahi sylemedi. Bu mes'eleyi ben bir ka defa daha Hey'eti Vekilede mevzuu bahsettim. Kzim'a bir ey syletemedim. Bir gn Mustafa Kemal hasta imi. Ltife Hanm beni ard. Gittim. Yatak odasna aldlar. Baktm, Safvet ve Nuri Mustafa Kemal'in yannda. Derhal muamma halloldu. Nuri Selniklidir. Oradan Mustafa Kemal'in ahbabdr. En sadk adamdr. Dnyann en et kafals da bir adamdr. Vaktiyle onu Mustafa Kemal Ankara valisi yapmt. O kadar (..........)* hareket etmiti ki, kendi kaldrmaa mecbur olmutu. Fakat yine daima yanndadr. nk ona (......) bulur, (........................) vastalk eder. KZIM Meerse Kzmn sylememesi Mustafa Kemal korkusu imi. Bu adamlarda devlet ii talidir, ahsi ileri her eyin fevkin-dedir. Zaten Kzm ttihadlarn Serez komitesi azasndan ve cinayetleri olan, Harb-i Umum'de yapt irtikplar dosyalan rtikp Tetkik Komisyonunda yl, sarho, lu, hasl tam bir ittir. Ben bu kadar cahil ve aklsz adam grmedim. Hey'et-i Vekilede lfa kanmazd. Kant nadirdi. Onda da bu adamn bir de(*) Hakaret, aalama, yolsuzluk ve kadn ilikileri ile ilgili be kelime metinden kartlmtr. 389 fa makl lf sylediini bilmem. erkez Ethem mes'elesinde ona hiyanet ve Mustafa Kemal'e casusluk ettiinden terfi etmi. Mdfa-i Milliye vekletine kadar ykselmiti. Mdfa-i Milliye Vekili iken kendisinin feriklie terfihini kendi eliyle inha etmiti. Buna herkes amtr. Sonra Meclis Reisi de oldu. kr, Sar Efe (Mlzm Edip) onun Serez komite arkadalardr. Bir rivayete gre sonra zmir'de yaplan suikast bunlar Kzim'a sylemiler, beraber imiler. O da terr yapmak iin iyi vesile edip malm asp-kesmeleri yapmtr. Sonra tahkikatm gsterdi ki, Mustafa Kemal bunlarn muhakeme evrakn Mdfa- Milliye'den alm ve iin durdurulmasn Kzm'a emretmi imi.

Nihayet Safvet Mustafa Kemal'in en emin adam, sdk bendesi oldu. Meb'usluk ve Halk Frkasnn ktib-i umumliini kazand. (.....................) yamandr. Sistemi budur: Namuslu adam istemez. Hep byle bir cinayeti, bir irtikb, bir yz karas olanlar seer, etrafna alr, en mhim ilerini onlara grdrr. nk elinde tehdid silh vardr. Onlar ahsna sadakattan ayrlamaz. Birgn sadakatsizlik etseler rtikbn mahkemede yrtrm. der. Nitekim ttihat Talt Paa da byle yapard. Bu sistem ahs hkmet tecebbr, tegallp, despotizm, sirkat ve ilh... emsali bir idare sistemidir. Ve onun iin mkemmel biilmi ku: matr. Fakat, hakiki ve namuskr bir hkmet iin olamaz. Vaka yzkaralanndan dolay byle adamlar kmldayamazlar ama, k/ tlk onlar mevkie getirdiinden, ktln daha yenilerini de yaparlar. Ktle let olurlar. Bu da devleti, milleti ykar. Mustafa Kemal kendi de bunlar gibidir. Bu sebeple de by' lelerini sevip etrafna almtr. Son zamanlarda baz kimseler Gazi'nin etrafna fena adamlar topland, iler fena gidiyor. diyorlar. Bunlar pek gafil insanlardr. Bunu Abdlhamid iinde sylyorlar. Halbuki etraflarna adamlar padiahlar toplar. Yoksa adamlar onlarn etrafna kendilerini toplamaz. Onlar sevdiklerini seerler. (*) Br ahs ismi metinden kartlmtr. 390 NUTUKTAN .v-;-Nutkunda sayfa 428 de Lozan'da behemehal sulhun yaplacandan emindim. lh... diyor. Bu adam daima ve her eyde peygamber ve evliya gibi her eyi evvelden bildiini syler. Bunlar iler bitmeden evvel syleseydi ya... Bol atyor... Mdfa-i hukuk Cemiyetlerini irtikp ve zulmlerinden dolay biz trl zorlukla ona ilga ettirmitik. nkta zamannda idi ki, onlar yine ihya etti. Bu soygunculardan Halk Frkasm yap-t.ttihadlar'n mallarn bu frkaya verdi. Bunun iin Meclis'de bir takm meb'uslardan byk bir itima yapt. Bu esnada seyahate kp, hajk ile temas ettiini yazyor. Yine bunda da hep kehanet, kibir ve azamet ve tefahur dolu. Bu esnada Halifeye kuvvet vermek isteyenler var. Bu da yanl bir ey deil, fakat Mustafa Kemal'e tel veriyor. Meb'uslardan kr Hoca hilfet hakknda bir risale neretti. Mustafa Kemal (.........)*. Refet de stanbul'da Halife'ye cemile yapyor. Bundan da kplere biniyor. Halife de yaveri Edib'i (imdi meb'us ve Mustafa Kemal'in sadk adam) Ankara'ya gnderiyor.Halife Ltife Hanm'a da Edip'le bir prlanta gerdanlk hediye gnderdi. Hediyeyi kabul ettiler. Edip iki yzl rol oynuyor. Halifenin btn fikirlerini, temaslarn, srlarn Mustafa Kemal'e syledi. Bana da ayrca anlatt. Bu suretle gze giren Edip meb'us oldu. Meb'us olunca da bir takm mden imtiyazlar ald. Mesel Nide meb'usu Galip ile beraber Bulgarda madenini aldlar. irketlere girdiler. Refet'in bu babtaki ifreli muhaberatn Mustafa Kemal elde etmi. Nutkuna dercetmitir. Mustafa Kemal bu babda Halife ve hilfet mtalealan yrtm, hepsi samadr. Derken Wells'in tarihinden paralar alm. Bu suretle tarih bilmediini mtaleas ve hikmet sahibi olduunu gstermek istemi. (...............). Btn kitaplara me'haz yalnz bu mu? Ne fakirlik!... Hem de ald cmlelerin burada mnasebeti yoktur. Demek bunlar beenmi, malmatfuruluk etmek iin yer de bulamam buraya Ska lgnlk, cehalet ve zavalllk ifade eden kelime metinden kartlmtr. ,m j-. 391 trm. Hatla bu mtalea onun bu sahifelerdeki hilfet hakkndaki mtalea, hikmet ve istihralarna zd dyor. Potluk gzkp duruyor. Bu eserin Franszcasn okumu olsa bile Franszca'y da pek yarm yrtk anlar. Hele hi sylemez. Wells'in eseri pek mehur olmu, bir takm dillere tercme edilmitir. Bu eseri bizde ilk okuyan Cell Nuri'dir. O bana da sylemi, ben de almtm. Mutlaka Mustafa Kemal'e de o sylemitir. Cell Nuri cidden lim adamdr. Hukuk ve ilm bir ok eyleri Mustafa Kemal ona sorar. Bunu gizli yapar. Sonra onun malmatn

kendi bilgisi gibi satar. Bir takm kanun projelerini ona yaptrmtr. Hatrmda kaldna gre Tekilt- Esasiye Kanunu projesini de ona yaptrmt. Sahife 435 te bir takm te'villere kalkm. (............ ............).* Mazmunu hasl olmu. Buralarda halk ile zmit'te gazeteciler ile mklemelerinden bahsediyor. imdi bu gnlerde bunu Milliyet Gazetesiyle Mahmut Srt nerediyor. Sama eyler. Mahmut bunu tarihe hizmet, mhim vesikalar diye tavsif edi-yor.Ben de baktm: Samalar... Nerde ise bu adamn kenefe gittiklerini de tarihe mhim vesikalar diye neredecekler. Bununla beraber bunlar kesip kesip dosya yapyorum. Kitabm o devreye gelince bunlar hakknda biraz mtalea yrteceim. LAKLK TARTIMASI Sahife 436, satr izgi 17 de Tekilt- Esasiye Kanunu yaplrken lik tbirinden dinsizlik karlmasna frsat vermemek maksadyla kanunun ikinci maddesini bmna klan bir tbirin ithaline msamaha edilmitir. diyor. Bundan gayesi lik kelimesini kendine mal etmektir. Byle bir te'vil yapyor ama, hi olmam. O vakit Mustafa Kemal lik kelimesini bile bilmiyordu. Burda yaptn te'vil de deil, mkemmel ve daima yapt eref (...............). Bu adamn bu nutkunu yazp neretmesinden bir gayesinin de eski hatalarm, cehaletlerini, te'vil et(*) Te'vil ile ilgili bir atasz ve hakaret anlam tayan bir kelime metinden kartlmtr. / 392 mek olduu grlyor. O vakit bu adamn lik ne demek bildii, hatt kelimeden bile haberi yoktu. Olsa idi mal bulmu marib gibi kanuna dercederdi.nk, lik kelimesinin ne olduunu, dinsizlik demek olacan bizde bilecek Hoca Efendi yoktu, i Zaten bu kelimede dinsizlik mnas yoktur. B'kis kelime ilk defa Avrupa'da kiliselerde balamtr. Bu vesile ile bir vak'ay zikredeyim: lk ben bu kelimeyi Lozan'da celselerde telffuz ettim. Trkiye lik oldu, din ve hkmet ayrld. Sulh olur olmaz. Kanun Medeni'yi yapacaz. zabtnamelerde vardr. Bu benim menfaatimizi mdafaa iin Lozan'da mhim mesnedlerimden biri idi. Padiahl ilga eden takririme de din ve devlet ayrld kaydn koymutum ki, bu likliin esasdr. imdi Mustafa Kemal bu te'vil ve (............)* yapyor ki, bunlarn erefini benden alacak. Bu kelimeyi Ziya Gkalp Ldin diye tercme etmi, Byk hat... Bizim gazeteciler de benim beyanatm nerederken ldin tercmesi ile neretmiler. O vakit Meclisdeki hocalar kprm. Lozan'dan avdetimde, yni inkta zamannda Meclis'de bunu bana sordular. Ve beni ithama altlar. Baktm ki bunu mhim bir mes'ele yapmlar. Kendilerine izahat verdim. Meclis zabtnamelerinde vardr. Dedim ki: Laik, ldin demek deildir. Tercme pek yanl yaplm. Nsut demektir. Lhutnin aksi, nsut'dir. Ruhan deil. te cismandir mutmain oldular. Mes'ele bitti. te Mustafa Kemal de bu kelimenin hakknda malmat bunlar ile hasl olmutur. Bunlar grdkten sonradr ki, yukarda dercettiim cmlesini uydurmutur. Yni iler olup bittikten sonra imdi (............) atyor. Mustafa Kemal Halk Frkasna ok ehemmiyet veriyor, durmuyor, buna alyordu. Bu inkta zamannda hep onunla megul olup Lozan iin yaptmz muaddel proje ile alkadar bile olmad. DOKUZ UMDE Bu frkaya program olarak dokuz umde yapt. Nutkunda di(*) Sahtekarlk ve martava ile ilgili iki kelime metinden kartlmtr. '.'rr\* 393 yor ki (Safine 437) Medreselerin ilgas, apka iksas ilh... bunla-nn iindedir. Milletin bunlardan memnun olacana kat'iyyet emindim. Ne koca (......)*!.. Umde deil, mer Sayar'n daarc! inde her ey var... Yine ayn sahifede Halk Frkas'nn adndan bahsediyor. Sonradan Cumhuriyet kelimesini de ilve ettiini sylyor. Sebebini sylemiyor. Bu kelimenin ilvesi yle olmutur: kinci Meclis'te Kzm Karabekir'ler frka yapp, frkalannm adna Cumhuriyet kelimesini ilve etmi olarak meydana knca, Mustafa Kemal mthi tela etti. te ondan sonradr ki, kendi de bu kelimeyi kendi frkasna

ilve etti. Bu frka teekkl ederken Feridun Fikri ile Halis Turgut bana gelmilerdi. Bu babta bana fikir sordular. Kendilerine frkann adna Cumhuriyet ve bir madde olarak da din-i slm' ilve etmelerini tavsiye ettim. Etmiler. Bu iki nokta Mustafa Kemal'i (...............). nk, Cumhuriyet ilve etmeseler, hemen onlan padiaha diye itham edecekleri phesizdi. Ve bunu onlar byle sylemitir. smet Lozan'dan hkmetten ziyade Mustafa Kemal ile mnasebette idi. irkin bir eydir. Otokratik ve tirank idareler usul idi. Ankara'da hkmet de sezmi buna kzm. Haklan var. Nitekim bundan Nutukta (sahife 438) bahsediyor. Fakat bu nokta mhimdir. Aynca tetkike ve erhe deer.Ben tafsiltna vakf deilim. nk smet ile hkmet arasndaki muharebeyi grmedim. Ankara'ya dndmz vakit, Meclisi bize (Hey'et-i Murahhasa) ya dman halinde buldum. Haf celselerde bir hafta kadar bizi tenkid ettiler. Ne kadar olsa bunlar harice tere-h ediyordu. Grdm ki, ikinci grup hal yanl yoldan kendisini alamam. Dnyann hibir yerinde haric mes'ele tenkid, hkmet devirmek iin alet ittihaz edilmez. Fakat yapyorlar. Gzlerini | de kan brm. Evelce onlara syledim idi de bil'akis hey'eti kuvvetle yollayn! Grlecek i sulh ii, ahs deil, milletin. Bir (*) Kudurmak ve yalanla lgili ila kelime metinden kartlmtr. - ,,,, 394 trl anlamadard. ll biz Hey'et-i Vekile'nin talimatna mugayir hareket etmiiz imi. Bize verilen on iki maddelik basit talimatnameye mugayir hareket etmedik. Bilmem, Lozan'da smet'e yeniden talimat verdiler de ona mugayir bir ey varsa... smet bana muhaberatn gstermiyor. Fakat benim bildiim byle ey yoktur. Bu iler galiba Rauf un tahrikat. smet'ten intikam almak iin meb'uslan tahrik ediyor. Kimbilir ne yalanlar ayor, beyinsiz ikinci grup da aha kalkyor. kinci grup meb'uslan iddetle Rauf un da aleyhindeler. Rauf dan pek ok ikyet ediyorlar. Ve: Bu adam ne kadar iki yzl. Bizimle ne konuuyor, Mustafa Kemal ile ne yapyor? diyorlar. Ali kr vak'ay- cinayesini derhal Meclis'in feshi mes'elesi takip etti. Mustafa Kemal buna nutkunda baka trl sebep gsteriyor. Halbuki ie tamamiyle vkfm. Kendisine bunu gece evinde syleyen de benim. Bu ar bir itir. Ama bu fikri ileri srdm. nk nmzde sulh mes'elesi var. Bu da hayal itir. Meclis muhalefeti makul ekilde deildir. Haddi mrufi gemi. Trl hdiseler olacak. Mustafa Kemal bir (............)*. Sui ahsn, mevkiini dnr.Bunlan madd kuvvetle asp kesecek, berikilerde madd kuvvet yok. Malp olacaklar phesiz. Yine Mustafa Kemal (............) gibi olacak. Hem de daha emniyet gtrp daha (.........) olacak. Bu vak'alardan konferans zarar grecek. Frenkler'in zihniyetinde kuvvetli bir hkmet, Meclisi feshe muvaffak olursa, Frenkler Ha hkmet ok kuvvetlidir derler. Uslu uslu ve adet hrmetkrane mzakere ederler. Nitekim ikinci defa Lozan'a gidiimizde Frenk delegeleri bir ksmndan Hkmetiniz kuvvetli ve salam imi. Meclisi fesh etti. szn iittim. Ve yine bir dziye intihabat hkmetin kazanp kazanamayacan da bize sordular. Ben de Muhakkak diyorum. Nitekim, intihap hkmet lehine bitince iyice kani oldular ve m(*) Bela, zulm ve canavarlk ile ilgili itham ifade eden drt kelime metinden kartlmtr. 395 zakereye devam ettiler. O vakte kadar bir tereddd ve intizar devresi geirdikleri grlyordu. Mustafa Kemal Hey'eti Vekile'yi Raufun evinde toplad. Meclisin feshini de onlara kabul ettirdi. Frka hey'eti idaresini getirmiti. Onlar itiraz ettiler. Bir iki gn iinde onlar da tehdid ile raz etti. Sonra frkasn kamilen itima ettirdi. Bunlara da trl vastalar ile feshi kabul ettirdi. Tekilt- Esasiye mucibince Mec-lis'i feshe kendi karar vermesi lzmd. kinci grup da Osman Aa vak'asmdan derin bir surette mteessir olmutu. Korkmu, alk-lam gibi idiler. Baktlar i, rey vermeseler kendi balarna da byle bir vak'a gelmesi muhtemel. Kolaylkla raz oldular. Meclis feshedildi. Yeni intihap emri

verildi. Mustafa Kemal bir intihap hey'eti yap. Beni de oraya koydu. Yunus Nadi de var. Ancak bir iki itimaa gittim. Baktm rezalet bir ey... Semtine uramadm. 396 KNC BLM rufh;,' LOZAN KONFERANSJHP^KNC DEVR t I 23 Nisan 1923'te bizi tekrar Lozan'a ardlar. smet Ktib-i Umum olarak bu sefer Tevfik Kmili ald. Tevfik Kmil dirayetli bir insan. Lozan'da anladm ve severim. Mavirlerden Yahya Kemal, Nihad Reat> Seniyddin, Vili, Ruen Eref gibi bir takmlarn kard. Bu sefer daha az ve daha iyi gittik. Kemiyet az, keyfiyet yksekti. Yola ktk. smet dedi ki: Ben haremimi de gtreceim; fakat pek ham. Hibir ey bilmiyor. Utanacam. Ama rensin. Ben de haremimi aldm. Lozan'a vardk. Yanyana birer odaya yerletik. Bizden sonra Mustafa Kemal valiler vastasyla cebr bir surette istediklerini intihap ettirip, istemediklerini intihap ettirmemi. S-442 de Btn millet, iln ettiim umdeleri, tamamen benimsedi. Ve umdelere ve hatt ahsma muhalefet gstereceklerin millete meb'usluuna intihabna imkn kalmad anlald diyor. Bu ne azamet ve bu ne (......). Bir milletle, btn cihanla byle (....................................) etmek grlmemi bir eydir. Bunu ancak (..................) hilkatindeki bir adam yapabilir. Halbuki intihab- cebr olarak yapmtr. zmit'den geerken oraya Maarif ve Shhiye mdrleri geldiler: Necmeddin Molla da meb'us oluyormu. Bu herkese fena te'sir ediyor dediler. Ben bilmiyordum. Bu adama kzgnm da. Bu sz ufak bir mektupla Mustafa Kemal'e yazdm. Mektubumu Fethi'ye, o da Molla'ya vermi. Molla hal bilmemezlie ge-lir.Kumazdr. Mustafa Kemal ne (............); bu yaplr m? Bu (*>Bir isim ve ahlakla ilgili hakaict anlam tayan 6 kelime metinden kartlmtr. 397 adamn en birinci usul, herkesi birbirine drmektir. Hkmetmek iin, taksim etmeli dsturunu takip ediyor. Yaman Makya-vel!.. Molla'nn meb'us olmasna Fethi dellet ediyormu. Mol-la'nn bizzat bana sylediine gre, Fethi Malta'da iken kars Galibe Hanm Mnih'te imi. Parasz imi, Molla para verirmi. Fethi Molla'yi sevmez; fakat en sk mnasebeti ve dostluu onunladr. Paris'te Fethi sefir iken birgn bana: Molla sanki iyi adam mdr?dedi. Demek sevmiyor. Ama yine dost. Fethi ok defa safderundur; aldanr; fakat Hey'et-i Vekile'de bulunduu zaman en makul ve mantkl szleri syleyen de yine Fethi idi. Hem makul adamd. u mnasebetle bir ey syleyeyim, aklma geldi. nk Fethi'yi hatrladka bunu da hatrlarm: Mahmut Esat tuhaf: Zannmca dimaca biraz malldr. Bazan gzleri de deli gz manzarasndadr. Hey'et-i Vekile'de bu kadar beraber bulunduk. Daima nnde bir sr kt vardr. Masaya yatar gibi eilmitir. Boyal ve boyasz kalemlerle bunlara bireyler resmeder durur. Bunlar resim de yaz da deil. ocuklar katlara kalemle bir eyler yaparlar ya; yledir. Btn meguliyeti budur. Fethi Hey'et-i Vekile Reisi. Bir mes'ele mzakere edildi, karar verildi. Dierine geildi. Bylece drt mes'ele hallol-du.Beincinin mzakeresi esnasnda Mahmut Esat ban ve eli kalemle kolunu kaldrd: Sz isterim. dedi. Sras geldLReis sz verdi. Balad, ilk mes'eleyi sylyor, aaladm. Etrafma baktm ve Reis'e baktm. Reis'i de aalam bir tavrla, etrafna, bana ve Mahmut Esat'a bakyor grdm ve dedi ki: O mes'ele oktan bitti, halloldu. Bu baka mes'ele. Mahmut Esat: Ya yle mi! Peki! dedi, kesti. Yine ktlarna dald. Demek bu adam ilh bir meczup gibi. O kadar massoluyor ki, celselerde yannda ne sylendiini duymuyor.Byle bir sersem yllardan beri Trkiye'nin adliyesini idare etmektedir. Sebebi dalkavukluu. Bu adam Yunus Nadi'nin yetitirmesidir. O ileri srd. Efendisine bak da pay bi... S-442 den itibaren olan sahifeleri Nureddin Paa aleyhine hasretmi. Nureddin'in o mthi kibir ve azametini ve kendi ken398

dine ss vermesini rezil etmitir. Ben Nureddin Paa'nn risalesini grmedim. Mustafa Kemal'in zikrine gre bir adam kendisini byle methedemez. O ne medih!.. Hem de ou sama. Nureddin'in gazi unvann takndna da kzyor. Ama Mustafa Kemal de bu unvan Meclis'ten kendi istedi. Meclis vermek istemedi. Gnlerce urat. Ve zorla ald. Bu halde olan bir adam, S-453 teki satrlan yazamaz, ama yazm. Nureddin hakikaten esiz bir kibir ve azamet sahibi, cahil ve zeks basit biri idi. Fakat Sivas'tan bir dziye frkalar yapp cepheye gndermek gibi mhim bir hizmeti de vardr. <: GRMELER BALIYOR U ' Lozan'da yine ie baladk. Bu sefer konferans snkt. O ilk devrenin harareti, heyecan, kalabal, debdebesi, dadaas hi yoktu. Lozan eskisi gibi kalabalk deil. Pek tenha. Frenkler'in ba murahhaslar gelmemi bile, ngiliz murahhaslar Rumbold, Rayan. Bu sefer Fransz'lar stanbul'da bulunan general Pelle'yi gndermiler. Bompar' kaldrmlar. talyanlar sade Montanya, dier devletlerin de ikinci murahhaslar var. Zaten i de artk hararet istemiyor. Ben de artk o ilk devrenin hararet, heyecan ve faaliyeti yok. Ateim snm. Hasl herey snm... Ben ilk devrede adet kendime malik deildim. Bsbtn baka bir mahlk olmutum. lh bir vecd, bir ak iindeydim. Korku, yemek uyku da dndm yoktu. Bir mukaddes gayeye massolmutum. Mehur bir talyan gazeteci ki, eski nazrlardan-m, o vakit benimle grmt: Bizim murahhaslarmz hitir. Siz bir ideal peinde kouyorsunuz. deal ile mebusunuz. Muvaffak olacanz phesizdir demiti. Demek bu adamlar dahi bizim ate iinde bir ideal ile mteharrim olduumuzu grp duruyorlard. lk devrede kabul edilen ksmlar makbul. Muallkta olanlarla bize inkta olmadan verdikleri ve imza edin dedikleri projede yeniden istedikleri maddelerin mzakeresine giritik. Bizimde muaddel bir projemiz var. lk devrede kontra proje vermeyi sade 399 ben yapmtm. Bu sefer kontro proje ile geldik iyi. Mzakere muahedelerimize bu pek lzmdr. Maatteessf, evvelce smet buna ehemmiyet vermemiti. Yine almaa baladk. Mnir yine pek ok alyor. En ok istifade eddiimiz bu adam. Btn hukuku ve beynelmilel, hatt iktisad eylerde onunla istiare ediyoruz. Yalnz bunlar deil, mal ileri de Hasandan binkat iyi hallediyor. MNR Mnir'i tarif ve tavsif edeyim: Esmer, ince zayf, nahif bir adam. Vcuta byle olduu gibi sinirce de byle. ok korkak. ok yumuak, ok muti. Allah onu Sen sade emir kulu ol! diye yaratm. En ufak eyden d kopuyor. Cesareti hi yok. Onun iin bizim u eski tabirimiz tam: Harp ve darbe kadir deil. Yry bile arpk. Clz ve elimsizdir. Adet yklacak gibi sendelemesine yrr. Tyden hafif durur. Mhim mes'eleler, hararetli mnakaalar zamannda celseye giderken otomobilde zangr zangr titrerdi. Buna mukabil ok zeki. Nkte yapar, nkte sylersiniz derhal anlar. Hemen zeki bir gzle bakar. Nkteli cevap da verir. Cidden hukukta lim, bunu ecnebiler de tasdik ettiler. ngiliz'ler sulha yakn zamanlarda idi, Mnir iin ngiltere'nin birinci snf hukuk mvirleri ayarndadr. dediler. Sessiz, melek gibi ensesine vur, lokmasn azndan al. Ahlk sahibi, pek namuslu, pek vatanperver. Grrdm. Trk'n bir ufak menfaati gidiyor diye, tir tir titrer. Kl krk yarard. ok alkan, mr sa'y ile gemi. Lozan'da da gece gndz alyor. O kadar ki, zayflad. Kendisinde verem iptidas hali de var. Hasta oluverir diye yreim titrerdi. Daima o kadar almamasn sylerdim. Dinlemez yine alrd. Bu adam i banda grp o kadar takdir etmi ve sevmi idim ki; hastalanmas, lm millet iin bir kymetli hazine zayiat kanaati zihnime yerlemitir. Babasnn babas Trkistan'dan gelmi bir Trk'tr. skdar'daki zber Dergh eyhlerinden imi. Kendisi de aatayca bilir ve bunu sylemesini de sever. Pek dindardr. 400 Namaz klar. * .....> -v >-<

Rak imemi, apknlk bilmem i, ona ilk raky Sadrazam Talt iirmi. Brest Litovsk Konferansnda bulunmu. Bu adam o kadar alt ki, sulhtan sonra kendisine hkmete nakd bir mkfat verilsin diye snet'e birok sylemiimdir. Bu adamn dier bir ciheti: Tamamiyle eski kafadr. almak usulnde, yemeklerden sonra almamak, haftada bir istirahat yapmak gibi eyler asla bilmez. Son derece itikadl bir ms-lmandir. lk zamanda apka giymedi; kalpakla gezdi. apkay nihayet zorlaya zorlaya giydirdik. Bunlardan iki yl evvel Paris'te kuponlar ii ile megul idi. Bir defa beni Paris Camiine gtrd. Her cuma oraya gidip cemaatle namaz khyormu. Kendisine syledim: Biri grr, seni Mustafa Kemal'e jurnal eder. Nene lzm, apkan giy! dedim. Gayet ihtiyatl bir adamd. Kimse ile politikaya dair, memle-kettteki fena iler hakknda konumaz. Bence bu huyu pek fenadr. nki zalimlere kar her vatandan elinden bir ey gelmiyorsa, hi olmazsa sylenmesi zarurdir. Onu da yapamaz, hatt dalkavukluk eder. Nitekim smet ve Mustafa Kemal'e bir ka yldu dalkavukluk eder. Onlara ikide bir Avrupa'dan hediyeler gtrmei de unutmaz. Halbuki onlarn zalim olduunu memleketi ykacaklarn benden iyi bilir. nk zekidir ve limdir. Hediyeleri arasnda tamamiyle baston, fakat tfek olan biri ile bir Yahudi-den satn ald ve gnderdii be bin liralk arab zikredeyim. Mustafa Kemal'in, bugn daima elinde tad baston, Mnir'in hediyesi olan tfektir. Birer tane de byle tfek, smet'e ve Tevfik Rt'ye gndermiti. htiyat mthitir. Ben bylesini grmedim. htiyatl insanlar, bir eyde bir yedek bulundururlar. Bu yle deil, birok yedei vardr. Sigaray azlk ile ier. Cebinde drt tane azlk vardr. Kurun kalemi tar. stnde drt veya be tane kurun kalemi bulunur. Ayn zamanda stilosu da vard. Buda lakal iki tanedir. stnde ak, muhtelif cesamette ktlar defterler, hatt i401 neye varncaya kadar vardr. ak da bir deil, birka tanedir. Hatt saati bile iki tanedir. Bu haliyle seyyar bir dkkn gibidir. Cepleri heybe gibi ier. Mbalasz zerinde bir dkkn ca-meknn dolduracak eya vardr. Bu hali ok tuhafma giderdi. Glerdim. Taklrdm. Derdim ki: Canm be tane kurun kalemi neye? Derdi ki: htiyat... Ya biri krlr veya kaybolursa... Peki iki tane yetiir... derdim. Ya o da knlrsa... derdi. Hadi olsun... Fazlasna lzum yok. nk o vakte kadar eve gelmi olursun. Yenilerini cebine kor veya onlar yontarsn. derdim. Cevap yok... Ya saat ne oluyor? Bunlara cevap bulamaz, sade glerdi. Galiba ihtiyat hissi pek byk olan bu zta bu his o kadar ykselmi ve det olmu ki, lzumsuz bir itiyat su adet haline gemi, hastalk gibi olmu. Byle ceplerine bir sr ey doldurmaynca rahat olmuyor. Kendi anlatt: Evi bir ok eya ile dolu imi; birka dkkna sermaye olurmu. Onda bu hastalk da var: Nerde eski bir ey bulursa satn alr. Grd m almaktan kendini men edemiyor, istemem, ona bu tabir lyk deildir. Fakat halis eskici bir Yahudi-dir. Mesel inkta oldu, Mnir de ortadan kayboldu. Merak ettim rendim. Lozan'da bir bitpazar varm. Nasl da bulur?.. Bulmu, oraya gitmi, birok eski eya satn alm. Bunlar denk denk istasyona gtrd.Bunlar iinde di hasr bile vard. Alay ettim. Canm, Mnir Bey bari bu hasr ne olacak? stanbul'da hasrn kkne kran m girdi? dedim. Bu ucuz, hem baka trl dedi. Paris'te kuponlar ile urarken burann da bitpazarm bulmu. Paris'te Telignantcourt kapsnda byle bir pazar var. Fransz buna Pire Pazar March'e des puce diyorlar. Bizim tabirden daha nazik. Yahut Paris'de pire, bizde bit ok da ondan byle ad deimi; fakat birbirine ok yakn. Hakikaten Paris'te pire oktur. Muharebeden sonra bit de ok. Nitekim ben de bu sefer Paris'te iki defa bitlendim. Mnir her pazar gn pire pazarna gidiyormu. ki defa beni de gtrd. Grdm. Oradan birok eski eya ald. Hele koca koca otuz-krk kadar resim tablosu ald.Bunlarn arasnda antika olaca kanaatinde. Ben resimden anlamam ama 402 sama eylerdi. Tahmin ediyorum ki, stanbul'daki hnesi.bizim stanbul Gmrk Deposu gibi hnca hn doludur. Hanelerine kendileri nasl sayor bilmem?!..

