Biuletyn nr 7 kwiecień 2012

Zasada zanieczyszczający płaci Przeciwdziałanie niskiej emisji Partnerstwo dla ekorozwoju Odpady – problem pokoleo Odnawialne źródła energii

Zanieczyszczenia likwidujemy u źródła

Biuletyn FPGLD „Ciuchcia Krasioskich”

SPIS TREŚCI
Słowo wstępne Partnerstwo międzysektorowe dla lokalnego ekorozwoju Odpady – problem pokoleo Przeciwdziałanie niskiej emisji 3

4 7 10

OZE – technologie zrównoważonego rozwoju 15 Zanieczyszczający płaci Partnerstwo publiczno-prywatne dla zrównoważonego rozwoju 17
www.ekorozwojwgminie.

19

Wydawca: Fundacja Partnerska Grupa Lokalnego Działania „Ciuchcia Krasioskich” Prezes Zarządu: Anna Kienik, email: anna.kienik@ciuchcia.org Biuro: Rostkowo 38, 06-415 Czernice Borowe tel. 29 597-01-01 fax 23 682-12-79 www.ciuchcia.org, email: fundacja@ciuchcia.org Zespół redakcyjny: Mikołaj Niedek, Włodzimierz Kaleta Biuletyn wydawany jest w ramach projektu „Lokomotywa zrównoważonego rozwoju - partnerstwo na rzecz ekorozwoju w gminie” współfinansowanego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

2

Szanowni Paostwo!
Polecamy waszej uwadze siódmy numer ekologicznego e-biuletynu ”Ekorozwój w Gminie”. Temat przewodni wyznacza tym razem zasada „zanieczyszczający płaci” i powiązania z nią „zasada likwidacji zanieczyszczeo u źródła”. Łącznikiem tych zasad jest czysta ekonomia, gdyż każdy podmiot – czy będzie to osoba prywatna, czy firma – mając świadomośd tego, że wytwarzanie zanieczyszczeo wiąże się z opłatami – będzie starała się im zapobiegad i eliminowad je na jak najwcześniejszym etapie. Nie trzeba dodawad, że im te opłaty są wyższe, tym większą posiadają moc motywującą. Praktyczną realizacją zasady zanieczyszczający płaci na skalę obejmującą całe społeczeostwo ma byd wprowadzanie podatku śmieciowego, który będą bezpośrednio na rzecz gminy opłacad mieszkaocy. Ma on uszczelnid system zbiórki odpadów komunalnych, których jak dotąd znacząca cześd omija legalny system ich zagospodarowania. Bez wprowadzenia powszechnego systemu podatków ekologicznych, określanych mianem „ekologicznej reformy podatkowej” nie uda się jednak w pełni i konsekwentnie wdrożyd zasady „zanieczyszczający płaci”. Warto zainteresowad się tą koncepcją, która wbrew pozorom nie wnosi jedynie dodatkowych obciążeo na zużywanie surowców odnawialnych i emisje zanieczyszczeo, lecz jednocześnie postuluje zmniejszenie obciążeo podatkowych zasobów pracy. Aby czynniki ekonomiczne mogły w pełni działad na rzecz ekorozwoju, konieczne jest uwzględnienie w cenie każdego produktu i usługi tzw. kosztów zewnętrznych, czyli faktycznego zużycia zasobów i stopnia degradacji środowiska, związanych z ich wytworzeniem (świadczeniem). W praktyce, jak wiemy, tak zazwyczaj niestety nie jest. W podjętych w biuletynie zagadnieniach nie sięgamy jednak tak daleko - do tzw. systemowych (strukturalnych) uwarunkowao skuteczności wdrażania koncepcji zrównoważonego rozwoju, lecz koncentrujemy się na tym, co można, chod w równie ambitnym wymiarze, dokonad na poziomie lokalnym. Naczelnym przesłaniem cyklu biuletynów, jak również prowadzonych na platformie www.ekorozwoj.ews21.pl szkoleo jest zasada partnerstwa i współpracy międzysektorowej. Zasada ta, będąca instrumentem osiągania celów zrównoważonego rozwoju, może również przyczynid się eliminacji zanieczyszczeo u źródła, czyli na jak najwcześniejszym etapie procesu produkcji i konsumpcji. Największą odpowiedzialnośd za zanieczyszczenie środowiska ceduje się na przedsiębiorstwa i biznes, który nie uwzględnia często aspektów ekologicznych i społecznych w swojej działalności, w takim stopniu i zakresie, jak umożliwiają to obecne technologie i rozwiązania organizacyjne. Zasada stosowania najlepszych dostępnych technik i technologii była motywem przewodnim poprzedniego numeru biuletynu. Obecnie koncentrujemy się na możliwościach, jakie stwarza współpraca publiczno-prywatna na linii biznes – sektor publiczny. Przykładem są porozumienia dobrowolne i wielorakie formy współdziałania, jakie stwarza lokalne partnerstwo na rzecz ekorozwoju. Dotyczy to również przedsięwzięd podejmowanych w formie partnerstwa publiczno-prywatnego i organizowanych w procesie wyboru partnera prywatnego zamówieniach publicznych, które powinny mied jak najbardziej „zielony” charakter. W tym kontekście polecamy rozmowę z Grzegorzem Buczkiem. Przykładem zastosowania czystych technologii eliminujących zanieczyszczenia u źródła - gdzie nie tylko nie ponosi się kosztów z tytułu emisji zanieczyszczeo, ale nawet przysługują bonusy finansowe - są technologie wykorzystujące odnawialne źródła energii i przyznawane w związku z jej produkcją tzw. zielone certyfikaty. Polecamy w tym temacie lekturę publikowanej w biuletynie rozmowy z Magdaleną Łysek. Tam gdzie zasada zanieczyszczający płaci nie obowiązuje mamy najczęściej do czynienia ze znaczącym zanieczyszczeniem środowiska. Przykładem tego, podejmowanym szerzej w biuletynie jest problem niskiej emisji, polegający na emitowaniu zanieczyszczeo do powietrza atmosferycznego ze źródeł grzewczych, jak również ze spalania odpadów z tworzyw sztucznych w paleniskach domowych. Działaniom związanym z obciążaniem finansowym działalności szkodzących środowisku, ja również wymuszających likwidację emisji zanieczyszczeo na jak najwcześniejszym jej etapie, powinny towarzyszyd działania edukacyjne, uświadamiające wagę i znaczenie podejmowania działao ochronnych oraz praktycznych możliwości zapobiegania zanieczyszczeniom w skali od domowego ogniska, do działao globalnych, czego przykładem jest ochrona powietrza i klimatu.

3

PARTNERSTWO MIĘDZYSEKTOROWE DLA LOKALNEGO EKOROZWOJU
dokumentach Polityki ekologicznej paostwa (PEP) zagadnieniu partnerstwa sektora publicznego z biznesem po raz pierwszy więcej uwagi poświęcono w Polityce Ekologiczna Paostwa na lata 2003-2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007-2010 (tzw. III PEP), gdzie w dwóch podrozdziałach mówi się otwarcie o potrzebie partnerstwa. W pierwszym, pt. „Aktywizacja rynku do działao na rzecz środowiska” pojawiło się szereg nowych kwestii, a właściwie konkretnych propozycji proekologicznych i ekorozwojowych działao. m. in.:

W

 preferowanie przy zakupach towarów oraz usług przez
administrację rządową i samorządową tych produktów, które mają proekologiczny charakter;

części poświęconej planowanym działaniom, została zamieszczona adnotacja o możliwości udziału w pracach tych ciał konsultacyjnych: innych działów administracji publicznej oraz związków zawodowych, organizacji ekologicznych i innych zainteresowanych organizacji społecznych. Wyrazem wsparcia dobrowolnych działao przedsiębiorstw na rzecz ochrony środowiska jest wdrożenie systemu zbywalnych pozwoleo na emisję zanieczyszczeo, wsparcie „Ruchu czystszej produkcji” i Programu „Odpowiedzialnośd i troska”; promocja istniejącego znaku ekologicznego oraz opracowanie kryteriów przyznawania tego znaku dla większej liczby grup wyrobów; stworzenie instytucjonalnych warunków dla praktycznego wdrażania w Polsce rozporządzenia EMAS. W aktualnej Polityce Ekologicznej Paostwa na lata 2009 – 2012 z perspektywą do roku 2016 kwestii współpracy z biznesem poświęcony jest podrozdział pt. „Aktywizacja rynku na rzecz ochrony środowiska”. Stwierdzono tam, że dotychczas niewiele działa w Polsce mechanizmów promujących zarówno proekologiczne zachowanie konsumentów, jaki i produkty mniej obciążające środowisko. Nie rozwinął się też w wystarczającym stopniu przemysł urządzeo ochrony środowiska pomimo tego, że rocznie inwestycje w tym sektorze są rzędu 8-10 miliardów złotych (dane z 2008 r.). Głównym średniookresowym celem, jako do 2016 r. wyznacza ta Polityka jest uruchomienie takich mechanizmów prawnych, ekonomicznych i edukacyjnych, które prowadziłyby do rozwoju proekologicznej produkcji towarów oraz do świadomych postaw konsumenckich zgodnie z zasadą rozwoju zrównoważonego. Działania te powinny objąd pełną internalizację kosztów zewnętrznych związanych z presją na środowisko. Zgodnie z kierunkami działao wyznaczonymi do roku 2012 w obszarze współpracy publicznoprywatnej jest konieczne:

 zawarcie w każdym przetargu organizowanym przez administrację rządową i samorządową wymogów ekologicznych;

 kształtowanie równoprawnych warunków konkurencji
przez pełne stosowanie zasady „zanieczyszczający płaci”, wraz z uwzględnianiem kosztów zewnętrznych. Ma ono polegad na aktywnym włączeniu się w proces realizacji celów PEP przedsiębiorstw, będących obok obywateli, głównymi użytkownikami środowiska. Równolegle z oddziaływaniem na podmioty gospodarcze przy pomocy obligatoryjnych mechanizmów prawnych, administracyjnych i ekonomiczno-finansowych III PEP postuluje: szukanie również innych sposobów stymulowania proekologicznych zachowao sfery biznesu, a także dbanie o to, aby konieczne spełnianie rosnących wymagao ochrony środowiska nie powodowało jednocześnie zbyt wysokich kosztów i zbyt daleko idącego osłabiania aktywności gospodarczej w kraju, utrudniającego niezbędny wzrost poziomu życia i pogłębiającego trudności na rynku pracy. Polegad ma to na udzielaniu przedsiębiorstwom wszelkiej możliwej pomocy w spełnianiu zaostrzanych, ekologicznych wymagao obligatoryjnych, oraz tworzeniu sprzyjających warunków dla podejmowania przez nie działao na rzecz środowiska również o charakterze dobrowolnym. Dotyczy to działao nie tylko na szczeblu centralnym, ale także regionalnym i lokalnym. Pomoc w spełnianiu wymagao obligatoryjnych, obok dopuszczonej prawem pomocy materialnej (de minimis), powinno obejmowad właściwy przepływ informacji pomiędzy instytucjami publicznymi i sektorem przedsiębiorstw oraz szkolenie kadr. Przepływ informacji powinien odbywad się głównie poprzez tworzenie stałych ciał konsultacyjnych, skupiających przedstawicieli administracji ochrony środowiska i sfery przedsiębiorczości, z zamiarem prowadzenia dyskusji na temat funkcjonujących mechanizmów ochrony środowiska i propozycjami ich ewentualnych ulepszeo. W

 zastosowanie systemu „zielonych zamówieo” w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego organizowanych przez wszystkie instytucje korzystające ze środków publicznych,

 eliminacja z rynku wyrobów szkodliwych dla środowiska,  promocja tworzenia „zielonych miejsc pracy” z wykorzystaniem funduszy Unii Europejskiej,

 promocja transferu do Polski najnowszych technologii
służących ochronie środowiska przez finansowanie projektów w ramach programów unijnych,

 wykonanie analizy dotyczącej możliwości wprowadzenia
w Polsce „zielonej” reformy podatkowej,

 przeprowadzenie ogólnopolskiej kampanii społecznej
kształtującej zrównoważone wzorce konsumpcji,

4

 wprowadzenie etykiet informujących o produktach ekologicznych i ich promocja wśród społeczeostwa,

 opracowanie krajowego planu wycofania proszków do
prania zawierających fosforany,

 wsparcie zastosowania pojazdów o niskiej emisji i wysokiej efektywności energetycznej z napędami alternatywnymi oraz wypracowanie rozwiązao hamujących napływ do krajowego parku zagranicznych pojazdów o niekorzystnych parametrach ekologicznych i energetycznych.

