You are on page 1of 7

FELSEfE

- BlUM

MART 2010

/7

ARASTIRMALARI

OLGULARIN DiLiYLE KONUSMAK: TRACTATUS OZERiNE BiR DENEME Ilyas Altuner· SPEAKIl":fG WITH LANGUAGE OF FACTS:. AN ESSAY CONCERNING TRACTATUS

ABSTRACT Wittgenstein, in his book Tractatus Logico-Philosophicus that is essay concerning philosophical logic, analyzes philosophical problems as logical, in one sense he tries to determine limits of the world, in another sense he defines limits of language. He says that things whereof can speak have to be limited by facts, that since facts determine the world and a conception of transcendental world does not correspond to any fact, metaphysical things cannot be spoken of. According to him, speaking of anything is identical to limning of that thing .. Keywords: Language, the world, logic, fact, the picture theory of meaning.

6ZET Wittgenstein, felsefi mannk denemesi alan Tractatus Logico-Philosophicus adli eserinde felsefi sorunlan rnantiksal acidan ~ijziim1emekte ve bir yandan dilin sinirlanm cizerken diger yandan da dunyanm suurlanm belirlemeye yahsmaktadir. 0, uzerinde konusulabilen seylerin olguyla suurli kalmasi gerektigini, olgular dunyayi belirledigi ve askin bir dunya tasannu herhangi bir 01guya karsihk gelrnedigi icin mesafizik seyler uzerine konusulamayacagim soylernektedir. Dna gore bir sey hakkinda konusmak, 0 seyin resmini yapmakla ayru anlama gelmektedir. Anahtar Kelimeler: Dil, dunya, mantik, olgu, anlamm resim kurami.

• istanbul Universitesi, Sosyal Bilirnler Enstitusu, Doktora Ogrencisi,
KU/3dgubJiil} Fe/sere-Blbin Arasunnalsn [)erg':,i. Say} 17. Mart 2()1rJ, s. 65-70

66

iJyas A/tuner

1. Dil-Dunya Iliskisi
Wittgenstein'm Tractatus'te ele aldigi ternel sorun, dilin mannksal yapismm ne oldugudur. Bu kitapta 0, dilin sunrlanm belirlerneye cahsirken, aym zamanda felsefenin sunrlanm da belirlemeye cahsir, Olgu ile degeri birbirinden ayiran yapunn ne oldugu, akhn ve bilginin snurlannm nereye kadar ulasabilecegi sorununu ciddi anlamda ele alan ve onu c,:oztime kavusturmayacahsan ilk filozof, Kant olmustur. Kant'a gore deger dunyasmm akilla dusunulmesi samdan baska bir sey degildir. Aklm kendisi, fenomenlere karsihk gelen kate~orilerin dismda bir "kendinde varhk'' fikrini dii~.fuunesiyle yamlsamaya duser, Anglo-Sakson felsefenin temel ugrasilanndan olan olgu-deger ikilerninin bir 'c,:oziimiiniiverrneye cahsan Wittgenstein, bilinebilecek seylerin olguyla simrh kalacagi kamsma ulasrrustir. Olgular neyin oldugu gibi oldugunu ve neyin de oldugu gibi olmadigmi belirleyen etkendir, Mannksal uzam icindeki olgular da danyayi olustururlar.' Goriildiigu iizere dtinyayi elusturan yahut dolduran olgular, deger alarum dunyanm disma siiriiklemeye zorlamrlar. Dilin sirurlanm belirleyen etkenin olgular olmasi ve dtmyamn da bu olgulardan olusmasi, deger alammn diinyada yerinin olmadigmi zorunlu olarak soyler, Wittgenstein felsefesinin belirtmeyecahsngi temel nokta iste budur. Dil He diinya arasmda kurulan bagmn, dilin de dtinya gibi olgusal olmasindan degil, dilin dunyanm sinirlan icinde yer alrnasmdan kaynaklarur .. Olgusal olma ve dunyada yasama arasmdaki paralellik de buradan gelmektedir, Wittgenstein gibi soylersek, dilin simrlan dunyamn smirlandir.' Dil, diinyamn simrlanm belirlerken aym zamanda olgulann smirlanm da be-

