You are on page 1of 126

W tył zwrot, pani Lot!

Ephraim Kishon

Spis treści
Kanał Blaumilcha ..................................................................................................................................... 5 Pański numer pokoju, sir? ....................................................................................................................... 9 Jesteśmy z zarządu miejskiego .............................................................................................................. 12 Reakcja łańcuchowa .............................................................................................................................. 13 Oldtimer ................................................................................................................................................ 18 Opieka społeczna................................................................................................................................... 19 Łańcuch bohaterów ............................................................................................................................... 28 Achimaaz i buty ..................................................................................................................................... 30 Pod znakiem krzyżówek ........................................................................................................................ 33 Kiedy nadejdzie ten dzień...................................................................................................................... 35 Prezenty dla ojca i syna ......................................................................................................................... 39 Byłem świadkiem w rabinacie ............................................................................................................... 42 Sum-sum, wus-wus................................................................................................................................ 46 Kwiz ....................................................................................................................................................... 50 Kto ma telefon, ten płaci ....................................................................................................................... 54 Dziwna przygoda dostojnika.................................................................................................................. 56 W części artystycznej wystąpi... ............................................................................................................ 59 Rzut oka za kulisy branży piosenkarskiej ............................................................................................... 63 Głowa do pozłoty................................................................................................................................... 65 Festiwal gipsowy inżyniera Glicka ......................................................................................................... 67 Lekarz-cudotwórca ................................................................................................................................ 69 Jak przechytrzyć towarzystwo ubezpieczeniowe .................................................................................. 73 Taki sobie zwyczajny napad na bank ..................................................................................................... 75 Kredyt długoterminowy ........................................................................................................................ 78 Zabłąkany w Jeruzalem.......................................................................................................................... 81

Jak się terroryzuje terrorystów ............................................................................................................. 85 Sprawiedliwości dla doktora Partzufa! .................................................................................................. 90 Bez Mundka nie da rady ........................................................................................................................ 93 Problemy taktyczne ............................................................................................................................... 96 Exitus ..................................................................................................................................................... 97 Komando duchów ............................................................................................................................... 100 Szlachetny kunszt - karate ................................................................................................................... 104 Krótki kurs atletyki profesjonalnej ...................................................................................................... 107 Taxi z telewizorem ............................................................................................................................... 110 Kto, z kim, kogo na ekranie telewizora................................................................................................ 112 Szczera rozmowa z pewnym psem ...................................................................................................... 116 Dwie wersje pewnego wywiadu .......................................................................................................... 118 Nie ma litości dla wierzycieli ............................................................................................................... 122

Lecz obejrzała się żona Lota idąc za nim i obróciła się w słup solny. Genesis XIX, 25 Dziś mogłaby pani Lot obejrzeć się bez obawy. Tam, gdzie niegdyś leżały grzeszne miasta Sodoma i Gomora, ujrzałaby Izraelskie Zakłady Chemiczne, których jedynym grzechem jest to, że przynoszą deficyt... Ephraim Kishon

„Czempion olimpijski w krótkich dystansach literatury” - tak nazywają go krytycy. Dla wielbicieli jego talentu jest to filozof przebrany za trefnisia. Art Buchwald mówi o nim: „Drugi najzabawniejszy humorysta jakiego znam”. No cóż - zapewne znajomości Buchwalda są bardzo rozległe, ponieważ sam zainteresowany przyznaje szczerze: „Nie znam humorystów lepszych ode mnie”. Skromność ta wcale nie jest fałszywa. Ephraim Kishon pojawił się na świecie w 1924 roku. Gdy ukończył ćwierć wieku, opuścił swoją węgierską ojczyznę i przybył do Izraela. Czasami utrzymuje, że przyjmujący imigrantów urzędnik zmienił mu wówczas węgierskie nazwisko Ferenc Kishont na „lepiej brzmiące po hebrajsku”. Skądinąd wiadomo, iż przedtem nazywał się Franz Hoffman. Tak czy owak znany jest powszechnie jako Ephraim Kishon. Powszechnie - to znaczy przez czytelników mówiących blisko trzydziestoma językami. Tylko w samej RFN łączny nakład książek Kishona osiągnął prawie 20 milionów egzemplarzy. Czemu zawdzięcza ten

niebywały sukces? Zamiast odpowiedzi wystarczy chyba lektura choćby kilku w tym tomie pomieszczonych humoresek. Do tej pory Ephraim Kishon opublikował 50 książek. Tworzy w języku hebrajskim („Piszę wprawdzie w języku Biblii, ale Bóg ma lepszą prasę”). Publikuje zbiory opowiadań, powieści, farsy, regularnie umieszcza swoje żartobliwe komentarze pod wspólnym tytułem „Chad Gadja” (Jagniątko) w najpoczytniejszym izraelskim dzienniku „Ma’ariw”. Interesuje się sztuką, wraz z żoną prowadzi galerię, a niekiedy kręci również filmy. Mieszka głównie w Tel Awiwie. „Zawsze gdy odejdzie jakiś przeciętny humorysta, wypisują potem w encyklopediach, że był to wielki satyryk” - twierdzi autor W tył zwrot, pani Lot! i chociaż podobną opinię trudno uznać za credo literackie, przecież faktem jest, że wbrew pozorom satyrę traktuje on całkiem poważnie. Ściśle precyzuje warunki, jakie powinien spełniać pisarz-humorysta („Satyryk rejestruje głupotę - polityk z niej korzysta”). Czytelnik polski fenomen Kishona może przyjąć z pewnym zaskoczeniem. Bo u nas humor żydowski wciąż kojarzy się przede wszystkim z przedwojennymi szmoncesami - żart to wprawdzie nieco już spatynowany, nadal jednak bawi. Ponad tą ziemią, na której pozostało więcej kamieni niż ludu, niby ostatni refleks minionej epoki unosi się on jeszcze w powietrzu, trwa, przedziwnie jak uśmiech kota z Cheshire... Tymczasem bohaterowie Ephraima Kishona to postacie z innego wymiaru. To ludzie żywi i nam współcześni, przechadzający się ulicami nowoczesnych miast, a nie dawnego Chełma lub Berdyczowa. Cezura drugiej wojny światowej inaczej odczytywana jest w Polsce, inaczej zaś na Bliskim Wschodzie, gdzie przed czterdziestoma laty powstało nowe państwo. Nie wolno też wyciągać zbyt pochopnych wniosków z powodu nieobecności doświadczenia holocaustu w opowiadaniach Kishona w świadomości pisarza tkwi ono bardzo głęboko, lecz to osobny problem. Zresztą paleta tematów podejmowanych przez Ephraima Kishona mieni się wszystkimi barwami. Kishon jest najzupełniej, dosłownie uniwersalny. W rozmowie z dziennikarzem wyznał: „Nazywają mnie ostatnim żydowskim humorystą. Mogę być z tego dumny (...), ale to nieprawda. Jestem pierwszym humorystą izraelskim. To, co piszę, równie dobrze mógłby napisać Czech lub Szwajcar...” („Stern” nr 18 z dn. 28 IV 1983 r.) Można mieć chyba nadzieję, że niniejsze, pierwsze przybliżenie odbiorcy polskiemu twórczości Ephraima Kishona spotka się z życzliwym przyjęciem. Autor wprowadza nas w świat, co tu ukrywać, od co najmniej dwóch dziesięcioleci dla czytelnika znad Wisły poniekąd egzotyczny. Jeśli jednak wyłuskamy cały przewrotny sens tych opowiastek z realiów bliskowschodnich, nieoczekiwanie napotkamy podobne do naszych kłopoty i radości - te wielkie i te małe - zwykłe, powszednie, prywatne oraz ogólnocywilizacyjne. I nie wiadomo, gdzie szukać przyczyny tej tożsamości: czy sprawił to wielostronny talent literacki Kishona, czy raczej parowiekowa koegzystencja dwóch kultur? A może, po prostu, na wiele spraw lubimy patrzeć w ten właśnie sposób - z przymrużeniem oka i przez palce. W. G.

Kanał Blaumilcha
Mieszkańcom Izraela wspólna jest maniacka skłonność do zabudowywania kraju. Jeśli ktoś z Czytelników tej książki zdecyduje się na podjęcie podróży do Państwa Izrael, wkrótce nabierze przekonania, że cierpimy tu na powszechną, chroniczną i nieuleczalną gorączkę budowlaną. Nikogo na przykład nie dziwi, gdy jakiś szaleniec wyskoczy z projektem wybudowania miasta pośrodku gołej pustyni. Mamy całkiem pokaźną grupę takich wariatów. I w rezultacie całkiem pokaźną liczbę miast postawionych w szczerym piachu. Zanim przejdziemy do omawiania Kanału Blaumilcha - inwestycji nazwanej tak od jej twórcy, Kazimierza Blaumilcha, byłego mieszkańca celi numer 7 w Bat Yam - pozwolę sobie przekazać Czytelnikowi kilka niezbędnych informacji. W Bat Yam znajduje się dom wariatów. Nie należy jednak sądzić, że dostanie, się tam jest sprawą prostą. Gdy w jakimś innym kraju człowiek zaczyna nagle bredzić, wiadomo od razu, że stracił rozum. W Izraelu natomiast przeważa w takim wypadku pogląd, że spotkaliśmy imigranta żydowskiego z południowej Mandżurii, który usiłuje porozumieć się z nami w swoim ojczystym języku. A gdy ktoś na przykład wysmaruje sobie twarz szpinakiem, nie wykluczamy możliwości, że mamy tu do czynienia ze starym zwyczajem ludowym z Boliwii. Wariat, żeby zyskać w Izraelu uznanie, musi zrobić coś naprawdę wystrzałowego. Nic nie przeczuwając siedziałem pewnego razu na zalanej słońcem plaży i rozkoszowałem się powiewami chłodnawej bryzy, gdy nagle wytrącił mnie z marzeń widok zezowatego i nieogolonego, lecz niezbyt odrażającego osobnika. Indywiduum poprosiło mnie najpierw o zgodę na zajęcie miejsca obok mnie, po czym odezwało się tymi słowy: - Niezmiernie mi przykro, że indaguję pana, łaskawy panie, potrzebuję jednak pilnie dziesięciu funtów. Nie bez pewnej irytacji zapragnąłem wiedzieć, na jakim paragrafie i na jakiej ustawie opiera się sformułowane wyżej żądanie. Mój znajomy skinął ze zrozumieniem głową i chętnie udzielił mi stosownych wyjaśnień. - Jestem umysłowo chory, łaskawy panie - rzekł spokojnym, budzącym zaufanie głosem. - Pan, jako człowiek inteligentny, z pewnością wie, co to znaczy. Według ustaw tego kraju mogę panu teraz bez żadnych ceremonii poderżnąć gardło albo udusić pana, albo - gdyby moje chorobliwe instynkty mi to podsunęły - zrobić z pana kotlet siekany. I co by mi za to zrobiono? Nic by mi za to nie zrobiono. W najgorszym wypadku wsadzono by mnie z powrotem do domu wariatów, skąd - dzięki opieszałości mojego nadzorcy - udało mi się przedwczoraj uciec. Życzyłby pan sobie obejrzeć notarialnie uwierzytelnione fotokopie moich papierów wariackich? Proszę, oto one. Papiery mojego nowego przyjaciela nie budziły najmniejszych zastrzeżeń. On sam także robił jak najlepsze wrażenie: miało się przed sobą poważnego, trzeźwego człowieka interesu, nie rzucającego słów na wiatr, wręcz przeciwnie - ważącego każde zdanie starannie. - Nu, co jest? Na co pan czekasz? - zapytał, przy czym w jego oczach pojawiły jakieś gorączkowe błyski. - Miałeś pan może w życiu jeszcze za mało kłopotów i chciałbyś pan trochę nowych? Dla

marnych dziesięciu funtów? Niech mi pan wierzy, łaskawy panie, to się nie opłaca! Ja sam też bym chciał załatwić sprawę bez jakichś tam ekscesów - pan to powinieneś rozumieć. Ale, jeżeli pan mnie zmuszasz... Ja będę Uczył do trzech. Przy „trzy” - mówię to panu z doświadczenia - mnie się pojawi na pysku piana, ja stracę nad sobą panowanie. A potem - pan sobie nawet nie wyobrażasz. Niech pana Bóg ma w swojej opiece. Uwaga, ja zaczynam: raz - dwa - ... - Chwileczkę - przerwałem. - Czuję się zobowiązany zainteresować pana pewnymi okolicznościami, które jak sądzę, uszły pańskiej uwagi. Otóż ja sam też nie jestem całkiem normalny. Mówiąc między nami - na szczęście nie ma tu nikogo obcego - jestem urzędowo atestowanym wariatem i posiadam na tę okoliczność dyplomy dwóch czołowych instytutów europejskich. Z upodobaniem uprawiam amok, zwłaszcza na długich dystansach. Ale specjalnością moją jest wiwisekcja ofiar. To już jest w naszej rodzinie dziedziczne. Dlatego, łaskawy panie, stale noszę przy sobie nóż kuchenny. Trochę zardzewiały. Noszę go pod koszulą, o tutaj - tak na wszelki wypadek. Cieszę się, że mogłem pana poznać. Mój gość zbladł. Przemowa zrobiła na nim silne wrażenie. Gdy mimochodem sięgnąłem dłonią pod koszulę, zerwał się z przeraźliwym krzykiem i skacząc wielkimi susami zniknął w oddali. Powstałem i ja, po czym spokojnym krokiem udałem się na przystanek autobusowy, gdzie rozpędziłem oczekujących ostrym: „Rozejść się, miejsce dla wariata!”, a następnie wsiadłem do wozu nie odczekawszy w kolejce ani minuty. Jeśli chodzi o wspomnianego na wstępie Kazimierza Blaumilcha, to był on czterdziestopięcioletnim, nigdzie nie pracującym saksofonistą i bawił, jak już podano, w Bat Yam, gdzie zajmował izolatkę nr 7. Uległ niedawno napadowi ostrego szału w związku z tym, że pielęgniarz skonfiskował mu łyżkę do butów, którym to narzędziem pan Kazimierz spodziewał się wykopać tunel umożliwiający ucieczkę ze szpitala. Przypadek Blaumilcha uchodził za beznadziejny. Choroba psychiczna została wykryta przed rokiem, gdy pan Kazimierz starał się o paszport1. Od chwili, gdy mu odmówiono paszportu, nieszczęśnik rozpoczął uporczywe drążenie kanałów do morza. Po napadzie szału Blaumilch powoli przyszedł jednak do siebie, poczekał do zmroku, otworzył drzwi celi i uciekł. Od razu trafił na autobus do Tel Awiwu, gdzie prosto jak po sznurku udał się do domu towarowego Solel Boneh i tam niepostrzeżenie przepadł. Działo się to w środę. W czwartek o świcie cały ruch na skrzyżowaniu Allenby Road i bulwaru Rotschilda2 zamarł. Jeszcze przed wschodem słońca pojawił się na środku namiot. Cztery zardzewiałe beczki po benzynie ustawione w kwadrat sygnalizowały, że tu właśnie rozpoczynają się większe roboty drogowe. O godzinie szóstej pojawił się robotnik drogowy ciągnąc za sobą nowiutki świder pneumatyczny. O szóstej trzydzieści wydrążył nim dwa na stopę głębokie kanały przecinające się jak litera „X” i łączące wszystkie cztery rogi skrzyżowania. Około siódmej udał się na śniadanie.
1

Izrael jest jedynym państwem, do którego każdy wariat może bez najmniejszych przeszkód przyjechać, żadnemu natomiast nie wolno wyjechać - podobno dlatego, żeby nie zrobił nam wstydu. 2 Największe i najbardziej ruchliwe skrzyżowanie wielkiego, ruchliwego miasta w rozwijającym się kraju; odpowiada mniej więcej skrzyżowaniu Times Square w Nowym Jorku w godzinach szczytu.

O godzinie dziesiątej rozpętało się piekło. Kolumny dziko trąbiących aut kończyły się dopiero na przedmieściach Tel Awiwu. Policja konna kłusowała na wszystkie strony usiłując zaprowadzić jakiś ład, ale i ona wkrótce zatonęła w tym kotle czarownic. Około południa pojawił się na placu minister spraw wewnętrznych i poleciwszy towarzyszącym mu dwudziestu dwum wyższym oficerom policji za wszelką cenę przywrócić porządek, udał się pomrukując gniewnie do ratusza - oczywiście pieszo, bo żadna komunikacja nie funkcjonowała, ani publiczna, ani prywatna. Przy pomocy wszystkich będących do dyspozycji ambulansów i wozów bojowych straży pożarnej usiłowano przebić korytarz przez miasto - próba się nie powiodła. Jeden tylko mieszkaniec Tel Awiwu zachował w tym obłędnym zamieszaniu zimną krew: człowiek wykonujący roboty drogowe. - Tatatata! - klekotał świder pneumatyczny w silnych rękach Kazimierza Blaumilcha, który powoli, ale nieubłaganie drążył Allenby Road w kierunku morza. Minister spraw wewnętrznych nie zastał kierownika wydziału robót drogowych - doktor Kwibiszew wyjechał do Jerozolimy, a jego zastępca słabo się orientował w sprawach remontów. Przyrzekł jednak ministrowi zatrzymać roboty natychmiast po uzgodnieniu tego z doktorem Kwibiszewem i nadał zaraz telegram do Jerozolimy. Także do burmistrza doszły już wiadomości o nieszczęsnych robotach komunikacyjnych, natychmiast więc delegował swego sekretarza, by przeprowadził rozpoznanie na miejscu. Sekretarzowi udało się bez większych trudności przebrnąć przez potrójny kordon policji. Wykorzystawszy krótką chwilę przerwy w rozrywającym uszy „tatatata” zwrócił się do robotnika z zapytaniem, kiedy mniej więcej można oczekiwać zakończenia robót. Kazimierz Blaumilch początkowo milczał. Gdy jednak spostrzegł, że w ten sposób nie pozbędzie się natręta, odwarknął jedynym znanym sobie hebrajskim słowem: - Chammer!3 Pod wieczór w wyniku nadludzkich wysiłków i dzięki zastosowaniu gazów łzawiących udało się policji wprowadzić w tym chaosie względny porządek, wydobyć z matni swoich kolegów i ich konie - jednych i drugich w stanie krańcowego wyczerpania - oraz zablokować ruch w promieniu dwóch kilometrów, o czym powiadomiono zarówno magistrat, jak i dyrekcję koncernu Solel Boneh. Dwa dni później, natychmiast po otrzymaniu telegramu, powrócił z Jerozolimy doktor Kwibiszew i znalazł swój urząd przewrócony do góry nogami: urzędnicy szukający w archiwum planu remontu skrzyżowania Allenby-Rotschild znaleźli dwa całkiem z sobą sprzeczne projekty i nikt nie wiedział, który jest właściwy. Doktor Kwibiszew kazał sobie pokazać plany, w obu znalazł poważne usterki dotyczące kanalizacji, skierował więc całą dokumentację do miejskiego wydziału wodnokanalizacyjnego. Naczelnik tego wydziału udał się jednak właśnie w ważnej sprawie do Hajfy, w ślad za nim posłano więc plany specjalnym kurierem. Wróciły bezzwłocznie, wszelako z uwagą, że chodzi

3

Dosłownie „osioł”. W mowie potocznej: „Takiego durnia jak pan jeszcze nie spotkałem”.

chyba o jakieś nieporozumienie, ponieważ Tel Awiw nie ma w ogóle żadnej godnej uwagi sieci kanalizacyjnej. Po karnym przeniesieniu doktora Kwibiszewa do Ministerstwa Handlu mianowano naczelnikiem wydziału Chaima Pfeiffensteina. Ten, przestudiowawszy gruntownie całe dossier, opatrzył teczki ogromnymi czerwonymi znakami zapytania i odesłał je do Ministerstwa Robót Publicznych z prośbą o wyjaśnienie, odkąd to panuje zasada, że ministerstwo rozpatruje państwowe projekty budowlane bez uprzedniego skonsultowania się z władzami komunalnymi. Tymczasem Kazimierz Blaumilch przy akompaniamencie ustawicznego „tatatata” i w nieodłącznym towarzystwie czterech zardzewiałych beczek dotarł już do ulicy Rambam. Bezradnie przyglądali się mieszkańcy Allenby Road, jak ta niegdyś reprezentacyjna arteria komunikacyjna zmienia się w wyboisty trakt przez pustynię z asfaltowego gruzu, który nawet piesi przebywają z największym trudem. Ale daleko było jeszcze do końca kłopotów! Na skutek wyłączenia z ruchu Allenby Road i bulwaru Rotschilda boczne ulice zaczęły pękać w szwach i wymagały niezwłocznego poszerzenia. Rząd postanowił rozpisać przymusową pożyczkę narodową, by zdobyć odpowiednie środki finansowe. Zważywszy zaś, że przesunięcie zajezdni autobusowej na północ okazało się ze względów technicznych niemożliwe, postanowiono spiesznie wyburzyć dzielnicę mieszkaniową Rabbi Schmuck. Chaim Pfeiffenstein, którego arogancką interpelację Ministerstwo Robót Publicznych zwróciło z dość cierpkimi uwagami, złożył burmistrzowi odpowiedni raport, po czym zażądał od koncernu Solel Boneh natychmiastowych i dokładnych informacji o postępach robót. Odpowiedź Piotra Amala, dyrektora Solel Boneh do spraw projektowania i przebudowy ulic, nie nasuwała żadnych wątpliwości, że będąca przedmiotem interpelacji sprawa zostanie rozpatrzona z całą wnikliwością. Odpisy korespondencji przesłano do centrali przesiedleńczej Agencji Żydowskiej. Zgłoszona jednocześnie przez Piotra Amala oferta pośredniczenia między magistratem a ministerstwem zyskała wprawdzie poparcie egzekutywy Histadruthu4, została jednak odrzucona przez burmistrza Tel Awiwu działającego w porozumieniu z dyrekcją komunikacji miejskiej, ponieważ - ich zdaniem - warunkiem wstępnym jakichkolwiek rozmów winno być wstrzymanie wszelkich robót. Allenby Road tymczasem zmieniła się nie do poznania: między wałami gruzu betonowego i makadamowego ciągnął się głęboki rów pokryty grubą warstwą pyłu. Z podziurawionych rur wodociągowych tryskały wysoko efektowne fontanny. Domy mieszkalne opustoszały. Teraz dopiero, w szczytowym punkcie kryzysu, ujawniła się cała polityczna dalekowzroczność Piotra Amala co do wiary w skuteczność negocjacji. Zaprosił on Chaima Pfeiffensteina do siebie na konferencję i po wielogodzinnych, gorących debatach uzgodniono pogląd, że roboty drogowe należy jednak zawiesić, przynajmniej do czasu, aż wypowie się w całej sprawie specjalnie powołana komisja parlamentarna. Protokół porozumienia przesłano w formie memorandum do Gabinetu Ministrów i do Kancelarii Prezydenta.

4

Centrala związków zawodowych (przyp. tłumacza).

Wszystkie te genialne pociągnięcia stały się jednak nagle nieaktualne. Kazimierz Blaumilch, dzięki znakomitemu pomysłowi skręcenia w lewo, jeszcze tego samego wieczoru dotarł do morza. To, co potem nastąpiło, nie jest już niczym osobliwym - po prostu woda morska wdarła się do kanału, który był niegdyś jezdnią Allenby Road, i uderzyła spienionymi falami w brzeg na bulwarze Rotschilda. Nie upłynęło wiele czasu, nim miasto spostrzegło interesujące możliwości, które stworzyła nowa sytuacja. Wkrótce pojawiły się taksówki wodne, a w ślad za nimi pierwsze prywatne motorówki. Życie odrodziło się na nowo. Oficjalne przejęcie dróg wodnych do eksploatacji miało przebieg nader uroczysty. Burmistrz w serdecznych słowach wyraził koncernowi Solel Boneh podziękowanie za planowe i terminowe zrealizowanie tak gigantycznego zadania inwestycyjnego oraz poinformował obywateli, że Tel Awiw będzie odtąd używał tytułu „Wenecji Bliskiego Wschodu”.

Pański numer pokoju, sir?
O konkurowaniu z Wenecją nikt z nas poważnie, rzecz prosta, myśleć nie może, z tego chociażby powodu, że po naszych ulicach można stosunkowo łatwo poruszać się pieszo. Pod tym względem nie jesteśmy atrakcyjni. Tym, co nas mimo wszystko czyni przedmiotem zainteresowania ze strony międzynarodowego ruchu turystycznego, jest fakt, że zamieszkujemy okolice, które dla wiernych wielu wyznań uchodzą za Ziemię Świętą: dla Żydów jest to kraina ich przodków, dla chrześcijan - kraj, w którym żył Nazarejczyk, dla muzułmanów - kraj, w którym działał Legion Arabski, dla Amerykanów kraj ropy naftowej. Najpiękniejszy, najatrakcyjniejszy kraj nie znaczy wszakże nic, jeśli nie dysponuje luksusowymi hotelami. Skoro więc jakiś bogaty Żyd chce pomóc krajowi swych przodków, to buduje tam tego rodzaju hotel. Jest to poza tym bardzo korzystna inwestycja. Cudzoziemiec w podróży o niczym innym nie marzy, jak tylko żeby być naciąganym przez tubylców. Od tej reguły nie ma wyjątków także w Państwie Izrael. Biada miejscowemu Żydowi, jeśli odważy się stanąć w takim hotelu. Ja sam popełniłem kiedyś ten grożący bankructwem błąd. Udało mi się mianowicie w sposób zgoła nieoczekiwany wyrwać z pazurów urzędu skarbowego trochę funtów, postanowiłem więc urządzić sobie za to wczasy - takie z rozmachem, luksusowe. Mój wybór padł na „Super-de-Luxe-Hotel” posiadający własną plażę, własny plac golfowy, własne tereny krykietowe i, jak zobaczymy, wiele jeszcze innych własnych rzeczy. Paź w onieśmielająco wykwintnej liberii otworzył drzwi mojej taksówki i zapytał: - Pański numer pokoju, sir? - Tego jeszcze nie wiem - brzmiała moja odpowiedź. - Dopiero co przyjechałem.

Paź skierował mnie do wyłożonej marmurami recepcji, gdzie jakiś wyższy agent służb tajnych podał mi do wiadomości mój numer pokoju: 157. Numer został niezwłocznie wniesiony przez pazia do notesu. Tajny agent wręczył mi wysadzany diamentami klucz z dwudziestoczterokaratowego złota. Wkroczyłem do pokoju numer 157 i począłem się rozpakowywać. Gdy zapragnąłem umyć ręce, zauważyłem, że brak mydła. Zadzwoniłem po niewolnicę. Przyniosła mi zawinięte w celofan, importowane z Hollywood mydełko, i zapytała: - Pański numer pokoju, sir? - 157 - odpowiedziałem. Służebnica wyciągnęła notes i starannie wpisała na nowej kartce: „157”. Po umyciu rąk udałem się do sali konsumpcyjnej hotelu, gdzie - nie naprzykrzając się zbędnymi pytaniami - postawiono przede mną filiżankę herbaty i dwie grzanki. Ponieważ bardzo lubię grzanki, poprosiłem o jeszcze jedną. - Numer pokoju? - zapytał kelner z wyniosłością właściwą dyplomatom tuż przed odejściem na emeryturę. Moje „157” zostało starannie zanotowane. W drodze powrotnej do pokoju ośmieliłem się zapytać generała brygady, pełniącego tu służbę portiera, o dokładny czas: - Mój numer pokoju 157 - powiedziałem. - Która godzina? - Piąta trzydzieści dwie - odpowiedział brygadier i wniósł numer 157 do grubej księgi. Przebierając się do kolacji zażądałem szczotki do ubrania (157), a później poprosiłem o DDT przeciwko moskitom (157). Ponieważ ciągłe księgowanie mojego numeru zaczęło mnie zwolna denerwować, udałem się do sali audiencjonalnej dyrektora hotelu i poprosiłem o przyjęcie. - Czemuż, o Panie - zapytałem - przy każdej okazji muszę podawać numer pokoju? Jego Lordowska Mość zmierzyła mnie wyniosłym spojrzeniem i odrzekła w chłodnej oksfordzkiej angielszczyźnie:5 - Wszelkie świadczenia nie objęte ryczałtem wstawiane są do rachunku końcowego, sir. W związku z tym nasz personel musi być bieżąco informowany o numerach pokojów naszych gości. Jaki jest pański numer, sir? - 157. - Dziękuję, sir - odrzekła Jego Lordowska Mość i zanotowała: „Inf. dla nr 157”. 157 stało się jakby motywem przewodnim moich dni. Nie śmiałem wręcz odezwać się do kogokolwiek, zanim nie podałem swego numeru. Gdy zamówiłem raz szklankę soku grejpfrutowego i nie dostałem, pozwoliłem sobie zwrócić kelnerowi uwagę, by rozważył, czy nie powinien wpisać do notesu uwagi: „Nie pod. grejpfr. dla 157”. Także ceremonie przedstawiania się przebiegały według

5

Personel w izraelskich hotelach luksusowych używa wyłącznie Oxford English, dlatego amerykańscy Żydzi muszą posługiwać się tłumaczami. W ostateczności jednak obie strony mogą się porozumieć w jidysz.

innych manier. Rzec by można - więziennych. Gdy przedstawiałem się komuś, nie wymieniałem nazwiska, lecz mówiłem: - 157. Bardzo mi przyjemnie. - Mnie również - odpowiedział książę Weingartner, szef recepcji, wpisując niezwłocznie w notesie: „Przedst. nr 157”. Nagle jednak sytuacja całkiem się zmieniła. Siedziałem właśnie na Tarasie Ametystowym i głęboko wdychałem pełne ozonu powietrze wieczorne, gdy zbliżył się do mnie jeden z nadzorców trzymając w ręku notes. - 157 - powiedziałem. - Wspaniałe powietrze. - 57 - zanotował nadzorca. - Dziękuję, sir. Już chciałem sprostować pomyłkę, gdy nagle jakaś tajemnicza siła mnie od tego powstrzymała. Dziwaczne myśli zaczęły krążyć w mej głowie i koncentrować się wokół całkiem nowych, wielce obiecujących możliwości... Wieczorem w restauracji zamówiłem ekstra dużą, ekstra wysmażoną porcję wątróbki cielęcej. - Numer pokoju? - zapytał kelner, były pułkownik królewskiej gwardii przybocznej. - 75 - odpowiedziałem. - 75 - zanotował pułkownik. - Dziękuję, sir. Tak to się rozpoczęło i dzięki temu prostemu odkryciu mogłem realizować w ciągu następnych dni takie życzenia, o jakich przedtem zdarzało mi się marzyć we śnie. Dwa razy popłynąłem sobie specjalnie dla mnie wynajętym luksusowym jachtem (75), trzy razy zachciało mi się oglądać indyjskie tancerki brzucha (75), raz występ trupy liliputów (75). Nie było dla mnie rzeczy zbyt luksusowej. Jeśli już się jest na wczasach, nie wolno być małostkowym. Kto jest małostkowy, niech siedzi w domu albo hoduje cytryny. Po dwóch wspaniałych tygodniach opuściłem hotel. Książę Weingartner wręczył mi rachunek kontrasygnowany przez Jego Lordowską Wysokość Dyrektora Hotelu. Opiewał wszystkiego na 390 funtów. W tej kwocie mieściły się już wszelkie świadczenia nie objęte ryczałtem: mydło (5,-), informacja (3,10), wdychanie powietrza wieczorem (4,90) i kilka innych drobiazgów. Męskim uściskiem dłoni pożegnałem personel. Generałowi brygady wręczyłem 100 funtów, jego adiutantowi - 50 funtów6. Gdy wsiadałem do taksówki, w recepcji rozegrała się przykra scena. Pewien gruby, łysy pan dostał napadu szału. Rwał na strzępy różnego rodzaju rachunki, a z jego nieskoordynowanych okrzyków

6

W Izraelu nie ma zwyczaju dawania napiwków, ponieważ według poglądów gości uchybiałoby to godności osobistej personelu, pojętej w sensie takim, jak to jasno formułuje definicja ONZ. Poglądy kelnerów nie są tak dogmatyczne.

wynikało, że ani mu się śni płacić 2600 funtów za 29 porcji smażonej wątróbki, której ani nie zamawiał, ani nie spożywał. Było w tym coś zawstydzającego. Czy naprawdę nie można takich drobiazgów załatwiać inaczej, jak tylko nieopanowanym krzykiem?

Jesteśmy z zarządu miejskiego
Przez dwa tysiące lat diaspory cierpieli Żydzi ucisk od obcych władców, obcych urzędników, obcych urzędów. Nic dziwnego, że teraz, gdy mają własne państwo, zbudziła się w nich potrzeba odgrywania roli władzy samemu. Oto mały przykład takiej prywatnej inicjatywy:

Znów ja i mój przyjaciel Jossele - jeśli chodzi o sztukę wałkonienia czempion klasy światowej szwendaliśmy się od kawiarni do kawiarni, zgoła nie mając pojęcia, co robić z resztą tak pięknie rozpoczętego popołudnia. Już mieliśmy się rozstać z powodu braku perspektyw na jakąkolwiek godziwą rozrywkę, gdy nagle Jossele wpadł na pomysł: - Wiesz co? Zabawmy się w grę „My jesteśmy z magistratu”. Po czym wciągnął mnie do najbliższej bramy i zadzwonił do pierwszych z brzegu drzwi. Gdy nam otwarto, wepchnął mnie do środka i sam wszedł także. - Szalom - powitał gospodarzy. - Jesteśmy z zarządu miejskiego. Gospodarz zbladł, objął ramieniem żonę i zapytał o powód naszych odwiedzin. - Pan zaniedbał podać nam liczbę siedzisk w pańskim mieszkaniu - rzekł Jossele i wyciągnął z zewnętrznej kieszeni marynarki kilka papierów, listów, niezapłaconych rachunków itp. - Pańskie deklaracje od dłuższego już czasu były podejrzane, łaskawy panie. - Jakie deklaracje? - Pańskie deklaracje podatkowe odnośnie do stanu zasiedziskowania lokalu. Każda jednostka siedziskowa winna być zapodana - nie czyta pan gazet? - Ja... ja... - jąkał się obwiniony. -Ja przyznam się, gdzieś... coś takiego czytałem... Ale myślałem, że to dotyczy tylko lokali biurowych. - Czy moglibyśmy przeprowadzić wizję lokalną? - zapytał Jossele z wyszukaną grzecznością. Zlustrowaliśmy mieszkanie i zanotowaliśmy cztery fotele w gabinecie, po dwa krzesła w obu sypialniach i jeden taboret ukryty pod stołem kuchennym. Towarzyszyli nam przerażeni gospodarze. - Czy macie państwo w domu wiadro? - zapytał z kolei Jossele. - Tak. Jedno.

- Odwrócone dnem do góry uważa się za siedzisko rezerwowe. Jossele odnotował wiadro jako nadwyżkę. Gospodarz wpadł w szał: - Tego już za wiele! Jakbym nie dość płacił wam podatków! - Czego pan chce ode mnie? - replikował Jossele z niewinną miną. - Ja jestem tylko takim małym, malutkim urzędnikiem, który musi wykonywać obowiązujące instrukcje. Po czym, spojrzawszy współczująco w oczy obiektowi swych instrukcji, poinformował: - Cały kram będzie pana kosztował coś tak około 270 funtów. Pani domu, wyraźnie ta bardziej trwożliwa połowa małżeństwa, chciała uiścić należność natychmiast. Jossele odmówił przyjęcia pieniędzy. Nie był w stanie na miejscu obliczyć odsetek i kar za zwłokę. Potem pożegnaliśmy się. W następnym mieszkaniu zarejestrowaliśmy wszystkie dziurki od klucza i obłożyliśmy gospodarzy podatkiem 390 funtów w skali rocznej. W ciągu godziny obsłużyliśmy w ten sposób cały dom. Cokolwiek by się przeciwko naszemu magistratowi rzekło, trzeba jednak przyznać, że dzięki niemu można niekiedy spędzić całkiem interesujące popołudnie.

Reakcja łańcuchowa
Nikt nie zmusza imigrantów, aby dla idei wstępowali do kibuców. Nasz nieduży kraik oferuje szerokie i lukratywne pespektywy także inicjatywie prywatnej. Gdy na przykład rozejdzie się pogłoska, że jakiś nowo przybyły Żyd otrzymał zezwolenie na przywóz pudełka igieł, cały iglany rynek izraelski popada w dziką panikę. Pudełko igieł zaspokaja potrzeby tego kraju na pięć lat. W takich wypadkach nasi geniusze finansowi (a mamy takich, nie tylko wojskowych!) znajdują natychmiast równie genialne rozwiązanie. Zazwyczaj wykupują ze bezcen cały zapas igieł na spanikowanym rynku, a pudełko imigranta ostentacyjnie zatapiają w morzu. Po czym śrubują marżę zysku i zarabiają krocie. Należy zauważyć, że przy tej operacji wcale nie jest konieczne, aby w pudełku imigranta faktycznie znajdowały się igły. Chodzi o to, żeby jakieś pudełko albo w ogóle jakiś przedmiot podobny do pudełka został wrzucony do morza. Przeważnie kupcy i rzemieślnicy nie cieszą się w tym kraju takim szacunkiem jak choćby w Stanach Zjednoczonych. Prawdopodobnie dlatego, że w stosunkach z klientami nie zawsze bywają równie poprawni jak Amerykanie. Nigdy nie zapomnę tego szewca z Bronxu, który wywiesił w swoim oknie ogromny plakat z napisem: „Naprawiam buty, podczas gdy klient czeka”. Zreperował mi obuwie

w ciągu trzech miesięcy i nie da się zaprzeczyć, że w ciągu tych trzech miesięcy istotnie czekałem na swoje buty. Amerykańscy rzemieślnicy są bardzo słowni. W Anglii każdy ojciec wie mniej więcej, kim będzie jego syn: piekarzem, przemysłowcem czy urzędnikiem państwowym, lordem czy socjalistą (albo jednym i drugim). Nie u nas takie rzeczy! U nas nawet dorośli nie mają często pojęcia, jak będą zarabiali na życie następnego dnia. Zdarzało się, że ktoś zagadnięty na ulicy o jakiś adres zaczynał od tej chwili zarobkować jako przewodnik turystyczny. Ja (żeby poruszyć wreszcie interesujący nas temat), ja produkuję ostatnio maszyny pralnicze. Pierwotnie uprawiałem zawód rzeźbiarza, co nie wykluczało też funkcji stróża nocnego, zanim zostałem pisarzem. I byłbym chyba nadal elektromechanikiem, gdyby Spieglowie nie zaprosili nas wtedy do siebie. Był chłodny wieczór niedzielny, gdy poszliśmy z wizytą do Spieglów. W ciągu dwóch godzin wynudziliśmy się tak śmiertelnie, jak nigdy w życiu. Wyznaję to niechętnie, bo Spieglowie, szczególnie on - Aurel, są sympatycznymi ludźmi i przemiłymi gospodarzami. Ale rozmowa się jakoś nie kleiła i około dziesiątej musieliśmy już niemal podpierać powieki zapałkami. O wpół do jedenastej zrozumiałem, że jeśli się natychmiast nie poderwę, to zabraknie mi sił nawet na obudzenie żony. Mobilizując resztki energii podniosłem się i oświadczyłem gospodarzom, że musimy już ich pożegnać. - Nie! Tego nam nie możecie zrobić! - z krzykiem wyrwała się ze swej drzemki pani Spiegel. - Po co ten pośpiech? - Przykro mi - bąkałem. - Jednakże... koniecznie musimy... Mam bardzo ważne spotkanie... interesy... Naprawdę bardzo mi przykro... - Nie bądź taki zasadniczy - powiedział Aurel Spiegel. - Tam przecież mogą na ciebie trochę poczekać. Udało mi się nadać głosowi wiarygodny ton smutku: - Sam bym wolał pozostać. Ale cóż robić... Jeżeli się nie pospieszymy, ucieknie nam ostatni autobus. - A dokąd to się wybieracie tak późno? - Do Petach Tikwa7. Tam się właśnie umówiłem. Niestety... - Trudno! - Aurel poddał się. - W takim razie podrzucę was do przystanku. - Nie, nie - zaprotestowałem. - Nie fatyguj się! W ogóle proszę sobie nie robić żadnych kłopotów! - Drobiazg - powiedział Aurel i zaczął wkładać płaszcz. Na przystanku wysiedliśmy z auta i podziękowaliśmy gorąco Aurelowi za przysługę. Odczekawszy kilkanaście sekund ruszyliśmy pieszo w stronę domu. Nie doceniliśmy złotego serca Aurela. Już za chwilę hamował obok nas. - Dokąd? Dokąd, kretyni? Przecież autobus do Petach Tikwa to nie w tę stronę!