Bu bir monomanidir. Hemen her insanda bir trl olur. Mesel, Mnir anlatyd, Fransz Hukuk Maviri Ferimajonun da byle.bir delilii varm. Bu adam cidden limdir. Mnir ile beraber altklarndan ahbap olmulard. Yolda giderken gz yerde imi, badem ve emsali kabuklan ararm, bulunca sevinir, stne basar krarm. Onun t etmesi en byk zevki imi. Hatt bu yaya kaldrmnda iken, karki yaya kaldrmnda badem kabu grse, behemehal o tarafa geer. Ona da basp krarm. Ne kadar acele ii olsa nafile imi. lle O tarafa geermi. te bizim Mnir'in de bu monomanisi vardr. Paraya da ok dkn. kinci seferde bir aralk iler durdu. Bo kaldkt. Galiba daktilolardan bir kzla grm, kza derhal k olmutur. Ama ak pltonik. Franszca bir iir yazm. Bana gsterdi. Baktm, fransz iir bilgi kaidelerini bilmediinden bu cihete sfr; fakat fevkalda yksek ve ince bir ruh ve ok gzel airane tespihleri vard. u adamn byle muhtelif kabiliyetlerine hayretle takdirk-nm. TEKRAR MZAKERELER Mzakerelere devam ediyoruz. General Pelle terbiyeli ve dirayetli bir adam. Trkiye'nin yeni zihniyet ve vaziyetini biliyor. Onun bu halleri mzakerelere kolaylk vermitir. ok ey onun dirayetiyle hallolmutur. Dyun-u Umumiye'nin bizden ayrlp baka devletlere verilen sermaye hissesinin mes'uliyetini zerimizden atp devletlere verir bir kayt koyduk. nce zikrettiim Cavit'lerin Hasan'n ilerine baknca, bu byk bir muvaffakiyetti. Faiz-i Senev'nin altn veya kt olmas ve miktar da uzun i oldu. Bunun teferruat iin Paris'te bir komisyon tekili kararlatrld. Bu i kupon ii, adyla Paris'te bir iki sene srmtr. Ne ise Mnir bu sayede birok para .403 ald. Hakkdr. Hem Bern'de sefirdi, hem de kuponlar iin Paris'te oturuyor. Yevmiye alyordu. efik de bu sayede epey zengin oldu. Duyun-u Umumiye iini, ilk devrede piirip, bitirmitik. Ar-k sermaye taksimi ile o hale koyduk ki, bu bel devletin bandan kalkt. stanbul'da o hametli Duyun-u Umumiye Binas, Avrupa'nn bize iktisad tahakkmnn, mal kapitlsyonun ve bizim mal esaretimizin mthi bir bidesi idi. Boalp bize geti. Bunlar ykp bitirdik. Byle bir messese kalmad. Binasn ehiremaneti yapacaz diye sevindik, keyiflendik. ABDLHAMT VE BOR Bir eyi hakkyla sylemek lazm. Abdlhamid her eye ramen bor demi, bor yapmamtr. Bu borlar Mecit ve Aziz zamanlan israfanndr. O zamanlarda saraylann, Fuad Paa gibi ricalin israfa mthitir. Sonra bu borca ttihadclar epeyce bor kattlar. Bu ilerde o kadar glk ektik, mnakaalar esnasnda bu iin knhne o kadar vardk ve bu belnn en ldrc bir bel olduunu o kadar anladk ki, bence bu devlete bor yapmak en byk denaet ve cinayettir dsturu hasl olmutur. smet de bu fikre vard ve bir dziye bunu sylyordu. Fakat imdi, alacak ey, btn bor yapyor ve yapmaa alyor. Borsuz devlet olmaz. Biz fakir Trkiye, hele Avrupa sermayesi olmakszn terakki edemeyiz. Bu da bir hakikattir. Ancak istikraz evvelki gibi yemek iin devlet masraf ve israf iin almamal. Devlet kendi yayle kavrulmal. stikraz sade yollar imendiferler, fabrikalar. rva ve iska, maarif gibi eyler iin yaplmaldr. Byle istikraz zarurdir ve bu da devlete yk ve zarar deil, bir mddet sonra kr olur. Moskova Muahedesini yaparken devletin Rusya'ya olan borcunu imha etmitik. imdi de bunu azalttk. Trkiye en az borlu bir devlet oldu. Bu esnada Fransz hey'eti Anadolu'imendiferini almak iin btn gayret gstermitir. Bundan Alman'lann elini zaten Versay Muahedesine ektirmilerdi. Trkiye Hkmeti bizzat bu hatt sa404 tn alacak deyip vermedik. Frenkler'in stanbul'daki btn dyinler vekilleri yine Lozan'da idiler. Duyun-u Umumiye iin mahrem kararnamesi adnda bir bel vard. Frenkler bunun zerine tutunmulardr.. Ne ise defedildi. TAZMNAT-I HARBYE Biz Yunanllardan tazminat- harbiye istedik. Bu babta Yu-nan'llann yaptktan tahribat ve emsalini gsterir birok listeleri birinci devreden beri konferansa veriyorduk. Olmad. Harab ettikleri memleketimizin tamirat dedik, byk bir

para istedik. Buna mukabil Yunan Donanmasn almak haylinde idik. Bu da bizzat Rauf un fikri idi. Bir kzlca kyamettir kopdu. Yunanistan vermem! dedi. Dierleri de onu iltizam ettiler. Franszlar, bize bu parada srar edersek konferans terkedeceklerini tebli ettiler. Bize buna mukabil Karaaa' vermeyi vaad ediyor. Biz ise talebimizde srar ettik. Hakikaten bir hak idi. Hareketimiz doru idi. O vakit Yunanistan'da general Pangalos ve Plastiras diktatr idiler. Gotarisleri kuruna dizmi idiler. ittiimize gre, Pangalos delifiek biri imi. Aklldan o kadar korkulmaz, deliden korkmaldr. Bu adam diline unu dolam: Alaklar (Kuruna dizdii adamlar) Yunanistan'a byk bir leke srdler. Bu lekeyi ben temizleyeceim. ark Trkiye'yi bir ucundan zaptedece-im. Hakikaten 40-50 bin kiilik bir ordu vcuda getirmi. Bunu Garb Trakya'ya tahsis etmi. Bu tazminat mes'elesini bahane edip hcuma hazrlanm. Venizelos yeniden harp istemiyordu. Bize hususi surette yalvard. Franszlar rica ettiler. Yine dinlemedik. Gerginlik o halde geldi ki, Pangalos hcum edecek. Hkmete yazdk. Hkmet: Kat'iyyen vazgemeyin! emrini verdi. Mustafa Kemal nutkunda Hkmetle Hey'et-i Murahhasa arasnda ihtilf olduunu, kendisinin buna dahil olmadn sylyor, ama kendi de hkmetle beraber bu emri vermiti. Hkmet onun izni olmakszn bir ii, hele byle ar ve mhimmini yapabilir miydi?!. 405 imdi yukar tkrsen byk, aa tkrsen sakal oldu. Ne yapacamz ardk. Husus tahkikatmz Pangalos'un hcum edeceini gsteriyor. Bulgarlar'a sorduk. Memleketlerine sordular. Hcumun kat'i olduunu sylediler. Bu da byk bir tehlike idi. Yemden harbe balyoruz demek. Bu hi iimize gelmiyordu. Ben Lozan Konferansnda imdiye kadar ve sonra da hi korkmadm; fakat bu mes'elede dayandm, dayandm, sonra pek fena korktum. Adet dm koptu. nk herif delidir. Bizim Mudanya Mtarekesi mucibince Rumeli'de ancaklO bin kiilik bir kuvvetimiz var. Oraya asker geirmemiz de mmkn deil. stanbul'daki igal kuvvetleri brakmazlar. Bu akll ii deil, geiremeyeceimizi smet sylyor. Yunan Donanmas hatt- ric'atimizi kesen> diyor. Bu da doru. Boaz ak. Oradaki sekiz on bin asker ise bu hcuma mukavemet edemez. Hem bir tane bile toplan yok. Kaak olarak otuz top yollamtk. Onu da bir ngiliz harp gemisi yakalayp alm. Bu halde Pangalos hatt stanbul'a da girer. Bu halde zmir'de kazanlan o anl zafer smet'in mehur tabirini kullanaym boca olur. ok dndm. Tazminattan vazgemek lzm olduuna kanaat ettim. smet de o fikirde. Zaten dnyorum, alsak bile Yunan'dan ne alacaz? Mflis ve maliyesi Avrupa kontrol altnda bir devlet. Tut kelin pereminden. Donanmasn, lr de vermez. Franszlar'n Almanlar'a yaptklar, Ruhr Havzasn i-gal-i asker altnda tuttuklar gibi, garbi Trakya'y igal edeceiz? Bu igal masraf ister. Biz yapabilir miyiz? Hayr. Zaten Franszlar da bundan bir fayda grmeyip, ste masraf ettiler. smetle baba-a verdik. Na yapacaz? dedik. Hkmet kat'i emrini vermi. Rauf ate pskryor. Yeniden yazdk. gndr hi cevap yok. Vakit de yok. Cevap vermek gn geldi. Lozan muhiti yine harp boras iinde alkalanyor. smet bizi brakp kendi Ankara'ya gitmek ve ii dzeltmek fikrine dt. Yazd da... Bu fikre ben iddetle muhalefet ettim. Yoksa gidiyordu. Gitsin ama, vakit yok. Nihayet yle konutuk: smet: - Gidip gelmee de vakit yok. O halde ne yapacaz? 406 *, Ben: - Tazminattan vazgemeli. O: - Hkmetin emri kat'i. Ben: - Doru; fakat Pangalos'un hcumu da galiba kat'i. Sen ne fikirdesin? i: O: - Muhakkak! Ben: - Mdfaa da mmkn deil, deil mi? O: - Evet. , ;... Ben: - O halde vakit de yok. Derhal ikimiz yce bir karar alp vazgeerek bu vartay atlatmalyz. Yoksa felket var. O: - Hkmet bizi mes'ul eder. Ben: - Harp olur, stanbul'da giderse, Hkmet kendi mes'ul olur. Ama tabi millet ve devlet bu vartann iine srklenir. Hkmetin mes'uliyeti ka para eder. Bence burda ahs mes'uli-yet talidir. Kendimizi dnecek zaman deil,

Vatann li menfaatleri mevzuubahis ve hkimdir. Siz bana unu syleyiniz. Siz vazgemenin zarur olduu kanaatinde misiniz? O: - Evet! Vazgemezsek Pangalos hcum eder ve phesiz stanbul'u da alr. Ve herey de boca olur. Ben: - Bu halde biz ikimiz mes'uliyeti boynumuza alp, bir cesaret yapmalyz. O: - ok ar... Ben: - Eer bunun iin bizi idama mahkm etseler, ben bu mill, li menfaat ve bu babtaki kanaatim zerine Hkmete isyan ederek, vazgeer ve devleti bu vartadan kurtarrm. Sen bunu gze alamaz msn? O: - Alrm. Ben: - yleyse mes'ele yoktur. Kararmz verdik. io O: - Verdik. Ben: - Git, tebli et! Bu suretle paradan vazgetik. Resmen konferansa bildirdik. 1 Her ey yatt. Sulhtan sonra Edirne'den geerken bizi ziyarete r gelen zabitlere de sordum. Dediler ki: Yunan'hlar tamamiy-K le hcum tertibat almlard. Bir takm mfrezeleri ileri sr-r.'. dler. Hcumlar muhakkakt. s3 Bu mes'ele henz kat'i deildir. Bizim bu babtaki hareketi407 mizin tetkiki ve ona bir hkm verilmesi lzmdr. Hcum kat'i idiyse, byk bir hizmet yapmzdr. Hkmete isyan ettik. Bu ok irkin bir eydi. Fakat canmz diimize alarak byle bir hizmetimiz, onu da hafifletir, belki de bize daha byk eref olur; fakat blf idiyse vaziyetimiz fenadr. Hkmet bizi Divan- Ali'ye vermeli. Veya Muahedeyi Millet Meclisinde reddettirmeliydi. Yapmad. Franszlar, Almanlara byk bir para yklettiler. Bunun iin Ren Havalisini de igal altna aldlar. Bu vak'a bizi tenvir eder mahiyettedir. Koca Fransa Almanya'dan istedii paray alamyor. Ren igali ise ste ocaktan caba, kendisine bir masraf oluyor. Biz tamiratta veya tazminatta srar etseydik, Pangalos ii de blf olsayd evvel bunu kabul ettirmek iin elimizde bir kuvvet yok. Hadi kabul ettiler diyelim. Yunanistan'dan bu paray nasl alacaktk? te mbadele iini ve gayr mbadillerin paras iini gryoruz. Leytelealler ve bizimkiler de mtemadi Yunan lehine Trk'ler, yine para yok. Yunanistan zaten mflis bir devlettir. Maliyesi Avrupa kontrol altndadr. Nereden verecek? Bu tabii tut kelin peremindendir. Hadi garanti ve tazyik iin Fransz'larn Ren'i gibi, biz de Garb Trakya'y muvakkaten igal edelim. Bize buna msaade ederler mi? imkn yok. Hem etmedikleri iyi. Bu : devlet orada elli bin kiilik kadar bir kuvvet tutmal. Bunu ne ile besliyecek?.. Hasl tazminatta srar hi faydasz bir eydi. Serap peinde komakt. Ko ko su yoktur. Hayldi. Byle bir hayle kar ise vahim bir tehlike vard. Bu vahim tehlike blf olduu halde bile byle vahim bir hayle kar onu tercihe demezdi. Bu ikisinden blf olan hcum bile kefede dierinden ard. Bu iin blf olup olmad mes'elesi tahkike muhta bir ak kapdr. Tahkik ve bu mes'elede vaziyetimiz tenkid edilmelidir. Ancak, D ime toka gibi birka eyi bu terkimize mukabil almak belki mmknd. Bunu da bilmiyorum. Mmkn olduunu syliyenler var. Byle ise kabahatliyiz. Yunanistan'n bize tamirat masraf vermesini kabul et-miyen Frenkler ise, bizden kendileri iin masarif istemekten ekinmiyorlard. Ne haksz ve ne cebbar insanlardr. Sklmazlar 408 da... Bunun iin onbe milyon lira istiyorlar. Mahsup takas yaparak g-bel bundan da syrldk. Bizden ayrlan ahaliden, bizde memur ve zabit olanlarn tekat maan da stmze atyorlard. Onlarn srtna atmaa muvaffak olduk. Harpte karlan kt paralarmza garanti olan altnlar Viyana'da bir bankada imi. Mtareke iptidasnda ngiliz'ler zaptetmi. Bu paray onlar aldlar. Bizim ktlar havada kald. Yine ayorum ki, bu garantisiz ktlar para diye geiyor! Bu garanti paray almak mmkn olmad. Trkiye'de mevcut ecnebi irket ve fabrikalar sahipleri Lozan'a doldular. Bunlar haklarn, imtiyazlarnn devamn ve krlarnn harbin yapt vaziyete gre arttrlmasn, harpteki zararlarn istiyorlar. Bunun iin en ziyade Fransz'lar zorlamyorlar. smet'e: Bunlar kabul etmiyelim. dedim. Bizim iimiz deil, Ankara'ya gidip orada yapsnlar. dedim. Muvaffak olduk. Oraya gittiler. Ankara'da bir hey'et yaplm. Bu iler halledilmi. Bunlar meyanmda

Osmanl Bankas da bizden imtiyaz mddetinin temdidini istiyordu. Onu da smze almadk. Mrtekip olsan bu iler krl ilerdi. Hepsini bamzdan at-k. imdi iittiime gre, Osmanl Bankas bize korku vererek, oyun oynayan yahudi Metr Salem'i gndermi. Salem tehdide muvaffak olmutur. Epey rvet vermitir. Burada yine zikretmeliyiz: ktisad ve mal ilerde bir adammz yoktu. Zaafmz grnp duruyordu. Frenkler bunu sezmilerdi. Bu hususta onlarn birok, mesel Ser Reyols gibi mthi adamlar vard. Bu adam, Fransa'nn beynelmilel mal ilerini grr. Byle konferanslarda hep O'dur. Sonunda Fransz'lar bize sylediler de: Birok ite iyisiniz. Fakat para iine asla aklnz ermiyor. Bu sebeple sylerim ki, bu devlet ve millet iin her eyden evvel maliye ve iktisat mtehassslan yetitirmek hayat bir mes'eledir. Bu da zeki ve iyi darlfnun tahsili grm genlere Avrupa'da maliye ve iktisat tahsil ettirmek ile olur. Tahsilden sonra, bunlar yine Avrupa'da behemehal, bankalar, irketler ve emsalinde altrmaldr. nk yalnz nazariyat bir eye yaramaz. 409 Nitekim iyi hekim olmak iin hastahneler ve laboratuvarlarda almak lzmdr. Mill ve iktisad ubede, hastahne ve laboratu-varlar, bankalar, irketler ve emsalidir. Bir de bu mal iler hep vahidlcnib idi. Bizim onlardan bu babta bir isteimiz yoktu ki, pazarlk yapabilelim. Bu sebeple mtekabiliyet esas fi'len mefku olmutu. Bu da ard. Bize byk glkt. Fakat ne are! Biz sna ve mal bir millet deiliz ki... Avrupa'da bankalarmz, tacirlerimiz, irket ve fabrikalarmz yok ki... Bu iktisad glkler esnasnda ve ba husus Yunanistan'dan tazminat ve tamirat istememiz, bizim hkmeti iddetle aleyhimize evketti. Bu husumet srp gidiyor. smet yine muhaberat bana gstermiyor. Hkmetle aramzn gerginliini sade sylyor. Buna gre Hkmetle yeniden aramzda byk fikir ayrlklar var. Bu ii yapan Rauf tur. i krkleyip duruyor. Zoru smet'i yere vuracak. Yni ihtilfn sebebi msalemetten ziyade ahs i. llallah, bktm artk... Bunlar hal iin smet tuttu, bu sefer Ha-san' Ankara'ya yollamaya kalkt. Yollamamasn tavsiye ve srar ettim. Dedim: Adam gryor ve kendin sylyorsun ki, be para etmez. Bence bu adam kendisine mlik deil, Dima hasta biri. Yollama! Bsbtn berbad eder. Dinlemedi. Hasan gitti, geliyor, Lozan'daki gazete muhabirleri ate gibi. Bir tanesi Ha-san'n yolda olduunu haber alm, gitmi, yolda Hasan'm trenine binmi Hasan'dan interviv (Ropost) yapm, Paris'e gazetesine yollam. Gazete bize Hasan'dan evvel gelmi. Baktk, Hasan ne var ne yok hepsini sylemi. Bunlar hep de bizim Hkmetimizin nokta-i nazar. Bizim nokta-i nazarlar sfr olmu. Bu adamn u tedbirsizlii vahimdir. Srr f etti. Kzdk. Fakat Belki yalandr. Hele Hasan gelsin! dedik. Geldi. Btn Hkmetin fikirlerini kabul etmi, bize onlar mdfaa ediyor. Hkmet bizim vermediimiz eyleri de veriyor. smet'e yle bir baktm Ne haber? Ben yollama demedim miydi? dedim. Hasan'a da o gazeteyi verdim. Baku. Bizden evvel hepsini bunlara sylemisin dedim. Hasan'm bu haltn temizlemek mzakerelerde bize epeyce i oldu. Biz Hkmete bakmadk. Bildiimizi okuduk. 410 LOZAN'DA TATL Bu esnada tam yaz. ler tavsad. Delegelerden bir ksm teye beriye sayfiyeye gidiyor. ok zaman isiziz. smet'le haremlerimizi alyor, otomobil ile Lozan civarnda ormanlarda geziyoruz. smet spora pek merakl. Buralarda jen de quille oynuyoruz. Ba-zan bilardo oynuyoruz. Ben yirmi yalarmda iken, bir defada onbe-yirmi yapabilirdim. Yirmibe yldr oynadm yok. kimiz de birbirimize ayarz. Yni iki veya defa nbet geliyor da ancak, bir veya iki say yapabiliyoruz. imdi diyorlar ki, smet bilardoda Trkiye ampiyonu imi. Aferin. Demek ne kadar bilardoya alm. Yaasn zevk- safa. Ben yine ayn iktidarda duruyorum. Ve Lozan'dan beri bir defa bile oynayamadm. Ekseri birer kaya binip, uman nnde krek ekiyoruz. Krek yans yapyoruz. stnl ne seven adam... nat da... ll beni gemek istiyor. Ben karabatak gibi denizde bydm, o ise Bitlis dalarnda, tabi daima ben geiyorum. Fena kzyor. Birka defa Lozan'dan t iyon atosuna kadar gittik. Bu mhim atoyu ben yirmi yl evvel gezmitim. Ona da gezdirdim. Bir defa da ormanda koma yans yaptk.

Birbirimizi bir bak srt kadar geemedik. O Bitlisli, ben denizci. Beni gemeliydi... Bir akam vaktiydi. Karanlk kyordu. nmz gremedik. kimiz birden dtk. Bu kouyu bir ormann inideki yolda yapm idik. Bereket versin bir aaca arptk. Kafamz krlrd. Benim elbisemin kolu yrtld. Bu bo zamann bir ksmn da Trk Tarihi ve Ermeni Tarihine hasrediyordum. Ermeni Tarihini bizim ktiplerden Hidyete tebyiz ettirdim. stanbul'da kan bir gazete sahibi Yahudi Karasu grm. Ondan birka makale neretti. Hidyet iyi ve yetiecek bir ocuktur. Ktiplerden keza Cevat beyin olu yetiecek bir iyi gentir. Bunlarn ise en banda Ahmet Cevad' zikredeyim. Cidden yetiecek iyi bir gentir. ifrede alan Naci 'yi de burada zikrederim ki, adet takat- beer haricinde bir sy ile, edep ve terbiye, ketumiyet iinde almtr. Bu da yledir. Miralay Fujeralas hemen de peimizi hi brakmad. Daima haremiyle bize geliyor. Bizi gezdiriyor. Haremi, 411 haremlerimizin daima peinde. Bundan iki yl evvel Paris'te rendik ki, Fujeralas Fransa Hariciye Nezareti'ne mensup casus imi. Pek Trk dostu grnyordu. Kendisi bizim, kars kanlarmzn peini brakmyordu. Bereket versin, smet'in haremi dnyada hibir eye vkf deil. Benimki ise, dnyada sevmedii bir ey varsa, o da politikadr. Hem anlamaz da. Bununla beraber birgn benimle politika konumamr ve sormaz bile. Ben, biriki defa ilk evlendiimiz zamanlarda politika konumak istemitim, o nefret gstermiti. sabet ki, byle bir hastalk ve dmanl var. O zaten edeb, ilm ve cidd eyleri de sevmez, bunlardan asla anlamaz. Tabii lfna dahi tahamml edemez. Politika da byle. Hsl srlarmz smet'le benden bakas bilmiyor. Mzakelerde kadnlar yok. Zaten anlamazlar da... Biz de zaten sylemeyiz. Tabii miralay efendi ve kars hibir malmat alamyorlar-d. MEVHBE HANIM Ancak smet'in hareminden mkiltmz var. Bir odada drdmz yemek yiyoruz. Yemee terlikle geliyor. Hepsi iki kat elbisesi var. Herbiri er-beer lira kymetinde ad basmalar. Salarn intizama koymuyor. Yemek yemesini de bilmiyor. atal tutamyor, garsonlardan utanyorum. Haremime sylyorum, o retmek istiyor. renmeyi de kabul etmiyor. Fujeralas'm karsna da lyk vehile muamele edemiyoruz. Kadn salona geliyor. smet'in haremi Mevhibe Hanm orapsz ve kesine baslm terlik ile yanma kyor.Kocasnn ve kendisinin amarlarn, amarcya vermiyor. Kendi odasnda ykyor. Odaya ip gerip kurutuyor. Bari unu lemden saklama dnse... Onu da yapmyor. Fena bir ey olduunun farknda deil. Yatak dzeltmee gelen hizmetileri odaya sokmasa... Onu bile dnecek seviyede deil. smet'in ve kendisinin amarlar da, bezden, pazenden dikilmi, di kaba eyler. Nihayet smet'e tembih edip nn almasn sylemee mecbur oldum. Kendisine bir ka kat elbise alnd; fakat giymesini bilmiyor. Hele bir trl apka giydiremedik. 412 Alad. Zavallya acdm da... Gzelce bir kadn. Sf, pk bir insan. Dnya grmemi. Sade bir okuyup yazyor; fakat tahsil grmemi. Bihaber. Gayet Mslman. Be vakit namazn klyor. Pek namuslu bir hanm... Bunlar tabi onun iin meziyet... Bir kelime Franszca da bilmiyor. Misafirlerle konuamyor. Erkek iine kamyor. Sklyor ve sosyeteye girince stne baygnlk gelip baylyor. Bir defa Fujeralas bizi greuyere peynirinin yapld yerde bu adlardaki atoya gtrd. Bir yerde yemek yedik. Bakalarn davet etmiti. Kadn ve erkek vard. Mevhibe sofrada bayld. Byle salonda ve yemekte insanlar iinde bayld oktur. Grlyor ki, bu aile pek fakirdir. Yksek bir aile terbiyesi, tavrlar yok. smet'in donu paas dmeli, pazen dondur. Hanm mcevherat olarak, leblebi kadar top altndan bir kpesi, smet'in yz grml olarak verdii ufak ve krk dkk fele-menk talarndan, elli-altm kt lira kymetinde bir gerdanlk. Parmanda yine bir leblebi kadar top altndan iki kreli bir yzk ile Konya'da altndan yaplan Mevlevi kllh bir yz var. Hepsi bu. Kreli yz haremime hediye etmi, o da, ona altn kemer bir bilezik vermi. Mevhibe'nin yz el'an bizdedir. Arasra haremimin elmaslar arasnda grrm. Bu vesika, bu fakirlik numunesine hayretle ve ibretle bakarm. nk diyorlar

ki, Mevhibe'nin mcevherat mthi imi. Byk prlanta tek ta kpelerini kulaklar ekmiyormu. Lozan'da bu kadar fakir olan insanlar, sonra iki- yl iinde bu mhim servetleri nereden toplamlardr?!!.. Bu sefer Hseyin'in haremi de Lozan'da. nce anlamadk. Ehemmiyet vermedikti. Meerse Robert Kolej'de tahsil etmi, terbiyeli bir hanm imi. Son zamanlarda hanmlar onunla sk temasta bulundular. O'da tabii Mevhibe'nin iptidailiini, benimkinin deliliini ve ikisinin de cim karnndan bir nokta olduklarn grmekte idi. Bu kadar syleme, yine Mevhibe herkesin iinde kanapenin stne bada kurup otururmu. w,,jfc! ;l..,.,., 413 Birgn Fujeralas'm kars Mevhibe ile benimkini evine davet etmi. Onlarn kocasnn yazhanesinin ekmecelerini birer birer ekip kartrmaa balam. Haremim: Aman.kapat, geliyor demi. Mevhibe: Gelirse ne zarar var? demi. Derken Madam gelmi.Oooo!.. Madam smet Paa ne aryor? diye barm. Bu, malm mthi bir terbiyesizliktir. Kadn tabii Bu Trkler ne terbiyesizdir demitir. Hasl rezil olduk. Bu hanmn byle ileri ok. Mesel: Birgn bizimkiler Romanya Delegesi ve Paris Sefiri Diamandi'nin kzma Fujeralas'm karsna, daha bir iki madama ay ziyafeti vermiler. Madamlar salona gelmi. Bizim kan herkese ay veriyormu.Mevhibe de mahut terliiyle gelmi. Bizimki birey diyememi. Herkese ay verirken Mevhibe hanm fotin giy! dermi. Madamlar bunu kendilerine Trke kompliman zannedip, mersi derlermi. Hseyin'in kars Mh-re'yi yle bir glme tutmu ki, kendini zaptedemeyecek hale gelmi. Salondan kp yle glm. Bir gn de Fujeralas'm evinde bandaki takma sa karm, puisini eline alm, bizimkine Dzeltiver demi. Bu da herkesin iinde olmu. Bu isizlikten istifade ederek svire'de iftlikler, st, tereya ikulata ve emsali fabrikalar, mektepler gezdik. Bir mektep grdk ki, orada civar kyl kzlarna ocuk nasl bytlr, yemek nasl piirilir fi'len retiyorlar. Ne l mektep. Bizde de imdilik ehirlerde yaplabilse... BERN'DE BR UAK TURU Bir kere de Hkmet davetiyle tayyare ile smet'le ben Berne gittik. Galdan Tevfik de var. smet'in kuyruu... Aynhi m? Kambersiz dn olur mu? Tayyareye ilk binmitim. Bazan birden iniyor. nsan bayram dolabnda iner gibi bir ey oluyor. Bunlar havada mevcut kesafeti az mntakalarm. Tayyare orada birden dermi. Bazan birden elli metre zemine doru indii olurmu. Ba siperden kanlamyor. Sr'atten pek iddetli rzgr var. Zaten bata, kulaklar da kapatan bir takke var. Ama yine rzgra dayanlamyor. Makinenin de mthi grlts var. G414 rltden konumak mmkn deil, Tayyareler birer kiilik. nsan belinden oturduu yere balyorlar. ptida korkuyordum. Sonra altm. Belimden kay kardm. Ayaa kalktm. Yeri seyrediyorum. Gzel bir manzara, Tamamiyle ku gibi. Yer svire'nin aramzdaki ksmn kubak seyrediyoruz. Krlar kamilen yeil, ayrlk. Ya mezruat, ya orman. Bunlarn arasnda birok san hatlar. Btn getiimiz yerlerde-yalnz bu hatlar ekilmemi, Bunlar yollar. Dz, uzun ve birok kollan var. Heyeti umumiyesiyle yle. svire bir a. Yollar an ipleri; an gzlerinde yemyeil orman ve tarlalar. ehirlerin stnden geerken grlen manzara da tuhaf. Muntazam saf saf binalar, uzun dosdoru yollar. Binalar yollarla muhat adalar. Sabahleyin, msait hava ile gittik. svire Reisicumhuru bizi gezdirdi. Messesat, fabrikalar, iftlikler grdk. Avdetimizde sert rzgr kmt. Bize imendifer ile avdeti tavsiye ettiler; tehlike olduunu sylediler. Biz de kabadayl ele aldk. Hayr tayyare olsun dedik. Ne ise selmetle Lozan'a dndk. POLONYALILARLA MUAHEDE Yine ilere baladk. Bu esnada Polonyallar bir hey'et gndermiler, bizimle muahede yapmak istiyorlar, Al... Karmzdaki hasmlara kar bundan iyi bir ey olmaz. Peki! dedik. Mnir ile Tahir'i mzakereye memur ettik. Bu ile ben ve smet hi megul olmadk. Sade direktif verdik. Baz mkilleri bize dantlar. Syleyeyim ki, bu muahede bu iki adamn eseridir. Biz bedavadan imza koyduk. Hele Hasan! Bsbtn bedavadan. Lozan Muahedesinde de bu adamn imzas

pek hakszdr. Hibir hizmeti gememitir. Bil'akis muahedeye fenal vardr. Mnir'in Hik-net'in dier btn mavirlerin, hatt ktip ve ifrecilerin ondan ziyada hakk vardr. Ne ise, byle eyler oluyor. Onun bu muahedede imzasn grenler M nesiller, O'nu bir hizmet grm zannederler. Muahedede bir fikri, bir kelimesi bile yoktur. '"-' Polonya mzakeresi devam ediyor. Birgn bizden biri geldi. 415 Bana gizlice unu syledi: Ankara'dan gelirken Polonya iin selhiyetnme yazlmas unutulmu. Felemenk, Belika, svire ilh... btn devletlerin var da, bu yok. imdi smet Paa emir ver di. Hkmetten yalnz kendisi iin selhiyetnme getirtiyor. Vay bu ne i?.. ldrdm. Ankara'dan ilk hareketimizde itilf devletlerinden baka ekoslovakya, Danimarka, Felemenk, Finlandiya, spanya, Amerika, ilh,.. btn devletlerle muahede yapmak zere bize vazife verilmi. Bu devletlerden herbiri iin smet'e, bana, Hasan'a ayr ayn selhiyetnmeler yazlmt. Bunlar heyette idi. Halbuki Polonya iin selhiyetnme yazlmas unutulmu imi... smet demek bu Polonya muahedesine imza koymak erefini bile benden esirgiyor. Bu adam ne mthi hret harisidir ve hretine asla ortak kabul edemiyor. Hem bu adam drst deil. Beni bundan mahrum etmek onun elinde deil ki... Bu bana Hkmetten verilmi bir selhiyet ve hak. Demek bu adam ok yalan ve dalavere yapan biridir. f... Yandm, kaynadm. imde mthij bir isyan boras koptu. Bunun arkadalk hatr, hak ve hukuk denen eyi de bildii yok. Bu adam bana sonra da kimbilir neler yapacak? Demek bana kar mthi bir rekabet hissi tayor. Beni rezil veya imha etmek bunun gayesidir. Yapar m? Mkemmel yapar. ok gcme gitti. Halbuki Polonya Muahedesine imza koymak da eref mi? Bunu bile kskanyor. Ona nisbetle pek byk olan ve yeni Trkiye'nin ilk muahedesi ve birok eylere esas olan Moskova Muahedesine imza koydum. Lozan Muahedesine koyacaz. Lozan ise bir abide... Fakat smet'in u hareketi son derece gcme gitti. Ben kimsenin hakkna tecavz etmem. Fakat kendi hakkn da mkemmel mdafaa eden biriyim. Hak mukaddestir. Kimin olursa olsun herkes onu mdfaa ile mkelleftir. Kendi kendime dedim ki: Bu kanc? Artk yetti. Ben bu adamla almam. O beni tepelemeden, ben kendim onu terkedip gideyim... Mustafa Kemal her vecihle onun cinsinden. Ben bakaym. O galip gelir. Bununla mcadele mmkn deildir. O dalkavuk, ben aksi. yilerin hall-i mahkemesi de Mustafa KemaL Bir 416 mddet dndm: Ya daha Lozan Muahedesi bitmedi. ok ey oldu, ama yine yzde on kadar i var. Rezil eder. Frenklerin btn metalibini kabul eder. Hele hazmedeyim. dedim. Bu dnce beni tuttu fakat biraz sonra bir eyi gzm grmedi. Hereyi feda ettim. smet'e atmak iin koarak odasna girdim. smet, benim karm ve onun kars oturuyorlar. Avasalar doan gibi saldrmm. Gzlerimden imek akyor. Dedim ki: Sen Polonya iin srf kendine selhiyetnme getirtiyor-musun. Halbuki mz iin de bunlara dair vazife verilmiti. Nitekim dier devletler iin mzn de selhiyetnmeleri var. Polonya iin unutulmu. Sen bu kadar arkadan ve hukukun olan Rza Nur'a bir Polonya Muahedesine imza koymak erefini kskanyor musun?.. Hem demek sen mthi harissin. Hem senin ne hak ve selhiyetin var ki, Hasanla beni aradan karyorsun? Sen kimsin? Demek senin ahlkn da drst deildir. Benim seninle u dakikada mnasebetim bitmitir. Senin gibi bir adamla alamam. Murahhaslktan, vekillikten ve meb'usluktan da istifa ettim. Grki, haris olmak ve olmamak ne imi. smet put gibi kald. Kzard ve bozard. Bir lkrd dahi syliyetnedi. Kanma dndm. Kalk, hadi! dedim. Bizim odamza getik. Dedim ki: imdi bavullarmz yapalm. Nis'e gidip bir mddet oturalm. Hem dinlenmi oluruz. Oradan stanbul'a gideriz. Karm da mteessir olmu. Hakkn var. Bu, adam deilmi, gidelim dedi. Bavullarmz yaptk. Yemek zaman da oldu. Yemei smetle beraber yiyorduk. Belki gelir srar eder diye yataa yattm. Hastalk bahane edeceim. Hakikaten smet geldi. Benden kusur diledi. Af istedi. ok

kt i yaptm dedi. Kat'iyyen szlerine kulak vermedim. Hadi yemee gidelim dedi. Zelne yalvard. Bu adam srasnda ne zell imi!.. Seninle yemek dahi yiyemem. Her ey bitmitir dedim. O kadar yalvard ki, beni hiddet gibi bir histen mahrum etti. Bu sefer yumuak yumuak: Hastaym. Grmyor musun? Yataktaym. dedim ve gitmedim. Bakt ki are yok. Gitti. Haremini yollad. Haremi yalvard: O hat etmi, sen etme dedi. Bir kadn yal417 vartmak ne ar oluyor. Ne yaptm yaptm kendimi tuttum, ona da nazikne red cevab verdim. Bakt olmuyor. O da gitti. Yemee gitmedik. Ertesi gn smet yine geldi. Yine red cevab ald. Kararm kat'i... Hal gzme bir ey gzkmyor. Bu sefer kan koca haremimi kandrmlar; smet ona demi ki Lozan Muahedesini yapan Rza Nur'dur. O olmazsa bir ey yapamayz. Vatann ona ihtiyac vardr. Byk hizmetleri o grebilir. O, vatanperverdir. Yapmasn. Sizi vatan namna iknaa davet ederim. Doktoru ikna edin gitmesin. Kadndr, hafiftir, bir eye yaramaz. lk hamlede iin alaklndan yaralanm bir arslan kesilmi olan karm imdi yumuam. Peki demi. Geldi. Beni iknaya alt. Ona da mukavemet ettim ve: Bil'akis, hadi gidelim. Vakit geldi dedim. Gitmem! dedi. Mes'ele atalla. Kadn on para etmez ama, erkek de be para etmez. nk erkek denilen ad mahlk kadna mukavemet edemez. Kadn sertlikle deil, trl nvazile, o da olmazsa onun mhim bir silh vardr. Krkikilik top gibidir: Gzyadr. Onunla istediini yaptnr, ne yapp yapar raz eder. Bizim kan da beni sonunda raz etti; kanmla savama esnasnda iki gn geti. Nihayet smet'le haremi geldiler, beni aldlar, istifadan filn vazgetik: Ama bu benim iime ukde olmutur. Hal her hatrladka, szlanan bir yara nedbesidir. Bu vak'a galiba bu adama benim muahedelere imza koymak hevesinde olduum fikrini vermi. nk muahededen sonra An- ' kara'da beni stanbul'a Adnan'n yerine Hariciye Murahhas tayin' * edip, benim kabul etmediim zaman, aalam, beni iknaa al' m, bu hususta ok sz sylemitir: Bunlar arasnda ilk, kemal-i '"" ehemmiyetle syledii ve tekrar ettii udur: Oraya git, birok ir devletler daha var. Muahedeler yapacaz. Onlan hep sana yapt- " racam demitir. Ben bunlan da reddetmiimdir. Bu adam beni hi anlyamamtr. Ben onun gibi haris ve eref delisi deilim. Bu isyanm onun haksz muamelesinden ibaretti. Ben hakszla da- a yanamam. Kii herkesi kendi gibi bilir derler. Beni de kendi gibi i' haris-i hret sanm. nsan vardk ki, mevkileri, mevkilerin eref>:' lerini hi dnmeksizin ve tereddd etmeksizin bir tekmede atar. " 418 Bana nitekim sonra sra ile ve ara ile stanbul Murahhasln, Berlin Sefirliini, Karantina tasfiyesini verdi. Derhal birer tekme ile suratna attm. nce de Moskova Sefirliini vermilerdi. Kabul etmemitim. Yine birka defa vekillik tekliflerini de reddittiim gibi, vekil olduum zamanlarda da vekillikleri rica ve minnetleriyle kabul etmiimdir. Bunlarla benim kendileri gibi olmadm, mevki sandalyesiyle evimdeki bir liralk sandalyenin bence hibir fark olmadn sonraki bu redlerimden sonra anlam olsa gerektir. Derhal yazm, kendisiyle beraber bize de Polonya iin sel-hiyetnmeler geldi. Bu muahede yapld. mz imzaladk. lere devam ediyoruz. Bu aprak iler srasnda birgn Montanya beni oteline davet etti. Lozan'da benim sigaram mehurdu. Herkes sylermi. Samsun'da birinci dereceden be alt bin sigara yaptrmtm. Montanya'ya da biraz verdim. Dostuz, fakat adam eytan. Tabii dostluk ie te'sir etmemelidir. Dorusu bu. Diplomatlar karlannda aptal bulurlarsa, dostluk safhasna girer, aldatrlar. Demek dostluk sade aldatma vastasdr. Montanya bir takm mes'elelerin tarafmzdan fedkrlk edilerek bitirilmesini syledi. Bir de ill Anadolu'ya yzbinlerce talyan muhaciri yerletirilmesine msaade etmemizi istiyor. ktisaden muhtasnz. Amele ve ustalarnz yok. Sizin menfaatiniz diye bunlan kondurmak istiyordu. Yutmadm grnce tatlln brakt. Betlendi. Ben de perdeyi ykselttim. Bu sefer tehdide balad. yle kavga ettik: TALYAN DELEGESYLE ATIMA