Porozumienia dobrowolne
W stosunku do sektora przedsiębiorstw, których działalnośd gospodarcza istotnie wpływa na środowisko, samorząd lokalny (gminny) może wykorzystywad instrument dobrowolnych porozumieo ekologicznych, ukierunkowanych na osiąganie konkretnych celów, w zakresie równoważenia produkcji o aspekty ekologiczne. Według Klaudii Giordano: „z punktu widzenia gminy najciekawsze wydają się porozumienia ekologiczne (…) służą one często realizacji celów lokalnej polityki ekologicznej, które sprowadzają się do eliminowania uciążliwości wpływających szkodliwie na środowisko i zdrowie człowieka. Cele te powinny zostad sprecyzowane przez administrację lokalną, jako organ odpowiedzialny za zapewnienie realizacji ochrony środowiska. Cel porozumienia i sposób jego wykonania jest przedmiotem negocjacji. Ważne jest jednak to, że instrument ten nie powinien zmierzad do egzekwowania już przyjętych zobowiązao i standardów ekologicznych, musi dotyczyd dodatkowych zobowiązao (…). Porozumienia te są elastyczne, ponieważ pozostawia się dośd znaczną swobodę decydowania, jakiej treści, na jakich warunkach, a także z kim i za jakie pieniądze umowa zostanie zawarta. Posiadają one również cechę klarowności, gdyż negocjujące strony muszą ujawnid i wymienid informacje. Łączą podmioty o odmiennych interesach, które rezygnują z roszczeo względem siebie, a jednocześnie przyjmują określone zobowiązania (zwykle są to organy ochrony środowiska i przedsiębiorcy lub grupy społeczne, organizacje „zielonych”, mieszkaocy). (…) Program ten ma charakter otwarty i może do niego przystąpid każde przedsiębiorstwo, po spełnieniu określonych kryteriów. Przedsiębiorstwom przynosi to zwykle korzyśd marketingową i lepszy wizerunek wśród konsumentów (poprawa public relations). (…) Umożliwia on stworzenie sieci powiązao, w których będą dominowad przepływ

informacji i wiedza. Zapewnia także lepszą alokację środków publicznych przeznaczonych na zadania z zakresu ochrony środowiska. Prowadzi ponadto do zwiększenia skuteczności podejmowanych działao (efekt synergii) i stwarza możliwośd przewagi konkurencyjności dla przedsiębiorstw (chociażby przez prace nad innowacjami technologicznymi)”1. Przedmiotem porozumienia ekologicznego mogą byd także aspekty społeczne (etyczne) działalności gospodarczej firm, których uwzględnianie łącznie z aspektami ekologicznymi, powoduje zbliżanie się do realizacji kompleksowych wytycznych koncepcji ekorozwoju, w zakresie równoważenia wzorców produkcji i konsumpcji, na poziomie lokalnym.

Rola samorządu w partnerstwie
Stopieo uwzględnienia wymogów zrównoważonego rozwoju, w tym Agendy 21, w dokumentach programowych i planistycznych przyjmowanych i obowiązujących na poziomie lokalnym zależy od inwencji władz miejscowych i regionalnych. Szczególne znaczenie ma tutaj, zgodnie z zasadą uspołecznienia, udział reprezentantów społeczności regionalnych, subregionalnych i lokalnych – organizacji sektora gospodarczego i pozarządowego – w procesie tworzenia strategii rozwoju lokalnego i regionalnego. Powinna ona w praktyczny sposób pokazywad, w jaki sposób rozwój będzie równoważony w kategoriach ekologicznych, ekonomicznych, społecznych, przestrzennych i politycznoinstytucjonalnych. Według znanego teoretyka koncepcji ekorozwoju Tadeusza Borysa – wdrażanie tej koncepcji w praktyce oznacza tworzenie: 1. międzysektorowego lobby na rzecz ekorozwoju, tworzącego podstawy partnerstwa dla środowiska samorządu, przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych i lokalnych liderów; 2. systemu informacji o stanie ekorozwoju (w tym inwentaryzacji przyrodniczej); 3. programu ekorozwoju; 4. systemu realizacji programu. Działania te można uznad za funkcje, które jednostka samorządowa (gmina) powinna pełnid w ramach trójsektorowych inicjatyw partnerskich na rzecz zrównoważonego rozwoju. Szczególne znaczenie ma tworzenie lokalnej strategii i programu zrównoważonego rozwoju, w których powinno uwzględniad się:

 stymulowanie

implementacji ekoinnowacyjnych (ekoefektywnych) rozwiązao w lokalnym systemie działalności gospodarczej; wymi w zakresie edukacji ekologicznej społeczności lokalnej i kształtowania proekologicznych wzorców kon-

 rozwój współpracy z lokalnymi organizacjami pozarządo-

__________________________________________ 1

Zob. K. Giordano, Planowanie zrównoważonego rozwoju gminy w praktyce, KUL, Lublin 2006 oraz wykład on-line w ramach szkoleo „Ekorozwój w Gminie” Zasady zrównoważonego rozwoju w teorii i w praktycznym zastosowaniu na poziomie lokalnym na platformie edukacyjnej www.ekorozwoj.ews21.pl

5

sumpcji. Jeśli poszczególne strony zadeklarują wolę współpracy i uznają swoje działania za komplementarne, możliwe jest tworzenie lobbingu i partnerstwa na rzecz ekorozwoju. Warunkiem tego jest uznanie przez stronę samorządową koncepcji ekorozwoju, partnerstwa i współpracy międzysektorowej na rzecz jej realizacji za wartośd o charakterze publicznym. Budowanie systemu monitoringu o stanie lokalnego (regionalnego) środowiska powinno opierad się na systemie wskaźników zrównoważonego rozwoju.2 Pomiar i porównywanie tych wskaźników powinno byd dokonywane w sposób obiektywny przez autoryzowaną placówkę badawczą. Według przytoczonego na wstępie wykładu tematycznego stwierdzenia T. Borysa - bez stworzenia silnego, międzysektorowego partnerstwa na rzecz ekorozwoju wszystkie tworzone plany i programy działao proekologicznych mają znacznie mniejszą szanse realizacji. Uczestnictwo w programowaniu zrównoważonego rozwoju lokalnego (regionalnego) podmiotów, których rozwój ten ma dotyczyd jest warunkiem utożsamiania się społeczności lokalnej (regionalnej) z danym programem (strategią) i poczucia zbiorowej odpowiedzialności za jego realizację, a więc jest de facto warunkiem jego praktycznej efektywności. Demokratyczny, międzysektorowy charakter procesu tworzenia dokumentu strategicznego (tzw. collaborative planning) daje szansę konfrontacji stanowisk poszczególnych grup interesu i wypracowywania consensusu, o ile poszczególne strony uznają zasadę ekorozowju za wspólny mianownik i nadrzędną wartośd o charakterze misji. Ustawa Prawo ochrony środowiska zobligowała poszczególne jednostki samorządowe do opracowania i realizowania Programów ochrony środowiska, które mają równoważyd lokalny rozwój gospodarczy o aspekty ekologiczne. Nie stanowią one jednak z założenia lokalnej Agendy 21 powodując, że ochrona środowiska może byd traktowana w sposób sektorowy, a nie jako częśd nadrzędnego procesu rozwoju społeczno-gospodarczego. Powoduje to, że ochronę środowiska postrzega się często raczej jako koszt, niż szansę rozwojową i działanie na rzecz przewagi konkurencyjnej danej gminy (np. konkurowania jakością kapitału przyrodniczego danej gminy z innymi gminami o turystów i inwestycje z zakresu turystyki przyrodniczej). Według cytowanej publikacji K. Giordano programowanie ochrony środowiska, w kontekście realizacji koncepcji zrównoważonego rozwoju, powinno uwzględniad następujące elementy:

 poprawę wdrażania istniejących przepisów ochrony środowiska

 integrację aspektów ochrony środowiska z innymi działaniami

 współpracę z przedsiębiorstwami i konsumentami  nagradzanie najlepszej działalności  subsydia publiczne dla praktyk przyjaznych środowisku,
w tym praktyk lokalnych,

 odpowiednie decyzje z zakresu planowania i gospodarowania przestrzenią. Opracowywanie dokumentów planistycznych (strategii, programów, polityk) pozwala osiągnąd jednostce samorządowej szereg korzyści. Według T. Borysa istotne znaczenie ma opracowywanie strategii zrównoważonego rozwoju, według którego „strategia to nie tylko dokument opisujący drogi dojścia do założonych celów, ale także proces, w którym tworzą się struktury partnerskie. Według K. Giordano proces planowania ładu zintegrowanego (SD) na szczeblu samorządu gminnego wyraża się w szczególności poprzez:

 odpowiednie zapisy zawarte w opracowaniach strategiczno-planistycznych, sporządzanych obligatoryjnie lub dobrowolnie przez samorządy gminne,

 wprowadzanie zarządzania środowiskowego w gminie,  programowanie wydatków gminy na przedsięwzięcia
proekologiczne. W przypadku podejmowania przez jednostkę samorządową inicjatyw z zakresu równoważenia lokalnych wzorców konsumpcji i produkcji podstawową rolą i zadaniem samorządu powinno byd opracowanie „lokalnej strategii równoważenia wzorców konsumpcji i produkcji, jako oficjalnego dokumentu opartego na wytycznych rządowej Strategii zmian wzorców konsumpcji i produkcji na sprzyjające realizacji zasad trwałego, zrównoważonego rozwoju. W realizacji lokalnego programu (strategii) rozwoju, skonstruowanego zgodnie z wymogami Agendy 21 znaczącą rolę powinny pełnid partnerstwa celowe. Kwestią otwartą pozostaje to, jaka jednostka samorządowa (lub ich związek) może byd najbardziej optymalną stroną partnerstwa i powinno byd każdorazowo rozstrzygane w poszczególnych przypadkach, w zależności od lokalnych uwarunkowao. Niewykluczone jest powstawanie celowych związków samorządowych na potrzeby konkretnej inicjatywy partnerskiej, analogicznie jak powstają one obecnie na potrzeby organizacji lokalnych (ponadlokalnych) systemów selektywnej gospodarki odpadami na potrzeby recyklingu materiałowego i organicznego – a więc równoważenia systemów postkonsumpcji w wymiarze przestrzennym. Funkcjonalny system realizacji „lokalnej strategii równoważenia wzorców konsumpcji i produkcji”, przyjęty przez jednostkę publiczną, (samorządową) powinno stanowid partnerstwo trójsektorowe publiczno-prywatno-społeczne.

 strategiczne podejście do wypełniania celów ekologicznych,

 innowacyjnośd,  dialog społeczny oraz politykę informacji publicznej,
__________________________________________ 2

Zob. T. Borys (red.) Wskaźniki zrównoważonego rozwoju, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Warszawa-Białystok 2005. Zagadnienie mierników lokalnego ekorozwoju podjęte zostało również w wykładzie tematycznym on-line Zarządzanie środowiskiem, różnorodnością biologiczną i kapitałem przyrodniczym gminy na platformie szkoleniowej www.ekorozwoj.ews21.pl