7

Petach Tikwa leży 12 mil od Tel Awiwu - bardzo daleko jak na Izrael, gdzie w pociągach umieszczone są tablice: „Nie wychylać się na Jordanię!”.

Po czym wcisnął nas, poczciwiec, z powrotem do auta i zawiózł na właściwy przystanek, gdzie nie było ani żywej duszy. Aurel, nie poddając się zmęczeniu, starannie zaczął studiować rozkład jazdy. Po chwili ciężkie westchnienie wyrwało się z jego piesi: - Aj, aj, aj! Ostatni autobus odjechał przed pięcioma minutami. To straszne! Spóźnicie się na to ważne spotkanie. - Nie szkodzi - starałem się go uspokoić. - Takie ważne to ono znów nie było. - No, no! Nie upierałbyś się tak z wyjściem, gdyby nie było ważne... Ale wiecie co? Po prostu podrzucę was swoim wozem. - O, na to nie pozwolę! - krzyknąłem. - Gościnność też ma swoje granice! - Ani słowa więcej - rozstrzygnął sprawę Aurel. - Oka bym dziś w nocy nie zmrużył, gdybym was natychmiast nie odwiózł do Petach Tikwa. I pojechaliśmy. W czasie całej drogi klęczeliśmy z żoną na tylnym siedzeniu, tępo patrząc na oddalające się światła Teł Awiwu, pełni najczarniejszych myśli. Petach Tikwa pławiło się w łagodnym świetle księżyca. - Jaki adres? - zapytał Aurel i stłumił ziewnięcie. Mój umysł zaczął gorączkowo pracować. Jedynym adresem, jaki w Petach Tikwa znałem, był hotel Grynszpana8, i to tylko dlatego, że kiedyś mieszkał tam jeden z moich wierzycieli. Zwróciłem się więc do Aurela: - Wysadź nas, proszę, przed Grynszpanem. Wreszcie auto przystanęło. Jeszcze raz podziękowaliśmy Aurel owi za jego zniewalającą uczynność i wkroczyliśmy do hotelu. Przyjął nas portier nocny - jakoś nie najlepiej usposobiony. - My tylko na chwileczkę - powiedziałem mrugnąwszy do niego. - Zaraz sobie pójdziemy. Gdy tak staliśmy czekając na definitywny odjazd auta Aurela, nagle moja żona aż się zachwiała: - On wraca - wyszeptała. Drzwi obrotowe zawirowały i wyłonił się z nich Aurel. Wyjaśnił, że trochę przemarzł, i zażądał szklanki herbaty. Niezadowolenie portiera podskoczyło o jeszcze jeden stopień. - Co się tu dzieje? Kogo pan właściwe szuka? - Kto? Ja? - Tak, pan.

8

Także w Izraelu wszystkie hotele są w żydowskich rękach! Jak to się skończy?

- Jeśli mnie pan ma na myśli, to... umówiłem się tu na spotkanie... No więc krótko i węzłowato... muszę z nim zaraz rozmawiać. - Jak się nazywa ten gość? - Co to znaczy: „jak się nazywa”? Aha, rozumiem... oczywiście... Pan pyta o jego nazwisko. Herszkowicz, jeśli się nie mylę. Tak, oczywiście, Herszkowicz. Czy pan Herszkowicz już przyjechał? - Owszem - odpowiedział portier. - Jest już tutaj. - Proszę, niech pan sprawdzi jeszcze raz. On musi tutaj być. Umówiłem się z nim. - Przecież mówię panu, że jest. Pokój 23. - To jest prawdziwy Herszkowicz! Przysiągłbym, że nie przyjedzie. - Ale przyjechał - wycedził portier. - Ile razy mam panu powtarzać, że on tu jest. - Kto jest? - Herszkowicz! W pokoju numer 23. Zaraz do niego zadzwonię. - I zanim zdążyłem temu zapobiec, chwycił za słuchawkę. - Pan Herszkowicz? Przepraszam, że przeszkadzam. Niestety, muszę pana obudzić... Tutaj jest ktoś, kto pilnie chce z panem rozmawiać - zatkał mikrofon dłonią i zwrócił się do mnie: - Herszkowicz pyta, o co chodzi. - Sprawa osobista - odpowiedziałem. - Ściśle poufna. Gdy Herszkowicz zjawił się w piżamie, z na wpół zamkniętymi jeszcze oczami, miałem wrażenie, że kołnierzyk zrobił mi się o dwa numery za ciasny. Na czoło mojej żony wystąpiły kropelki potu. Tylko Aurel siedział spokojnie i ze smakiem siorbał swoją herbatę. Herszkowicz przystąpił do mnie z miną nie rokującą nic dobrego. Nagle, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, oblicze mu się rozjaśniło: - Halo, stary draniu! - krzyknął rozpromieniony. - Co ty tu robisz? Co za miła niespodzianka! Przez następną minutę obaj przyjaciele, Herszkowicz i Aurel, zajęci byli wzajemnym poklepywaniem się po plecach. W końcu Herszkowicz dowiedział się od Aurela, że to nie on, lecz my jesteśmy tymi, którzy chcą z nim pilnie rozmawiać. - Czego pan sobie życzy ode mnie? - zapytał grzecznie Herszkowicz. - Hm, to nie jest takie proste. Pali pan? - Nie. - Ja też nie. Dawniej to paliłem fajkę, ale mój lekarz... - Ja pana bardzo przepraszam, ale czego pan sobie ode mnie życzy?

- A więc, panie Herszkowicz... Mam interes do pana... - Jaki interes? - Pan przecież wie... - Maszyny pralnicze? - O, właśnie! - wykrzyknąłem. - Maszyny pralnicze! - No tak, teraz rozumiem pański pośpiech - powiedział Herszkowicz. - Natychmiast zatelefonuję do Neumanna w Hadera. - Proszę, nie teraz - powiedziałem skwapliwie. - Jest późno. Moglibyśmy porozmawiać z panem Neumannem rano. - Zwariował pan? Rano pan Neumann leci do Mediolanu! To mówiąc wykręcił numer i jął się usprawiedliwiać przed najwyraźniej wściekłym Neumannem, że go o tej porze wyciąga z łóżka, ale tu jest człowiek z Tel Awiwu, który dopiero co przybył i chciałby od razu sfinalizować całą sprawę. W minutę później Herszkowicz wrócił do naszego stolika i zakomunikował nam, że musimy natychmiast jechać do Hadera. Najlepiej będzie - Aurel chyba nie odmówi - jeśli pojedziemy tam jego samochodem. Aurel zawiózł nas na miejsce. Neumann, jegomość o typowo cholerycznym temperamencie, wszedł od razu in medias res i poinformował nas, że do dyspozycji jest jeszcze 30 procent akcji: - Kupuje pan? Tak czy nie? - Ja... ja chciałbym się jeszcze trochę zastanowić. - Jak pan sobie życzy - Neumann powstał. - Ale żeby już mieć pewność, poszukamy teraz Weingartnera. Chodź pan. - Ja nie potrzebuję żadnego Weingartnera - wykrztusiłem ochryple. - Biorę te akcje. Stosy wszelkich możliwych papierków podpisywałem jak w malignie. Gdy wreszcie miałem to poza sobą, doprowadziłem żonę do przytomności, a o świcie byliśmy już w Tel Awiwie. W drodze do biura kupiłem gazetę. Tłuste czcionki na stronie tytułowej obwieszczały, że Koncern Przemysłowy Neumanna-Kishona w Hadera założył największą w Izraelu fabrykę maszyn pralniczych: Solel Boneh9 ma 42% udziałów, Neumann - 28%, ja - 30%. Fabryka, według gazety, „wkrótce rozpocznie produkcję i całkowicie pokryje zapotrzebowanie Środkowego Wschodu na maszyny pralnicze”.

9

Solel Boneh jest kapitalistycznym przedsiębiorstwem socjalistycznych związków zawodowych. Aby jaśniej zdać sobie sprawę z wielkości tego przedsiębiorstwa, trzeba wiedzieć, że Państwo Izrael jest integralnym składnikiem Solel Boneh.

Oldtimer
Nowo przybyły do Izraela Żyd może robić co mu się żywnie podoba. W pierwszym roku na przykład może wcale nie płacić podatku dochodowego. Niektórzy przedsiębiorczy obywatele uczynili sobie z tego nawet całkiem zyskowny proceder: co pewien czas opuszczają kraj, by wkrótce powrócić jako nowi imigranci. Mimo tych przywilejów imigrant przywykł na wszystko się skarżyć. Ten, który się na nic nie skarży, uchodzi za idiotę albo za wielkiego kapitalistę. (Tu trzeba zauważyć, że cały wielki kapitał izraelski dostał się w ręce żydowskie. Budzi to zrozumiałe niezadowolenie w szerokich kołach społeczeństwa). Także sytuacja imigrantów pozbawionych środków do życia (liczba ich osiąga zdumiewająco wysoki poziom!) wcale nie jest najgorsza. Są ludzie, którzy przed dwudziestoma laty przybyli tu z jednym kuferkiem i nadal są właścicielami tego kuferka. Nazywa się ich „oldtimerami”. Wszyscy, gdy byli jeszcze młodzi, wycierpieli dla swych ideałów rzeczy nieopisane. Słusznie więc przejawiają zdrową niechęć do tych Żydów, którzy przybyli później i - zdaniem oldtimerów - prowadzą jedwabny tryb życia. Gniew i wstręt wyrażało oblicze pewnego starszego pana, który zatrzymał mnie raz przed wejściem do kina: - A dokąd ci to tak pilno, Jossele? Oświadczyłem mu, że mam bilet i wybieram się do kina. - Bilet do kina - powtórzył z przekąsem. - Ja w twoim wieku to byłem zadowolony, gdy mi się udało kupić ogórek na kolację. Ale bilet do kina?! Przed trzydziestoma laty nikomu do głowy nie przyszło, żeby się włóczyć po kinach. W tamtych czasach to tędy ciągnęły jeszcze karawany jucznych wielbłądów. A z bulwaru był widok na otwarte morze. - To ciekawe - przyznałem - ale ja muszę jeszcze do domu. - Do domu? - pokiwał gorzko głową. - My nie mieliśmy żadnych domów. Brało się parę skrzynek i puszek po konserwach, składało się to do kupy, owijało papierem pakunkowym - i takie były nasze domy. A meble masz? - Takie jakieś byle jakie - byłem już ostrożny. - Przeważnie to siedzimy na cegłach. - Na cegłach? O cegłach myśmy nawet marzyć nie śmieli! Bo i skąd mieliśmy brać pieniądze na zakup cegieł? - Nie wiem - wyznałem speszony. - Ale tak prawdę mówiąc, to ja tych cegieł nie kupiłem: ja je ukradłem z takiego nie strzeżonego placu budowy. - Ukradłem! - w głosie starszego pana dudniło oburzenie. - Ja osiemnaście lat tu przeżyłem, zanim się odważyłem ukraść swoją pierwszą cegłę! Pod głowę to myśmy wtedy mieli tylko piasek. A wodę pijasz? - Czasami. Przeważnie tak raz na tydzień...

- Raz na tydzień? - chwycił mnie za ramiona i potrząsał jak mikserem. - A czy ty wiesz, chłopcze, że wtedy w Jerozolimie za wodę trzeba było płacić żywą gotówką? Język przyklejał ci się do podniebienia, a ty nic! Nie miałeś nawet złamanego piastra, żeby kupić szklankę wody, Jossele! - Ja nie jestem żaden Jossele - ośmieliłem się zauważyć. - A poza tym, proszę pana, ja w ogóle pana nie znam. - Nie znasz mnie? - warknął mój rozmówca. - Gdybyśmy my, będąc w twoim wieku, pozwolili sobie bezczelnie kogoś nie znać, no, to dostalibyśmy za swoje! Ale wam, żółtodziobom, wolno dziś wszystko. Wszystko! Po czym odwrócił się i odszedł kipiąc gniewem. Czułem się nic nie wart. Ziemia chwiała się pod moimi stopami. Musiałem przysiąść na krawężniku. Jakaś taksówka przejechała mnie. Dawniej pionier, żeby go taksówka przejechała, musiał leżeć na jezdni osiemnaście do dwudziestu lat. Czasy się zmieniły.

Opieka społeczna
W ciągu dwunastu lat swego istnienia Państwo Izrael przyjęło dwa razy więcej imigrantów, niż miało mieszkańców na początku. Co, rzecz prosta, spowodowało niejakie trudności. Można sądzić, że Stany Zjednoczone miałyby także kłopoty, gdyby im tak nagle przybyło 340 milionów obywateli. Choćby problem zaopatrzenia wszystkich w telewizory. W Izraelu głównym problemem jest oczywiście sprawa mieszkaniowa. Bo ileż wreszcie miast można wybudować w ciągu tygodnia? Najwyżej dziesięć, no, niech będzie nawet piętnaście. A to też nie wystarcza. Imigranci, głównie Żydzi pochodzący z pustynnych okolic Bliskiego Wschodu, otrzymują początkowo tak zwane „Ma’abaroth”, czyli prowizoryczne zakwaterowanie w blaszanych barakach obozów przejściowych, i pozostają tam później przez całe lata. Państwo nieustannie troszczy się o ich istotne potrzeby materialne. Prócz tego funkcjonuje cały szeroko rozbudowany aparat opieki duchowej, dbający o dobre samopoczucie osiedleńców. O tym, że praca w takim aparacie nie jest czymś tak prostym, jak by się wydawało, przekonują poniższe sceny z życia obozowego: Osoby EWA - wykwalifikowana pracownica Urzędu Opieki Społecznej SA’ADJA SZABATAI KIEROWNIK OBOZU PRZEJŚCIOWEGO ŻONA SA’ADJI SZABATAJA

KIEROWNIK OBOZU (rozglądając się z Ewą po barakach) Musi mieszkać gdzieś tu niedaleko. Jaki numer, powiada pani? EWA (młoda dziewczyna, biała bluzka, słomkowy kapelusz, wyraźnie przepracowana i źle znosząca upał. Taszczy pękatą tekę wyładowaną do granic możliwości papierami wszelkich formatów i kolorów. Po długim, nerwowym przewracaniu kartek wyciąga wreszcie potrzebne akta) On się nazywa Szabatai. Sa’adja Szabatai. Barak 137. Jego żona była u nas ostatnio przed dwoma tygodniami. KIEROWNIK A na co się skarżyła? EWA {przeglądając papiery) Na... na... właściwie to na wszystko. Zna pan tych Judzi? KIEROWNIK (kiwa głową, jakby chciał powiedzieć „niestety”) Tak, znam ich. To bardzo skomplikowana rodzina. EWA Jak to? KIEROWNIK Zaraz to pani wyjaśnię. EWA Momencik, proszę. (wyjmuje notes i długopis) Proszę, słucham. KIEROWNIK A więc: Sa’adja Szabatai to chory człowiek i ma liczną rodzinę. EWA (notuje) Chory... liczną rodzinę... KIEROWNIK ... trzy razy był w szpitalu, trzy razy uciekł i wrócił do nas... EWA (pisze) ... trzy razy uciekł... KIEROWNIK Te jego cechy sama pani zauważy. EWA (pisze) ... sama zauważy... KIEROWNIK (uśmiecha się) Czy pani skończyła kursy stenografii? EWA (lekko dotknięta) Jestem absolwentką Szkoły Postępowej Opieki Społecznej. KIEROWNIK Gdzie? EWA W Ameryce. Byłam na stypendium. Poznaliśmy tam najnowocześniejsze teorie psychologiczne. KIEROWNIK A jak się to sprawdza w praktyce, u nas? EWA (niepewnie) Dziękuję... właściwie to... ja jeszcze nigdy... Pani Szabatai ukazuje się w drzwiach blaszaka, przygląda się obojgu nieufnie. Raczej nie robi wrażenia kobiety wypielęgnowanej. Poza tym jest w odmiennym stanie. KIEROWNIK Zetknęła się już pani z pracą w obozie przejściowym? EWA Dopiero raz.

KIEROWNIK Kiedy? EWA Dzisiaj. KIEROWNIK (tłumiąc śmiech) Życzę pani powodzenia. (Do pani Szabatai) Czy pani jest żoną Sa’adji Szabataja? Pani Szabatai gapi się na niego bez słowa. KIEROWNIK To chyba jednak ona... No, spotkamy się później. Życzę wszystkiego najlepszego. (odchodzi) EWA Miejmy nadzieję, że mi wszystko pójdzie dobrze, (przygląda się pani Szabatai badawczo, pani Szabatai przygląda się badawczo Ewie. Dłuższe milczenie) PANI SZABATAI Panienko... EWA Mam na imię Ewa. PANI SZABATAI Ty jest nowa opieka? EWA Tak, to ja. Od tej chwili będę się zajmowała wszystkimi pani kłopotami. Pani jest przecież panią Szabatai? PANI SZABATAI Kto? EWA Pytam, czy pani jest żoną Sa’adji Szabataja. PANI SZABATAI Nie, ja jest żona Sa’adji Szabataja. EWA Czy można? (siada na kulawej ławce przed barakiem i znowu wyciąga notes) PANI SZABATAI Ja nie pisać, panienko... EWA Proszę mi mówić Ewa. PANI SZABATAI Nie ma chleb, panienko. Nie ma praca. Siedem dziecków, panienko. Be’hyat Allah, siedem dziecków, a jedno tu (wskazuje na brzuch). Ben Gurion!10 EWA (szpera zakłopotana w teczce) Pani Szabatai, czy ktoś z Urzędu Opieki Społecznej spisywał już podstawowe dane personalne państwa? (przygotowuje formularz i długopis). PANI SZABATAI Mój mąż on już przychodzić. EWA Świetnie. Zaczekam na niego, (nie bardzo jednak wie, co począć. Zaczyna coś pisać, potem to zamazuje, mnie papiery) PANI SZABATAI Panienko... EWA Ewa. Proszę mi mówić Ewa.

10

Orientalni Żydzi używają wykrzyknika „Ben Gurion!” mniej więcej w takim sensie jak Anglicy „Good Lord!”

PANI SZABATAI To jest moja mąż, panienko - Sa’adja, to jest nowa opieka. Sa’adja Szabatai, brodaty, orientalny Żyd - okazała postać, skłania się z powściągliwą godnością. EWA Pan Szabatai? SZABATAI Słucham. (skinieniem dłoni oddala żonę - ta posłusznie znika we wnętrzu blaszaka). EWA Czy nie zechciałby pan usiąść? (Szabatai ceremonialnie przysiada się na ławce) Pańska żona mówiła mi, że pan nie ma pracy. SZABATAI Nie mam. EWA Zna pan jakieś rzemiosło? SZABATAI Ja jestem szewc. Nikt mnie nie chce dać roboty. EWA Od jak dawna jest pan szewcem? SZABATAI Ja jaszcze nigdy nie pracowałem. EWA Nigdy? SZABATAI Nigdy. EWA No tak. A jakiego rodzaju buty pan robi? SZABATAI Ja jestem szewc. Ale mnie nikt nie chce dać roboty. EWA Czy pan już próbował zatrudnić się jako szewc? SZABATAI Jeszcze nigdy. EWA Dlaczego? SZABATAI Ja mam słabe serce, panienko. Mnie wolno wykonywać tylko lekką robotę. EWA Czyżby praca szewca była tak wyczerpująca? SZABATAI Dla mnie tak. Bo ja nie mam żadnej praktyki. EWA (robi notatki) Musi pan w pośrednictwie poprosić o jakąś lżejszą pracę. SZABATAI Nie dadzą mi. Nikt mi nie chce dać roboty. Może pani mi załatwi jakąś pracę? EWA To nie należy do moich obowiązków. SZABATAI Nie musi należeć. Pani mi tylko da karteczkę. EWA Chwileczkę, panie Szabatai! Żeby nie było nieporozumień: ja nie jestem z urzędu zatrudnienia!

SZABATAI To niech mi pani tylko da karteczkę 11 EWA Ja nie mogę panu dać żadnej karteczki, panie Szabatai. Ja nie mam żadnych znajomości w urzędzie zatrudnienia. A moim zadaniem jest ułatwić panu życie i pomagać w sprawach wewnątrzrodzinnych. A zatem - co mogłabym dla pana zrobić, panie Szabatai? (wyciąga długopis) SZABATAI Pani może mnie dać karteczkę do urzędu zatrudnienia. EWA (traci cierpliwość) Ode mnie pan żadnej karteczki nie dostanie, (opanowuje się) panie Szabatai. Ja bardzo proszę. Zbadamy teraz bardzo spokojnie sytuację państwa. (rozkłada formularz) Ile dzieci państwo macie? SZABATAI Sześć. Szalom, Mordechai, Abdallach, Macał, Chaduba, Szymsze i Uri. EWA (notuje imiona) Ale to jest siedem. SZABATAI Siedem? No dobra, niech będzie siedem. I dochodzi jeszcze G’ula. EWA Kto to jest G’ula? SZABATAI Taka jedna stara kobieta. Mieszka z nami. Ona nie może się już ruszać. Ona może jeszcze tylko jeść. EWA Czy to jakaś pańska krewna? SZABATAI Skąd ja mam wiedzieć, czy jest krewna? Ona przyjechała tu z nami. Ona musi być krewna, bo by nie mieszkała z nami. Ale ona nie może się w ogóle ruszać. Ona opiekuje się naszymi dziećmi. EWA Hm... tak... bardzo interesujące, panie Szabatai. Pan ma naprawdę bardzo... bardzo dużą rodzinę... SZABATAI Czy pani chce mi pomóc, panienko? EWA Oczywiście. Po to tu właśnie jestem. SZABATAI To niech mi pani da karteczkę. EWA (wybucha) To już przekracza... (opanowuje się z trudem) Spokojnie, tylko spokojnie, panie Szabatai. Wypełnijmy wreszcie tę pańską kartę informacyjną, a potem zobaczymy, co się da zrobić.' Kiedy się pan ożenił? SZABATAI Kto? Ja? EWA Tak, pan. SZABATAI Zanim tu przyjechałem. EWA Ile pan miał wtedy lat? SZABATAI Nie dużo.
11

W szerokich kołach izraelskich panuje przesąd jakoby karteczka, na której właściwy człowiek we właściwym momencie napisze właściwe słowo, ma moc czynienia cudów. Zdumiewające, że tak rzeczywiście jest.

EWA Mianowicie? SZABATAI Tak, mianowicie. Tam, gdzie mieszkałem, żenią się bardzo młodo... A ja nic od pani nie chcę, niech mi pani tylko da tę karteczkę. To wszystko. Tylko taką małą karteczkę... EWA (balansuje na granicy ataku histerycznego) Panie Szabatai! Panie Szabatai! Ja już panu mówiłam... Wypełnijmy najpierw pańską kartę, panie Szabatai. Ile dzieci było w pańskiej rodzinie? SZABATAI Sześć. EWA (notuje) Sześć. SZABATAI I jedno jeszcze nosi teraz moja żona. EWA Panie Szabatai! Ja pytam o rodzinę pańskich rodziców. SZABATAI Rodzinę moich rodziców? Ja nie znam nikogo. EWA A miał pan duże rodzeństwo? SZABATAI A czemu miałem nie mieć? EWA Ile tego było? SZABATAI To wcale nie takie proste, panienko. Mało kto z nich żyje. EWA Niech pan sobie jednak przypomni, panie Szabatai. To bardzo ważne. SZABATAI To jest ważne? Ja się pytam, czemu to ma być ważne! Ja pani powiem, co jest ważne: ważna jest karteczka! EWA (załamana) Panie Szabatai, bardzo pana proszę... PANI SZABATAI (wynosi z baraku maty stolik, nakrywa go ręcznikiem i stawia na nim szklankę herbaty) Proszę, panienko. EWA (zamierającym głosem) Niech pani do mnie mówi Ewa... PANI SZABATAI (odsuwa się o kilka kroków i zastyga w bezruchu) EWA (pociąga ze szklanki łyk herbaty i nabiera trochę siły) Panie Szabatai. Jak mam panu pomóc, kiedy pan mi jeszcze nie udostępnił najbardziej podstawowych danych personalnych? SZABATAI Jak proszę? EWA Moim zadaniem jest przestudiować pańską sytuację socjalną i pomóc panu w przezwyciężeniu trudności adaptacyjnych, na które się pan może natknąć jako imigrant. SZABATAI Jak to? (Pani Szabatai słucha słów Ewy z rosnącą paniką) EWA Po prostu. Pańskie dzisiejsze kłopoty tkwią korzeniami w okolicznościach, które kształtowały pańskie dzieciństwo. Załóżmy... na przykład..., że w dzieciństwie ukąsił pana wąż. (Szabatai usiłuje zaprotestować) Oczywiście, wiem: pana żaden wąż nie ukąsił. Ale przyjmijmy, że tak się zdarzyło. I co

wtedy? Miał pan chwilkę strachu, a potem powoli, powoli zapomniał pan o całej tej historii. Tymczasem w pańskiej wrażliwej, dziecięcej psychice pozostał głęboki ślad. (pani Szabatai wydaje dziki krzyk i ucieka do baraku) SZABATAI Co to za dziecko, co pani o nim mówi? EWA To pan. Kiedy pan był jeszcze dzieckiem. Pan sam. SZABATAI Zgoda, niech i tak będzie. EWA Właśnie. I co się teraz dzieje? Dużo później, po wielu latach, widzi pan nagle węża, który się owija wokół nogi pańskiego łóżka... SZABATAI Niech pani wypluje to słowo. Tu nie ma na szczęście węży. Ale nie ma też tutaj pracy. EWA Nie mówimy teraz o pracy! SZABATAI Panienko! Panienka da mi tylko taką malutką karteczkę... EWA (robi się purpurowa, zaczyna bełkotać, wreszcie z trudem odzyskuje równowagę; od tej chwili mówi bardzo wolno i dobitnie) Panie Szabatai. Czy pan rozumie, co ja do pana mówię? Jeśli mam panu pomóc, musimy się wzajemnie poznać. Musimy się zaprzyjaźnić i zacząć współpracować z sobą. Niech pan zauważy, że ja, kiedy tu przyszłam, to najpierw się panu przedstawiłam: powiedziałam, jak się nazywam i kim jestem. Zgadza się, panie Szabatai? SZABATAI Zgadza się, panienko, tak było. Więc jak się pani nazywa? EWA Jak ja się nazywam? Nazywam się Ewa. SZABATAI Ma pani męża? EWA Nie... jeszcze nie... SZABATAI A jak z pracą? Ma pani dużo roboty? Ciężka to praca? EWA (trochę zmieszana) Tak, owszem... Bardzo trudna praca. Ale daje mi wiele zadowolenia. SZABATAI Rozumiem, rozumiem. Jest więc pani starą panną, która dużo pracuje. A rodzinę pani ma? EWA Ojca i matkę. SZABATAI Niech im Pan Bóg błogosławi. Bogaci? EWA Nie. Mój ojciec jest już stary... SZABATAI ... i urząd zatrudnienia nie daje mu już pracy, rozumiem. Rodzeństwo? EWA Nie mam. SZABATAI Biedna, nieszczęsna dziewczyna. Daje pani swoim starym rodzicom jakieś pieniądze? EWA Oczywiście.

SZABATAI A jak jest z pani posagiem? EWA To przecież nie takie ważne. SZABATAI Ale potrzebuje się pani ubrać. A jakieś meble kupić - to co? EWA No, tak. SZABATAI Widzi pani. A zaręczona pani jest? EWA Mam przyjaciela... SZABATAI ... i nie macie pieniędzy, żeby się pobrać? EWA Nie mamy mieszkania. SZABATAI To bardzo niedobrze. Uj, niedobrze. Młodzi, kiedy chcą się pobrać, powinni mieć mieszkanie. Zaraz, zaraz - niech pomyślę... Niedaleko stąd, we wsi, stoją nowe, puste domki. Niech rząd da wam jeden taki. EWA To nie dla nas. To są domki dla nowych imigrantów. SZABATAI Jak będą chcieli, to załatwią i dla was. Niech pani idzie do swojej kierowniczki wydziału, pani Wajsferger, i niech pani jej powie: „Pani Wajsferger! Jak ktoś jest młodą dziewczyną, to chce wyjść za mąż. A jak ktoś chce wyjść za mąż, to musi mieć dom. Ja panią proszę, niech mi pani da domek, pani Wajsferger!” - i pani Wajsferger da pani karteczkę... EWA Ona mi nie da żadnej karteczki. Ona nie może mi dać żadnej karteczki. SZABATAI Ona może, panno Ewo. Ona tylko mówi, że nie może. Synowi mojej siostry dała taką karteczkę. Pani potrzebuje mieć tylko cierpliwość ciągle do niej przychodzić i mówić: „Pani Wajsferger! Pani da mi karteczkę!” W końcu ona pani ją da albo będzie musiała zmienić posadę. Ale to też nie szkodzi, bo jak przyjdzie nowy kierownik, to zacznie pani od początku. Głowa do góry! Pani ma prawo mieć dom. Pani ciężko pracuje. Pani robi dużo dobrego dla ludzi. Wszyscy opowiadają pannie Ewie kłopoty, a panna Ewa chciałaby wszystkim pomóc. Wszyscy chcieliby mieć dużo pieniędzy, ale dla wszystkich nie starcza... EWA Pan nawet nie wie, jak bardzo ma pan rację, panie Szabatai... SZABATAI Ja wiem. Ja wiem, że pani może nam pomóc tylko pięknym słówkiem. I to jest bardzo ciężko tak nie móc nic więcej. EWA Bardzo ciężko, panie Szabatai. SZABATAI Tak, tak. Panna Ewa powinna rozdawać ludziom pieniądze, a sama ich nie ma. Ile pani zarabia? EWA Niedużo. SZABATAI A do tego ojciec, matka i wesele. Nowej sukni też pani nie ma?

EWA Nowej sukni? O tym to nawet nie ośmielam się myśleć. Za sam pokój płacę dwadzieścia pięć funtów miesięcznie. A stołować się muszę w restauracji. SZABATAI (przerażony) W restauracji? EWA (kiwa smutnie głową) A to kosztuje co najmniej dwa funty dziennie. SZABATAI (jeszcze bardziej przerażony) Dwa funty?! EWA Co najmniej. A poza tym... SZABATAI Momencik, (wyciąga z kieszeni notes, zabiera Ewie długopis) Proszę mówić dalej. EWA Poza tym wystarcza to na jeden posiłek dziennie. SZABATAI (oblicza) Dwa funty dziennie... to daje... EWA Sześćdziesiąt funtów miesięcznie. SZABATAI Sześćdziesiąt funtów! Za jeden jedyny posiłek dziennie! EWA Tak. A co zostaje na ubrania? Na kino? Na przejazdy? Panie Szabatai... SZABATAI Niech pani tylko nie traci nadziei, panno Ewo. Pani jest w trudnej sytuacji - to prawda. Ale Pan Bóg pani pomoże i wszystko się ułoży. Panno Ewo, ja panią teraz zapytam: czy jak pani była dzieckiem, to czy wtedy ukąsił panią jakiś wąż? EWA (kompletnie skołowana) Nie... SZABATAI Otóż to! Gdyby panią wąż ugryzł, wszystko by się ułożyło inaczej. Mimo to niech pani nie traci nadziei, panno Ewo. Nasze państwo jest jeszcze młode i jest w nim wielu takich ludzi, którym się równie źle powodzi jak pani. Cierpliwości, panno Ewo, tylko cierpliwości. Ludzie są dobrzy. I w końcu ja też tu jeszcze jestem! (z daleka dochodzi sygnał autobusu) EWA (spostrzega całą groteskowość sytuacji, w której się znalazła - zawstydzona zrywa się z ławki) Pan wybaczy, panie Szabatai, ale muszę biec, bo mi ucieknie... (teczka jej się otwiera, papiery wypadają na ziemię). SZABATAI {pomaga zbierać) Wszystko głupstwo, Ewuniu. Tylko odwagi... Tu ma pani moje akta... nie zgubić, bardzo ważne... Pan Bóg pomoże, Ewuniu. EWA Dziękuję panu, panie Szabatai... Naprawdę nie wiem jak... Stokrotne dzięki, panie Szabatai! (oddala się biegiem) SZABATAI (woła za nią) Powodzenia, Ewuniu! I niech pani do mnie przychodzi, kiedy tylko będzie pani miała kłopoty! My, Żydzi, musimy się trzymać... (zawraca do swojego baraku) Taka dzielna dziewczyna i takie kłopoty, (kiwa długą brodą) Aj, aj, aj - biedna opieka socjalna...

Łańcuch bohaterów
Ludzie pytają nas często, jak to jest możliwe żyć w kraju, gdzie przy lada okazji można się potknąć o minę albo wpaść na terrorystę. No cóż - do wszystkiego można się przyzwyczaić nawet do tego, że można się przyzwyczaić do wszystkiego. Inne narody mają swoje totolotki, my zaś mamy swoją cotygodniową nagrodę uznaniową za wykrywanie i rozbrajanie w porę bomb.

Pewnego majowego przedpołudnia udali się państwo Geigerowie do jerozolimskiego muzeum na wystawę rzeźby nowoczesnej. Już przy wejściu uwagę pani Geiger przyciągnął interesujący obiekt. Była to niewielka, opakowana w czarny plastyk paczuszka, przyczepiona taśmą klejącą do ściany i zaopatrzona w długi, chyba dziesięciometrowy sznur, na którego końcu pełgał nikły płomyczek, dość żwawo zbliżający się do wspomnianej paczuszki. Pani Geiger odwróciła się do pana Geigera i rzekła: - Czegóż to ci nowocześni artyści dzisiaj nie wymyślą! Pan Geiger, bardziej w sprawach sztuki bywały, odpowiedział: - Wszystko jest lepsze niż kiczowaty zachód słońca. Po czym otworzył katalog wystawy i zaczął szukać tytułu rzeźby. Nie znalazł, więc postanowił wnieść reklamację do dyrekcji muzeum. Nie wydaje się przecież trzech funtów na zakup bezwartościowej broszury. W zasięgu wzroku nie było jednak nikogo, kto mógłby przyjąć reklamację. Pan Geiger zlecił zatem wszczęcie poszukiwań swemu siedmioletniemu synkowi Ariemu. Ten wszakże wzbraniał się wykonać ojcowski rozkaz, został więc pedagogicznie spoliczkowany. - Teraz będziesz wiedział, że gdy ojciec coś każe, to trzeba go słuchać! - krzyknął pan Geiger. Arie oddalił się pociągając żałośnie nosem, a spotkawszy po drodze jakiegoś zwiedzającego zapytał go, gdzie mógłby znaleźć kogoś z personelu. - Na pewno piją herbatę w restauracji - brzmiała odpowiedź. Ciągle łkając Arie udał się w dalszą drogę. Dotarłszy do restauracji zapytał najpierw kelnera o miejsce, gdzie się robi siusiu. Tam natknął się na policjanta, który widząc zapłakane dziecko wziął je za rączkę i odprowadził do rodziców. Przy okazji przeciął sznur w momencie, gdy płomyk był już oddalony od pudełka o niecałe dwadzieścia centymetrów. Krótko mówiąc Geigerowie z dnia na dzień stali się bohaterami narodowymi, zwłaszcza Arie, jako ten, który we właściwym czasie sprowadził właściwą pomoc.

- Naprawdę nie zasługujemy na tyle podziękowań - bronił się pan Geiger na zorganizowanej następnego dnia konferencji prasowej. - Spełniliśmy po prostu swój obowiązek - nic ponad to. Każdy inny obywatel na naszym miejscu uczyniłby to samo. Fotografia zbiorowa przedstawiająca rodzinę Geigerów, policjanta i kelnera zdobiła strony tytułowe wszystkich dzienników. - Dziecko drżało i ledwie mogło mówić - opowiadał kelner. - Od razu zrozumiałem, że muszę działać błyskawicznie. Z kolei wypłynęła sprawa nieznajomego, który z taką bezbłędną precyzją skierował płaczącego chłopca do zbawczej restauracji. Zajęła się tym prasa i już następnego dnia były wyniki: stroiciel fortepianów z Rechovoth - Samuel Kagański, ujawnił się na posterunku policji jako poszukiwany. - Nie byłem całkiem pewien czy wskazując dziecku restaurację postępuję słusznie. Ale powiedziałem sobie: Kagański, coś trzeba zrobić! No bo niby jak? Bez wahania skierowałem więc chłopca do restauracji. Matka Ariego była jeszcze ciągle pod wrażeniem dramatycznych wypadków: - Mój Boże - westchnęła podczas uroczystego bankietu wydanego przez zarząd miasta na cześć rodziny Geigerów. - Jakie to szczęście, że mój brat wysłał nas do muzeum tego właśnie dnia. Brat pani Geiger, z zawodu elektryk, ogłosił ze swej strony, że sam nigdy w życiu w muzeum nie był. - Ale co mi szkodziło wysłać tam siostrę i szwagra? - oświadczył dziennikarzom. - To chyba ten mój jakiś taki instynkt. No i ten mój patriotyzm. A poza tym, to może też i dlatego ich wysłałem, że jeden znajomy reporter dał mi dwa bezpłatne bilety. Dziennikarz sportowy Jankiel Horowitz, fundator biletów, przyjął objawy publicznego hołdu w sposób nieco arogancki: - Drobiazgi nie są tu ważne. Ważne jest, że w końcu uratowałem to muzeum. Od chwili, gdy w dziennikach ukazało się jego zdjęcie w towarzystwie matki i burmistrza, popularność Jankiela Horowitza niepomiernie wzrosła. Starsza pani Horowitz otrzymała od burmistrza dyplom honorowy za to, że obdarzyła kraj takim synem. Ojciec Horowitza, który też w tym podarunku odegrał pewną rolę, błogosławił demonstrantów zebranych pod jego balkonem: - Już z tego choćby powodu - powiedział wzruszonym głosem - z tego tylko powodu, że urodził się mój syn, warto mi było ożenić się przed czterdziestoma laty. Brakującym ogniwem łańcucha jest rabin, który wtedy pobłogosławił małżeństwo Horowitzów. Poszukiwania są w toku.