O-Harbederiz. 3 Ben- (Soukkanl bir tavrla) Harbederseniz ne olur? 'J O- Ne olacak? ngiliz, Fransz ve biz ordular gndeririz, Anadolu'ya gireriz. Ankara'y banza geiririz. Ben- (Ayn tavrla) Eh, buyurun! Hi durmayn, hemen balayn! O- (Kpkrmz bir suratla, hiddet iinde) Mahvolursu419 nuz.. Ben- yi dinle! Sana iyi bir nasihat vereyim. Sonra belki devletinize lzm olur. Harp aarsnz. Ordularnz da Anadolu'ya sokarsnz, fakat bu Anadolu uursuzdur. Gelen ordular yer. te bakn misli... Yunan ordusu. Anadolu'da o topraklara gmld gitti. O- Ama biz Yunan deiliz. Ben- Siz Habeistan'da kahramanlz gsterdiniz. Sonra bunu Trablus'ta bize de gsterdiniz. Orada yirmi-otuz zabitimizle, beyz neferimiz vard. Bir-iki bin de yerli arap. Silh, cephane mkiltmz da oktu. Sizi ka defa sahillere dktk. Ancak, donanmanzn himayesine snr, dururdunuz. Bu sefer Anadolu'ya gelin de, sizinle iyi bir imtihan oluruz. Durdum, cevap bekledim. Bu tehdidime cevap bulamad. Durdu. Ben yine devam ettim: Ben- Bu Anadolu uursuzluunun eski, tarih mislleri de oktur. Mesel Hallarn ordularn yine bu Anadolu yeyip, yutmutur. O kadar ordu geldi, hangisi Avrupa'ya dnd? Hele Kl-arslan ne kadarn Haymana'da yerin dibine geirdi. Bunlar yapan hep Trk'lerdir. Cevap yok... Darbe tamdr. Baka bir lkrdya mahal verip, darbenin te'sirini gidermeden kalktm. Bonjur deyip, gittim. Rza Nur'a sert derler. Fakat benim hi kimseye ilk ve kendiliimden sertlik ettiim yoktur. Bana ederler, ben de iddetle mukabele ederim. Bu da byle, Venizelos da byle olduydu. talyan mes'elesi mhim bir mes'eledir. Bunlarn bugn siyasetlerinin en mhim noktas, Anadolu'nun zmir'den skenderun'a kadar olan ksmnn istils ve oraya talyan yerletirmektir. Bir de talyan sanayiine lzm olan kmr, talya'da ve mstemle-kelerinde yoktur. Bu sebeple Ereli Havzas'nda da gzleri vardr. Bu siyaset Mussolini ile kuvvetlenmiti. Lozan'da Montanya ile bir dziye ve keml-i hararetle Menderes boyuna talyan yerletirmek iin alt. Bunu bize dostlukla kabul ettirmek istiyordu. Bana belki on defa sylemiti. Bense zmir'deki talyan'lar tard iin uratm. zmir'de onbebin kadar 420 talyan teb'as vardr. Bunlar ekseriyetle yerli ahalidir. Katolik Rum, Katolik Ermeni, Yahudi. Merutiyetten evvel ve hatt sonra sahillerdeki Selanik, zmir, stanbul gibi ehirlerin bu mkule ahalisi, gizlice talyan tabiiyetine giriyorlard. Hem Trk Teb'as geiniyor, hem cebinde talyan pasaportu tayorlard. Trk teb'as sfatyla menfaatlerini kazanyor, bir gn bir ksya gelince kapitlsyonlardan istifade iin talyan olduunu bildiriyor ve talyanlar da bunlar himaye ediyorlard. Bunlara biraz talyan da zam olmu. Ben bu kark aa ve muzr halk Rum diye mbadele kitlesine kaptrp zmir'den defetmek istedim. talyanlar kyameti kopardlar.Resmen talyan teb'as olduklarndan mbadele kadrosuna sokmak tabii mmkn olmad. Benim Trk Tarihi'nin son cildinde (14. Cildi, henz neredemedim.) Italyanlar'n memleketimizdeki istil emellerine dair malmat vardr. Montanya bize Trkiye'nin, usta ve hatt kfi nfus olmadndan memleketimiz imarna ancak talyan'lardan amele ve muhacir yerletirerek muvaffak olacamz iddia ile ie balamtr. yle tavr almtr ki, sanki bize pek dosttur da en iyi yolu gsteriyor ve bunu aka da ifade ediyordu. Bu kandrmaya gelmediimi grnce, tehdidlere balam, kavgalar etmitik. Zaman geti, ben yine Montanya ile dostum. Yni, deta ikimiz de kpek gibiyiz. Hem hrlayor, hem dalayoruz, hem de yine birbirimizi seviyoruz (!) Ne yaparsn, diplomatlk!.. Bir gn ben Montan-ya'y bir husus konuma esnasnda detim ve hakikati sylettim. yle ki:

talya'da byk tezayd-i nfus vardr. talyan Milleti talya'ya smyor. Mutlaka koloni lzm ki, bunlar oraya yerletirilsin. Ben- talya'nn cenub ksmnda bo arazi vardr. O- Evet ama, oralar oraktr. slah istiyor. Bu da masrafl ve uzun i. Ben- Canm, daha dn Trablus'u elimizden aldnz. Geni bir yer. Oraya yerletirin! O- Hayr, hibir talyan oraya yerlemek istemiyor. 421 Anadolu'yu istiyorlar. Anadolu'nun iklimi iyi, topra zengindir. Bunu ite bylece ifade etti, ruhlarn syledi. Ben de bunlar onun azndan iiterek malmatm kat'iletirdim. talyanlar ilk Menderes boyunda yerlemek istiyorlar. Bu mes'ele de otuz-krk yldan beri vardr. Buna da Hidiv Abbas Hilmi'nin oradaki Dalaman iftlii'ni satn almakla balamak istediler. Hidiv, iftlii bunlara satmak iin Abdlhamid zamannda da, ttihadclar zamannda da ok urat. Bu hkmetler iyi hareket edip sattrtmadlar. Bugn btn bunlar bildii halde smet talya'dan birka para almak iin buna msaade etmi, zmir ve havalisine birok talyanlar gelmitir. te bu talyan mes'elesi, halihazrda Trkiye'nin en mhim mes'elesi ve tehlikesidir. Devlette eer akl banda rical olursa imdiden bunun nne gemek mmkndr. nk bu iin mukabil arl vardr. talya bugn Yugoslavya ve Fransa ile rekabet halindedir. yi bir diplomasi bu devletler ile bu hususta mterek bir tedbir almaa msaiddir. Bilhassa Franszlar Kilibe'yi kendileri istediklerinden talyanlar'n Anadolu'ya ayak basmasna asla raz deillerdir. talya kendi hududlarnda bu iki tazyik kuvvetiyle hal-i temastadr. Bu iki tazyik onu Anadolu'ya tecavzden men'edebilir. Fakat iyi idare edemezsen, Franszlar inbi-sat halinde olan talyan kuvvetini kendi zerlerinden atmak iin, bizim zerimize sevk etmeleri de mmkndr. Hem de talya, Fransa'nn ark cenubisini, Cote FAzive keza herkes ve sahillerini istemektedir. Bu da bu devletleri bizimle mterek dva halinde birletirir. MZAKERELERE DEVAM: TEKLF SORUNU ^ Resm mzakerelere baladk. Devam ediyoruz. Edebiyat mes'elesi mevzuubahs oldu. Bizi beynelmilel Bern mukavelenamesini kabule davet ettiler. Ben girmeyeceimizi syledim. Israr ettiler. Bu i bizim iin byk felkettir. Bizde lim, edip yok. Daima Avrupa dillerinden tercmeye muhtacz. Bu422 nu yapamazsak, vatanmzda fikr terakki asla olmaz. Bu ne-kaveleye girince, bir eyi tercme etmek iin mellifin msaadesini almak lzmdr. Bunun iin de mellife para vermelidir. Biz fakir bir milletiz. Kim para verip de, melliften izin alabilir?!. Bizde neriyat lemi sefaletten baka bir ey deildir. Bu lem, pek l bildiim lemdir. Biri bizde bir kitap tercme eder, bastrmak iin para bulamaz. Evini satp kitap bastran ve sonra a kalan gayretliler de vardr. Bin bel basrsa bile, kitap sat o kadar mahduttur ki, kitap masrafn bile korumaz. Ben imdiye kadar otuz be eser bastrdm. Hi birinden kr ettiimi bilmiyorum. ounun tab masraf bile kmamtr. Vaka Fen-i Htan'dan birka kazandm ama, o da cebri satla, mahsul de ley kabilindendir. Bu halde iken bir de Avrupa melliflerine nasl te'lif hakk verecekler?!.Demek kitap tercme olun-myacak. Byle olunca da bizde fikr hareket lmese bile duracak. ALMA ESERLER Hakiki mellif bizde kust gibi bir eydir. Neriyat hep Avrupa'dan yalan yanl tercme, alma eylerdir. ou " Avrupa melliflerinden fikir veya cmle alar. Bir ksm da hemen aynen alar. Mellifin adn bir basit zikre bile hacet grmeyip, kendi adn kor. Mesel, Besim mer'in Gebelik, Ebelik, Nevsal, ilh... eserleri hep byledir. Bunlar Dr. Kilisli Rfat'la bana tercme ettirdii iin bilirim. Dier sahadaki eserlerde bile byle. Mesel Necip Asm'n Trk Tarihi'nin ilk ksmlarn okuyunuz. Leon Kahon'dan alnmadr. Hem de yalan yanl bir tercmedir. Yakup Kadri Nur Baba adndaki mill romanna bile Fransz ediplerinden bile cmleler almtr. Bunlar Peyami Safa gsterip, neretti. Hatt karikatr gaze- * telerini alyordum. Bir de ne greyim: Bizimkilerin mndere-cat, Franszlarnkinden almadr. Meyus oldum. Bu halde,

bu munaveleye girmek, Trk' fikir, ilim sahasnda ldrmek demektir. Bunu mnasip bir lisan ile Frenklere izah etmek iin Biz 423 Avrupa kitaplarn tercmeye muhtacz. Bu da sizin erefi-nizdir. Hem mes'ele insan ve meden mhim bir mes'eledir. Avrupa dnyaya medeniyet neretmek mevkiindedir. Eserlerinizi bol bol Trke'ye tercme hususunda bizi serbest brakmalsnz dedim. Buna bir ey diyemediler. Kabul ettiler. Byk bir kr yaptma sevindim. Vaka mellifler bizdeki gibi deilse de Avrupa'da da periandrlar. Te'lifi tevik iin ve insaniyet iin melliflere yardm lzmdr. Fakat bunu biz yapamayz. Onlara yardm edelim, insan olalm, bu bize erefsizlik olmasn diyelim. Ama bunu yapamayz. Kendimize de ederiz. Tuhaftr... Hseyin Cahid bunun kymetini takdir edememi. Bu i dolaysyle iddetle benim aleyhimde yazd. Halbuki takdir edecek seviyededir. Galiba, daha dorusu ahs dmanlk galeyan. Hcum vesilesi olsun da ne olursa olsun diye yapt. Bern mukavelesini kabul etmedim diye, gazetesinde aleyhimde diyor ki: Bu mukaveleye girmek, meden bir ereftir. Bu erefi Rza Nur at. Evet ama, kuru erefler hayal byklkler karn doyurmaz. Hayal bir eref iin bir milleti geri, Cahid'in tabiri vehile ksz brakmak, tefekkr ve ilim sahasnda terakki etmek nimetinden ve erefinden mahrum etmek olamaz. yle yapmak iin insan pek ahmak olmaldr. Bu kitabm yazdktan sonra, nice sonra idi: unu ilve ediyorum. smet Paa hkmeti bu babta toplanan bir konferansa delege gnderip, bunu kabul etmi. imdi muharrirlerimiz tercme yapamyor. Bu i de durmu. Gazetelerde ac ikyetler grdm. Ne ahmaklk! Canm bu kazanlm ey. Niye verirsiniz? Knza m batyordu!.. Tenevvrce bu mes'elenin mzakeresinde ben gzel bir ey de yaptm. Mzakereyi umumi celsede General Pelle ile ben yapyorduk. Pelle'ye: Trkeye tercme hakkn serbest braktrr cmlesini maddeye ilve ettirdim. Bununla bir tala iki ku vuruyordum. Demek Lozan Muahedesi'ne gre, Trkiye'de tercme, sade Trke iin serbesttir. Rumca, Ermenice ve Yahu-dice iin serbest deildir. Demek onlar tercme edemeyecek. Bu halde tenevvrce fakir kalacaklar. Hem de bu byle olunca Trkeyi renmee, Trk fikirlerini almaa muhta ve mecbur 424 kalacaklar. Bu bir noktadr ki, tahtnda mstetrir huvesi vardr. Muahedeyi okuyan hibir fert bunu anlayamaz. te daima sylyorum .Bunlar iindi ki, Lozan'dan sonra bu noktalan izah eder, yni huveleri gsterir bir eser tab'n ve muahedenin tatbikatn idare ve kontrol ermek iin bir komisyon tekilini smet'e srarla ve tekrarla sylemitim. Yapmamt. Ne olacakt? Rumca'ya, Ermenice'ye, Yahudice'ye, Avrupa'dan eserler tercme edildi mi veya gazetelerde byle bir roman tefrika edildi mi, bu komisyon tarafndan gizlice eserin Avrupa mellifine haber verdirilecekti. Bu hak sade Trke iindir. denecekti. Mellif dva edip onlardan tazminat alacakt. Bunu esirin mellifi nerden haber alacak? Bu komisyon el altndan onu haberdar edecekti. Hkmet de Evet muahedenin metni budur deyip Avrupal mellifi kazandrcakt. Bundan Hkmet'e iyi bir vesile de vard: Diyecekti ki: Trkiye muahedeye sadk, imzasna ite baknz harfi harfine riayetkardr. Bunu gstermee de vesile olacakt.. Rum, Ermeni, Yahudi de bir daha tercme edemeyecek, Trke'ye mracaata mecbur olacakt. Trke'den tercme yapacaklard. Bu sayede Trk muharrirler de onlardan tercme hakk alacaklard. nki Trkiye dahilinde te'lif ve tercme hakk kanunen mahfuzdur. Olmad... Anlatamadk!.. Sonunda da bir uval inciri berbat ettiler. Byle sersem, bu kadar ahmak hkmet grlmemitir. kinci devrede yine, kemafssbk umum celsede sz syleyen smet, hatrlayan yine bendim. Ve yine bir tarafta Mnir, bir tarafta benim. Mnir Frenkler'in sylediini tercme ediyor. smet okuyor. Ben de arada kda yazp yle syle! diyorum. Benim bizzat sz aldm az. Zaten bu devrede, ilk devredeki gibi byk nutuklar yok. Ufak ufak szler. Bu komisyonlardan da yalnz karantine iini idare ettim. Evvel ona Nihad Read' yollamtm. Olmad. Frenkler'in metalibi mthi, hatt eskisini tedid ediyorlar. Fena kapitlsyon; o vakit bizzat kendim gittim. Ve bir ok ey almtm. imdi tamamiyle mzakereyi ben yaptm. stediim hale koydum. Bu devrenin skomisyonlann mtehasslanmz idare ve

425 hallediyor. smet, umum celsede tasdik ediyor. Bana bazlar, hatla Avrupal delegelerden de diyorlar ki: Sen ilk devredeki gibi deilsin. O ne ateti. Snd. Artk lfa karmyorsun. Bu doru idi. Sebebi mes'elelerin tamamiyle iktisad teknik ve ihtisas ii olmasyd. Hem de bu devreye evvelki gibi cihanmul dadaal iler kalmamt. Lzumsuz yere galeyanla hararet zarardr. Daima ie gre tedbir, hareket, tavr lzmdr. En mhim ey, elstik olmaktr. Trl ilerde kyamet koparan ve vermeyen ben, Yunan tazminat mes'elesinde verip iin iinden kmtm. Bilhassa diplomatlk, elastikiyet ister. Bu esnada ben, bol uyuyordum: Trk Tarihi adl eserimle megul oluyorum. Mkemmel ve acelesiz yemek yiyorum. Geziyorum. yleki fevkalde imanladm. Hasl ense yaptm. ..,, DETAY PROTOKOLLER lk devrede bilakis ok meakkat iindeydim. Uykusuz iti- .... hasz, halsiz idim. Bir eyi syleyeyim: Erbab- mesai iin ok s faydaldr. lk devrede sabahlan kalknca banyoyu doldurup giriyor, scak suda yirmi dakika kadar kalyordum. knca be on dakika kadar muhtelif vcut hareketleri, yani egzersiz yapyordum. ,, Daima benim midem ekir. Bu hal tabii mektepten beridir. Burda ,,, yemeklerde vine suyu iiyordum. Bu iki tedbirle sanki iyi uyku, uyumu, hi yorulmam gibi oluyor. Kendimi din ve kuvvetli , hissediyordum. Bu eyden ok istifade ettim. Bu sayededir ki, faaliyetle alabildim. Bir takm mal mes'eleleri tasfiye iin muhtelif mahkemeler , te'sisine karar verildi. Bu dettir. Muvakkattir. Harplerden sonra ., devletler bunlar yaparlar. Bir takm beynelmilel Consatianlar Mukavelename var.,, dr ki, her devlet onlara itirak etmitir. Cidden insan ve medeni,, yet levazmndan eylerdir. Bunlar kabul ettik. Yalnz shh Paris ,, Mukavelesi'nin iki maddesi bizde kapitlasyonu te'yid eder mahiyettedir. Onlara Reserve beyan ettim. Bunlardan Afyon mukave-lanmesi'ni kabul ettiimden bizimkilerden bazlar bana itiraz et, 426 tiler.Sebep olarak da bizde afyon ziraat olduu ve ngiliz'lerin de bu ite reserveleri olduu, nk, Hindistan'dan in'e mhim miktarda afyon sevkedildiini sylediler. Ben hekim sfatyla, bu afyonun insanlarn shhatinde ne mhim tahribat yapan bir mthi zehir olduunu bildiimden, bunu men'e alan bu insan konvansiyonu hi itiraz etmeksizin kabul ettim. Ama ngilizler etmemi, bu misal imi. Neme lzm. nsan bir ite kt misal olmaz. Hat muksun aleyh olamaz derler. Pek dorudur. Zaten, bundan ticaretimize de bir zarar da yoktu. nk bizim afyon, en iyi afyondur. Mstahzarat- Tbbiye fabrikalar bizimkini alr. Bu da meru ve kfi. Bu mukaveleler onbe-yirmi kadardr. Bunlarn mzakeresini ben yaptm ve kabul ettim. Devletler tarafndan kapitlsyonlarn ilgasn kabul ettiklerine dair bir madde koydurdum. Elbet ok mhimdir. Trkiye'yi hakiki bir devlet eden budur. Esaretten kurtarmtr. Tam mstakil yapmtr. Ancak bunda da bir ey kaydedelim: Bunlar yaparken tabii ecnebi postahanelerini de ilga ettirdim. Bunu da bizzat ben yaptm. Postalan ilga ederken dorusunu syliyeyim, yreim cz cz etti. Abdlhamid zamannda bu pos-tahneleri bilhassa zikrederim, Galata'daki Fransz postahnesini memleketin hrriyet ve meruiyete nail olmasnda ne byk hizmet ettiini hatrladm: O vakit Tbbiyede talebe idim. Avrupa'da istipdad aleyhinde yaplan Trk neriyat bu postahne ile bize gelir, gider alr; her tarafa datrdm. En ok bu sayededir ki, millet tenvir edilmitir. Bunlar hatrmdan getikten sonra gzmn nne, vallahi u dikildi: Memleketimiz henz inklp safhasn bitirip kapatmamt. Millet cahildir. Cahil bir memlekette, mstebit, zalim kolay kolay yetiir; serseriler mevki-i iktidara bol bol kar. Her mev-ki-i iktidara gelen Tiran kesilir. Nitekim ttihadclar... Hrriyet iin alm iken, mthi zalim oldular. Su idare favori-tizm, vurgun, zulm ald- yrd. Millet inim inim inledi. Terakki iin mhim bir zaman kayboldu. Bu i boyuna olacak... Hatt Mustafa Kemal ile smet byle olacak, galiba ben d

427 bunlarn muhalifi olacam. Avrupa'da neriyat yapacam... Bu neriyat Trkiye'ye sokmak mmkn olamyacak. Bu kymetli vastay imdi bu anda burda kendi elimle yok ediyorum. Ve yine dndm: Ne are, byle bir ufuk grnyor. Haritada bunlarn hepsi var ama, hereyden evvel Trkiye'nin istikllidir. Ne yapalm? Bu zarara katlanmak lzmdr. dedim. Vaka bu i byle oldu. Ben de muhalif olup Avrupa'ya ktm. Ama henz neriyat yapmak imknn bulamadm. lm megale, tarihe ve millete kar ben de vazife olan bu hatrat yazmak henz bana bu imkn vermemitir. Vaktim dar. Bu ie lzm olduu kadar param da yok. Kapitlsyonlar gibi bir karabely imha ettik. Ettik, ama, itiraf edelim ki, bunun hi olmazsa bir takm faydalan vardr. Ecnebileri muhakeme edemiyorduk, fakat hrriyet iinde ecnebilerden istifade ediyorduk. Hrriyetperverler icabnda sefarethanelere iltica ediyorlard. Onlar bunlar hkmetin gz nnde ecnebi gemilerine koyup hudud haricine karyorlard. Bir vatanperver skt m, kendini bir ecnebi vapuruna atyordu. Hkmet alamyordu. Bunlar insan ve hrriyet gayeleri iin byk hizmetler ve faydalar idi. Bunlan Lozan'da ker di elimle imha ettim. Bu mill hizmetimiz de ne ac bir tecell ve ne fecdir ki, (..................)* zalimini de btn kaytlardan azdf keyfemyea, asar, keser, krar, dker bir zalim yapm olduk. ayorum: Ne talih, ne tuhaf tesadf!.. Devlete ne hizmet ettikse bu adamn ekmeine ya srmek oldu?!.. Bu t, mill cidalin balangcndan beri byle... Bu esnalarda idi. Birgn smet haremi, haremim, ben oturuyor, dereden tepeden konuuyorduk. smet vaktiyle bizim Hrriyet ve tilfn iyzn okumu, ondan bahsetti. Nihayet yzme manal bir bakla bakarak: Birgn bizim de iyzmz yazarsn sen dedi. Birden irkildim. tiye ait ok mhim, ok manal bir szd. Kendimi tuttum. L ve naam bir ey sylemedim. Odama ekilip o sz de defterime kaydettim. () Bir isim metinden karblmrtr. 428 Demek smet beni iyice renmiti. Kendilerini de iyice biliyordu. Grmt ki, ben namusluyum. Haris deilim. O (......, ......)* Mustafa Kemal da kendi gibi. kisi anlamtr. Ben onlann familesinden deilim. Onlarla geinemiyeceim, bir gn ayrlacam. Aleyhlerine kyam edeceim. Bunu gsteren bir mazim de var. Keza ben onlar gibi deilim, onlar (......) yiyecekler, asp kesecekler. Rza Nur buna manidir. Onu pein olarak imha etmek lzmdr, diye zihninde karann vermi. nk Rza Nur nasl olsa aleyhlerine neriyat yapacak. Her iin iindedir, srlan bilir. Binaenaleyh, kendilerinin de iyzn yazacaktr. Demek daha Lozan'da benim aleyhime karann vermiti. Bu da birok cihetle tabii idi. Ben de bu esnada ayn eyleri dnyordum. Demek ben de, O'da keramet sahibi imiiz galiba... Daha o vakit tiyi gryormuuz. Nitekim dndklerimizin hepsi de tamamiyle olmutur. Sonra ayrlp Paris'e gelmi bulunuyorum. Mill Hareketin, bu ahslarn iyzn yazyorum ite ve bitirmek zereyim. Yalnz onlar beni imha edemediler. Bana kurun da attrdlar. Ama muvaffak olamadlar. Sade mevkiden atm oldular. Bense ellerinden kurtulup, kendimi Avrupa'ya attm. Lzumlu eyam, evrakm, not defterimi de buraya getirdim. Bu hr memlekette senelerle altm. Bu eseri yazdm. Vaktiyle Raufa gnderdiim mektubu alan smet, bu defterimi almak idi. KARANTNA Birgn General Pelle: u karantina iini de bitirelim. Eksperler yapamyor. Srnyor. stanbul'dan bana bir proje gnderdiler. yidir. Onun zerine yapverelim. dedi. General! Pek l bu ie de balyalm. Bu da aradan ksn. Ancak stanbul'dan gnderilen proje nedir? D Lamar'n projesi mi? dedim. Evet, o. Hem sizin doktorlarla mtereken yapm. dedi. Dedim ki: Bu proje bize mthi kaptlsyon bindiriyor. Eskisi bile iddetlen-dirmitir.Bizim kaptlsyon bahsinde ne kadar hassas olduu() Namus ve hrsla ilgili iki kelime hakaret anlam tad iin metinden kartlmtr.. 429

muzu biliyorsunuz. Zaten muahedeye kaptlsyonlann lavna dair bir madde girdi. Bu babta bir proje ile asla ie balayamayz. Siz mzakerelerde ok dirayet gsterdiniz. nsan ve hakka dair eylerde tamamiyle hsnniyet gsterdiniz, gsteriyorsunuz. Ben sizin bu licenap hislerinize istinat ederek derim ki, byle bir proje ile mzakereye balama asla mnasip grmezsiniz. Durdu; dnd, dnd. Peki! Bunu brakalm dedi. Hi zorluk vermedi. ok iyi adamd. kinci devrede bir takm mnakaal ileri hilmi, dirayeti ve nezaketi ile srf bu zt halletmitir. Be on gn evvel stanbul'dan bana Dr. Akil Muhtar bir mektupla Franszca bir proje gndermiti.Bunu D Lamar ile yaptklarn, bizim iin bundan iyisi olamyacam, bununla byk bir hizmet ifa ettiini (!), derhal kabuln yazyordu.. Halbuki bu adam biz byle bir eye de memur etmemitik. Fuzul ie girimi; kendi kendisine yapm. Galiba Adnan da ite var. Fakat mektupta ondan bahis yok. Dr. Kilisli Rifat, Dr. Esat da birer mektup yazmlar, onlar da bunu muvaffakiyet telkki ediyor, kabuln tavsiye ediyorlar. Demek komplo var. Ya bu zavalllar aldatlp bizi te'sir altna almak iin sevkedilmiler, ya Ak bunu D Lamar'a cemile iin yapm. nk Akil pek frenkperest bir derece kozmopolit, daima ve bilhassa Franszlar'a dalkavukluk ve hizmet eder biridir. Frenk emellerine let olur. Bu ii yapan D La-mar'dr. Akil Muhtar da erik-i crm yapm... D Lamar Fransz gal Ordusu hekimlerindendir. Franszlar igal zamannda Maarif Nazr Ali Kemal vastasyla, iki Fransz asker hekimini Tp Fakltesine profesr olarak sokmular. Gayeleri bizim Tbbiye'den Alman terbiyesini tardetmek. D Lamar Galata rhtmndaki Karantinahneyi -ki gzel bir binadr- husus mesken de yapm. Orada yatyormu. Orann laboratuvann da eline alm. Bu adam frsat bulmu. Trkiye'ye kazk atyor. Ve bu kazn bir Trk doktoru eliyle de tutarak sokuyor. Akllarnca bizi de kandrp dolaba sokuyorlar. Benim D Lamar'a kzdm yok. Bu adam kardei Cell Muhtar gibi sade para ve mevki dnr, tesi sfrdr; fakat ayn zamanda da vatanperver ve Trk 430 <s grnerek yapacan da yapar. Mektubu bende mahfuzdur. ' ;. a Yeni bir proje yaptm. e baladk. talyan maviri Dr. Se-;, nini pek iyi adamdr. Cidden Trk'leri sever. Ahbabmdr. Onunla v. husus grtm. Bana pek ok yardm etti. Mzakere, mzakere vs gzel bir ey meydana getirdik. Sade be yl mddetle ecnebi vj doktor mavir alma kabul ettim. Bu bir ey deildi. Dier bir-._., iki mesele de vard. , Zaten Lozan Muahedesi her beldan kurtuldu. Onda yalnz bir ufak bulak kald! O da adliyede, kabotajda ilh... be yllk bir mavir mes'elesidir.Be ylda o da bitecek. Bir milletin hayatnda be yl nedir ki? Hem de zararsz, faydal ey. Karantina iinin umum celsede mnakaas biraz hararetli oldu. Bize Sizde hekim yoktur. Bu i mhimdir. nsandir. Yalnz Trkiye'nin deil, btn Avrupa'nn shhati mevzuu bahistir. Memleketiniz kapdr. Mehur kolera salgnlar stanbul ve sizin sahilleriniz ile Avrupa'y istil etmitir dediler. Bunlara cevabm u oldu. Trkiye'de ok muktedir hekim vardr. Herhangi Avrupa milletinin hekimleriyle Trk hekimlerini imtihanla mukayeseye hazrm ve bunu burada btn leme kar resmen sylemee cesaret ediyorum. Hekimlerimizle iftihar ederiz. KARANTNA KONUSU Meslekdalarm byle mdfaa etmekle mftehirim ve haksz bir sz sylemediime de kaniim. Evet, bizde Avrupa'daM gibi tp limleri, mhim profesrler yok. Lkin hekim snf yksektir. Ben Msr'da ngiliz hekimlerini grdm. Franszlar'n da icray sanat eden hekimlerini grdm. Bizim bu snf hekimlerimiz onlardan aa deildir. Hatt belki bir derece yksektir. Bu da Glhane Hastahanesi ve Alman terbiyesiyle olmutur. Hi olmazsa stanbul'da beynelmilel shh ibr komisyon ihdasna ok uratlar. Kabul etmedim. Bunu Beyrut'ta, sonra skenderiye'de yapmak istediler. Onlara bile yanamadm. Bizdeki karantina idaresinin paralarn, tekat maalarn kamilen tasfiye ederek bu mevcudiyeti izaleye gayret ettim ve 431

muvaffak oldum. Yni bu messese kknden kaldrld. Bula bile braklmad. Bu karantina idaresinin suret-i teekkl ve tarihi tuhaftr. Bu esnada bunlar hep tetkik etmitim. Bunlara dair bende Lozan'a ait evrakm arasnda mhim malmat vardr. Sinop'ta ktphanededirler. Tp tarihimiz iin merakl bir sahifedir. Senini'ye hizmetine mkfaten talyan maviri olarak alacamz vaad ettim. Sevindi. Ben Lozan'dan sonra Shhiye Vekletinden ekilirken bunu mill ve resm bir vaad olarak Shhiye Vekili Refik'e syledim, sz verdi, fakat yapmad. Devlet namna ayp eydir. Hatt muahedeye mugayir olarak mavir de almad. Bir devletin muahedesine sadk olmas namus mes'elesidir. Bununla beraber bir sznt kmad ise Hkmet pek l etmitir. Ne ise bu i de byle bitti. Derken stanbul'da D Lamar'n habislii ayi olmu. Tp talebesi onun karantina kaptlsyonunu ipka etmek istediini ve bunun iin bana prova gnderdiini duymu. D Lamar'a mektepte hakaret etmiler. Dersine grev yapmlar. Byle hoca istemeyiz demiler. Tbbiye talebesi yamandr. ftihar ettim. Trk'n hrriyetinde nayak olan bunlardr. Mill meden mes'ele-lerde daima canllk gsterirler. Benim zaten daima Tbbiyeli olmak, en byk iftiharm olmutur. Bunlar Akil Muhtar'n erik-i crm oldunu renememiler. Bilselerdi kimbilir ona neler yaparlard. Trk olduu iin ona daha ok yapacaklar phesizdi. Adnan'dan bana telgraf geldi: Talebe D Lamar' karantina iin-de,kaptlsyon istemi diye tahkir etmi. Dersi kabul etmiyorlar. Byle olmadn acele yaz da mes'eleyi halledeyim diyor. Adnan'n hyanetine de bak!.. Cevap bile vermedim: Nihayet bu adam mektepte tutunamad. Def oldu, gitti. Aferin Tbbiyelilere... Adnan'a da ne demeli bilmem... Maalesef, Adnan maalesef Hariciye Murahhasl zamannda Fransz'lara hizmet etmekten baka bir ey yapmyordu. Ne ise sonra, mkfatn Paris'te onlardan grd. Maala Elsine-i arkiye Mektebinde Trke dersine mzakereci kaynld. Ben Akil Muhtar' iyi bir adam olarak tanrdm. Asker Tb432 biye'de beraber talebe idik. ok iyi konuurduk. Bana svire'ye kaacan sylemiti ve beraber kamamz teklif etmiti. ok istediim eydi. Fakat param yoktu. Param yok, gidemem dedim. O gitti. Yllar geti. Doktor olmu geldi. hret kazand. Mektebe hoca oldu. Paris'te iittim ki, cebinden masraf ederek doktoru Avrupa'da tahsil ettirmi. Cell Muhtar kardeidir. O, bahile nisbetle bu ne cmertlik. Hem hizmetin en iyisini bulmu. Trk' tahsil ettiriyor, vatana adam yetitiriyor. Fakat herkes diyor ki, bunu srf kendi menfaati iin yapyor. Kendisine husus hasthnesinde hizmet iin doktor ve hretine propagandac yetitiriyor.Bunu mill hizmet ekline sokuyor. Bence byle de olsa yine iyi. Bakasnn da kendisine propagandac yetitirmesini temenni ederim. Ancak, bir eysi var ki, Necmeddin Molla hikye etti. ok kt: Akil, btn hretini Talt Paa'ya medyundur. Onun pek sevdii husus tabibi idi. Mektebe profesrle de O'nun sayesinde girmitir. Gece gndz Talt'n evinden kmazm. Talt kat vakit anas hastaym. Ertesi gn Akil'e haber yollamlar. Akil ne o gn ve ne de sonra bir daha gitmemi ve bu ailenin hastalarna bakmamtr. Hasta ne, ve vaziyet ne olursa olsun, hastadr. Ve hekim hastal tedavi eder. Bu kadn birka gn sonra lm. Akil cenazesine bile gitmemitir. Halbuki evvelce hanelerinden kmazm. Bu alaklktr. Akil imdi de ne yapp yapp Mustafa Kemal'e canm. Bu adamlarn ii hep budur. O'da dsn, derhal savuur. Yeni mevkiye gelene yol arar. Herhalde seyyiat ok bir adam. Bunlara bakmyor da, bir de kendisini Trk ve vatanperver gstermek sahtekrln yapyor. Gazetelerde bu yolda yaz yazyor ve yazdryor. D Lamar ii, u hasta ii onun vatan hini, ahlksz, haris bir adam olduunu gstermektedir. Karantina iinde bir fazla muvaffakiyetim de var. Hibir yerde limanlara gelen vapurlardan shh vergi almazlar .Bizde alnmasn onlara kabul ettirdim. Demek karantinamza ecnebilerden varidat temin ettim. Bir ey daha yaptm. Bizim karantina idaresini Shhiye 433 Vekletine merbut bir mdrlk yaptm. Fakat btesinin mstakil olacan syledim. Frenkler bizden byle bir mstakil bte istememilerdi. Umum celsede ben teklif ettim. Pek memnun oldular. Kabul ettiler. smet hayret etmi.