6

ODPADY – PROBLEM POKOLEŃ

Z

ainteresowanie daną rzeczą kooczy się zazwyczaj w momencie wrzucenia jej do kosza na śmieci. Może to byd kubek po jogurcie, skórka od banana lub rozbity talerz. Nad tym, co dzieje się dalej z tymi rzeczami nikt się praktycznie nie zastanawia, a dla wielu nie ma tu żadnego problemu. Tymczasem problem jest - olbrzymi i pokoleniowy. Niemal wszystkie odpady zbierane przez dziesiątki lat wywożone są na wysypiska śmieci i składowane w olbrzymich pryzmach. Odrażający odór wysypisk śmieci to jednak tylko drobny element problemu. Co znajduje się w środku i na spodzie wysypiska? Większośd wysypisk jest obecnie w Polsce zamykana lub modernizowana, w związku z wymogami ochrony środowiska UE. Problem odpadów zgromadzonych w olbrzymich hałdach jednak pozostaje. Nikt tak naprawdę nie wie jak toksyczne substancje powstały i powstają w tych fermentujących górach śmieci. Ile toksy-cznych odcieków z wysypisk przedostało się do okolicznych gleb i wód pod-ziemnych? Problem starych wysypisk to przykry prezent od poprzednich generacji dla obecnych i przyszłych pokoleo. Ktoś kiedyś zdefiniował człowieka jako jedyne „zwierzę śmiecące". Rzeczywiście w przyrodzie nie istnieje problem śmieci. To, co dla jednego organizmu jest odpadem (odchodem) dla drugiego jest pożywieniem i koło się zamyka. W przyrodzie istnieją trzy grupy organizmów: producenci (rośliny), konsumenci (zwierzęta) i reducenci (grzyby, bakterie). Gospodarka i ekonomia człowieka funkcjonowała jednak w oparciu o dwa ogniwa: producentów (przedsiębiorstwa) i

konsumentów. To, co wytworzyli konsumenci - odpady nie było już dalej zagospodarowywane. Największy problem stanowiły tu two-rzywa sztuczne i syntetyczne substancje chemiczne, które nie ulegają biodegradacji i są często szkodliwe dla organizmów żywych. Obecnie ma miejsce rewolucja w sposobie gospodarowania człowieka, którą można określid rewolucją recyklingową. Polega ona na wprowadzeniu do gospodarki organizacji, które pełnią w niej analogiczną funkcję reducentów. Sele-ktywna gospodarka odpadami stanowi nową, dynamicznie rozwijającą się dzie-dzinę gospodarki, w której powstaje wiele nowych, przyjaznych środowisku miejsc pracy. Wdrożenie systemów odzysku i recyklingu odpadów jest jednak procesem długotrwałym i napotyka na wiele trudności natury organizacyjnej, finansowej i mentalnej. We wprowadzaniu tego systemu przodują kraje skandynawskie, w których osiągnięto takie poziomy pono-wnego zagospodarowania odpadów, że na wysypiska trafia często mniej, niż połowa wytwarzanych przez mieszkaoców odpa-dów. W Polsce na wysypiska trafia nadal ponad 90% wytwarzanych odpadów. Często spotyka się uproszczony podział na odpady komunalne (bytowe) i przemysłowe. Pod pojęciem odpadów komunalnych rozumie się odpady powstające w gospodarstwach domowych i obiektach użyteczności publicznej (urzędy, szkoły). Niestety odpady komunalne często zawierają odpady niebezpieczne (np. baterie, chemikalia, elektroodpady), wymagające specjal-nego traktowania i nie wysortowane trafia-ją na składowiska. Poszczególne rodzaje

7

odpadów powinny byd zbierane oddzielnie i spec-jalnie zagospodarowywane. Celem sele-ktywnej zbiórki odpadów jest odzysk surowców i materiałów, celem ich ponownego wykorzystania i ograniczenie ilości odpa-dów deponowanych na składo-wisku. Recykling, czyli ponowne, gospo-darcze wykorzystanie składników odpa-dów można podzielid na dwa rodzaje: 1. recykling materiałowy - odzysk i gospodarcze wyko-rzystanie surowców wtórnych, takich jak papier, szkło, plastik, metale; 2. recykling organiczny - odzysk i gospodarcze wykorzystanie odpadków biodegradowalnych (tzw. bioodpadów lub odpadów organicznych), takich jak odpady kuchenne, resztki jedzenia, ogrodnicze, rolnicze. Wprowadzanie systemu selektywnej zbiórki odpadów dla celów recyklingu materiałowego i organicznego, które jest ważnym celem polityki ekologicznej UE powoduje koniecznośd rozbudowy infrastruktury gospodarki odpadami. Należą do nich w szczególności:

 prowadzenie firm gospodarki odpa-dami (organizacje odzysku)

 zarządzanie środowiskowe
Obecnie najważniejszym i jedno-cześnie najtrudniejszym elementem wdra-żania systemu selektywnego zagospodarowania odpadów jest wydzielenie fra-kcji organicznej ze strumienia odpadów komunalnych. Jeśli odpady te mają byd wydzielone u źródła powinny zostad wprowadzone specjalne pojemniki osie-dlowe (rejonowe) lub dwudzielne (trój-dzielne) kosze na śmieci, aby odpadki organiczne nie zanieczyszczały surowców wtórnych i mogły byd dostarczone do kompostowni. Wprowadzenie takich inno-wacji wymaga jednak rewolucji mentalnej w dotychczasowych sposobach pozby-wania się odpadów i zmiany przyzwy-czajeo. Może to byd najtrudniejszym elementem nowego systemu. Również na terenach wiejskich u znacznej części mieszkaoców wsi i małych miast zanika zwyczaj kompostowania odpadów organicznych we własnych ogrodach, gdyż młode pokolenie nie zna wartości i roli próchnicy w glebie w porównaniu z innymi nawozami. Opłacalnośd przedsięwzięd gospodarki odpadami dla celów recyklingu zależy w dużej mierze od ilości pozyskiwanych surowców, stopnia i zakresu ich wysegregowania (czystości). Z dotychcza-sowych doświadczeo wynika, że system miejskich, osiedlowych pojemników do selektywnej zbiórki odpadów cechuje się średnio 30% skutecznością pozyskiwania surowców wtórnych ze strumienia odpadów wytwarzanych w gospodarstwach domowych na danym obszarze. Pozostała ich częśd trafia niezagospodarowana na wysypisko (ewentualnie do spalarni), powodując wielkie marnotrawstwo suro-wców, które mogłyby byd wykorzystane gospodarczo. Największą skutecznością cechują się systemy selektywnej zbiórki odpadów usytuowane możliwie najbliżej źródła ich wytwarzania, czyli w go-spodarstwach domowych lub biurach. Stopieo odzyskiwania surowców ze strumienia wyrzucanych odpadów może dochodzid wtedy do 80 - 90%. Na wysypisko lub do spalarni trafiają wtedy jedynie tzw. odpady resztkowe, których dostępne rozwiązania techniczne i technologiczne nie potrafią jeszcze zago-spodarowad i przemysłowo wykorzystad. Ze strumienia odpadów powinny zostad także wydzielone odpady niebezpieczne. Im dalej od źródła wytwarzania odpadów - gospodarstw domowych, biur, obiektów użyteczności publicznej tym trudniej jest wy segregowad surowce wtórne, z uwagi na rosnący stopieo ich wymieszania. Skoro największą efektywnośd segregacji można uzyskad u samego źródła, szczególnym obiektem zainte-resowania powinien stad się kuchenny kosz na śmieci. Istnieje już szereg efektywnych rozwiązao, praktykowanych od wielu lat, szczególnie w krajach skandynawskich, pozwalających na opty-malną selekcję odpadów u samego źródła. Szczególne znaczenie ma tutaj wydzielenie frakcji organicznej (bioodpadów), gdyż mieszanie jej z odpadami nieorganicznymi powoduje praktyczną nieprzydatnośd gospodarczą takiej mieszanki i szereg problemów związanych z jej zagospo-darowaniem i utylizacją. Niestety w ten sposób utylizowana jest jeszcze ogromna większośd odpadów komunalnych w Polsce. Wyrzucane odpady powinny byd dzie-

 sortownie odpadów  kompostownie odpadów organicznych  stacje przeładunkowe  spalarnie odpadów  składowiska specjalistyczne
Rozwój tego systemu powoduje wzrost zapotrzebowania na określone kwalifikacje i stwarza nowe miejsca pracy w takich dziedzinach, jak:

 projektowanie technik i technologii utylizacji odpadów  budowa obiektów utylizacji odpadów  zarządzanie systemem selektywnej zbiórki i recyklingu

8

lone przynajmniej na trzy frakcje: 1. odpadów organicznych, 2. surowców wtórnych, 3. odpadów resztkowych. Spośród wyrzucanych odpadów powinny zostad wydzielone odpady niebe-zpieczne (baterie, przeterminowane leki i środki chemii gospodarczej i in.) i dostar-czone do specjalnych punktów zbiórki lub utylizacji. Gospodarka odpadami zaczyna się w takim systemie już w gospo-darstwach domowych (biurach, obiektach użyteczności publicznej, zakładach pracy). Frakcja bioodpadów kiero-wana jest docelowo do kompostowni dla celów recyklingu organicznego. Frakcja surowców wtórnych (papier, metal, plastik, szkło) kierowana jest do sortowni dla celów recyklingu materiałowego. Odpady resztkowe kierowane są zaś do spalarni lub na składowisko. Organizacja selektywnej gospodarki odpadami wymaga respektowania nastę-pujących zasad europejskiej polityki ekolo-gicznej:

 Zasada urynkowienia gospodarki odpadami, czyli zanieczyszczający płaci, co oznacza, że sprawcy, tj. osoby prawne i osoby fizyczne są odpowiedzialne za skutki i ponoszą koszty zanieczyszczeo;

 Zasada likwidacji zanieczyszczeo u źródła, co w przypadku odpadów oznacza unikanie i minimalizowanie ich wytwarzania

 Zasada recyklingu, to jest powtórnego wykorzystania surowców i materiałów z wyeksploatowanych wyrobów i opakowao, a także wielokrotnego wyko-rzystywania produktów (butelki zwrot-ne, system kaucji itp).

 Zasada neutralizacji odpadów, czyli takiego ich zagospodarowania i prze- tworzenia, aby były one nieszkodliwe dla zdrowia i środowiska. Segregacja odpadów u źródła wymaga odpowiedniego poziomu świadomości ekologicznej, początkowo dużego wysiłku i dobrej woli, aby przyswoid sobie codzienne, praktyczne nawyki ich segre-gowania. Na pozór wydaje się to proste. W praktyce wymaga jednak długotrwałej i konsekwentnej, praktycznej edukacji eko-logicznej. Wymóg prowadzenia lokalnych kampanii informacyjno-edukacyjnych w gminach w zakresie selektywnej zbiórki i proekologicznego postępowania z odpadami komunalnymi (bytowymi) wprowadziła obowiązująca od początku 2012 r. znowelizowana ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Aby były one skuteczne wymagają one włączenia i wykorzystania potencjału jakim dysponują w tym zakresie pozarządowe organizacje ekologiczne, których motywacją i inspiracją działania jest często idea zrównoważonego rozwoju. Wprowadzany obecnie tzw. podatek śmieciowy, będący ucieleśnieniem zasad „zanieczyszczający płaci” powinien również stworzyd zachęty ekonomiczne dla obywateli do równoważenia wzorców postępowania z odpadami domowymi.