Achimaaz i buty
Rodzice żydowscy czynią wszystko, aby dzieci przerosły ich pod każdym względem. Rozpieszczają je też ponad wszelką miarę. Gdy do pękającego w szwach autobusu wsiada krzepki mężczyzna z pięciokilogramowym dzieckiem na ręku, miejsce na fotelu znajduje się natychmiast. Niech się jednak wciśnie ktoś z pięćdziesięciokilogramowym workiem na plecach - będzie stał do końca. Nie wszystkie dzieci żydowskie są genialne; co najwyżej osiemdziesiąt pięć do dziewięćdziesięciu procent. Wśród pozostałych dziesięciu-piętnastu znajduje się też pewna liczba umysłowo upośledzonych. Nie żadnych niedokształconych - bo szkolnictwo w Izraelu nie jest upaństwowione po prostu tępych z natury. Jednym z takich był Achimaaz, o którym będzie właśnie mowa. Całe nieszczęście zaczęło się od tego, że upodobałem sobie pewien rodzaj butów amerykańskich, zwanych ze względu na miękkie spody „rubber soles”. W dosłownym tłumaczeniu - gumowe podeszwy. Postanowiłem więc koniecznie kupić taką parę i w tym celu udałem się do sklepu obuwniczego pana Leichta przy Mograbi Square12. - Panie Leicht - powiedziałem. - Chciałbym kupić parę prawdziwych rubber soles, zamszowych z amerykańskimi noskami. - Momencik - powiedział pan Leicht i zaczął przetrząsać regały. Okazało się, że buty rubber soles, zamsz, amerykańskie noski na składzie wprawdzie są, ale ani jedna para nie spełnia wszystkich wymagań naraz. Ze względu na moje wyraźnie okazane rozczarowanie pan Leicht natychmiast zadeklarował wysłanie gońca do swojej filii, która mieściła się naprzeciwko Poczty Głównej. - W ciągu kilku minut będzie pan miał swoje buty - powiedział i skinął na gońca, czternastoletniego jemeńskiego Żydka, którego zdumiewająco niski stopień inteligencji wkrótce się dowodnie okaże. - Słuchaj uważnie, Achimaaz - powiedział pan Leicht powoli i wyraźnie. - Pójdziesz teraz do naszej filii naprzeciwko Poczty Głównej i poprosisz o parę butów rubber soles, zamsz, amerykański nosek, nr 7. Przyniesiesz to tutaj. Zrozumiałeś? - Że niby co? - zapytał Achimaaz. - No tak - pan Leicht zwrócił się usprawiedliwiająco do mnie. - Myślę, że będzie lepiej, jeżeli ten tuman zabierze ze sobą pańskie buty - inaczej przyniesie nie ten numer. Zdjąłem buty, pan Leicht włożył je do pudełka i wręczył gońcowi. - A więc Achimaaz: rubber soles, zamsz, amerykańskie, nr 7. Zapamiętasz to? No, to jazda. - Panie Leicht - wyjąkał Achimaaz - ja nie wiem dokąd ja mam iść, panie Leicht.

12

Są dwa pępki świata: Times Square w Nowym Jorku i Mograbi Square w Tel Awiwie. Istotnie - w tych dwóch punktach koncentruje się 43 procent wszystkich kinoteatrów świata. Gdy ktoś na przykład zapyta mieszkańca Izraela, gdzie leży Abisynia, ten mu niechybnie wyjaśni: - Wie pan przecież, gdzie jest Mograbi Square? Otóż Abisynia leży 3000 mil na południowy wschód od Mograbi.

- Wiesz przecież, gdzie jest Poczta Główna? - Tak, wiem. - No więc? Na co jeszcze czekasz? Pospiesz się! Po dwóch godzinach i dwudziestu minutach, które spędziłem w sklepie boso, nie wiedzieliśmy już, ani pan Leicht, ani ja, o czym rozmawiać, aby ukryć zdenerwowanie. Wszystkie potoczne tematy konwersacyjne od rozbudowy Tel Awiwu po przyjęcie Chin do ONZ zostały wkrótce wyczerpane. W końcu drzwi otworzyły się, a na progu stanął Achimaaz - bez tchu i z pustymi rękoma. - Nu?! - pan Leicht skoczył do niego. - Gdzie są buty? - Odeszły pocztą lotniczą - powiedział Achimaaz i głęboko odsapnął. Natychmiast wdrożone dochodzenie dało następujący wynik: Przeklęty chłopak wykonał ściśle ostatnią instrukcję szefa - udał się wprost na Pocztę Główną i stanął w kolejce do okienka numer 4, ponieważ to była najdłuższa kolejka. Posuwał się bardzo wolno, bowiem okienko numer 4 załatwiało listy polecone, a woźny z jakiegoś ministerstwa przyniósł był właśnie 1200 takich listów. W końcu jednak przyszła kolej na Achimaaza. Podsunął urzędnikowi pod sam nos pudełko z moimi butami i dzielnie wyrecytował wyuczoną formułkę: - Rubber soles. Zamsz. Ameryka. Numer 7. - Okienko ósme - powiedział urzędnik. - Proszę przechodzić. Achimaaz dotarł w nowym ogonku do okienka ósmego, gdzie przyjmowano listy z nadwagą. Tu także powtórzył swoją formułkę: - Rubber soles. Zamsz. Ameryka. Numer 7. - To nie jest list - powiedział urzędnik. - To jest paczka. - Nie szkodzi - wyjaśnił Achimaaz. - Pan Leicht tak sobie życzy. - W porządku - urzędnik wzruszył ramionami i położył pudełko na wadze. - To cię będzie kosztowało majątek. Dokąd to ma iść? - Rubber soles. Zamsz. Ameryka. Numer 7. Urzędnik zajrzał do taryfy „Ameryka” i odszukał opłatę pocztową za przesyłkę lotniczą odpowiedniej wagi. - Trzy funty i dziesięć piastrów. Z dostawą ekspresową? - Co znaczy ekspresową? - Pytam, czy to jest pilne.

- Bardzo pilne. - To jeszcze dochodzi 58 piastrów. Masz tyle forsy przy sobie, chłopcze? - Czemu mam nie mieć? Dopiero teraz urzędnik spostrzegł, że na pudełku nie ma żadnego adresu. - Co to ma być? Czemu tu nic nie napisałeś? - Ja nie potrafię dobrze pisać - Achimaaz usprawiedliwił się i zaczerwienił. - U nas było ośmioro dzieci. Mój najstarszy brat jest w kibucu... - No, już dobrze - przerwał mu urzędnik, w którym wzięło górę miękkie żydowskie serce - chwycił pióro, żeby samemu zaadresować paczkę. - Do kogo to ma iść? - Rubber soles. Zamsz. Ameryka. Numer 7 - wyszeptało onieśmielone pacholę. - Rabbi Sol Zamsz, USA - napisał urzędnik, zżymając się trochę na tego amerykańskiego Żyda, który pozwolił sobie skrócić biblijne imię Salomon na Sol. Wpisawszy nazwisko Zamsz przerwał znowu: - Jakie miasto, u diabła? Jaka ulica? - Pan Leicht powiedział: naprzeciwko Poczty Głównej. - To nie wystarcza. - Rubber soles. Zamsz. Ameryka. Numer 7 - powtórzył dzielny Achimaaz. - Nic więcej pan Leicht nie mówił. - Faktycznie, lepszy numer! - urzędnik pokręcił głową i fachowo uzupełnił adres: skrytka pocztowa numer 7, Brooklyn, NY, USA13. A kto jest nadawcą? - Pan Leicht. - Gdzie mieszka pan Leicht? - Ja nie wiem. Ale ma sklep na Mograbi Square. Taki był przebieg zdarzeń, o ile udało nam się go zrekonstruować. Gdy przed kilkoma dniami znowu przechodziłem koło pechowego sklepu, pan Leicht wciągnął mnie do środka i z dumą pokazał mi list od rabbiego Zamsza, Hartford, Connecticut (błędny adres brooklyński został przez bystrych urzędników amerykańskich trafnie skorygowany). Rabbi Zamsz serdecznie dziękował za piękny prezent, pozwalał sobie jednak zauważyć, że preferuje obuwie raczej nowe, gdyż dłużej się nosi. Niemniej ten drobny dowód pamięci, nawet o kimś, kto jak on od dawna żywo interesuje się ruchem syjonistycznym, nieco go zaskoczył.
13

W Izraelu panuje przekonanie, że prawie wszyscy Żydzi amerykańscy mieszkają w Brooklynie. A jak jest naprawdę? Naprawdę jest tak, że prawie wszyscy amerykańscy Żydzi mieszkają w Brooklynie.

Pod znakiem krzyżówek
Młode pokolenie, urodzone już w Izraelu, cierpi na pewną ciasnotę horyzontów, ponieważ z powodu dziwnego położenia geograficznego naszego kraju nie ma on żadnego kontaktu z szerokim światem. Sam Izrael wprawdzie znają nasi sabra14 jak własną kieszeń. Ale tak z ręką na sercu - duża to kieszeń? Tam, gdzie chodzi o wiadomości i doświadczenie, przybysz z Europy ma wszelkie dane, aby wykazać swoją wyższość nad półdzikimi Azjatami. Najlepsze okazje ku temu bywają, jak się zaraz okaże, na plaży. (Niedostatecznie zorientowanych Czytelników należy tu poinformować, że Izrael leży nad Morzem Śródziemnym, i to w tak szczególny sposób, że z każdego dowolnie wybranego punktu wewnątrz kraju można się w pół godziny dostać albo nad morze, albo do arabskiej niewoli). Nie znam niczego piękniejszego niż leżeć w promieniach słońca na złotym piasku, z twarzą zakrytą gazetą, i o niczym nie myśleć. Chyba tylko o tym, że jutro rano muszę dostarczyć do redakcji manuskrypt; że pan Leicht nie napisał jeszcze do rabbiego Zamsza w Hartfordzie, aby w końcu odesłał moje buty; że płatność raty podatku dochodowego jest tuż, tuż; że zapomniałem odebrać bieliznę z pralni, a żona tak na nią czeka, że wkrótce zostanę powołany na ćwiczenia wojskowe, że ktoś mi ukradł ulubiony długopis, że od dwóch dni cierpię na jakiś szum w uszach, że Naser dostał właśnie większe dostawy broni od Rosjan. Innymi słowy - oddaję się słodkiemu lenistwu, a wokół świat zapada w nicość. Jestem sam - tylko słońce i wiatr. No, może jeszcze piłka tenisowa, która od czasu do czasu przelatuje ze świstem koło mojej głowy. Poza tym piasek. I komary. I wrzeszcząca gromadka słodkich, zdrowych, obdarzonych dźwięcznymi głosami aniołków. Prawdę mówiąc - leżeć na plaży to straszna tortura. Leżałem więc na plaży przykryty gazetą - ale o tym już mówiłem. Tyle tylko, że teraz to nie było już dokładnie tak. Bo oto jeden z tych pucołowatych kryminalistów przystąpił do mnie i ściągając mi z twarzy gazetę zapytał: - Mutar?15 - Proszę - odpowiedziałem. Ledwie jakoś udało mi się zmienić moją niewygodną pozycję dzięki temu, że lewym przedramieniem osłoniłem oczy przed promieniami słońca, gdy z hordy szczeniaków dobiegł mnie wrzaskliwy okrzyk jakiegoś rudzielca: - Ej, proszę pana! Chcielibyśmy rozwiązać krzyżówkę! Tego było już za dużo. Nie dość, że cała ta moralnie zaniedbana banda zrabowała moją osłonę, to w dodatku teraz chce mnie pozbawić tej ostatniej przyjemności, jaka mi jeszcze pozostała.

14 15

Sabra - urodzony w Izraelu. „Mutar?” znaczy dosłownie: „Czy wolno?”. Kiedy jednak posługuje się tym słowem jakiś sabra, należy je rozumieć jako „wszelki opór jest bezcelowy”.

Rozwiązywanie krzyżówek jest bowiem moim jedynym, a zarazem ulubionym hobby, i muszę wyznać, że naprawdę nie rozumiem, dlaczego od dwudziestu lat nie rozwiązałem żadnej. - Nie - oświadczyłem twardo. - Krzyżówki nie dotkniecie. Zrozumiano?! I postanowiłem oddać się drzemce. Niestety - wkrótce przeraźliwy wrzask udaremnił moje zamiary: - Pięć liter, idioto! Pięć liter! Więc jednak rozwiązywali moją krzyżówkę! Mimo że im wyraźnie zabroniłem! Tym chuliganom, tym bezprizornym, tym sabra! - Czworonożny ssak na pięć liter, także zwierzę pociągowe - mozolił się na głos rudzielec, podczas gdy jego kumple trwali w głębokim zamyśleniu. - Na początku szło tak dobrze. Ale krzyżówki pod koniec zawsze stają się trudne - dał się słyszeć głos jakiegoś innego. - Pięć liter... zwierzę pociągowe... Może ty wiesz, co to takiego, Pink? Pink nie wiedział. Ale gdzieś ze środka bandy zajazgotało nagle triumfująco: -- Bawół!!! Słowo zostało wpisane, nastrój poprawił się znakomicie. Przy „trzy poziomo” wyłoniła się nowa przeszkoda: - Bohater powieści Dostojewskiego - udramatyzowaną wystawia teraz Teatr Habimah. Jedenaście liter, pierwsza „a”. - Śmierć komiwojażera? - zapytał jakiś żeński członek bandy. Podniósł się krzyk, że to jest więcej niż jedenaście liter. - Król Lear? - Nie bądź śmieszny. Ma się przecież zaczynać na „a”. Nie mogłem znieść dłużej tej orgii ignorancji. Jako humanistycznie wykształcony Europejczyk od początku wiedziałem, że nie może tu chodzić o nikogo innego, jak tylko o bohatera nieśmiertelnej „Zbrodni i kary”. I z tą całą niedbałością cechującą duchy prawdziwie wyższe podrzuciłem hordzie właściwe nazwisko: - Raskolnikow. Milczenie, które nagle zapadło, nie trwało długo. Przerwał je drwiący śmiech: - Gdzie tu jest na początku „a”? Gdzie tu jest „a”? Honor Europy został wystawiony na próbę. Jeśli natychmiast nie uda mi się udowodnić tej azjatyckiej szumowinie całej mojej kulturalnej przewagi, Europa w tej części świata będzie już bezpowrotnie skompromitowana.

- Pokażcie mi tę krzyżówkę - powiedziałem spuszczając nieco z tonu. - Skąd tu właściwie macie to wasze „a”? No jasne! Pod pięć poziomo: stolica kraju południowo-amerykańskiego na cztery litery - wpisali „Air’s” wstawiając wzorem hebrajskim apostrof zamiast niemego, jak sądzili, „e”, a resztę, całe „Buenos”; uważając w ogóle za nieważne. - Ej, dzieci, dzieci - rozjaśniłem twarz łagodnym, pedagogicznym uśmiechem i poprawiłem „Air’s” na „Rima”, bo „r” potrzebne mi było do Raskolnikowa. - Rima, kochane dzieci, jest stolicą Peru. W Europie wie to każdy uczeń szkoły podstawowej. - Nie Lima? - zapytał bezwstydnie rudzielec. Został jednak natychmiast zakrzyczany przez pozostałych, co było czymś w rodzaju votum zaufania dla mojej osoby. Wsparty aplauzem mogłem teraz przystąpić do wprowadzenia dalszych poprawek, niezbędnych do wpisania „Rimy”. Na początek poszło „osiem pionowo”. Było „lud”, zmieniłem na „ród”. - Ród? - znowu ten przemądrzały rudzielec. - Czy jest pan pewien, że to ma być „ród”? - Oczywiście, że jest pewien - wyręczyła mnie jego przyjaciółka, żująca gumę, sympatyczna, doskonale wychowana panienka. - Nie przeszkadzaj panu. Życzyłabym ci, żebyś miał choćby połowę tych wiadomości co on. Skinąłem jej przyjaźnie głową i podjąłem przerwane prace korektorskie. Pięć pionowo - jednostka elektryczna - dzięki „Rimie” od razu rozwiązałem jako „molt”, z czego wynikało, że siedem pionowo: pojazd wodny - to nic innego, jak tylko „trom”. Wyznaję, że w tym momencie nie czułem się zbyt pewnie, ale będąc tak blisko końca nie mogłem się przecież poddać. - Meksykański ptak drapieżny na pięć liter - zza moich pleców Pink czytał jedno z ostatnich już nie rozwiązanych haseł. - Pierwsza litera „b”, ostatnia „t”. Wśród ogólnego zachwytu i oklasków zdecydowałem się na „bizot”. Osiemnaście pionowo: czynności wykonywane przez adwokatów - podałem jako „fnuco”, a łacińskie słowo oznaczające ołówek - jako „murs”. Odtąd nie natrafiłem już na żadne trudności! Jugosłowiański port - „Stati”. Główne mocarstwo na półkuli zachodniej (skrót) - „UTA”. Wódz w wojnie trzydziestoletniej - „Wafranyofi”. Gdy skończyłem, cała izraelska młodzież leżała u moich stóp. Cóż to za miłe, wspaniałe stworzenia! Te żądne wiedzy dziewczęta, ci inteligentni chłopcy, z których słusznie jesteśmy tak dumni! Cała ta młodzież spijała słowa z mych warg, wprost modliła się do mnie. Dziś sława moja sięga od gór Galilei do Zatoki Akaba. Kto mnie szuka, wystarczy, że zapyta o „chodzącą encyklopedię”. Znajdzie mnie najprawdopodobniej na plaży, rozwiązującego krzyżówki. A naokoło mnie - sam kwiat izraelskiej młodzieży.

Kiedy nadejdzie ten dzień

Lekceważąc fakty życiowe i prawa psychologii dziecięcej ortodoksja żydowska dekretuje, że każde dziecko pici męskiej w dniu swoich trzynastych urodzin staje się nagle i nieodwołalnie dorosłym mężczyzną. Ten ciężki wypadek losowy - zwany Bar Micwa - czczą rodzice takiego cudusia wystawnymi uroczystościami, każąc przy tym nowokreowanemu mężczyźnie by poprowadził modły jak doświadczony rabin i wygłosił mowę pochwalną na cześć mamy i taty z wyliczeniem wszelkich dobrodziejstw, które mu wyświadczyli. W tym dniu dziecko nagle dorośleje, a rodzice równie nagle dziecinnieją.

O świcie zadzwonił telefon. - Halo - odezwał się stłumiony głos męski. - Chciałbym pilnie z panem porozmawiać. - W jakiej sprawie? - Nie przez telefon. Było to normalne wejście zwane przez szachistów gambitem żydowskim. Zastosowałem obronę sycylijską: - Przykro mi, ale dostaję codziennie tuzin takich telefonów, a przeważnie chodzi o to, że zbliża się święto Bar Micwa małego Jonasza i trzeba mu napisać okolicznościową mowę. Nie jestem w sta... - Drogi panie! - przerwał mi oburzony rozmówca. - Sądzi pan, że budziłbym kogoś o tej porze dla takiego głupstwa? Proszę, niech pan przyjeżdża natychmiast! Podał nazwisko - nie było mi obce: człowiek na świeczniku, gdzieś tak między sferami rządowymi a wielkim przemysłem. No cóż - nigdy nic nie wiadomo. Wykonawszy tylko niezbędne zabiegi toaletowe, szybko udałem się pod wskazany adres. Dostojnik oczekiwał mnie przed furtką. - Nie mamy ani chwili do stracenia - poinformował mnie surowo, gdy wspinaliśmy się po schodach. Mój syn Jonasz za kilka dni obchodzi swoje święto Bar Micwa i potrzebna mu jest mowa. Chciałem zrobić po prostu w tył zwrot, ale gospodarz przytrzymał mnie. Głos mu jakoś złagodniał: - Niech mnie pan nie zawiedzie, błagam. Jesteśmy bliscy załamania - liczymy tylko na pana. Chłopiec kocha nas i uwielbia. I o niczym innym nie marzy, jak tylko by nam podziękować za te wszystkie dobrodziejstwa, któreśmy mu wyświadczyli. Uważa, że powinien nam szczerze, z całego serca podziękować. - Zgadzam się: powinien. - Wygłaszając mowę. - Którą sam powinien sobie napisać.

- Niestety - tego to on nie potrafi. Proszę, ja bardzo proszę! - niemal łkał. - Pan musi nam pomóc. Tylko taki geniusz jak pan może nas uratować. Oczywiście za honorarium, jakiego tylko pan zażąda. Suma nie gra żadnej roli. Ważny jest czas. A on nas goni. Każda godzina jest droga. Co ja mówię każda minuta! Niech mnie pan zrozumie. Niech pan wniknie w głąb zatroskanego ojcowskiego serca! - i zabierał się do klęknięcia przede mną. Przeszkadzając mu w tym poczułem jak wewnętrznie mięknę. On też to zauważył: - Tylko taka mała, króciutka mówka. Pełna jednak uczucia i kipiąca synowską wdzięcznością. Jeśli można - rymowana. Bo ileż to razy w życiu ma się to swoje święto Bar Micwa? Jeden jedyny raz! Pan nie może nam odmówić. Rzeczywiście nie mogłem. Stroskane serce ojcowskie zwyciężyło mnie. - Na kiedy chciałby pan mieć rękopis? - Na wczoraj. Rozpaczliwie jesteśmy spóźnieni. - Potrzebuję co najmniej dwóch dni... - Wykluczone! - mój zleceniodawca drżał z przerażenia. - Niechże pan pomyśli: dziecko musi się jeszcze nauczyć tekstu na pamięć! Dziś wieczór, zaklinam pana! Dziś wieczór! - No dobrze. Powiedzmy - o dziewiątej. - Wpół do dziewiątej! Podwajam stawkę, jeśli pan zdąży do ósmej trzydzieści. Na pożegnanie omal mnie w rękę nie pocałował. A gdy dochodziłem do bramy, jeszcze wołał za mną: - O ósmej! Niech pan tylko nie zapomni: najpóźniej o ósmej! W domu najlepsza z możliwych żona powitała mnie wiadomością, że przed chwilą ktoś dzwonił i powiedział tylko trzy słowa: „za dziesięć ósma”. Poprosiłem ją o zaparzenie szczególnie mocnej, szczególnie czarnej kawy i zabrałem się do dzieła. Najpierw postanowiłem wniknąć w istotę młodzieńczych wzruszeń i uniesień, które musiały niewątpliwie kłębić się w piersi Jonasza z okazji uroczystości. Jak mógłby te uczucia wyrazić? Może tak: Od pierwszego mego krzyku Macie ze mną trosk bez liku. Niechaj zatem dzięki moje Opromienią was oboje. Może trochę sucho, ale przecież nie bez tej wymaganej wdzięczności i szacunku. Jak na początek obleci. Podczas gdy łamałem sobie głowę nad dalszym ciągiem, pojawił się goniec z bukietem róż i karteczką: „Wszystkiego najlepszego. Proszę na wpół do ósmej!” Druga zwrotka brzmiała:

Droga Mamo, drogi Tato! Syn Wam dzięki składa za to, Że tak bardzo się troszczycie, Abym miał jedwabne życie. Następnego zakłócenia pracy doznałem za pośrednictwem telefonu: - Jak idzie? - dowiadywał się stroskany ojciec. - Ma pan już może coś gotowego? Odczytałem wyniki swojej dotychczasowej pracy. - Niezłe - pochwalił. - Ale uważam, że imię chłopca powinno być w jakiś sposób zrymowane. On nas uwielbia wprost do szaleństwa. Siódma dwadzieścia? - Zrobię wszystko, co będę mógł - zapewniłem go. Wyłączyłem telefon i przystąpiłem do szukania słowa, które by się rymowało z „Jonasz”. Głupie imię. Nie mogli by go jakoś inaczej nazwać? Tego ich całkiem niepotrzebnego potomka? Na przykład Gideon: Oto Wasz drogi, syn, Gideon. Uczucia do Was wyznać chce on. Albo, jeszcze lepiej, Efraim: Kocha Rodziców mały Efraim. On dziś na dłoni serce swe da im. W końcu jednak uporałem się z tym Jonaszem: Kiedy wspomnę Tatę, Mamę, Łzy wdzięczności płyną same. Wam więc z głębi swego łona Śle swe dzięki synek Jonasz. Tymczasem nadeszło popołudnie i telegram: „więcej uczucia tempo tempo oczekuje dostawy o siódmej”. Powoli zaczęły się pojawiać u mnie oznaki zmęczenia. Po szesnastej zwrotce wszedłem pod natrysk i przebywałem tam do dziewiętnastej strofy. Potem tworzyłem w wannie. Ale właściwy finał nie dawał się jakoś ułożyć nawet przy biurku. Nie było tej końcowej strofy jeszcze i wtedy, gdy o wpół do siódmej pojawił się goniec nieziemsko uwielbianych rodziców i stanąwszy mi za plecami oznajmił, że nie wyłącza silnika w aucie czekającym na ulicy. Pod taką presją udało mi się wreszcie rzucić na papier wersety finalne: Kończąc, drodzy rodziciele, Do stóp Waszych syn się ściele I swój własny wraz z podzięką Los powierza Waszym rękom.

Goniec wyrwał mi papier z ręki i pognał do samochodu. Z przyjemnością stwierdziłem, że jeśli o mnie chodzi, to co do minuty dotrzymałem wyznaczonego mi terminu. Następnie zapadłem w głębokie, bezmyślne odrętwienie. Minęło kilka tygodni, a z banku nie nadeszła żadna informacja, z której by wynikało, że mój zleceniodawca przekazał jakieś honorarium. O nim samym też jakby słuch zaginął. Połączyłem się telefonicznie i zapytałem go, czy z tą sprawą wtedy wszystko było w porządku. - Z jaką sprawą? - zapytał. - Kiedy? Nie bez pewnej dumy przypomniałem się jako autor kunsztownie rymowanej mowy, którą młody Jonasz wygłosił na swoim Bar Micwa. - Ach, tak - usłyszałem. - Racja. Przypominam sobie. Niestety, nie miałem jeszcze czasu, żeby przeczytać pański manuskrypt. Niech pan jeszcze raz do mnie zadzwoni. - Świetnie. Zgłoszę się jutro. Ósma rano panu odpowiada? - Nie ma pośpiechu. Może tak około południa. Albo w przyszłym tygodniu.

Prezenty dla ojca i syna
Zdarzyło się w końcu, że i nasz syn Amir miał swoje święto Bar Micwa. Przy tej okazji udało mi się w ciągu kilku godzin przyjrzeć dokładnie naszemu społeczeństwu konsumpcyjnemu.

Amir, mój drugi syn, oczywiście rudy, skończywszy bez większego trudu lat trzynaście osiągnął według praw żydowskich oficjalny status mężczyzny. Zewnętrznie wyraża się to między innymi w ten sposób, że nowo kreowany mężczyzna zostaje w pierwszą sobotę po Bar Micwa wezwany w bóżnicy do przeczytania przypadającego na ten dzień wyjątku z Tory. Ponadto też my, rodzice, według starego zwyczaju wieczorem tego dnia urządzamy huczne przyjęcie, na które zapraszamy licznych, zwłaszcza dobrze materialnie sytuowanych przyjaciół. Tuż przed uroczystością zwróciłem się do swego dopiero co pasowanego na mężczyznę syna, by wyjaśnić mu wagę tego momentu: - Pokolenia twych przodków z dumą patrzą na ciebie, mój chłopcze. Z dniem dzisiejszym spoczęła na tobie obywatelska odpowiedzialność za ten kraj, który wreszcie po dwóch tysiącach lat... - A propos dwóch tysięcy - przerwał mi mój poczuwający się do odpowiedzialności potomek. Sądzisz, że uzbieramy tyle? - Kto mówi o pieniądzach? - skarciłem go ostro. - Kto mówi o jakichś tam czekach czy prezentach?! Samo wydarzenie, jego wewnętrzna treść - oto co się tutaj liczy. Ta więc duchowa zawartość...

- Będę więc chyba musiał założyć sobie własne konto bankowe - dokończył Amir swoją poprzednią myśl jasno i wyraźnie. Mimo wszystko był jednak trochę niepewny i zakłopotany, gdy pojawili się pierwsi goście. Nie bardzo jeszcze panował nad sytuacją i co rusz, ogromnie zmieszany, pytał mnie, co ma robić, jak się ma zachować. Cierpliwie pouczałem chłopca: - Mów każdemu: „Cieszę się, że pan był tak uprzejmy i zechciał przybyć”. - A kiedy mi będą wręczali prezenty, to co? - Wtedy mów: „Serdecznie dziękuję, ale to naprawdę nie było konieczne”. Pouczony przeze mnie Amir stanął na posterunku w pobliżu drzwi. Już z daleka wołał do każdego wchodzącego: „Dziękuję, ale to naprawdę nie było konieczne” - i pożądliwie wyciągał doń rękę. Gdy otrzymał pierwszy czek opiewający na pięćdziesiąt funtów, musiałem chłopaka przytrzymać za łokieć, inaczej pocałowałby dobroczyńcę w rękę. Na widok pierwszego wiecznego pióra wpadł w ekstazę, a ujrzawszy ekspander niemal wybuchnął łzami radości. - Cóż to za wrażliwe dziecko! - zauważyła jego matka. - I jakie subtelne! Zbiornica darów została urządzona w pokoju małej Renany, a mój najstarszy syn, Raphael, wziął na siebie obowiązek sortownika zdobyczy. Atmosfera świątecznej pogody została nieco zmącona, gdy pewien żądny poklasku i próżnej chwały przemysłowiec wystąpił ekshibicjonistycznie z czekiem wystawionym na kwotę dwustu pięćdziesięciu funtów. Na tle takiej hojności zbladły wszelkie kompasy i encyklopedie. Coraz niedbałej mruczał młody benefisant swoje „dziękuję... nie było konieczne...”, a wkrótce poskarżył mi się na dwóch nowo przybyłych, od których nie dostał nic poza uściskami dłoni, co istotnie wcale nie było konieczne. Przyjrzałem się dobrze obu bezwstydnikom i z bezsilnym oburzeniem stwierdziłem, że skwapliwie przysiedli się do bufetu. - Cierpliwości, cierpliwości - pocieszałem stojącego przy mnie i bladego z gniewu syna. - Jeszcze przyjdzie koza do woza, jeszcze ich kiedyś dorwiemy! Ruszaj na swój punkt kontrolny. Na ogół jednak mogliśmy być z prezentów zadowoleni, chociaż można było zarzucić ofiarodawcom pewien brak fantazji, co w rezultacie dało pokaźną liczbę dubletów. Roiło się od manierek turystycznych, lornetek, piór wiecznych itp., a już ekspandery mnożyły się jak króliki. Któż by przypuszczał, że te rzeczy są takie tanie. Odczuliśmy więc ulgę, gdy Seeligowie wystąpili z plastykowym minimodelem składanej motorówki. Amir aż się zapomniał - zamiast zwykłego „dziękuję, nie było konieczne” kiwnął z uznaniem głową i powiedział: „Całkiem niezłe!” Jeśli o mnie chodzi, to co pewien czas uchylałem się od pełnienia roli uprzejmego gospodarza i wpadałem do składnicy, by zrobić inwenturę. Książki zostały ułożone w stosy tematyczne: tanie wydania Biblii, podróże, albumy z kiepskimi reprodukcjami oraz - osobno - tomik pod zagadkowym

tytułem „Za listkiem figowym”. Był to, jak się później okazało, elementarz wiedzy erotycznej dla dorastającej dziatwy. A jeden idiota nie wstydził się podarować mojemu synowi „Leksykon humoru”, gdzie nazwisko jego ojca nie było nawet wzmiankowane. Surowo poleciłem pilnować, żeby się facet nie dorwał do żadnych lepszych trunków. Podczas krótkiej przerwy w bojach zająłem się jednym z ekspanderów. Przyjemnie mi było stwierdzić, że potrafię rozciągnąć dwie sprężyny. Poza tym skonfiskowałem jeszcze wieczne pióro. I tak ich było za dużo. Amir wybierze sobie po uroczystości też jedno - prawdę mówiąc, to według mnie może sobie wziąć nawet dwa - resztę wyłączymy z użytku i oddamy pod moją opiekę. Charakter mego rudowłosego syna zmieniał się w sposób niepojęty: chłopiec doroślał na moich oczach. Od dawna zaniechał już pozdrawiania nadchodzących gości. Nieme oblicze, które ku nim zwracał, oznaczało niedwuznacznie „gdzie jest prezent?”, a głos, którym dziękował, przybierał zależnie od sytuacji tony pomiędzy serdecznością a lodowatym chłodem. Także i tu zachowywał się jak prawdziwy dorosły. Podczas moich następnych odwiedzin w pomieszczeniu składowym natknąłem się na dwa flakony wody toaletowej, dla młodzieńca po prostu bezużytecznej. Ludzie mogliby się naprawdę zastanowić, co komu ofiarowują. Złoty długopis i organki także zatrzymałem dla siebie. W tym momencie moje czynności porządkowe zostały nagle zakłócone: - Na miłość boską! - zasyczała najlepsza z żon. - Zajmijże się naszymi gośćmi! Zająłem posterunek przy Amirze, który nadchodzących teraz rzadziej gości lustrował okiem przydrożnego rozbójnika. Taksował ich przy tym zdumiewająco trafnie: - Najwyżej osiemdziesiąt - szeptał mi do ucha; albo lekceważąco: - Scyzoryk. Około dziesiątej przepędził wszystkich domowników z pomieszczeń magazynowych i zamknął drzwi. Zjeżdżajcie - zawołał. - To jest moje. Gdy na łodzi od Seeligów odkrył nalepkę z ceną „Funtów izr. 7,25”, nie omieszkał odszukać ofiarodawcy w tłumie i niemal splunął mu w twarz. W tajemniczy sposób pozostał nam na stanie majątkowym niezidentyfikowany co do ofiarodawcy tranzystorek ze słuchawkami pod wodę. Kto to mógł nam dać? Przelecieliśmy szybko listę obecnych sporządzoną przez Renanę - w rachubę wchodziły tylko dwie osoby: nasz dentysta i jakiś nieznajomy w bardzo pstrym krawacie. Ale który z tych dwóch? Nieświadomość była tym dokuczliwsza, że jednemu winniśmy podziękowanie, zaś drugiemu coś wręcz przeciwnego. Z pomocą przyszedł nam niezawodny instynkt Amira. Chłopiec zbliżył się do dentysty i kopnął go w piszczel, co nasz stomatolog przyjął pokorą. Nie było żadnych wątpliwości: szlachetnym ofiarodawcą był krawaciarz. Przykry niesmak wywołał u nas wszystkich prezent od frankfurckiego Żyda Jakoba Sinsheimera, mianowicie drzeworyt przedstawiający fragment jego rodzinnego miasta. Tym, co nas tak rozgoryczyło, nie była nawet nędzna wartość tego bohomazu, lecz dedykacja na jego odwrocie: „Mojemu kochanemu Kobi na Bar Micwa od jego wujka Samuela”. Wylaliśmy trochę soku malinowego na garnitur pana Sinsheimera i poprosiliśmy o wybaczenie.

Tymczasem Amir witał ostatnich już gości. - Hej! - wołał. - Ile? Chłopiec wyrósł na prawdziwego potwora. Jego nabiegłe krwią oczy tkwiły głęboko w oczodołach, jego szpony drżały z chciwości, a cały wyglądał tak odrażająco, że odwróciłem się od niego czym prędzej i uciekłem do magazynu, gdzie zastałem najlepszą z możliwych żonę zatopioną w pamiętnikach Goldy Meir. Gdy zostałem już sam, zacząłem liczyć czeki. Wielki Boże, cóż to za marnotrawstwo! Tyle pieniędzy w takim biednym kraiku jak nasz! Myśl, że mój nieudany syn będzie mógł rozporządzać całą tą sumą, sama w sobie miała już coś niepokojącego. Odpaliłem mu kilka czeków opiewających na drobniejsze sumy, resztę zabezpieczyłem w portfelu na mej ojcowskiej piersi. Nie, nie mam wyrzutów sumienia. To, co uczyniłem, było słuszne i sprawiedliwe. Czyż nie zainwestowałem w wychowanie chłopca ogromnych sum? A to dzisiejsze wystawne przyjęcie to kto urządził - on czy ja? Ano właśnie. Chce mieć chłopak pieniądze, niech idzie do pracy. W końcu jest już od dzisiaj mężczyzną.

Byłem świadkiem w rabinacie
Znakomitą większość Żydów cechuje ogromne przywiązanie do tradycji. Twierdzi się nawet, że przeżycie w diasporze zawdzięczają oni głównie swemu nieugiętemu trwaniu przy tradycyjnych obyczajach i surowych przepisach Zakonu. Co do mnie, wątpię raczej, czy w jakimś większym stopniu przyczyniłem się do tych dziejowych osiągnięć Izraela. W centralnej części opowieści, która ma tego dowieść, występuje człowiek imieniem Jankiel. Jak żyję, nigdy go przedtem nie widziałem, mimo to w ciągu niewielu minut udało mi się doprowadzić do ruiny całą jego przyszłość i całe jego szczęście rodzinne. Wszystko zaczęło się owego dnia, gdy pewna, równie jak Jankiel nieznana mi kobieta lat około czterdziestu, stanęła w progu mojego domu i zalała mnie potokiem słów, który zarówno co do zawartości logicznej, jak i wymogów gramatycznych mógł wzbudzić wiele zastrzeżeń, a przemowa prowadzona była w tempie zmierzającym nieuchronnie do ostrego ataku duszności: - Wybaczy pan, kochany panie, że tak pana tu napadam, nie znamy się przecież, ale Jankiel, on musi się ożenić, prawda, przecież pan nie wie, że ja jestem rozwiedziona, nieważne dlaczego, on był pijakiem i fundował obcym kobietom prezenty, a Jankiel nie pije i on zarabia dobrze, nie miesza się do polityki, mieszka w tym kraju od dawna, ma świetną posadę w branży tekstylnej i chciałby mieć dziecko, bardzo prędko, bo on nie może czekać, on nie jest w końcu pierwszej młodości, ale wygląda młodo, chociaż jest łysy, i ma nawet mieszkanie, sama nie wiem gdzie, pan musi nas odwiedzić, pan nie będzie teraz taki, żeby nam nie wyświadczyć tej przysługi - prawda?