Celseden sonra otelde: Bunu niye byle yaptn? Onlar istemeden veriverdin dedi. Benim bundaki maksadm u idi. Bizim Hkmetin hali malm. Maliye hazinesine giren para emanet de olsa bir daha kmaz, yenir. Bu bte mstakil olmasa, Maliye paray alp yiyecek. Buraya da lzumu kadar tahsisat vermiyecekler. Karantina idaresi perian olacak. Halbuki bu ii tanzim etmek, parlak bir surette idare etmek, devletin erefi, haysiyeti, hem de menfaati, hem de Avrupa'nn insan menfaatidir. Bu i dierleri gibi deil. Ecnebilerle temasdadr. Fenal derhal srtr. te buna are olmak zere byle yaptm. smet'e bunlar izah ettim. Bir ey demedi ama memnun olmad yznden okunuyordu. Benim maksadm bu idareyi bu vergi ile lzumlu yerlere mkemmel binalar, tebhirhneler ve laboratuvarlar yapmak iyi hekimler kullanmak, bu suretle erefli bir hale koymak ve Avru-pallar'a da Nasl? Trk doktorlar idare edemiyor mu imi? demektir. byle olmad. Ben ekildim. Muahedeye mugayir olarak paray merkez ekip, baka yerlere sarfetmee balad. Karantina ii de perian oldu. Neticede Frenklere kabiliyetsizliimizi bir daha gstermi olduk. Refik zavall insan... Allah vermemi... Tahsil de yavan... Sade dalkavuk. Ne yapacakt!.. Kabotaj mes'elesini de bir derece zahmetli mzakere ile iki yllk bir mhlet ve mahdud msaade ile hallettik. Bunu tamamiy-le kesmek mmknd. Ben o fikirde olmadm. nk, gemimiz yok. Mallar, yolcular haftalar ile iskelelerde kalacak. Vaka milletin, devletin ekonomi sahasndaki nevnemas iin pek mhim ise de ilk azda bir mahzur da var. Bu da mthi. Bu mhletin kabul edilmesine bizimkiler arasnda altm. Bu yle bir mddetti ki, ilere zarar vermeden bizim bahr ticaretimizin meydana gelmesine, vapurlar alnmasna ve seyrseferin tanzimine vakit verecek. yle oldu. Bizde de bahr ticaret filosu teekkl etmee ba434 i lad. Bu esnada talya'dan Lloyd'in Tiryeste'den bir adam geldi. Montanya bana takdim etti. Bunlann gayesi bizim seyrseferleri uzun bir mddetle ve baz erikler ile bu kumpanyaya almakt. Bana bu adam bu irketin reisliini de teklif etti. Rvet. Herifi ardm. Avrupallar Trkiye'deki mekteplerine sar- tika taharri-yatna hele Amerikallar ok ehemmiyet verdiler. Bunlar iin adet kaptlsyon tarznda eyler istiyorlard. Ne ise, onlan da kaldrdk. Robert Kolej, Cizvit mektepleri memleketimizin irfan iin pek mhimdir, lzmdr. Ancak bu mektepler din ve siyasdir. Memleketimizde srf bu maksatla yaplmlardr. Talebeyi Katolik veya Protestan yapmak istiyorlar. Koloni iinin mukaddemesi mektep, yetimhane ve hastahanedir. Avrupallar ka asrdr, koloni yaptklar memleketlerde evvelce hep byle balamlardr. Bir memlekette bu mektep ve has-tahneyi grdnz m, derhal hkmediniz ki, o devlet oray koloni yapmak istiyor. Bu koloni ii, mhim bir itir. Bu tekilt hakknda yzlerce kitaplar vardr. Burada bahsi uzundur. Her Trk bunu iyice tetkik etmelidir. Bizim iin hayat bir mes'eledir. Franszlar'm bu tekiltnn merkezi Lyon'dadr. Buna dikkat etmeli. Nitekim son yllarda talyanlar bu ie gayret vermiler, bizde birok mektepler ayorlar. Bir de eskiden bu mekteplere Rum ve Ermeniler dolard. Yahudiler de Aliance sra-ilete denilen cemiyetin mekteplerine giderlerdi. Bu messese Fransz Yahudileri'nindir ve Fransz emellerine hadmdr.. Bu mekteplere, bilhassa Amerika mekteplerine Trk ocuklarn doldurman. Ancak din ve akidelerine, milliyetin muhafazasna dikkat etmeli. Son yllarda memnuniyetle grdm ki, stanbul'daki Robert Kolej Mektebi'nin drtte talebesini Trk ocuklar tekil etmektedir. ler ok kolaylad, hemen de bitti. Haziran sonlarnda geldikti. Bu esnada Rumbolt ve Rayan bilhassa, birinci fena huysuz-lanmaa balad. Halbuki byle deildi. Hibir ey kabul etmek istemiyor. Bil'akis bize ar eyler teklif ediyor. Hem de lkrdy 435 hiddetle sylyor. Hatt aktan bize hakaret de ediyor. Hem adam pervasz... Hakareti kapal bir surette bile yapmaa lzum grmyor. Sz sylerken prgazap

ve kpkrmz oluyor. Celsede hatt matbuata beyanat vererek bize ar hakaretler yapyor. Halbuki artk sona varm niha karar devresine girmitik. Rumbolt'un bu halinden korkup tel ettim. Acaba ngilizler sulhtan vaz m getiler!... Bir sual, vaka vaziyet, harp bkknl, Avrupa'nn iktisad perianl ilk devrede Nikolson'un bana Patrikhane mes'elesinde syledikleri, inkta ve harp tehdidi yaptklar halde bizi tekrar Lozan'a davet etmeleri hep sulh etmek niy-yet ve kararnda olduklarn ispat eder eylerdi. kinci devrede Rumbold'un hali de byle idi. imdi birden deiti. Bu Rumbold imdi neden byle oldu??!.. Byk bir endiedir beni kaplad. tekiler hi. Hep i ngi-lizlerde. Onlar sulhu isterlerse olur. stemezlerse olmaz. Bu da iki kere iki drt eder gibi bir hakikat. Foris Adam bir mddet evvel bana sulhten sonra Rum-bold'u bize sefir yapacaklarn sylemiti. Ben de Bizimle dostluk isterseniz onu yollamaym. nk mtareke iptidasnda Trk-ler'in honutsuzluunu kazand. Hatt Rayan' da geri alm! demitim. Bir mddet sonra da dediimi yapacaklarn sylemiti. Acaba bunu haber aldlar da ondan m huysuzlanyorlar? Bu ise bir ey deil. YEN BR KRZ Rumbold'un hali yle gsteriyor ki, mutlaka mhim bir hdise karacak. yle bir hdise ki, bir daha mzakereyi mmkn klmayacak derecede iddetli ve emrivaki olacak ngiliz izzeti nefsini ortaya attracak. Lozan' terkedip, gidecek. Sulh de kalacak. dm kopuyor. Birgn Lozan'da bir gazeteye beyanatta bulunmu. Bunda aleyhimize trl fena eyler sylyor. Ezcmle: Trkler'den ireniyorum diyor. Unutmam. Cmle udur: Les Turcs m'eco-urente bu mthi bir hakaret. Hem de bizim ahsmza deil, mil436 lete. Bunun cevab bizim gazeteye beyanat yapmamz ve iddetle bu hakareti red edip, biz de ngilizler'den ireniyoruz dememiz olur. Mill ve ahs erefimiz de bunu icabettirir. Ettirir ama, olmaz. nk mzakerat terketmee karar vermeyen bir adam bunu diyemez. Biz ise sulh istiyoruz. smet kprd. Ona itidal tavsiye ettim. Bunu olur ya, grmemi gibi davranalm. Bence bu adam bir hdise karp sulhu gayr mmkn klmak istiyor galiba. dedim. yle yaptk. Hi aldrmadk, fakat Rumbold durmad. Bir dziye vesile aryor ve buluyor. Bizimkiler Rumeli'ne sekizbin jandarma geirdikten sonra bir vapura otuz top yklemiler. Tekirda'na geiriyorlarm. Bir ngiliz harp gemisi vapuru yakalayp toplan zaptetmi. Bize Hkmet yazm, smet celsede toplan istedi. Rumbold Olmaz dedi. smet srar etti. Rumbold kprd ve dedi ki: Bu toplar sizin deildir smet: Bizim dedi. Rumbold, perdeyi ykseltti ve Bu toplar Mondros Mtarekenmesi ahkmnca tarafmzdan muhafaza altna alnmt. Ordan aldnz. Siz hrszsnz. dedi. Baktm smet titremee balad. Bacaklar zangr zangr ediyor. Pek tel ettim. Olacan tahmin ettiim hdise kyor, i bitiyor zannettim. Derhal kda yazdm. smet'in dizine dizimle vu dum. Kd nne doru srdm. Yazdm udur: Aman, aldr ma! Herif ii bitirmek istiyor, felkettir. Sarla vur. itmemi gibi ol! Aman kendini tut! Cidden kendine sahip bir adamdr. Mesel ii, eytan ii gibi iken, yz melek yz gibi gler, fakat bu ite birden kendini kaybetmiti. Yz kl gibi olmutu. Halbuki hi olmazd. Asla renk vermeyen bir adamdr. Derhal kendini toplad. Aldrmad. Sade toplan istemekte devam etti. Rumbold'un dediini anlataym: Sz doru. Mtareke olunca, devleer Trkiye'nin silhlann toplatm. Tahrib edebildiklerini etmiler, dierlerini depolara doldurmular. Bir ksmn ngiliz, bir ksmn da Fransz askerleri nbet bekliyerek muhafaza ediyorlard. Mill hareket harpleri zamannda stanbul'daki tekilt ngiliz ve Fransz zabitlerine para veriyor, burdan silh ar-yorlar, Anadolu'ya gnderiyorlar. Bu zabitler para mukabilinde bizim btn silhlanmz hrszlama suretiyle bize vermilerdi. 437 Hatt ngiliz Kumandan General Harrington'un yaverine de para vererek onlardaki silhlar armtk. Ne sras!.. Demek ucuna da geldi... Hemen: Hrsz biz deil sizsiniz. nk mal bizim, cebren ekya gibi malmz msadere ettiniz. Sonra da zabitleriniz

depolardan alp alp bize sattlar. Hemde sizin hrszlnz katmerli diyeyim. Fakat hi syler miyim? Sonra ksn, Rumbold'un maksad hasl olsun. Adamn gayesi apak... Yine duramadm, hi olmazsa unu husus olarak Fransz -lar'a syleyeyim de, bari onlar Rumbold'u takviye etmesinler, toplan verdirsinler dedim. Bir uzun masadayz. Rumbold'un sanda Rayan, daha sanda Montanya ve Nogara, solunda Gene rai Pelle, onun solunda da Koloniyer var ki, tam benim karma dyor. Biz masann bir hatundayz. Ben smet'in sandaym. smet Pelle'nin karsnda, smet'in solunda Mnir olup Rum bold'un karsnda. Daha solda Hasan Nogara'nn karsnda. Deklziye'ye uzandm. Ona da biraz uzan! dedim. Uzand. Pelle de uzand. Sylyorum, onlar dinliyor. Dedim ki: Hrsz biz deil onlar. Siz bu silh arma iini, stanbul'da idiniz pek iyi bilirsiniz. Bize muhafaza eden zabitler para ile kendi malmz sattlar ve bunu da hrszlara yaptlar. imdi ben bunu syleyeceim. Deklziye tel etti. Yalvard, Aman syleme! dedi. Pelle de rica etti. Hatrnz iin! Peki!.. dedim. Halbuki syle diye yalvarsalar sylemiyeceim... Derken Franszlar bu ite bitaraf durdular. . Celse bitti. Gittik. imdi ben teltaym. Galiba ngilizler sulhtan vazgeiyor diyorum. nk Rumbold'un hareketi bunu gsteriyor. Ve hem bir murahhas bunu kendi kendine yapamaz. Meraktaym. unu nasl reneceim? lerin sonunda biz yeniden keskin kl stne oturduk. O gn bana ReP Cevat geldi. Lozan'a gelmi. Para dileniyor. Bu adam dnyann en (......... .............................................)*; hi bir eksii yoktur. (*) Alak, put, ibne, lut, zani, pezevenk, yalanc, hsz, dolandrc, casus, vatan haini gibi hakaret ifade eden 13 kelime metinden kartlmtr. 438 Vaktiyle stanbul'da kerhane ve kumarhane de iletmitir. Ra-yan'la stanbul'da mtareke esnasnda dost olup olmadn sordum. Pek iyi dost olduklarn, o vakit kendilerine talimat Ra-yan'n verdiini syledi. ReP Cevat'n Pehlivan Kadri ba dostu idi. Mtareke iptidalarnda ben Erenky'nde oturuyordum. Birgn Haydarpaa'ya inerken trende Pehlivan'a tesadf etmitim. Elinde bir sepet, iinde ayvalar ve emsali meyvalar vard. mrmde bu kadar iri ve gzel ayva ve mey va grmemitim. Bunlar nereden buldun? dedim. Kartal'dan Rayan'a hediye gtryorum demiti. Dedii doru olacak. Cevat'a dedim ki: Sana istediin kadar para verir seni af ettirir, memlekete de yollarm. Rayan ok sulh taraftar. Rumbold deil. Rayan'a gidip, neden sulh is tediini renebilir misin? Dnd. Nasl edeyim? dedi. Dedirr ki: Gidersin. Prhiddet yanna girersin. Bizi bu kadar bu Kema- 'J' listler aleyhine kullandnz. imdi de bu mahlklarla sulhu J mutlaka yapyormusunuz. Bizi brakverdiniz. Atee atp yaktnz. A kaldk. Peki! dedi. Gitti. Bu herife itimat edilmez veya paraya da pek dkndr. Hem de vatana dnmei pek isti- ' yor. ngilizler'den artk midi yok. Geldi. E, ne oldu? Hikye et! ! dedim. Etti. Rayan'a gitmi. Aralarnda u muhavere olmu: O- ittim, sulh yapyormusunuz. Bizi let ettiniz, kullandnz. Atee yaktnz. Buralarda a dolayoruz. imdi nasl sulh yaparsnz? Rayan - Cevat Bey, ne ben, ne Rumbold sulh yapmak istemiyoruz. Olmamas iin de burda elimizden geleni yapyoruz, Londra'ya da Trkler sulha yanamyorlar bu fikirden vazgemeli diyoruz; fakat ne yapalm hkmet istiyor. Grzon bize bir dzi-ye Sulhu abuk yapp bitirin! diye emir veriyor. Elimizde deil, sulh olacak. Baktm, ok gzel malmat. Yalan olmamal. Bu kadar uydurulamaz. ime ferahlk geldi. te bazan byle (............)* da hizmet grdrlr. Artk salam admlarla yrdk. Byle olmasa ihtimal bir takm eyler verip, iin iinden kardk. Bilakis bu sefer itidal ve '*) Hakaret ifade eden namusla ilgili br kelime metinden kartlmtr. 439 emniyetle ve daha srarla menfaatimizi mdfaa ettik. Hi kimseyi lzumsuz grmemeli. u mlev... adam bile ie yarad. Nitekim, bu sefer Paris'te de iime yarad. Bana teberi havadisleri getiriyor, ayak hizmetinde kullanyordum. Bir yaz makinesi lzm oluyor. Gidip ucuz, iyi bir kelepir buluyordu. Bir ey

satacam, mteri buluyordu. Ben de yzne glyordum. Tatl sylyordum. Fakat sonunda haltetti. Kurt kurtluundan vazgeer mi? Ufak tefek para veriyorum. Alnacak eyi alyordu. Cesaret edip bir defa iki bin frank verdim. Bu paray Kmil Paa torunu Murat lyas ile beraber benden aldlar. Beni dolaba koydular. imdi de iitiyorum. Mustafa Kemal'e casus olmu. Beni, Rauf u hatla sefir Fethi'yi bile jurnal etmi Vehib Paa da hafiyesi imi. Onunla teriki mesa etmi. ReP Cevat bana kendi arkadalar olan tilfclar aleyhine de vaktiyle Ankara'ya mektuplar yazp casusluk etmiti. Emniyet-i Umumiye'ye maal casus olmak istiyordu. Ben de bu mektuplar o vakit Dahiliye Vekili olan Fethi'ye verdimdi. O, yanmda Emni-yet-i Umumiye Mdrn arp teslim ettiydi. Yalnz bir mektubunu numune diye sakladm. Sinop'ta ktphanededir. Bizde Kty yanma yanatrma, mutlaka sana ktlk eder sz mehurdur. Doru. Ancak bunlardan hizmet de mmkn... Bu da doru demek. Byleleri tamamiyle atmamal. Ancak ihtiyatla tedbirle kullanmal. Benim gibi sersemlik ederse ikibin frang sineye eker... Her halde kt ile temas nazik bir itir. Biz artk ferahz. Demek ki, Grzon sulha karar vermi. Bu kfi. imdi Rumbold'un suratna birka lf tokat lzm. Dndm. Bu da olmaz. Yine hakarete katlanmaa devam etmek lzm. nk sizde akslmel olursa hdise akacak. mill haysiyet mes'elesi olacak. Rumbold demek, Grzon'un emrine ramen sulhu yapmamak fikrinde. Ancak, kesemez. Bir hdise kar ve bu hdise ahsi haysiyet, bu da delege olmas hasebiyle mill haysiyet mes'elesi olursa, mzakereyi brakp gideriz. ngilizler pek kibirlidir. Onlarda mill haysiyet mes'elesi nnde akan sular durur. Rumbold'u tekdir deil, takdir ederler. O vakit sulhun ne 440 olaca belli deildir. Demek yine eskisi gibi hakaretlere katlanmak, iitmemezlie gelmek tabiyesi zarurdir. Ancak menfaatimizi emin bir surette mdfaada devam edebiliriz. yle yapk. smet pek kzgn. Rumbold'a kpryor. Mukabele etmek istiyor. Teskin ediyorum. Dedim ki: Sras gelecek. ler tamamiyle karara rabdolunsun, imza gn kararlatrlsn. Artk tehlike yoktur. O celsenin sonunda unu dersin dedim: Sen bize hrsz dedin. Bunu benim uzv bir zrmden istifade ederek yapn. Duysa idim, cevabn derhal verirdim. Bunu konferans adabna mugayir buluyorum ve bu sz size iade ediyorum. Buna karar verdik. stanbul'un derhal tahliyesini de istediimiz artlan da kabul ettirdik. Bu esnada be-on ufak mes'ele kalm.Mnakaalan da epeyce ilerlemiti. Byle ilerde ve her eyde, istihbarat mes'elesi pek mhimdir. Belki de bence hereyin stndedir. Nogara bizim Hasan'a musallat. Hasan'n yakasn brakmyor. Hasan' meydanda grmezse arayp buluyor. Uzaktan dikkat ediyorum. Ha-san'a en ba ve laubali bir dostu muamelesi ediyor. Nogara eytan bir talyan. Hinolu hin!.. Hasan' syletiyor, ahbaplk arasnda azndan lf alyor. Hatta bir defa Hasan' celsede tahri etti. Hasan gazapland. Derhal bizce sr olan bir eyi syledi. Nogara Hasan'n mizacn halet-i dimayesini sezmi, tatl lf arasnda sy-letemezse kzdrc lf sylyor. Hasan kzd m, imkn yok kendisini tutamaz. Btn iindekileri gldr gldr syler. Ahmaa fena kzdm. Celseden sonra smet'e ii anlattm. Bir daha Hasan celseye gelmesin. Hatt Nogara ile grmesin dedim, Ben syleyemem, sen syle! dedi. Malm o, dman kazanmaz. Ben yaparm. Millet iin dman kazanrm. Hasan' arttm: Sen gryorum ki, bugnlerde pek sinirlendin. ler kopacak gibi, nzik bir devreye girince sana heyecan verdi. dedim. Derhal Evet yle dedi. Dedim ki: Bu halde sen i gremezsin. Sonra sinirlerin bsbtn oynyacak ve dimana dokunacak. Hasta olacaksn. Ben bunu hekim gzyle gryorum. Sen tebdil havaya muhtasn. Celselere gelme! Hatt Lozan'dan git de birka gn istirahat et! Ben seni arrm dedim. Bu suretle Ha441 san' defettim. Artk hibir celsede bulunmad. Hasan gitti. Biz de ilk celseye giryoruz. smet'e dedim ki: Bak imdi greceksin. Nogara Hasan' nasl drt dnp arayacak? Celseye gittik. Oturduk. Mzakere balad. snet'de, ben de dikkat ediyoruz. Bir aralk Nogara ban kaldrd. Hasana bak. Karsnda Hasan yok. Etrafa bakt, yine yok. Derhal

yzn keder ve tel almetleri kaplad. Tella bizim ktiplerden birine sordu. Bilmem cevabn ald. Kalkt, odalar arad, yok. Tekrar sordu. Ben glerek Hastadr, gelmiyecek dedim. smet'e de glerek Grdn m? dedim. Nogara'nm hali ayan hayretti. smet de gld, ben de gldm. ngilizler Rumbold'u sulhtan sonra stanbul'a sefir yapa-caklarm. Rayan' da tekrar eski yerine gndereceklermi. Bunu bana stanbul'da intihar eden mavir Foris Adam syledi. ngiltere'nin Trkiye ile artk dostluk edeceini de sylyordu. Kendisine: Eer ngiltere bizimle bir dostluk istiyorsa, bu iki adam yollamasn. Bunlar bize kt eyler yaptlar. Halk bunlar sevmiyor. Dostluk, dmanlk unsuruyle olmaz. imdikileri de deii-tirmei tavsiye edirim. dedim. Bu mes'ele defalarca aramzda geti. Nihayet Foris Adam ngiltere'nin bu noktay takdir edip, bunlar gndermeyeceini syledi. Nitekim gndermemitir. Galiba Rumbold bunu haber aldndan aleyhimizde iddetle kalknmt. Lkin bu adam bamza tekrar getirmemek ok lzmd. Mtareke zamannda stanbul'da onu Rum ve Ermeniler iyice doldurmular, fikirleri hep yanl ve bozuktu. Birinci devre mzakereleri fikrini, Trkiye dmanln kfi derecede gstermiti. ANKARA LE HTLAF Rumbold'un hrnlklar zamannda Hey'et-i Vekile ile de aramzda yine ihtilf oldu. Rauf ill kuponlar imtiyazlar iinden evvel halledin diyor. nnallha maassabirin. Bu kadar teferruata karlr m? Hem Renkler bizim uamz m? Kuponu evvel halletmek istemezlerse, de de mi ettireceiz?!.. Bu sefer Rauf kollan iyice svamt. Baryordu. smet de gazap iinde. Yine 442 bana muhaberat gstermiyor. Sade ihtilf sylyordu. smet'in sylediine gre Hkmet bize en ufak teferruata kadar, Ankara'dan emir veriyor ve bir kelimeyi kendine sormadan kabul etmememizi kafi bir surette emrediyor. Bu ise olur i deil. Uzaktan i idare edilir mi? Onun nice devreleri ve yzleri var ki, ancak ie temasta olanlar grebilir. Bir kumandan tayin edilince ona sade Sen falan dman ordusunu malup edeceksin. denir. O kadardr. stesine karlmaz. Bu i de byle idi. Bizi tayin ettiler. Elimize talimat da verdiler. Bilhassa selhiyet-i tamme verdiler. Kfi. smet cevap yazm, bana gsterdi. Okudum. Ona u cmleyi ilve et! dedim: Sizin oradan mzakerata karp emir vermenizin Abdlhamid'in 93 seferini Yldz Saray'ndan idare etmesinden fark yoktur. Kabul ve ilve etti. Mustafa Kemal 'in Nutkunda gryorum. smet benden sonra bu cmleyi biraz tdil etmi. Mesel Abdlhamid kelimesini karm. (Sahi-fe 474) Sonunda da Rauf a Sen Maliye Vekili ile beraber gelip ii idare edin demi. Bu alaydr. Hasan Fehmi bir kelime ecnebi dil bilmez. Rauf da mal iten anlamaz. Franszcas da yoktur. Baka malmat sahibi de deil. Bu benim cmleye Hkmet fena kzm, hatt hareketlerinde srar ettiler. smet ldrd. Hani Rauf u elinde olsa paralya-cak ve her parasn bir dala asacak. Ben de bu emirlerden bzr oldum. Baktm ki, onlarn dedikleri gibi hareket mmkn deil, smet de Byle olmaz, ne yapacaz? diye baryor. Kendisine areyi syledim. Dedim ki: Bu erait dahilinde almak mmkn deildir. Binaenaleyh, Rza Nur, Hasan, ben hepimiz istifa ettik. Dmanlarmza bu ihtilf sezdirmemek iin derhal buray terketmiyoruz. Binaenaleyh yerimize tayin edeceiniz delegeleri sr'atle tayin edip yollayn! i kendilerine teslim edelim diye telgraf ek ok dnd. Evet dedi. Byle bir telgraf ekti. stifamz kabul etmediler. Bu halde bizim noktai nazarmz kabul ettiler demektir. Artk yakamz braktlar. Bize glk vermediler. Fakat sonunda iler halloldu. mzay atacaz, muahede tab olunuyoD> diye yazdk. Rauf buna l, naam (evet-hayr) demedi. 443 smet evhaml. Bundan da mthi ahlk kard. Tel iinde. Halbuki lzumsuz idi. mzay atalm m, diye sormak bile botu. Hadi yine muhterem efine trl dalkavukluklarla mracaat (Sahife 480). Mnakaadr ki, iler de bitti. Son celse idi. Rumbold her gnknden hrn, kederli ve surat mosmor idi. Galiba ii bozmaa muvaffak olamadna, hi istemedii bir eyi kendi eliyle imza edileceine mthi kzyordu. Bu celsede son kararlar verildi. Mes'ele kalmad. Muahede imza gn tayin edildi. smet sz

istedi. Evvelce yazdm cmle Rumbold'a Bir ka celse evvel, bize hrsz dediini, bunu kulann iitmediinden istifade ederek yaptn syledi. Derhal Rumbold su ate stnde kaynar gibi harekete geldi ve dedi ki: Hayr, yle deil. O vakit iitmedinse imdi iit. Tekrar ediyorum. dedi. Buna kar smet de iddetlen-meli idi. Tk tky kesti, bir iki ey sylemek istedi. Ama zayft. Rumbold galip kt. Biz de tahkirleri yemi olduk. Celse de kapatlp, mes'ele de kapand. ngilizler terbiyeli adamlardr, ama u Rumbold cidden terbiyesiz adamd. Bir delege byle yapamazd. Bilhassa bir gazetede mzakere ettii bir milleti reniyorum diye tahkir edemezdi. Biz altka Juristelerin redaktions komitesi de maddeleri hukuk bir ekilde ve o azda bir Franszca ile yazyordu. Ne ben ve ne smet bunlan grmyorduk. Bu komisyonda bizden Mnir vard. Kat'i syleyemem, fakat, evelce sylediim gibi bana yle geliyor ki, kitabet yaparken baz cmleleri frenkler kendi lehlerine biraz kaydrdlar. Bunu bendeki ve benim yaptm bir maddenin karargir olan msveddesiyle, o madde arasnda fark grdmden sylyorum. Bende bu msveddelerin ou vard. Si-nop'daki ktphanededir. yi, hukukinasca ve yksek bir Franszca bilen biri muahede ile bunlar mukayese ederse mes'eleyi tayin eder. Bu olduysa asla Mnir'in vatanperver olmadndan deildir. O, bu hususta bir kelime iin titrer bir adamdr. Belki bu yksek Franszca'nn herbirini anlamad. Nitekim bunlar arasnda benim iyice anladm birka ey var ki, bu ekiller srf bu komisyonun 444 kitbetiyle meydana gelmitir. Yahutta Mnir zayftr ibramlan karsnda mhim grmeyerek feragat etmitir. Yahut, Fromajo gibi bir Franszn Franszcasna itiraz etmee cesaret edemedi. ... VE MZA! te muahede de hazrdr. Bastrld. Bu muahedenin imzalanan nshas Fransa hkmeti tarafndan Paris'te saklanacak. Lozan, Darlfnununda byk merasimle muahedeyi imzaladk. erde, darda byk bir kalabalk vard. Fotoraflar, sinemaclar komutu. mza ederken, karken, muhtelif resimlerimizi aldlar. mza merasimine svire Reisicumhuru riyaset etti ve bir nutuk da syledi. mza ediyorduk. Rumbold hal bize hain hain bakyordu. Selm bile vermeden yerine geip oturmutu. Maatteessf, Franszlar da yle idi. Hepsi bize pek dargn idiler. Halbuki hepimiz de en olmalydk. Bil'akis suratlarn asmlard. Bir yl kadar beraber bulunduk. Giderken bize adiyo bile demediler. Biz tama-en idik. Franszlar'n suratnn sebebini sonradan rendim. Franszlar bizim mukavemetimiz karsnda sulh yapmaktan vazgemiler. Mal iler, onlarn en mhim ii idi. Zavalllarn istediklerinin hemen hibirini alamamlard. Fakat Lord Grzon Fransz hkmeti zerine tazyik icra, onlar artlan kabule ve sulhu imzaya mecbur etmitir. Demek ki, sulh ngiltere ve bilhassa Gr-zon'un sayesinde olmutur. Pek zannediyorum ki bu dorudur. Bu sebeple Fransz delegeleri Fransa'ya erefli bir surette dnemiyorlard. Bize kskn durdular. Rumbold'da Lozan'dan giderken bile, bize veda etmeden gitti. mzay bastk. Artk bence buhranlarla yaayp bitirdiimiz, bazan hayl olup elimizden uan sulhu millete verdik. Hem de byk bir kr ile, byk bir erefle. Trkiye'nin dokuz asrlk (Seluklu ve Osmanl) hesabn grm, tasviyesini yapmtk. Btn Avrupa ile uramtk. imdi keyif duyduk. 445 Keyfim pek yolunda. mza ettiim kalem bir stilodur. Yine Moskova'daki gibi bir mhrm yoktu. smet'in de yokmu. Birer mhr yaptrdk. Onunla krmz balmumlarm mhrledik. Bunlar bir hatra olmak zere Sinop'ta ktphanede sakladm. Gr-d'ike keyiflenirdim. Evet, ne mkl bir sy'in meyvesinin nianeleridir. Fakat -drt yldr, burdaym. Onlar bile grmekten mahrum edildim. mza ve merasim bitti. kyoruz. Amerikallar da bizimle bir muahede yapmak istemiler. Yapmtk. Darlfnun kapsnn nnde azametli mermer merdivenler var. Bunun mermer sahanlnda smet'le yrrken Amerika delegesi Grew (Sonra stanbul Sefiri oldu) ile bir Amerika maviri bize yaklatlar. Grew ban smet'in bana pek yaklatrd. smet birden korktu. Kafasn geriye ekip,

arkaya edi, duruyor. Grew Ona bir eyler sylyor. Mavir de bana smet Paa'ya syle! Grew sardr ekilmesin. Kulana eilip sylesin diyor. Beni bir glmedir ald. imden hangisine syleyelim? kisi de sar dedim. Bu levhay bir fotoraf aynen zaptetmi. svire mecmualarnn birinde byk levha halinde neretmi. Grdke glerim. Bu da Sinop'tadr. Amerika Muahedesi'ni de imzaladk. ok teessf olunur ki, Amerika Meclisi hal bunu tasdik edemedi. Mustafa Kemal bir telgrafla bizi tebrik etti. Neden sonra Rauf dan da bir telgraf geldi. Tuhaf yaz... Hibir mna kmaz. Tebrik mi? Ne? Anlalmaz. Mustafa Kemal'e gre Rauf bunu da bakalarnn zoru ile yazmtr. Bu telgraf Rauf un o esnada ne kadar sknt ve gazap iinde olduunu ve pek zoraki tebrik yazdn, kskanln, hasseten perianln gsterir. Artk Avrupa gazeteleri muahededen uzun uzadya bahsettiler. Mttefikan Trk Hey'etini methedip, Trkiye'nin diplomatik bir muvaffakiyet kazandn yazdlar. Mesel Tan gazetesi bamakalesinde bilhassa u cmleyi yazmtr. smet et son colla-boratiant Rza Nour ant remposte une grande veictoire diplomatgue Yni smet ve arkada Rza Nur byk bir diplomatik zafer kazanmlardr. 446 tu Bu muahede Trk diplomasisinde Moskova Muahedesinden sonra yegnedir. Bu devlet galip olduu zamanlarda da byle lehine bir muahede yapmamtr. Trk diplomatlar aldatlm veya aa bahii diye devlet menfaatlerini verivermitir. Sonra ise hele inhitat devri muahedeleri pek ar eylerdir. Bu muahede u suretle de mhimdir ki, Trkiye'nin Padiah ve ricalinin alt-yedi asrdr gelen hatalarn, ylm, mlevves bellarn tasfiye etmi srtndan atm, onu her kayttan kurtarp tamamiyle mstakil ve Avrupai yeni bir devlet yapmtr. Ancak bu mkemmel muahedenin bir kusuru vardr. Boaz'a serbesti verdik, garbi Trakya'ya muhtariyet veremedik, Yunanllar'dan tamirat bedeli alamadk, skenderun Trklerini hududumuz iine alamadk, Musul'un halli sonraya kald. Fakat bunlar da yapmak mmkn deildi. Sebeplerini yerlerinde yazdk. smet'in bu konferans esnasndaki rol adet Hey'et-i Vekile ve Mustafa Kemal ile muhabereye mnhasrdr. mrn bununla geirmitir denebilir. Asl ile, Frenklerle, bunun ancak onda biri kadar megul olmamtr. unu da unutmayaym: Sori haftalarda Venizelos'la dost olmaa baladk. Yunan'la aramzda mhim bir mes'ele kalmamt. Bize geldi. Arada ziyaretlerimiz oldu. Venizelos bize dert dkt. Dedi ki: Bu Frenkler mthi egoisttir. Beni zorlayp Yunanistan' Anadolu'ya evkettiler. sknca bizi brakverdiler. Ne para, ne silh vermedikleri gibi ite grdnz, Lozan'da da diplomatik yardmda bulunmadlar. Ah, iim doludur dedi. Hatt kfr savurdu. Dedii doru idi. Frenklerin ii budur. Sade alet edip kendi menfaatlerine hizmet ettirirler. Sonra brakverirler. Erme-niler'e de yaptklar o deil mi? Yunan', yalnz Anadolu'da krdrmadlar. Yardm iin Krm'a da Yunan ordusu gnderttiler. Bolevikler bunlar bir nefer kalmayncaya kadar krdlar. bret, ders olsun. Oh olsun... Yalnz bir nokta var. ngilizler Yunanllar'a ok yardm ettiler. Onlar olmasa, biz Rumlara duman attrrdk. Ancak 447 bir noktada Venizelos hakl. En mhim Yunan menfaatlerine gelince, kendi menfaatleri iin, bunlar bize veriverdiler. Yni Patrik Messesesi ykld, Rumlar askerlie tabi oldu, ilh... Venizelos siyas yardm grmediini phesiz bu maddelerin tesiri altnda sylyor. Evet onlara yardm ediliyordu. Bir madde oldu ki, kendi menfaatleri mevzuubahs oldu. (Evvelce sylediim Nikol-son mracaat) derhal Yunan menfaatini brakverdiler. Yalnz brakmak deil, Yunanllar' cebren raz ettiler. Eh, Yunanistan'a ders ve ibret olsun da Frenklerin sz ile kendini bir daha atee atmasn. Venizelos'a bir azizlik edelim, Franszlarla da arasn aalm dedik. Biz borcu altn vermiyeceiz. Siz de vermeyin. Ne duruyorsunuz? Franszlar'a gidin syleyin! Sahih! dedi. Gitmi, sylemi. Franszlar bunu kovmular. Bize imzadan sonra Paris'e gidip istirahat edeceini sylyordu. Fransz matbuat bu