lirlemis oImuyor mu? Aslma bakihrsa dilin diinyarun smirlanru belirledigi de yoktur. Ciinkii dil dunyanm icinde var olmakla dunya tarafmdan snnrlan cizilmis
olmaktadir. Dunyamn sinirlanm cizen temel unsursa, olgudan baskasr degildir. Buradan dtinya ile yasamin ayru oldugu sonucu kolayca cikar; Wittgenstein da dunya ile yasami aym sayar." -

2. Hakikat ve Anlam Sorunu
Wittgenstein'm ilk donem felsefesinin temel sorunlarmm basmda hakikat 50runu gelir. Hakikat olarak zannedilen seylerin hakikati var rmdir ve bu nasil bilinit? Bu da anlamh-anlamsiz degerlendirmesini felsefenin gundemine getiren soru olmustur ve gecrniste yap dan dogru-yanhs degerlendirmesi bir yaIia birakilrrustir. Felsefede hakikatin mekamnm cumle oldugunu soyleyen Gadamer'e kosut olarak Wittgenstein da cumlenin hakikati olusturan biricik unsur oldugunu belirtir .. Cunkii dili olusturan unsur, cumle yani onermedir, Gercekhk dilde ac,:lga cikiyorsa, bu

I 2

3 4

Immanuel Kant, Art UStUi Elestirisi, cev, Aziz Yardimh, istanbul: idea Yaymevi, 199'3, B 307-8. Ludwig Wittgenstein, Tracuuus Logico-Philosophicus, trans. Charles Kay Ogden, London & New York: Routledge, 2000, 1.12 Yd. Wittgenstein, TLP, 5.6. Wittgenstein, TLP,5.621.

Olg,ulann D#iyle KOI)U,lDOk: Tmctotus U"erine Bir Denem«

67 toplami dildir."s

ancak onermeler yoluyla olur: "Onermelerin

Erken donem Wittgenstein felsefesindeki gerceklik anlayisi, onermelerin anlamb olup olmadigiyla ilgilidir, Bir onermenin dogru ya da yanhs olmasma bakilmaksizm, anlamli yada anlamsiz olusuna gore gercekliginin olup olmadigma karar verilir. Daha sonra ise anlamh olan onermenin dogrulugu savunulabilir. Onerme, gereekligin bir resmi olmakla dogru ya da yanhs olabilir.6 Boylelikle felsefede soylenebilir olanm ortaya konulmasiyla, scylenemez olamn alam da belirlenmis olur. Baskaca soylersek, felsefenin ya da soylenebilir olanm alaru dilden baskasi degildir, Tasarunlan dilde a~:tga cikan seylere iliskin soylemlerin konusulmasi, onlann olgusal gercekliklerinin bulundugunu gosterir, Dile gelmeyen, yani anlarnsal icerik olarak bos olan sozde-onermelerin gercekliklerinin bulunmadiguu soylemek de bu anlamda dogrudur .. Dile gelen ve icerik olarak olgusal olan seylerin gerceklikleri vardtr; dilde soylem olarak bulunsa bile, olgu alammn dismda bulunan her tiirUi deger yargilan, kavramsal acidan incelendiginde bos yahut sacmadirlar. Bu ttir onermelerin resirnJeri yapilamadigi ve tasanmlanarnadiklan icin, bu onermeler sas;ma ya da sahte-onerme (pseudo-proposition) sayilnusur, Wittgenstein, Tractatus'un son curnlesinde bu durumusu sekilde ozetler: "Uzerine konusamadigirmz seyler hakkmda susmamiz gerek.:" Cimku deger yargilan, tlzerine konusulabilecek seyler degildir ve bu konular hakkmda susmak gerekir.