- Z całego serca życzę pani wszystkiego najlepszego, droga pani - odpowiedziałem. - Niech spłynie na państwa małżeństwo wszelki dostatek i pokój, to prawdziwe błogosławieństwo, do którego ludzkość tak wzdycha. Szalom! Szalom! I niech pani da jeszcze kiedyś o sobie znać. - Dziękuję stokrotnie, dziękuję panu, ale całkiem zapomniałam panu powiedzieć, że Jankiel nie ma tu żadnych znajomych prócz paru starych osadników, ale oni nie mogą zaświadczyć przed rabinem, że Jankiel nie był za granicą żonaty, pan nie mieszka tu tak długo, pan jest dziennikarzem, to pan mógłby być naszym świadkiem16. - Zgoda - powiedziałem. - Zaraz skreślę tych parę słów i dam pani. - O nie, to nie wystarcza, wie pan, jeden przyjaciel Jankiela, on dał nam już takie pisemne oświadczenie, to jest taki stary kawaler i nawet na papierze firmowym Metro-Goldwyn-Mayer z Ameryki, on tam mieszka, ale rabin powiedział, że ważne jest tylko osobiste świadectwo i on się musi stawić, ja z góry dziękuję panu za uprzejmość, ja jestem entuzjastką pańskich felietonów, ostatni był nie najlepszy17, a więc do jutra, godzina dziewiąta rano przed „Café Passage” albo jeszcze lepiej wprost przed rabinatem, a teraz przepraszam, muszę już iść, nazywam się Szulamith Ploni, było mi bardzo przyjemnie. Nie przepadam za tego rodzaju przysługami, bo z nich tylko same kłopoty. Tym razem jednak miałem przeczucie, że los dwojga ludzi spoczywa w moich rękach. Prócz tego, muszę wyznać, bałem się trochę pani Szulamith Ploni. Następnego dnia rano, punktualnie o dziewiątej, znalazłem się więc przed wejściem do urzędu starszego rabina miasta, gdzie niecierpliwie oczekiwał mnie już atletyczny, łysy mężczyzna: - Pan jest świadkiem? - Zgadł pan. - To niech się pan pospieszy, bo już nas wywoływali. Szulamith też będzie za chwilę. Ona szuka teraz wśród przechodniów jakiegoś drugiego świadka. Cała parada będzie trwała kilka minut. Pan musisz tylko powiedzieć, że zna mnie pan jeszcze z Podwołoczysk, i że ja nigdy nie byłem żonaty. I to wszystko - czysta formalność. W porządku? - W porządku... Ale - tak całkiem między nami - niech mi pan powie: był pan kiedyś żonaty? - Nigdy w życiu. Miałem dość własnych kłopotów. - Tym lepiej... Ale to miasto... to, co pan je wymienił. Ja go w ogóle nie znam.

16

W Izraelu ślubów udziela rabin, który wpierw upewnia się na podstawie zeznań wiarygodnych świadków, że oblubieńcy są stanu wolnego i że żadne z nich nigdy nie wstępowało w związki małżeńskie. Na ogół wystarczy poprosić o przysługę świadczenia któregoś z sąsiadów na zasadzie rewanżu za to na przykład, że od czasu do czasu przechowujemy jego masło w naszej lodówce. Zważywszy, że życiorysy sąsiadów zna się zazwyczaj niezbyt gruntownie, trzeba przyznać, że świadczenie takich przysług bywa niekiedy ryzykowne. Nikt się jednak nie uchyla wiedząc, że sam kiedyś może się znaleźć w podobnej sytuacji. 17 Bzdura! Właśnie ostatni był szczególnie udany! Tylko że ta prymitywna kobieta w ogóle nie zrozumiała puenty.

- Chochem!18 Jest pan dziennikarzem? Niech więc pan opowie cokolwiek - że na przykład robił pan reportaż z Podwołoczysk, a ja panu w tym całymi latami pomagałem. - Ależ panie, przecież nikt w to nie uwierzy. - Co to znaczy: nie uwierzy? Pan myślisz, że w rabinacie ktoś ma pojęcie, co to takiego jest reportaż? - No, dobra... Ale teraz znowu całkiem zapomniałem, jak się nazywa to miasto na P... - Aj, aj, aj. No, ale jak pan nie może zapamiętać, to powiedz pan, że się znamy z Brodów. Brody to też w Polsce. To istotnie było łatwiejsze - wystarczyło tylko mnemotechnicznie przypomnieć sobie Benjamina Brody, zmarłego prezydenta Światowej Organizacji Syjonistycznej. Jankiel przesłuchał mnie jeszcze raz i robił wrażenie zadowolonego. Na wszelki wypadek podał mi jeszcze, że nazywa się Kuchman. Nie zdawał sobie sprawy, iż w tym momencie los jego był już przesądzony. Po chwili Szulamith Ploni przywlokła drugiego świadka. Gdy tylko owinąłem sobie starannie głowę pstrym szalikiem19, wkroczyliśmy do kancelarii rabina i stanęliśmy przed obliczem brodatego, dostojnego patriarchy, spoglądającego przez grube okulary i mówiącego twardym, aszkenazyjskim akcentem. Rabbi powitał mnie serdecznie - najwyraźniej wziął mnie, krótkowidz, za oblubienicę. Sprostowałem pomyłkę, a rabbi, wpisawszy do ogromnej księgi personalia narzeczonych i świadków, zwrócił się znowu do mnie, jakby tu właśnie upatrywał najsłabszego ogniwa łańcucha. - Od jak dawna znasz narzeczonego, synu? - Od trzydziestu sześciu lat, rabbi. - Czy zdarzyło się kiedyś, że choćby przez krótki czas nie żyliście ze sobą w zgodzie? - Nigdy, rabbi, ani przez minutę. Wszystko szło planowo. Rabin przełknął Brody gładko, istotnie pojęcia nie miał, co to jest reportaż, wniósł moje odpowiedzi do księgi, po czym zapytał mnie jeszcze raz: - Możesz zatem, mój synu, poświadczyć, że narzeczony nigdy nie był żonaty? - Nigdy w życiu nie był żonaty. - Czy znasz go dobrze?
18

„Chochem” znaczy dosłownie „mądry, roztropny człowiek”. Niekiedy jednak używamy tego słowa w sensie ironicznym - jakby „mądrala”. Zwłaszcza, gdy ktoś usiłuje dorównać nam rozumem, co jest, rzecz prosta, bezczelnością. 19 Według surowych przepisów żydowskich nie wolno w ogóle pokazywać się z odkrytą głową. Nawet, jeśli ktoś nie przestrzega tych przepisów zbyt skrupulatnie, to jednak przy ceremoniach religijnych musi mieć jakieś nakrycie głowy. Pstry szalik, którym się tu posłużyłem, był tylko improwizacją, ponieważ kapelusza nie mam w ogóle.

- Rabbi, skłamałbym, gdybym ośmielił się twierdzić, że można go znać lepiej. - Wiadomo ci zatem, synu, zapewne, czy on pochodzi z rodu kohenickiego? - Oczywiście! On pochodzi z rodu kohenickiego. I to jeszcze jak! - Dziękuję ci, synu. Zapobiegłeś wielkiemu nieszczęściu - rzekł rabin i zamknął leżącą przed nim księgę. - Ten człowiek nie może poślubić tej kobiety. Jeszcze żaden kohen20 nie wstąpił w święte związki małżeńskie z rozwódką! Szulamith Ploni wybuchnęła histerycznym szlochem, Jankiel rzucił mi nienawistne spojrzenie. - Proszę mi wybaczyć, rabbi - zacząłem się jąkać. - Ja w Europie odebrałem bardzo świeckie wychowanie i ja nic nie wiem o kohenitach. Proszę, niech pan zechce skreślić moją wypowiedź w tej materii. - Przykro mi, synu, ale już przepadło. - Momencik! - dysząc z wściekłości wyskoczył Jankiel. - To może mnie zechce rabbi wysłuchać? Nazywam się Kuchman i nigdy w życiu nie byłem żadnym kohenem! Wręcz przeciwnie - ja pochodzę z biednych, o, takich małych, nic nie znaczących Żydków - można powiedzieć niewolników, nie żadnych żydowskich arystokratów... - To dlaczego pański świadek zeznał, że pan jest kohenem? - Mój świadek? Ja widzę tego faceta pierwszy raz w życiu. Skąd ja mogłem wiedzieć, że on wpadnie na taki idiotyczny pomysł? Rabbi spojrzał na mnie ponad okularami takim wzrokiem, że spuściłem powieki: - Tak, to prawda - wyznałem. - Poznaliśmy się dopiero dziś. Ja nie mam pojęcia ani kim on jest, ani czym on jest. I o przepisach Zakonu też nie mam pojęcia. Ja myślałem, że to mu nie zaszkodzi, jak będzie kohenem. Ja sądziłem nawet, że to będzie dla niego dobre - że on dostanie na przykład jakieś ulgi w opłatach urzędowych za ślub. Niech pan im, rabbi, pozwoli się pobrać. - To jest niemożliwe. Jedynie gdyby narzeczony udowodnił, że nie pochodzi z rodu kohenickiego... - Czarny rok na mnie - zajęczał Jankiel. - Jak ja mam to udowodnić? - A, tego to ja nie wiem. Wiem tylko, że jak dotąd nikomu się to jeszcze nie udało - powiedział rabbi. A teraz żegnam, proszę opuścić ten pokój. Na ulicy z trudem uniknąłem gwałtownej śmierci. Jankiel przysięgał na swoich nic nie znaczących, biednych przodków, że się jeszcze ze mną porachuje, a Szulamith zraszała bruk rzęsistymi łzami. - Czemuś nam pan to uczynił? - zawodziła. - Czemu? Czemuś się pan pchał na świadka, kiedy nie miał pan pojęcia, co świadek mówić powinien? Kłamca pan jesteś, kłamca, i to zwyczajny!
20

Kohenowie byli starym rodem kapłańskim Izraela. Od nich pochodzą dzisiejsi Cohenowie, Kohnowie, Kahnowie, Kahanowie i Kishonowie. Według Zakonu członkowie kapłańskiego patrycjatu nie mogą poślubiać kobiet niższego stanu i rozwódek.

Miała rację.

Sum-sum, wus-wus
Z żołądkiem rzecz ma się jak ze związkiem zawodowym: nie pozwala on sobie rozkazywać i krnąbrnie kroczy własną drogą. Stąd liczne komplikacje. Gdy przybysz pojawia się w tym kraju, całuje ziemię, na której żyli jego przodkowie, rozbija szyby w kilku urzędach, osiedla się na pustyni Negew i jest już pełnoprawnym obywatelem Izraela. Ale jego konserwatywny, obciążony przesądami żołądek jak był, tak jest nadal węgierski albo holenderski, albo turecki, albo jak się tam komu w życiu trafiło. Weźmy pierwszy z brzegu przykład: mnie. Jestem tak starym Izraelczykiem, że moja hebrajszczyzna zalatuje niekiedy akcentem rosyjskim - a mimo to potrafię jęczeć z bólu, gdy sobie uświadomię, że już od roku nie jadłem gęsiej wątróbki. Takiej prawdziwej gęsiej wątróbki, z dobrze utuczonej gęsi. Początkowo próbowałem zdusić w sobie te kosmopolityczne ciągoty. Apelowałem do żołądka: „Słuchaj, kochany! Wątróbka jest be! My w ogóle nie potrzebujemy żadnej wątróbki. My lubimy piękne, dojrzałe, czarne oliwki, mój stary. My je zjemy i będziemy mocni i zdrowi jak wiejski byczek w czasie żniw”. Ale mój żołądek nie kochał takiego gadania. Żądał dekadenckich, wyrafinowanych potraw, do jakich był przyzwyczajony. Muszę tu od razu wyznać, że uparte węgierskie gusty mojego żołądka nieraz napytały mi niemałej biedy. Kiedyś w Stanach Zjednoczonych omal mnie nawet nie zlinczowano. Zdarzyło się to w kafeterii, jednym z tych gigantycznych lokali samoobsługowych, gdzie nakładają nam na tacę albo my sami sobie nakładamy góry wszelkiego rodzaju potraw. Moja taca była już prawie pełna, gdy doszedłem do panienki serwującej mrożoną herbatę. - Proszę o szklankę herbaty bez lodu - zwróciłem się do młodej damy w kelnerskim fartuszku. - Służę - odpowiedziała i wrzuciła do szklanki pół tuzina kostek lodu. - Przepraszam, ja prosiłem bez lodu. - Pan życzył sobie mrożoną herbatę, prawda? Dziewczę zatrzepotało rzęsami i wrzuciło jeszcze kilka kostek lodu do mojej szklanki. - Służę. Następny proszę. - Zaraz, zaraz, moje dziecko. Ja prosiłem o herbatę bez lodu. - Bez lodu nie podajemy. Następny proszę. - Dlaczego nie mogę dostać bez lodu?

- Lód jest darmo. Następny proszę. - Ależ panienko, mój żołądek nie znosi lodu nawet za darmo. Czy więc nie mogłaby pani dać mi zwyczajnej, zimnej herbaty, zaraz potem jak ją pani wieje do szklanki, ale przedtem zanim pani wrzuci do niej lód? - Jak proszę? Ja nie rozumiem... Z ogonka, który się tymczasem utworzył, dobiegły pierwsze nieprzyjazne okrzyki na temat, co sobie właściwie ci zagraniczni idioci myślą. Rozumiałem te aluzje doskonale, ale moja orientalna krew już wrzała. - Życzę sobie zimnej herbaty bez lodu - powiedziałem. Kelnerka uznała widocznie, że spełniła już swoją powinność i ma prawo się wycofać. Poprosiła kierownika - gburowatego typa, groźnie gryzącego cygaro: - Ten człowiek tutaj - poinformowała go - domaga się herbaty mrożonej bez lodu. Słyszał ktoś takie rzeczy? - Mój drogi panie - zwrócił się do mnie kierownik. - U nas wypija się w skali miesięcznej 1 930 275 szklanek herbaty mrożonej z lodem i nikt jeszcze nie zgłaszał najmniejszych zastrzeżeń. - Doskonale to rozumiem - powiedziałem pojednawczo. - Jeśli jednak chodzi o mnie, to nie znoszę zbyt zimnych napojów i dlatego chciałbym prosić o herbatę bez lodu. - Wszyscy goście biorą z lodem. - Ja nie. Kierownik zmierzył mnie wzrokiem. - Co pan chce przez to powiedzieć, że pan nie? Co jest dobre dla stu sześćdziesięciu milionów Amerykanów, musi być zdrowe i dla pana. - Od lodu dostaję kurczów żołądka. - Posłuchaj, chłopcze - na czole kierownika pojawiły się głębokie, ostrzegawcze zmarszczki. -Ten lokal istnieje od czterdziestu trzech lat i dotąd każdy był z nas zadowolony. - Ja chcę dostać herbatę bez lodu. Tymczasem zniecierpliwieni goście otoczyli nas kołem i podwijając rękawy jawnie przygotowywali się do linczu. Kierownik doszedł do wniosku, że nadeszła już chwila, by stracić cierpliwość. - W Ameryce pija się mrożoną herbatę z lodem! - ryknął. - Zrozumiano? - Ja chciałem tylko... - Znamy takich jak pan! Wam nikt nie dogodzi! Skąd pan się tu w ogóle wziął, panie...?

- Ja?... Z Egiptu. - Od razu tak pomyślałem - powiedział kierownik. Mówił jeszcze coś, ale tego już nie słyszałem. Biegłem walcząc o życie, a za mną gonił rozwścieczony tłum. To był tylko początek. Gdziekolwiek się potem pojawiłem, opinia publiczna Ameryki powoli, ale nieuchronnie obracała się przeciw Egiptowi. Jakoś przecież trzeba się na tym Naserze odegrać... Wróćmy jednak do gęsiej wątróbki, której od lat nie jadłem, wróćmy do mojego nieuleczalnie węgierskiego żołądka, który udawało mi się przez pewien czas oszukiwać jadaniem w różnych wyrafinowanych restauracjach europejskich. Nie trwało to długo. Przesiedliłem się do dzielnicy, gdzie istniała tylko jedna jedyna restauracja. Jej właścicielem był niejaki Naftali, niedawno wyrzucony z Iraku21. Wystarczyło, bym ujrzał tylko Naftalego po raz pierwszy, a już mój żołądek zaczął wyczyniać harce. Naftali stał za bufetem i obserwował mnie z uśmiechem, którego tajemniczości mogłaby pozazdrościć Mona Liza. Na szynkwasie leżały rozliczne, nie dające się zdefiniować surowce o intensywnych barwach technikoloru, a w głębi na regale piętrzyły się pękate moździerze naładowane jakimiś wybuchowymi korzeniami. Nie było żadnej wątpliwości - znajdowałem się w prawdziwej arabskiej kuchni trucicielskiej. Ale zanim zdecydowałem się szukać ratunku w ucieczce, niecierpliwy żołądek dał mi do zrozumienia, że oczekuje natychmiastowego zasilenia pokarmem. - No, co tam dzisiaj mamy? - zapytałem z wyraźnie zaakcentowaną niedbałością. Naftali, mijając się ze mną wzrokiem o jakieś pięć centymetrów (jak się później okazało był po prostu zezowaty), udzielił mi niezwłocznie odpowiedzi. - Chumus, mehsi z burgulem albo wus-wus. Wybór był trudny. Chumus pobrzmiewał dalekim echem jakiejś łaciny, ale wus-wus to było coś całkiem nowego. - Daj pan jedno wus-wus. Fantastyczna kombinacja omletu, ryżu i strzępków mięsa w miętowym sosie, którą Naftali przede mną postawił, smakowała odrażająco, nie chciałem jednak dać mu żadnej okazji do tych jego tajemniczych uśmieszków. Co więcej - postanowiłem rzucić go na kolana! - Nie ma pan jeszcze czegoś ciekawego? - zapytałem od niechcenia. - Co mam nie mieć? - zapytał szyderczo Naftali. - Życzyłby sobie pan może kebab z bacharatem? Szaszłyk z elfą? Kawałek sechomu? Albo może trochę smir-smir? - Daj pan wszystkiego po trochu.

21

Z Iraku wypędzono dwieście tysięcy Żydów mając nadzieję, że w ten sposób obniży się stopę życiową Izraela do poziomu irackiego. Plan się nie udał. Iraccy Żydzi znakomicie włączyli się w izraelskie życie gospodarcze. Jedynie wtedy, gdy mamy do czynienia z ich kuchnią, konieczne jest nieraz wzywanie straży pożarnej.

Do tak ogólnikowego zamówienia byłem, prawdę mówiąc, nieco przymuszony, jako że nie sposób było spamiętać tych egzotycznych nazw. Oczekiwałem, że Naftali tym razem zaserwuje mi jakieś nafaszerowane korzeniami ciasto, lepki kompot i kwaśnawą papkę mączną - bardzo się jednak pomyliłem. Naftali, stanąwszy przy czymś w rodzaju stołu laboratoryjnego, zmieszał trochę surowej baraniny z kawałkami suszonej ryby, przysypał to garścią pieprzu, pokropił dla smaku olejem, zaprawił jakąś żywicą i polał kwasem siarkowym. W dwa tygodnie później zostałem wypisany ze szpitala i mogłem podjąć pracę zawodową. Pomijając przelotne zasłabnięcia czułem się stosunkowo dobrze, a wspomnienia owego potwornego posiłku z wolna się zacierały. Któż jednak umie przewidzieć igraszki losu?! Pewnego dnia, gdy przypadkowo przechodziłem koło jaskini Naftalego, ujrzałem go stojącego wyzywająco na progu. Honor domagał się odpowiedzi na to szyderstwo. Wkroczyłem do środka, przygwoździłem Naftalego aroganckim spojrzeniem i powiedziałem swobodnie: - Miałbym ochotę na coś bardziej pieprznego, chabibi! - Już się robi! - usłużnie wykrzyknął Naftali. - Może być pierwszorzędny kibah z kamonem albo małe haszi-haszi. Zamówiłem podwójną kombinację tych dań, które - jak się okazało - były syntezą wszystkich odkopanych do tej pory przez archeologów ingrediencji kuchni staroperskiej, przysypanych sproszkowanym gipsem. Zjadłszy owo cenne wykopalisko zażądałem deseru. - Svarsi z misz-masz czy bakława z sum-sum? Zażądałem obu dań. Przez dwa dni mój organizm pozbawiony był czucia, a ja snułem się po domu jak lunatyk. Nie załamałem się jednak. Następnym razem, gdy ujrzałem swego truciciela, stojącego z owym szyderczym uśmieszkiem na progu speluny, ponownie przyjąłem wyzwanie. - Co dzisiaj dla nas, chabibi? - zapytał wesoło Naftali i wydął ironicznie wargi. I w tym momencie doznałem olśnienia! W ciągu najbliższych paru sekund wynalazłem dwie całkiem nowe potrawy staroperskiej kuchni narodowej: - Duża porcja kimsu - zamówiłem. - A do tego może być jedno sbagi z kub-kubonem. I co się stało? Co się, pytam, stało?! Naftali z uniżonym „się robi” znikł na mrocznym zapleczu swojej spelunki, a po chwili wyszedł stamtąd niosąc udziec barani ugarnirowany buraczkami. Ale ze mną nie ma tak łatwo! - Ejże! A gdzie jest mój kub-kubon?! Nigdy nie zapomnę tej skwapliwości, z jaką Naftali wyczarował puszkę kub-kubonu.

- No, pięknie - powiedziałem. - A teraz chciałbym jeszcze szklaneczkę Vagi Giora22. Ale zimną, jeśli można prosić. Zostałem niezwłocznie obsłużony. I gdy tak sobie rozkosznie ciągnąłem swoją Vago Giora, przyszło mi na myśl, że te wszystkie egzotyczne dania - te burgule i bacharaty, i wus-wus, i mehsi-pehsi - są niczym innym jak tylko bezczelnym oszustwem wymyślonym po to, aby ośmieszyć nas, głupich Aszkenazim23. I to właśnie kryło się za tajemniczym uśmiechem Naftalego. Od tego dnia potrawy kuchni orientalnej przestały mi być straszne. To raczej ona, kuchnia orientalna, drży teraz przede mną! Nie daleko szukać - wczoraj musiał Naftali ze wstydem sprzątnąć ze stołu zamówiony przeze mnie półmisek Mao-Mao: - To ma być Mao-Mao? - szydziłem jadowicie. - Odkąd to się podaje Mao-Mao bez Kafki?24 I nie tknąłem swego Mao-Mao, póki Naftali nie postawił na stole Kafki. Drogim Czytelnikom, jeśli odwiedzają orientalne restauracje, polecamy, by przy najbliższej okazji zamówili dobrze wysmażonego Mao-Mao z odrobiną Kafki. Smakuje wybornie! Gdyby Kafki nie było, można wziąć Saroyana. Ale nie za dużo!

Kwiz
Żydzi znani są jako „Naród Księgi”. Byli nim zresztą już wtedy, gdy świat dopiero co wyłonił się z chaosu (wydarzenie - trzeba podkreślić - które wiarogodnie da się opisać tylko po hebrajsku). Dlatego nasi pobożni mężowie przywiązują wielką wagę do znajomości Pisma: pragną, by dziatwa izraelska znała je na pamięć - werset po wersecie, zdanie po zdaniu, litera po literze. Każdego roku w Dniu Niepodległości urządza się specjalny kwiz biblijny, aby sprawdzić, kto w Izraelu zna Księgę Jeremiasza na pamięć najdokładniej. Obawiam się, że w tej konkurencji sam prorok nie doszedłby do finału.

Łączność pocztowa gra w dziejach Izraela doniosłą rolę już od niepamiętnych czasów. Albowiem lud żydowski od dawna żyje w diasporze - dla rozproszonych szczepów było zatem rzeczą niezwykłej wagi utrzymywanie stałych kontaktów. Nie więc dziwnego, że fala podniecenia ogarnęła całą społeczność izraelską, gdy Ministerstwo Poczty przy współudziale Ministerstwa Kultury i Oświaty ogłosiło Narodowy Kwiz Telefoniczny.
22

Vago Giora to pewien znany mi osobiście dyrektor banku. Dyrektor Giora ułatwił mi zaciągnięcie pożyczki na bardzo przystępnych warunkach. Dlatego chciałem w jakiś sposób uwiecznić jego nazwisko. 23 Europejscy Żydzi nazywani są przez Żydów nieeuropejskich „Aszkenazim” albo - na zasadzie onomatopeicznego naśladownictwa języka jidisz - „wus-wus”. 24 Jak to zwykle w literaturze: można Kafkę lubić albo nie lubić. Ale w gastronomii Kafka jest poza wszelką krytyką. Zwłaszcza z sosem curry.

W całym kraju rozpoczęły się niezwłocznie zmagania eliminacyjne. Wkrótce wyłoniono czworo finalistów, którzy następnie stawili się do końcowego boju w nowo otwartej Wielkiej Hali Jerozolimskiej. Radio przysłało najlepszych sprawozdawców do relacjonowania przebiegu walk. Ci, dla których zabrakło miejsca w hali, zasiedli przed odbiornikami trzymając w ręku książki telefoniczne. Na scenie, wystawiając się na pełne podziwu spojrzenia publiczności, zasiadła cała czwórka finalistów. Nie było na sali nikogo, kto by nie zdawał sobie sprawy, jaka przeogromna masa wiedzy, jaka doskonała pamięć i jaka błyskotliwa inteligencja przywiodła tych czworo na takie wyżyny. Każdy też znał ich z nazwiska. Byli to: panna Towah, telefonistka z międzymiastowej, zarazem ulubienica publiczności, inżynier Glanz, specjalista-informatyk, profesor Brinbaum z Instytutu Elektroniki i Komputeryzacji, oraz poeta Tola’at Shani, potomek dynastii szachistów. Ja także znalazłem się w tłumie, powodowany chęcią choćby rzucenia okiem na bohaterów narodowych. Nastrój był równie uroczysty jak napięty - nawet dyplomaci z Ministerstwa Spraw Zagranicznych nie potrafili ukryć podniecenia. Minister Poczty i Komunikacji otworzył uroczystość przemówieniem wprawdzie dość krótkim, ale nie pozbawionym górnych tonów: - Po raz pierwszy od dwóch tysięcy lat lud żydowski będzie świadkiem tak wielkiego kwizu w tak ogromnej hali - zaczął, po czym sięgnął w głąb historii do faktów związanych z dzisiejszym wydarzeniem. Odmalował początki instytucji pocztowej od gołębia patriarchy Noego, i abrahamowego anioła. Zakończył zaś wstrząsającymi rozważaniami na temat, co by się stało z perskimi Żydami, gdyby ten zbój Haman (Boże, chroń przed takimi!) dysponował nie siecią ślamazarnych gońców na koniach i wielbłądach, lecz telefonem... Podobny kwiz odbył się już w roku ubiegłym, niestety - miał charakter międzynarodowy. Przybyło wielu zawodników i korespondentów z zagranicy, w związku z czym jury poczuło się zmuszone obniżyć poziom i dopuścić także pewną ilość pytań całkiem łatwych i błahych: kto wynalazł telefon? jak funkcjonuje centralka telefoniczna? kiedy położono pierwszy kabel transatlantycki? i tym podobne drobiazgi. Natomiast dzisiejszy konkurs był imprezą ściśle regionalną, skoncentrowaną wokół istotnego zagadnienia miejscowych numerów telefonicznych. Rektor Uniwersytetu Jerozolimskiego, jako przewodniczący jury, rozpoczął zadawanie pytań z zestawu przygotowanego przez specjalną komisję uczonych w ciągu mozolnej, ponad półrocznej pracy. Pierwsze pytanie, które padło w śmiertelnej ciszy, brzmiało: - Jaki jest pierwszy numer na stronie 478 w Hajfie? Inżynier Glanz uśmiechnąwszy się lekceważąco udzielił niezwłocznej odpowiedzi: - Weinstock, Mosze, ulica Tel Chai 12, telefon 40-5-72. Szum nerwowo kartkowanych książek telefonicznych i nagle burzliwy aplauz, gdy trafność odpowiedzi znalazła potwierdzenie. Prawdę mówiąc, pierwsze pytania służyły tylko do rozgrzania zawodników. Zostały też przez całą czwórkę żywych książek telefonicznych załatwione z ostentacyjną łatwością. Jedynie gdy panna Towah na pytanie rektora: „Ilu Goldenblumów zawiera książka Tel Awiwu?” odpowiedziała „sześciu”, wydawało się, że czeka nas jakaś sensacja:

- Przykro mi - powiedział rektor - ale widzę tylko pięciu. - Szósty - pouczyła go panna Towah - umieszczony jest w dodatku „Abonenci przybyli w czasie druku”: Goldenblum, Efraim, Levi Iechaka 22, 27-9-16. Rektor nerwowo przerzucił kilka stron dodatku, znalazł co trzeba i pełen uznania oznajmił: - Zgadza się! Moje zdumienie rosło z minuty na minutę. Jeszcze nigdy chyba nie zgromadziło się tyle tak głębokiej wiedzy na tak małej przestrzeni. I nic to, że profesor Birnbaum nie sprostał następnemu pytaniu, a poeta Tola’at Shani w ostatnim dopiero momencie znalazł właściwą odpowiedź na pytanie, które brzmiało: - Jaki numer na ulicy Gordona w Tel Awiwie zawiera trzy trójki? Żyły na czole poety nabrzmiały i wydawało się, że pękną: - Mam! - krzyknął wreszcie. - Mam! Wachsler, Viola, nauczycielka śpiewu, numer 23-7-33! Nie mógł wprawdzie nasz poeta udzielić informacji na temat numeru domu pani Violi, regulamin wszakże przewidywał, że podawanie adresów poszczególnych abonentów nie jest obowiązkowe. Tola’at Shani dostał dwa punkty i burzliwe brawa. Z kolei panna Towah zademonstrowała niezwykłą znajomość aforystyki książek telefonicznych: - Hasło na stronie 54, Jeruzalem? - „Staranne wykręcenie numeru ułatwia połączenie” - odpowiedziała Towah z niezrównaną nonszalancją. Natomiast inżynier Glanz, ku ogólnemu zaskoczeniu, nie potrafił wymienić firmy ogłaszającej się na stronie 356 w Tel Awiwie. Każdy średni, nawet amatorski znawca książki telefonicznej wymieniłby natychmiast sklep papierniczy Pfeffermana. W miarę upływu czasu zaczęły się pojawiać u wszystkich czworga zawodników objawy pewnego znużenia. Profesor Birnbaum na przykład przekroczył swój limit czasu, zanim przypomniał sobie, który numer ma w środku cyfrę odpowiadającą różnicy między cyfrą drugą a pierwszą i ostatnią a przedostatnią. Pytanie trzeba było przerzucić na inżyniera Glanza. Ten odpowiedział bez trudu: - Gardosz, Zuzanna, Tel Awiw, strona 180, druga szpalta, 29 numer od góry: 23-1-67. Publiczność zgotowała mu burzliwą owację. Klaskałem i ja, chociaż w tym właśnie momencie zaczęły mnie opanowywać pierwsze sceptyczne myśli: - Przepraszam - zwróciłem się do sąsiada - do czego właściwie może się komuś przydać znajomość każdego numeru na pamięć? Zapytany poczuł się dotknięty: - Co pan chce przez to powiedzieć mówiąc: „do czego to się może przydać”?

- Proszę mnie źle nie zrozumieć. Książka telefoniczna jest istotnie czymś niezbędnym - z tym się całkowicie zgadzam. Bez książki telefonicznej trudno by było przeżyć nawet jeden dzień. Ale czemuż ja mam się tego wszystkiego uczyć na pamięć, gdy mogę, jeśli zajdzie potrzeba, po prostu zajrzeć do książki? - No, dobrze. Ale gdyby pan któregoś dnia znalazł się na pustyni i nie miał książki telefonicznej - co wtedy?! - Wtedy nie miałbym też prawdopodobnie telefonu. - Ale załóżmy, że pan go ma. I co wtedy? - Myślę, że zadzwoniłbym do informacji... - Pst! Cisza! - odezwano się karcąco ze wszystkich stron. Kilku sąsiadów wmieszało się do naszej rozmowy i określiło moją postawę jako z gruntu fałszywą, bezczelną i głupią. Powinienem sobie zdawać sprawę, że siedząca na estradzie czwórka gigantów ducha o głowę wyrasta ponad mnie i przeciętny tłum. I że każde z tych tam czworga już we wczesnym dzieciństwie oddawało się z zapałem staremu żydowskiemu zwyczajowi studiowania każdej litery, każdej cyferki, każdego błędu drukarskiego, aż doszło do tych wyżyn ducha, które teraz budzą słuszny podziw całego narodu. Tymczasem na estradzie rozpoczęła się runda finałowa. Inżynier Glanz stanął przed nadludzkim, jakby się wydawało, zadaniem: - Jeśli przebijemy szpilką trzecią cyfrę czwartej linijki w drugiej szpalcie na stronie 421, to jakie cyfry przebije ona na stronach następnych? Inżynier Glanz doszedł do Petach Tikwa, strona 505. Tylko 505, bo dalej szpilka już nie sięgała. Publiczność patrzyła na Glanza z zapartym tchem. Gdy padła ostatnia trafna cyfra, wybuchła burza braw i okrzyków. Mój sąsiad szeptał: - Niech będzie chwała Najwyższemu! - Kilku widzów płakało... Rektor poprosił o ciszę. Zanim ogłosi nazwisko zwycięzcy, pragnie zadać jeszcze jedno pytanie, dodatkowo nadesłane przez premiera. Pytanie brzmi: - Co trzeba zrobić, żeby się z kimś połączyć telefonicznie? Cała czwórka czempionów popadła w grobowe milczenie. Jedynie panna Towah zaczęła mamrotać coś o jakichś wtyczkach i gniazdkach, ale było jasne, że nikt nie ma zielonego pojęcia, jak powinna brzmieć właściwa odpowiedź. Po chwili nerwowej szeptaniny w gronie zawodników, podniósł się wreszcie poeta Tola’at Shani i oświadczył w imieniu swoim i kolegów, że protestuje, ponieważ pytanie wykracza poza ramy regulaminowe, gdyż nie da się na nie odpowiedzieć cyframi. Zanosiło się na zamieszki wśród publiczności. Przewodniczący jury wybrnął jednak zręcznie z sytuacji ogłaszając, że mistrzem książki telefonicznej roku 1974 został inżynier Glanz, a wicemistrzostwo przypadło pannie Towah. Wśród dzikich okrzyków entuzjazmu publiczność wdarła się na podium i na ramionach wyniosła swoich idoli z gmachu. Postanowiłem natychmiast zatelefonować do domu, żeby przekazać wyniki kwizu najlepszej z żon. Niestety - numer telefonu wyleciał mi całkiem z pamięci.

Kto ma telefon, ten płaci
Rozmowy telefoniczne były w Izraelu przez wiele lat ulubioną grą na wytrzymałość. Wykręcało się numer 18 i natychmiast miły głos informował uprzejmie w wielu językach, że niestety „wszystkie linie są zajęte, prosimy więc nie mieć za złe, jeśli będzie pan zmuszony chwilkę poczekać, dziękuję”. Zdarzało się, że nim człowiek dostał to swoje Chicago, od prób dotarcia do centrali doznawał zwichnięcia palca. Postępu technicznego nie da się jednak zatrzymać, od niedawna więc możemy już sami uzyskiwać połączenia z wszelkimi krajami zamorskimi. Od tej też chwili w kołach izraelskich abonentów telefonicznych zaczęły się zdumiewająco mnożyć wypadki upadłości finansowych.