 Zasada subsydiarności i regiona­lizacji oznaczająca cedowanie odpowiedzialności za organizację systemu gospodarki odpadami na najniższy po-ziom administracyjny samorządów terytorialnych i terenowej administracji rządowej (np.: w zakresie regionalnych opłat, unormowao i wymogów ekolo-gicznych). W praktyce zasada ta ozna-cza także przetwarzanie i utylizację odpadów możliwie najbliżej miejsca ich wytwarzania;

 Zasada uspołecznienia poprzez stwo-rzenie instytucjonalnych, organiza-cyjnych i prawnych warunków dla udziału mieszkaoców, grup społe-cznych i organizacji pozarządowych w procesie ochrony środowiska, w tym organizacji gospodarki odpadami, także poprzez edukację ekologiczną i rozwój świadomości ekologicznej społeczeostwa;

9

PRZECIWDZIAŁANIE NISKIEJ EMISJI

ednym z największych zagrożeo dla środowiska i zdrowia ludzkiego są zanieczyszczenia powietrza pochodzące ze źródeł indywidualnych – domów i mieszkao. Powoduje je zasadniczo zły stan techniczny i niska efektywnośd źródeł grzewczych, jak również powszechnie praktykowane, chod naganne spalanie odpadów w piecach i paleniskach domowych na terenie wielu polskich gmin. Badania i oceny jakości powietrza w Polsce, zgodnie Prawem ochrony środowiska, dokonują Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska w ramach Paostwowego Monitoringu Środowiska. Inwentaryzację źródeł i ładunków zanieczyszczeo wprowadzanych do powietrza wykonuje się na potrzeby ustalania odpowiedniego sposobu oceny jakości powietrza w poszczególnych strefach (obowiązek wynikający z art. 88 ust. 2 ustawy Prawo ochrony środowiska), a także na potrzeby statystyki krajowej i zobowiązao wobec organizacji międzynarodowych w ramach Unii Europejskiej, Eurostatu i Europejskiej Agencji Środowiska (EEA), Konwencji ONZ w sprawie transgranicznego transportu zanieczyszczeo powietrza na dalekie odległości (LRTAP), EKG ONZ i europejskiego programu EMEP. Poniżej przypominamy główne wnioski i zalecenia wykonanej na zamówienie resortu środowiska „Analizy możliwości ograniczania niskiej emisji ze szczególnym uwzględnieniem sektora bytowokomunalnego”, oblikowanej w 2011 r.

J

celu długoterminowego. Ocenę jakości powietrza dokonuje się w wydzielonych strefach. Oceny jakości powietrza w danej strefie dokonuje, jak wskazano na wstępie, Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska, w oparciu o prowadzony monitoring stanu jakości powietrza. Stanowi on podstawę do klasyfikacji stref. Zakwalifikowanie strefy do klasy C oznacza koniecznośd opracowania Programu ochrony powietrza. Celem Programu ochrony powietrza jest wskazanie kierunków działao naprawczych, których zastosowanie pozwoli na osiągnięcie wartości dopuszczalnych lub wartości docelowych, określonych z punktu widzenia ochrony zdrowia i środowiska na obszarach stref, gdzie te wartości nie są dotrzymywane.

Program ochrony powietrza i ograniczania niskiej emisji
Zgodnie z art. 91 ustawy – Prawo ochrony środowiska opracowanie programu ochrony powietrza wymagane jest dla stref, w których stwierdzono przekroczenia poziomów dopuszczalnych lub docelowych, powiększonych w stosownych przypadkach o margines tolerancji chodby jednej substancji, spośród określonych w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 3 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu. Ponadto Dyrektywa 2008/50/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy stanowi, iż plany ochrony powietrza (w ustawie – Prawo ochrony środowiska zwane programami), w przypadku przekroczenia wartości dopuszczalnych, których termin osiągnięcia minął, mają określad odpowiednie działania tak, aby okres, w którym nie są one dotrzymane był jak najkrótszy. W Programach ochrony powietrza, określa się:  diagnozę złej jakości powietrza na podstawie analizy prowadzonych pomiarów i inwentaryzacji źródeł emisji,

Co nas truje w powietrzu?
Do najbardziej powszechnych zanieczyszczeo powietrza, będących przedmiotem pomiaru i monitorowania należą stężenia następujących substancji:

 dwutlenku siarki (SO2),  dwutlenku azotu (NO2),  tlenków azotu (NOx),  ozonu (O3),  pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5,  benzenu (C6H6)  tlenku węgla (CO),  a także zawartości w pyle zawieszonym PM10: ołowiu
(Pb), arsenu (As), kadmu (Cd), niklu (Ni) i benzo(a)pirenu (B(a)P). Dodatkowo, na wybranych stacjach w kraju prowadzi się również monitoring wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Wyniki pomiarów porównywane są z odpowiednimi standardami jakości powietrza (poziomy dopuszczalne) oraz z poziomami docelowymi i poziomami

 źródła emisji odpowiedzialne za jakośd powietrza na terenie strefy i ich udziały procentowe,

 szacunkowy obszar występowania przekroczeo stężeo
normatywnych,

 ilośd osób narażonych na działanie zanieczyszczeo,  działania naprawcze, które mają przyczynid się do poprawy stanu czystości powietrza wraz z określeniem poszczególnych celów, zadao, szacunkowych kosztów i źródeł. Pierwsze programy ochrony powietrza powstały w Polsce w latach 2003-2004. Na przestrzeni lat 2003-2010 opra-

10

cowano Programy ochrony powietrza dla wszystkich województw (w niektórych sporządzono również aktualizację Programów), głównie ze względu na przekroczenia stężeo dopuszczalnych pyłu zawieszonego PM10 i benzo(a)pirenu. Również w zapisach „Polityki ekologicznej paostwa w latach 2009-2012 z perspektywą do roku 2016” znalazły się zapisy wskazujące na koniecznośd opracowania programów naprawczych w strefach, w których notuje się przekroczenia standardów dla pyłu zawieszonego. Programy te dotyczą głównie eliminacji źródeł niskiej emisji związanych z indywidualnymi źródłami spalania sektora komunalnobytowego oraz zmniejszenia emisji pyłu ze środków transportu. Najwięcej Programów opracowano ze względu na przekroczenia poziomów dopuszczalnych pyłów zawieszonych i benzo(a)piranu. Największy udział w emisji wszystkich substancji mają substancje pochodzące ze źródeł emisji związanych z sektorem bytowo-komunalnym, czyli tzw. niskiej emisji. Największy udział w imisji mają źródła powierzchniowe średnio około 70 %, liniowe 13 % i punktowe 17 % na obszarach różnych stref, zaś najwięcej przekroczeo mierzonych substancji notuje się w województwie małopolskim, śląskim, dolnośląskim i kujawsko-pomorskim. Pod pojęciem niskiej emisji najczęściej rozumie się zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnych kotłowniach i piecach domowych sektora komunalno-bytowego. Procesowi spalania paliw w źródłach spalania o małej mocy towarzyszy emisja m.in. takich substancji jak pyły, tlenki azotu, dwutlenek siarki, tlenki węgla, metale ciężkie. Znaczący udział w emisji substancji mają procesy spalania w indywidualnych systemach grzewczych, gdzie stosuje się konwencjonalne ogrzewanie węglowe paliwami stałymi, takimi jak różnego rodzaju węgle kamienne, węgle brunatne, drewno. Paliwem wykorzystywanym w paleniskach domowych jest najczęściej węgiel o niskich parametrach grzewczych. Niejednokrotnie również stan techniczny kotłów nie odpowiada wymaganym warunkom technicznym. Urządzenia te charakteryzują się dośd niską sprawnością, co wpływa negatywnie na procesy spa-

lania, a zarazem przyczynia się do zwiększonej emisji zanieczyszczeo. Cechą charakterystyczną emisji tego rodzaju jest to, że emisja substancji następuje z emitorów (kominów), które mają nie więcej niż 30 m wysokości, co powoduje, że przy zwartej zabudowie mieszkaniowej, zanieczyszczenia gromadzą się wokół miejsca ich powstawania, stając się poważnym problemem ekologicznym i zdrowotnym lokalnych społeczności. Dodatkowo zły stan techniczny kominów pogarsza parametry emisji zanieczyszczeo. Zdarza się również, że w kotłach i piecach spalane są odpady komunalne. Powoduje to emisję szczególnie niebezpiecznych dla zdrowia substancji takich jak benzo(α)piren, dioksyny, czy furany. Program ograniczania niskiej emisji jest jednym z działao naprawczych w ramach programu ochrony powietrza dotyczącym obszaru miast i gmin, w których istnieje problem „niskiej emisji”. Celem Programu ograniczenia niskiej emisji jest przede wszystkim poprawa jakości powietrza, jakości życia i zdrowia mieszkaoców, w szczególności dzieci i osób chorych, najbardziej wrażliwych na zanieczyszczenie powietrza. Zgodnie z zapisami dyrektywy CAFE należy podejmowad szczególne środki służące ochronie wrażliwych grup ludności. Podstawą tworzenia Programów ograniczenia niskiej emisji są, jak wspomniano wyżej, zarówno programy ochrony powietrza, jak i programy ochrony środowiska. Przy czym programy ochrony powietrza w szczególności wyznaczają kierunki i skalę konieczności podjęcia działao redukcji zanieczyszczeo z sektora komunalno-bytowego w celu zapobiegania w przyszłości negatywnym skutkom zarówno zdrowotnym, jak i środowiskowym wykorzystywania nieefektywnych urządzeo grzewczych. Program ograniczania niskiej emisji jest systemem wsparcia zarówno finansowego, jak i organizacyjnego mieszkaoców gmin i miast, dzięki któremu przeprowadzane są szeroko zakrojone inwestycje w indywidualne systemy grzewcze. Zasada dobrowolności przystąpienia do programu jest niejednokrotnie barierą intensyfikacji działao w miastach i gminach, ponieważ nie można skierowad środków finansowych na obszary szczególnie narażone na złą jakośd powietrza, dopóki mieszkaocy tych obszarów sami nie opowiedzą się za danymi inwestycjami. Wskazania kierunków działao w uchwalonych programach ochrony powietrza, jako aktach prawa miejscowego nie mają jednak odzwierciedlenia w faktycznym stanie prowadzonych działao właśnie ze względu na dobrowolnośd tego rodzaju wsparcia dla mieszkaoców.