3. Anlamm Resim Kuranu
Wittgenstein felsefesinin ilk doneminin daha cokt'anlannn diyla ozdes olarak anildigr bir gercektir. Bunu, Wittgenstein'm resim kuranu" a"Olgularm resim-

lerini yapmaya cabalanz'" tumcesinden cikarmak mumkundur, Bu resirnlerin, diger deyisle tasanrnlann nesnelere uygun dusmesiyle "dogrn", aykm dusrnesiyle de "yanhs" olduklanna karar verilir. Resirn, nesne durumlannm olup olmamasinm olanaklanni ortaya koymak suretiyle gercekligin resmini cikanr, Ancak Wittgenstein'a gore, resmin kendisinden dogru veya yanlis oldugu anlasilmaz; zira a priori bir dogru resim yoktur." Resimlerin nesnelere uygunlugu, ayru zamanda dil ve dusunceye uygunlugunu da gosterir, Tasanmlann kendisi dunyayi olustururken, dilin de dunyayr bicimlendirdigi kamsuu da unutmamak gerekir, Dustince ve soylemin ayru .sey oldugunu cok onceleri Platon dile getirmisti, 0, dii~i1nme.yi bir tur konusma, yani icten ve sessiz konusma olarak niteler.'o Cumle, dile getirilen bir resimdir ve boylelikle resim, ciimlenin anlann sayihr. Ciirnle bir nesnenin betimi olmakla, resrni yaprlacak sey olgu olmaktadir.' I

5 6 7 8 9 10 II

Wittgenstein, TLP, 4 .. 0 I. 0 Wittgenstein, rLP,4 ..o6. Wittgenstein, TLP, 7. WittgellStein, TLP, 2.1. Wittgenstein, TLP,2.2.ol-.o3. Platen, Sofist, cev, Cenap Karakaya, Istanbul: Sosyal Yaymlar. 20.00, 263e. Orner Naci Soykan, Felsefe ve Dil, Istanbul: Kabalci Yaymevi, 1995, s. 53.

68

Jlyas A/tuner

Wittgenstein'm felsefe alanmda yaph~ devrim, bazilanna gore haddinden cok fazla onemsenmis ola:bilir .. Ancak dikkat edilirse, asirlar boyu felsefenin temelini olusniran metafizik ve diger felsefi goruslerin temelinde bulunan "toz" fikrinin yerini "ciim.le" almrsttr, Anlamrn resim kuramma gdre, ba.gtnh ctnnlesinde ik:i ismin birbiriyle olan iliskisinin tespiti, gereeklik ya <fa anlamhlrk fikrini ortaya koyar, Ornegm "Tann-evren Hi~ldsi"wele alirsak, Tann'ya "a". ve evrene de "b" dedigimizde "aRb" ifades.me ul~rrll~ oluruz, Tann'nm belirgin olmamas), kendisini dilde yarn dunyada alj:lga vurmamasi, bu iliskinin dogrulugumm kanitlanamaz oldugunn gosterir, Boyle bir sonue, "aRb" gibi bir ifadenin olusamayacagi anlamma da gelir, Tann-evren i1:i~kisinin kanrtlanamamasi.f'fla.b)" gibi bir fonksiyonu cia.ohnnsaz krlar, Kamtlana:bilen bir seyin resmi de cizilir, <;iinkii Wittgenstein'a gore kamt, aym zamanda resimdir ..12 Bundan kasit, karutm bir sentetik olguyu gostennesidir ...Kamt, yalnizca birseyin oyle oldugunu gostermekIe kalmaz, aym zamanda nasil oyle oldugunu da g6sterir. Bu baglamda dil, yasam, dnnya, onerme, resim ve dii~Uncemn hep birbirlerini imledilderi gori.ilmii~