Za pierwszym razem - to sama uciecha. O zmierzchu, gdy trzody ciągną do zagród, a w telewizji zaczynają mówić po arabsku, ogarnia cię nagle jakiś zniewalający przymus, by natychmiast i bezpośrednio porozmawiać z ciocią Frydą mieszkającą w Los Angeles. Siadasz przed tarczą i zaczynasz nią cierpliwie kręcić, aż wykręcisz do końca numer 001-21-39-57-34-21-89, przykładasz słuchawkę do ucha i z rozkoszą wsłuchujesz się w brzęczące buczenie, które ją wypełnia. Po chwili słyszysz krótkie „klik” i sygnał wywołujący rozmówcę. A potem - zdumiewające! - ktoś odległy o dwanaście tysięcy kilometrów podnosi słuchawkę. - Ciocia Fryda? - pytasz podniecony. - Nie - odpowiada jakiś bas. - Czy to jest numer 001-21-39-57-34-21-89? - Tu jest szósta rano, idioto. Bądź co bądź było to bezpośrednie połączenie z Kalifornią. Co - jak podaje taryfa Ministerstwa Łączności - kosztuje 2,14 funta za sekundę. Jak dalej wynika z tej pożytecznej publikacji, urząd telekomunikacyjny nie notuje przy rozmowach zagranicznych ani numeru abonenta wzywanego, ani godziny rozmowy. Zarejestrowana przez automat rozmowa jest po prostu, bez żadnych dodatkowych wyjaśnień, doliczana do najbliższego rachunku miesięcznego. Ta zagwarantowana przepisami anonimowość pobudza żydowskiego użytkownika sieci telefonicznej do przemyśleń, w wyniku których zwraca się on do najlepszej z możliwych żony takimi na przykład słowy: - Wiesz - miałbym ochotę porozmawiać sobie z Kamczatką. Może byśmy tak wpadli wieczorem do Seeligów? Reszta jest już dziecinnie prosta. O godzinie dwudziestej drugiej trzydzieści - dla mieszkańców Kamczatki jest to wczesne przedpołudnie - podnosimy się z wygodnego fotela w gościnnym salonie

Seeligów, rzucamy zatroskanym wzrokiem na zegarek i grzecznie zwracamy się do gospodarzy: „Proszę mi wybaczyć, ale przyrzekłem dzieciom, że zadzwonię do nich o wpół do jedenastej”. - Ależ proszę - mówi Erna Seelig - telefon jest w sypialni. Lepiej nie można sobie wymarzyć. Rozkładamy się wygodnie na miękkim tapczanie pana domu i dokonujemy połączenia z Lajosem Frydlenderem, naszym szkolnym kolegą, który teraz jako wzięty adwokat praktykuje na Kamczatce. Po kwadransie wspomnieniowych pogaduszek wracamy do salonu i z zadowoleniem komunikujemy, że w domu wszystko w porządku. No i dobrze. Po pewnym czasie Feliks Seelig otrzymuje rachunek miesięczny za telefon i ze zdumieniem stwierdza, że przekroczył zwykłą kwotę o mniej więcej tysiąc osiemset procent. Spotkawszy się ze mną przypadkowo na klatce schodowej rzuca mi nieme, pełne wyrzutu spojrzenie, które ja ignoruję. Co mi może udowodnić? W kilka dni później sprawy przybierają niepokojący obrót: nasz własny rachunek telefoniczny opiewa na przerażającą sumę ponad dwóch tysięcy funtów, chociaż, poza nieudaną rozmową z ciocią Frydą, nie prowadziłem więcej rozmów niż zwykle. Bez wątpienia ktoś musiał w nikczemny sposób nadużyć naszej gościnności. Ale kto? - Momencik - najlepsza z możliwych żona marszczy w głębokim namyśle czoło. - Na początku zeszłego tygodnia byli u nas Picklerowie. Pamiętasz, jak Akiba Pickler rozmawiał ze swoją siostrą? Ano właśnie. A zauważyłeś, że mówił po włosku? Moim zdaniem nie był to jednak Akiba Pickler. To był niewątpliwie nasz sąsiad, Feliks Seelig, który chciał się zemścić. Któregoś wieczoru wpadł do mnie i prosił, żebym mu pozwolił zadzwonić z naszego aparatu, bo jego, jak twierdził, jest uszkodzony. Na listę podejrzanych został też wpisany monter z firmy sprzedającej lodówki. Przybył niby w celu kontroli okresowej, a potem łączył się służbowo ze swoją centralą, która, kto wie, była może w San Francisco. Przykłady tej ludzkiej nikczemności tak mną wstrząsnęły, że będąc z wizytą u Spieglów postanowiłem wyżalić się przed rozproszoną po świecie rodziną. Gdy właśnie rozmawiałem z jakimś dalekim krewnym w Buenos Aires, zauważyłem, że słyszalność nagle się pogorszyła - jakby spadła o pół tonu. Od razu wyciągnąłem z tego właściwy wniosek: to pani Spiegel, ta perfidna jędza, zaczęła podsłuchiwać z aparatu w kuchni. Błyskawicznie przeszedłem na hebrajski: „No, dobra, odstawiam więc wóz do warsztatu jutro z samego rana i trzymam za słowo. No to cześć!” - powiedziałem i położyłem słuchawkę. Nie ze mną takie sztuczki. Mimo wszystko trzeba przyznać, że od czasu wprowadzenia u nas automatycznej łączności międzynarodowej kontakty między Żydami na całym świecie ogromnie się ożywiły. Jednakże omawiane tu rozmowy gratisowe wymagają ogromnej przebiegłości i ostrożności. Nie wolno się na przykład za głośno wydzierać, kiedy się umawia panienkę do przypilnowania dziecka, nawet jeśli dziewczyna mieszka w Nowym Jorku. Należy także unikać rozmów obcojęzycznych. Te rozmowy

gratisowe nie są też takie darmowe, jakby się wydawało: w jakimś okrężnym rozliczeniu trzeba jednak za nie słono płacić. Aby nie dopuścić do zwyrodnienia tej pożytecznej instytucji, wywiesiliśmy na drzwiach mieszkania tabliczkę: „Telefon zepsuty. Uwaga, zły pies! Zostawcie Państwo wiadomość - chętnie was odwiedzimy”.

Dziwna przygoda dostojnika
Widzieliście kiedyś ślimaka bez skorupy? Albo młot ze szkła? Słyszeliście, żeby małe dziecko przyniosło bociana? Czytaliście może o ministrze, który chodził pieszo? No, to poczytajcie.

Limuzyna ministra nieoczekiwanie stanęła na środku ulicy. Szofer Gabi wyłączył motor i odwrócił się do pasażera: - Przykro mi, szefie, ale słyszał pan w radiu. Miał na myśli dziennik poranny, który ogłosił strajk związku zawodowego kierowców. Związek ten mianowicie chciał się połączyć ze związkiem zawodowym inżynierów chemików czy też unieważnić fuzję ze związkiem robotników transportu a może coś całkiem innego. Tak czy inaczej - zastrajkował. Gabi opuścił wóz i udał się do siedziby związku po instrukcje. Minister pozostał sam. O prowadzeniu samochodu nie miał zielonego pojęcia. Wynalazki, które można było za pociśnięciem guzika wprawić w hałaśliwy ruch, zawsze napawały go trwogą. Jak daleko sięgał pamięcią, raz tylko zdarzyło mu się prowadzić auto. Było to czterdzieści lat temu, w wesołym miasteczku, gdzie minister - podówczas młode jeszcze i zarozumiałe pacholę - postanowił sprawdzić się jako kierowca samochodziku dziecięcego. Potem, gdy zrobił w rządzącej partii karierę polityczną, zawsze miał do dyspozycji auto z szoferem. „Teraz będę chyba musiał wezwać tu helikopter - myślał minister. - Mam być przecież na ważnym posiedzeniu gabinetu. Zaczyna się o jedenastej. Temat kryzys w przemyśle cementowym”. Minister zaczął się przyglądać przechodniom mijającym jego limuzynę. Ogarnęło go jakieś szczególne, wręcz osobliwe uczucie: był na ulicy. Ze zdumieniem stwierdził, że w tym kraju żyje ogromna liczba całkiem mu nieznanych, obcych ludzi. Znał tylko ciągle te same twarze, które oglądał w ministerstwie. Obcych ludzi, jeśli już widywał, to tylko jako anonimowe masy w czasie Święta Niepodległości albo na stadionie piłkarskim podczas tych tam... no, jak to się nazywa... tych tam pucharów. Minister wysiadł i pieszo ruszył przed siebie. Powoli narastało w nim zaufanie do tego rodzaju komunikacji. „Kiedyż to - pomyślał - przytrafiło mi się ostatni raz podróżować w ten sposób? Tak, racja: w 1951”. Wtedy to właśnie ciężarówka staranowała jego wóz i trzeba było pójść do domu przez kilka ulic. Pieszo. Spojrzenie ministra skierowało się w dół, tam, gdzie pod wypukłością brzucha widać

było stopy. Jego własne stopy, które poruszały się rytmicznie: tup - tup, tup - tup, lewa - prawa, lewa - prawa. Tak jest! Umiał jeszcze posługiwać się nogami. Wiedział jeszcze, jak się chodzi po ulicy. Wspaniałe uczucie. Tylko buty wydały mu się jakieś obce. Skąd się w ogóle biorą buty? Nigdy sobie sam butów nie kupował. Z dokładniejszych rozważań wynikało, że w ogóle nigdy niczego sobie sam nie kupował. Ale jak to jest z tymi butami? Stał przed oknem wystawowym sklepu obuwniczego. Zdumiewające, całkiem nowe zjawisko! Buty, dużo butów - damskie, męskie, dziecięce. Poustawiane parami na kryształowych cokołach, na obracających się paletach, albo w ogóle zwyczajnie ułożone w szeregu. Pod wpływem nagłego impulsu minister wkroczył do sklepu, długiego pomieszczenia z wygodnymi fotelami i regałami. A na regałach nic tylko buty, buty i buty! Minister uścisnął dłoń człowieka stojącego w pobliżu. - Jak się kształtują pańskie interesy eksportowe? - Mnie pan pyta? - odparł zagadnięty. - Ja szukam pantofli zamszowych na gumie. Dostojnik zlustrował sklep niezbyt pewnym wzrokiem. Jak tu się właściwie załatwia te transakcje? Bierze się co trzeba z półki czy też czeka, aż przyjdzie kelner? Jakaś postać w białym kitlu, chyba lekarz, przystąpiła do ministra i zapytała, czym może służyć. - Niech mi pan przyśle kilka wzorów do domu - rzekł minister łaskawie i opuścił sklep. Dopiero na ulicy spostrzegł, że się nie przedstawił. A poza tym, że w ogóle jakoś nikt go nie poznaje. „Będę musiał częściej występować w telewizji” - pomyślał. Czas upływał. A może by tak zatelefonować do biura, niech przyślą jakiś samochód? Zgoda zatelefonować. Ale jak? I skąd? Nigdzie wokół nie było widać telefonu. A jeżeli już telefon będzie, to jak się do niego zabrać? Zawsze robiła to sekretarka. Dziś z jakichś powodów rodzinnych musiała wyjechać do Hajfy. Zresztą - gdyby nawet nie wyjechała, to i tak byłaby w biurze, nie tutaj. Gdzie z resztą nie ma żadnego telefonu. Nagle dostrzegł jakąś szklaną budkę, a w niej czarną skrzynkę. Nie ma wątpliwości: to telefon. Minister wkroczył do budki i zdjął słuchawkę: - Proszę połączyć... - Kompletna cisza. Aparat robił wrażenie uszkodzonego. Jakiś chłopczyk gestami pokazywał zza szyby, że najpierw należy coś wrzucić do skrzynki. - No jasne! - przypomniał sobie minister. Piastował przecież stanowisko przewodniczącego parlamentarnej Komisji do Spraw Monet i Żetonów. Teraz już był w domu! Udał się do najbliższego sklepu i poprosił o żeton. - Tu jest pralnia - wyjaśniono mu. - Żetony do automatu kupuje się na poczcie.

Zwariowany świat. Minister wyśledził po drugiej stronie ulicy jakąś czerwoną skrzynkę przybitą do muru. Od razu się zorientował, co to takiego: do takich skrzynek ludzie wrzucają listy, gdy już je napiszą w domu. - Wybaczy pani - zwrócił się do jakiejś damy - na jakim świetle przechodzi się skrzyżowanie? Był prawie pewien, że jeśli chodzi o samochody, to na zielonym. Ale czy ten przepis odnosi się także do pieszych? Razem z tłumem przepłynął na drugą stronę ulicy. Tam, tuż przy czerwonej skrzynce, odkrył urząd pocztowy. Wszedł do środka i wydał polecenie urzędnikowi w najbliższym okienku: - Proszę wysłać natychmiast telegram do mojego ministerstwa, żeby tu ktoś po mnie przyjechał. - Odrzutowcem czy łodzią podwodną? - zapytał urzędnik i na wszelki wypadek zasunął matową szybę. „Robi wrażenie pomylonego” - pomyślał minister i wyszedł na ulicę. W pobliżu znajdował się kiosk z gazetami. Jak się okazało, czytanie gazet to sztuka nielada. Minister był przyzwyczajony, że wszystkie artykuły, które powinien przeczytać w gazetach leżących rano na biurku, były oznaczone przez urzędników czerwonymi obwódkami. A tu nic takiego. - Szklankę oranżady? - zapytał sprzedawca z kiosku. Minister skinął głową. Był bardzo spragniony wypróżnił szklankę do ostatniej kropli. Ach, cóż to za wspaniałe przeżycie samemu na ulicy wypić szklankę oranżady i raźno pomaszerować dalej. Kioskarz dogonił go: - Czterdzieści pięć agorot! Minister spojrzał na niego i przez kilka sekund nie mógł pojąć, o co chodzi. Potem sięgnął ręką do kieszeni. Była pusta. Oczywiście. Takie sprawy załatwia zawsze sekretarka. Że też dziś właśnie musiała pojechać do Hajfy! - Proszę mi przysłać rachunek - rzucił w stronę chciwego inkasenta i uciekł. Zatrzymał się na jakimś placu budowy. Obraz krzątających się, pracowitych ludzi zrobił na nim silne wrażenie. To było coś pięknego. Tylko ten nieznośny hałas! A co to znowu takiego, ta szara masa, którą mieszają w tych kadziach? Wciąż nowe niespodzianki! Oto na przykład rząd szklanych gablot, a w nich fotografie roznegliżowanych dziewcząt! Minister rzucił tylko okiem i od razu zgadł: kino. A więc tak wygląda kino? Odczuł gwałtowną potrzebę wstąpienia do środka, aby raz wreszcie obejrzeć jakiś film. Zapukał do żelaznych drzwi. Długo musiał się dobijać, zanim w okrągłym okienku ujrzał pomarszczoną twarz sprzątaczki: - Czego? - Chciałbym obejrzeć film.

- Coś pan! Pierwszy seans dopiero o czwartej po południu. - Po południu jestem zajęty. - To porozmawiaj pan z panem Weissem. - I zatrzasnęła okienko. Na pobliskim narożniku stał ogromny, niezwykle długi, błękitny automobil z całą masą ludzi w środku. „Autobus! - pomyślał minister. - Przecież w ubiegłym tygodniu zwiększyliśmy im budżet. O 11,5 procent. Zatem mogę wsiadać!” - Proszę na Hajarkon - rozkazał kierowcy. - Numer 71. - Które piętro? - Co proszę? - No, niech pan już schodzi ze stopnia, bo zamykam drzwi! Kierowca uruchomił automatyczne drzwi i z fasonem ruszył. Dziwny świat, dziwne reguły gry. Minister usiłował zorientować się, gdzie właściwie jest, jednakże brak jakichkolwiek punktów odniesienia - hotelu Hiltona lub restauracji greckiej - sprawiał, że czuł się całkiem zagubiony. Tłum płynął obok niego jakby nic się nie stało. Więc to jest naród, to jest lud, to są wyborcy. Zgodnie z ostatnią ankietą Instytutu Badania Opinii Publicznej co trzeci z tego tłumu będzie w przyszłych, październikowych wyborach głosował na niego. Minister kocha ich wszystkich. Od najwcześniejszej młodości jest zagorzałym socjalistą. Wreszcie po wielu przygodach odnalazł swoją limuzynę. Dokładnie w tym samym momencie pojawił się Gabi. - Dwie dodatkowe premie specjalne rocznie i podwyższenie wynagrodzenia za urlop - powiedział Gabi. Strajk był zakończony. Wsiedli do wozu. Gabi zapalił motor. A minister powrócił z dziwnych przygód na obcej planecie do swego zwykłego, codziennego życia.

W części artystycznej wystąpi...
Zważywszy, że w Izraelu - dla większej chwały demokracji - funkcjonuje coś około trzydziestu partii politycznych, trudno się dziwić, że wyborcy zasypywani rajskimi obietnicami przestają na nie w ogóle reagować. Odpowiedź partii na to brzmi - Schulz!

Mniej więcej tydzień temu wszyscy mieszkańcy naszego bloku znaleźli wsunięte pod próg ulotki zawiadamiające, że w środę o godzinie dziewiętnastej rozpocznie się zebranie organizowane przez partię nie pamiętam już jaką. Przypominam sobie tyle tylko, że przemawiać mieli panowie Mogilewski i Karpat. Ponadto - „w części artystycznej wystąpi Gerszon Schulz, ulubiony piosenkarz”. Wstęp wolny, każdy mile widziany itd. Wszyscy mieszkańcy bloku postanowili przybyć ze względu na Schulza. Schulz cieszył się powszechną sympatią i miał w swoim repertuarze kilka wystrzałowych numerów, jak choćby „Pocałuj mnie, kochanie” albo „Kochaj mnie, baby!”. Często słyszało się też jego szlagiery w radiu. Wyszedłem z domu punktualnie, żeby zapewnić sobie jakieś bliższe estrady miejsce, ale pierwsze rzędy były już gęsto obsadzone, głównie przez przedstawicielki płci pięknej. Gerszon Schulz bowiem nie tylko pięknie śpiewa, lecz jest też pełnym powabu mężczyzną i rozporządza wspaniałą techniką rzucania podczas śpiewu nader ognistych spojrzeń obecnym na sali damom. Spotkanie rozpoczęło się z godzinnym opóźnieniem, gdyż mikrofon, który wreszcie zainstalowano, nie chciał początkowo funkcjonować. Po godzinie przemówił. Za stołem na podium zasiadło trzech nieznanych nikomu mężczyzn. Gerszona Schulza między nimi nie było. Ku ogólnemu rozczarowaniu podniósł się jeden z trzech nieznajomych, prawdopodobnie przewodniczący, i zagaił: - Panie i panowie! Weterani i nowi repatrianci! Drodzy przyjaciele! Zebraliście się dzisiejszego wieczoru tutaj, aby usłyszeć od nas, na gruncie jakich zasad stoi nasza partia, jaki jest jej program w dziedzinie... - Gdzie jest część artystyczna? - krzyknął z ostatniego rzędu jakiś młody okularnik. - Gdzie jest Schulz? - Brawo! - to była młoda panienka z pierwszego rzędu. - Schulz na podium! Mówca zachował się tak, jakby o Schulzu nigdy w życiu nie słyszał, przynajmniej do tej chwili, i usiłował nam dalej wyjaśniać, dlaczegośmy się tu zebrali. Ale jego słowa niebawem utonęły w coraz to nowych okrzykach domagających się Schulza. W końcu musiał się poddać: - Pan Schulz jest w pobliżu. I obsłuży część artystyczną naszego wieczoru. Ogólny aplauz wynagrodził tę obiecującą wiadomość i dał dowód sympatii, jaką się cieszył popularny piosenkarz. Mówca wykorzystał nagły entuzjazm, by w szybkim tempie poruszyć sprawy państwowe i rzucić kilka inwektyw pod adresem konkurencyjnych partii. Piosenkarza Schulza nie wspomniał ani słowem, co doprowadziło do nowych zamieszek: - Gdzie jest Schulz? - Może w ogóle nie przyjdzie... - Już tak bywało! - Jest bardzo popularny i bardzo zajęty... - Jeśli Schulza nie będzie, cały wieczór na nic!

Kilku gości z dalszych rzędów zaczęło wychodzić z sali, gdy przewodniczący podniósł problem stabilizacji gospodarczej: - Potrzebujemy też lepszej polityki kulturalnej - krzyknął w uniesieniu. - Musimy naszym pisarzom stworzyć lepsze warunki pracy, musimy też stworzyć coś dla naszych piosenkarzy, na przykład dla Gerszona Schulza, który za kilka minut pojawi się na tej sali i odśpiewa nam swoje najpiękniejsze piosenki. Szykujący się do wyjścia usiedli z powrotem, a mówca mógł jeszcze mówić przez kilka minut. Zakończył zwykłym zwrotem: - Czy ma ktoś z państwa jakieś pytania? - Tu proszę! - w drugim rzędzie podniosła się jakaś dystyngowana dama. - Ja mam pytanie: gdzie jest Schulz? Pan nam przyrzekł Schulza! - Tak jest, tak jest! - potwierdził przewodniczący. - I pan Schulz w ciągu kilku minut pojawi się, żeby nam coś zaśpiewać ze swojego bogatego repertuaru. Tymczasem pozwolę sobie udzielić głosu panu Karpatowi, który zapozna państwa z naszą polityką zagraniczną. Karpat nie mógł zrobić użytku z udzielonego mu głosu. Ze wszystkich stron podniosły się okrzyki: - Nie jesteśmy ciekawi! - Najpierw Schulz, potem Karpat! - Przyszliśmy tu na Schulza... - Gdzie jest Schulz? Przewodniczący poprosił błagalnym głosem o spokój: - Natychmiast po wystąpieniu pana Karpata wejdzie na estradę pan Schulz - daję na to słowo honoru. - Głupie gadanie! - Obiecanki cacanki! - Robią nas w konia! - Mogłem pójść do kina, a tak siedzę tu jak ten głupi... - Schulz, Schulz, Schulz!!! Ponieważ nic nie wskazywało, że wrzawa ucichnie, wysłano hydraulika Stuxa, aby sprowadził Schulza. Napięcie wzrosło nie do wytrzymania. Jeżeli Stux wróci bez Schulza, prezydium powinno sobie zdać sprawę, że oznacza to koniec tej partii. Po kilku długich jak wieczność minutach drzwi wreszcie otwarły się. Jedno wielkie westchnienie ulgi i grzmot oklasków: obok Stuxa pojawiła się znana sylwetka popularnego piosenkarza. Panie poprawiły fryzury, ja krawat, a Schulz idąc w kierunku estrady kwitował oklaski grzecznymi ukłonami i przesyłaniem całusów dłonią. Po czym - na

zapraszający gest przewodniczącego - zajął miejsce za stołem prezydialnym. Atmosfera na sali od razu się polepszyła. To zachęciło pana Karpata do przeanalizowania ogólnej sytuacji politycznej świata. Nikt go nie słuchał. Widziano tylko Schulza. Wymieniano uwagi na temat jego kariery, wyglądu i wieku. Ale i to nie trwało długo. Zabrzmiały nowe okrzyki domagające się Schulza. Karpat usiłował ocalić wszystko, co było jeszcze do uratowania. - ... jeśli nam się uda w tym krytycznym położeniu utrzymać równowagę i niezależność między wielkimi mocarstwami, jeśli nie ugniemy się przed żadnym naciskiem, skądkolwiek by on pochodził ze Wschodu czy z Zachodu, wtedy pan Schulz rozpocznie... będzie mógł rozpocząć swój występ... a my, drodzy państwo, zapewnimy sobie poczesne miejsce na arenie międzynarodowej... - Dosyć! Przestać! - rozlegało się ze wszystkich stron. - Koniec z tym! My chcemy Schulza, my chcemy Schulza! Przewodniczącemu udało się dojść do głosu: - Program artystyczny, jak planowaliśmy, będzie na końcu naszego wieczoru. - Nie na żadnym końcu! - Tak długo nie możemy czekać! - Już teraz! - Pocałuj mnie, kochanie... Tłum nie dał się uciszyć i wymógł na przewodniczącym rozwiązanie kompromisowe: występy będą odbywać się na przemian. Schulz z nieodpartym czarem odśpiewał na początek „Kochaj mnie, baby!”. Gdy żądano czegoś na dodatek, przewodniczący powołał się na umowę, w myśl której głos ma teraz Karpat. Karpat natychmiast przystąpił do analizy. Gdy analizował naszą izolowaną pozycję w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, wybuchła nowa fala protestu: - Teraz kolej na Schulza! - Schulz niech śpiewa! - Zaśpiewaj nam „O, Ejlat”, Schulz! Schulz zaśpiewał „O, Ejlat” i uczynił nas przez to jakby odporniejszymi na analizy Karpata. Dalej szło już w ustalonym porządku: jeden numer Schulza, trzy minuty polityki zagranicznej, potem znowu Schulz, po nim Karpat i tak dalej na okrągło, chociaż - prawdę mówiąc - chętnie byśmy z udziału Karpata w ogóle zrezygnowali. Na koniec trzyosobowa, ad hoc ukonstytuowana delegacja udała się do prezydium i zażądała od przewodniczącego, aby Schulz mógł śpiewać pół godziny bez przerywania mu polityką zagraniczną.

Potem będziemy się cierpliwie przysłuchiwać ględzeniom Karpata, nawet jeżeli nadal będą takie nudne. Przewodniczący odmówił i obraźliwym tonem insynuował nam, że przyszliśmy tylko dla Schulza, a inne sprawy nas nie interesują. Prawdę mówiąc tak właśnie było, ale zaprotestowaliśmy energicznie i zagroziliśmy, że oddamy głosy na konkurencyjną partię, jeśli Schulz nie zacznie natychmiast śpiewać. Jednakże sam Schulz zmuszony był nam odmówić. Wyjaśnił, że niestety musi już iść, bo ma do obsłużenia jeszcze dwa podobne zebrania innych partii. Nasze zebranie zostało zakończone zanim się w ogóle dowiedzieliśmy, jaka partia je zorganizowała. Jest rzeczą nieprzyjemną pomyśleć, że kiedyś możemy przez pomyłkę głosować na tę właśnie partię.

Rzut oka za kulisy branży piosenkarskiej
Moi łaskawi czytelnicy znają zapewne popularny „Cookie-Song”, numer dwa wielkiej parady przebojów ubiegłego roku. Nie ma chyba w naszym kraju człowieka, który by nie nucił sobie żwawej melodii tego szlagieru i jego wpadających w ucho słów. Jakże korzystnie odbija ten tekst od innych produktów naszego przemysłu piosenkarskiego! Weźmy chociażby sam refren: Cookie, Cookie, Cookie, Cookie! Jesteś słodsza niż sam cukier! Twe gorące, czarne oczy Chcą mi wprost do serca wskoczyć! Cookie, Cookie, skończ udręką! Shnucki-Pucki, weź piosenką. Taką piękną mam dziewczynę, Ze ze szczęścia się rozpłynę! Prosta, bezpretensjonalna piosenka! Z logicznego i gramatycznego punktu widzenia może nie bez pewnych usterek, ale za to pełna dziecięco szczerego uczucia i jakże łatwa do zapamiętania! Dlatego całkiem słusznie radio nadaje ją przynajmniej dwa razy dziennie. Słowa są moje. Do tej pory nie napisałem jeszcze ani jednego szlagieru. Po prostu nie wiedziałem, że potrafię. Często przecież tak bywa, że ktoś nie jest świadomy swego talentu. Bernard Shaw na przykład dopiero jako czterdziestolatek zaczął pisywać swoje sztuki teatralne. A Dawid musiał spotkać aż Goliata, żeby się dowiedzieć, jaki ma talent do strzelania z procy. Prawdopodobnie nigdy bym nie został tekściarzem, gdyby nie mój zwyczaj kreślenia na papierze różnych bzdurnych figur i słów podczas nudnych rozmów i konferencji. Zdarzyło się to na tarasie kawiarni w Teł Awiwie. Mówiliśmy o amerykańskiej młodzieży, o jej braku ideałów. Dorzuciwszy swoje trzy grosze zacząłem rysować na papierowej serwetce różne

abstrakcyjne figury i opatrywać je równie abstrakcyjnymi podpisami: Cookie, Shnucki, Pucki, Tucki... Nagle na serwetce spoczął wzrok siedzącego z nami kompozytora szlagierów, Eli Distela. - Genialne! - aż się zachłysnął. - Absolutny szał! Odciągnął mnie na bok i uzupełnił swoje okrzyki wyjaśnieniem, że uważa te rzucone przeze mnie bez żadnej myśli wyrazy za idealny szkielet szlagierowego tekstu, który wymaga tylko pewnego dopracowania. Radził mi uczynić to niezwłocznie. - W każdym tekście jest tylko kilka słów, które docierają do świadomości słuchacza - wyjaśnił. - Reszta jest nieważna. O, tu na przykład: Cookie, Shnucki, Pucki - to wystarcza. - A co z Tucki? - ująłem się za ostatnim wyrazem. - Trochę jakby odstaje. Pucki jest mocniejsze. No, bierz się do roboty! Dotknięty nieco zlekceważeniem Tucki usiadłem jednak przy wolnym stoliku i w ciągu dziesięciu minut napisałem „Cookie-Song”, ten sam, który teraz jest na ustach wszystkich. Distel usprawiedliwiając się stagnacją panującą chwilowo na rynku wypłacił mi 500 funtów, co ja ze swej strony uznałem za całkiem przyzwoite wynagrodzenie. Do wściekłych spojrzeń siedzącego z nami tekściarza, Uri Ben Patisha, nie przywiązywałem żadnej wagi. Następnego dnia dostałem telegram: „oczekuje dwunasta wejście zoo ścisła tajemnica benpatish” Poszedłem z czystej ciekawości. Ben Patish zawiązał mi oczy chustką i wciągnął do wozu, po czym ruszyliśmy i przez trzy godziny pędziliśmy w zwariowanym tempie nie zamieniając ze sobą ani słowa. Gdy auto wreszcie zatrzymało się i Ben Patish zdjął mi opaskę, staliśmy przed jakąś samotną ruiną w Górnej Galilei. Wstąpiliśmy do środka. W zrujnowanym pomieszczeniu, oświetlonym płomykiem wątłego kaganka, zgromadzeni wokół spróchniałego fortepianu oczekiwali trzej dalsi lirycy od pop-songów. - Siadaj - rzekł Ben Patish. - I nie obawiaj się - jesteś między przyjaciółmi. To co widzisz jest Izraelskim Stowarzyszeniem Producentów Muzyki Pop, które w sumie składa się z czterech członków. - Bardzo mi przyjemnie - skłoniłem się w kierunku stowarzyszenia. - My czterej pisaliśmy dotąd wszystkie najbardziej wystrzałowe teksty - wyjaśnił mi Ben Patish, a w jego głosie zabrzmiała nutka pewnej melancholii. - Teraz, ponieważ i ty zacząłeś pisać, musimy i ciebie przyjąć do naszej tajnej organizacji. - Dlaczego tajnej? - Zaraz ci wyjaśnię. Jest tajna, bo dotąd tylko cztery osoby o niej wiedziały - od tej chwili pięć. A tajemnica polega na gorzkiej prawdzie, że mianowicie teksty szlagierów może pisać każdy. Sprowadziliśmy cię tutaj w celu ostrzeżenia. Jeśli naszą tajemnicę zdradzisz... - Możesz na mnie polegać.

- Dziękuję. Ale to jeszcze nie wszystko. Nasza organizacja ma swój kodeks przykazań. Od ścisłego przestrzegania tego kodeksu zależy nasza przyszłość materialna. Oto przykazanie pierwsze: „Nie będziesz pisał tekstu na poczekaniu”. Ty temu przykazaniu wprawdzie uchybiłeś, ale przez nieuświadomienie. Powinieneś zrozumieć, w jakie tarapaty byśmy popadli, gdyby nagle doszło do publicznej wiadomości, że wystrzałowy szlagier można spłodzić w dziesięć minut. Tydzień, najmniej tydzień! - oto czego musisz wymagać. Ile czasu naprawdę będziesz pisał, to już nikogo nie powinno obchodzić. Jeśli o mnie na przykład chodzi, to pisuję swoje teksty w drodze do wydawcy. Drugie przykazanie: „Nie pozwolisz nigdy zmienić choćby jednego słowa”. Ludzie muszą być przekonani, że twoje teksty są wynikiem długiej, mozolnej pracy; że każde słowo, nawet najprostsze i najgłupsze, szlifowałeś całymi godzinami. Przykazanie trzecie: „Nie pozwolisz, aby kiedykolwiek twój tekst inaczej się pojawił, jak tylko śpiewany”. Kiedy jest śpiewany, traktuje się go zwykle jako coś ubocznego. Bez melodii natomiast od razu wyjdzie na jaw, że jest czystą bzdurą. - Oczywiście. - Nie przerywaj. Przechodzę teraz do najważniejszego punktu, do problemu honorarium. Jest czynem absolutnie zbrodniczym brać za tekst poniżej tysiąca dwustu funtów. Weźmiesz mniej - nikt ci nie uwierzy, ile nieprawdopodobnego trudu, ile intelektualnych i emocjonalnych wysiłków kosztowało cię pisanie. W związku z tym wskazane jest nawet skarżyć się od czasu do czasu na bóle głowy i ogólne wyczerpanie... - Na koniec jeszcze jedno: już nie prawo, nie przykazanie. Raczej gentelman’s agreement: żaden członek naszej organizacji nie powinien w żadnym wypadku pisać więcej niż tysiąc tekstów rocznie... Oświadczyłem, że podpisuję się pod wszystkimi postanowieniami statutu. W krótkiej, ale robiącej silne wrażenie ceremonii zostałem zaprzysiężony, po czym wręczono mi legitymację członkowską numer 5. Około północy zakończyliśmy nasze tajne posiedzenie odśpiewaniem zaimprowizowanego hymnu: My jesteśmy teMy jesteśmy teMy jesteśmy tekściarze! Ukrywamy swe, Ukrywamy swe, Ukrywamy swe twarze!

Głowa do pozłoty

Kandydatów do tytułu najgłupszego człowieka świata jest wielu. Swego czasu miałem ochotę przydzielić ten tytuł pewnemu cypryjskiemu przewodnikowi turystycznemu, który pokazawszy mi krajobrazowe piękności wyspy, nie mógł potem znaleźć drogi powrotnej. - Niech mi pan wierzy! zawołał wreszcie zrozpaczony. - Przysięgam, że wczoraj tu jeszcze była. Później wyprzedził go izraelski policjant drogowy przydzielony do ekipy zdjęciowej kręcącej według mego scenariusza film „Salach”. - Jak się będzie nazywał ten film? - zapytał. - „Salach” odpowiedziałem. - „Salach”... „Salach”... - pokręcił głową. - Nie, na tym jeszcze nie byłem. Ale i tego superidiotę zdystansował pewien portier hotelowy z Barcelony. Typ ten osiągnął w nierozgarnięciu klasę wręcz światową. Połączyłem się z nim ze swego pokoju telefonem wewnętrznym. Rozmowa prowadzona w języku angielskim, który on traktował w sposób dość bezceremonialny, miała przebieg następujący: - Rano lecę do Madrytu - zacząłem. - Bardzo proszę, niech pan mi zamówi pokój z łazienką. - Pan zechce zaczekać, ja sprawdzę, proszę pana - odpowiedział portier i odłożył słuchawkę na bok. Zameldował się po dłuższej chwili: - Mnie jest przykrość. U nas wolnego pokoju brak. Pan proszony spróbować w przyszłym tygodniu po czym rozłączył się. Zadzwoniłem po raz drugi: - Pan mnie źle zrozumiał. Mnie chodzi o pokój w Madrycie, nie tutaj. - Mnie jest wielka przykrość, że pan ma tyle kłopot i musi jeszcze raz dzwonić z Madrytu. U nas wolnego pokoju brak. Pan spróbować zechce w przyszłym tygodniu... - Uno momento! - wykrzyknąłem pospiesznie najlepszą swoją hiszpańszczyzną. - Ja nie jestem w Madrycie. Ja chciałbym tylko dostać pokój w Madrycie. - Rozumiem, proszę pana. Ale ten hotel nie jest w Madrycie. Ten hotel jest w Barcelonie. - To ja wiem. - Dlaczego pan wie? - Bo ja tu mieszkam. - Pan mieszka? - Tak. Tutaj. U was. - Czy pan nie jest ze swoim pokojem szczęśliwy? - Jestem bardzo szczęśliwy. Ale muszę rano lecieć do Madrytu. - Pan pozwoli, sir, ja zniosę pana bagaż na dół. - Świetnie. Ale rano. Nie teraz.

- Tak jest, proszę pana. Dobranoc, proszę pana. Jeszcze raz położył słuchawkę, jeszcze raz zadzwoniłem do niego: - To znowu ja. Ten, który jutro leci do Madrytu. Ja prosiłem pana, żeby mi pan zarezerwował pokój z łazienką... - Pan proszony zaczekać, sir. Ja sprawdzę. Przerwa trwała mniej więcej tak długo jak poprzednio. - Już sprawdzone. Mnie jest przykrość, proszę pana. U nas wszystkie pokoje zajęte. Pan proszony spróbować w przyszłym tygodniu... - Ja nie chcę żadnego pokoju w tym hotelu! Ja już mam tutaj pokój. Ja mieszkam w pokoju numer 206! - 206? Chwileczkę, proszę pana... Niestety, mnie jest przykrość. Pokój 206 jest zajęty. - Oczywiście, że jest zajęty. Przeze mnie. - A pan życzy sobie inny pokój? - Nie życzę sobie. Ale ja jutro rano lecę do Madrytu i chciałbym, żeby mi pan zarezerwował pokój. - Na jutro? - Na jutro. - Pan proszony zaczekać, sir. Ja sprawdzę... Czy z łazienką? - Tak. - Pan ma wielki szczęście, sir. Ja mam dla pana pokój na jutro. - No, Bogu dzięki. - Pokój 206 zwalnia się rano. - Dziękuję. - Bardzo proszę. Czy jeszcze coś, proszę pana? Dużą wódkę. - Już podaję, sir.

Festiwal gipsowy inżyniera Glicka
Historia ta zaczęła się pewnego poranka pod koniec września, tuż przed wybuchem wojny Jom Kipur. Bohaterem opowieści - bohaterem w najściślejszym sensie tego słowa - jest inżynier Glick. Owego

dnia wyszedł on z domu pogrążony w myślach obracających się wokół trudności zaopatrzeniowych na rynku cementowym. Pan Glick był bowiem inżynierem budowlanym. Zatopiony w myślach przestał zwracać uwagę na chodnik i wpadł do rowu, właśnie wykopanego przez wydział drogowy zgodnie z planem budowy w tym miejscu kanału ściekowego. Inżynier Glick złamał nogę w dwóch miejscach powyżej kostki. Zabrano go do szpitala, gdzie przebywał do drugiej. połowy października. Kiedy został wypisany, na nodze miał gipsowy bandaż, chodził o kulach, ale chodził. W czasie, gdy inżynier Glick przebywał w szpitalu, na Bliskim Wschodzie zdarzyło się coś nie coś. Także przed domem inżyniera w miejscu rowu powstał podziemny kanał z przepisową kratką ściekową. Ledwie inżynier Glick usadowił się w taksówce, którą zamierzał pojechać do domu, a już kierowca odwrócił się do niego i ze współczuciem zapytał: - Gdzie to? W którym miejscu - u góry czy u dołu? - W dwóch miejscach powyżej kostki. - Nie to miałem na myśli. Chodzi mi o to, czy na Wzgórzach Golan, czy u dołu, nad kanałem? Już chciał inżynier Glick odpowiedzieć, że uległ tej kontuzji na ulicy Hajarden w Tel Awiwie, gdy górę wzięła jego głęboko zakorzeniona niechęć do poruszania spraw intymnych; zbył więc pytającego słowami: - Nie mówmy o tym. Nic ważnego. Kierowca zamilkł pełen szacunku. Dopiero, gdy przyjechali na ulicę Hajarden, pozwolił sobie na uwagę: - Tacy jak pan są chlubą naszego narodu! Za kurs nie wziął ani grosza, natomiast pomógł inżynierowi wysiąść i odprowadził go do samych drzwi. W ten sposób zaczął się festiwal gipsowy inżyniera Glicka. Kiedy przykuśtykał do sklepu, był natychmiast obsługiwany poza wszelką kolejnością. W restauracjach kelnerzy czytali mu wprost z oczu. Naczelnicy w urzędach skakali koło niego jak pielęgniarki w prywatnej klinice. Każdy odczuwał potrzebę wyrażenia mu wdzięczności narodu, jeśli już nie całej, to przynajmniej w części przypadającej na głowę obywatela. Każdy uważałby za osobistą obrazę, gdy inżynier wcisnął mu za coś zapłatę. Po pewnym czasie inżynier Glick przyzwyczaił się do swego nowego statusu. Kłopoty pojawiły się tylko wtedy, gdy rozmowa schodziła na temat miejsc, gdzie odniósł rany. Inżynier, człowiek prawego charakteru, brzydził się kłamstwem, reagował więc na zbyt drobiazgowe pytania dotyczące syryjskiego względnie egipskiego pochodzenia kontuzji tym rodzajem uśmiechu, który zdawał się mówić: „Są rzeczy, które mężczyzna woli przemilczeć”. Niekiedy opędzał się frazesami typu: „Ach, zostawmy to już, nie warto o tym wspominać”.