Program ograniczania niskiej emisji – krok po kroku
Realizacja Programów ograniczania niskiej emisji składa się z następujących etapów: 1. przygotowanie dokumentu PONE, 2. uchwała rady miasta lub gminy w sprawie przyjęcia PONE,

11

3. przeprowadzenie kampanii promocyjno-edukacyjnej zachęcającej mieszkaoców do zmiany systemu ogrzewania, 4. wybór Operatora PONE, 5. opracowanie regulaminu PONE, 6. zbiórka deklaracji osób chętnych do wymiany źródeł ogrzewania, 7. wybór firm instalacyjnych i producentów kotłów, 8. monitorowanie przebiegu realizacji Programu. Do początkowych prac związanych z opracowaniem PONE należy przygotowanie dokumentu pt. Program ograniczania niskiej emisji. Zakres tego dokumentu obejmuje ogólną charakterystykę miasta lub gminy, dla której opracowywany jest Program, odniesienie do innych strategicznych planów i programów dotyczących tego obszaru, przedstawienie prawnych aspektów regulujących ochronę powietrza oraz analizę istniejącego stanu powietrza wykonaną na podstawie przeprowadzonej inwentaryzacji. Na podstawie zebranych danych i dokonanej analizy tworzony jest harmonogram rzeczowo-finansowy proponowanych działao mających przyczynid się do poprawy stanu jakości powietrza. W Programie porównywane są koszty nakładów inwestycyjnych i efektu, jaki można w ich wyniku osiągnąd, a następnie opracowywany jest optymalny wariant działao naprawczych. Po zakooczeniu pierwszego etapu, opracowany Program uchwalany jest przez radę miasta. Przez cały czas trwania Programu prowadzona jest kampania promocyjno-edukacyjna zachęcająca mieszkaoców do zmiany systemu ogrzewania na ekologiczne. Ważną rolę w opracowywaniu Programu pełni Operator. Rolę Operatora może pełnid gmina bądź firma zewnętrzna. Do jego zadao należą między innymi:

procesu realizacji Programu. Istotnym aspektem stanowiącym o powodzeniu wdrożenia Programu jest zapewnienie źródeł finansowania działao. W przypadku realizowanych w wielu miastach Programów Ograniczania Niskiej Emisji wykorzystywany jest mechanizm dofinansowania wymiany kotłów osobom fizycznym ze środków funduszy ochrony środowiska. Celem opracowania Programu jest określenie planu działao w zakresie obniżenia poziomu niskiej emisji spowodowanej spalaniem paliw w indywidualnych źródłach ciepła oraz ograniczenie emisji pyłów i gazów pochodzących ze źródeł liniowych, a co z tego wynika, poprawa jakości powietrza i osiągnięcie wartości stężeo dopuszczalnych i docelowych. W celu ograniczenia emisji pyłów i gazów pochodzących ze źródeł tzw. niskiej emisji należy wdrożyd szereg działao naprawczych proponowanych w programie obejmującym dany teren. Do zadao tych należą:

 likwidacja niskosprawnych kotłowni i pieców przez podłączenie obiektów do miejskich sieci ciepłowniczych,

 modernizacja kotłowni lokalnych, w tym szczególnie kotłowni zakładowych poprzez zastosowanie źródeł opalanych gazem ziemnym lub olejem,

 podejmowanie przedsięwzięd związanych ze zwiększeniem efektywności wykorzystania energii cieplnej w obiektach gminnych (termorenowacja i termomodernizacja budynków, modernizacja wewnętrznych instalacji grzewczych oraz wyposażanie w elementy pomiarowe i regulacyjne, wykorzystywanie energii odpadowej), a także wspieranie organizacyjno-prawne przedsięwzięd termomodernizacyjnych podejmowanych przez użytkowników indywidualnych (np. prowadzenie doradztwa, audytingu energetycznego),

 zawieranie z mieszkaocami umów na modernizację układów grzewczych,

 negocjowanie warunków i cen urządzeo z producentami
i dostawcami paliwa stałego,

 koordynacja wykonawstwa robót montażowych poparte
uproszczonym audytem,

 pomoc mieszkaocowi w doborze urządzenia grzewczego
zgodnie z jego wymaganiami oraz potrzebami energetycznymi budynku, zagwarantowanie demontażu i zniszczenia kotła w sposób uniemożliwiający jego ponowne uruchomienie Następnie opracowuje się regulamin Programu, w którym określa się warunki dofinansowania lub finansowania przedsięwzięd proekologicznych prowadzących do obniżenia wielkości emitowanych zanieczyszczeo ze źródeł niskich. W kolejnym etapie zbiera się deklaracje osób chętnych do przystąpienia do Programu i wybiera firmy instalacyjne oraz producentów kotłów ekologicznych. Podczas trwania wszystkich etapów prac prowadzi się monitoring

12

 popieranie i promowanie indywidualnych działao właścicieli lokali, polegających na przechodzeniu do użytkowania na cele grzewcze i sanitarne na ekologicznie, czyste rodzaje paliw lub energii elektrycznej albo energii odnawialnej,

 popieranie przedsięwzięd polegających na likwidacji małych lokalnych ciepłowni węglowych i przechodzeniu na zasilanie odbiorców z sieci ciepłowniczej, gazowej lub Kogeneracji, czyli nowoczesnej technologii umożliwiającej wytwarzanie jednocześnie energii elektrycznej, ciepła i chłodu,

 pozyskiwanie nowych odbiorców ciepła z sieci ciepłowniczej poprzez współfinansowanie inwestycji w zakresie przyłączy i węzłów ciepłowniczych,

 stopniowa wymiana zużytych odcinków sieci ciepłowniczej i gazowej na systemy rurociągów preizolowanych, racjonalne planowanie remontów i konserwacji,

brak instrumentów umożliwiających nakładanie obowiązków na osoby fizyczne (np. wymiany kotła) i ich egzekwowania; problem podziału odpowiedzialności pomiędzy powiatem a gminą (starosta nie ma uprawnieo do faktycznej realizacji głównych zapisów Programu ochrony powietrza, w których wskazano opracowanie Programów ograniczenia niskiej emisji i nie ma instrumentów prawnych, by zlecid wykonanie tych zadao gminom); znikomy jeszcze udział źródeł odnawialnych w pokrywaniu zapotrzebowania na ciepło; brak wpływu lokalnych samorządów na lokalne źródła energii odnawialnej (geotermalnej, wodnej); niska świadomośd społeczeostwa w zakresie zanieczyszczenia powietrza i skutków zdrowotnych z tym związanych; przyzwolenie społeczne na spalanie odpadów w piecach domowych; problemy własnościowe w starych budynkach, które utrudniają podjęcie decyzji o inwestycji wymiany źródeł ciepła na nowoczesne.

 stopniowe wyposażanie istniejących węzłów cieplnych
wymiennikowych w urządzenia umożliwiające regulację pogodową. Działanie, które w przypadku ograniczania niskiej emisji jest najczęściej podejmowane, czyli realizacja Programów ograniczania niskiej emisji napotyka szereg barier. Najczęstszymi z nich, z których włodarze gmin powinni sobie zdawad sprawę są: brak systemowego, globalnego podejścia do działao w ochronie środowiska; wysokie ceny paliw i ciągły wzrost cen paliw ekologicznych; brak jednoznacznych zachęt ze strony paostwa dla stosowania paliw ekologicznych (niskoemisyjnych), np. podatku od zanieczyszczeo zawartych w węglu; mała skutecznośd narzędzi prawnych w zakresie możliwości ograniczania „niskiej emisji”, w tym WYSTAWY EDUKACYJNE Fundacja Ekologiczna Arka każdego roku, organizuje jesienią, konkurs plastyczny nt. domowego spalania odpadów. Uczestnicy konkursu mogą zaprezentowad swoje prace podczas wystawy zorganizowanej w szkole, domu kultury czy urzędzie gminy. LIST DO DOROSŁYCH Jedną z propozycji dla szkół jest pisanie przez uczniów „Listów do dorosłych”. Chod to dorośli palą śmieci, ale ich dzieci mogą mied wpływ na zmianę tej postawy. Dlatego z okazji Dnia Czystego Powietrza, podczas organizowanych prelekcji dzieci zachęcane są do pisania listów, które wraz z ulotkami są wręczane rodzicom, dziadkom lub sąsiadom. STRONY INTERNETOWE Internet staje się coraz ważniejszym środkiem masowego przekazu, dlatego jest on wykorzystywany w kampanii. Informacje o realizowanych działaniach powinny byd zamieszczane na stronach internetowych szkół, lokalnych portali, stron urzędów gminy, organizacji społecznych itp. GOŚCIE W SZKOLE Zachęcamy do zorganizowania spotkania z osobami, które mogą przekazad uczniom ważne informacje na tematy

Dobry przykład akcji na rzecz przeciwdziałania palenia śmieci
Główną przyczyną emisji groźnych dla zdrowia zanieczyszczeo do powietrza pochodzących ze spalania odpadów w gospodarstwach domowych jest bardzo niski pozom świadomości ekologicznej osób dokonujących takich czynów. Sposobem przeciwdziałania tym praktykom mogą byd akcje edukacyjne uświadamiające wagę tego problemu. Dobrymi praktykami w tym zakresie mogą byd doświadczenia z realizacji akcji informacyjno-edukacyjnych organizowanych w gminach przez Fundację Ekologiczną Arka, która od lat prowadzi ogólnopolską kampanię „Kochasz dzieci, nie pal śmieci”. Fundacja współpracuje z ponad 200 gminami, by uświadomid szkodliwośd spalania śmieci w domowych paleniskach. Przykłady takich działao pokazano w ramce obok. związane z paleniem śmieci, ochroną środowiska i zdrowia. Można zaprosid do szkoły: kominiarzy, strażaków, pracowników urzędów gminy, lekarzy, pracowników straży miejskiej itp. Będzie to kolejna ciekawa propozycja dla uczniów, którą można wykorzystad do nagłośnienia problemu palenia śmieci. Zaproszeni goście mogą później wspierad Wasze lokalne działania przeciwko paleniu śmieci. WYDARZENIA EDUKACYJNE W ramach akcji edukacyjnych można zorganizowad różnorodnych działao na zewnątrz szkoły. Mogą to byd happeningi, barwne marsze uliczne, czy rozdawanie ulotek. Happeningi edukacyjne to bardzo dobry sposób na nagłośnienie w mediach każdego problemu. HAPPENINGI Na organizowane w szkole happening przeciwko spalaniu śmieci, można zaprosid rodziców i ich znajomych, władze lokalne, media. Jest to bardzo atrakcyjny sposób na propagowanie kampanii. Praca nad takim happeningiem to także niezapomniana przygoda dla samych uczniów, gdyż każdy może mied swoje zadanie przy tworzeniu i realizacji happeningu.

13

ROZDAWANIE ULOTEK To jedna z form działania, którą chętnie podejmują szkoły i organizacje lokalne. Pozwala uczyd młodzież najprostszych sposobów dotarcia z informacją do lokalnej społeczności i bronid własnego stanowiska w trakcie rozmów z osobami o odmiennych poglądach. Fundacja Ekologiczna Arka może udostępnid wzór ulotek. Szkoły i samorządy mogą także wykonad własne wersje ulotek.

macji prasowej, do której można dopisad lokalne działania i rozesład do mediów. Na stronie internetowej Fundacji Arka dostępne są także liczne artykuły i informacje, które można wykorzystad przy współpracy z dziennikarzami.

WIADOMOŚD CZYSTEGO POWIETRZA Prawie każdy codziennie wysyła e-maile lub sms-y z swojego telefonu komórkowego. Te formy komunikowania stały się bardzo popularne. Można wysyład krótkie inMEDIA formacje o problemie palenia śmieci do swoich znajomych, Współpracując z mediami można bardziej nagłośnid pro- zaprzyjaźnionych szkół, instytucji, z prośbą o „przesłanie blem palenia śmieci. Można skorzystad z dalej”. z przygotowywanej przez Fundację Ekologiczną Arka inforwww.fundacjaarka.pl

http://www.fundacjaarka.pl/akcja/dzien_czystego_powietrza

14

OZE – TECHNOLOGIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU
Rozmowa z Magdaleną Łysek, dokto­ rantką Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego, specjalistką prawnych regulacji ochrony środowi­ ska UE. sektorów gospodarki w sposób łączący efekty ekonomiczne z poszanowaniem środowiska, co wpisuje się idealnie w realizację zasady zrównoważonego rozwoju. Zgodnie z definicją, zawartą w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniającej i w następstwie uchylającej dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE, przez odnawialne źródła energii rozumiemy „energię z odnawialnych źródeł niekopalnych, a mianowicie energię wiatru, energię promieniowania słonecznego, energię aerotermalną, geotermalną i hydrotermalną i energię oceanów, hydroenergię, energię pozyskiwaną z biomasy, gazu pochodzącego z wysypisk śmieci, oczyszczalni ścieków i ze źródeł biologicznych (biogaz)”. Tylko energia wyprodukowana w jeden z powyższych sposobów pozwala na korzystanie z mechanizmów wsparcia określonych przez Prawo energetyczne i inne odpowiednie rozporządzenia. W Komunikacie Komisji z 2005 roku „Wsparcie dla wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych” wskazano, że zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej w UE stwarza wyraźne korzyści, w szczególności w postaci: zwiększonego bezpieczeostwa dostaw energii, wzmocnienia przewagi UE w branżach technologii wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, złagodzenia emisji gazów cieplarnianych przez sektor energetyczny UE, redukcji regionalnych oraz lokalnych emisji zanieczyszczeo, poprawy perspektyw gospodarczych i społecznych, szczególnie regionów rolniczych i izolowanych. W jaki zatem sposób pogodzid dynamiczny rozwój kraju z bardziej efektywną ochroną środowiska naturalnego? Już od dawna odczuwalny jest negatywny wpływ wzrostu temperatury na świecie na poszczególne komponenty środowiska, zatem ochrona i poprawa stanu środowiska winny leżed w naszym wspólnym interesie. Inwestowanie w odnawialne źródła energii oraz późniejsze wykorzystywanie wyprodukowanej w ten sposób energii niesie ze sobą szereg korzyści, płynących zarówno do osób indywidualnych jak i społeczności lokalnych. Wzrastające ceny ropy naftowej, węgla, gazu ziemnego oraz dramatyczne ograniczanie zasobów tych kopalin zmuszają do poszukiwania alternatywnych źródeł energii. Ponadto liczne organizacje ekologiczne, a także same regulacje prawne wymuszają korzystanie z OZE. Zgodnie z warunkami Traktatu akcesyjnego do Unii Europejskiej oraz według Dyrektywy 2009/28/WE, Polska powinna osiągnąd do 2020 r. 15% udział energii elektrycznej z OZE w zużyciu energii elektrycznej brutto. Dla realizacji celów będzie służyd szersze użytkowanie krajowych zasobów energii odnawialnej. Rozwój energetyki odnawialnej w Polsce powinien następowad w sposób zhar-