olmaktadir,

4... MantIk Sorunsah
Wittgenstein felsefesinde ele alman onemli bir diger konu da mannknr, Mantik, sirndiye kadar soyledigimiz seylerle birebir iliski ieinde olmakla kendisinden de iisru. kapah birsekilde bahsettirmis bulunmaktadir, Ancak biz manbga ayn bir yer acarak, s:~mamtZm ilerisi icin onemli elan boyutlanna kisaca deginmek

istiyoruz,
Wittgenstein'da mantigm temeli olgusalonermelere dayanrr. Olgu onermesi -buaa up" diyelim- baskalannr olgunun drsinda birakrr; "-p". Yarn bir olgu 6nennesinin diIe getirdigi. sey, olgu olmayanm da ch~~amnasml~art kosar.Pears'a gore "p" ve "..... onermelerinin arasmda "yan-p" gibi bir onermenin bulunmayrsi, p" iis:ftncusikkm imkanslZhgmda dile gelen bir zorunluluktur," Bu cia bize Aristoteles manttgmm uygulama alamrun nasil degi~tigi. hakkinda bilgi vermektedir, Aristoteles, bir eylemin OimaSlIDD, diger bir deyisle evetlemeain aymzamanda degillemeyi de kapsayaeagim bildirmekle kalmamakta, aynca bir eylemin olmasi ve olmamasr dl~mda herhangi bir belirsizlige de karst yIkmaktadrr.14 Halbuki Wittgenstein, olgularla doldurulmus bir dtinya resminin yanmda degerlerin bulu-

namayacagim gostermek amacryla bu ilkeye basvurmus gortintir. Burada ~unu da belirtelim: bir "p" olgusunun "-p" ifadesini dislamasi, onun olgusalhgmm karakreristik yapismda vardir .. Bu bagIamda, olgusal olanm reel varbgt" olgusaI olma)'~. ideal dii~jjnceleri dilin smrrlanna sokmamaya s:ah~lr. Bir onermenin olguyu imlemesi, onun gercek varhk alanmr imledigini gosterir .. B6yl~ce "-p" ifadesiyle roylenmeye cahsrlan seyler, reel varhk alanma girerneyecek ve drsanda kalacak.: WiugeD..';tein, Remarks on the Foundations ofMathematics, trans. G.E.M. Anscombe, ..~ York; Blackwell & Macmillan Company, 1956, m,22 . •.r ~idPeaI3, 1J7ngell'sreill, cev, Arda Denkel, istanbul: Afa Yayrnci.. 1985" s. 71. hk, ,,- -="""lVtcie;;. romm i"zerim?, r;ev. SaffetBabur, Ankara: tmge Kitabevi,I996, s, 8 yd. London .;1:<

O/gullJl1J1 DJ1iyle KOJ1l/fmak Trscuuus Uzt:rille Bir Denem«

69

hr. Wittgenstein, olumlu ve olumsuz onermelerin varligmdan degil, olgusundan bahsetrnektedir. <;i.inkU bir "~p" ifadesi, ayru zamanda bir up" ifadesini de varsayar; olumsuz bir sey-durumu, olumlunun varhgim da gerektirir." Dikkat edilirse, olumsuzun varhg; olumluyu zorunlu kilarken, olumlunun varhgi olumsuzu ancak miimkiin kilmaktadrr, Zira "-p" ifadesinin gerceklikte hicbir sey tarafmdan karst-