mracaattan dolay Venizelos'un aleyhine ate pskrdler. O kadar ki, zavall Paris'e gidemedi. smet, Hasan, Mustafa Kemal'e hediyeler aldlar. Bunlar arasnda Ltife Hanm'a elbiseler ve elmaslar da vard. Keyifli bir surette trene bindik. Bizim hududa girdik. Her istasyonda bizi istikbal ediyorlard. Sirkeci'de pek byk ve hi grlmemi bir istikbal vard.Ben bunlara karmazdm. Trenden inmez ve penceresinden bakmazdm. nk merasim, atafat sevmem. Bir defasnda smet beni zorla indirdi. Bir tarafnda ben, bir tarafnda Hasan yrdk. Ben yine evime ekildim. Yine ehremaneti'nin Perapalas'ta misafirliini kabul etmedim. Ankara trenine bindik. Mustafa Kemal de Eskiehir'den bindi. Ne konutular bilmiyorum. Ben pek yanlarnda bulunmadm. Hatt yine yollarda istikbale de itirak etmedim. Byle eyleri sevmem. smet Hasanla iniyordu. Hatt smet bir defasnda bana Sen de gelsene dedi. Yine gitmedim. te erefli bur sulh ile gelmitik. Herkes bunda mttefikti. smet Meclis'te bir nutuk syledi. Bunda beni methetti. yi hatrmda kalmam. Zabtlarda vardr. Muahedenin drtte nn benim gayret, dirayet ve bilhassa mukavemetimle oldu448 unu syledi. Bu kadirinasl gsterdi. Zaten bu sz Lozan'daki Frenk delegelerinin idi. Muahedenin drtte n Rza Nur yapmtr diyorlard. Methetmezdi, ama byle malm olduun-. dan etmitir. Bu bir taraftan da kt bir hal idi. Demek benim miyarm vehile bu esnada smet benim aleyhime fena bir ey yapyordu. nk huyu yledir. Kimi methederse ve severse, o esnada onun kuyusunu kazyor, ona byk bir fenalk hazrlyordur. Aynen Sen byle bir muahedeye imza koydun ya, en byk eyi yapmsmdr. Artk ekil. Yan gel otur! dedi. O kendisine Gazi unvan be milyon lira mkfat isteyen ve bunu srf kendi inisiyatifi ile isyeten , millet reddettii halde srar eden nihayet gazi unvann alan Mustafa Kemal bana da bir mkfat verdirmeyi syleyeydi ya... Bundan vazgetik. Elimi skp bir tebrik bile etmedi. smet askerlikten km olduu halde birinci ferik yaptlar. Onlar terfihler, unvanlar, paralar ile urarlar, biz hi birini istemeyiz. Farkmz budur... RTBE YARII Ne ayp ey! smet bavekil, askerlikte terfih ediyor. Millet Meclisi Reisi Kzm Mdfaa-i Milliye Vekili iken kendisini, kendi eliyle imha edip, ferik yapt. Herkes onu ayplad. Bu ne mthi asker tahakkm?!. Askerler boyuna paa oluyor. Zavall siviller ne hizmetler etseler nafile. Mkfatlar askerlerindir. Sivile mkfat yasak. Onlar bir ey olamaz ve alamaz- s lar... Bu byklk onlara has. Bu ne demek sanki!.. stanbul'da iken bana Adnan geldi. O vakit stanbul'da Hari- > ciye Murahhas. Hikye etti ve tuhaf da syler: zmir'e Mu'telifler donanmas girmek istemi. Erkn- Harbiye Reisi Fevzi, Orada mevki-i mstahkem kumandan imi. Girmeyin! Topa tutarm! diye nota vermi. Dinlememiler girmiler. Fevzi topa tutamam. ahsi bir ey deil, tabii devlet rezil olmu. Adnan diyor ki: Etme, gitme! diye haykrdm. Dinlemedi. Bir deli Fevzi zmir'de. Bir Deli Rauf Ankara'da. Byk Deli de (......)* seyyar, bir orda, (*) Bir unvan metinden kartlmtr. 449 h 'I-: bir baka yerde. Fevzi uysal, taa burulmu hayvan gibi sakin ve itaatli; ama o da delirmi. Bunlar stanbul'a bir koca sandk koymular. ine bomba doldurmular. Bir tel raptedip, birini zmir'e birini de Ankara'ya almlar.Beni sandn stne oturttular. kide bir biri Ateleyeyim mi? diye baryor. Yrek hoplamasndan kalp hastalna uradm. Sylerken tuhaf baklar da yapar. Beni glmeden katltt. oktan beri iki mthi rakip var. Birbirini asla ekemiyorlar. Biri smet, biri Rauf. Arada benim vaziyetim de tuhaf: kisine de yaranamyorum. Rauf bana, Lozan'a bizim gazetecilere havadis vermekten dolay ar bir ifre yazmt. Beni ua gibi tekdir ediyordu. Bense gayet nazikne cevap vermitim. Hatt

smet cevab greyim demi, cevab gstermitim. Bana Byle cevap olur mu? Ar bir ey yazsana demiti. Biz Ankara'ya geleceimiz esnada Rauf, smet'i istikbal etmee bile tahamml edemeyip, seyahate km, Sivas'a gitmi. Sonra da istifasn gnderdi. Fethi Hey'et-i Vekile Reisi oldu. Ben Lozan'da iken Tevfik Rt bana Veklet ediyordu. Shhiye Vekletinin ilerini alt st etmi. imdi onlarla urayorum. Ben Lozan'da iken Tevfik Rt Veklete gayet gzel, yeni bir otomobil alm. Bense byle eylerle hi megul deildim. Ya kt bir arabam vard, ya yayan gidiyordum. Devlete masraf ettirmee acyordum. Rauf seyahate karken bu yeni otomobili alm. Artk kzdm. Derhal kendisine bir telgraf yazdm: Bunu kime sordun? ve kimin msadesiyle aldn? Devletin maln kendi husus seyahatinde nasl kullanyorsun? Derhal iade et! dedim. Canm skld. Bu milletin mal, herkesin babasnn iftliinin mal m? Namusluluktan bahseden Rauf, bunu dnmeli idi ki, bu bir nev'i irtikpt. Rauf be paraya el srmez, fakat kafa zayf... Bunun kt bir-ey olduunu farkedememi olacak. Otomobili Rauf dan alp gndermelerini valilere yazdm. ok zaman yollamad ve cevap da vermedi. Nihayet otomobili Konya'dan yollad. Bir de otomobil geldi ki, bozulmu, ie yaramaz bir halde. Anadolu'da yol yok. O uzun seyahatte ii bitmi... Gnah deil mi? Yirmisekiz bin lira uup gitti. Bu da Rauf un ahs gezmesi. smet'i istikbalden 450 kamak gibi ihtiras iin. imdi benden bunun intikamn alyor. Konya'dan zehir zakkum bir kt yollad. Uzun. Hlsatan bunda diyor ki: Siz erke ve Arnavut rkn imhay m kastettiniz?! Bu nasl olur? Derhal bu zavalllar kylerine iade edin. bir ey anlamadm. skn Mdrn arttm sordum. Meerse, ben yokken Tevfik Rt bir ka erke ve Abaza kyn datm, ahalisini muhtelif yerlere yollam imi. Ben Lozan'daym. Haberim yok. Sebebi de bu kyller, harp zamannda Yunan'a casusluk etmiler ve mntkada kumandan olan Kemaleddin Sami Bunu Hkmete yazm imi. Rauf demek (.........)* bir adam. Bu i kendisi bavekil iken yaplm. Tabii kendisi haberdar. phesiz Hey'et-i Vekile'de mzakere edilmitir. O vakit Bavekil ya, sesini karmam. Yni beraber yapmlar. Demek imdi Hkmette deil ya, i kt olmu. Kendi kabahati iin edepsizlik asl burda, beni tokatlyor. imdi Abazal, milliyeti galeyana gelmi... Cevap bile vermedim. Bu vesika Shhiye Vekleti'nin dosyasndadr. Onun abazalk gayretini gsterir. ti nesiller bilsin. Ark Rauf la aramzda selm sabah da kesildi. imdi Mustafa Kemal'in Nutkuna geliyorum: Sahife 466 daki hikyeye gre, Rauf Lozan'dan smet'i geri armaa teebbs etmi. Yine bu hikyeye gre Hey'et-i Vekile de smet'in aleyhinde imi. Halbuki Mustafa Kemal de onlarla be raberdi. Demek vaziyeti grmyordu. Bunu nutkunda te'vile kalkm. Halbuki bize yazd ey, tamamiyle Rauf un bize yazd fikirlerdir ki (Sahife 469 dan itibaren) O'da Hkmet gibi leri bir kl halinde halledin diyor. Buna imkn m vard? Mustafa Kemal'in yazdn da dikkate ayan eyler var. Mesel Adliye forml, onlarn teklifi kabul edilmi olduu halde, bilahare nkl etmeleri diyor. Mes'elenin hakikatndan haberi yok. Bu vaziyet Tahir'in tahrikiyle smet'in marifetidir. Evvelce izah ettim. Nutuk'taki dier eyler, nazar, hayal akademik eyler. Sonra Mustafa Kemal, Nutka gre ahsa mahsus diye s-met'e bir ifre ekmi gya. Bundan hi haberim yok. Gya bunda Tmirat masrafndan vazgeip gememekte muhtarsnz (*) Hakaret ifade eden namusla ilgili bir kelime metinden kartlmtr. 451 demi!.. yle olsa smet derhal vazgeerdi. Halbuki Ankara'ya dnmekte srar etti. Nitekim sonraki telgrafla yine smet'in avdette srar ettii grlyor. Bereket versin benim srarma. Btn mes'uliyeti ikimiz omuzlarmza alp tamirattan vazgemiizdir. Mustafa Kemal kehanetten bahseder bir adamdr, fakat bu telgrafnda Yunanllarn harekete geeceklerine inanmadn sylemi. Mademki inanmyordun, niye hey'eti tamirat paras istemekte muhtar braktn? Zavall.!... Tezd iinde, vak'alar bittikten sonra eski vesikalara rtu yapma byle srtr.

Bir de bunlara gerek smet, tamirattan vazgeince ve dier mhim mes'elelerin bir-iki gn iinde halledileceini yazm. Yine atyor. Yahutta ben smet'e Mes'uliyeti zerime alp, tamirattan vazgeelim dediim ve O'nun buna raz olduu zaman, smet zaten Mustafa Kemal'den buna msaade eder telgrafn alm bulunuyordu. Ne adamdr? Bana sylemedi ve kendisini bana mes'uliyet alarak kabaday gsterdi. Bilmem!.. Oyunbazlk, akl ermez... Burda vahim bir yolsuzluk da var. Mustafa Kemal Hkmete ramen tamirattan vazgemek hususunda smet'e husus emir veriyor. Bu ne hkmet reislii? Hem de Hkmetten aksi tarzda bizzat kendisi yazdrdktan sonra. Mustafa Kemal'in smet'e ektii bir telgrafta (Sahife 478): Ankara'da deil, orda hergn bir hile ihdas edenler mil-i infialimdir diyor. Bunu hi anlamadm. Bizden Lozan'da hile hergn deil, bir gn bile yapan yoktu. Acaba smet, Mustafa Kemal'e kimin aleyhinde tezvirlerde bulunmutu. Mustafa Kemal'in hedefi elbet tilaf Devletleri deildir. Onlar hile yapmlarsa haklardr. tiraza hakk yoktur. Bu, bizden biri olacak. unu " renmek ve cevabn yazmak pek isterdim. Acaba bunlar, Cavit, '" Cahit mi? ' Muhaberatn ite neir sahasna gemi bu ufak ksm bile s- '' met'in Mustafa Kemal ile i zerine gizli muhaberesini, onu ii ; takibe davetini, yni meru Hkmeti brakp dare-i Mutlaka Pa- ' diahna arz- malmat etmesini vazhan gstermektedir. Hk- ' 452 met esasen buna kzyordu. Bunu ifade de ettiler. Haklan aikrdr. smet'in hareketi asla drst deildir. Trkiye'nin hayatnda pek mhim bir devre olan bu ite en byk ve en mhim vak'alar, muvaffakiyete sebep olan hdiseler nelerdir, bunlar yapan, mili olan ahslar kimlerdir ve mevzu ile, bu eserimizle anlalr. Bunu isteyenler, bu eseri okurken batan itibaren o azm ve kurtarc mes'ud vak'alan ve onlar yapanlar birer birer bir kda yazsnlar. Bunlar nedir, kimlerin ne derece dahil ve te'sirleri vardr grrler ve hayretle anlarlar ki, Mustafa Kemal ve hele smet'in millikleri tli derecededir. BU'akis bu iki adam vahim hatalar yaparak muvaffakiyeti suya drmee ramak kalmken, bakalar tarafndan vaziyet dzeltilip kurtarlmtr. te sulh oldu bitti. Lozan'da muahedenin imzaland gn de mill kyam, mill hareket, stikll Harbi, Mill Sava da bitti. Ve muvaffakiyetle bitmitir. LOZAN'DAN SONRA Artk mill sava bitmi, sulh olmu, bitmi.benim de vazifem bitmiti. Bu adamlar ile geinemiyeceimi aikr gryordum. Artk bsbtn gurur getirdiler. Kaplarna smyorlar. Bu iki ahsn ruhunu biliyorum. ok fena eyler yapacaklarna kanaatim var. Onlarla kalsam, ben de irkefe bularm. ekilip Trk Tarihini neretmek vaktidir. Bu zaten byle bir vaziyet ve bo zaman istiyor. Tabii de ok masrafl. Maarif Vekleti'ne mracaat ettim. Tab'na karar verildi. Hey'et-i Vekile'deki arkadalarma istifa edeceimi syledim. Etmemekliimde srar ettiler. Biraz sonra, tekrar srar ettim. Yine ayn ey. Fethi Bey'e ayrca da syledim: Bana msaade ediniz de gideyim dedim. Yapma! dedi. Bir bahane aryorum. Bu sefer smet bana istifa etme falan demedi. Demek artk onca sade posam kalmt. Bu esnada Hseyin Calid Makarr- Hkmet'in stanbul olmas hakknda makaleler yazyor, ii alevliyor. ok tu453 haf! bu adamn her ii milletin menfaati aleyhinde. stanbul'u b-rakmyacan bize Lozan'da Frenk delegeler de sylemilerdi. Cahid, onlarn aksisdas imi. dadaaland. Bence Hkmetin stanbul'a gitmesi byk tehlike. smet, Mustafa Kemal de Ankara'y istiyorlar, tsmet bugn Bu ii yapalm. diye bana sordu. Vakit geirmeden hemen tekilt-i Esasiye'ye sokmak zere Makarr- Hkmet Ankara'dr. Diye bir maddeyi kanuniye karmalarn tavsiye ettim. Derhal yaptlar. Keza Padiahlk la-voldu. Mevki muhammeldir. Bu tehlikelidir. Muhammeli kapatmal. Derhal Cumhuriyeti de iln etmelerini syledim. Bunu yaptlar. Meerse ayr yapacaklarm.

Rauf malp ve perian bir surette gitti. smet artk ferah olsa ya... Rahat deil. inde bir dert var. O, iini sylemez, Fakat, aikr grlyor ki, skntl. Meydana kt: imdi bu sefer Fet-hi'ye atmaa balad. Anlald, Rauf u def etti, fakat def olacak biri var. O da Fethi. Bu esnalarda Ltife Hanm da bizi haremimle bir dziye ankaya'ya yemee davet ediyor. Fethi ve smet de ha-remleriyle orda. LATFE HANIM Mustafa Kemal evlendiinden beri uslu gibi. Kadnlara sal-dramyor. Ltife bu hususta iddetli. Sade rak iiyor. Onu da Ltife ok iirtmiyor. nnden kadehi ve ieyi alyor. Muvaffak olamazsa, bizlerden birine rica ediyor. Rica ile kadehi nnden alyoruz. Fakat grnyor ki, Mustafa Kemal Ltife'nin bu ilerini istibdd sayyor ve fena kzyor. ok iyi... Memnun oldum. nk Mustafa Kemal bir devlet banda bulunan adama yakmayan halleri artk yapamyor. Bu adama byle bir bask lzmd. Ltife zeki bir kadn. Epeyce de tahsil grm. Erkek gibi sert de... Bu adama iyi bask. Buna lzum vard. Hatt kendisi, Mustafa Kemal'in nutuk ve muhaberesini yazdn, ecnebilerle temas idare ettiini bana sylyordu. Ltife Mustafa Kemal'in iki ve kadn ilerinden bize ikyet ediyor. Hem de 454 t Ltife haremimle ok ahbap, kocasnn erkek vazifesini ifa edemediinden de haremime ikyet etmi. Bu ikyeti Galibe'ye de yapm, sonra Fethi'den iittim. Tuhaf ey!.. Ltife hasta oldu? Belsoukluu gemi. Ltife namusludur. Demek kocas srtrme suretiyle urarken kendisinde mevcut olan mzmin belsoukluunu vermi. Sonra Doktor Kenan Tevfik'i getirip tedavi ettiler. Kenan Halit Ziya'nn yni Ltife'nin amcasnn damad. Hakikaten onun erkeklii olmadn bana Ali Fuad da Moskova'da sylemiti. Harbiye mektebinden beri tanyor. O vakitten beri yle imi. SMET-FETH KAVGASI ankaya'da bir gece itik, sofradan kalktk. Fethi henz oturuyordu. Biz salondayz. smet salondan kt. Fethi'nin yanna gitmi. Sofrada bir kyamettir koptu. Kotum. smet, Fethi kavga ediyorlar. Adet boaz boaza gelecekler. Fethi daima yumu- , ak durur, ama serttir. yle kolay kolay grltye pabu brakmaz. Ltife hanm, ben ayrdk. smet'i kaldrdk, gtreceiz. Gitmek istemiyor. Fethi'ye saldryor. Kadnlar gtrdler. Fethi yine oturuyor. Biz de ekildik. Biraz geti yine grlt, patrt. smet yine Fethi'nin yanna gitmi, atm, yine kavga. Ltife hanm geldi bana: Aman, git, yine tututular dedi. smet Fethi'nin yanna oturmu, hiddetle Siz, hkmet, Lozan'dan benim cenazemi getireceksiniz deyip duruyor. Bunu tutturmu... Ha, hl Hey'et-i Murahhasa ve Hkmet ihtalf... Canm bunlar devlet ii iin, olmu, bitmi... Uzatmaa lzum var m? Hayr mes'ele baka... smet bunu Fethi'yi devirmek iin vesile yapyor. Mes'ele bu. Yerine geecek... Yine mkltla ayrdm. Ha, smet'in bir zoru var ya, Fethi'ye atyor ya... Bunun ifas g deildir. imdi smet Hariciye Vekillii'ne samyor. Oras kk geliyor. Bavekil olmak istiyor... Hrs byk ve nihayetsizdir. Bulduka daha fazla ister... Reisicumhur olsa, son demez, belki peygamber ve ilh olmak ister. Kendine hak bildii o yerde Fethi'nin bulunmasna tahamml edemiyor. Tulumbac gibi, 455 Fethi'ye saldryor. O akam ayrmasak, iin tokata dklecei muhakkakt galiba... Dikkate ayan bir ey oldu. Tekrar yine bir gece smet; Fethi'ye att. Bu kavgalarda Mustafa Kemal hi ayrmaa kalkmad. Bil-memezlie geldi. Kendisine sylediim vakit de, halinde deiiklik gstermedi. Halbuki Mustafa Kemal, smet gibi deildir. indekini saklayamaz. Dar vurur... Bir gece ben de bunlara bizim bada ziyafet verdim. Mustafa Kemal, Ltife, Fethi, Galibe, smet, Mevhibe vard. smet eskisi gibi deil. O melek gibi gzken hali yok. He-yet-i Vekile'de hrn. ine atp saklamyor. Yz glmemekten ve derin dnceli olduktan baka, bir dziye iyi kt her eye itiraz ediyor. Mnasip veya deil, ediyor. Bilhassa itirazn Fethi'ye tevcih ediyor. Hele yaplan bte lyihasna fena

hcum etti. Biz aksz, mtevazin bir bte yapmtk. Adliye Vekili Seyid, hkimlerin maan arttrm, Byle lzmdr, diyor. Bol para istiyor. Fethi ile sonra Maliye Vekili ile mnakaa ve srar ediyor. Fethi Canm, istediim oldu. Fakat para nerde bizde? Bte mtevazin olmal diyor. Bu esnada smet geldi. Derhal Seyid tarafn tutup itiraz ve itiraznda iddetle srar etti. smet Ben Seyid Beyin tarafndanm diyor. Fethi Para bul da verelim diyor. sme( Hariciye'den kes! Ben sefirlikleri hep ilga ederim dedi. Bu sama bir eydi. Sefirlikler lvedilebilir mi? Olur i mi?!.. Halbuki sonra ; kendisi lzumsuz nice sefirlikler bile ihdas etti. Bu da rkt, ala yl sonra bir ksmn kanlarla idareye mecbur oldu. Demek srf Fethi'ye itiraz olsun diye yapyordu. Fethi kzd. Derken Maliye | Vekili Hasan Fehmi daha ziyade kzd. smet'e ar szler syledi. Hasan Fehmi'nin bu kadar kzdn grmedim. Teskin etmek iin mklt ektik. Sonra Cumhuriyet ln ile Bavekil olunca, smet kendisi de mtevazin bte yapmtr ki, alacak eydir... Sonra aklan atka at, o baka. Demek kabineyi drmek iin, makl, gayr makl hcumlar yapyordu. Demek onun iin devlet ii deil, ahs mevki mreccahtr. 456 Cahid de bu esnada ok azgn. Tanin'de hergn hkmete ve benim ahsma hcum ediyor. O, zannediyor ki, Hkmet bir duvardr. Ondan bir ta ekince yklacak. O ta da benim. Bu adam ilerinde byle teferruattadr. Mademki ykmak istiyorsun, esas tan skmee alsana... Esas brakr, haberi yok. Benden ne kar?.. Az sabret! Beni zaten onlar kendi elleriyle skp atacaklar... Halbuki hkmet yklsa, hi sevmedii smet Bavekil olacak. Ona hizmet ediyor, bildii yok. Birgn Mustafa Kemal'in yanna gittim. lk lf olarak dedi ki: Tanin'i okudun mu? Hayr, ne var? dedim. Yine Cahid ahlanm, (Durdu, durdu...) imdi anlyorum: nsan nasl mstebit olurmu? Bu sz mthiti... Tylerim rperdi. Demek bu adam mthi mstebit olma kurmu. Zaten yapt istibdd idi. Bunu istibd-dtan saymyormu demek. Daha iddetlenecek demek. Vaka onu istibdada sevkeden byle yerler olur ama, asl marifet o vaziyette de mstebit olmamaktr. Hakl tenkidlere kzmamak, hakszlarna aldrmamak, hsn surette idaresine bakmaldr. Kanun var, haksz tenkidleri cezalandrsn. Her devre daima bataki adam mstebit edecek eyler bol bol olur. O mevkiye cidden lyk insanlar ise, bunlara ramen mstebit olmaz. Hakikaten o esnada btn matbuat, kdam (Ahmet Cevdet), Vatan (Ahmed Emin) Tasviri Efkr, (Velid) Tanin (Hseyin Cahid), Akam (Necmed-din Sadk) ilh... Hepsi tenkid yapyorlar. Tenkidlerin bir ksm doru, bir ksm da haksz. Vaka nefsimde tecrbe ettiime gre, insan bu haksz tenkid ve hcumlara fena kzyor. Ama elbette itidali elden brakmamak lzmdr. Meziyet orda... te Mustafa Kemal'in mthi ve esiz (......)* olmasnda o vakitki matbuatn, bilhassa Hseyin Cahid'in byk mes'uliyeti vardr. Fakat Mustafa Kemal hilkaten mstebidtir. Daha evvel de (.........) yapyordu. dare avucunun iinde ve pek mstebidne idi. Matbuat olmasa da yine bu akbet olacakt. smet Hey'et-i Vekile'de ve husus temaslarnda Fethi'ye byle yapyor. Fakat sade bu kadar deil, baka entrikalar da yap(*) Zulm anlam ifade eden ki kelime metinden kartlmtr. 457 yor. Millet Meclisi'nde de Hkmet, Fethi'nin ahsna da hcumlar balad. Bu esnada ben yine ekileceimi syledim. Fethi bata, dier Hey'et-i Vekile arkadalar dediler ki: Mnferiden istifa olmasn. Biz de hep ekileceiz. Bu vaziyette Hkmet'te durulmaz. Meclis'teki hcumlar da mrettep bir sukasd var. Hepimiz beraber istifa edelim, biraz sabret! Bu suretle istifadan vazgetim. Dedikleri doru idi. Vaziyeti gryorlard. Demek bu kabinede mevki hrs yoktu. Ah, her kabine byle olsa. Bu devlet istib-dadtan kurtulur. Normal vaziyet hasl olurdu... Aras ok gemedi. Darleytamlar bahane ederek, Mec-lis'te bana hcum yaptlar. Darleytamlarn Maarif Vekleti'ne devrini istiyorlar.smet, Hamdullah Suphi, Vasf, Necati gibi bir kan elde etmi. Hkmete, Fethi'ye, bana hcumlar

yapyorlard. Maddeten bilmiyorum, ama, bu tertibi asl Mustafa Kemal yapyordu. smet'le Mustafa Kemal mterek hareket ediyordu. nk smet ondan izinsiz bir ey yapamaz ve yapmamak detidir. Ben cevaplarm Meclis'e verdim. Muarzlarn tekliflerini kabul etmedim. Ve: Bu teklifi Hey'et-i Umumiye kabul ederse istifa ederim dedim. Fethi de yetiti, geldi. Krsye kt, beni mdfaa etti. Nihayet Meclis beni, stanbul'a gidip, Darleytam-lan bizzat tefti etmee memur etti ve itimat reyi verdi. Bu celsede Necati ve Vasf beni binlerce yetim ldrmekle itham ettiler. Byle yalan her yalanc uyduramaz. nk biraz utanr. Hey'eti Vekile'yi daima istifaya tevik ettim. Maksadm kurtulmak. Trk Tarihi'ni ner ile megul olmak... Benim iin en byk gaye, bu eserin neri. Muarzlar Necati, Vasf, Hamdullah Suphi gibi insanlard. Hele Necati, Vasf, Meclis Reisi Kzm Paa bir kumpanyadr. Pek sk birbirine merbutturlar. Vasf bu esnada smet'in gzbebei. Anlalyor, bu ilerin ipucu smet'in elinde. Demek bunlar hep o idare ediyor. te hkmete bu taarruzlar bo deil, mrettep bir pln neticesi idi. Gayesi var. smet Bavekil olmak istiyor. Vasf ve emsalini ileri sryor. Kendi nisbeten perde arkasnda. Bunlar da vekil 458 > olmak istiyorlar, hrsndan duramyorlar. Onlan o vaad ile ilk safa koymu olacak... Bana Lozan Mkfat olarak yerime Vasf gibiler oturacak!.. Daha Lozan'daki imzam kurumamt bile... Bugnlerde idi. smet birgn bana Doktor, devlet riyaseti makam mnhaldr. Devlet Cumhuriyettir. E, peki! Fakat kimi Cumhurreisi yapacaz? Cevap vermedim. Dedi ki: Fevzi Paa'y yapalm, o mnasiptir. Ben: Bu mevki Mustafa Kemalindir. Srada ilk odur. dedim. imden diyorum ki: Mustafa Kemal bu mevkiyi bakasna verir mi? Sonra kan m dklsn!.. Sustu ve uzun mddet gzleri ate iinde parlayarak dnd. Galiba kendi olmak istiyor. Benimle, bir komploya girmek fikrinde idi. Bu cevab alnca sustu. nk Mustafa Kemal'den Allah gibi korkar. Mustafa Kemal bunu bilse, smet'in etini i i yer... B2 mzevir deiliz ki... smet olsa hemen tertibini yapard. Bu esnada bir akam Tevfik Rt'nn evinde, 15-20 meb'us ve Mustafa Kemal imiler. Reisicumhurluk mes'elesi mevzuu bahs olmu. Tabii hepsi Mustafa Kemal'e Sen elmalsn demiler. Mustafa Kemal yemin etmi: stemem! Kabul edersem, dnyann en alak adam olaym demi. Onlan iitince bunlar ve smet'in szne hayret ettim. Aralarnda ne olduunu bilmiyorum. Lkin be-on gn sonra Mustafa Kemal Cumhurreisi oldu!. Tabi (......)* da oldu... Zaten (.........), bir ey kaybetmedi. Yine bu esnalarda bir gn, aklbamda biri bana dedi ki: Ne diyorlar biliyor musun? Ne diyorlar? dedim. Lozan Sulhundan beri sylyorlar, Mustafa Kemal, smet, Rza Nr, byk hizmetler ettiler. Byk hretler kazandlar. imdi bunlar ldrmek lzmdr. Milletten fedai kp, bu ii grmeli. Yoksa bunlar bu milletin bana karabel olurlar. Bu sz iitince hayret iinde kaldm. Dehetli bir ey. Fakat doru. erefli mevkiler insan denen mahlku azgn bir canavar yapar. Tarih meydanda. Byleleri ya vazifeyi grr grmez ekmeli, yahut ekimliyorlarsa, onlar imha etmelidir. Bunu syleyenlerin dirayetine hayran oldum. Dedim ki: Bu adamlar ne akll insanlar... ok doru sylemiler. Fakat bir yan(*) Hakaret anlam fade eden ilci kelime metinden kartlmtr. 459 llar var: Ben mstebit olacak bir kumatan yaplm deilim. Zaten ekileceim. Bu dnce Mustafa Kemal'le smet iin tamamiyle variddir. Onlarn resine baksnlar. O adamlar bu milleti inim inim inletecek kabiliyettedirler demek o esnada tehlike alndaymm. Merutiyetin iptidasnda byle bir tehlike geirdimdi. O vakit biz Cahit'le tutuunca bir takmlar slmi-yette byle vak'a vardr. Ali ile Muaviye'yi slmiyetin selmeti iin ldrmek teebbs nasl lzm idiyse ve harekete geilip Ali nasl ldrldyse, Rza Nur'la Cahid'i de ldrmek lzmdr, demilerdi. Bereket versin icra eden olmad) di. Yazk ki, yine olmad... Yetimemi bir millet!...