Unia Europejska od ponad dekady za priorytet uznaje koniecznośd wzrostu udziału odnawialnych źródeł energii (OZE) - wody i wiatru, energii geotermalnej, słonecznej, energii z biomasy oraz pochodzącej z odpadów, w produkcji energii elektrycznej i cieplnej. Jaką rolę energetyka odnawialna odgrywa w upowszechnianiu zasad zrównoważonego rozwoju w polityce UE? To znaczenie jest trudne do przecenienia. Jednym z najistotniejszych powodów dla którego energetyka odnawialna odgrywa tak ogromne znaczenie w polityce UE jest realizacja zasady zrównoważonego rozwoju, która jest obecnie nadrzędnym kierunkiem działao polityki unijnej. Zasada ta jest podstawową wytyczną określającą w jaki sposób paostwo powinno wykonywad swoje zadania, a Polska akceptuje takie podejście do rozwoju, tworząc odpowiednie mechanizmy umożliwiające realizację powyższej zasady. Założeniem tej zasady jest prowadzenie działalności gospodarczej i życia społecznego w sposób pozwalający zachowad zasoby i walory środowiska w stanie zapewniającym możliwości korzystania z nich przez obecne jak i przyszłe pokolenia, przy jednoczesnym zachowaniu trwałości funkcjonowania procesów przyrodniczych oraz różnorodności biologicznej. Zasada zrównoważonego rozwoju służyd ma zwłaszcza ograniczaniu uciążliwości dla środowiska, zapewnieniu obywatelom bezpieczeostwa ekologicznego oraz zaspokajaniu podstawowych potrzeb człowieka i rozwoju gospodarczego osiągniętego z uwzględnieniem przyjaznych środowisku technik i technologii. Praktyka i teoria nie zawsze jednak chodzą w parze. Bo problem jest szczególnej natury. Z jednej strony pragniemy szybszego rozwoju ekonomicznego zakładającego wzrost konsumpcji, dóbr i usług, ale także wydobycia surowców, zużycia energii, przez co rośnie ilośd ścieków i odpadów, zwiększa się zanieczyszczenie środowiska. Z drugiej zaś chcielibyśmy, aby założenia rozwoju ekonomicznego nie przeciwstawiały się możliwościom realizacji zasady zrównoważonego rozwoju? Czy to da się pogodzid? Odpowiedzią na te pytanie jest wzrost znaczenia odnawialnych źródeł energii. Rozwój OZE prowadzi do oszczędności zasobów nieodnawialnych, wspomaga działania na rzecz poprawy warunków życia obywateli i rozwoju wielu

15

monizowany z polityką Unii Europejskiej, w której udział odnawialnych źródeł energii w bilansie paliwowoenergetycznym jest znacznie wyższy niż w naszym kraju. Dyrektywa zwraca ponadto uwagę na dążenie do zdecentralizowanego wytwarzania energii, które niesie ze sobą wiele korzyści, w tym wykorzystanie lokalnych źródeł energii, większe bezpieczeostwo dostaw energii w skali lokalnej, krótsze odległości transportu oraz mniejsze straty przesyłowe. Taka decentralizacja wspiera również rozwój i spójnośd społeczności poprzez zapewnienie źródeł dochodu oraz tworzenie miejsc pracy na szczeblu lokalnym. Zgodnie z art. 13 ustawy Prawo energetyczne celem polityki energetycznej paostwa jest zapewnienie bezpieczeostwa energetycznego kraju, wzrostu konkurencyjności gospodarki i jej efektywności energetycznej, a także ochrony środowiska. Polityka energetyczna Polski określa w szczególności rozwój wykorzystania odnawialnych źródeł energii, który przyczyni się do osiągnięcia założonych w polityce ekologicznej paostwa celów w zakresie obniżenia emisji zanieczyszczeo odpowiedzialnych za zmiany klimatyczne. Dlaczego zatem wiedza ta z takim trudem znajduje uznanie wśród jednostek administracji terytorialnej? Samorządowcy bowiem na wszelkie inwestycje na swoim terenie patrzą przez pryzmat koszt – efekt. Nie zawsze najwidoczniej dostrzegają korzyści z korzystania z czystych źródeł energii. Jak ich przekonad? Najlepiej konkretnymi przykładami. Czy mogłaby Pani zatem powiedzied ile na produkcji energii odnawialnej będą mogły zarobid po wejściu w życie nowej ustawy o OZE osoby nieprowadzące działalności gospodarczej, czyli tzw. prosumenci. Są z tym jakieś problemy. Rzeczywiście. Niemniej jednak problematyczny sposób naliczania dochodów dla producentów zielonej energii, którzy nie będą prowadzid w tym celu działalności gospodarczej, wyjaśnił niedawno minister gospodarki Waldemar Pawlak. Nie wszystkie jednak media w dostatecznie dużym

stopniu przekazały te relacje. Tymczasem nowe regulacje Ministerstwa Gospodarki są ważne dla wielu indywidualnych wytwórców energii. Mają na celu wprowadzenie znaczących uproszczeo dla małych systemów OZE, czyli tzw. mikroinstalacji o mocy do 40kWe lub 70kWt. Właściciele tego rodzaju urządzeo, po wejściu w życie nowej ustawy, nie będą musieli jak dotychczas rejestrowad działalności w celu produkcji i sprzedaży energii do zakładu energetycznego, a także zostaną zwolnieni z szeregu formalności i kosztów związanych obecnie z produkcją zielonej energii. Jedną z najważniejszych zachęt do instalowania systemów OZE ma byd dla tzw. prosumentów preferencyjny dochód za sprzedaną energię. Co to oznacza w praktyce? Ustawa wprowadza tu jednak pewne ogranicznie. Prosumenci będą mogli sprzedad do sieci co najwyżej 30% wyprodukowanej energii, a dochód ze sprzedaży każdej megawatogodziny energii zostanie ograniczony do 70% średniej ceny energii na rynku konkurencyjnym z roku poprzedniego. Co też ważne, sprzedaż energii przez prosumentów nie zostanie jednak objęta systemem zielonych certyfikatów, a współczynniki korygujące wartośd certyfikatów dla firm produkujących zieloną energię, prosumentom będą przysługiwad nie dla certyfikatów, a dla wspomnianej wyżej średniej ceny energii z roku poprzedniego ogłaszanej przez URE corocznie do kooca marca. Warto przy tym zauważyd, że o ile w efekcie nieobjęcia prosumentów systemem świadectw pochodzenia, ich dochód za sprzedaną energię będzie mniejszy niż w przypadku firm, którym będą przysługiwad certyfikaty, niemniej jednak wraz ze wzrostem cen energii, z roku na rok ich dochód obliczany przez pomnożenie średniej ceny energii i współczynnika korygującego będzie systematycznie rósł - w przeciwieostwie do dochodu czerpanego ze sprzedaży zielonych certyfikatów. Przytaczano konkretne wyliczenia. Jeśli np. średnia cena energii w 2020 roku wzrośnie do 350 zł (tak jak prognozuje MG), dochód z systemu fotowoltaicznego prosumenta w roku 2021 może byd obliczany w następujący sposób (350zł x 0,7) x 2,5 (przy założeniu, że wartośd współczynnika obowiązująca w momencie oddania instalacji do użytku nie zmieni się przez cały okres jej użytkowania - co jest jednak kwestią wymagającą doprecyzowania). Warto zauważyd też, że o ile system zielonych certyfikatów dla danej instalacji ma obowiązywad przez maks. 15 lat, o tyle proponowane przepisy nie ustanawiają maksymalnego okresu wsparcia dla instalacji prosumenckich, a okres korzystania ze współczynników korygujących może byd w takim razie wyznaczany przez żywotnośd danej instalacji, czyli np. 25 lat - dla małych elektrowni wiatrowych czy instalacji fotowoltaicznych. Dziękuję za rozmowę

16

ZANIECZYSZCZAJĄCY PŁACI

Z

asada "zanieczyszczający płaci" jest jedną z podstawowych zasad polityki środowiskowej realizowanej na szczeblu UE i krajowym. Występowała w pierwszym programie działao w dziedzinie ochrony środowiska (1973), następnie była rozwijana w kontekście pomocy paostwowej , a w 1987 roku po raz pierwszy pojawiła się w Traktacie Amsterdamskim, wraz z przyjęciem Jednolitego Aktu Prawnego. Funkcjonują przynajmniej dwie definicje tej zasady: 1. W szerszym znaczeniu zanieczyszczający jest odpowiedzialny finansowo za wszelkie szkody które wynikają z jego działalności bez względu na to czy działalnośd ta Jest zgodna z prawem czy nie; 2. W węższym znaczeniu zanieczyszczający jest finansowo odpowiedzialny za przestrzeganie wszystkich wymagao w zakresie ochrony środowiska jakie są ustanawiane przez odpowiednie władze. Alternatywna zasada to zasada niedotowania zanieczyszczających. Istnieją jednak uznawane wyjątki od tej zasady. Na ogół akceptuje się sytuację gdy dotuje się zanieczyszczających, by mogli sprostad wymaganiom ochrony środowiska. Muszą byd jednak spełnione warunki: a) dotacja nie wprowadza znaczących zaburzeo w handlu międzynarodowym i inwestycjach, b) pozbawione dotacji przemysły przeżywałyby poważne trudności oraz c) dotacja dotyczy wyłącznie dokładnie zdefiniowanego okresu przejściowego i problemów społeczno-gospodarczych. Istotą zasady „zanieczyszczający płaci” nie jest zasada sprawiedliwości czy odpowiedzialności, nie może byd też ona utożsamiana z opodatkowaniem. Chodzi w niej o określenie na jakim etapie produkcji, wymiany i konsumpcji najlepiej jest uwzględnid koszt ingerencji w środowisko. Według ujęcia Klaudii Giordano, autorki wykładu tematycznego „Zasady zrównoważonego rozwoju w teorii i w praktycznym zastosowaniu na poziomie lokalnym” prezentowanego w ramach szkoleo e-learningowych „Ekorozwój w Gminie” „zasada ta jest nazywana inaczej zasadą sprawcy. W języku angielskim funkcjonuje jako „Polluter Pays Principle”. Uważana jest za jedną z najważniejszych zasad koncepcji zrównoważonego rozwoju. Mówi ona o tym, ze podmiot gospodarczy korzystający z zasobów środowiska i wprowadzający doo zanieczyszczenia jest podporządkowany zasadzie płacenia za gospodarcze korzystanie ze środowiska. Zasada jest wyrażona w art. 174 Traktatu Wspólnoty Europejskiej mówiącym o obowiązku "pokrywania kosztów naprawy szkód ekologicznych przez ich sprawcę". Ogólnie, zasada ta wyraża nałożenie na podmiot działający (sprawcę szkody) pełnej odpowiedzialności, w tym materialnej, za skutki zanieczyszczenia, a także za stworzenie innych zagrożeo dla środowiska. Sprawca odpowiada zatem nie tylko za