-1. 1anma d 19l bilimir, 16

Wittgenstein'm savundugu mantik anlayrsi ontolojik temellidir; s;unkii mantik, diinyamn bir yansimasrdir. Manngm dunyayi doldurmasr, dunyanm suurlanyla dilin simrlannm bir olmasi, manngin da diinya ile esdeger olmasim gerektirir. Wittgenstein, mantigm smirlanyla dunyarun smirlanm aym sayar ve mantikta diinyanm icinde neyin oldugunu soylemenin imkansiz oldugunu belirtir.1.7 Buna ragmen 0, Tractatus'un bir yerinde "Mannkaskmdrr't'" der. Mantigin askin 01massyla dunyayi doldurmasi arasmda bir celiski yoktur. Mantik duayanrn yansimast olduguna gore, diinyaya askm olacaktir. Dnnyayi doldurmaktan maksat ise, diinyada uygulanabilir olmasmdandir." Dunyanm simrlarmm aym zamanda mantlgm da simrlan olmasi, onun uygulama alanmm yalmzca dunya ile sirurh oldugunu gosterir, Mannk dunyadan once degildir, her ikisi birlikte vardir. Wittgenstein burada su soruyu sorar: "Bir dunya olmadrf halde bir mantik olsaydr, oyleyse dunya varken bir mantik nasil var olabildi?"z Wittgenstein'a gore manngmonermeleri totolojilerdir ve bu yiizden bir sey

soylemezler." Onerme bir resim oldugu surece bir sey soyler; mannk onermeleri ise resim degildir. Nesne durumlanmn resmi bir sey dile getirirken, mantik nesne
durumu olmadigi icin hicbir sey dile getinnez. Bu anlamda rnannk sadece gosterir,

,," ve ,,- (rp·X). rpi'·
Bu ifadelerin hangisi totolojik ve hangisi celisiktir? Wittgenstein'a gore, totoloji soyler gorundugu seyi gosterirken, celisme de soyler goriindii.gu seyin karsinm gosterir?2 Aciktir ki, birinci ifade totoloji olmakla, diger onerme de zorunlu olarak celisik olmaktadir, Degilleme imi (-)., bulundugu onermenin digerine gore mantiksal olmadignu da imlemis olmaktadir,

G6rdiigurnliz kadanyla, mantigm bize gosterdigi sey, herhangi bir nesnenin mantiksal diizlemde olabilmesi ve diinyada yer bulabilmesi icin, totoloji OImaSI gerektigidir .. Biz biliyoruz ki, deger alanma iliskin yargilann totolojik olmasi imkansizdir. "Tann ,vardrr" ifadesinin totoloji olusturmasi, var olmanm Tann 'yla ozdes ve birlikte olmasmi gerekli kilar, Oysa Tann idesi, var olmayi onceleyen
varliga ait bir idedir ..

15

WittgensteiIl,

Defierler 1914-19_J6, cev.
TLP, 4.062 L

Ali Utku,

istanbul:

Birey

Yayincihk,

2004, s. 36. Krs,

TLP,5.5151.
16 17

Wittgenstein, Wittgenstein,

18 19 20 21 22

TLP,5.61. Wingensrein, TLP, 6.1 3. Soykan, Felsefe I'e DU,. s, 28. Wittgenstein, TLP, 5.552 L Wittgenstein, TLP,6.1 ve 6.11. Wittgenstein, Defterler, s.. 22.

70

11ya. Altuaer

KAYNAKLAR
Yorum Uzerine,. cev, Saffer Babur, Ankara: Imge Kitabevi, 1996. Kant, Immanuel, An Usun Ble~.tirisi,.gev. Aziz Yardrmh, istanbul: idea Yayinevi, 1993. Pears, David, Wtugenstein, ~ev. Arda Denkel, istanbul: Afa Yaymcihk, 1985. Platen, Sofist, cev, Cenap Karakaya, istanbul: Sosyal Yaymlar, 2000. Soykan, Orner Naci, Felsefe ve Dil, Istanbul. Kabalct Yaymevi, 1995. Wittgenstein, Ludwig, Defterler 19/4·1916, cev, Ali Utku, istanbul: Birey Yaymcrhk, 2004. --, Remarks on the Foundations of Mathematics, trans. G.E.M. Anscombe, London & New York: Bla.ckweU & Macmillan Company, 1956. --, Tracuuus Logico-Philosophices, trans. Charles Kay Ogden, London & New York: Routledge,
Aristeteles, 2000.