Pod koniec listopada zamienił kule na laskę, ale biała gipsowa opaska nadal błyszczała pełnym blaskiem nad kostką inżyniera i na koncercie filharmonicznym była powodem zgoła nieoczekiwanego przyjęcia. Glick wszedł tuż przed rozpoczęciem koncertu i zaczął kuśtykać środkowym przejściem, gdy nagle publiczność jak jeden mąż powstała i urządziła mu burzliwą owację. Zaczerwieniony wysłuchał huraganu oklasków i dziękował skinieniami wolnej dłoni. Po koncercie został otoczony przez tłum właścicieli aut, którzy walczyli o zaszczyt odwiezienia go do domu. Gdy wreszcie zwycięzca ulokował go w swoim wozie, Glick wyciągnął nogę i odkrył na gipsowym bandażu napis, który jego sąsiad wydrapał w ciemnościach podczas koncertu: „Naród jest Pańskim dłużnikiem. Wszyscy dziękujemy Panu”. Zwolna wspomnienia o rzeczywistym przebiegu zdarzeń zaczęły się zacierać w pamięci inżyniera Glicka. Gdy popularny śpiewak big-bitowy dojrzawszy go w holu hotelowym odśpiewał na jego cześć trzy szlagiery darmo, inżynier, z trudem tylko tłumiąc łkanie, szeptał: - Tak, warto było... I jeśli jeszcze raz trzeba będzie... Także z zaopatrzeniem w jajka, które w tym okresie były jednym z najtrudniej osiągalnych artykułów, nie miał Glick zmartwień - zatroszczyła się o dostawę gipsowa opaska prowokując do ofiarności pewną zachowującą anonimowość osobę. Każdego poniedziałku dzwoniła do drzwi inżyniera Glicka starsza dama i wręczając mu kosz świeżutkich jajek szeptała przez łzy: - Niech pana Bóg błogosławi, młody człowieku! Po czym odwracała się i uciekała w obawie przed jakimikolwiek słowami podziękowania. Raz tylko zatrzymała się przy drzwiach odrobinę dłużej, zebrała całą swą odwagę i zapytała: - Gdzie pan został ranny, kochany chłopcze? A inżynier Glick odpowiedział: - Nad kanałem. W ten sposób uczynił zadość i prawdzie, i patriotycznej potrzebie szlachetnej ofiarodawczyni. Inżynier Glick rozważa koncepcję noszenia gipsowej opaski jeszcze przez kilka miesięcy po wyleczeniu nogi. Najchętniej zachowałby ją na całe życie. Albo przynajmniej do momentu zawarcia traktatu pokojowego.

Lekarz-cudotwórca
Najlepsza rada, jaką można dać świeżemu imigrantowi, to: „Bądź pan lekarzem!” W latach trzydziestych, gdy imigracja z Niemiec osiągnęła swój szczyt, panował taki natłok lekarzy, że co praktyczniejsze panie domu wywieszały na drzwiach kartki z napisem: „Lekarzy przyjmuje się jedynie po południu w godzinach od 3 do 4”.

Dziś to już nie to. Coraz więcej ludzi choruje, coraz mniej zostaje lekarzami. Izrael stał się prawdziwym rajem dla lekarzy. To prawda, że w Ameryce poczekalnie też są przepełnione. Ale Amerykanie chodzą do lekarzy tylko dlatego, że karty członkowskie różnych organizacji zdrowotnych zmuszają ich do takiej praktyki. My odwiedzamy doktorów, ponieważ dla Żyda być chorym to wielka uciecha. Co jednak sprawia, że tyle osób choruje? Przyczyną jest szara, beztroska codzienność. Ludzie tęsknią za odrobiną odmiany, a że choroba im taką odmianę daje, gotowi są za to płacić. A lekarze gotowi są brać pieniądze. Mój przypadek zaczął się od jakiegoś dziwnego uczucia pustki w żołądku, czemu towarzyszyło głuche burczenie25. Początkowo nie przywiązywałem do tego wagi. Jednak uczucie pustki wzmagało się, zwłaszcza gdy przez wiele godzin nic nie jadłem. Zaniepokoiło mnie to i postanowiłem poradzić się swojej starej ciotki, co należy przedsięwziąć. Po krótkim namyśle poleciła mi zasięgnąć porady lekarza. - Świetnie - powiedziałem. - Już idę do Kasy Chorych26. - Oszalałeś - zachrypiała ciotka. - Oni są tylko od brania pieniędzy. Pójdziesz do Glosslocknera.. - Kto to taki? - Kto to taki? Ty nie wiesz, kto to jest profesor Glosslockner? Doktor-cudotwórca, który uratował setki tysięcy ludzi? - Setki tysięcy? Ejże, ejże... - Przestań z tym „ejże, ejże” i biegnij do profesora Grosslocknera. Możesz z nim rozmawiać po niemiecku. I bądź spokojny - na pewno znajdzie u ciebie coś poważnego. Chciałem pójść od razu, zostałem jednak pouczony przez ciotkę, że z takim cudotwórcą trzeba się najpierw umówić telefonicznie. Jakaś osoba płci damskiej zapisała mnie na wtorek za trzy tygodnie, godzina piąta dwadzieścia sześć. - Do tego czasu - pouczyła mnie dodatkowo - proszę powstrzymać się od jedzenia, picia, spania i palenia. Gdy przybyłem o ustalonej godzinie, zastałem już w poczekalni tłum pacjentów: pięćdziesięciu, może sześćdziesięciu. Na moje uprzejmie pozdrowienie nikt nie odpowiedział. Czuło się nastrój religijnego namaszczenia.
25

W okolicach tropikalnych trzeba zwracać na żołądek szczególnie uwagę już choćby ze względu na dużą ilość orientalnych restauracji, które, przywiązane do tradycji staroarabskich, nie dbają o higienę, jako że tak czy inaczej wszystko jest w ręku Allacha. 26 Kasa Chorych należy w Izraelu do bardzo dobrze prosperujących instytucji. Co najmniej pół miliona akcjonariuszy wpłaca tam co miesiąc swoje składki. Przedsiębiorstwo funkcjonuje znakomicie. Jedynie, gdy kto zachoruje, spuszcza nieco z tonu. Oferowaną przez Kasę Chorych opiekę szpitalną można określić jako nad wyraz skromną i nacechowaną skąpstwem. Zdarzyło się raz w szpitalu, że pacjentowi, który po operacji żołądka cierpiał straszne męki głodowe, pomagano sugestią: „Pan je teraz kartoflankę... talerz pysznej, pożywnej kartoflanki...” - przekonywał go lekarz. „Dlaczego nie sugeruje mu pan czegoś lepszego? - zapytała asystująca przy tym pielęgniarka. - Na przykład pieczonej kury z ryżem i sałatką ananasową?” Lekarz wzruszył ramionami: „Co też pani! Pacjentowi z Kasy Chorych?”

Drzwi prowadzące do poczekalni otwierały się i zamykały bezgłośnie, biało przyodziane siostry przemykały jak duchy: ustawiały półnagich mężczyzn w kolejkach i gęsiego prowadziły ich do sąsiednich pomieszczeń. Wszystko działo się z przerażającą precyzją - był to monstrualny, świetnie naoliwiony mechanizm. Przez pół godziny przyglądałem się temu ze wzrastającym respektem, aż podeszła do mnie jedna z pielęgniarek i nakazała pójść za sobą. Weszliśmy do pokoju przyjęć. Siostra sięgnęła po wielkie pudło z kartoteką i zaczęła spisywać moje personalia. Nazwisko? Urodzony? Z jakiego kraju pochodzi? Zawód? - Dziennikarz. - Dwadzieścia sześć funtów. - Dlaczego tak dużo? - To jest taksa za pierwsze badanie. Tylko koledzy i osoby pokrewnych zawodów korzystają ze zniżki. - To bardzo dobrze. Ja reperuję też maszyny do pisania. - Momencik - pielęgniarka sprawdziła w jakimś obszarpanym skorowidzu. - Dwadzieścia pięć pięćdziesiąt. Wpłaciłem ulgową taksę i wróciłem na swój posterunek do poczekalni. Już po dwóch godzinach zostałem zaprowadzony przez inną siostrę do pokoju, w którym znajdowała się jedynie kozetka. Ponieważ pielęgniarka była osobą starszawą, godną zaufania, odważyłem się zapytać, za co właściwie ten stary łotr żąda tyle pieniędzy. - Mój mąż nie jest instytucją filantropijną - odpowiedziała pani Grosslockner. Po czym otworzyła grubą księgę i lodowatym głosem zapytała, co mnie tu sprowadza. Zabrzmi to może dziwnie, ale nie lubię rozmawiać z osobami płci żeńskiej o swoich dolegliwościach cielesnych, a już najbardziej w pokoju, gdzie nie ma nic prócz łóżka. Odmówiłem pani Grosslockner informacji i zostałem odesłany z powrotem na dawne miejsce w poczekalni. Zaobserwowałem tam znaczny ruch. Liczba sióstr, które bądź same, bądź z pacjentami pod ramię przemierzały poczekalnię, zdawała się nieustannie wzrastać. Nie mogłem się powstrzymać, by nie zaczepić swego sąsiada: - Skąd on bierze tyle tych pielęgniarek? - zapytałem po cichu. - Sami Grosslocknerowie - odszepnął mi. - Profesor ma siedem sióstr i trzech braci. Wszyscy pracują tutaj. Jeden z braci zaprowadził mnie wkrótce do łazienki, wcisnął mi do ręki probówkę i kazał zrobić coś, co wywołało z mojej strony pytanie: „Po co?” - Przecież nigdy nic nie wiadomo - odpowiedział. I dodał jeszcze, że profesor przyjmie mnie osobiście dopiero wtedy, gdy będą przeprowadzone wszystkie badania. Ledwie napełniłem probówkę, gdy Grosslocknerowska siostra wepchnęła mnie do kuchni, żeby pobrać krew i treść żołądkową. Potem wróciłem do swojej bazy wypadowej. O zmierzchu pojawiła się następna siostra i zażądała ode mnie oraz od dwóch innych pacjentów, abyśmy się rozebrali do pasa

i nie opuszczając swoich miejsc czekali na wezwanie. O tej porze było już w poczekalni tak zimno, że zaczęliśmy kłapać zębami. Jej jest bardzo przykro, wyjaśniła nam siostra, ale cenny czas profesora nie może być marnowany. - Dam panom kilka wskazówek - zechcą się do nich panowie ściśle stosować - ciągnęła. - Aby oszczędzić czasu, rezygnują panowie przy wejściu z wszelkich powitań. Wchodzicie panowie i natychmiast siadacie na trzech stołkach ustawionych pośrodku gabinetu; oddychacie głęboko i wyciągacie języki. W tej pozycji trwacie panowie dopóty, dopóki profesor nie udzieli wam innych instrukcji. Nie obciążajcie panowie profesora żadnymi pytaniami i uwagami - on wie wszystko z kartoteki. Nawet gdyby z jego strony padło pytanie pod adresem któregoś z was, nie odpowiadacie w ogóle, chyba że inaczej nie można. Wtedy odpowiadacie jasnymi, prostymi zdaniami głównymi, zawierającymi od trzech do pięciu słów. A potem bez pozdrowień pożegnalnych wychodzicie. Proszę powtórzyć! Wyrecytowaliśmy przepisy regulaminu. Wreszcie otwarły się drzwi sanktuarium i usłyszeliśmy lekki gwizd. - Teraz! - krzyknęła nasza siostra. - Maszerować! Wmaszerowaliśmy do gabinetu i postąpiliśmy zgodnie z przepisami. Profesor odebrał paradę ozorów. - Jakie choroby zdarzały się w pańskiej rodzinie? - zapytał mnie. - Różne - odpowiedziałem (jedno słowo). - Ile pan ma lat? - Trzydzieści - (właściwie trzydzieści pięć, ale chciałem oszczędzić na czasie). Swoją cudotwórczą ręką profesor chwycił jakiś szpikulec, dziabnął mnie w plecy, i zapytał co czuję: - Ukłucie w plecy - powiedziałem. - Panie Kleiner - zawyrokował profesor. - Pański kręgosłup wymaga gruntownego leczenia. - Przepraszam bardzo, panie profesorze - odezwał się pacjent z mojej lewej strony - ale to ja jestem Kleiner i ja... - Nie przerywać proszę! - przerwał profesor ze zrozumiałym gniewem, po czym zwrócił się znowu do mnie, by postawić diagnozę. Stwierdził lekkie przeziębienie spowodowane prawdopodobnie dłuższym przebywaniem z obnażonym torsem w nieogrzewanym pomieszczeniu. Terapia: dwie tabletki aspiryny. Profesor skinął, że możemy odejść. Moi towarzysze chcieli coś jeszcze powiedzieć, zostali jednak obezwładnieni przez siostry i przy użyciu siły wyprowadzeni. Jeden z pacjentów, mały, chudziutki człowieczek, narzekał gorzko w czasie ubierania, że jest listonoszem i że chciał tylko doręczyć list polecony. Już po raz trzeci został dzisiaj przymusowo przebadany mimo protestów z jego strony. Ubiegłego miesiąca wieziono go nawet do szpitala w celu wycięcia wyrostka robaczkowego. Nie bez trudności i ryzyka udało mu się jednak wyskoczyć z ambulansu.

Jak przechytrzyć towarzystwo ubezpieczeniowe
Ubezpieczenia to nowoczesne misteria. Zaczyna się wszystko niewinnie: ajent ubezpieczeniowy zdybał nas w domu i usiłuje nas namówić. Odpowiadamy „nie”. Nasza najlepsza w świecie żona mówi „tak”. Polisę podpisujemy, a w kilka dni później mamy wypadek. Rzeczoznawca towarzystwa ubezpieczeń spisuje protokół i wylicza, że należy nam się 15 procent szkody, ponieważ akurat była środa. Ale w tym momencie zaczyna działać nasza żydowska kepełe.

Gdy wczoraj późnym wieczorem wyprowadziłem auto z parkingu, podszedł do mnie jakiś elegancko ubrany obywatel i rzekł: - Wybaczy pan - ale jeżeli ruszy pan odrobinę do tyłu, to uszkodzi mi pan błotnik. - W porządku - powiedziałem spoglądając z respektem na ogromny amerykański krążownik szos mojego rozmówcy. - Będę uważał. Elegancki obywatel potrząsnął głową: - Wręcz przeciwnie, byłoby mi bardzo na rękę, gdyby pan zechciał uszkodzić ten błotnik. Kolekcjonuję szkody blacharskie. To brzmiało tak interesująco, że wysiadłem, aby się dowiedzieć czegoś bliższego. Mój rozmówca wskazał mi niewielkie wklęśnięcie dachu. - Miałem zderzenie z latarnią. Wiatr ją tak przygiął, że zawadziłem. Max, właściciel zakładu blacharskiego, u którego wszystko robię, pokręcił sceptycznie głową. „Panie doktorze Wechsler powiedział. - Na taki drobiazg, to szkoda naszej pracy. Za coś takiego ubezpieczenie w ogóle nic panu nie zapłaci. Niech pan uzbiera trochę więcej uszkodzeń i wtedy dopiero do mnie przyjdzie”. Tyle Max. A on wie, co mówi. Przysiedliśmy wygodnie na nieuszkodzonej jeszcze masce jego samochodu, a Wechsler mówił dalej: - Każda polisa ubezpieczeniowa zawiera tak zwaną klauzulę udziału własnego określającą sumę, którą pokrywa pan z własnej kieszeni. U nas wynosi to zazwyczaj dwieście trzydzieści funtów. Ponieważ naprawa mojego wozu kosztowałaby około dwustu funtów, zgłaszanie szkody byłoby bez sensu. Jeżeli jednak zgłoszę jeszcze kilka innych szkód... - Momencik, panie doktorze! - przerwałem. - Jeżeli rozbiję panu błotnik, to przecież te dwieście trzydzieści funtów i tak będzie pan musiał zapłacić z własnej kieszeni. - Proszę pana - odparł doktor Wechsler - to zmartwienie niech już pan zostawi mojemu Maxowi.

Po czym wysłuchałem wykładu czegoś, co można by nazwać „doktryną maksymalizmu” - i od imienia mechanika Maxa, i od zasady maksymalizowania szkód. Otóż istnieje podobno tajna umowa zawarta między Światowym Związkiem Zawodowym Blacharzy Samochodowych z siedzibą w Nowym Jorku a Międzynarodową Federacją Kierowców Amatorów z Kopenhagi, na mocy której blacharze zobowiązują się przedstawiać towarzystwom ubezpieczeniowym rachunki za naprawę stłuczek ufryzowane, to jest zawyżone w ten sposób, że udział własny klienta jak gdyby rozpływa się w innych pozycjach. Rzecz prosta - aby ten udział znikł niepostrzeżenie - potrzeba, by kwota ogólna rachunku była dostatecznie duża, nie mniejsza niż tysiąc pięćset funtów. Dlatego właśnie doktor Wechsler zbiera te szkody. Jak wynikało z dalszego toku rozmowy, mój nowy znajomy był w tej dziedzinie rutynowanym fachowcem. Kiedyś udało mu się w ciągu paru zaledwie dni zebrać szkód na ogólną kwotę dwóch tysięcy osiemset funtów. - Tym razem jednak - w głosie jego zabrzmiał ton zwątpienia - z tym głupim wklęśnięciem nie mogę dać rady. Od tygodnia usiłuję wyrządzić sobie jakąś szkodę - wszystko na nic! Hamuję gwałtownie tuż przed ciężarówkami, wyprzedzam autobusy miejskie, podsuwam się wozom wojskowym - na darmo! Nikt nie pofatyguje się nawet, żeby mi chociaż lakier zadrapać. Gdyby więc pan był tak uprzejmy... - Ależ oczywiście - zadeklarowałem się. - Jeśli tylko można pomóc bliźniemu, nie wolno odmawiać. Po czym siadłem za kierownicą, wrzuciłem wsteczny i zacząłem ostrożnie manewrować. - Stop! Stop! - zawołał Wechsler. - Co to ma być? Naciśnij pan gaz do dechy, inaczej wyrobi pan pięćdziesiąt, góra sześćdziesiąt funtów! Zebrałem się w sobie i z rozpędem rąbnąłem w jego błotnik. Huk był obiecujący. - W porządku? - zapytałem. Wechsler pokręcił głową bez większego entuzjazmu: - Ostatecznie ujdzie. Ale więcej niż sześćset funtów pan nie wypracował. Dawniej, gdy udział własny wynosił tylko sto dziesięć funtów, wystarczył jeden porządnie rozwalony błotnik. Dziś trzeba praktycznie cały wóz zdemolować, żeby coś z tego mieć. Byłby pan jeszcze uprzejmy wgnieść mi drzwi? - Z przyjemnością. Cofnąłem wóz i pełnym gazem ruszyłem do ataku z flanki. Mój tylny zderzak był jakby stworzony do tej roboty. Rozległ się tępy huk, prysnęły odłamki szkła, drzwi Wechslera wypadły z zawiasów - zaiste, jest coś pokrzepiającego w solidarności kierowców. - Może jeszcze raz? - Dziękuję - powiedział. - To wystarczy. Więcej nie potrzebuję.

Odmowa doktora Wechslera trochę mnie rozczarowała, ale w końcu to jego wóz, jego sprawa. Wysiadłem, by obejrzeć wykonaną przez siebie robotę. Mogła się podobać. Nie tylko drzwi. Bok też był rozpruty na całej długości. To będzie wymagało naprawy, że ho! ho! Gdy wróciłem do swego wozu, stwierdziłem, że zderzak mam zwinięty w korkociąg. - Typowe dla początkujących - zauważył doktor Wechsler współczująco. - W przyszłości nie powinien pan najeżdżać pod tak ostrym kątem. No cóż - zderzak nie będzie pana kosztował więcej niż pięćdziesiąt funtów... Ale poczekaj pan. Zaraz panu dołożę za jeszcze czterysta funtów. Doktor Wechsler ustawił swojego smoka na pozycji, po czym celnie wysterował na moje tylne drzwi. - A teraz dostanie pan jeszcze ode mnie nowy reflektor. Wykonał to wzorowo: z minimalnym nakładem, z doskonałym efektem. - Nie ma za co dziękować - bronił się. - Niech pan jutro rano idzie do Maxa - ma pan tu jego adres i pozdrowi go ode mnie. Nie zapłaci pan ani grosza. Nieprzeczuwalne dotąd perspektywy otworzyły się przede mną. A może to, co mnie opanowało, było tylko nie wyżytymi w dzieciństwie instynktami niszczycielskimi? Zaproponowałem doktorowi Wechslerowi tu zaraz, na miejscu, zorganizować czołowe zderzenie naszych samochodów, ale ten odmówił: - Nie przesadzajmy, drogi przyjacielu. Coś takiego może przejść w nałóg. Teraz wystarczy, że pan pozwoli sobie wypłacić odszkodowanie za to, co jest, a potem pan się namyśli, co robić dalej. Pożegnaliśmy się serdecznym uściskiem dłoni. Wechsler udał się do Maxa, a ja do salonu samochodowego kupić nowy wóz.

Taki sobie zwyczajny napad na bank
Walka z inflacją to główne zajęcie naszych władz finansowych. Rząd wydaje rygorystyczne instrukcje, wymyśla nowe podatki i stara się zabierać bankom ich nadmierne zyski. Pomaga mu w tym wydatnie ludność izraelska. Głównie w formie coraz bardziej wchodzących w modę napadów na banki.

Zaczęło się od tego, że Weinreb dał mi czek na szesnaście funtów, płatny w banku Leumi, filia w Abu Kabir. Pojechałem tam i wręczyłem czek właściwemu urzędnikowi. Urzędnik rzucił okiem na mój czek, potem na konto Weinreba, i powiedział: - W porządku. Pieniądze wypłaci panu kasa. Podszedłem do okienka, które mi wskazał.

- Szalom - powiedziałem. - Czego pan sobie życzy? - zapytał kasjer. - Pieniędzy - odpowiedziałem zgodnie z prawdą. - Proszę bardzo - powiedział kasjer i wyjął ze stojącego za nim sejfu naręcze banknotów, żeby mi je wręczyć. - Co to ma znaczyć? - zapytałem. - Spełniam pańskie żądanie. Przy napadach na bank z bronią w ręku mam instrukcję nie stawiać żadnego oporu. Kaskada śmiechu, którą wybuchnąłem, nie spotkała się z jego zrozumieniem. - Cha, cha, cha - przedrzeźniał mnie. - Bardzo śmieszne, prawda? To jest mój piąty napad w tym miesiącu. Usiłowałem wytłumaczyć, że nie mam żadnej broni i chcę wziąć tylko swoje pieniądze. - Panie Singer! - zawołał kasjer do siedzącego przy następnym biurku urzędnika. - Proszę, niech pan zaraz przyjdzie. Mamy tu, zdaje się, do czynienia z jakimś trochę stukniętym gangsterem. - Już idę. Pan Singer skończył swoją robotę i podszedł do okienka niosąc pokaźną wiązkę obanderolowanych banknotów: - Dzisiaj niestety więcej nie mamy. Dopiero w piątek, kiedy się wypłaca pobory. A poza tym - dlaczego pan nie ma pończochy na głowie? - Bo mnie łaskocze. Wytworzyła się osobliwa i dla mnie trochę niemiła sytuacja. Naokoło tłoczyli się gapie, mrugali do mnie, przekrzykiwali się nawzajem. Ktoś rzucił się do drzwi, za którymi czekała jego żona: - Dzieci! Prędko! Przyprowadź prędko dzieci! Tu jest napad na bank! Stos banknotów piętrzył się ciągle przede mną, a ja usiłowałem wytłumaczyć panu Singerowi, że nie zamierzam ich brać. - Niechże pan bierze, niechże pan bierze - zachęcał mnie pan Singer. - My jesteśmy ubezpieczeni. Jak się później od niego dowiedziałem, w ubiegłym tygodniu dwie małe dziewczynki obrabowały filię w Jafie, a tamtejszy kasjer przekazał jemu, Singerowi, wiadomość, że z kolei przewidziany jest do obrobienia oddział w Abu Kabir. Od tej chwili Singer czekając na to wydarzenie starał się gromadzić coraz większe sumy gotówki. - To należy już w bankach izraelskich do właściwie pojętej obsługi klienta - powiedział nie bez pewnej dumy. - Wypracowaliśmy też dla naszych klientów reguły racjonalnego zachowania się w czasie napadu. Wszystko idzie jak po maśle.

W samej rzeczy: klienci, którzy znajdowali się w banku podczas mego napadu, leżeli płasko na podłodze i w tej pozycji korzystali z obsługi urzędników. Po załatwieniu odpełzali na czworakach do wyjścia, nowi zaś, także na czworakach, wpełzali do banku. - Dawniej - ciągnął pan Singer swoje wyjaśnienia - dawniej napady na banki odbywały się według klasycznego ceremoniału, trzeba powiedzieć - uciążliwego. Gangsterzy byli zamaskowani, strzelali na postrach, krzyczeli, grozili. Dziś wszystko odbywa się jakoś racjonalniej, a izraelskie banki doceniając to udzielają tym nowoczesnym metodom swego całkowitego poparcia. W tych dniach na przykład dwóch ludzi uzbrojonych tylko w śrubokręt ulżyło bankowi Barclaya w Ramatajim na sto tysięcy funtów, a w filii naszego banku w Petach Tikwa pokazano kasjerowi tylko smoczek niemowlęcy. I poskutkowało. Wczoraj ukazało się w gazetach ogłoszenie banku dyskontowego z Hajfy: „Bank uprasza, aby w miesiącach letnich wszelkie napady wykonywane były jedynie w poniedziałki, środy i czwartki”. - Precz z biurokracją - warknąłem. - Pan niewłaściwie do tego podchodzi - odparł Singer. - To jest wspaniałe osiągnięcie, o jakim Herzl nawet nie śmiał marzyć: my nareszcie mamy swoich własnych kryminalistów. Nareszcie jesteśmy normalnym narodem... Batja - zwrócił się do sekretarki. - Czy wezwała już pani policję? - Próbowałam - odparła Batja żując gumę. - Ale numer jest ciągle zajęty. - To niech już pani zostawi - rzekł pan Singer. Przeliczając stos pieniędzy zapytałem jednocześnie pana Singera, jak to jest, że nie ma tu żadnych urządzeń alarmowych. - Ze względu na hałas - wyjaśnił mi. - W banku Hapoalim podczas ostatniego napadu dzwonki alarmowe dzwoniły przez całą godzinę. Pan sobie nie wyobraża, ilu urzędników doznało z tego powodu szoku nerwowego. - A gdzie są uzbrojeni strażnicy? - pytałem dalej. - Gdzieś na zewnątrz. O tej porze nasz dyrektor naczelny wychodzi z psami na spacer - ktoś musi go przecież ochraniać. Tymczasem kasjer zapakował banknoty do dwóch zgrabnych walizeczek dostarczonych przez bank i zapytał mnie, gdzie zaparkowałem skradzione auto, którym zamierzam uciec. Gdyśmy wychodzili z banku, otoczył nas tłum ciekawych. Wielu chciało mi zrobić zdjęcie. Prosili, żebym trochę zamaskował twarz i żebym nie robił takich głupich grymasów. Na końcu ulicy widać było kilku policjantów zajętych budowaniem barykady. Rozdałem trochę autografów i uczyniłem ostatnią próbę zwrócenia obu walizeczek bankowi. Singer odmówił stanowczo: - Nie trzeba, nie trzeba. Powiadomiliśmy już naszą centralę. Towarzystwo ubezpieczeniowe też zaraz tu będzie i uzupełni naszą kasę do poprzedniego stanu. Unikajmy komplikacji. Co najwyżej gdyby pan zechciał jeszcze chwilę poczekać - zaraz nadjedzie telewizja.

- Przykro mi, ale nie mam czasu - pożegnałem pana Singera serdecznym uściskiem dłoni i podjechałem do najbliższej stacji benzynowej. - Ile? - zapytał obsługujący. - Ile wejdzie - odpowiedziałem. Obsługujący otworzył mój bagażnik i wrzucił tam wszystkie pieniądze, jakie miał. - Pokwitowanie odbioru będzie panu potrzebne? - zapytałem. - Dziękuję, nie. Jestem ubezpieczony. Jaka szkoda, pomyślałem, jaka szkoda, że mamy teraz w kraju inflację. Kiedyż nareszcie staniemy się normalnym narodem!

Kredyt długoterminowy
Aby zabudować wodoszczelnie balkon potrzebujemy pieniędzy. Aby zdobyć pieniądze możemy albo napaść na bank, albo wziąć pożyczkę. Jeśli chodzi o mnie, to napadłem na bank, aby wziąć pożyczkę.

- Jeśli właściwie zrozumiałem szanownego pana, to pragnie pan zaciągnąć pożyczkę, która by ustabilizowała jego osobiste położenie gospodarcze - rzekł pan Feintuch, właściciel banku Feintucha, zarazem przewodniczący rady nadzorczej tego banku. - Będziemy sobie poczytywać za szczególny honor, jeśli uda nam się służyć panu odpowiednią gotówką. Jednocześnie pragnąłbym panu wyrazić podziękowanie, że zechciał się pan zwrócić ze swoją sprawą do naszej instytucji. Pertraktacje nasze zaczęły się na takim właśnie poziomie. Zwłaszcza pan Feintuch posiłkował się wyrażeniami szczególnie wyszukanymi i równie uprzejmymi, jak taktownymi. Doświadczony finansista wyraźnie powziął głęboką sympatię do mnie już w tym momencie, gdy tylko wkroczyłem do jego ze smakiem urządzonego biura. Dowiodły tego choćby owe dwie pełne godziny, które upłynęły, zanim rozmowa osiągnęła stadium opisane na wstępie. Pan Feintuch rozwinął wpierw moralne aspekty mego przypadku, potem humanitarne, wreszcie finansowo-polityczne: obywatel - to znaczy ja - celem zabudowania swego balkonu musi dysponować określonym kapitałem, w związku z czym towarzystwo - czyli pan Feintuch - podejmuje stosowne kroki, które jemu, obywatelowi, umożliwią zaspokojenie jego uzasadnionych potrzeb. - Nie jesteśmy li tylko finansistami - podkreślił pan Feintuch. - Jesteśmy też ludźmi szczególnej prawości. Wie pan niewątpliwie, szanowny panie, że słowo „kredyt” pochodzi od łacińskiego „credere”, co znaczy „wierzyć, mieć zaufanie”. I w rzeczy samej: nasze przedsiębiorstwo może funkcjonować jedynie na bazie wzajemnego zaufania. Zechce pan przyjąć najlepsze życzenia ode mnie osobiście i od całej naszej instytucji wraz z jej współpracownikami.

Podnieśliśmy się z przepastnych głębin foteli klubowych i wymieniliśmy serdeczne uściski dłoni. - No tak - zreasumował pan Feintuch nasze pertraktacje. - A jaka jest wysokość kwoty, której by pan sobie życzył? - Sześć tysięcy. - Centów? - Nie. Funtów. - Zaraz? - Zaraz. Pan Feintuch przybladł, przeprosił mnie i opuścił gabinet, aby porozumieć się ze swoimi dyrektorami. W pół godziny później był już z powrotem. Na twarzy miał przyjazny, choć nieco napięty uśmiech: - Czy hipoteka pańskiego mieszkania, jeśli wolno zapytać, jest już obciążona? - Nie. - Bogu dzięki! - westchnienie ulgi wyrwało się z piersi finansisty. - A co do warunków płatności, to będziemy zmuszeni prosić pana o wystawienie podżyrowanych weksli na każdą miesięczną ratę z osobna. - Oczywiście - odpowiedziałem. Pan Feintuch zapytał, ile czasu będę potrzebował, aby uregulować dług: - Jeśli rozłożymy panu te sześć tysięcy na okres pięciu lat, miesięczna rata amortyzacyjna wyniesie wtedy sto funtów. Nie za dużo? - Prawdę mówiąc - za dużo. - W takim razie odpowiadałby panu jakiś dłuższy termin, nieprawdaż? Bardzo proszę. Przy dziesięciu latach rata miesięczna wyniesie tylko pięćdziesiąt funtów. - Serdecznie dziękuję. - Nie ma za co - w głosie pana Feintucha brzmiała życzliwość. Długoterminowe pożyczki uchodzą w okresie inflacji za doskonałą inwestycję. Zważywszy jednak interesy naszych klientów - a te mamy przede wszystkim na oku - pragnąłbym zwrócić pańską uwagę na zwyczajowo pobierane dziesięć procent. - Co to znaczy? Pan Feintuch pomanipulował trochę przy arytmometrze leżącym na jego biurku, po czym udzielił mi żądanych informacji:

- Od sześciu tysięcy funtów spłacanych ratami przez pięć lat płaci pan tysiąc pięćset funtów odsetek. Na dziesięć lat daje to... zaraz zobaczymy... trzy tysiące funtów. Nie mogłem pohamować jedynego w takiej sytuacji okrzyku „aj waj!” i oświadczyłem: - Trzy tysiące funtów dodatkowo prócz rat to jest naprawdę wielkie obciążenie. - Ale skądże! - uspokoił mnie skwapliwie pan Feintuch. - Nigdy byśmy nie obciążyli naszego klienta czymś takim! Wręcz przeciwnie! Kasujemy tę dywidendę z góry, dzięki czemu klient nie ma już w przyszłości żadnych odsetek do płacenia. Refunduje tylko nasz kapitał jako taki. To brzmiało przekonywająco. Bo wziąłbym kredyt na sześć tysięcy funtów i dziesięć lat, od razu odciągnęliby mi z tego odsetki, dostałbym wprawdzie do ręki tylko trzy tysiące funtów, ale śpiewająco dałbym sobie radę z tą śmieszną ratą pięćdziesięciu funtów miesięcznie przez najbliższych dziesięć lat. A przy terminie dwudziestu lat byłbym w jeszcze lepszej sytuacji. Dałem panu Feintuchowi do zrozumienia, że termin dwudziestoletni wydaje mi się atrakcyjniejszy. - Jak pan sobie życzy - pan Feintuch był uosobieniem przychylności. - Od sześciu tysięcy funtów za dwadzieścia lat odsetki wynoszą sześć tysięcy funtów. Ale za to rata miesięczna tylko dwadzieścia pięć funtów. Błyskawicznie przeprowadziłem w pamięci obliczenie: jeśli teraz pożyczę sześć tysięcy funtów, z których natychmiast potrąci mi się sześć tysięcy funtów, nie będę się już właściwie o nic martwił, a głupia rata dwudziestu pięciu funtów miesięcznie przecież mnie finansowo nie zarżnie. To, że dziś, gdy stopa inflacji rośnie z dnia na dzień, dostaje się mimo wszystko pożyczki, graniczy wprost z cudem. Kto wie, co pieniądz będzie wart za dwadzieścia lat. Ale na tym niech sobie głowę łamią bankierzy. Jeśli o mnie chodzi, to żaden termin nie jest za długi. Zuchwała myśl błysnęła mi w głowie: - Panie Feintuch - powiedziałem pogodnym głosem. - Jak by to było, gdyby mi pan udzielił kredytu na trzydzieści lat? Pan Feintuch pomyślał chwilę. Moja bezgraniczna żądza pieniędzy zdawała się nie przypadać mu do smaku. - No tak - rzekł w końcu. - Czemu nie. A więc trzydzieści lat - pomanipulował znowu przy arytmometrze. - W ten sposób rata miesięczna zmniejsza się do szesnastu i pół funta. Istotnie - bagatelka. Procenty od sześciu tysięcy za trzydzieści lat wyniosą w sumie dziewięć tysięcy funtów. To z kolei obciąża mnie dodatkową kwotą trzech tysięcy funtów. Sięgnąłem po książeczkę czekową i wręczyłem panu Feintuchowi czek na te trzy tysiące. Po czym podpisałem trzysta sześćdziesiąt starannie odatowanych skryptów dłużnych po szesnaście i pół funta każdy. Wreszcie przystąpiliśmy do wypełnienia formularzy obciążenia hipoteki mojego mieszkania. Żyranci podpiszą jutro. Najlepsza z wszystkich żona nie wydawała się być zachwycona transakcją. Mógłbym przecież - jej zdaniem - rozciągnąć termin na pięćdziesiąt lat. - Genialnie pomyślane - odpowiedziałem sarkastycznie. - A skąd miałbym wziąć dziewięć tysięcy funtów na zapłacenie odsetek pobieranych z góry?

Karcące spojrzenie i odpowiedź: - To nie jest wcale takie trudne - moglibyśmy wziąć na to długoterminową pożyczkę. Iście kobieca logika.

Zabłąkany w Jeruzalem
Bardzo wiele rzeczy w Izraelu można bardzo łatwo znaleźć, ulice jednak do nich nie należą. Zdarza się, że ulica w ogóle nie ma nazwy, a jeśli już ma, to nie istnieje tablica, która by o tym informowała. Mój przyjaciel Jossele podaje drogę do swego domu w ten mniej więcej sposób: - Od placu Mograbi będzie pan szedł w kierunku plaży dopóty, dopóki nie natknie się pan na człowieka w skórzanej kurtce, który reperuje motorower i złorzeczy rządowi. Tam skręci pan w lewo i będzie pan liczył drzewa oliwne. Przy dwudziestym drugim poczuje pan odrażający fetor. Wtedy skręci pan w lewo i trzymając się kamiennego murka dojdzie pan do leżącego pod nim zdechłego kota. Tam trzeba skręcić w prawo i iść w stronę księgarni jugosłowiańskiej, tej naprzeciwko kina. Przy księgarni będę już czekał na pana osobiście, bo dalsza droga jest nieco skomplikowana. Coś podobnego zdarzyło mi się w Jerozolimie, którą odwiedziłem w nader niefortunnym momencie, gdy magistrat postanowił przemianować wszystkie ulice tak, by bardziej nawiązywały do biblijnej historii miasta. Mój dobry przyjaciel, niejaki Eluzywi, zaprosił mnie do Jerozolimy na uroczystości związane z objęciem nowego mieszkania. Eluzywi mieszka w tym kraju pięćdziesiąt pięć lat, a ostatnio zdołał (z wydatną pomocą banku) opuścić dotychczasowe lokum - drewniany baraczek - i przenieść się do pięknego, półtorapokojowego mieszkania w najnowocześniejszej dzielnicy miasta, pochodzącej już z czasów tureckich27. Eluzywi podał mi dokładny adres: ulica Umiłowanych Niewiast 5a. Poprzednio dom ten miał numer 113 i stał przy ulicy Juliusza Finkelsteina, naprzeciwko rytualnej mykwy usytuowanej przy bulwarze Winnej Jagody, dawniej Koszernych Jatek. Lubię Eluzywiego, więc szybko spakowałem się i pojechałem do Jerozolimy. Na miejscu postanowiłem zasięgnąć kompetentnych informacji o ulicy Umiłowanych Niewiast. Zwróciłem się w tym celu do pokaźnego ogonka oczekującego na przystanku autobusowym. - Jaka ulica? - zapytał chórem ogonek. - Umiłowanych Niewiast - odpowiedziałem.