bezpośrednie negatywne dla środowiska skutki, ale także za uciążliwości powstałe w wyniku prowadzonej przez niego działalności lub powodowane procesami konsumpcji wytworzonych przez niego dóbr. Klasyfikacja tych kosztów jest następująca:

 koszty działao prewencyjnych, ograniczania i likwidacji
zanieczyszczeo, w tym koszty dostosowania się do standardów ekologicznych;

 koszty szkód spowodowanych przez zanieczyszczającego
i działao rekompensacyjnych (tzn. koszty odszkodowao dla osób dotkniętych takimi działaniami oraz restytucji zanieczyszczonego środowiska;

 koszty wpłat dokonanych przez zanieczyszczającego władzom publicznym z tytułu powodowanych zanieczyszczeo (mandaty, wpłaty kompensacyjne, kary, opłaty, podatki, kupno licencji);

 częśd kosztów administracyjnych związanych z zarządzaniem środowiskiem (opłaty administracyjne za wydanie pozwolenia, opłaty eksploatacyjne). Zasada "zanieczyszczający płaci" jest wyrazem indywidualnej odpowiedzialności prawnej, dlatego powyższa klasyfikacja nie obejmuje kosztów spowodowanych przez innych zanieczyszczających, którzy np. dopuścili się w przeszłości skażenia gleb, wód czy niszczenia krajobrazu. Zasada ograniczona jest więc do nałożenia na zanieczyszczającego odpowiedzialności za skutki jego własnych działao, a nie obciążanie go ex post odpowiedzialnością za wrogie wobec środowiska działania innych osób. Na tej zasadzie opiera się system finansowania inwestycji w dziedzinie ochrony środowiska w Polsce od początku lat 90. ubiegłego stulecia. Stąd głównym jego filarem są środki własne przedsiębiorstw, zaliczane w ciężar działalności (inwestycje ochronne plus opłaty za korzystanie ze środowiska). W przypadku przedsiębiorstw komunalnych środki na inwestycje pochodzą z opłat użytkowych za sprzedaż usług odbiorcom (dostawa wody, odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów stałych) – w myśl zasady "użytkownik płaci". Odstępstwem od zasady jest dopuszczenie subwencjonowania przedsięwzięd z obszaru ochrony środowiska. W Polsce system ten realizują przede wszystkim fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Zasada ta umożliwiła wprowadzenie kilku rodzajów regulacji funkcjonowania przedsiębiorstwa, są to:

 regulacja ekonomiczna (opłaty i kary, w tym opłaty produktowe, depozytowe, recyklingowe, koncesyjne),

 regulacja prawna (normy i standardy jakości środowiska,
pozwolenia sektorowe i zintegrowane, koncesje, akty prawa),

17

 regulacja technologiczna (stosowanie najlepszych dostępnych technik – BAT). Zatem, zasada jest formą regulacji bezpośredniej, administracyjno-prawnej i ekonomicznej ilości wprowadzanych substancji polutogennych do środowiska przez emitentów. Odgrywa ogromną rolę w internalizacji kosztów zewnętrznych środowiska (obciążenie podmiotów wywołujących powstanie strat ekologicznych kosztami ich wyeliminowania lub zrekompensowania). Pokazuje prawdziwe koszty wyprodukowania towarów i usług (uwzględnia zewnętrzne koszty środowiskowe). Dzięki niej jest możliwe przestrzeganie zasady sprawiedliwości społecznej (płaci tylko ten, który zanieczyszcza, a nie cale społeczeostwo). Pełni ponadto funkcję bodźcową, ponieważ przedsiębiorcy przez inwestowanie w nowe technologie, obniżają koszty funkcjonowania przedsiębiorstwa, a tym samym cen produktów i usług. Pełni ona również funkcję dochodową przez pozyskanie dodatkowych pieniędzy na działania w ochronie środowiska i gospodarce wodnej (centralizacja środków i ich wtórna redystrybucja do funduszy celowych)”. W Polsce funkcjonuje system opłat ekologicznych - uwzględniania kosztu ingerencji w środowisko na etapie produkcji dla przedsiębiorstwa. Zasada „zanieczyszczający płaci” ma duże znaczenie w kontekście realizacji projektów inwestycyjnych, w szczególności tych finansowanych ze środków funduszy europejskich. Według Centrum Informacji Europejskiej (www.cie.gov.pl) zasada "zanieczyszczający płaci" oznacza, że sprawcy szkód w środowisku powinni ponosid koszty zapobiegania tym szkodom lub naprawiania ich skutków. Tak więc w większości przypadków nie powinno mied miejsca publiczne finansowanie polityki środowiskowej, bowiem płacid za nią powinni sprawcy zanieczyszczeo, jeśli tylko uda się ich zidentyfikowad. Obecnie przewiduje się, że polityka UE dotycząca środowiska naturalnego opiera się

na zasadach pokrywania kosztów naprawy szkód przez ich sprawcę. Do wyjątków od tej Zasady zalicza się znaczne koszty krótkoterminowe oraz pomoc regionalną i inną pod warunkiem, że przestrzegane są zasady pomocy publicznej. Z kolei do form pomocy finansowej uznawanych za niesprzeczne z Zasadą zalicza się:

 pomoc lokalnym władzom przy budowie i działaniu
obiektów ochrony środowiska, które w krótkim okresie nie mogły byd w pełni finansowane z opłat wnoszonych przez sprawców zanieczyszczeo, korzystających z tej infrastruktury

 rekompensatę za szczególnie wysokie koszty ponoszone
na osiągnięcie wyjątkowo wysokiego stopnia czystości środowiska Stosownie zasady "zanieczyszczając płaci" jest różne w zależności od sektora. W sektorach, w których narzucone jest pobieranie opłat (obecnie w gospodarce odpadami) udział pomocy Wspólnoty zróżnicowany jest w zależności od korzystania, konserwacji infrastruktury oraz użytkowaniu zasobów. W sektorach, w których systemy opłat są w trakcie tworzenia - udział pomocy stosowany jest jako mechanizm finansowy zachęcający do tworzenia takich systemów opłat. Dałoby to początek rozszerzenia Zasady na wszystkie współfinansowanie przez Unie Europejska działania związane z infrastrukturą. Działania związane z infrastrukturą, dla której system opłat został stworzony z uwzględnieniem Zasady obejmuje:

 opłaty związane z wykorzystaniem zasobów naturalnych
- w przypadku gdy system opłat oparty jest na rzeczywistym zużyciu zasobów oraz pokrywa koszty konserwacji, koszty operacyjne oraz większośd kosztów amortyzacji (wymiany infrastruktury po zakooczeniu normalnego okresu eksploatacji)powinien byd stosowany proporcjonalny udział pomocy UE

 niewystarczające opłaty - w przypadku gdy system opłat
nie opiera się na rzeczywistym zużyciu zasobów i nie dostarcza środków finansowych koniecznych do odpowiedniej konserwacji infrastruktury, pokrywania kosztów eksploatacji oraz znacznej części kosztów amortyzacji, proporcjonalny udział pomocy powinien byd zmniejszony. W przypadkach gdy opłaty nie pokrywają przynajmniej kosztów konserwacji i eksploatacji infrastruktury projekt nie powinien byd współfinansowany przez Wspólnotę;

 brak systemu opłat - w momencie gdy finansowanie projektu nie obejmuje żadnych opłat związanych z Zasadą, to takie działania w normalnych warunkach nie powinny byd współfinansowane przez UE. Odmianą zasady „Zanieczyszczający płaci” jest „Zanieczyszczający płacą”. Stosowana jest ona wtedy, gdy ścisłe ustalenie odpowiedzialności finansowej danego „truciciela" jest bardzo trudne, niemożliwe lub niepraktyczne. Truciciele są obciążani mniej więcej proporcjonalnie do skali wykorzystywania środowiska by gromadzid fundusze publiczne na wsparcie działalności ochronnej.

18

PARTNERSTWO PUBLICZNO-PRYWATNE DLA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU
Rozmowa z Grzegorzem A. Bucz­ kiem, wiceprezesem Towarzystwa Urbanistów Polskich, członkiem Rady Programowej IV. Kongresu Urbanistyki Polskiej gę systemów naturalnych naszej planety. Realizacji tych m.in. celów pod względem prawnym ma służyd ustawa o zamówieniach publicznych. Problem jednak w tym, że nasza ustawa o zamówieniach publicznych jest raczej zaprzeczeniem zasad realizowania zrównoważonego rozwoju. Skąd aż tak negatywna konkluzja? Tak przynajmniej świadczy praktyka stosowania tejże ustawy. Stawia ona bowiem faktycznie tylko jedno kryterium realizacji zamówieo publicznych, to znaczy – najprościej rozumiane kryterium ekonomiczne. Uznanie komisji zdobywają najtaosze zamówienia. To prawda. Każdy z nas przekonał się na pewno nie raz, że najtaosze, to nie zawsze znaczy najlepsze. Rozwój zrównoważony musi byd rozpatrywany wieloaspektowo. O tym, czy rzeczywiście jest on zrównoważony świadczy wiele czynników: jakościowy, społeczny, środowiskowy. To wszystko składa się na rozwój, którego nazwa w Polsce utrwaliła się pod błędnym terminem - zrównoważony. Tymczasem oryginalny termin, tłumaczony z angielskiego oznacza „rozwój samopodtrzymujący się”, czyli taki który nie konsumuje zasobów, niezbędnych w przyszłości bliższej czy dalszej niezbędnych dla kontynuowania rozwoju. Dzisiaj już doskonale wiemy, że rozwiązania najtaosze, a te najczęściej traktowane są jako właściwe w rozumieniu ustawy o zamówieniach publicznych, to nie są rozwiązania najlepsze. Najlepszym tego przykładem był przetarg na budowę autostrady wygrany przez firmę chioską, która złożyła najtaoszą ofertę,, chociaż nie tylko budowy dróg dotyczy. Specyficznym przykładem w tym zakresie w mojej dziedzi-