Mustafa Kemal bu kabine mes'elesini nutkunda izah ederken (Sahife 485) tamamiyle yalan bir ekle sokmu. Hakikaten Fethi'yi atmak iini yapan smet'tir. smet ise Mustafa Kemal in izni olmadan adbesthneye giremez. Demek ki, bu ii ikisi bir tertip etmilerdir. Zaten iin meydandaki aktrlerinin Necati filn olmas da, bunu kat'i teyid eden delildir. Bunlar Kzm'a tbidir. Kzm ise her dlaveral ite Mustafa Kemal'in vasta ve letidir. T erke Ethem iinden beri bu, byledir. Ben ailemi de, eyamn lzumlu ksmlarm da alp stanbul'a gittim. Vanikyndeki eve yerletim. Fikrim tam yerlemekti. Meclis'in karan zre Darleytamlan tefti edeceim. Rapor yazp gndereceim. Veya gidip Meclis'te syleyeceim. Tetkikata baladm. Yetimler arasnda birok uyuz, kel, bilhassa trahomlu ocuklar buldum. Bunlar ayrp Beykoz'da bir pavyona tecrid ve bir gz hekimi de tayin ettim. Ben Lozan'da iken bana Tevfik Rt veklet etmiti, ileri altst etmi, hi bir eye de bakmam. Tevfik Rt gayet intizamsz, dank, ileri kendisine malet-mez, sade havyar keser biridir. Her iin yalnz lfndadr. Bense Shhiye Vekleti'nde kalamam ki, ilere bakaym. Harkof a gittim, ordan geldim, Lozan'a gittim. Henz de geleli bir-iki ay oldu TRKLK VE ARNAVUTLUK MESELES Beykoz Darleytamnda bir vak'a oldu. ocuklar dizdim. 460 Birer birer balarn, vcutlarn, gzlerini muayene ediyorum. Bir tanesi ayr, ocuk denecek yeri yok. Sen nesin? dedim. Arnavudum dedi. Bunu o kadar da marurne syledi ki... Fena kzdm. Dedim: ocuum sen Trk'sn Hayr Arnavudum dedi. Tekrar ettim, o da tekrar etti. Ben Trk deilim dedi. Derhal Trk olmayann, Trkl kabul etmeyenin burda yeri yoktur. Seni Arnavut'lar beslesin! dedim, kovdum. efaat ettiler. Dinlemedim. Gzmn nnde mektepten tard ettirdim. bret olsun dedim... Zaten ben Ankara'da iken bir Arnavut Darleytam Mdr Arnavutlar seip, hepsini Yeniky'deki Darleytama toplam, onlar gzel besliyordu. Mdr azil, Darleytam lv, ocuklar beer-onar dier Darleytamlara tevzi etmitim. Demek ki, bu mdr bu ocuklara mill Arnavut ruhu da alamt. Ne facia!.. Hal zavall Trkiye'de byle eyler oluyordu. Haydarpaa'da Emraz- ntaniye Hastahnesini atm. Avrupa'nn her yerinde, hatt Msr'da bile olan bu mhim messese henz bizde yoktu. Ben Lozan'dan beri Ermeniler'den korkuyordum. Yanma Sinop'tan bir muhafz getirttim. Hem Hey'et-i Vekile Reisi, hem Dahiliye Vekili olan Fethi'ye de rica ettim. O da iki polis vermiti. Benim muhafz bir gn eme Meydan'na gitmi, orada Sinoplularn kahvesi vardr. Sinoplu bahriye gediklilerinden biri, kendisine mahrem olarak unu sylemi: Hkmete isyan olacak. Btn Rizeli kayklar, cemiyete dahil, bata Rauf Bey varm, ben de dahilim. Rza Nur Bey'in evini de basp kendisini ldrecekler. Syle kendisini korusun! Derhal geldi. Anlatt. Fiilen bir ey olamad. Fakat byle bir tertip olmutur. Ve bu gizli kalp, snd. Bu i hakknda baka hibir ey bilmiyorum. Bu esnada stanbul'da olan Rauf ihtimal Bahriyeliler ile byle bir ey yapmtr. O, dirayetsiz adamdr. ok ie el uzatr, ama yapamaz, azna-burnuna bulatrr. Ben daha Ankara'da iken de Mustafa, stanbul'da bir isyan olacandan ve bunu bilhassa ttihadclann yapacandan ve bu hususta Kara Kemal'den pek korkuyordu. Oraya bu sebeple ku461 mandan olarak kr Naili'yi tayin etmiti. Ve bana birgn bu hususta dert yanarken Korkma! kr Naili benim en emin adammdr. i temizler. Ona lzm gelen emri vermiimdir demitir. Hakikaten bu esnalarda hava, isyan bulutlaryla, dolu idi... Birgn Fethi'den bir telgraf aldm: Biz istifa ettik diyor. Ben de derhal telgrafla, Shhiye Vekleti'nden istifam bildirdiim gibi, yorgun olduumdan iki ay istirahat etmek zere Sinop'a gitmekliime msaade verilmesini Millet Meclisine yazdm. Msaadenin gelmesine bakmyarak, o gn Sinop'a vapur hareket ediyormu, mile vapura bindim. te buraya kadar. Ben hem meb'usum, hem vekilim, hem muahedelerde bulundum. Hem milim, hem ilere tama-miyle vakfm. Ve iyzlerini biliyorum. 462

t: i; NC BLM c;? TRKYE'NN YEN BATAN llf ASI VE FIRKA PROGRAMI A' t BALANGI Trkiye parlak bir medeniyet ve esiz ftuhattan sonra iki asrdr sren mthi bir inkraz devresine dmtr. lim ve lim bitmi, san'at ve ziraat tedricen lm, ticaret mahvolmu, hasl Trkiye ilimce, san'ata harse, tekilta rm bir hale gelmitir. Halbuki Trk'n bu felket devresinde Avrupa dev admlaryla terakkide komutur. Bir asr kadar evvel tanzimatlar Trk' ilmen, iktisaden, itimaen, devleti, tekilta Avrupa usulleriyle alayp yeniden diritmek istemilerdir. Uzun bir alma ve sava bu hususta pek ok iyi ey yapmtr. Ancak henz kfi deildi; fakat tekemml devresine gelmiti. Taassup engeli de yzde seksen krlmt. yi bir hamle bu ii yapar bitirirdi. Bu sebeple merutiyet yapld. Mate'essf ttihad ve Terakki Cemiyeti pek bir ey yapamad. Yalnz saray engelini krm oldu. Yazk ki; bunun stne Mustafa Kemal Paa (.........,.........,....................)*, zevk safalar, dahilik hevesleri ve emsaliyle Cumhuriyetten beri millet ve devleti yle berbad etmi ki, Trk an'ane ve harsini yle ykmtr ki milleti ve devleti harsa, ilimce, ziraata, san'ata, tekilta, yeni batan tensk etmet zarureti hasl olmutur. Muntazam ve kendi orijinalitesi olarak bir harsi olmayan hibir millet ve onun devleti yaamaz. Halbuki Mustafa Kemal Paa bilhassa buna saldrmtr. Cahillerin millet idare etmeleri bunu keyfi ve diktatrce (*) Cahillik ve bask anlam ifade eden drt kelime metinden kartlmtr. 463 yapmalar hele daha ileri gidip itima ve idar inklaplar yapmalar pek tehlikelidir. Bu adam yapt. Byleleri bunlar hsnniyetle bile yapsalar cehaletleri yznden yanl, tehlikeli ve felketli yollara sokarlar, perian ederler. Nitekim etti. Halbuki onda o da yok. Srf, dhi olmak, an ve eref kazanmak, zihinleri bunlarla oyalayp mevkide kalmak, nimet iinde yzmek, asp keserek keyfe maye, devleti ahs bir iftlik milleti o iftlikte ehl hayvanlar gibi kullanmak ve emsali gayelerden baka maksatlar olmad yaptklar ilerle grlmtr. Bu adamn bu devlet ve milleti asriletiriyoruz da'vasyla yapt eyler ldrc darbelerdir. Zaten hal periand. Her ey yeniden yaplacakt. imdi bir de bunlarn yktklarn yapmak ve fena yaptklarn temizlemek iin almak, zaman, para ve emek sarfetmek lzm geliyor. Zaman hepsinden mhim ve hayatdir. Sultan Abdlha-mid' in en byk kabahati uzun bir zaman bouna geirmi olmasdr. O sulh mddeti iinde bu devlet yeni badan ihya olunabilirdi. Son ykmakla geen zamana, keza bir de bunun tamiri iin sarf-olunacak vakte ne kadar alansa azdr. nk Avrupa terakkide drt nala kouyor. Bunlara yetimek, bunlarla beraber gitmek zaruridir. Baka trl hayat yoktur. Onlara yetimek iin tayyare ile gitmemiz lzmdr. Hayatm bu millete bu devlete ilm, siyas ve idar hizmeer iinde geti. Avrupa'nn da belli bal milletlerini, memlekeerini grdk, hallerini rendik. Yamz da kemalini buldu. Bu sebeple Trk Millet ve Devleti'nin ihyas iin grglerimiz ve ilimle rendiklerimizden istifade ederek bu husustaki fikirlerimizi, bu kitapta tesbit ediyoruz. Talih frsat verirse bunlar bizzat yapp esaslarm kuracaz. Yok, olmasa hemen elli yldr geceli gndzl almalarla hasl olan malmat bari kafamzla mezara gidip heba olmasn. Belki istifade edenler olur. Bir millet yirmi yl iinde ihya edilebilir. Eer bu kadar bir zaman harpsiz geer, devlet ve millet idaresi de namuslu, ilimli in- sanlar eline derse millet ve devlet kurtulmu olur. Artk her iyi 464 ey kurulmu, yol ve lzm sr'at alnmtr. yi esaslarla mfredat tekemml eder gider. Bunun iin bir frka program, bir de yaplacak ileri daha tafsiltla yazdk. Paris, Eyll 1929

Doktor Rza Nur FIRKA PROGRAMI . o n 1- Frkann ad Trkdr. ]\\ 2- Hkmet ekli Cumhuriyettir. ,1 3- dare sistemi Lik ve itimadir Din ve devlet ayrl esastr. 4- Frka asrliin, Avrupai yeni usullerin tamamiyle taraftardr. Ancak bu tabirle Avrupanm ilim, teknik, metod, tekilt ve intizamn Trk millet ve devletine mal etmeyi anlar ve buna alr. Dans ve emsali medeniyet levazmndan saymaz. 5- Trk orijinal an'ane, tre ve harsine iddetie bal, son derecesinde Trk olup Trk hars ve tresinin ihyasna alr. 6- Trkiye'nin resm dini vardr. Bu da Mslmanlktr. Bunu Tekilt- Esasiye Kanunu'na koyacaktr. Her din ve bu bab-da vicdan mutlak bir surette serbesttir. Din devlete mdahele ede-miyecei gibi devlet de dini tahakkm altna alamaz. 7- Vicdan, sz, matbuat ve Millet Meclisi iin tam bir hrriyet tesis edilecektir. Hrriyetten istifade ederek hrriyet dairesinden kan taknlklar adl mahkemeler r'yet edecektir. Kanun bunu men edebilecek surette slah edilecektir. Tekilat-i Esasiye'ye ve fevkalde mahkemeler tesisini katiyyen men eder maddeler konacaktr. 8- Her ne ekilde olursa olsun mstebit yetimesine mani olacak tedbirleri havi ve Tekilt Esasiye'ye konacak maddeler tanzim edilecektir. 9- Frka hereyden evvel ve hereyden ziyade dalkavukluun iddetle aleyhindedir. Devlete ve millete btn suiahvalin 465 ; menbamn dalkavukluk olduu u geen cumhuriyet devrinde bsbtn grldnden bu hususa ok dikat edilecek ve en mhim tedbirler olarak bu babda bir kanun tanzim edilecektir. 10- htihab bir dereceli olup, reylerin tamamiyle hafi ve mdahaleden ar bir surette verilebilmesini temin, bilhassa hkmet mdahalesini kafi surette men eder. Birka madde Tekilt- Esasiye Kanun'una ilve edilecektir. 11- Mebuslar hkmette haric ve asker zevattan gayri btn dosyalar tetkik edebilirler. Mebustan dosya saklyan memur azledilir. Keza mebuslar asker mubayaa ilerini de tetkik etmek hakkna haizdirler. 12- Mebuslar imtiyaz alamaz, taahht iini deruhte, dairelerde byle iler takib edemezler. Edenlerin mebusluklar sakt olur. 13- Vekiller, mebuslardan veya bunlarn haricinden olur. Vekil olan mebusluktan istifa eder. 14- Trk tebasna geen ecnebiler, ister Trk cinsinden, ister baka kandan olsun, vekil, mebus, muallim ve zabit olamazlar. Ancak bunlarn gbek sonraki Trklkle tamamiyle temessl etmi, ana dillerini unutmu evld bu hukuka malik olabilir. Her mebus kendi intihab dairesinin ahalisinden olacaktr. 15- stanbul ve Ankara'dan gayr yerlerde frka tekilt ve binalar olamaz. Ancak intihab zamanlarnda frkalarn adamlar Trkiye'de dolap rey kazanmya alrlar. 16- Trkiye emperyalizm, arazi zapt gibi gaye ve emellerden tamamiyle tecrid olunur. Buna mukabil valan mdafaas tedbirleri hususuna lzumu derecede dikkat edilecektir. 17- Frka rvet, imtiyaz yamas gibi ilerin iddetle aleyhindedir. Harp zenginleri ile Mustafa Keml devri rvet ve zenginlerin hesab grlecek, servetleri msadere edilecek, zevci, baba, oul veya kardeleri aslm, haps ve nefyolunmu veya madd zarara duar edilmi olanlara tevzi edilecektir. 18- lk ve orta tahsiller meccanen olacaktr. Mekteplerde hereyden evvel mill terbiye verilecektir. lk i olarak ilk mekteb-ler heryerde alacaktr. lk ve orta mekteplerde hibir ecneb 466 t dil tedris edilemez. 19- Cami, kitabe ve emsali mill nefis eserler muhafaza ve tamir edilecektir. Cumhuriyetten beri yklanlarn mesulleri aranacaktr.

20- i esnaf ve emsalinin hukuku kanun tedbirler ile temin edilecek, patronlara ezdirilmiyecektir. Sa'y esas olmakla beraber, sermayeye de say nisbetinde kymet vermekteyiz. Bu sebeble amelenin de patronu ezme hareketine muvafakat edilmeyip, sermayedarlarn hukuku da muhafaza edilecektir. 21- Sendika, kooperatif, bilhassa loncalar ve emsal itima ve iktisad tekilt yaplarak hkmetin tegallbne kar halk ktle ve zmreleri kuvvetlendirilecektir. 22- Komnistlik, sosyalistlik, enternasyonalistlik ve kozmopolitlik itima nizamn birer mikrobu, milletlerin birer felketi olduundan iddetle aleyhlerine hareket edilecektir. 23- Btede cumhuriyet devrinde yaplan israfn, ar vergilerin nne geilecektir. 24- Trk parasnn kymeti tesbit edilecektir. 25- Trkiye ziraat memleketi olduundan hereyden evvel buna almak pratik tekilt yapmak lzmdr. Bataklk kurutmak, byk iftlikler tesis etmek isteyen sermayedarlara o arazi hkmeti ise meccanen verilecek, onbe yl vergiden muaf tutulacak, lehlerine gayet msait artlar konacak ve bunlar ecnebilere verilmemeye allacaktr. 26- imendfer'in Sivas'a vardrlmasyla zarur bir hal aldndan, ancak, Sivas-Erzurum hat yaplacaktr. Ondan baka artk ne geni ve ne de dar hat imendfer yaptnlmayp, ose inas ve zerinde kamyon iletme tesisat ve bunun iin birok yerlerde otomobil tamirhaneleri yaplacaktr. 27- ktisad muvazeneyi temin en mhim madde olduundan ithalat ve ihracat muvazenesi husule getirmek ihtiyalarn en mhim ksm dahilde temin edilecektir. Bunlar buday, balk ve sebze konservesi, eker, iplik, kuma, bez, elbise, amar, kundura, tbb hidrolif pamuk ve gaz, cam, ie, bardak, tabak, kse ve levazm, kat, srl demirden kvet, tabak ve emsali gibi eylerdir. 467 Bunun iin ynmzden ve Adana pamuundan iplik yapacak byk bir fabrika, uha ve bez fabrikalar, hidrofil pamuk fabrikas, Ktahya'da tabak imali, deri ve ksele fabrikalar, demir madeninden demir istihsali fabrikas, imento fabrikalar, balk, sebze, konserve fabrikalar inaa edilecektir. Bunlar yapan yerli ve ecnebi onbe yl her trl vergiden muaf tutulacaktr. 28- Memleketi imar iin, tula en mhim ve en iyi malzeme oldundan her tarafta ucuz ve iyi tula keza kire yaplmas retilecektir. imento fabrikalar oaltlacak. Anadolu'da Ardovaz'dan kiremit yaplacaktr. 29- Memleketi sanayi memleketi yapmak, ihracat eyas imal etmek fikrinde deiliz. Sadece kendimizin ve o da en mb-rem ihtiyalarmzn nevi ve derecesi kadar fabrika yaplacaktr. 30- lim yetitirmekten ziyade kk sanat erbab ve o da asr bir surette yetitirilecektir. 31- Eski yazya ricat edilecek ve ltin har file de yanlsz bir yaz yaplp ikisi beraber yryecektir. 32- Tekkeler slah edilip, onlara misyoner tekilt verilerek ikmal edilecek, bunlar Trklk iin alacaklar ve Trkl bilfiil yapacaklardr. 33- Matbuat kanunu tadil edilecektir. 34- Cumhurreisinin maa azaltlacak. Tasarruf kaidesine riayet edilecektir. ALINACAK TEDBRLER ki nev'idir: .; I-lk Tedbirler, II- kinci ve esasl tedbirler. I- LK TEDBRLER )* (*) Keml Paa'nn skat ve cezalandrlmas, Mustafa Keml ve onun aleti olup, srf mevkide kalmak ve servet yapmak iin her ktl kabul ve icra ettii iddia edilen smet Paa'nn cezalandrlmas ve mcs'ul olduunu ifade eden ilk iki madde metinden kartlmtr. 468 3- Erkn- Harbiye riyasetinden Fevzi Paa gibi erre isti-nadgh olan birinin kaldrlmas. 4- Bakummandanln, cumhurreisinden ref i.

5- Mustafa Kemal'in adamlar ona kr Nail, Fahred-din, Said, zzettin Paalar gibi kumandanlar derhal kaldrp yerlerine hakiki Trk kumandanlan tayini. 6- Meclis feshedilip, yerine yeni bir meclis intihab. 7- Cumhuriyet halk frkasn feshedip yerine Trk frkay koymak ve halk frkas emvalini bu frkaya vermek. 8- Valiler ve kaymakamlar da tebeddlat yapmak. Sefirleri kamilen deitirmek. 9- Poliste tebdilt yapmak. 10- Jandarmada tebdilt yapmak. n t>' 11Emniyet-i Umumiyedeki evrak tetkik etmek. 12- Mustafa Keml'in evrakn ele geirip tetkik etmek. 13- Dalkavukluk ve irtikb bu devlete byk bir fet olduundan bir kanun yapp gerek mutbuatta yaz, gerek mecliste nutuk, gerek beyanat ile medihler yaparak, gerek Mustafa Kemal'in etrafna toplanarak bu suretle mevki, imtiyaz alanlar tevkif ve muhakeme edilecek. Bunlarn servetlerini zevcelerine ve saireye de vermi olsalar dahi, yine kamilen msadere etmeli. Failler crm- adi ile ar cezalara mahkum edilmeli. 14- lk hamlede (...............)*, smet, Heyet-i Vekile, Kel Ali, Kl Ali, Reit Galib, Mahmut Siirt, Cell, Salih, Nuri Safvet, Falih Rfk, Yakub Kadri, Recep, Recep Zht, Tayyareci Fuat, Ruen Eref, Rusuh, Necmeddin Sadk, Bakatip Tevfik ve emsali tevkif edilecek. 15- bankas hesabat tetkik edilecek. 16- Trk Oca hesabat tetkik ve suistimalin mesul tevkif. 17- Tayyare cemiyeti hesab tetkik (lk ve sonraki reisle(*) Bir isim metinden kartlmtr. 469 rin servetleri ve Avrupa seyahatleri tetkik). 18- Avrupaya heyet gndermek (Ankara ehremini, ilm heyetler ve onlara verilen paralar.) 19- Himayet-i etfal hesabat ve reisin seyahatleri tetkik. 20- Mustafa Keml'in heykelleri kamilen imha ve bunlar yapanlar kamilen mes'ul edilecek. Bu paralarn tetkiki. Yerlerine Namk Keml, Mustafa Reit Paa, Ali Paa, Mithat Paa, bn-i Sina, Ali Savi ve emsali heykeller yaplacak. 21- Mustafa Keml ve emsaline izafeden konan ehir, sokak, ky ve emsali adlar kaldrlacak. 22- smet'in kardei Riza'nn un deirmeni, souk hava depolar, Yavuz meselesinde mahkemede geen ii, serveti hesab ve msadere ve kendisi tevkif. 23- smet'in bizzat serveti ve tahsisat- mesture hesaplar. 24- Lozan konferans masrafnn tetkiki, Fuat'n bunu toptan geirmesi. 25- Mustafa Keml'in Ankara iftliini nasl (......)* ald mdafaa-i milliyeye nasl arazi satt, her yerde iftlik, Yalova-daki ifliin nasl kapatld, seyr-i sefain sa banyosu, Yalova iman masraflarn niin veriyor, ilh., sorulacak. Marmara ve ka-radeniz hauzlarnm masrafnn Bahriye btesinden verilmesi meselesi. 26- Mustafa Keml ve smet'in daha dier (.........) ilej ri. 27- Hindlilerin ve dier mslnanlarn verdikleri paralarn Mustafa Kemlden sorulmas. 28- 63 numaral ocak ii. 29- Yavuz havuz iinin yeniden muhakemesi. 30- Fikriyenin katli ve Ali kr ve Topal Osman'n katli. 31- Halit Paa'nn katli, Necmeddin Molla'ya zabt varakas ettirilmesi, Hakk inasinin tehdit ile Halit Paann anasn takib (*) Zor kullanma ve zimmet anlam tayan iki kelime metinden kartlmtr. 470 ve davadan vazgeirmesi. 32- Ziya Hurit, kr, Cavit, Krkehirli Rza, Tevkif, tarikat- salahiyeci ve emsalinin aslma meselesi. Bu mahkemeler azasna idam verilmesi. nk kanun ile hkmetmediler. 33- Bursa'da aslanlarn muhakemesi. 34- apka dolaysiyle aslanlarn muhakemesi.

35- eyh Sait ii, edilen masraf, takrir-i skun kanunu meselesi. 36- Oparatr Emin'in, ehremini sfatyla ankaya mut-bak levazmnn ehremanati parasyla alp, Ankaraya gndermesi ve onun irtikplar. 37- ehremini Muhyiddin'in Mustafa Keml'e mutbak olarak yzbin lira sarf, Avrupa'ya ngiliz Rifat' gndererek otuz bin liralk bavul ve kravat alp, Mustafa Keml'e hediye etmesi, her gn Dolmabahe Saray'na elli okka balk gndermesi. 38- Mustafa Keml'in Avrupa bankalarndaki paralan. 39- Hidiv Abbas Hilmi'den Mustafa Kemal"in yzbin ngiliz liras almas. 40- smet'in Hidiv'e ziyafeti. Halbuki bu adam bize Lozan'da rvet teklif etmi ve bu resmen Hariciyeye yazlmt. 41- Yunus Nadi'nin hesaplan, tevkifi ve servetinin msaderesi. fi. 42- Gazete sahiplerinin dalkavukluklanndan dolay tevki43- Arz- tazimat heyetlerinin mrettiblerinin isticvap ve terzili. 44- Gazi'nin en byk eseri nedir diye yazanlarn isticvap ve terzili. 45- Mustafa Keml'e dhi, peygamber ilh., diyenlerin Kemalizm diye bir ey icadedenlerin ve bunu medhedenlerin hapsi. 46- Gazetede Gazi bugn Sarayda, gezmede, smet Paa, Ali Efendi lokantasnda gibi eyleri yazanlann isticvab. 47- Btn bu eyler hakknda gazetelerde vesairle, byk mikyasta neriyat yaplmas. ...... ,.,_.., u 471 48- Mustafa Keml'in evltlk diye ald kzlar ve sair kadnlarla (.........)* meselesi. ankaya ve Dolmabahedeki fuhiyat, ikiler. Salih ve Recep Zhtnn Tokathyan cevannda kerhane ap, Mustafa Keml'e kadn yollamalar, mekteblerden (...) armalar. 49-1920 de bir gece Mustafa Keml'in Ankara Drlmual-limitn(............) almas. 50- Sreyya Paa'nm kz Melhat meselesi. 51- Mustafa Kemal'in (.......) Fikriyenin katli. 52- Nafa Vekili Recep ve Mustafa Abdlhalik'in irtikplar. 53- Saraolu kr'nn gazi iftlii vergisini tenkis ile mevkiinde kalmas. 54- Mustafa Keml'in Millet Meclisini fahi fiatla devlete satmas, ankaya ve Meclis Binasnda esir, asker altrp, asker malzeme kullanmas ve meclisi hkmete satmas. 55- smetin bavekil iken asker terfii. 56- smet'in bavekil iken hanesinde asker hizmetiler kullanmas. 57- smet'in Lozan'da ilk fena projeyi imza iin gayreti. 58- Eskiehir - Afyon malbiyeti. 59- Sakarya harbi. 60- Sinop'ta Akif in irtikb, bana Recep Zht ile berabe kurun attrmas. Tevkifi ile mallarnn msaderesi hanesinin park hakkndaki kanuna muhalif olduundan yktrlmas, Ferid Paa tarafls olup, Ankara'y tanmadna dair telgraf ekmesi ve bunlar meclise ihbar edildii halde, ona bir ey yaplmamas. 61- Mustafa Kemal'in birok defa kama teebbs. 62- Mustafa Kemal'in ceza kanununa ve sair kanunlara ilve ettirdii maddelerin ilgas. 63- Dolmabahe mill mze olmak iin Heyet-i Vekile ve Meclis karar vermi iken saray yaplmas. 64- Mustafa Kemal'in tenezzhleri iin seyr-i sefain vapurlarn kullanmas ve bundan mtevellid zararlar. Mesel Samsun (*) Fuhiyat, kadn-kz ilikileri 2e ilgili ar itham ifade eden alt kelime metinden kartlmtr. 472 seyahatinde bir vapur Sinop'ta beklemi, iki seferden kalm, krk bii lira zarar olmutur. Seyr-i sefain'den kendisine motor yaplmas.

65- Tayyare meselesi. Alman kumpanyasna verilen paralar ve artname harici tayyarelerin kabul. 66- Eski yaznn iadesi. 67- Mekteblerde dans meselesi ve ecnebi talebelere kzlar verip, gece Beyolunda dolatrmak. 68- Muhtelit mekteblerin ilgas. 69- Tahsisat- mesture irtikbnn tetkiki. * 70- Mustafa Kemal ve smet'in evrak ile Halk Frkas evraknn msadere ve tetkiki. 71- Mahmut Esat'n bir ngilize kmr satan Kl Ali iinde mddei umumilie hilaf kanun emri. 72- Kadriye Hanm iinin temyizi tazyik ve zmir'e havale edilmesi. 73- Bursa'da albayrak meselesi. A 74- bo'nun Yalova'da katli. 75- ntihabat Suistimalleri. ' 76- At yarlar smet'in ngiltereden at getirtmesi. 77- smet'in kardeinin Robert Kolej'deki talebe olarak isra-fat ve rezaletleri. 78- smet'in un deirmenini kardeine vermesi iin Emin'e mektubu. 79- smet'in ttn ilerine dair Seyfa'deki mektuplar. 80- Nemlizadelerden cmet'in aramba imendiferini satn almas ve Sinop kibrit irketinden yirmibin liralk hediye hisse almas. 81-Tevfk'in apka almas. i 82- Barut meselesi ve Ltf'nn kars meselesi. J< 83- Kzm Karabekir ve Ali Fuat'n rtbelerinin iadesi. J 84-Vekillere Gazi'nin maa vermesi. .!' 85- skn rezaletleri. " < 86- Ltife Hanm'n hemiresine Mustafa Keml'in (....ii w....)* ve tabanca meselesi. } Br kelime metinden kartlmtr. 47% 87- Ltife hanm'n boanmas meselesi. 88- Ali Keml'in katili meselesi. 89- Mustafa Kemal'in nutkunu derhal tenkid ettirip o ne kadar baslm ise o kadar baslp her tarafa meccanen tevzili. Franszca da baslp, Avrupa'da datlmas. Mustafa Kemal'in bu nutkunun toplattrlp imhas. 90- Mustafa Kemal devrine ait bir, ittihatlar devrine ait dier bir tarih yazdrp acilen resm olarak neretmeli. 91- Mill inklp mzesinin tasfiyesi. 93- Tevkif olunanlar Ankara civarnda bir kamp yaplarak oraya konacak. 94- Meclis Reisi Kazm ve sairenin umum harpteki suis-timlleri inta edilecek (Bunu evvelce Miralay Sadk Sabri tetkik etmitir.) 95- Tekilt Esasiye ile para (pul ve emsali zerine Cum-hurreislerinin resimlerinin konmas yasak edilecek. 96- Her vekleti birer birer idare edip, programlarn ve tekiltn yapmalym. Sonra ve bu tekilt ve idare programlarn mecliste tasdik ve tebdilini meneder bir kanun yapmalym ki, dier bir hkmet deitirmesin, hkmet program stable olsun. II- KNC VE ESASLI TEDBRLER Trkiye'yi ve Trk' kurtarma ve yaar bir hale koymak iin birtakm mhim esaslarn yerletirilmesine lzum vard ki unlardr: 1- Dalkavukluun kaldrlmas. Trkn bana en byk fet dalkavukluk olmutur. Her fenaln masdan budur. Bunlarda bizde ayni gruhtur. Kim iktidara sahipse ona dhi ve emsali szleri syliyerek, kadn gtrerek, yanna sokulup, etrafn alyorlar. Mevkiye geiyorlar. Artk vur yansn gidiyor. Bu suretle mevkiler cahillerin eline geiyor. Favorutizm meydan alyor. Batakine mesned oluyorlar. O da istibdad eline alyor. Kanun tepeleniyor. Keyif hkmran oluyor. rtikp, rvet alp yryor. Hrriyet mahvediliyor, Kanun ve memurlar hevest- nefsaniye, 474

araz ve ihtirasa alet edilip uak gibi kullanlyor. Zulm iddetleniyor. Namusun, ahlkn iktidar ve sa'yin kymeti kalmyor. Bilkis bunlar mezmum eyler oluyor, iki, dans zevk ve sefa son derecelerini buluyor. Bir milleti ve devleti ykan eyler zaten bunlardan ibarettir. Trkiye imparatorluunu inkraza atm olan eyler esasen bunlardr. Tarihe bakarsanz btn batm milletler de hep bunlardan batmlardr. Bu dalkavuklar bizden bir gruhtur ki hangi idare varsa onun adamdrlar. O deiince bir ksm ezilse bile bir ksm derhal yolunu bulup, yeni idareye de adam oluyor. Mesel bugnk idarenenin dalkavuklarnn bir ksm ittihalarn da en hararetli dalkavuklar idiler. Bunlar o kadar habis eylerdir ki, idare mevkiine iyi adam da gelse onu dahi fena yapmak kudretini haizdirler. Demekki en mhim mcadele edilecek ey dalkavukluktur. Bunu mahvetmeye almak en esasl bir eydir. Bu kanun ile mevki-i iktidardakileri gerek alenen metbuan ve nutuklar ile, gerek hususi mektup veya ifah olarak methetmeyi menetmelidir. Edenlere, on sene ceza vermeli ve memuriyetten lmne kadar mahrum ve maln msadere etmelidir. Hatta bakasna vermi olsalar bile. 2- rtikp ve rvet ve imtiyaz alma ileri Bir kara belda bydur. Rid'e, mrteide kanun huzurunda mttehim olduklarndan bunlann meydana karlmas g olmaktadr. Yalnz rvet alan mahkm eder, rvet verene bir ceza tevcih etmeyen bir kanun maddesi ile bu kanunu tebdil etmelidir. Rvet alana, rvet alarak imtiyaz verene onbe sene krek cezas verip, rveti, emvalini zevcesine vesaireye fera etmi olsa dahi onlardan msadere etmelidir. Mal-i mesrk nerede grlrse istirdat edilir. 3- Mes'uliyet denen eyi simrg-i anka gibi brakmayp, fiili bir surette tatbik etmelidir. Cumhurreisinden en ufak memura kadar herkes mes'uliyet korkusu altnda titremelidir. Cumhurreisi gayri mesul olmayp kanun mesuliyeti olmaldr. 4- Kanunu hkim klmaldr Bir madde-i kanuniye yapp bir ite kanuna riayet etmemi olanlara memuriyette mahrumiyet ile beraber be yl hapis vermelidir. Bu sebeble tecviz-i istihdam 475 kanununu ilga etmelidir. Halkmz kanuna pek itaatkrdr. Bu iyi bir meziyettir. Ancak kanun hakkn isteyemez ve mdafaasn bilmez. Bu da byk bir kusurdur. Halka bu vazifesini retmelidir. 5- Sefahat ve israf, fantezi i ve masraflar kaldrmaldr. Bugn btenin yzde yirmi miktar israf ve lzumsuz ilere sarfedilmektedir. 6- lme, iktidara, namusa, sa'e kymet vermelidir. Mevkilere ancak bunlar ile geilebilirleridir. ltimasla iktidarsz mevkie geirene yl hapis cezas verir bir kanun yapmaldr. 7- Millet Meclisini kuvvetlendirmelidir. Hkmet her istediini kabul ettirerek onu terzil etmemelidir. 8- Matbuata hrriyet vermelidir. Yeni matbuat kanunu yapmal. Bunu pek mukaddes bir esas bilip asla dokunmamaldr. Bunlar fena eyleri serbeste ve hibir korkusuz tenkid etmelidir. Ancak bu mhim kuvveti baz kimseler yanl fikirleri veya mevki ve emsali hrslarla suistimal edip mevkie gelmek, para kazanmak ve ilerini yrtmek iin alet yapyorlar. Bu da memlekette bir anari vcda getiriyor. Matbuat kanununu yle bir hale koymal ki byle bir neriyat gerek hkmet gerek rical, gerek memur ve ahslar aleyhinde olsun. Mahkemede ispat edemeyenler lakal bebin ve azami yirmibin lira olmak zere nakd bir cezaya, paray vermeyenler bir sene hapse mahkum edilmelidir. Cumhuriyet zamannda dalkavuka gazetecilik etmi olanlar gerek kendi namlarna, gerek birini vasta ederek veya nam- mstearla gazete karamamak ve yaz yazamamaldr. 10- Maarif ve kk sanatlara hereyden evvel byk bir bte tahsis edip bu ii az zamanda tekemml ettirmelidir. 11- Trk harsn tanzim ve tesbit ile ihya etmelidir. Hars en mhim temel talarndandr. Millet ancak bununla yaar. Orijinaliteyi tamamiyle muhafaza etmelidir. Avrupadan ilim, usul ve teknik alnacaktr. Mustafa Keml'in zannettii gibi hars ykp, Trk tamamiyle Avrupal yapmak byk bir hatadr. Evvel bunun fiilen imkn yoktur. Trk tam bir Avrupal olamaz. Nitekim Japon olmad. Olursa zaten kymeti kalmaz. Bir iki asrdr byk

476 i bir sratle komu olan Avrupaya ne vakit yetiilebilir? Hem Avrupa yerinde durmuyor, drt nala kouyor. Asrlarla kendine mahsus bir hars ve zihniyetle meb olmu Trk dima bir gnde Avrupa zihniyetini alabilir mi? LAKLK Dil ve din harsn en mhim unsurlardrlar. Bunlara dokunmak hatalarn hatasdr. Dinin terakk ve medeniyet ile hibir mnasebeti yoktur. Keza mslmanlk terakkiye manidir diyenler, byk bir gaflet iindedirler. Ne mslmanlk ne de hristiyanlk, ne terakkiye sebep, ne de terakkiye manidirler. te delilleri: Vaktiyle mslman idik, btn bir medeniyet, sanat ve ftuhat yaptk, bir ka asrdr yine mslmanz, mthi bir inkiraza dtk. Avrupa evvelce hristiyan idi. Cahil ve terakkisiz idi. Bir iki asrdr yine hristiyan fakat terakkinin evc-i lsna kmtr. Yalnz din idare ve hkmete kartrmamah. Hkmette dine karmamal. kisi de ayr ve mstakil bir halde kalmal, ilim, san'at, medeniyet lik ilerdir. Din ve hkmet tefriki kfidir. Orada kalmal. Din bilkis manev bir kuvvettir ki ok ie yarar kuvvei bir mildir. Keza insanlara fazilet, saadet telkin eder. Hrszlk, hakszlk zulm ve emsali bnihaye fenalklardan men eder. Sonra daha bir iyilii de vardr ki, o da mukaddes ve yce bir tar. Hereyden tecerrt etmi dinsizlerin, hele ihtiyarlk felket anlarnda halleri pek fecidir. Hibir teselli bulamazlar. Melnkolik ve nevraste-nik olup, her an azb iindedirler. Bu azb iinde perian olup lrler. Halbuki dindarn Allah'tan, anketten midi vardr. Saadet bekler, dima bununla mtesell ve rahattr. mrn bu saadetle geirir. Bunun kymetini takdir etmekten acizim. 12- Ziraat, sanat ve ticareti ilerletip milleti zengin etmelidir. Yoksa ar vergilerle devleti zengince idare etmek hatadr. Bunun sonu gelmez, millet daha fakir der. Ziraat, ticaret ve sanat lr. O vakit bte de tabii olarak azalr millet zengin olursa devlet de zengin olur. 477 13- Vesait-i nakliyeyi ikmal etmelidir. Yoksa oseler, kprler, limanlar yaplmal. imendiferden evvel kamyon servisleri tesis etmelidir. 14- Bizde lim, mtehasss ve tekniki yok gibi olduundan ilm, itima ve idar btn ubelerde bol mikyasta Avrupa mtehassslar celbetmelidir. 15- Trkiye'yi imar ve terakki ettirmek, sermayeye muhtatr. Bu da bizde yoktur. Onun iin ecnebi sermayeyi memlekete sokmak en mhim esaslardandr. Bunsuz birey olamaz. Bunun iin de Avrupa'da bir messese yapp bu messese vasta-siyle sermayedarlar aramal, kandrmahdr. Keza hkmet bunlara emniyet, bol kr temin etmelidir. Bunsuz gelmezler. Bu da memlekete zarar deildir. Yeter ki memlekette i yaplsn. Sonra bize kalr. Byle bir messesenin Paris'te olmas mnasiptir. Oras Avrupa'ya hatta Amerika'ya merkezdir. 16- Lozan muahedesi sonuna kadar olan Millet Meclisi celse-i hafiyeleri mzakereleri neredilmelidir. Galiba Mustafa Kemal bunlarn bir ksmn imha etti. Ve tahrifat yapt. Tahrifi ve tashihini nerettirip bunlar kimlere yaptrtt ise onlar iddetle cezalandrmal. Bu bbta ceza olmadndan bir madde-i kanuniye yapmal. 17- Cumhuriyette birok bayramlar yapld. Bunlar kaldrlmal. Keza Cumhuriyet Bayram bir inklp bayramdr. Byle inklplarda ok tebeddl olur. Bu sebeple bunun yerine devletin balangc tarihini mill bayram yapmaldr. Cumhuriyet Bayram bunun yannda kk kalr. Bu tarih Seluklularn balangcdr. ki sllenin bir devlet akdini resmen mecliste bir kararla yapmal. Yeni takvim yapp mevsim, ay adlar birinci ay, ilh... keza... ilh, yl adlar koymal. Din bayramlar Ramazan ve Kur-ban'dr. Bu bayramdan baka resm bayram olmamal. 18- Masraf azaltp, vergileri de azaltmal. 19- lk ve orta tahsil meccani olmal. Hatt talebeye nakd vesair surette mkfat bile yapmaldr. Hereyden evvel ilk tahsil ve mekteplerini tamamlamaldr. 20- Mahkemeleri hkmet konaklarndan baka yere 478

koymal. Vali ve kaymakamlarn mahkemelere mir olmamas lzmdr. 21- ntihapta rey verilirken vali, kaymakam, jandarma zabiti orada bulunamaz. Rey vermeye mahsus bir oda olacak sandk oraya konacak, pencereleri kapatlacak. Kapdan iki metre uzakta her frka mmessili bulunacak, rey veren kimse oraya yalnz olarak girip kapy kapatacak, reyini verip kacak, birden ziyade rey atan iki sene hapsolunur ve bunu men'i aresi bulunacak. Dardaki kalabalk birbirine kar propaganda yapabilir. Sade bir polis kenarda duracak. Fiilen kavga olursa mdahale edecek. Lzmda daha polis ve jandarma arlacak. Rey verme odas caminin bir kesinde olacak. Halk cami avlusuna toplanr. ntihaba mdahale eden vekil, vali, kaymakam, jandarma ilh., btn memurlar bir yl hapsedilir. Bir daha memuriyette kullanlmaz. ntihaba mdahale eden belediye reisi ve heyetleri de bir yl hapsolunur. Belediye heyetleri deiir. Bunun iin tekilt- esasiyeye madde konacak. Bu kanundan sonra 1930 yl belediye intihab rezaletleri tahkik ve mes'ulleri derhal tevkif edilecekti. 22- Halk sosyal, yani itima tekilt ile kuvvetlendirmek. Bu nokta mhim esaslardandr. yi bir tetkik neticesi olarak kanununu yapp mstahsil ve mstehlik sendika ve kooperatif tekilt yaplacaktr. lk zamanlarda kusurlar gsterir. Kendisinden beklenen fayday birden veremezse de zamanla verir. Bu bbta Valdek Russodan istifade edilebilir. Daha iyi Alman tekiltna mracaat etmelidir. 23- Devlet arivlerini neretmelidir. 24- Alaturka adab- muaereti toplayp tanzim edip, ne-retmeli. Keza alafranga adb ve muaerete dair de bir eser yazmaldr. 25- Dil iin ilk i lgat toplamaktr. Anadolu, Azerbeycan, ran Trkleri, in Trkistan, Rusyadaki Trkler azndan lgatleri toplamal. Bununla coraf bir surette leheleri tespit edip ha479 ritalann yapmal. Bir taraftan da Uygur, aatay, Seluk ve eski, yeni Osmanl ne kadar kitap varsa, divan varsa, onlardan da lgat toplamal. Bunlar ve mevcut birok manskri halindeki lgat kitaplarn da bastrmak. Sonra bunlarn hepsinden bir kamus yapmal. Bundan sonradr ki, gramer, yaz, dilin eksik lgat ve stlahlarn yapmak ve tamamlamak ii gelir. Baka tarzda hareket vahim yanllklan mucip olur. Trke stlah yaplaca gibi ilm stlah iin ayn zamanda ltince stlah da aynen almaldr. 26- Bir mslnan kateizm kitab yazdrp, namaz, dualar ilh., ve notalarn en basit bir ekilde yazdrmal. slm dininin telkin ettii ne kadar faziletler varsa bu kitaba ilve etmeli. Bilhassa ailenin kuvvetlenmesine dair olan eyleri koymal. 27- Devlet memurlar aynen asker gibi olduklarndan ne siyas bir frkaya ne baka bir kulbe girebilir. Ne bir sendika ve kooperatif tekil edebilir. Aksi takdirde azledilir. Bu bbta tekilt- esasiyeye yle bir madde konu: Herhangi hkmet, herhangi vasta ve sebeble olursa olsun asker ve memuru bir frkaya sokarsa msait zaman geldii vakit o hkmetin azas ikier sene hapse ve herbiri onbin lira nakti cezaya mahkm edilir. Zabit, memur ve nefer sade Belediye ve Mebus intihabnda rey verebilir. Siyas vazifeleri bundan ibarettir. Tekilt- Esasiyeye yine u madde konacak: Tekilt- Esasiyeden bu memnuiyet maddesini ilga eden hkmet azas bunun usul dairesinde dahi yapsa, bilhare onar sene ar hapse mahkm olur. 28- Umum harpte vatana hyanet etmi olanlara ceza verilecektir. Bunlar harp esnasnda ecnebilere casusluk, ecneb hizmetine girmek, ordudan dmana kamak ve emsalidir. 29- Trk olmayan zabit, memur, muallim, bir kanunla karlacak, onbe yl alm olanlarna tekadiye verilecek. 30Trklerden Rumelililerde memuriyete, zabitlie, muallimlie Anadoludakilere mukabil nfuslar nisbetinde alnacaktr. 31- Hasan Fehmi, Ahmet Samim ve Zeki gibi ittihatlarn, keza Mustafa Kemal'in ...duklarnm muhakeme ve faille480 rinin tecziyesi. Bunlar bulmak iin bir gece ayn zamanda ve her ehirde maznunlann evlerini basp evrakn almal.