27

Kłopoty mieszkaniowe należą do istotnych, nieodłącznych składników życia w Izraelu, ponieważ istnieją tu tylko mieszkania własnościowe. - Za pieniądze można tu dostać wszystko - pouczał mnie jeden z doświadczonych wujów. - Możesz polewać się kosztownymi olejkami, możesz jadać egzotyczne, najbardziej wyszukane potrawy, możesz ubierać się u najlepszych krawców, możesz zdobyć miłość najpiękniejszych kobiet jednego tylko nie dostaniesz: mieszkania. Jest za drogie.

Ogonek oświadczył unisono, że takiej ulicy nie ma, ale to nic dziwnego, bo w ostatnich czasach prawie wszystkie nazwy zostały zmienione. - Nic nie szkodzi - pocieszyłem ogonek. - Przypadkowo wiem, że dawniej była to ulica Juliusza Finkelsteina. Tutaj muszę nawiasem wtrącić, że wzajemne dopytywanie się o ulice jest powszechnym, ludowym sposobem spędzania czasu w Izraelu. Ta swego rodzaju gra obfituje w liczne momenty dramatyczne, przy czym nigdy nie wiadomo, kto z rozmawiających zna naprawdę odpowiednią ulicę - pytający czy pytany. Oto taki zwykły, codzienny przykład - zaczepia nas jakiś człowiek i pyta: - Przepraszam. Ulica Goldsteina - nie wie pan, gdzie to może być? - Goldsteina? A który numer? - 67. Trzecie piętro. - Goldsteina... Goldsteina... Widzi pan tę tam przecznicę? Tę szeroką? No właśnie. Więc ulica Goldsteina to jest pierwsza w lewo. - Nie druga? - A dlaczego ma być druga? - Tak mi się wydaje, że to jest jednak druga. - Gdyby była druga, to bym panu powiedział, że jest druga. Ale to jest pierwsza. - A skąd pan to wie? - Jak to: „skąd”? - Ja się tylko pytam, czy pan tam może mieszka? - Ja nie, ale jeden z moich przyjaciół. - Bobby Grossmann może? - Nie. Taki jeden inżynier. - A skąd pan wie, że Bobby Grossmann nie jest inżynierem? - Pan wybaczy, ale ja w ogóle nie znam pana Grossmanna. - Oczywiście pan go nie zna. A pierwsza ulica na lewo nazywa się Birnbauma, a nie Goldsteina. - Rzeczywiście! Zgadza się. Pan masz rację. Ale która jest w takim razie Goldsteina? - Goldsteina... Goldsteina... Czekaj pan. - Nieznajomy, który nas zatrzymał, aby zasięgnąć informacji, sam sobie teraz łamie głowę. - Już mam! Niech pan idzie prosto, potem skręci pan w pierwszą ulicę na prawo, a potem w trzecią przecznicę na lewo. - Serdeczne dzięki - odpowiadamy wzruszeni. - Wybaczy pan, że narobiłem panu tyle kłopotu.

- Drobiazg! - odpowiada przyjaźnie człowiek, który od nas chciał się dowiedzieć, gdzie jest ulica Goldsteina. Po wymianie ukłonów udajemy się na poszukiwanie ulicy Goldsteina: prosto, potem w prawo, potem trzecia w lewo. Nieco zasapani wdrapujemy się na trzecie piętro domu nr 67 i dopiero przycisnąwszy dzwonek zaczynamy się zastanawiać, czego tu właściwie szukamy. No, tak źle to jeszcze ze mną nie jest. Bądź co bądź wiedziałem, że ulica Umiłowanych Niewiast była przedtem ulicą Juliusza Finkelsteina. - Czemu pan tego nie powiedział od razu? - zapytał stojący w ogonku mężczyzna z walizką. - Ulica Finkelsteina przecina ulicę Kokluszową. Ale ta nazywa się teraz jakoś inaczej. - Jakim autobusem tam dojadę? - Wsiądź pan w 37. Wsiadłem do autobusu numer 37. Po mniej więcej pół godzinie jazdy ośmieliłem się zwrócić do kierowcy: - Czy ja już tutaj wysiadam? - Czekaj pan! Czekaj pan, aż się zatrzymam! - warknął kierowca. - Ciągle ten pośpiech! Co za ludzie! Dopiero gdy wysiadłem, spostrzegłem, że w ogóle nie powiedziałem kierowcy, gdzie chciałbym wysiąść. Sytuacja była przykra - na ulicy ani żywego ducha. Na szczęście po chwili ukazał się wóz asenizacyjny. Zostałem rzeczowo poinformowany, że ulica Kokluszowa (do niedawna - ulica Samotnych Wdów) jest niedaleko: na pierwszym skrzyżowaniu trzeba skręcić w prawo, potem dwa razy w lewo, jeszcze raz w prawo, a potem to już prosto i trzecia ulica w lewo. Trafiło mi się jeszcze kilku przechodniów i w ten sposób w ciągu niewielu minut zebrałem czterdzieści pięć „w lewo”, tyleż „w prawo” i około dwudziestu „prosto”. Uwzględniwszy zapadający szybko mrok trzeba uznać ten wynik za nienajgorsze osiągnięcie. Po kilku bezowocnych próbach odnalazłem wreszcie ulicę, którą można by uznać za położoną w geometrycznym środku terenu wyznaczonego przez udzielone mi wskazówki. Na nieszczęście nazwa ulicy była nie do ustalenia. Nigdzie żadnej tablicy, a spieszący do swoich pilnych spraw przechodnie udzielali jawnie sprzecznych informacji. Na chybił trafił zadzwoniłem do pierwszego z brzegu mieszkania i zapytałem człowieka, który mi otworzył, czy nie zna przypadkiem nazwy tej ulicy. Odpowiedział, że ona się jakoś nazywa, ale po hebrajsku, czego on - jako mówiący tylko po angielsku - nie potrafi powtórzyć. Jego mała córeczka natomiast, sabra - czyli urodzona już tutaj znała kogoś, kto zapisał sobie nazwę tej ulicy. Niestety - jest on chwilowo nieobecny: wyjechał. Ponownie znalazłem się na ulicy. Właśnie przejeżdżała straż ogniowa. Szofer ujrzawszy mnie zwolnił i krzyknął, czy to jest ulica Stróża Brata Mego, dawniej Ignacego Fuchsa. Odkrzyknąłem „pierwsza w lewo”. Potem zatrzymał mnie listonosz i dopraszał się porady, jak ma stąd dojść na ulicę Ucha Igielnego, którą niedawno przemianowano na ulicę Zwycięstwa Samsona nad Filistynami, co jednak okazało się za długie i też zostało zmienione.

Dokładnie objaśniłem listonosza i ze swej strony zapytałem o ulicę Umiłowanych Niewiast. Pocztowiec pogratulował mi wylewnie: - Ma pan szczęście - powiedział. - Mogę panu określić precyzyjnie: to jest druga poprzeczna. Tyle tylko, że nazywa się teraz inaczej - ulica Proroczych Snów. Radość moja, gdy trafiłem na ulicę Proroczych Snów, była nie do opisania. Domu numer 5a nigdzie jednak nie znalazłem. W ogóle nie było tu żadnych numerów. Spotkałem jakiegoś trzęsącego się patriarchę - ten także pojęcia nie miał, gdzie może być numer 5a. Udzielił mi jednak cennej porady, iż może to być po prostu numer 5, do którego partia Mapai ze względów propagandowych domalowała swoje wyborcze Aleph28. Zbliżała się północ, a moje poszukiwania wciąż trwały. Wreszcie wysoko na murze na jednej z kamienic odkryłem jakąś tabliczkę - niestety za wysoko, aby przeczytać. Zatrzymałem wciąż krążący w pobliżu wóz straży ogniowej i pożyczyłem drabinę. Na tablicy był napis „182-351-561 k.g.”, co mi niewiele pomogło. Jakiś miłosierny przechodzień poinformował mnie, że ostatni dom na tej ulicy nosi numer 198. - Nie pozostaje panu nic innego, jak tylko począwszy od tego domu liczyć wstecz, aż dojdzie pan do numeru 5. Nie ma się pan czego wstydzić - ja sam też tak nieraz robię, gdy chcę się dowiedzieć, gdzie mieszkam. Zastosowałem się do tej rady i odliczywszy od 198 wstecz co trzeba, pełen nadziei zadzwoniłem do drzwi, na które wypadło. Otworzyła jakaś starsza dama: - Przykro mi, tu jest numer 202 - oświadczyła. Na moją uwagę, że może jest to jednak numer 5, wyjaśniła mi łagodnie, iż taka możliwość w ogóle nie wchodzi w rachubę, bowiem urząd planowania przestrzennego przez pomyłkę ponumerował domy po obu stronach ulicy numerami parzystymi. W tej chwili każdy numer występuje dwukrotnie: raz jako parzysty lewostronny, raz jako parzysty prawostronny. A numery od 32 do 66 znajdują się w ogóle po drugiej stronie miasta, w tej części ulicy, która poprzednio nosiła imię Juliusza Finkelsteina, a obecnie jest ulicą Kokluszową. - Na miłość boską - jęknąłem. - Przecież to jest ulica, której szukam. Byłem przekonany, że ona jest tu, gdzie teraz jesteśmy. - Nie, nie - starsza pani energicznie potrząsnęła głową. - Ta ulica od jutra będzie się nazywała Problemową, dziś jest jeszcze ulicą Dillenkopfa. - Dziwne. Dlaczego wszyscy mówili mi, że to jest ulica Proroczych Snów? - A co mieli mówić? Mieli może się z panem kłócić? - I stara jędza zatrzasnęła mi drzwi przed nosem.

28

Każda izraelska partia polityczna używa jako swego symbolu jednej z liter alfabetu hebrajskiego. Zważywszy stale rosnącą liczbę tych partii, można się spodziewać, że zajdzie wkrótce potrzeba powiększenia abecadła o kilka nowych liter.

Jeszcze raz minęli mnie strażacy. Zatrzymali się opodal i zaczęli polewać wodą najbliższy budynek. Z pustej ciekawości podszedłem bliżej i natychmiast zostałem zapytany przez jednego ze strażaków, czy może przypadkiem znajdujemy się na ulicy Stróża Brata Mego i czy to jest rytualna mykwa, gdzie właśnie się pali. - Nie - odpowiedziałem. - To, co gasicie, jest to budynek z prawostronnym numerem 102 na byłej ulicy Dylematowej. Strażacy rzucając soczyście mięsem zwinęli swoje węże, po czym udali się na dalsze poszukiwania. Powlokłem się w ciemną noc. Oczyma ducha (zmęczonego już bardzo ducha!) ujrzałem pełne wyrzutu oblicze Eluzywiego. Nagle ogarnął mnie gniew. Chwyciłem draba za gardło i ryknąłem mu wprost w jego wstrętną mordę: - Gdzie jest ta twoja ulica Umiłowanych Niewiast, śmierdzielu? Gdzie?! - Allah akbar - odpowiedział jordański legionista. W ten sposób dostałem się do arabskiej niewoli. Międzynarodowa komisja wszczęła natychmiast niezbędne kroki29.

Jak się terroryzuje terrorystów
Terroryści wściekli na El Al BEJRUT AP. Rzecznik terrorystów ostro zaprotestował przeciwko obecności uzbrojonych agentów na pokładzie jednej z maszyn El Al. Mamy tu do czynienia z rażącym naruszeniem międzynarodowych przepisów komunikacji lotniczej - stwierdził. W nadanym przez Radio Damaszek komunikacie oświadczył następnie, że to „oburzające pogwałcenie przepisów” unicestwiło plan uprowadzenia samolotu. Podobne naruszenie przyjętych przez cały cywilizowany świat zasad wydarzyło się na lotnisku w Tel Awiwie, gdy opanowany przez arabskich terrorystów samolot Sabeny został zaatakowany i oswobodzony przez grupę izraelskich komandosów. Tak rzecz przynajmniej wyglądała w relacjach agencji prasowych. Jak było naprawdę, dowiecie się Państwo z poniższego raportu:

Sprawa wyglądała raczej kiepsko. Uprowadzony samolot wylądował przed kilkoma minutami, terroryści przekazali swoje żądania drogą radiową i oświadczyli, że w razie ich niespełnienia natychmiast spowodują eksplozję przygotowanego ładunku. W wieży kontrolnej portu lotniczego Lydda obradował sztab kryzysowy.
29

Połowa Jerozolimy należy do Jordanii, co stwarza sytuację mniej więcej taką, jakby w Nowym Jorku połowa Fifth Avenue należała do Związku Radzieckiego. Uprzytomnienie sobie tego jest szczególnie drażniące jeśli zważyć, że Nowy Jork był bajorem pełnym kumkających żab, gdy Jerozolima była już stolicą państwa żydowskiego.

- Jest tylko jedno wyjście: trzeba wziąć bandę na przetrzymanie. Trzeba osłabić ich bojowość, udręczyć ich tak, aż się załamią nerwowo. - Bardzo pięknie. Ale jak? - I na to też jest tylko jedna odpowiedź: Schultheiss! W dziesięć minut później samochodem Sztabu Generalnego, przy akompaniamencie syren policyjnych, zajechał pod wieżę Ezechiel Schultheiss, gwiazda biurokratycznego establishmentu. Przybywał wprost ze szpitala, gdzie od dwóch dni i dwóch nocy nieprzerwanie negocjował w sprawie dwuprocentowej podwyżki płac z przywódcą związku zawodowego piekarzy. Trzeba tu zauważyć, że w czasie długotrwałych pertraktacji raz po raz to ten, to ów przedstawiciel piekarzy bywał odstawiany do szpitala z objawami krańcowego wyczerpania nerwowego. Jedynie Schultheiss w całej swej świeżości trwał na posterunku. Na lotnisku został poinstruowany osobiście przez ministra obrony narodowej: - Jeśli nie uda się inaczej uwolnić pasażerów, to wymienimy ich na terrorystów, których mamy w więzieniu. Pan, panie Schultheiss, ma w pertraktacjach wolną rękę. Niech pan zastosuje swoje zwykłe metody. Spodziewam się, że będzie pan traktował tych tam tak, jakby byli izraelskimi płatnikami podatku dochodowego. - Okay - powiedział Schultheiss, zamówił herbatę z cytryną i poprosił o przysłanie telefonistki ze swojego biura. Ilana rozłożyła swoje wtyczki i słuchawki, po czym natychmiast nawiązała połączenie radiowe z samolotem. Z kokpitu dobiegł głęboki, męski głos: - Śmierć Żydom. Tu mówi organizacja „Czarny Wrzesień”. Macie wykonywać moje rozkazy. - Momencik - przerwał Schultheiss. - Bardzo źle słychać. Co jest czarne - organizacja czy wrzesień? - Mordę w kubeł i słuchać mnie... - Przepraszam, ale kim pan właściwie jest? - Co to za głupie pytanie: „kim ja jestem!” - Pan wybaczy, ale skąd ja mam właściwie wiedzieć, że pan jest terrorystą? Pan może być równie dobrze zwyczajnym pasażerem. - Czy wtedy bym z panem rozmawiał? - A może oni przyłożyli panu pistolet do głowy? - No i co z tego? - To stworzyłoby całkiem nową sytuację prawną. Mielibyśmy tu mianowicie do czynienia raczej z przypadkiem rozmów pośrednich, niż z pertraktacjami dwustronnymi. - A cóż to za różnica, do jasnej cholery?!

- O, wielka, łaskawy panie. W przypadku pośrednictwa musiałbym włączyć ze swej strony jeszcze inne urzędy. Proszę mi wierzyć, że ożywia mnie chęć jak najlepszej współpracy z panem, niemniej muszę się trzymać przepisów. A jak pańskie nazwisko, jeśli wolno zapytać? - Kapitan Kamal Rafat. - Z jednym „s” w środku? W głośniku zachrypiało i posypały się przekleństwa. Po chwili zgłosił się kapitan samolotu: - On jest naprawdę komendantem tej grupy, może mi pan wierzyć. - Akceptuję pana jako świadka pomocniczego. Pański numer paszportu? - 75103/97381. - Miejsce i data wystawienia? W tym momencie wmieszał się do rozmowy kapitan Rafat: - Jeśli pertraktacje nie zostaną podjęte w ciągu dwudziestu sekund, rozpieprzymy to pudło! - Dwadzieścia sekund od kiedy? - Co to znaczy?! - To znaczy, od kiedy liczy się dwadzieścia sekund? - Od tej chwili! Natychmiast! Już! - Przepraszam, a która u pana godzina? - 11.29, raz jeszcze do jasnej cholery! - Na moim zegarku jest dopiero 11.22 - muszę sprawdzić, może nie nakręcony. W tej sytuacji każda sekunda gra wielką rolę. Proszę zaczekać. - Halo! - warknął kapitan Rafat, ale połączenie zostało już przerwane na trzy minuty. Gdy kapitan zdołał ponownie je nawiązać, usłyszał głos Ilany: - A kto ci naopowiadał, że wychodzę za Chaima? Dudi jest kłamczucha - ty jej nie znasz... Kapitan Rafat? No, nareszcie. Już pana szukali. Proszę mówić. I kapitan Rafat zaczął mówić: - Żądamy natychmiastowego zwolnienia trzystu dziewięćdziesięciu terrorystów, których trzymacie w swoich więzieniach. Dyktuję nazwiska... - Tylko nie przez telefon - upomniał go Schultheiss. - A poza tym trzysta dziewięćdziesiąt zwolnień? To przekracza wszelkie dopuszczalne normy. Nie mamy nawet dla tylu osób środków transportowych. Ja spodziewałem się sześciu, siedmiu, no, najwyżej ośmiu. - Trzystu dziewięćdziesięciu. - Dziewięciu. Jeden z nich jąka się.

- Bo przestanę... - No dobra, dziesięciu. Sześciu w momencie wejścia w życie tej umowy, trzech 31 października, a jeden... - Żądamy: natychmiast i wszystkich. - Wszystkich dziesięciu? - Trzystu. - Jedenastu, bez potwierdzenia odbioru. - Dwustu pięćdziesięciu. To moje ostatnie słowo. - Dwunastu. Mnie samego to więcej kosztuje. Połączenie między kokpitem a wieżą zostało znowu przerwane. Gdy je przywrócono, do uszu kapitana Rafata dotarły strzępy dziwacznych rozmów: „Galilea-Import-Export... Schechter, Gurewicz, Misrachi... Wszyscy wyszli... nie ma nikogo w domu...”. Potem dał się słyszeć w eterze podniecony głos kapitana samolotu: - Uwaga, wieża kontrolna! Terroryści przystępują do zapalania lontu. Dają nam jeszcze ultimatum trzydzieści minut. I wygląda na to, że mówią poważnie. Uwaga, wieża kontrolna! Czy dobrze zrozumieliście? Ultimatum! Trzydzieści minut! - Zrozumiałem - odpowiedział Schultheiss. - Ale ja to muszę mieć na piśmie. Muszę być kryty wobec przełożonych. Niech pan powie tym ludziom, żeby na papierze firmowym Sabeny napisali mniej więcej tak: „My, niżej podpisani terroryści, zamieszkali tam a tam, oświadczamy niniejszym, że stojącą w porcie lotniczym Lydda maszynę Sabeny postanowiliśmy, przy użyciu środków wybuchowych...” i tak dalej, i tak dalej. W trzech egzemplarzach: po hebrajsku, po arabsku i po flamandzku. Fotografie formatu paszportowego pożądane. Kapitan statku nic nie odpowiedział. Zgłosił się natomiast Rafat i zażądał karetki Czerwonego Krzyża. - U nas to się nazywa Czerwona Gwiazda Dawida - pouczył go Schultheiss. Rafat zignorował go: - Wóz ma podjechać do samolotu i mieć białą flagę - dokończył dysząc. - Jakiej wielkości? - Co to znaczy: „jakiej wielkości”? - Pytam, jakiej wielkości ma być ta flaga. - A gówno mnie to obchodzi, stary bałwanie! Mała, biała flaga! - Bo my mamy dwie flagi: jedna 78 na 45, a druga 75 na 30 centymetrów, ale ta druga jest właśnie w praniu. Gdyby ta pierwsza była dla pana za duża, to moglibyśmy posłać po mniejszą do Hajfy.

Z krtani komendanta terrorystów dobył się tylko głuchy jęk: - Przyjeżdżajcie bez flagi. - Nie rozumiem. Kto ma przyjechać - ja czy karetka? Proszę, niech się pan zdecyduje. Ja muszę wiedzieć, co mam wpisać do protokołu. Halo? Halo? Przez dłuższą chwilę panowała cisza w eterze. Następnie porywacze zakomunikowali, że gotowi są wymienić swoich zakładników na dwudziestu pięciu bojowników palestyńskich, pod warunkiem jednak, że nie będą już zmuszeni do pertraktowania z Schultheissem. Schultheiss zaproponował powołanie komisji mieszanej. W skład komisji mieliby wejść: jeden akredytowany terrorysta ze strefy Gazy, jeden bezpartyjny urzędnik z Ministerstwa Sprawiedliwości oraz doktor Bar Bizua z Ministerstwa Komunikacji. Kapitan Rafat zapytał, czy może skorzystać z pomocy lekarskiej. Głos kapitana brzmiał głucho. Także jego zastępca, który teraz przejął mikrofon, zdradzał objawy rozstroju nerwowego. - Porywacze - oświadczył - gotowi są natychmiast odlecieć do innego kraju, gdy tylko maszyna zatankuje paliwo. - Zaraz połączę z naszym magazynem paliw - powiedziała Ilana. Obecni w wieży usłyszeli następujący dialog: CYWA (telefonistka w magazynie) Przykro mi, ale kierownik wyszedł. RAFAT Kiedy wraca? CYWA Skąd ja mogę wiedzieć? Jest chyba na obiedzie. RAFAT Otwieraj, dziewczyno, bo będzie nieszczęście. CYWA Ale klucz ma Mordche. RAFAT Liczę do trzech. Potem każę swoim ludziom wysadzić samolot w powietrze. Zaczynam: raz... dwa... SCHECHTER Halo, tu Schechter: Galilea-Import-Export. Czym mogę panu służyć? RAFAT (zamierającym głosem) Tu... Czarny... ja bym chciał... Czarny Październik... my... byle nie tutaj... byle nie z nim... W tym momencie inicjatywę przejął Schultheiss: - Kapitan Rafat? - zapytał - Wszystko w porządku. Cysterna zaraz podjedzie. Kiwnął głową w stronę ministra obrony narodowej. Minister kiwnął w stronę komendanta grupy bojowej. Resztę znacie Państwo z gazet, które jednak w ogólnym zamieszaniu zapomniały wspomnieć o jeszcze jednym ważnym drobiazgu:

Po owocnym zakończeniu swej misji na lotnisku Ezechiel Schultheiss wrócił do szpitala, by kontynuować negocjacje z piekarzami.

Sprawiedliwości dla doktora Partzufa!
Nadejdzie jeszcze chwila, że i ja powiem coś dobrego o Żydach, inaczej zdemaskuje mnie ktoś jako antysemitę. Mógłbym w końcu przytoczyć kilka doniosłych osiągnięć żydowskich jak choćby chrześcijaństwo, marksizm, psychoanaliza, teoria względności, szczepionka Salka czy też kawa z macą. Mieszka w nas także duch sprawiedliwości. „Żyd zawsze szuka sprawiedliwości” - mówi stare hebrajskie przysłowie. Jak ta sprawiedliwość wygląda, kiedy ją wreszcie poszukujący znajdzie, to już całkiem inna sprawa. Zwłaszcza, gdy się chce czynić sprawiedliwość w miejscu tak niestosownym, jak na przykład autobus miejski w Teł Awiwie. Prawdę mówiąc, to historia samego Tel Awiwu też jest trochę osobliwa. Przed pięćdziesięcioma laty siedziało sobie dwóch Żydów na piaszczystym pustkowiu i wiodło spór. Jeden z nich wyraził pogląd, że tutaj przy życiu nie utrzyma się żadna ludzka istota, drugi natomiast dowodził, że gdzie jest chęć, tam musi być i sposób. W końcu założyli się. Iw ten sposób został założony Tel Awiw. Ale warunki były w samej rzeczy takie, że przez dłuższy czas nikt nie chciał się przyłożyć do tego założenia. Tych, którzy mimo wszystko próbowali, piekielne gorąco rozpędziło wkrótce na cztery strony świata. Nawet owa garstka Żydów, która z niewyjaśnionych bliżej powodów zmuszona została do wybudowania tu paru nędznych baraków i prowadzenia jakichś wątpliwych geszeftów, rozpierzchła się przy pierwszej okazji. Tel Awiw powstał bez jakiegokolwiek planu, ale za to przy akompaniamencie niebywałego hałasu. Gdy liczył już półtora tysiąca mieszkańców, gwałt był tak wielki, że pięć tysięcy z nich musiało wziąć nogi za pas. Skutki bezplanowej rozbudowy dają się we znaki coraz bardziej. Ulice zaprojektowane dla miasta dziesięciotysięcznego w żaden sposób nie mogą podołać wymogom ruchu w mieście pięćdziesięciotysięcznym. Najwięksi optymiści zwątpili już w przyszłość Tel Awiwu. Bo faktycznie: duszne, wcale nie piękne miasto, pozbawione jakichkolwiek terenów zieleni dla swych stu tysięcy mieszkańców, robi przygnębiające wrażenie. Jeśli zauważyć jeszcze, że sieć kanalizacyjna jest niedostateczna, wręcz szczątkowa, i po każdym deszczu zatapiane są całe dzielnice, to łatwo zrozumieć, dlaczego liczba mieszkańców nie może przekroczyć stu pięćdziesięciu tysięcy. Tel Awiw w ogóle, musimy to z przykrością stwierdzić, nie jest miastem pociągającym. Od ilu Żydów możemy wymagać, aby zamieszkali w tej kupie przeludnionych domów, w tych katastrofalnych pod względem higieny warunkach? No, od ilu? Od dwustu pięćdziesięciu tysięcy? Zgoda. Ale niech to już będzie absolutne maksimum. Ja nie jestem zawodowym malkontentem. Ale ja się tylko pytam: Dlaczego miasto mające czterysta tysięcy mieszkańców nie zdobyło się jeszcze na ogród zoologiczny, czemu nic nie robi dla swojej dziatwy? Dlaczego na przykład nie ma jakiejś przyzwoitej plaży! Dlaczego w okolicy nie uświadczysz kawałeczka zielem, gdzie by można wyjeżdżać na weekend? Takich pytań nie wolno bagatelizować,

zażalenia siedmiuset tysięcy Żydów to nie żadna bagatela! Ostatnia chwila, żeby się ojcowie miasta zaczęli o te rzeczy martwić. W przeciwnym razie za dwa, trzy lata Tel Awiw osiągnie milion mieszkańców... Ale wracajmy do naszych poszukiwaczy sprawiedliwości. Miejsce akcji dowolny żydowski przystanek autobusowy Czas obojętny Osoby sami porządni obywatele DR PARTZUF (otwiera zamknięte już drzwi i wciska się do właśnie ruszającego autobusu) Już w porządku. Jedziemy. KIEROWCA (wyłącza motor) Ej, Panie! Wysiadaj pan! DR PARTZUF Dlaczego? KIEROWCA Ja nie jestem biuro informacji. Powiedz pan „idiota” albo coś podobnego i wysiadaj pan. DR PARTZUF Ja wcale tak nie myślę. Tu jest dużo miejsca. O, państwo się tylko trochę ścieśnią. No, da radę? (pcha się z całą siłą na stłoczonych ludzi) STŁOCZENI LUDZIE Au! Chr! Br! (powstaje szczelina) NERWOWY PASAŻER Co jest z panem, panie kierowco? Jedź pan już! Jeden gość więcej, jeden mniej nie gra żadnej roli. Jedziemy! STARSZA DAMA Całkiem słusznie. I to w dodatku taki szczupły mężczyzna. On w ogóle nie zajmuje miejsca. Jedźmy już w końcu. KIEROWCA Póki ten człowiek jest w wozie, nie ruszymy. Ja mam czas. DR PARTZUF Idiota! (chce wysiadać) PAN W CWIKIERZE (chwyta go za ramię) Poczekaj pan, poczekaj pan! Nie tak nerwowo. A pan, panie kierowco, niech pan przestanie z tymi swoimi dowcipami i pozwoli człowiekowi jechać. I nie rób pan z tego sprawy prestiżowej. No, daj pan gazu i jedziemy! KIEROWCA Ja nie wiem, do kogo pan mówisz. Ja mam czas. NERWOWY PASAŻER Bezczelność! I to ma być socjalizm? Człowiek jedzie do pracy i nie chce się spóźnić. No, jedź pan już, kretynie!

MANFRED TOSCANINI Przez takich jak ten kierowca upada nasza gospodarka. To jest jeden wielki skandal! STARSZA DAMA Pfuj! ŻYD Z IRAKU Ben Gurion. Naturalnie. Ben Gurion. DR PARTZUF Ja wysiadam... CWIKIER Spokojnie, spokojnie, stary przyjacielu. My panu nie pozwolimy wysiąść. To już nie jest pańska prywatna sprawa. To dotyczy nas wszystkich. Niech pan nie będzie tchórzem. No, opieprz pan kierowcę i nie łam się pan. DR PARTZUF Ja chciałbym wysiąść. GŁOSY ZEWSZĄD Nie wysiadać... Mowy niema... My panu nie pozwolimy... To pańskie prawo, człowiecze... Co się pan łamie? Płaci pan podatki?... Nie pozwolimy się tyranizować... Co dziś tobie, jutro mnie... NERWOWY PASAŻER (wychyla się przez okno, co jest surowo zabronione) Policja! Policja! Kierowca sortuje z niezmąconym spokojem bilon. POLICJANT (wciska się mozolnie do wozu) Wszyscy do tyłu, wszyscy do tyłu, proszę! Szczelina przy ścianie powiększa się. POLICJANT Proszę się nie pchać! Co się tu dzieje? NERWOWY PASAŻER Ten bezczelny łobuz, ten kierowca, nazwał tego pana idiotą i chciał zepchnąć ze stopnia... Ten pan musiał się bronić i musiał go uderzyć...I kierowca mu oddał... I to wszystko... POLICJANT Jeśli tak, to zabieram kierowcę na posterunek (wyciąga książkę raportową) Potrzebuję dwóch świadków do protokołu... Zimny powiew przeciąga przez autobus. Pasażerowie na myśl, że będą godzinami wysiadywać w poczekalniach i na korytarzach biur policyjnych, popadają w przerażenie. POLICJANT Pańskie nazwisko? NERWOWY PASAŻER Ja turist. Nie mówić po hebrajski. Amerikaner. Nie ponimaju pa ruski. POLICJANT To może pani? STARSZA DAMA Dobry pan sobie! A kto ugotuje kaszkę małemu Herszelkowi? Może pan? Ano właśnie! A poza tym ja nic nie widziałam. Zostawiłam okulary w domu. POLICJANT (do Żyda z Jemenu) Pan się nazywa? ŻYD Z JEMENU Ben Gurion. POLICJANT (macha ręką zrezygnowany, rozgląda się naokoło) Dość tego! Jeśli nie będzie świadków, nie będę mógł wkroczyć... Hej, pan tam!

Panika wybucha dokoła, wszyscy rzucają się do jedynego wyjścia z tej pułapki na myszy. Autobus przypomina kocioł czarownic. Brat walczy przeciw bratu, synowie sprzedają ojców. Tu i tam widać postaci przerażonych ludzi wyskakujących przez okna. POLICJANT (blokując wyjście własnym ciałem) Dość! Ten pan tam! Proszę natychmiast do mnie, obywatelu! Pańskie nazwisko? MANFRRED TOSCANINI Doktor Ezechiel Sauermilch, choroby wewnętrzne, bulwar Abdul Nasera 101, dwa razy dzwonić (ukrywa się pod ławką, podczas gdy policjant notuje) POLICJANT Potrzebuję jeszcze jednego świadka... (zalega śmiertelna cisza. Słychać sapanie astmatycznej muchy tłukącej się o szybę) NERWOWY PASAŻER Nie wiem, doprawdy nie wiem, co takiego można zarzucić temu kierowcy. Czy to jego wina, że jakiś niezdyscyplinowany pasażer nie chciał opuścić przepełnionego autobusu? STARSZA DAMA Jestem tego samego zdania! Żydowski kierowca pracuje w najtrudniejszych warunkach, a tu przychodzi taki spekulant jakiś... MANFRED TOSCANINI (wystawiając głową spod ławki). Przeciwko temu dzielnemu człowiekowi pracy nie wolno złego słowa powiedzieć. Te czasy już minęły! DR PARTZUF Tak... tak... oczywiście... No, nie... Ja w ogóle nie chciałem... CWIKIER Zamilcz pan lepiej! Przed paroma minutami darł się pan na całe gardło, a teraz to „ja w ogóle nie chciałem”. Wielki mi bohater! Następnym razem wysiadaj pan od razu, kiedy kierowca grzecznie pana prosi! MANFRED TOSCANINI Dlaczego my się z facetem cackamy? Wyrzucić go i możemy jechać! WIELE GŁOSÓW Tak jest... Racja... Panie sierżancie, wyrzuć pan tego tłustego łobuza... Kierowca swój chłop... Ben Gurion... Jedziemy, jedziemy! DR PARTZUF Ależ, proszę państwa... ja chciałem... POLICJANT (wyrzuca go z wozu) Ja pana nauczę, ja panu pokażę co to znaczy utrudniać komunikację miejską. Jazda, podnieś się pan! Pański dowód osobisty? KIEROWCA (zapuszcza motor) Dziękuję, stary. Dobrze to załatwiłeś.