W dyskusji na temat partnerstwa publicznoprywatnego można usłyszed o tym, że powinno ono byd zrównoważone. Zrównoważone partnerstwo publicznoprywatne – co to miałoby oznaczad? Ten swoisty skrót myślowy mógł wziąd się z stąd, że partnerstwo publiczno-prywatnego jest ściśle związane ze stosowaniem zasad zrównoważonego rozwoju. A to jest konstytucyjny obowiązek. Inna sprawa, czy pojęcie to jest w społeczeostwie dostatecznie znane i rozumiane. Tego bym nie powiedział. Proszę zatem przypomnied, co oznacza to hasło? Definicja zrównoważonego rozwoju podana przez Organizację Narodów Zjednoczonych i często przytaczana głosi, że „Zrównoważony rozwój to rozwój, który zaspakaja obecne potrzeby naszego społeczeostwa, nie zagrażając możliwością zaspakajania potrzeb przyszłych pokoleo. Zrównoważony rozwój oznacza zatem myślenie nas wszystkich o przyszłości. Przyszłości milionów ludzi, których jakośd życia będzie zależała od tego, jak my dzisiaj będziemy dbali o środowisko. Wszyscy mamy świadomośd, że naturalne zasoby Ziemi są ograniczone. I – jeśli nie będziemy je chronid i odnawiad – wyczerpią się. Nie możemy oczekiwad , że zawsze będziemy dysponowad niezliczona ilością wody do wszystkich naszych potrzeb. Zaledwie 1 proc. zasobów słodkiej wody świata (czyli 0,007 proc. całej wody na Ziemi) jest dostępne bezpośrednio do wykorzystania. Od 1995 r. zmniejszyliśmy ilośd wody zużytej przy produkcji tony produktu koocowego o 65 proc. Jednak nie tylko kwestia oszczędzania wody stanowi dla nas wyzwanie. Jest nim również dbałośd o racjonalne gospodarowanie energią, działania minimalizujące degradację gleby i wymywanie z niej naturalnych składników odżywczych, a także – szczególnie z punktu widzenia urbanisty ochrona przestrzeni otwartych, zwłaszcza o wysokich walorach przyrodniczych i kulturowych przez rozlewającą się, chaotyczną, ekstensywną, bezplanową zabudowę. Powinniśmy dokładad coraz więcej starao, by zachowad równowa-

19

nie jest zamawianie projektów architektonicznych czy planów zagospodarowania przestrzennego za najniższą cenę. Potem okazuje się, że takie projekty i plany pozbawione są niezbędnych dla optymalizacji rozwiązao analiz, studiów, że ich treści nie są dostatecznie spójne z prognozą środowiskową, czy też nie zawierają rzetelnej prognozy skutków finansowych. Oszczędza się kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy złotych na przygotowaniu dokumentu planistycznego, którego skutki finansowe, w skali kilku lat, liczy się nawet w miliardach złotych. Skoro wszyscy zdajemy sobie sprawę z tej prawdy, to dlaczego samorządowcy nie zmienia swojej filozofii dotyczącej zamówieo publicznych. Myślę, że powodów, decydujących o tym, że tak właśnie się dzieje jest wiele. Partykularyzm interesów jest niewątpliwie jednym z nich. Pozostaomy przy przykładzie wspomnianych przeze mnie planów. Na ich opracowanie wójt musi wydad pieniądze w okresie trwania własnej kadencji, ale pozytywne efekty tych planów będzie konsumował ten, kto wygra przyszłe wybory, byd może jego oponent polityczny, który obieca w kampanii podwyżkę nauczycielom, której on im odmówił, bo wolał wydad pieniądze na plany. Problem polega na tym, że wydatki na plany zwracają się, zwykle z dużą nadwyżką w dłuższej perspektywie, zaś w perspektywie krótszej uchwalone plany wywołują liczne wydatki oraz roszczenia odszkodowawcze, konieczności wykupu gruntów przeznaczonych w planie na inwestycje celu publicznego... A przecież pieniądze potrzebne są wójtowi na inwestycje w czasie trwania jego kadencji. I to inwestycje widoczne, najlepiej służące wielu ludziom: drogi, chodniki, kanalizacja. To najlepsza trampolina do kolejnej kadencji. Zwłaszcza w sytuacji, kiedy samorządowcy nie mają skutecznego narzędzia szybkiego zwrotu kosztów generowanych przez plany miejscowe.

Jakiego przede wszystkim? Podatków od wartości nieruchomości. Ma on tę zaletę, że zaczyna działad natychmiast po uchwaleniu planu zagospodarowania, a nie –w przypadku jego braku - dopiero gdy powstanie zabudowa. Co więcej, taki podatek ograniczyłby spekulacje gruntami, dlatego, że podmioty, które nabyły grunty w celach spekulacyjnych i ich nie zagospodarowują, przymuszone byłyby tym podatkiem do sprzedaży nieruchomości o wartości podwyższonej przez plan miejscowy i wskazanej do zabudowy i zagospodarowania. Musieliby więc te grunty wprowadzad na rynek, bo inaczej płaciliby od nich podatek tylko dlatego, że określony grunt wynikiem decyzji planistycznej byłby przewidziany pod zabudowę. Wymiar podatku zaczynałby zatem działad bezpośrednio po wejściu planu w życie. Jest to mechanizm bardzo prosty i szybko działający, promujący i finansujący w krótkiej perspektywie procesy planistyczne oraz usprawniający działanie lokalnych rynków nieruchomości. Dziś jednak takiego mechanizmu nie ma. Zbyt duży jest najwidoczniej protest społeczny przeciw wprowadzeniu takiego podatku. I dlatego gminy wolą wydawad cząstkowe i arbitralne decyzje dotyczące zagospodarowania. Mówię „gminy”, ale że chodzi o wójtów, burmistrzów i prezydentów, bo przecież rady gmin i miast w tym niestety powszechnym procesie nie uczestniczą. Co więcej – rady gmin w ten sposób pozbawiane są swojej ustrojowej kompetencji – uchwalania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego – podstawowego narzędzia realizacji gminnej polityki przestrzennej zapisywanej w studium uwarunkowao i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Bardzo często mówię jednak ogólnie - gmina, bo uważam, że pomiędzy organami gmin powinna byd spójnośd i współpraca. Obecnie w tej spójności działania mamy bardzo duży wyłom poprzez to przede wszystkim, że ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym daje w postaci obu rodzajów decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu wyjątkowo mocne narzędzie wyłącznie organowi wykonawczemu ( np. wójtowi) będącemu w ich stosowaniu poza kontrolą rady i to w dziedzinie, która jest wyłącznie domeną rady. Decyzje o warunkach zabudowy powinny byd zgodne ze studium zagospodarowania przyjmowanego przez radę gminy. Tymczasem zgodne z dzisiejszym orzecznictwem, mogą byd nie tylko sprzeczne z tym studium, ale jeszcze do tego zastępują plany miejscowe, które są głównym narzędziem władztwa gmin. Oczywiście projekty planów te są sygnowane przez burmistrzów, ale rady gmin maja spore nad nimi władztwo, bo mogą decydowad chociażby o przyjmowaniu uwag do projektów planu, które organ wykonawczy gminy wcześniej odrzucił. To zresztą jest uprawnienie wielce specyficzne. Nie jestem idealistą, który twierdzi, że wszystkie rady gminy i wszyscy radni to ludzie absolutnie kompetentni w dziedzinie planowania przestrzennego, nie kierujący się żadnymi lokalnymi, czy wręcz partykularnymi, interesami. Dobrze

20

pamiętam doświadczenia jakie wyniosłem pod tym względem w dziedzinie planistycznej, kiedy jeszcze w latach 70dziesiątych pracowałem w małym biurze planistycznym w Monachium w Bawarii. Przygotowywaliśmy projekt planu niewielkiej miejscowości, właściwie wsi. Członkowie rady tej gminy nachodzili nas -projektantów tego planu, namawiali by inwestycje publiczne lokalizowad na ich gruntach. W tamtych czasach w Republice Federalnej Niemiec, kiedy lokalne rynki nieruchomości były mało aktywne, jedynym dochodem właściciela gruntu, szansą na wzbogacenie się, było zlokalizowanie inwestycji publicznej na jego terenie. Dzięki temu uzyskiwał wówczas godziwe odszkodowanie. My w owym czasie mieliśmy zupełnie inne mechanizmy. Kiedy na prywatnym gruncie któremuś z rodaków zlokalizowano inwestycję, to się zamartwiał i szybko sadził np. porzeczki, by mied chociażby zwrot za tzw. nasadzenia. Dziś jest pod tym względem lepiej, przepisy są bardziej przejrzyste i stawki odszkodowao bardziej rynkowe, ale budowa inwestycji publicznej na prywatnym gruncie wciąż jeszcze często natrafia na sprzeciw, zresztą głownie ze względu na kontrowersje przy jego wycenie, czy opóźniające się płatności... Mechanizmy planowania przez dziesięciolecia były kompletnie odmienne od tych, obowiązujących w warunkach normalnej gospodarki wolnorynkowej. Ale dzisiaj? Jest tak pomimo, że mieliśmy pod tym względem dobre przykłady z czasów II Rzeczypospolitej. Przykładowo Rozporządzenie prezydenta z 1928 roku o zabudowie osiedli mieszkaniowych było znakomitym narzędziem ułatwiającym parcelację i udostępnianie gruntów pod zabudowę. Jak się ogląda zdjęcia z budowy Gdyni, to widad, że infrastruktura i oparta na planie parcelacja wyprzedzała tam zabudowę. Wszystko było dokładnie zaplanowane i realizowane, z latarniami włącznie. Dzisiaj zwykle jest odwrotnie. Nieodparcie nasuwa się pytanie: dlaczego? To pytanie, na które rzeczywiście warto sobie odpowiedzied. Jest tak m. in. dlatego, że planowanie wydaje się byd dla niektórych celem samym w sobie, a przecież plany sporządza się i uchwala po to, aby były możliwie szybko realizowane. Tymczasem w naszym systemie gospodarowania przestrzenią poza dokumentami planistycznymi nie ma właściwie żadnych narzędzi tzw. urbanistyki operacyjnej,

które są powszechnie stosowane w zachodnich systemach planistycznych. Wspominałem już o podatku od wartości nieruchomości, ale przecież praktycznie nie stosuje się kompleksowego scalania i podziałów nieruchomości na podstawie planu, nie funkcjonują opłaty adjacenckie, nadal bardzo rzadkie są wielkie projekty urbanistyczne realizowane w formule partnerstwa publiczno – prywatnego, nadal brak jest tzw. warstwowego tytułu do nieruchomości, chociaż jego wprowadzenie jest postulowane przez fachowców o prawie dwudziestu lat… Trudno to zrozumied, zwłaszcza, że również obecnie mamy w Polsce współczesne doświadczenia, które mogły by byd przedmiotem refleksji, dobrym przykładem do poprawy tego co się dzieje w polskiej przestrzeni. Przygotowywane są projekty, które mają na celu zagospodarowanie atrakcyjnych terenów, zwłaszcza kolejowych, ale także związanych z infrastrukturą drogową, przestrzeni znajdujących się w centrach miast, które winny byd intensywnie zabudowywane Niepewnośd prawną stosunków własnościowych w tego typu projektach miała zlikwidowad ustawa o warstwowym tytule do nieruchomości, która przybrała niefortunny kształt ustawy o odrębnej własności obiektów budowlanych - opracowana przez Departament Nieruchomości b. Ministerstwa Infrastruktury. Ostatecznie w poprzedniej kadencji nawet nie trafiła do Sejmu i jej nie uchwalono… Tymczasem transakcje, których odrębnośd tytułów własności w granicach pojedynczego składnika majątkowego jest koniecznym wymogiem dla wszczęcia postępowania inwestycyjnego – realizacji zabudowy - czekają na odpowiednią regulację, albowiem alternatywne metody nie są dostatecznie bezpieczne dla inwestorów w nieruchomości . Powszechnie znane są nikłe rezultaty ustawy o partnerstwie publiczno – prywatnym, a przecież projekty tego typu powstawały i u nas jeszcze przed jej wejściem w życie... W tym przypadku okazało się, że nadmierna regulacja raczej przeszkadza niż pomaga, zwłaszcza w działaniach, które ze swej natury winny byd innowacyjne… Najważniejsza jest jednak wola polityczna legislatury i determinacja w działaniu, tych dla których przepisy są tworzone. Przestrzeni nie zabudowuje się samymi przepisami, ale jej właściwe zagospodarowanie bez dobrego prawa jest wysoce utrudnione. Tymczasem najwyraźniej nadal nazbyt często brakuje jednego i drugiego… Dziękuję za rozmowę

21

22