32- Mill frkamza mistik bir ekil verip, efrad Trklk hususunda tarikat ve dervilik gibi ilh bir ideal ve gayrete sahip olacaktr. Siyas bir frka iin bu doru deilse de Trkler henz o dereceye gelmemilerdir. Mill Tasfiye den sonradr ki, olabilir. Tarikat ruhu byk bir kuvvettir. Seluklular ve Osmanllarn iptidalarndaki ftuhat, birleme prosess kuvvetinin byk bir ksmn bundan almtr. 33- Kylerden daima ehirlere bir akn vardr. Sebebi ky hayatnn zahmetli oluu, hrszlk ve hayat emniyetsizliidir. Kylleri kylerine balamak, hatt ehirdeki isizleri kylere veya ehir civarndaki topraklara yerletirip ziraate sevketmek en mhim bir esastr. Bunun iin kylerin asayiini, kylerde daha iyi bir hayat temin etmeye gayret edilecektir. 34- Lise tahsili grenlerin ou, hkmet memuriyetine kouyor, ou tabii yer bulamyor. Bunlar isiz kalyor. Her biri bir politika dalaverecisi oluyor. Bu snf heyeti itimaiye iin ga; yet muzr bir unsurdur. Buna are bulunacak. . 35- Bize yalnz fenn ve iddetli bir ziraat, ufak sanayi, ih-; tiyacmz kadar fabrika sanayii ve serbest ticaret lzmdr. Memleketimizi sanayi memleketi yapmak byk bir felkettir. Avrupa bugn fabrikalarnn esiri olmu ve bununla belsn bulmutur. Avrupa fabrikalarnn srprodksiyonu varken, bizim o yola gitmemiz aklszlktr. 36- lerin sratle grlmesi iin bavekillie merbut bir tefti heyeti tekil edilip, mfettiler merkezde ve vilyetlerde dolaacak, dairelere anszn girip, ekmece ve cepleri muayene ij ederek evraka bakacak, bir muamele bir memurda gnden ziyade durmu ise birinci defada yanm maan kesecek, ikinci de- fada azledecektir. 37- Harp tfei ve mitralyz ile nian talimi ve bomba atmak, ata, bisiklete binmek, araba, motorsiklet, otomobil kullanmak, krek, yzmek, hendek atlamak, duvar amak, sipere hcum, sipere yatmak ve emsali mill spor olacak. Bunlar 481 iinde her ehirde nian talimi mahalli yaplacak. Cuma gn kyller gelecek bu talimlere itirak edecektir. 1 38- Eski top oyunu gibi eski mill sporlar ihya edilecei ', gibi futbol, tenis gibi yeni sporlar da tamim edilecektir. < 39- Hkmet dairelerinden hibirinde yeniden tekilt ya-5 plamaz ve bunlara memur tayin edilemez. Bu sade meclisin bte * mzakeresinde msadesi ile olabilir. Vatan hyanet, cumhurreisi, bavekil, vekil, meebus, ' vali ve kumandan gibi byk mevkilerde olup, mevkiini ve nfuzunu let ederek irtikp yapanlar, lm olsalar dahi muhakemesi yaplarak haklarnda hkm ve ceza verilir. < 40- Mlk ve asker yksek devlet memuriyetinde bulu-' nanlarn bu mevkilerinde bulunduka heykelleri dikilmez, adlar sokaklara ve emsaline konamaz. 41- Cumhurreisinin resmi paralara ve pullara kona- maz. 42- Cumhurreisi, bavekil, vekil ve kumandanlar mektup, gazete beyanname, mecmua ve kitap gibi vastalarla tahriri olarak medhedenler iki sene hapis cezasna mahkm olurlar. 43- Lakal iki sene evvel ordudan istifa etmemi olan bir zabit mebus intihab olunamaz. Mebus intihab olunan zabit bir daha orduya avdet edemez. 44- Zabitlerden cumhurreisi ve bavekil olamaz. 45- Harp esnasnda Trkiyeden ecnebi devlet tarafna firar etmi, ecnebi devlete casusluk etmi veya asker ve mlki hizmetine girmi veya Trk milleti aleyhine hareket etmi kimselerin adlarndan Kapkara Liste adnda bir ste tertip olunup resm ve husus btn vastalarla nerolunur. Resm ve umum mahallere ta'lik edilir. Trk tebasndan tardolunur. Ele geenlerin madd cezalan verilir. Mallar ailelerine ve dostlarna intikal ettirilmi olsa dahi msadere olunur. Ele gemiyenlerin de gyaben cezalan verilir ve mallan da ailelerine, dostlanna intikal ettirilmi olsa bile msadere olunur. Sulh zamannda da yani devletlere casusluk edenler bu listeye ve bu cezalara dahildir. I 482

46- Mevkilerinin nfuzu ile trl irket ve messese ima-liye ile irtiba yapanlarn adlarndan Kara Liste adnda bir-liste tertib olunup bunun ilan ve cezalar onuncu madde mucibince icra edilir. 47- Cumhurreisi, bavekil, vekiller, vali ve kumandanlar Trkiye'de mahsus seyahat edemezler. 49- Sade cumhurreisine iki, bavekile bir otomobil verilir. Bu esaslar dahilinde mfredata giriyorum: KUVVE- TERYYE A-MLLET MECLS j 1- Mebuslar vilyetlerin iki gbek yerli ahalinden olacaktr. Hkmet asla intihaba kanamaz. Kansan, bir yl hapis ve memuriyetten daimi surette mahrum edilir. Arnavut ve emsali unsurlarn mebusluk mevkiine kmalar byk zararlar mucib olmutur. Babas Trkiye'de yerleip kendisi Trkiye'de doan ve Arnavud dilini unutmu olan mebus olabilir. ntihab bir dereceli olmal. 2- Mebuslarn sz hrriyeti mutlak olmaldr. 3- Mecliste muhtelif frkalar olmaldr. Bu frkalar rk zerine messes olan lyaca gibi henz Trkiye'de fabrika ye amele hayat teesss edecek derecede fabrikalar olmadndan komnist ve sosyalist frkalar da olamaz. Frkalarn gazeteleri olmal ve hkmet bunlara sermaye vermelidir. 4- Reisicumhur ve hkmet millet meclisine asla mdahale ve tahakkm edemez. 5- Hal-i hazra gre bizde trk, radikal, liberal, muhafazakr frkalar olmaldr. Ancak frkalarn her ehirde kulp amalar felket olmutur. Adeta hkmet iinde hkmet oluyor. Hkmet ilerine mdahale ediyorlar. Bir de ahali bu suretle iki taraf olup, birbirine duruyor. Binaenaleyh frkalar, tekilt ve kulp yapamyacaklardr. Bu iddetle ya483 saktr. Sade payitahtta ve stanbulda birer merkez-i umumleri olacak. ntihap zaman her tarafa adamlar gnderip alsnlar. 6- Meclis reisinin silindir apka ile meclisi amas usul kaldrlmaldr. leri sse, debdebeye, merasime bomamaldr. Sadelik hereye mreccahtr. 7- Zabtnamelerin bir kelimesini bile bozmak hakk yoktur. Byle bir vaka zuhurunda meclis baktibi ve meclis reisi mes'uldr. Cezalan birer sene hapistir. Reisin reislii ve mebusluu da refedilir. Bakatip de azlolunur. 8- Kabine zas mebuslardan olduu gibi mebus olmayanlardan da intihab edilir. Vekil olunca frka tarafndan mebuslua intihab ettirilir. 9- Mebuslarn lim ve malmatl olmalar elbettte iyi bir eydir. Ancak ahlk ve namusu vatana ve millete merbutiyetin ilimden evvel olduu aikrdr. Bunun ispat Ankara'nn ilk byk Millet Meclisidir ki, bunlar ekseriyetle Anadolu yerli halk ve ou cahil idi. leri muhabbetle ve gayretle gzel bir surette baarmlard. Halbuki entelektellerden ekseriya dalkavuklar ve ahlkszlar yetiiyor. 10- Millet Meclisinin says pek ardr. Mebus adedini yzelliye indirmelidir. 11- Mebuslar imtiyaz alamayp, taahht ileri yapamayp, hkmet dairelerinde i de takip edememeli. Yapanlar mahkemelere verilip, bir sene mahkm edilmeli. Mahkm olunca mebusluu sakt olur ki meclis de onu resmen iskat edecektir. 12- Meclisin 50 askerden mrekkep ve hususi kostml ve yasavul (muhafz) bl olmal, bu da bir yzba kumandasnda bulunmaldr. Vazifesi meclisin muhafazas ve merasimde bulunmasdr. Bunlara meclisin yanmda bir kla yaplmal emir ve kumanda meclis reisinde olup, ne cumhurreisi, ne asker makamlar, ne bavekil asla emredememeli. 13- Haric, asker ilerden maada hkmet hibir dosyay mebuslardan saklyamaz. steyen mebus hkmette her dosyay grebilir. Bunlar mebuslardan saklyan memur azledilir. 484 Byk adnn hakk ilk meclisindir. Bu vasf meclisten kaldrlacaktr. Lzumsuz ve cihana kar glntr. ntihapta reyini hastalk gibi bir sebep olmadan istimal etmiyenlere Belika'daki gibi bir ceza verilmelidir. : B-CUMHURRES 1- Cumhurreisi mebuslardan intihab olunur.

2- Bugnk cumhuriyet ssl, debdebeli ve masVafldr. Cumhurreisi'ne iki yaver, bir baktip, katip, bir husus katip ve ifreci kfidir. Maiyetine muhafz olarak 25 kiilik bir jandarma mfrezesi ve iki polis hafiyesi verilmelidir. Mustafa Kemal gibi askerden hizmeti ve ofr kullanamaz. 3- Meclisin yanma Cumhurreisi'nin ikametine mahsus 8 odal bir bina yapp yanndaki yaverlere, katiplere yazhane ve ikametgh, keza jandarma iin bir kla yaplmaldr. 4- Cumhurreisi merasimi ve resm ileri Millet Meclisi binasndaki cumhurriyasetine mahsus oda ve salonlarda yapar. 5- Cumhurreisinin maa ayda ikibin liradr. Resm ziyafet ve hediyeler masrafn Dahiliye ve Hariciye Vekaletleri verir. Mustafa Kemal yirmibebin lira alyor. 6- Cumhurreisine iki otomobil kfidir. Mustafa Kemal'de onsekiz otomobil vardr, 7- Mustafa Kemal'in ankaya'daki hanesi, iftlii ve dier serveti msadere edilecektir. iftliin Ziraat Vekleti'nce numune iftlii ve halka gezme mahalli, hanesi leyl bir mektep yaplacaktr. Dier servetinden aslan masumlarn ailelerine, onun yznden ziyana urayanlara verilip, bakiyesi maliyece msadere/ edilerek ilk mektep inaasma tahsis edilir. 8- Hibir ehremaneti ve belediye ve halk Cumhurreisinin mutfak masrafn yapamaz ve ona hediye veremez. 9Cumhurreisi stanbul'da vesair mahalde hibir sarayda oturamaz. Dolmabahe saray mill Trk mzesi yaplp Beylerbeyi, ecnebi padiahlardan misafir gelecekler iin rfluhafa/ '485 za edilir. Beykoz kasr da bu ie tahsis edilir. Dier btn saraylar Maarife devredilir. Mektep, mze ve emsali yaplr. 10- Cumhurreisine mahsus hibir yat ve motor olamaz. Merasim ve resm ziyaret iin lzum olursa Mdafaa-i Milliye muvakkaten bir vapur, yahut bir harp gemisi tahsis eder. 11- Cumhurreisi bakumandanlk mensbn uhdesine alamaz. 12- Cumhurreisi hkmet iine asla mdahale edemez. Bunlara bakacak ve mes'ul olan bavekil ve kabinedir. 13- Cumhurriyaseti muzikasmn lav ile bu takmn Maarif Vekleti Konservatuar daresine devri. 14- Reisicumhurun vazifesi merasimde bulunmak, frkalar arasnda muvazene yapmak, buna gre bir bavekil tayin etmek, kanunen imza etmesi lzm gelen ktlar imza etmektir. Mhim ilerde kabineye riyaset eder. 15- Tahakkmlerin en hafifi phesiz Millet Meclisi tahakkmdr. Ama ona da ani tedbirler alnmaldr. nk hrsla mebuslar kabine yaatamazlar. Padiah veya Cumhurreisi ad altnda bir ahsn veya bavekil veya hkmetin veya Millet Meclisinin tahakkmlerini menetmek en mhim meseledir. Mmkn mertebe buna are aranacaktr. 16- Bir ksm mebuslar zengin olma, vekil olmak iin reisicumhura, hkmete dalkavukluk ediyor. Her dediklerini yapyor, suiidare ve zulmlerine ses karmyorlar. Buna da bir are bulmak lzmdr. 17- Reisicumhurun istibdad hepsinden mthitir. Bunun mstebi olmasn men iin tekilat esasiyeye u maddeler konacaktr. a) Reisicumhurluk drt yldr. Bu mddet tezyid edilemez. Kim bunun tezyidini isterse mstebit olmak, padiahlk etmek istiyor demektir. b) Reisicumhurluu biten zat derhal yeniden intihab edilemez. Ancak bir devre-i intihabiyye yeni drt yl getikten sonra bir daha intihab olunmak hakkna mlik olabilir. Hatta bu drt yl zarfnda bavekil de olamaz. 486 -\ ' HKMET ..;,?."!>V* 1- BAVEKLLK I - Bavekil ayn zamanda dier bir vekleti de uhdesine alr. 2- Bavekil bir dairesi vardr. Bir kalem-i mahsus mdr ile be katip ve bir ifre ktibi, iki muhafz polisi olur. Baka tekilta lzum olmad gibi din ileri, evkaf gibi umum mdri- [ yetler ondan fekkedilip ait olduklar yerlere raptedilecektir.

3- Gerek bu ve gerek dier vekletlerde, gerek reisicum-hurlukta her trl fenalk yaplyor. Bunlar cezasz kalyor. Bu da ktlklere yol ayor. Bu sebeple bir kanun yapp makabline uml olmak zere btn bunlar muhakeme edilecektir. 4- Btn veklet dairelerinde disiplin mahkemeleri yaplp, memurlar, bununla cezalandrlacaktr. 5- Her vekletin bir istatistik ve neriyat ubesi olacatir. i s II - RAYI DEVLET Lzumludur. Ancak birtakm ehilsiz ve dalkavuklar doldurduklarndan tasfiye edilecektir. Vazifesi sade hkmetin yapmak istedii kanunlarn lyihalarn hazrlamaktr ki, hkmet bunlar meclise tevdi eder. in- MLL MDAFAA 1- Kara, deniz ve hava kuvvetlerine bakar. Trkiyede / ayrca bir Bahriye Vekletine lzum yoktur. Bunu cumhuriyet/ devrinde yapanlar mesul edilecektir. Bu ksm kara, deniz, hava kuvvetleri adlarnda birer ube ile idare edilecektir. 2- Askerlikte disiplin en mhim ey olduundan ordunun bir daha politikaya karmamasn temin edici bir kanun yaplacak : c bu bbta iddetli cezalar konulacaktr. Mebus olmak isjeyen ...abit, namzedliini koymadan ay evvel askerlikten istifi ede487 ' ektir. Bir daha da askerlie avdet edemiyecektir. 3- Reisicumhur ve bavekil mstebit olup da orduyu isti-nadgh yapp bu sayede istibdat icra ettiklerinden bu husus mhim bir noktadr ve tehlikedir. Bunun iin Reisicumhur hibir kumandan tayin edemez. Tayin ve azil hakk Erkan- Harbiye Heyetinindir. Bunu Mdaf-aa-yi Milliye Vekili tasdik eder. Erkn- Harbiye Reisini ve zsm Byk Millet Meclisi nasb ve azleder. Reisicumhur bakumandan sfatn haiz olamaz. 4- Bir gbek olarak Trkiyede domam, anadili trke olmyan hibir ferd zabit olamaz. Byle ocuklar asker mektebe alnamaz. 5- Bu maddeye mugayir olarak mevcut olan kumandanlar azil ve tekat edilir... Grdmz harplerde byle zabitlerin casusluk, dman tarafna gemek, terk-i vazife etmek, mensub olduu millete isyan etmi, onlar tarafna geip, zabit olarak Trk'e silh ekmek gibi nice mthi ktlkleri grld. Zabitler ecneb olan veya dini mslman olmyan bir kadnla evle-nemezler. 6- Anadolunun ortasnda demir toprandan demir karan ve onu iptida ekillere koyan, mkemmel bir fabrika yaplacaktr. 7- Gnde bebin tfek yapan bir fabrika yaplacaktr. 8- Gnde elli ve her apta top yapan bir fabrika yaplacaktr. 9- Gnde yz mitralyz yapan bir farbrika yaplacaktr 10- Mkemmel ve pek byk mevadd- nariye yapan bir fabrika yaplacaktr. 11- Gnde elli bin glle yapan bir fabrika yaplacaktr. 12- Gnde yzbin tfek fiei yapan bir fabrika yaplacaktr. 13- Gnde yz torpil yapan bir fabrika yaplacaktr. 14- Bir tayyare fabrikas. 15- Bir telefon ve telsiz fabrikas. 16- Bir otomobil ve kamyon fabrikas. (Odun, kmrle iler nev'ide.) 488 17-Bir byk benzin deposu. 18- Bir byk maden kmr deposu. 19- Bir byk kundura fabrikas. 20- Bir byk kuma fabrikas. ""*'21- Bir byk terzihane fabrikas. 22- la pansuman takmlar ve cerrahi aletler deposu. 23- Bir byk adr ve seyyar hastane fabrikas. 24- Boazlar icabnda 24 saatte mdafaa haline koyabilmek iin, bitaraf mntkann arkasna asker yollar ve orada levazm depolar yaplacak. 25- Boazlar torpil ile kapatmak iin Marmara mna- sip bir yerde, gizli torpil deposu yaplacak. 26- On kadar torpil dkme gemisi.

27- zmit krfezinde havuz ve tamirhane. 28- Sahillerin muhtelif mahallerinde... hangarlar. 29- Trkiye tecavz harbi yapmiyacandan Bahriyesi yalnz mdafaaya mnhasrdr. Bunun iin lzumu tahtelbahir, hidravion, sahil mdafaas iin byk apta kara toplar sahibi olup, byk zrhllar yapmyacaktr. 30- ehid ve harp malullerine devlet vazifesini yapmam, bunlar srnr bir haldedir. ehidlerin aile ve evldlann, mallleri terfiye etmek millet ve devletin en mukaddes vazifesidir. Bu uurda masraf ne kadar ok olsa hakldr. Mustafa Kemal bunlar (......) gibi brakp, devlet hazinesini (...) ve (......), sse sarfetmitir. Bu paralar ehid ailelerine malullere sarfedil-seydi imdiye kadar ok ey yaplm olurdu. Binaenaleyh bunlar iin byk tahsisat verilecektir. 31- Her ehir ve kyde orann ehid dm evldlarnn adlan hakkedilmi bir ta abide dikilecek. Etraf ufak bir imenlik olacak. 32- ehid ocuklar dierlerine tercihan leyl mekteplere alnacak ve her eyde rhan grecek. 33- ehid ailelerine bir sermaye olabilecek miktarda nakd mkfaat veya hkmet arazisinden arazi verilecek. (*) Aalayc ve israf manalar ieren kelime metinden kartlmtr. *'*s *'" : 489 j 34- gremiyecek raddelerde malller iin Anadolunun en ucuz bir ehrinde bir bina yaptrlp, orada ikamet ve maietleri -temin edilecek. , 35- Az mall olanlar, tercihan ve yapabilecekleri k= riyetlere tayin edilecek, vapurlar, imendferler, ve emsali b lardan asla para almyacak, vapurda ve emsalinde oturacak y yoksa oturanlardan kaldmlp yerine mall oturtulacak. Bunlan harp malul olduklarna dair bir hviyet varakalar olacaktr. 36- gremiyecek halde olup da keza mall ikametga hnda yatmasna lzum olmiyacak derecede olanlara mna-sib bir maa verilecektir. 37- Mustafa Kemal zabit elbisesini gelin elbisesi gibi yap- . mtr. Ssleri kaldrlp en basit hale irca edilecek. Bu ayni za- ; manda hem hkmet hem zabitler iin ucuz olur. IV- HARCYE 1- yi bir bina yaptrp, bilhassa altnda pek muhafazal bir dosya mahzeni yaplacak. 2- Ecnebi ifrelerini halleder mtehassslar yetitirilecek. 3- Sefirliklerinden azledilen hariciye vekletinde bir he-yet-i mavere tekil edecekler. Mecbur olmayp ihtiyardir. Vekil bunlarn reyine mracaat eder. Bunlar resm ziyaret ve merasimin ihtisasna ve ainalna gre davet edilir. 4- Moskova'ya, Berlin'e, Paris'e, Londra'ya, Amerika'ya, talya'ya, Yunanistan'a, Bulgaristan'a, Polonya'ya, Vi-yana'ya, Msr'a, Tahran'a birer sefir tayin edilir. Polonya sefiri, Romanya ve ekoslavakya'ya da bakar, Viyana sefiri, Macaristan ve Yugoslavya'ya da sefir olur. Paris sefiri Brksel, Bern ve Madrid'e de sefir olur. Bu tal yerlere lzum olduka gider. Oralarda bir kanlar bulunur. Bu kanlar konsolosluk ilerini de grr 5- Paris, Berlin, Batum, Sivastopol, Kstence, Varna, Selanik ile Marsilya, Beyrut, Haleb, Musul, Badat, Baku, s-kp, Hamburg, Tiflis ve Tebriz'de birer konsolosluk olup, 490 bunlardan gayri memuriyetler, sefirler, konsoloslar, iktisat ateeleri ve emsali lavedilecektir. Ancak, ecnebilerden fahri ehbenderler kabul edilebilir. Bunlara hibir masraf verilmez. 6- Hariciyeye ekirdekten memur yetitirmek mhim bir meseledir. Bunun iin ark ve garb dilleri mektebi adyla bu vekalet bir mektep aacaktr. Burada Franszca, ngilizce, Almanca, talyanca, Rumca, Bulgarca, Rusa, Arapa, Acemce, konuup yazabilecek surette retilecektir. Bu dillerden birine intisap eden talebe o memleketin edebiyatn, corafyasn, tarihini, ziraat sanat ve

ticaretini halknn derece zihniyet ve meydnn renecektir. Yahut lisan tahsili devlete ar masraf olacandan bu talebe umum dil mektebinden mezun olanlardan alnacaktr. Mektebi ikmal edince oraya sefaret ve konsolosluk nezdine muvakkaten gnderilip, pratik olarak da o memleket tantlacaktr. Bunlara diplomasi tarihi, byk diplomatlarn hayat, adab- muaeret, merasim ve dans retilecektir. Sonra memuriyete tayin edilir. Bu talebe zek, ahsen gzel ve en ocuklardan intihab olunacaklardr. nk en mhim haberler kadnlar vastasyla alnr. Bunlar gzel, terbiyeli, ho sohbet, musik dans ve emsalini bilir ve edebiyat bilir, malumatl olurlarsa ok sosyetelere girer, ok i grrler. imdiki sefirlerimiz ve personelleri, adeta sefarethanelerde hapis gibidirler. Hi temaslar yoktur. Olmaynca da vazifelirini iyi yapamyorlar. leri gazetelerden malumat kesip, merkeze gndermekten ibaret ki hitir. Bunlara bolca maa verilmesi de lzmdr. 7- Sefirler bazan bu mektepten yetimemi mhim bir devlet ricali veya general olabilirlerse de personel kamilen bu mektep mezunlarndan olacaktr. 8- Hariciye Vekletinin bir neriyat ubesi olacak. Bunlarda bulunduklar memleketler hakknda siyas, ilm, ticar ciddi tetkikler yapp, onlar neredeceklerdir. V- DAHLYE 1- Avrupa'dan mtehassslar getirip veklet tensik edi491 lecektir. ;. ( 2- Avrupa'dan mtehasss ve kaymakamlar getirilip, mevcutlan yetiecek genleri bunlarla altrarak yetitirmek lzmdr. 3- Trabzon ve Sinop havalisi gibi baz yerlerde kyler danktr. Bu sebeple hkmet ileri, asayi ve maarif g olmaktadr. Heyetler dolap mnasip dz yerler intihab ederek civardaki be haneli kylerle dank tek haneler buraya toplanacaktr. 4- Her kyn ortasnda bir meydan ve bunun etrafnda bir camii, bir mektebi, bir oteli, bir hamam ve dkkn olacaktr. Konferans ve merasim mekteb ve camide yaplacaktr. Mektepte tiyatro sahnesi ve sinema yeri olacaktr. 5- Ekiyalk, hrszlk, ve bilhassa hay van hrszl hakknda gayet iddetli ve kati cezalar konacaktr. 6- Mtehassslar dolap kylye kyler arasnda yol yapmay, bunun usuln, retecek. Kyller ileri olmad mevsimde yol yapacaklar. Yapmayanlardan yevmiye alnp, yerine amele altrlacak. 7- Her kyl ylda on aa dikecektir. 8- Her yirmi ky iin devlet mnasip bir kyde fidanlk yapacak. Burada meyva ve yaban aalar yetitirecek. Yabanlerden herkes kendi topranda bir ormanck vcuda getirecektir. Yapmayan kylden aa bana bir lira ceza alnacak. 9- Her on eyllde bir umum tahrir-i nfus behemahal yaplacaktr. 10- Herkes aile adyla ve kk adyla beraber kaydedilecektir. Herkese halis Trk adlar konacaktr. 11Anadoluya baklrsa kyler ekseriya dalarda ve yamalardadr. Bunun sebebi malaryadr.* Halk bu suretle su kenarlarn ziraat mahallerini brakp dalara kamtr. Bu ise byk felket olmutur. Dalar orman mahalli, su kenarlar, ve ovalar ziraat yeridir. Byk kk rmaklarn su mecralarn tanzim (*) Malarya: Stma hastal. 492 edip, bataklklar kurutup, halk ziraat yerlerine nakletmelidir. Dalarda ise ormancla kuvvet vermelidir. Trkiyenin en mhim ve hay meselesi ite bu su mecralarnn tanzimi ve tuyanlar ve malaryay imha etmektir. Bu suretle irv ve isk'da* vcuda gelir. Byk rmaklarda gemi iler. Bu sebeple byle mntkalar kefettirip plnlarn yaptrmal. Sonra bilfiil tatbik etmeli. Ahaliyi dalardan buralara nakletmek', fenn kyler vcuda getirmeli. nsan oaldka bunlar geniler. Bu suretle Trkiyede be on Msr vcuda gelir. lk yaplacak Kzlrmak boyudur.

12- En ucuz ve en pratik bir ky ve kyl evi pln yapp kyleri bu modele gre yaptrmaldr. Allarn hanenin altnda olmas shhate pek fenadr. Hanenin arkasnda al, kmes, sebze mahalli ve meyva aac bahesi olacaktr. 13- yi bir ky kanunu yapmak lzmdr. 14- Orta mektebi bitirmi ve hastalktan ar olmyan hibir kimse hkmet memuriyetine giremez. Valiler, kaymakamlar, mdrler, umum mdrler, mtehassslar darlfnun veya mlkiye mektebinden mezun olurlar. Ve kalemlerde ekirdekten yetiirler. 15- Jandarma teknike mill mdafaaya, hizmet ve istihdamca Dahiliye Vekletine merbuttur. 16- Erbab- mesalihe nezaketle muamele etmiyen, iini abuk grmiyen memur azledilir. Hibir i bir memurda bir-gnden ziyade duramaz. Arada mfetti tefti edip, byle evrak bulduu memuru azleder. 17- ler sadeletirilip brokrasi kaldrlacaktr. 18- Nfus mhim meseledir. Trkiyenin arazisine nis-betle ahalisi pek azdr. Bu ahali miktar memleketi imara kfi deildir. Bir iskn idaresi ve bankas yapp ahali getirip yerletirilmeli. Byle bankalar ve iskn yapmak hakkn ticar olarak mteebbislere de vermelidir. Fakat asla bir cins ahaliyi bir kye yerletirmemeli. Cinsleri kartrmal, aralarna yerli ahali de kantr-mal. Bunlara hereyden evvel mekteb yapp Trkeyi retmeli. (*) rv ve isk: Suya doyurmu. ' 493 Aralarna konacak yerli halk ve muhacirleri nakd muavenet yapmal. Hasl bu temsili iskn iini Amerika'da tetkik edip, kanun yapmal. Mntkalar tesis edip ie balamal. ptida sahillerde yapmal. 19- Kylerde haneler tuladan yaplacak. Kylye tula, kire yapmak usul retilecek. Bu ve kyler arassnda kyllerin yol yapmalan kanun haline konulacak ve kyllere ose yapmak usul retilecek. Gzergh kylnn arzusuyla fennin icab birletirilerek izilecektir. 20- Memur mektebi yaplacak. Liseden km talebe alnacak. Burada bir yl onlara memurluk ve vazifeleri retilecek. Mtehasssa muhta iler iin mtehasss li mekteplerden kanlar bir yl bu mektebde ders grdkten sonra alnr. VI- MALYE 1- Avrupal mtehassslar tarafndan ubeler ve kalemler slah edilecektir. 2- Ar vergiler kaldrlacaktr. 3- Btn vergiler tevhid edilip lzumsuz tekilt kalkacaktr. 4- nhisarlar tekilt kaldrlp hariten gelen inhisar metai gmrkte cibayet olunacaktr. 5- Mlk ve asker mtekaidlerin hali periandr. yi yaadktan sonra tekd olunca ahir mrlerinde bir lokma ekmee muhta bir sefalet iine dyorlar. Bunlara yaatacak miktarda maa verilecektir. Bu, mukaddes bir hak ve vazifedir. Hem vicdan ve insaf iidir. Bu maa eski tekatlere de temil olunacaktr. Ancak, arap, rum, ermeni bizden ayrldklarndan onlarn tekat maalar kesilir. Mtekidleri ehirler civarnda arazi vererek kyler yapmaya sevketmelidir. Avrupa'da mtekaidler ve ticaretten ekilenler byle yapyorlar. Bu suretle memlekette imar ve ihya oluyor. Onlar da rahat ve refahta yayor. 6- Paramz fena vaziyettedir. Bunu tesbit edip kymet-lendirmelidir. Bunun iin aln garanti tutup yeniden kat kar494 mal. Mevcutlar yakmal. Yzaltm milyonluk kat devlet ve milleti idareye kfi gelmez. kiyz milyon bte iin para her yl bir iki defa maliyeye girip kmaldr. Beyz milyon lira basmal. imdiki para havada bir eydir. Garanti bulamyor. 7- Paralarn zerine Reisicumhur resmi konamaz. Yeni paralar Mustafa Keml srf resmini koymak iin bastrp trl masraflar yapt. Ve eski para hesabnda ihtilas oldu. Bu ihtilas tetkik edilecektir. Paralara mill bir resim konacaktr. VII- MAARF 1- Btn ilerden en mhimi maariftir. imdiye kadar hkmetler baz eyleri kendileri yapmaya altlar. Tabii yapamadlar. Eer evvel halk iyice talim

ve terbiye ederseniz, bu ondrt milyon dima ve kol onlar kendileri yapmak iin alrlar. Hkmet de yardm edince, yol gsterince artk bir zaman meselesi oluyor. Bu sebeple her iten evvel buna bakmak lzmdr. Bugne kadar daima ve en ihmal edilen maarif olmutur. 2- Bu vekletin en mhim ve ilk ii Avrupa'dan birka yz ve her ubeden mtehasss getirip bunlarn yanma da yzlerce kabiliyetli genler vererek bunlar birka sene altrp meleketi her ubede tetkik ettirerek raporlarn almaktr. Bu raporlar iptida vaziyeti gsterir, sonra ona gre alnacak tedbirleri bildirecektir. te bunlar memleketi corafyaca, ziraate, ticarete, iktisata, tarihe, asar atikaca, harsa, dilce, etnografyaca, dince, idarece, jeolojice, madence, hayvanata, nabatatca, ilh., tetkik edeceklerdir.Bunlar kitaplar, haritalar, grafikler, ilh... trl eyler. Hatt Trkiye'nin av hayvanat cinslerine varncaya kadar yapacaklardr. te bu sayededir ki, Japonya iptida Alman limler tarafndan tetkik edildikten sonra bugnk Japonya olmutur. Rusya arazisini Alman profesrlere tetkik ettirdikten sonra terakki etmitir. Msr'n bugnk imar ve serveti, bu hale gelmesi, Fransz alimlerinin sayesindedir. Napolyon Msr' 495 istilya giderken yzelli kadar alim gtrm, bunlar Msr' her noktay nazardan tetkik edip eserler yazmlardr. Hatt Nil boyunda ne kadar nevi hamam bcei yaadn bile tes-bit etmilerdir. Sonra Mehmed Ali Paa bunlar yine Avrupal mtehassslar vastasiyle tatbik etmi mesel irva ve isk iin Knatratlhariye'yi, keza skenderiye limann yapm, Msr bugnk haline gelmitir. Byle bir tetkiksiz her adm hatadr. Nitekim Mustafa Keml'in yaptklar gibi Trkiye de byk ve mesut bir memleket olmak iin buna muhtatr. Fakat henz ne yapld. Hatt ne de dnld. Bu bab-ta ne kadar milyon masraf lazmsa hereyden evvel ve tereddtsz verilecektir. Temel ta budur. Alnacak mtehassslar Alman ve Avusturyal olmaldr 3- Tetkikten sonra yaplacak iler tesbit olunup tatbikata geilecektir. Bunun iin yine ecnebi sermayesi ve mtehasss lzmdr. Bunlar himaye ederek bol kr vererek, vergiden muaf klarak getirmek lzmdr. Su mecralarn dzeltsinler, yollar yapsnlar, bataklklar kurutsunlar, ilh... yapsnlar. 4- Trkiyede bir fabrika, bir bina, bir iftlik yapan her ecnebi ve yerli her trl vergiden muaf olacaktr. 5- Evvel darlfnun ve emsalini olduu gibi brakp en byk gayreti ilk mekteplere vermelidir. Her kyde bir ilk mekteb amaldr. Evvel mekteb binas yapmaya kalkmamal. Hemen bir evi mekteb yapmaldr. Sonra yava yava bir pln dairesinde mektebler ina edilir. Darlfnunun b, hukuk, mhendis, mimar gibi ksmlar zarur ihtiyalardan olduundan bunlar ilk olarak slah edilecektir. 6- lk mektebler iin gayet pratik ve basit program ve bunlara kitaplar hazrlanacaktr. 7- Ky ve ehir ilk mektebleri programlar birbirinden farkl olacaktr. 8- lk mekteb muallimi yetitirmek lzmdr. Mevcutlar adete ve keyfiyete asla kfi deildir. Maarif Vekili iken tahmin ettiime gre otuz bin ilk mekteb muallimi ister. Her vilyette orta mektebe bir bina ilvesiyle yatakl bir ksm yapmal. Kylerden 496 ocuklar getirip, ilk ve orta mektebler ile beraber okutmal. kisi bir masrafla kar. Bunlara sonra usull tedris ve psikoloji okutulur. Muallim olurlar. Bunu tatbik ettim. yi netice verdi. ' 9- Bundan evvel her nerede muallim olabilecek derecede biri varsa alt ay ders gsterip muallim yapmal. Sonra bunlar 10. maddedekiler yetiince kaldrlp yerlerine onlar tayin edi- ; lir. 10- Drt mhim ehirde gayet byk drt muallim mektebi yapmal. yoluna girdikten sonra 8. maddedekiler de bir mddet terbiye edilecektir. Hem bunlar hem bu byk mektebler-de kkten yetitirilecek muallimler mekteb muallimlii kadrosunu doldururlar.

11- lk mekteblerin orta mekteblere talebe yetitirdikleri zaman gelince orta mektebler yeni, basit bir programla slah edilir. 12- Orta mekteblerin muallimleri lise ve darlfnun mezun' larndan olup, muallimlik dersi grm olanlardan olacaktr. 13- Bunlar da kemaline gelince liseler islh edilir. Bunlarn muallimleri darlfnun mezunlarndan ve muallimlik terbiyesi grenlerden olacaktr. 14- Dier mhim bir ey Avrupa'ya talebe gndermek meselesidir. tiraf etmelidir ki hl az talebe gnderiliyor. Bunlarn maalar da muntazam verilmiyor. Parasz kalan talebe ala- * maz ve ahlksz olur. Bankaya bir hesab cari halinde byk bir kredi amal. Her ay iptidasnda gidip alsnlar. Sonra bunlar teftie tabi deildir. ou tahsil etmeyip, sefahettedir. Bir mfetti gn- ! dermek kfi deildir. Pariste hkmete tahsile gnderilmi bir gen kzn tahsil deil, Mon Manteri de danszlk ettiini dahi grdk. Bu ie byk bir ehemmiyet verilmeli. Evvel Berlin'de bin talebenin yataca konferans salonunu, yemek hanesini, otur- '' ma ve yemek salonunu, ktphane ve amar yerini havi olmak zere bir bina yapmaldr. En iyisi tahsil Almanya'dadr. Bunlardaki ilim, sanat, usul ve tekilat pek yksektir. Yine bylece Paris'te de beyz, Londra'da da ikiyz, Amerika'da 497 \ da ikiyz talebelik binalar yapmal. Bunlara aileleriyle ikamet etmek zere, mdrler tayin etmeli, talebe yemeklerini burada yiyecek ve yatacaktr. Talebe akam saat 8.00 de behemehal, binada bulunacaktr. Haftada yalnz bir gece, gece yarsna kadar darda kalabilir. Her akam yoklama olacaktr. Mdrler bunu kontrol ettikleri gibi talebenin gndzn mekteblerine gidip gitmediklerini de tefti edeceklerdir. defa mektebine gitmeyen veya binaya yatmaya gelmiyen talebe derhal binadan karlr. Bileti alnp, Trkiye'ye iade edilir. Orada da bir cezaya duar edilir. Bu binalara kendi paralanyla tahsile gelmi, fakat paras az olan fakir talebe de istedii takdirde kabul edilir. Bunlardan gayet az yatak ve yemek paras alnr. Yataklarn talebe kendisi yapar ve odasn kendisi sprr. Kzlar iin ayrca katlar tahsis edilir. Talebe burada konferaslar verir. Hariten konferans ve sa-mi getirir. Talebeye tahsili kolaylatrmak, iyi mekteb bulmak iin bu bbta cmle malmat havi bir bro tekil edilip bu bro lzm kitab ve risaleleri, bulundurur. Ermeniler bile Paris'te byle bir bina yaptlar da biz yapmadk. ran Paris'e bin talebe gnderdi. Msr birok gnderiyor. Byle giderse be on yl iinde terakkide bu iki memleket bizi geecektir. 15- Avrupa'da tahsil yalnz tb, hukuk, edebiyat, felsefe gibi eylere mahsus olmayp, daha ziyade marangozluk, mimar kalfal ve amelelik, demircilik, imento ile bina inaas, balklk, iftilik, tacirlik gibi ilh... sanatlar tahsil ettirilecek, bir ok talebe bulundurulacakta*. 16- Veklet bu sanat ehlini yetitirmek iin de Trkiye'nin muhtelif byk ehirlerinde Belika sisteminde amel mektebler ap bu sanatlar terakki ettirmeli, usta ve amele yetitirmelidir. Bizdeki amele hibir i bilmez, hi bir ie yaramaz, iptid haldedir. bilmedikten maada alma usuln de asla bilmez imar ve amele iini ilerletmek iin muhtelif yerlere imento, tula ve kiremit fabrikalar yapmaldr. 17- En mhim bir ite her dildeki mhim ve klsik eserlerin Trkeye tercmesidir. Bunsuz memlekete ilim sokmak 498 mmkn deildir. Vaktiyle Halife Me'mun bran, Sryan ve Bizans alimlerini toplayp bunlara bol mkfatlar vererek Yunan ltir eserlerini, arapaya tercme ettirmitir. Bundan sonradr ki Arab ve Badat medeniyeti denilen medeniyet vcuda gelmitir. lim ve alim himayeye muhtatr. Alimler, insanlarn en za-vallsdr. nk ilim kazan getirmez. Ve mr say, mahrumiyet, meakkat ile yiyip bitiren bir sanattr. nsan gibi yaamaya vakitleri yoktur. Zevk bilmezler, gzleri shhatleri gider. Bu himayeyi hkmet yapar. Firdevs ehname gibi bir aheseri Mahmud-u Gaznev'nin himayesi ile yazabilmitir. Mhim eserlerin mhim air ve limlerin ou, padiahlarn himaye ve ihsanlaryla vcuda gelmitir.

Bu sebeble maarif vekletinde bir tercme umum mdrl yapp, evvela bu heyet Yunan, Ltin, Arab, Acem, Alman, Fransz, ngizjtalyan, Rus ne kadar mhim airlerin eserleri ve ne kadar tarihi, ilm, fenn, tbb, zira ilh... mhim eserler varsa bunlar toplayp bir ktphane yapmal. Sonra bunlar mtehassslara tercme ettirmeli. Mtercimlere bol para varmeli. Eserleri bastrmak. Ktphanelere tevzi etmeli. Bir taraftan da az bir fiyatla halka satmal. 18- Bir telif idaresi yapmal.Telif yapann kitabn bastr-mal. Kendisine madd bir mkfat ile bir miktar kitabndan da vermeli. Trcmeler gibi teliflerin de iyi olup olmadn tetkik ve ona gre kitabn bastrmak mes'elesi udur. yi bir te'lif de onun yanllarn karacak mfetti de bulmak gtr. Her te'lifi baarmal. Tabi pek sama eyleri herkes tefrik edebilir. Bu sayede ilim ve alim oalyor. Fransada ylda onbe bin telifat nerediliyor. Bizde otuzu gemiyor. Halimiz fecidir. 19- Vaktiyle maarif vekletinde tekil ettiim, hars dairesini yle faaliyete getirmelidir: a) Trkolojiye ait btn ve her dildeki manskri ve matbu ki-tablar toplayp bir ktphane yapmal. b) Ne kadar eski ve Trke veya dier dillerde manskri ve matbu muhtelif lehede Trk lgat ve kamusu varsa fenn ve yeni usl zre bastrmak 499 p) Muhtelif lehelerdeki Uygur, aatay, Trkiye, ilh... manskiri ve matbu iir ve nesir eserlerdeki lgatleri toplayp bir kamus halinde basmaldr. t) Trkiye'de, Kafkasya'da ve ran'da, Rusya'da ve in Tr-kistan'nda halktan lgatleri fonteik fenni zere toplayp bir kamus yapmal. s) Bunlar, birletirilip bir kamus yapmal. Her lgatin mevki ve lehesini zikretmeli. c) Sonra lehe ve gramer ve emsali tetkik ve tesbit edilmeli. Lehelerin haritalar yaplmal. ) Nihayet ngiliz kamusunu alp, bundaki mukabilleri bu yaplan Trke lgattan koyarak Trkenin byk kamusunu yapmal. h) Anadolu ivelerini toplayp, haritasn yapmal. h) Aletler ve fonetik ilmi mucubince Trke konson ve iml harflarini tesbit etmeli. d) Buna gre ltin harflerinden bir elifba yapmal. Eksiklerini Orhun harflerinden almal. Nokta ve sedillerden iti-nab etmeli. Bu yaz yle olmal ki, bunun yaz makinesi ile Avrupa dillerini de yazmak mmkn olmal. z) Buna gre grameri yapmal. r) Eski yazy da biraz slah ile kullanmal. Bu da lzumsuz harflerin atlmas ve iml harflerinin konmasndan ibarettir. Mustafa Keml'in elifbsi (............)* ve yanltr. Treyi okumaya kfi ve pratik deildir. ki elifba bir yrr. Nitekim Almanlar da ltin harflari kullanrsa da gotik harflerini de terketmemilerdir. Ltin harfleri ilm neriyatta ve ticaret ilerinde kullanlabilir. Zamanla ve binefsihi kamilen ltin harfi dierinin yerine geer. ze) Trk adetleri toplanp yerine geer, se) Kyafetleri toplanp etnografya mzeleri yaplmal, ) Trk danslar toplanp tanzim ve nerredilmeli. sat) Trk sporlar toplanp tanzim ve neredilmeli. ;' dat) Dolmabahe Saray mill Trk mzesi yaplacak, iine (*) Cahillik anlam tayan bir kelime metinden kartlmtr. 500 yalnz Trk eserleri konulacaktr. 'V' ti) Trk sar- tikas tescil ve tamir edilecek. z) Trk mimarsi ihya edilip, yeni tarzda ve konforla mecze-dilerek yaplacak binalara Trk enisi verilecek. ayn) Konservatuar tesis edilip, Trk halk ve klsik musikisi notlaryla toplanacak. Bunlar Avrupa'nn yeni metod-laryla terbiye edilecektir. gayn) stanbulda ve Ankarada imdilik hem dram, hem opera ve gldr opera oynamak zere birer tiyatro yaplacak. Artisler yetitirip, operalar oynatacak. Evvel klsiklerle balamal. Sonra ileride mill operalar da yazlp, bizim musiki ile bestelenir. Mill tiyatro da vcuda gelir.

f) Trk harsn tantmak zere Avrupa dillerinde de mecmua ve kitablar neredilecektir. kaf) Hasl harsa dair masal, ilh... ne varsa toplanp, yaylacaktr. kef) Trk Oca yeniden ihya edilip, siyasetten tamamiy-le alnp sade Trk harsna tahsis edilecektir. Ve hars dairesiyle terik-i mesa edecektir. 20- lk ve orta mekteblerde din dersine ehemmiyet verilecektir. Talebe asla dinsizlie sevkedilemez. Bunun iin Frenklerin kateizmi modelinde ilm-i hal yazlacaktr. 21- lk ve orta mekteblerde ne arabca, ne acemce, ve ne de fransizca vesair Avrupa dili olmak zere dil tedrisat yoktur. 22- stanbul, zmir, Samsun, Adana gibi mhim merkezlerde Galatasaray Lisesi modelinde birer kz ve erkek Alman, keza ngiliz ve Franszca dilleriyle tedrisat yaplr kzlar ve erkekler iin ayr ayr birer lise alacaktr. 23- stanbul'da ngilizce, Almanca ve Franszca'ya mahsus bir lisan mektebi yaplacaktr, ki bu srf Trke olan liseler mezunlarnn darlfnuna girmeleri iin bir hazrlk mektebi de olur. Byk ehirler genlerinin birka Avrupa dili bilmesi pek mhimdir. Bu suretle ecneb irketlerinde i bulurlar ve daha birok iler yaparlar. Yahudi, Rum, ilh., genlerinin hayatta kazan501 malarnn balca sebebi budur. 24- Gerek doktorlar, gerek mimar ve mhendisler nazariyata boulmayp, Amerika tarznda srf pratik yetitirilecektir. 25- lmi istilhlar srf trke konaca gibi ltince istilah-lar da aynen alnacaktr. 26- Darlfnun da ihzar bir snf olacaktr. Orta mektebler-den darlfnuna girmek isteyenler ya bu snfta ve lisan mektebinde, yahut bir lise de tekemml ederek girebilecelerdir. 27- Orta mekteblerde ve Anadolu ilk mekteblerinde mahall ticaret ve sanat hakknda pratik malmat verilecektir. Bu mekteblerde Trk harsnn retilmesine kuvvet verilecektir. 28- Leyl mekteblerin talebesi, iyi okuyup, niharler almadndan ekseri mektebleri leyl yapmaldr. Yahut disiplin ve kontrol altnda byk pansyonlar yaplmaldr. 29- Maarifte tedrisat mdrlklerini iki ubeye ayrp biri srf idar ilerle, dieri program, ders, kitab gibi teknik eylerle uramaldr. Bunlarn bir de neriyat ubesi olup istatistikler, ki-tablar, nerretmelidir. Bunun en mhimi kyller iin yol yapmak usul, ziraat usul, mill hars, hfz shha kitablardr. Bunlar fazla miktarda basp seyyar memurlarla kylerde dattrp okutturmak. Bunlarn bu hususa dair sinemalarda gstermesi lzmdr. 30- Maarif Vekleti'ne merbut bir Asya-Afrika bir de Avrupa sosyetesi yapmal. Bunlar buraya ait ilimlerle urap bu bbta neriyat yapacaklardr. Hkmet bunlara darlfnunda yer verip paraca da yardm etmeli. Bunlar itimalar yapmaldr. Birer mecmualar olmaldr. 31-Mekteblerde Trk lim, air, mhim devlet ricali ve kumandanlarn tercme-i hallerini okutmaldr. Keza ecnebilerinki-lerini de liselere umum Trk tarihi, Trk edebiyat tarihi, Trk iir birlii, felsefe, felsefe tarihi, sosyoloji dersleri koymal. 32- Uygur, Seluk, aatay, Osmanl, Azer ilh., ne kadar iir, divan varsa toplayp, her airin tercme-i hali ile beraber tahlili bir tetkik, arabca ve acemce ve eski trke kelimelerinden bir lgate ile ve eski harflerle bastrmaldr. 502 33- Tezkere-i uaralan, srnameleri bastrmaldr. < ,, 34- Halk iirlerini toplamaldr. 35- Trk tatl, brek ve pastalarn tekemml ettirmeli. V ;i bir eser basrmal. 36- Trk yemeklerine dair bir eser bastrmal. 37- Trk mimarisini muntazam, Trke ve muhtelif dillerle neretmelidir. 38- Trk el ilerine dair resimli bir eser neretmelidir.

39- Trk dekorlarn inisiyal ve ss olarak ilemelere geirtecek bir eser yazlmaldr. 40- Trk ocaklarn esas vazife olarak Trkiye'deki yabanc halkn dillerini kyafetlerini detlerini unutturmak onlara Trk ruhu vermekle megul etmelidir. yle kylere gidip misyonerler gibi alsnlar. Bu tekilatta doktorlarn muallimlerin mhim rolleri vardr. 41- Halveti tarikatna msaade edip, bunlar misyonerler gibi tanzim etmeli. Kylerde doktorlar ve muallimler ile beraber hastahane mekteb, tekke aarak, yabanc halklar Trkletirmeye alsnlar. Bilhassa, Krdler zerinde almaldr. 42- Trk olmayanlardan muallim olmaz. Nitekim zabit de , olmaz. 43- Gzel ve muhtasar Ouz Kaan masal, ve dier Trk masallaryla balar umum bir Trk tarihi yazdrp, ilk mekteplerde okutmal. Bunun orta mektep iin biraz byn liseler iin daha bykesini yapmaldr. Bu eserin gayesi mill ruh ve terbiye vermek, atalarmzn menkbelerini, kahramanlklarm, medeniyet ve sanatlarn retmektir. Bu eserde asla bey-nelmellik ve kozmopolitlik olmaz. Bu eserin sonunu ermeni ve rumlarn tarihi, bize ettikleri dmanlk, ocuklarn bu dmanlkla bytmeleri bizden istedikleri, Bulgar tarihi davas, Trakyay istemeleri, Deliorman Buharlatrmak iin Trkeyi yasak edip, mekteblerini kapatmalarn, Bulgaris-tandaki Trklere zulm etmeleri, Araplarn nuhfetlarab, sretlarab dedikleri eyin ve tarihlerinin izah, Avrupaula503 rn koloni ileri de izah olnacaktir. 44- Mekteblerde ahlk, meziyet, fazilet, duygularn ykseltmelidir. Bir milletin manevi kuvveti en mhim kuvvetidir. Bunu da bir taraftan akaid-i diniye kitabnda ve onun gibi yazlacak Mill lmihal adndaki kitabda yapmaldr. Bunlarda mill terbiye olarak aile terbiyesine ehemmiyet verip, aile babasna itaata, yiitlik, mertlik, namus ve eref iin lmek. Hak ve adaleti hereye kar mdafaa etmek millet ve vatan iin feday- nefs etmek duygularn fevkalde nemalandrmaldr. Trkleri mcessem namus, fedakrlk, eref sahibi olarak yetitirmek esastr. Mill eref ve mill kurtuluun insann kendi hayatndan stn olduunu telkin etmelidir. VIII- ADLYE 1- Mahkemelerde iler sratle yryecek. Bu bbta iddetli cezal bir kanun yaplacak. 2- Hkmet ve Adliye vekili mahkemelere davalar hakknda asla mdahale edemiyecek, eden vekil iskat ve crm sabit olduktan yl hapsedilir. 3- Hakim kanun harici hkmederse, irtikb yapm ise azil ve be yl hapsedilir. 4- Mustafa Keml'in adl kanunlara ve bilhassa ceza kanununa soktuu maddeler tadil veya lavedilecektir. 5- St kardeleri arasnda izdiva hakk ilga edilecektir. 6- Vasiyet ve veraset hakkndaki kanun tadil edilecektir. 7- Herkes hayatnda malnn tasarrufu hakkna maliktir. Bu en mukaddes haktr. lmne kadar sahib olmak ve lmnde hayrat ve hasenata en son habbesine kadar vasiyetname ile vakfe-debilecektir. Yani maln vasiyet ile kamilen bu hususlara terke-debilecektir. Ve bundan kanun varisleri birey alamyacaktr. Bu sayede hayrat ve hasenat meydana gelir. Bu da memleketin irfan, shhat ve imarna byk yardm eder. Ancak lme bal ve bir ahsa terkedilerek yaplan vasiyetlerde varisler byk bir k504 sim almaldr. nk bir fena adam bir kadna maln verip ailesini perian edebilir. 8- Hukuk mektebi talebesi oaltlp, btn adl memurlar bunlardan yaplacaktr. 9- svire Meden Kanununun esas hristiyanlk olduundan bu esaslar mslmanla ve Trkn rfne gre tdil edilecektir. IX- ZRAAT 1- Memleketimiz ziraat memleketidir. San'at sonra gelir, bu sebeple ziraat mhimdir.

2- Tavukuluk, stlk, tereyaclk, peynircilik, balklk, ilh... yerli mahsulta ait gayet pratik ve mcmel kitaplar yazp halka datlacaktr. 3- Alman ve Macar kylsnn zira hayat ve usul tetkik edip o sistemde iftlik yaplacak. Bunlar, bu kitaplar ile tesbit edilip datlacak. Her tarafta bir kyl ailesine mahsus seksen-yz dnmlk numune iftlikleri yaplp halka gsterilecek. 4- Byk iftlikler vcuda gelmesi iin gayret olunacak. Bu hususta toprak hatt para dahi verilecektir. Fakat en mhim otuz-yz dnmlk kk iftliklerdir. En ziyade bunlara gayret edilecektir. 5- Bizde btn ziraat makinelerini kullanmak hevesi botur. Bunlar byk iftliklerde olur. Kylmz iin demir sapan, tamim edilecek, her yerde tamirhaneler yaplacaktr. Bizde kzler bouna beslenmektedir. Bunlar kasaba verilerek kr getirir. ifti Alman kyls gibi inee veya ata srdrmelidir. Yani kz yerine inek ve at yerletirmelidir. Biz de dana eti yiyen yoktur. Bu su- ( retle yenir. j| 6- Yeni usul tavukuluk tamimi. ., 7-Yeni usul kovanlarn tamimi, ,44 8- Yeni usul tohum ekme makinasnn tamimi. ,;:,, , 9-Yeni usul apa makinasnn tamimi. v.^ 505 10- Stlk ve tereyacln basit aletlerle tamimi. 11- Trkiye'de hububat, meyveler, hayvanat ve ehliye clz- ,; lam, klmtr. Sebebi topra gbreliyerek hububat ve aalarn beslenmesi, hastalklar ve fensizliktir. Kylmz insan < gbresini kullanmaz. Bu ise zrran en byk servetidir. Hanelerinde hazrdr. Bu altrmal. Bu suretle shhatleri de kurtulur. 12- neklerini iyi besleyen yok gibidir. Zavall hayvanlar, r. sokakta krda ne bulursa onu yer. Adeta toprak yalar. Byle inek elbet klr ve az st verir. Bunlar taranp, ykanmaz, derileri hep tufeylt ile doludur. Hayvan zayflar. Hastalklar tedavi edilmez. Bu sebeble Anadolunun hayvanlar inkraz halindedir. Bunun arelerini yapmal. Bence damzlk boa meselesi botur. klime alr yerli hayvanat iyi beslenir ve baklrsa byr, tekemml eder, ok st verir. Zaten damzlkla alnan dller de iyi beslenmezse fena olur- }. lar. Hem bunlar iklime alamayp, telef oluyorlar. 13- Trk kyls, zavall, et yz grmez. Bir kurt, bir inei veya kz, lm haline getirecek de, hatt ona bak yetitirilecek de mord olmayp et yiyecek.. Bu mthi bir felkettir. Bu sebeble Trk clzlam, kuvveti ve sa'y kudreti azalmtr.;. Trk kfi derecede beslenemiyor. Tavuunu, yumurtasn, tereyan da yiyemiyor. Bunlar satp, gaz, tuz gibi eyler almaa ve vergisini vermiye mecburdur. Bu iin gayet kolay ve pek ucuz bir aresi vardr. Bu da kyllere ada tavan, ve gvercin besletmek ve bunlar yemee altrmaktr. Bunda din hibir mahsur yoktur. Nitekim Msr mslman kyls bunlar yer. Orada her hanede hatt ehirlerde bile beslenmektedir. Tavan her ay en az drt tane dourur. drt ayda yavru yenecek derecede byr. Beslenmesi de sebze paralan, yeil ve kuru ot ve kepekten ibarettir. Yani bedavaya gelir. Gvercin de her ay iki yavru yapar. te bu suretle kyl bedava ve bol et yiyebilir. Bu husus mhim bir noktadr. 14- Kylye bol patetes ektirmeli. Bu da mhim bir gdas olur. 15- Ttn ziraati ttn iyi olan yerlere hasredilmelidir. 506 imdi her yere ekiliyor. Mahsul ok ve cinsi kt olup, satlam-yor. Bir de reji kanununu tdil etmelidir. Bunda zurraa gaddarca-sna zararlar veren ok maddeler vardr. Bir de sahtekrlar denklerin iine kt ttn, ta ve odun dolduruyorlar. Bu da harite kymeti dryor. Ecnebi alc kayboluyor. Bu hususa ok dikkat edip bunu yapan zrra ve tccara ar ceza verilecektir. 16- Paris gibi byk ehirlere kavun, karpuz, incir gibi ya meyve satmaya almaldr.

17- Fenn balklk tamim edilecek. Ak deniz avcl retilecek. stanbul, Sinop merkezdir. Bu iki yerde konserve fabrikalar yaplp, memleketin balk ihtiyac temin edilecektir. 18- Ziraat Bankas iyi artlarla zrra bol yardmlar yapacaktr. Yoksa imdi olduu gibi mrbahaclkla kyleri soymyacak. 19- Hkmetin yardm olmaynca bizde hibir ey olmaz. nk halkta sermaye ve ilim yoktur. Bu hususlarda hkmet irketlere, fabrikalara ve keza zrraa bol yardmlar yapacaktr. 20- En son sistemde ziraat enstitleri yaplacak. X- NAFIA 1- Avrupa sermayesini celbe gayret edip, bunlara bol krlar ile imtiyazlar verilecektir. Onbe yl vergilerden muaf tutulacaktr. Bunda asla zarar yoktur. Bir iftlik bina ve maden yaplmaz ve ilemezse zaten devlet birey almaz, yaplsnda on be sene sonra alsn. Bu zarar deildir. Bilkis halk i bulur, sanatkr yetiir ve nihayet i, bina ve fabrika bize kalr. Bunlar arasnda bataklk kurutup iftlik yaptrmak en mhimdir. 2- Yollar ve nakliye vastalarna gayret edilecektir. , v XI-SIHHYE "f 1 - Her vilayet merkezinde mkemmel bir numune hasta507 nesi, kaza merkezlerinde yatakl birer dispanser yapmal. Bu dispanserlerde cerrah aletler , mikroskop ve lboratuvar olmal. Serumlar ve illar bulunmal. Seyyar doktorlar tekilt yapp, ky ky dolarmaldr. cabeden hastalan bu dispanserlere veya numune hastanesine gndermeli. 2- En mhim i malaryaya kardr. Rockefeller messesesi yardmyla bu hususta byk tekilt ve kanun yaplmaldr. Birok milletler malaryadan yanmlardr. Anadolu'nun en byk derdi budur. nk ahali lr dalr. Hastalkla sa'ya mecali kalmaz. Hsl nfusa ve iktisad zararlar mthitir. 3- Yine en mhim i ocuk vefayatdir. Kitaplar ve seyyar doktorlar ile ocua nasl baklaca, emzirme ve besleme halka retilecek ve bu babta risaleler datlp, konferaslar vererek bilfiil gsterilerek allacaktr. Beik kaldrlp, ocuk sallan-makszn uyumaa altrlacaktr. 4- Mcmel, pratik risale yazp halka datarak hfz- shha dairesinde yaamay, yemek yemei retmelidir. 5- Pi ocuklar katolik messeseleri topluyor. Men edip hkmet iyi bir messese yaparak orada Trk terbiyesi ile bytp, bir san'at retmelidir. Eer baka bir messese alrsa ondan nakd ceza almaldr. 6- Trkiyede mevcut btn maden sularnn evvel yerlerini tayin ve tesbit etmek, sonra Almanya'dan bir mtehasss heyet getirip ve yanlarna muktedir Trk doktorlarn verip, o mevkileri gezdirip, tetkik ettirmek. Sulan tahlil, mevkilerin irtifa, azam ve asgar hararet, rzgrlar ve sairelerini tetkik ettirip, bun-lan birok dilde bir eser halinde neredip, her tarafa meccanen datmak ve buralara tedricen asr oteller ve villlar, baheler, gazino, sinema ve tiyatro ve civarlarnda ekcursion yerleri ve oralara mkemmel otomobil yollan yaptrmak. Bunlar yaplrsa memlekete mhim bir servet menba olur. Her yl memlekete bir ok paralar girer. Bilhassa Msr, Suriye, ran, Rusya, hatt Balkanllar gelir. Kza, Gazl Ad, Gazl Kalev ve Tadelen gibi sofra sulann yeni usul fabrikalar ile ielere doldurup, ecnebi memleketlere 508 satmaldr. Ve bunun iin masrafa acmayp, yer propaganda yapmaldr. XII- KTSAT VEKALET S 1- En mhim mesele, maarifle beraber iktisattr. Her refahn, her terakkinin ve kuvvetin esas bunlardr. Bunlarsz vatan mdafaas da olamaz. ktisad terakki sosyal terakkinin esasdr. 2- Kylerden ehirlere hicret vardr. Kyly kyne balamak tedbirlerini bulmak. Hatt ehirlerdeki isizleri kylere yerletirip, onlara toprak verip, ifti yapmaldr. 3- kanunu yapp amelenin patronla mnasebetini, alma mddetini tesbit etmelidir.

4- stihsal ve istihlk sendika ve kooperatifleri ve tekilat ve kanunu yaplmal. Hkmet bunlan para ve hereyle himaye etmeli. Trkiye ziraat memleketi olduundan bilhassa kyller iin sendikalar, kooperatifler yapp, bunlara hkmet kredi amal. Almanya'da bu tekilt en iyi olduundan oradan almal. Dolu ve emsaline kar sigorta yapmal. Alman iftisi tarznda kylnn kk sanatlarm tanzim etmeli. Bunlar Trkiye iin temel talardr. nk ifti milletiz. 5- plik, kuma, bez, basma, anak, tabak, bardak, kundura derileri, eker, tbb pamuk ve gaz, tula, kiremit, imento gibi zarur havayicten olan fabrikalar yapp ilerisine gitmemeli. Bizim Avrupa gibi sanayi memleketi olmak iin uzun i|;i i zaman ister ve onlarla rekabet edemeyiz. Hem de bugn Avrupa fabrikalarnn esiridir. Bu yzden vahim bir buhran iinde. Fabrikay kendi en mhim ihtiyalarmz iin yapp, ihracat iin yapmak hatadr. 6- Avrupa fabrikalar bizim mill sanatlarmz ldrmtr. Daha yirmi yl byle giderse birey kalmaz. Avrupann sanatlarmz ldrmesi demek hars ve medeniyetimizi ldrmesi demektir. Elde kalanlar ihya etmeli ve bunlan orijinal olduundan Avrupaya satabiliriz. Bunun iin kuma, ileme, kap tokma, kilid ilh.. Trk numunelerini toplayp bir sanat numuneleri 509 i mzesi yapmalyz. Bu mzeye Trk Hars Mzesi adn vermek daha dorudur. 7- Tarhana, bulgur, kekek, kesen gibi Trk yiyeceklerini gzel paketlerde Avrupann bu misill mstahzarat gibi satmaldr. 8- Trk ekercilii ve ekerlemelerini slh ve bir eserle tes-bit etmelidir. Bir mektep ap, ustalar oradan yetimelidir. 9- Avrupann sergilerini her gezdike daha iyi anlyorum ki, Trkiye'yi ihya etmek, lmden kurtarmak, Avrupa milletleri srasna koymak alim ve airlerden evvel sanat sahipleri yetitirmekle olacaktr. Bunlar asri demirci, asri marangz, motor tamircisi, rgat ve emsali hergn muhta olunan insanlardr. 10- Trk brekilik, tatlclk ve pastaclm tanzim ve ikml edip ve bir kitap yazdrp, tesbit ve ustalar buna dair alacak bir mektepte yetitirmelidir. 11- Faist sendikalist ve kooperatif rejimini ve bizim eski ahi ve lonca tekiltlarn tetkik edip bu bbta yeni bir kanun yapmal. 12- Avrupa bir ok kabiliyetli gence iktisat ve maliye tahsil ettirmeli. Bunlar mektebi bitirince yine Avrupada bankalarda, sendikalarda, irketlerde pratik olarak almaldr. Bunlar iktisatlarn tpk, hekimlerin hastahane ve lboratuvarlan mesabesindedir. XIII- DN VE VAKIF TEKLATI 1- Hilfetin yeniden tesisi hayat bir ihtiyatr. Papa dururken hilfeti ilga etmek cinayetti. Binaenaleyh hilfet yeniden tekil edilecektir. Trk din alimleri arasndan biri Millet Meclisince halife intihab olunacaktr. Mddeti be yldr. 2- Halife yalnz din ilere nsl umanlarn dnyev ve uhrev saadetlerine alr. 3- Yar azas Trk, yar azas dier mslman memleketlerden gelen din alimleri ile bir hilfet uras tekil edilir. Bu meclis halifenin mavir heyetidir. 510 4- Devlet halifeye ve hilfet ras azasna maa verir. Srf Trkiyeye ait bir slm cemiyeti teekkl eder, bunun reisi de halifedir. 5- Btn evkaf bu cemiyete aittir. 6- Bir islm bankas yaplp, bu varidat onunla idare edilir. 7- Trkiyenin her tarafndaki camiler tespit edilip mimar kymeti olanlar tamir ve ihya edilir. 8- Camiler elektirikle tenvir, kalorifer ile teshiri edilir. 9- Evkafn emlk ve arazisi varidat gtrr bir hale konur. 10- stanbulda hilfet mektebi adyla bir byk mekteb alp, buraya orta mektep mezunlarndan alnp mezzin, imam(hatip) yetitirilir. Darlfnun mezunlarndan alnp, vaiz ve mft yetitirilir. Bu