Bez Mundka nie da rady
Mamy niby rząd robotniczy. To nie znaczy wcale, że robotnicy zawładnęli aparatem rządowym. Oni ograniczyli się tylko do opanowania poszczególnych dziedzin przemysłu, fabryk i pozostałych zakładów bez wyjątku. Także teatrów. W Izraelu ostatni pomocnik przesuwacza kulis zarabia więcej niż pierwszy aktor charakterystyczny. Według poglądów naszych ekonomistów jest to wyraz

wzajemnych stosunków między podażą a popytem: każdy chce być wielkim aktorem, nikt natomiast małym robotnikiem do przesuwania kulis. Nasze teatry pracują na zasadach spółdzielczych. Młody amant ma te same prawa co stary oświetlacz, tyle tylko, że nic nie dostaje za godziny nadliczbowe - trzeba przecież składać jakieś ofiary na ołtarzu sztuki. A gdy aktorzy zbuntują się czasem przeciwko dyktaturze proletariatu, rewolta kończy się żałośnie jak monolog Hamleta lub tybetańskie powstanie przeciwko Chinom. I w ten sposób doszliśmy do Jardena Podmanickiego. Niestety, wtedy w kawiarni próbę ucieczki podjąłem zbyt późno. Najznakomitszy aktor charakterystyczny, Jarden Podmanicki, już mnie był dojrzał i ruszył w moją stronę z rozwartymi ramionami. - Niech pan siada - powiedział. - Napije się pan czegoś? Wyglądał na niezwykle zatroskanego: głębokie, sine podkowy pod oczami, mnóstwo zmarszczek na szerokiej słowiańskiej twarzy. A przecież nie zanosiło się w najbliższym czasie na żadną premierę. - Nie robi pan wrażenia kogoś, kto się dobrze czuje - powiedziałem. - Nie chciałbym przeszkadzać. - Niech pan siada i niech pan pije. Jeśli mi pan przyrzeknie, że nic pan o tym nie napisze, opowiem panu coś. - Niestety, przyrzec opublikowania nie mogę. - Mundek. - Co proszę? - Mundek. Ten, który mnie zamorduje. - Kto to jest Mundek? - Pan nie wie, kto to jest Mundek?! Gdzie pan żyje, człowieku? Mundek to jest najstarszy robotnik do przesuwania kulis w naszym teatrze. I jeżeli ja wkrótce wykorkuję, to świat powinien jego i tylko jego uczynić odpowiedzialnym za moją śmierć. - Co pan sądzi o ostatniej mowie Chruszczowa? - Wspaniały chłop, tryskający energią i kompletnie bezzębny. Pojęcia nie mam, jak znalazł się w tym teatrze. On sam twierdzi, że go założył. Niech mnie pan źle nie zrozumie. Ja nie jestem reakcjonistą. Wręcz przeciwnie - klasa robotnicza ma we mnie wypróbowanego przyjaciela. Ale kiedy myślę o Mundku, zaczynam tęsknić do tych pięknych czasów feudalnych. Cały świat leży u mych stóp - wie pan przecież - frenetyczny aplauz, gdzie tylko się pokażę - a ten Mundek traktuje mnie jak jakiego statystę. Posłuchaj pan - taki tylko przykład: na ostatnim przedstawieniu „Ryszarda II” rozpoczynam swój słynny monolog w piątym akcie, mówię nieśmiertelne wersy Szekspira tak, jak tylko ja to potrafię mówić: „Już zrozumiałem, że ten świat porównać można do więzienia” - publiczność zawisła na moich wargach, aż tu nagle koło mnie, w śmiertelnej ciszy, za kulisą ten gnój Mundek zaczyna potężnie wysmarkiwać nos. A potem odzywa się do swoich kolesiów: „Kinder, efszer mir wellen szpilen a bissele kurten?” Żargonem jidysz to powiedział, bo innego języka on w ogóle nie zna. I powiedział to głośno, że słychać go było w ostatnim rzędzie parteru. I pomyśl pan - ja, Jarden

Podmanicki, we współczesnym świecie najznakomitszy chyba aktor szekspirowski, mówię monolog Ryszarda i co widzę za kulisami? Pana Mundka i jego kumpli rżnących w karty, jakby świat do nich należał. Ja się pana pytam: co by pan zrobił na moim miejscu? - Poprosiłbym go, żeby przestał. - Niech pan nie będzie śmieszny. Czasami to potrafi pan coś powiedzieć jak jaki kretyn albo krytyk. Czy pan wierzy, że tym ludziom w ogóle można przemówić do rozsądku? Weźmy na przykład inny numer z Mundkiem. Co wieczór przynosi pół kilo sera, bochenek chleba i dwie ogromne rzepy. Ja tu mam uwodzić księżniczkę, mam paść na kolana, wręczyć jej klucz do mojej kryjówki i ledwie tylko przyklęknąłem, mój Mundek odgryza kawał tej rzepy z takim trzaskiem, co ja mówię z trzaskiem z hukiem, jakby ktoś rozłupał belkę. A o zapachu lepiej nie wspominać. Ileż to razy błagałem go: „Mundek, zaklinam pana, żryj pan tę swoją rzepę później, albo wcześniej, w każdym razie nie podczas mojej sceny miłosnej”. A co ha to Mundek? Jest mu przykro, powiedział, ale ma zwyczaj posilać się wieczorem dokładnie o dziewiątej, a jeśli mi to nie odpowiada, to niech przesunę swoją scenę miłosną. „Mundek - mówię. - Czyżby pan uważał swoją rzepę za ważniejszą od mojej sceny miłosnej?” A Mundek na to prosto i otwarcie: „Tak”. I to wszystko... Albo sposób, w jaki on chodzi za sceną. Słoń, powiadam panu - słoń! Deski trzeszczą, kulisy się chwieją, kable się kołyszą. Któregoś dnia nie wytrzymałem. „Przestań się pan wreszcie kręcić w czasie przedstawienia!” - warknąłem. Na to Mundek ośmielił się odrzec, że ja tu nie mam mu nic do rozkazywania. Tego już było za wiele. Wpadłem w szał: „Robaku! Zero! Kompletne zero! Kto tu jest gwiazdą - pan czy ja?!” Mundek wzruszył ramionami. „Ile pan zarabia?” - zapytał. „Sto czterdzieści pięć bez potrąceń” - powiedziałem, bo wstydziłem się podać prawdziwą sumę. „No i widzisz pan - powiedział Mundek - A ja mam trzysta dwadzieścia pięć bez nadliczbowych. Nu?” On jest teraz absolutnym dyktatorem. Cała władza koncentruje się w jego ręku. Gdy facet od kurtyny jest na urlopie, kto go zastępuje? Mundek. I co się dzieje? Ledwie zacząłem swój słynny monolog w piątym akcie, ledwie zacząłem recytować nieśmiertelne szekspirowskie wersy, jeszcze nie skończyłem „już zrozumiałem, że ten świat”, gdy nagle kurtyna zjeżdża w dół. Lekarz teatralny udzielił mi pierwszej pomocy, otworzyłem oczy i rzuciłem się na Mundka: „Jak pan mógł to zrobić, szumowino!? Jak pan śmiał przerwać mi mój monolog?” I podniosłem pięść. „Tylko bez nerw - powiedział Mundek. - Tak czy inaczej sztuka jest za długa, poza tym zaczęliśmy z opóźnieniem, a pan, panie Podmanicki, był tak żałosny, że już nie dało się pana dłużej słuchać. Wierz mi pan: to był najwyższy czas, żeby spuścić kurtynę”. Mogłem tylko jęknąć: „Człowiecze, tę sztukę napisał Szekspir!” Mundek wzruszył ramionami: „Dla mnie to mógł ją napisać nawet Ben Gurion. Ja jestem w teatrze od trzydziestu siedmiu lat i jak panu Mundek mówi, że sztuka jest za długa, to jest za długa”. To były dni, gdy poważnie myślałem o samobójstwie. I wie pan, jak się urządziłem? - Weronal? - Nie. Poszedłem do Sulzbergera, do jego gabinetu dyrektorskiego. „Sulzberger - powiedziałem spokojnie. - Pan wie, że ja nie jestem przewrażliwiony, ale jeżeli tak dalej pójdzie, to pańska scena będzie musiała zrezygnować z Jardena Podmanickiego”. I powiedziałem mu wszystko. Wszystko. I to, że w przerwach Mundek siaduje na moim tronie i nieraz celowo zostawia tam swoją żydowską gazetę. Raz nawet wsadził do mojego kołpaka królewskiego żarzący się niedopałek papierosa. Publiczność tarzała się ze śmiechu, bo jeszcze nigdy nie widziała króla z dymiącą koroną. Wtedy spróbowałem z Mundkiem po dobroci. „Pan przecież zdaje sobie sprawę z tego, kto to jest król -

powiedziałem. - Jak więc pan mógł mnie, królowi, coś takiego zrobić? Pomyśl pan - jestem królem, a z korony mi się kopci”. „Że kto pan jesteś? Król? - powiedział Mundek. - Pan nie jesteś żaden król. Pan jesteś stary szmirus, Jarden Podmanicki. Król nie odgrywa teatru”. Od trzydziestu siedmiu lat robi ten idiota w tym interesie i ciągle jeszcze nie ma pojęcia, o co na scenie chodzi. To wszystko powiedziałem Sulzbergerowi. To i jeszcze inne rzeczy. A na koniec powiedziałem: „Sulzberger - albo ja, albo Mundek. Niech się pan zdecyduje”. Sulzberger usiłował mnie uspokoić, że nie jest tak źle, że to minie, że Mundek nie jest wieczny - ale ja byłem twardy. Tak twardy, że Sulzbergerowi nie pozostało nic innego, jak tylko mnie zwolnić. I zwolnił mnie. Co pan na to powie? On zwolnił Jardena Podmanickiego. Rozumie pan? - Rozumiem. On pana zwolnił. - Pan chyba nie zdaje sobie sprawy z tego, co to znaczy! Powiadam jeszcze do Sulzbergera: „A więc Mundek jest panu milszy niż Podmanicki?” A Sulzberger mi na to, że nic podobnego. „Ale jego zwolnić nie mogę, bo zaraz mi zastrajkuje cały personel techniczny i nie będzie przedstawienia. A poza tym według umowy zbiorowej musiałbym mu wypłacić trzydzieści pięć tysięcy funtów tytułem odprawy. Skąd ja je wezmę?” Muszę przyznać, że z tym to on miał trochę racji. My, aktorzy, pozostajemy na posterunku czy nam się płaci, czy nie. Ale niech pan tylko każe Mundkowi poczekać na zapłatę za nadgodziny dłużej niż dziesięć minut! Mundek jest wszystkim, Podmanicki niczym... Najznakomitszy aktor charakterystyczny jakby zapadł się w sobie - pustym wzrokiem patrzył gdzieś w dal. Z kretesem przegrany człowiek. Aż mi się go żal zrobiło. - Jardenie Podmanicki - spróbowałem go pocieszyć. - Pan jest tytanem współczesnego teatru. Pan jest za wielkim człowiekiem, aby taki karzeł jak Mundek mógł panu zaszkodzić. Niech pan go wymaże ze swojej pamięci. Niech pan o nim przestanie myśleć... - Gdybyż to było takie proste! - westchnął Podmanicki. - Bo co się choćby wczoraj wieczorem wydarzyło - jak pan myśli? Mundek miał zwolnienie lekarskie, pierwszy raz w życiu. Mundka nie było. Nie było tupania, nie było smarkania. Żadnej rzepy! W ogóle niczego... Było tak przerażająco spokojnie za sceną, że się zdenerwowałem. I z tego zdenerwowania trzy razy się sypnąłem... Bez Mundka nie da rady.

Problemy taktyczne
Teza Darwina o przeżywaniu najsilniejszych jednostek nigdzie się nie potwierdza tak wyraźnie, jak w teatrze. Szczególnie w walkach o rolę. Natarcie rozpoczyna się nie później niż w dwie godziny po przyjęciu nowej sztuki do repertuaru. Starego, ostrzelanego w bojach aktora poznaje się po tym, że trzymając w ręce egzemplarz nowej sztuki podkreśla na czerwono wszystkie linijki swej roli, po czym z niezłomnym uporem rachmistrza biura statystycznego zlicza je do kupy. Jeśli wynik sumowania go nie zadawala, porusza niebo i ziemię, by się tej parszywej roli pozbyć. Jest to jakiś szczególny rodzaj walki wyzwoleńczej.

Rozstrzygająca bitwa rozgrywa się jednak na scenie. Próby są tylko niewinnymi wprawkami. Tu i ówdzie usiłuje się wywalczyć korzystniejsze ustawienie, gdzieniegdzie przedłużyć pauzę, tam znów odsłonić widok na siebie albo wprowadzić efektowną poprawkę tekstu - w żadnym jednak wypadku nie zdradzając partnerom do czego to wszystko zmierza. To się okaże dopiero na premierze. Dokładnie w tym zapierającym dech momencie, gdy bohater chwyta się za serce i pada na podłogę, by z wszelkimi niuansami odegrać wstrząsającą scenę śmierci, dopiero wtedy, dokładnie w tej dziesiątej części sekundy, opiera się główna bohaterka, niby przypadkiem, o czerwony piedestał w głębi sceny i odchyliwszy z lekka spódnicę zaczyna poprawiać swoje czarne, siatkowe pończochy. Teraz już może sobie chłopina umierać w najbardziej kunsztowny sposób - nikt na niego nawet nie spojrzy. Jeśli ma się instynktowne wyczucie czasu, można nawet zniweczyć partnerowi efekty każdego monologu. Dyskretne zakasłanie we właściwym momencie wystarczy, by najbardziej nawet przejrzystą scenę uczynić dla widza niezrozumiałą. Rutyniarze z upodobaniem uprawiają tak zwaną grę zwrotnicową. Podstawą tej taktyki jest spostrzeżenie, że aktor w głębi sceny stoi zawsze twarzą do widowni, jego partner natomiast z konieczności musi stać tyłem i świecić w stronę widzów łysiną. I stąd się właśnie bierze to, że w czasie dialogu aktorzy systematycznie posuwają się w głąb sceny, póki jeden z nich nie oprze się o ścianę. Na ogół tego rodzaju chwyty uchodzą za godziwe. I nie tylko takie. Nie ma na przykład wieczoru, by aktorzy nie zakładali się, czy gdy madame Kiszyniowska przystąpi do swej wielkiej sceny wyznań miłosnych, czy i tym razem jej partner, Saul Finkelstajn, zacznie starannie czyścić swe okulary, czy nie. Do wypróbowanych manewrów odwracania uwagi od konkurenta należy poprawianie fryzury i odpędzanie wyimaginowanej muchy. Równie ulubionym sposobem jest „parawanowanie” partnera, do czego nadają się szczególnie role postaci tęższych, jak Falstaff lub Gargantua. Walentyna Gurewicz, dama wielce okazałej tuszy, tak długo przysłaniała chuderlawego Szymona Gurewicza, aż się musiał zdecydować na małżeństwo z nią. Na tej wojnie wszystkie chwyty są dozwolone. „Wojna jest przedłużeniem próby generalnej, lecz prowadzonym innymi środkami” - jak powiedział już dawno wielki strateg Clausewitz, gdy zdarzyło mu się kiedyś stanąć na scenie samemu, bez partnerów, i wymówić wreszcie swoje zdanie do końca.

Exitus
Żaden z aktorów mego musicalu - chodzi tam o historię Tarzana, człowieka-małpy, który przegrywa swój majątek w karty, ale słonie odnoszą mu go z powrotem - żaden więc z moich aktorów nie różni się od swych kolegów, jeśli chodzi o wymagania co do solówek. W pojęciu każdego prawdziwego aktora scena jest niczym innym, jak tylko pseudorealistycznym pudłem, w którym środkami metafizycznymi osiąga się sukcesy, jeśli się pamięta, że należy jak najwięcej przebywać na scenie i możliwie jak najwięcej mówić.

Niestety, pisarze dramatyczni mają skłonność do wikłania w akcję nadmiernej liczby postaci oraz do rozdzielania tekstu - zazwyczaj bez wyraźnego powodu - między różne osoby. W rezultacie żaden z aktorów nie ma możliwości potwierdzenia swego kunsztu. Ponadto większość sztuk napisana jest według przestarzałych recept kompozycyjnych, które wymagają, by aktor od czasu do czasu schodził. Cóż biedakowi w takich okolicznościach pozostaje? Nic innego mu nie pozostaje, jak tylko schodzić. Słowom „schodzić” lub „zejście” nie należy przypisywać jakichś makabrycznych treści. Nie chodzi tu o tak zwane zejście letalne, czyli śmiertelne, znane w medycynie pod nazwą „exitus”. Słowem tym określa się w teatrze ten zapierający dech moment, gdy aktor ma na dłuższą lub krótszą chwilę zniknąć ze sceny, a publiczność już czuje tę zbliżającą się - jakże dotkliwą! - pustkę, której kres położy dopiero ponowne wejście ulubieńca, nagrodzone hucznymi oklaskami wielbicieli. Dobre zejście wywołuje u dobrej publiczności dwie, niekiedy nawet trzy salwy oklasków zejściowych. Oczywiście nie w jakieś marne wtorki, lecz w niedziele, kiedy to aplauz bywa nawet gęsto przeplatanymi okrzykami „brawo!”. Prawa zejścia są twarde i okrutne. O tym, czy widownia wybuchnie spontanicznym huraganem oklasków, decydują nie dające się zdefiniować okoliczności tego brzemiennego skutkami momentu, gdy aktor już jest jedną nogą za kulisami. Co to za okoliczności - trudno powiedzieć, a wszelkie planowanie i kalkulowanie jest tu tak samo bezsensowne jak w ruletce. Weźmy na przykład Jardena Podmanickiego. Według powszechnej, zgodnej opinii aktor ten w scenie śmierci tyrana przerasta sam siebie. Podczas tych krótkich, lecz głęboko wstrząsających chwil, gdy sam wzywa swego ducha w zaświaty, nie słyszy się najmniejszego szmeru, najlżejszego kaszlnięcia, najdrobniejszego skrzypnięcia krzesłem. Widownia boi się uronić choćby nawet jedno słowo aktora i prowadzi go wzrokiem, gdy z godnością zbliża się do rampy i kamienieje. Za nim zapada czarna kotara, z góry chwytają go trzy reflektory. A on trwa. Elektryk Mundek powoli blenduje światło, dostojna postać Podmanickiego zwolna wsiąka w mrok. Aplauz wisi w powietrzu - jeszcze widać kontur twarzy, jeszcze jakiś cień tragicznego uśmiechu - kurtyna spada... I co? I nic. Żadnych braw. Dlaczego? Nikt nie potrafi tego wytłumaczyć. Podmanicki twierdzi, że mógłby w czasie ściemniania jednym jedynym słówkiem wywołać huragan oklasków. Ale dyrektor i reżyser zabronili mu dodawać choćby słówko do zatwierdzonego tekstu roli. I dlatego Podmanicki zapada w mrok, a braw nie ma. Taki na przykład Mordche Szulewicz! Wystarczy, żeby powiedział tylko słowo ”meszuge”, a publiczność wpada w szał. Każdy wie, że Szulewicz to żaden aktor - to nieszczęście dla zespołu i katastrofa dla roli. Ale w trzecim akcie, w scenie starcia z Kardynałem, ma swoją godzinę wielkości trwającą dobre dwie minuty. Guterman robi z Kardynała prawdziwe monstrum - widzowie od pierwszego spojrzenia czują doń antypatię, a już w scenie inkwizycyjnej to go wprost nienawidzą. I wtedy właśnie, zanim zbiry odprowadzą Szulewicza do izby tortur, Kardynał go pyta: - Może teraz coś wreszcie powiesz, ty parszywy psie? Szulewicz potrząsa głową. - Ty chyba straciłeś rozum, człowiecze! - perswaduje Kardynał więźniowi.

Na to Szulewicz podnosi nad głowę skute łańcuchami dłonie i po kilku pełnych napięcia sekundach odpowiada dumnie: - Ekscelencja sam jest meszuge! (Schodzi ze sceny). I to jest zejście! Aplauz nie ma końca. Nawet przodujący krytyk teatralny, I.I. Konstetter, poddał się ogólnemu entuzjazmowi: „Mordechaj Szulewicz - napisał w recenzji - z początku był w roli Mucjusza jakby skrępowany, później wszakże rozkręcił się i w końcu osiągnął zdumiewające efekty”. Tak, tak. Jedno małe słówko może sprawić cud. Oczywiście także szczęście gra pewną rolę. Autorowi natomiast nie zależy wcale na sukcesie aktorskim - jego interesuje tylko powodzenie sztuki. Ściślej samego, żałosnego zazwyczaj, tekstu. Jeszcze gorzej zachowuje się reżyser - ten wręcz sabotuje zejścia (a więc i aplauzy zejściowe), kierując się rzekomo „troską o niezakłócanie toku akcji i rytmu wydarzeń”. Z całą powagą mówi o tym rytmie, nie wstydzi się występować z czymś tak niskim, dyktowanym przez najzwyklejszą zawiść. A my tak jego zapytajmy, co on robi, gdy przerywa próbę i ryczy: - Nie kłaniać się, do jasnej! Ile razy mam powtarzać, żeby się pani nie krygowała?! Ma pani zejść zwyczajnie, bez tych wszystkich swoich zagrań! Madame Kiszyniowska próbuje upierać się przy swoim: - Wybaczy pan - szepcze tym swoim docierającym wszędzie głosem - ale gram biedną, skromną służącą: muszę mieć respekt dla swojej pani i muszę to jej okazywać. - Nieprawda! Wcale tego pani nie musi! Jest pani głupią gęsią z zapadłej wiochy i nie ma pani pojęcia o takich rokokowych reweransach! Proszę, jedziemy dalej! Odtąd madame Kiszyniowska, doświadczona przecież i zdyscyplinowana aktorka, nie pozwala sobie w czasie prób na żadne gierki. Dopiero na premierze robi przed zejściem ten swój ukłon: głęboki, pełen szacunku rewerans... i żadnych braw! Skłania ją to do zastosowania na następnym przedstawieniu dodatkowej sztuczki: pochyla się przed swoją panią i przejmująco szepcze: - Kobiety takie jak pani są winne, że w kraju szaleje inflacja. - I gdy łkając oddala się za kulisy, wybucha wreszcie upragniona burza oklasków. Co z tego, że autor dostaje ataku szału i składa zażalenie na niesłychany wybryk aktorki! Skarga zostaje przez kolektyw oddalona: madame Kiszyniowska jest nie tylko aktorką, jest także człowiekiem. Poza tym jest zasłużonym, długoletnim członkiem kolektywu i ma niezaprzeczalne prawo do współdecydowania o sztuce. Problem zejścia jest zatem kwestią inicjatywy i zarazem intuicji. Aktor musi sam baczyć, by mimo obojętności autora i wrogości reżysera urządzić sobie efektowne zejście. Ma do dyspozycji gesty i miny, a w razie konieczności także improwizacje słowne. Oto kilka wzorów: Schodzący aktor zamyka drzwi bardzo cicho i bardzo powoli. Ledwie wyszedł, pada za kulisami głośny strzał rewolwerowy. Albo: schodzący aktor tuż przed drzwiami staje, odwraca się, jakby chciał powiedzieć coś bardzo ważnego i trwa chwilę w tej pozie. W końcu jednak macha z rezygnacją ręką i dopiero wtedy schodzi. Albo inny wariant: sytuacja jak poprzednio, ale zamiast machnięcia ręką - sataniczny uśmiech.

Gdy chodzi o aktorkę, to dobrze jest, jeśli nagle wyrwą się jej z piersi słowa: - Jeszcze tylko jedno chciałabym ci powiedzieć, Robercie. (Pauza). Jestem w trzecim miesiącu. Przy wchodzeniu na szafot wskazane jest wydanie rozdzierającego okrzyku: - Ojcze!!! (Ofiara spostrzega nagle, że ma być powieszona lub ścięta przez własnego ojca). Listę sposobów i chwytów można ciągnąć bez końca. W każdym jednak wypadku o sukcesie lub niepowodzeniu decydują ułamki sekund. Prawdziwy rutyniarz potrafi wywołać burzę oklasków zwykłym potknięciem się lub zakasłaniem. Ale najpewniejszą metodą jest rozlokowanie na parterze paru krewnych i przyjaciół.

Komando duchów
Zdarzyło się to podczas kręcenia filmu „Gdzie orły szukają żon”. Film ten był jednym z najambitniejszych przedsięwzięć kinematografii Państwa Izrael. Autorem scenariusza i reżyserem byłem ja. Kapitał - zagraniczny, a ściślej mówiąc - subwencja rządowa. Akcja oparta na prawdziwych wydarzeniach przeze mnie samego wymyślonych: mały oddział izraelski wysadza bazę rakietową w Tangerze i bez strat wraca do atelier. Co zresztą wcale nie było takie proste, ponieważ aktorzy musieli przejść przez Egipt, Libię, Algierię i z powrotem. Płaciłem im za to ciężkie pieniądze. Pierwsze sceny poszły dość gładko. Dowódca grupy - Jarden Podmanicki w roli zażartego bojownika Griszki - zebrał swoich ludzi i trzy dni i trzy noce prowadził ich przez piaski Sahary, którą zastępczo grał kawałek pustyni Negew należący do kibucu Ejn-Zachar. Po trzech dniach zjawił się przed moim barakiem i rzekł: - Jutro muszę być w Tel Awiwie. - Oszalał pan? Jutro wpada pan w nieprzyjacielski potrzask, wie pan przecież. - Przykro mi, ale sekretarka teatru specjalnie dzwoniła: jutro rano rozpoczynamy próby „Hamleta”. Ja gram ducha ojca. To będzie rola mojego życia. - Chce więc pan zerwać kontrakt?! - Nie „chcę”, tylko muszę. Jestem członkiem kolektywu. Jak tylko będę mógł, zaraz wracam. Trzymajcie się, cześć! Wziął kurs na północ i odszedł. Postanowiłem kręcić nadal według planu. Tyle tylko, że do dialogu wprowadziłem kilka zdań, które miały wyjaśnić nagłe zniknięcie komendanta. Ta wyjaśniająca rozmowa odbyła się między sierżantem Trippolim a radiotelegrafistą: TELEGRAFISTA Tanger już blisko... Ale Griszka? Gdzie on się podział?

TRIPPOLI (ze znaczącym uśmiechem) Kiedy będzie trzeba, na pewno się zjawi. Spokojna głowa! Niestety - nie zjawił się. W nocy natomiast zadzwonił do mnie, żeby mi przekazać nowe informacje: kolektyw zlecił mu dodatkową rolę, mianowicie ducha dziadka Hamleta. Tekst ma napisać sobie Podmanicki sam. Potrwa to jakiś tydzień. - Podmanicki - powiedziałem. - Jest pan zwolniony. Chciał jeszcze wiedzieć, ile mu potrącę, ale nie pozwoliłem się wciągnąć w żadną dyskusję i odłożyłem słuchawkę. Sytuacja, nawet jak na stosunki izraelskie, była trudna. Według scenariusza cała jednostka miała wrócić do bazy w komplecie. Ale kto mógł w czasie pisania przewidzieć te hamletowskie powikłania! Było tylko jedno wyjście: Griszka musi umrzeć. Aby dać jego śmierci jakąś artystyczną oprawę, zażądałem od kierownika produkcji dostarczenia sępa ścierwnika, który będzie krążył w powietrzu i w odpowiednim momencie runie na zwłoki Podmanickiego. Wiadomość o śmierci dowódcy została przekazana publiczności przez sierżanta Trippoli w krótkich, męskich słowach: - Zabili Griszkę... Drogo mi za to zapłacą! - powiedział i podniósł prawicę jak do przysięgi. Oddział ruszył w dalszą drogę pilotowany przez córkę szlachetnego szejka Beduinów, Cypi Wajnsztajn. Zakochana pierwotnie w Griszce, przeniosła teraz swoje uczucia na sierżanta. Zespół mozolnie przemierzał Saharę. Wreszcie zmęczony, ale pełen bojowego ducha dotarł do kibucu, gdy zza grzbietu piaskowej wydmy wyłonił się Griszka krzycząc donośnie: - Wszystko odłożone na później! Reżyser ma grypę. Jestem wolny do wtorku! - Ma pan pecha, Podmanicki - stwierdziłem chłodno. - Od wczoraj pan nie żyje. A padlinożerca jest już w drodze. Przyszło mi jednak na myśl, że Podmanicki wziął za udział w filmie kupę pieniędzy; byłoby wprost marnotrawstwem nie wykorzystać go w pełni. Wiadomość o śmierci Griszki została już wprawdzie nakręcona, ale mógłby w końcu Podmanicki także dla nas odegrać rolę ducha. Takiego unoszącego się nad głowami swoich ziemskich towarzyszy broni. A w nocy mógłby duch Griszki wskazywać na przykład oddziałowi właściwą drogę przez manowce pustyni. Ponadto zjawił się Podmanicki w samą porę, bo Trippoli, który wyjechał tymczasem do Ejlatu, jeszcze nie powrócił. Ten przez wszystkich reżyserów rozrywany aktor pracował zazwyczaj w trzech filmach jednocześnie. W naszym konkretnym wypadku rozpoczynał swoje czynności tuż przed północą w Galilei; o świcie pojawiał się u nas, kręcił do południa, a potem odwoził go do Ejlatu dżip amerykańskiej telewizji. Tam występował przed kamerami mniej więcej do północy. Dziś w drodze z Galilei do nas przepadł i wszelki słuch o nim zaginął. Albo gdzieś zasnął, albo został uprowadzony przez Beduinów - trudno było coś powiedzieć. Tak czy inaczej, musieliśmy kręcić bez niego. Ustne wyjaśnienie sytuacji powierzyłem jednemu z bojowników, pastuchowi wypożyczonemu nam przez zarząd kibucu:

- Ludzie - powiedział stłumionym głosem, a kamera ujmowała go w bliskim planie: - Ludzie! Trippoli padł... - Osłaniał nasze tyły - dodał (też w zbliżeniu) drugi bojownik. - Był sam. Walczył do ostatniego naboju. Teraz dopiero spostrzegłem, że nie mam już w oddziale ani jednego renomowanego aktora. Ale i z tym trzeba sobie jakoś poradzić. Następna scena wypadła świetnie. Zza wydm zabiegła drogę błąkającemu się oddziałowi Cypi Wajnsztajn: - Jestem po waszej stronie i obejmują dowództwo! - rzuciła zdecydowanym żołnierskim tonem. Problem dowództwa został więc rozwiązany, ale pozostała jeszcze sprawa ojca Cypi, szlachetnego szejka Beduinów. Bez wahania kazałem i jemu wyłonić się zza wydmy: - Kapitan Lolik Tow z izraelskiego kontrwywiadu - przedstawił się i zdjął arabski burnus. - Za mną! A wszystkiemu winien był Trippoli, który prawdopodobnie chrapał na jakiejś stacji benzynowej. Szeregi zostały więc uzupełnione, a na ich czele maszerował nowy komendant. Pustynne słońce paliło jednak okrutnie, wieczorem więc okazało się, że kapitan dostał udaru. - W filmie - zadecydowałem - nie będzie to żaden udar, lecz malaria. Dwaj żołnierze poniosą komendanta na noszach. Pasterz kibucowy i radiotelegrafista przyjęli na siebie te wyczerpujące obowiązki. Wieczorem oświadczyli mi, że nie mają zamiaru dłużej harować. Kontrwywiadowca jest, ich zdaniem, za ciężki, a ponadto bez ustanku się obżera. Cóż miałem zrobić? Lolika także dosięgła zdradziecka kula, dum-dum wystrzelona z zasadzki. Córka emerytowanego szejka rzuciła się na zwłoki ojca i łkała rozdzierająco. Scena ta została jednak przerwana przez krzyki nadbiegającego ajenta teatralnego: - Pani Wajnsztajn! Gdzie się pani podziewa, panno Wajnsztajn? Mamy dla pani rolę! Czekamy na panią! Prędko, prędko! Jak mi wyjaśniono, Cypi Wajnsztajn zaangażowała się równocześnie do ludowego zespołu pieśni i tańca Żydów z Jemenu w Hajfie. Także ona - mówił mi to jakiś głos wewnętrzny - nie pojawi się już na naszym planie. Folklor zwycięży. Natychmiast wysłałem dziewczynę w zaświaty przy pomocy śmiertelnego upadku za skały. Zważywszy, że sceny tej nie było już z kim kręcić, przeniosłem kamerę do wnętrza namiotu, gdzie też wkrótce siedzący w nim żołnierze usłyszeli rozdzierający krzyk kobiecy. W chwilę potem wszedł do namiotu pastuch i ze zwieszoną głową wykrztusił z siebie tragiczny meldunek: - Zapędziła się za daleko... ale nie cierpiała długo... jej ostatnie słowo brzmiało - Tanger... W tym momencie telegrafista odważył się wyrwać z uwagą, którą odczułem jako wręcz bezczelną. Oświadczył mianowicie, że Tanger leży w jednym z nielicznych w tej części świata krajów, które nie są

z nami w stanie wojny. I z tego choćby względu byłoby wskazane całą akcję komandosów po prostu odwołać. Chłodnym spojrzeniem przywołałem do porządku tę nędzną kreaturę żałując, że przyznałem telegrafiście wręcz zawrotną, a jak się okazuje niezasłużoną gażę. Pannie Cypi wyprawiłem piękny pogrzeb. Pogrzeby w ogóle wypadają w filmach bardzo korzystnie. Kręci się je bez udziału nieboszczyka. Duch Griszki miał na pogrzebie Cypi wzruszającą mowę według tekstu, który napisałem na poczekaniu. Po ceremonii Griszka odciągnął mnie na bok. - Przemyślałem jeszcze raz całą swoją rolę - oświadczył. - Moja śmierć mnie wcale nie zadawala. Bo kto lubi umierać tak jakby ukradkiem? Z dramatycznego i malarskiego punktu widzenia byłoby lepiej, gdyby mnie pan pogrzebał w piasku pustyni. Coś tak niby drugiego Mojżesza, któremu nie dane było... - A dlaczego? - przerwałem, coś już podejrzewając. - Mój syn, powiem panu szczerze, ma jutro otrzymać świadectwo ukończenia przedszkola, a ja przyrzekłem mu, że będę na tej uroczystości. Niech mi pan pozwoli umrzeć zwyczajnie i ostatecznie dziś wieczorem. Do końca życia będę panu wdzięczny. - Czy mógłby mi pan chociaż powiedzieć - wycedziłem - kto zdobędzie ten cholerny Tanger, jeśli wszystkich powybijam? - Dziecko - rzekł wcale nie zbity z tropu Podmanicki - dziecko nauczyło się już na tę okazję wierszyka. - A idź pan do diabła! Wymyśliłem specjalną minę, która rozerwała ducha Griszki na strzępy. Po odejściu Podmanickiego usiadłem, by gruntownie przemyśleć sytuację. Uważnie rozglądałem się wokoło. W pewnym momencie wzrok mój padł na telegrafistę, zaangażowanego na pięć dni. Musiał to być wzrok nie wróżący niczego dobrego, bo telegrafista zbladł i drżąc schował się za żelazną beczkę w kącie namiotu. Zbliżyłem się do niego powoli. - Nie! - wyszeptał zbielałymi ustami. - Co to, to nie. Tego mi pan nie zrobi... zostały jeszcze według umowy dwa dni... Jestem młody... Chcę żyć! Nie!!! - głos przeszedł mu w nieartykułowany skowyt. Skazałem go na śmierć następnego dnia. Zginął z pragnienia pośród piachów pustyni. Straszna śmierć. Ale kto z nami walczy, ten nie zasługuje na litość. Teraz pozostał mi tylko pastuch. - Tanger! - wykrzyknął, podczas gdy kamera panoramowała dach i kibucową wieżę ciśnień. - Tanger!!! - i ostrym, bojowym głosem sam sobie wydał komendę: - Za mną!!! W tym momencie, tuż przed zdobyciem bazy rakietowej, brutalnie wkroczył zarząd kibucu: pastuch ma natychmiast wracać do obory, bo wzdęła się krowa. - Przyjaciele! - zaklinałem spółdzielców. - Dajcie mu chociaż trochę czasu na jakieś honorowe odejście z tego świata!

Z niechęcią przychylono się do mojej prośby. Przedstawiciel któregoś z licznych w Tangerze gatunków jadowitych węży ukąsił jedynego pozostałego przy życiu komandosa w nogę. Ja zaś, przebrany za obserwatora ONZ, oddałem biedakowi ostatnią posługę. Oprócz mnie wziął jeszcze udział w pogrzebie kucharz kibucowy, który miał akurat dzień wolny od pracy. W czasie montażu dorzuciłem trochę salw armatnich i grzechotu pistoletów maszynowych. A nad cmentarnym wzgórzem unosił się duch Griszki (uroczystość w przedszkolu została przesunięta na koniec tygodnia). W przestworzach krążył kraczący ponuro sęp ścierwnik. Zmieniłem tytuł na „Komando duchów”. Grana przeze mnie rola obserwatora ONZ wybiła się na plan pierwszy. Krytycy, których zaprosiłem na premierę, płakali przez cały film, a potem nie ustawali w pochwałach. To, że tylko jednemu udało się osiągnąć cel, dla którego poświęciło swe życie tak wielu - podkreślali krytycy - daje filmowi jakiś specyficzny, głęboki wydźwięk i czyni z niego przejmujący dokument ludzkiego losu. Prawdę mówiąc, ja też mam takie wrażenie.

Szlachetny kunszt - karate
Karate - szlachetna sztuka japońskiej samoobrony. Szturmem zdobyła ekrany filmowe, a producenta filmów z Hongkongu zrobiła milionerem. Nowa moda wtargnęła także do kin izraelskich. I to nie tylko na ekrany, lecz może nawet przede wszystkim na widownię. Zdarzyło się na przykład pewnego wieczoru, że Ruben Lewkowicz stojąc przed piętnastym rzędem krzeseł chwycił za kołnierz biletera, wepchnął mu jego latarkę kieszonkową do ust i wrzasnął: - To nie jest moje miejsce, ty beczko smrodu! Bileter ratując swoje życie uciekł z podświetlonymi od wewnątrz policzkami na ulicę i tam spędził resztę wieczoru upatrując policjanta. W kinie natomiast komendę przejął Lewkowicz. Rozrzucał wkoło zapalone zapałki, ciągnął za włosy dziewczyny, a gdy na ekranie Romeo delikatnie ujął dłoń Julii, Lewkowicz zerwał się na równe nogi, wydał dziki okrzyk Tarzana i wywrzeszczał w stronę nieporadnego kochanka kilka praktycznych porad: - Wykręć jej rękę, idioto! Wykręć jej rękę! W tym czasie na sali sześciuset dwunastu mężczyzn kuliło się pod przemożnym ciężarem kompleksu niższości, sześciuset dwunastu mężczyzn siedziało zżeranych tym samym palącym a niespełnionym pragnieniem: podnieść się, szepnąć swojej towarzyszce: „Poczekaj chwilę, kochanie, zaraz wracam”, podejść do rozrabiającego Lewkowicza i rozłożyć go jednym eleganckim ciosem. Tym prastarym snem o potędze rozpoczynamy opowiadanie:

Zawsze dobrze jest wspominać Teodora Herzla i jego historyczne powiedzenie: „Jeśli naprawdę czegoś chcecie, to nie jest to już tylko marzenie.” Dwie trzecie naszych kin wyświetla tak zwane karate-filmy, w których paru przysadzistych facetów z czarnymi pasami na okrągławych brzuchach kosi całe brygady olbrzymich Lewkowiczów. I żeby tylko to! Przed rozpoczęciem seansu wchodzi na estradę Gideon, izraelski mistrz karate. Kantem dłoni rozbija parę dachówek i brukowców, jakby

chciał powiedzieć: „Co do mnie, to spokojna głowa! Mnie w kinie nic się zdarzyć nie może”. Pięcioletnie studia w Tokio wystarczają, aby osiągnąć taki poziom dobrego samopoczucia. Gideon jest o głowę wyższy niż normalny, dobrze wyrośnięty obywatel, ramiona ma tak grube, jak kto inny talię, a jego talia - nie próbujemy jej nawet opisywać. Mówi Gideon po japońsku jak sam boski cesarz. Nos Gideona wznosi się groźnie nad okolicą, a jego pięści z trudem tylko można nieuzbrojonym okiem odróżnić od młotów pneumatycznych. Byłby z niego idealny wykidajło. Wszedłem do sali treningowej Instytutu Gideona cicho, ponieważ przedtem trzeba zdjąć buty. Podłoga wyłożona jest matami z mongolskiej trawy, co stwarza przytulny nastrój. Wokół na ścianach wiszą portrety Gideona w różnych pozycjach karate, prócz tego fotografie koreańskiego czempiona, który jedną ręką łamie rogi dorosłego wołu, a także fotografia tegoż wołu, leżącego bez tchu na piasku. Na matach trenowała właśnie tak zwana „grupa intelektualistów”, składająca się z nauczyciela matematyki, śpiewaka operowego, architekta wnętrz, przemysłowca Zweckera i jakiegoś nieznanego mi nowicjusza. Pozostałymi uczniami Gideona opiekowano się w domach. Wszyscy obecni byli boso i nosili na białych kimonach różnego koloru pasy, każdy według stopnia swoich kwalifikacji: białe, żółte, pomarańczowe. Alex, jak mnie poinformowano, zdobył już nawet zielony pas, chwilowo jednak leży jeszcze w gipsie. Przycupnąłem na ławce w głębi sali, aby nie wpadać zanadto w oczy. Tuż po godzinie siedemnastej podłoga pod naszymi stopami zadrżała. Gideon wkroczył do sali. Na biodrach miał czarny pas. Natychmiast wszyscy uczniowie dali dowód zdyscyplinowania, które w nich był wpoił: upadli na kolana, skłonili się głęboko i krzyknęli „hej”, co po japońsku znaczy tyle co „hej”. Gideon oznajmił nam, że na początek pokaże cios Sekuczu-Oczikawa. Cios ten powinien być wyprowadzony pod ostrym kątem. Wykonał dwa szybkie kroki naprzód, wydał przeraźliwy okrzyk i ciął powietrze dłonią jak toporem. Z gromadki uczniów wystąpił architekt wnętrz i poprosił o zwolnienie z dzisiejszego treningu. Ma reumatyzm. Gideon udzielił mu dyspensy. Architekt wnętrz z ulgą zajął miejsce obok mnie. Gideon tymczasem omiótł grupę elewów swym orlim spojrzeniem. Każdy się skurczył, każdy usiłował skryć się za plecami drugiego, każdy zdawał się pytać: „Czemu właśnie ja?” Mistrz zdecydował się na młodego przemysłowca: - Niech pan stanie prosto i stoi bez ruchu. Nie zrobię panu nic złego. Przedstawię tylko teorię ciosu. Proszę spokojnie. Zmierzył odległość okiem, skoncentrował się, skoczył ze świdrującym uszy wrzaskiem „ychaa!” naprzód i straszliwym uderzeniem wylądował na karku elewa. Ten, śmiertelnie przerażony, chciał się cofnąć, ale już dopadło go powtórnie długie ramię Gideona. Z tępym jękiem ofiara osunęła się na podłogę, po czym na czworakach odpełzła do umywalni.

- Trzeba się uczyć odporności na ciosy - szepnął mi dyspensowany architekt wnętrz tonem, w którym czuło się zarówno fachowość, jak i rodzaj ukrywanej satysfakcji. - Kto nie umie znosić ciosów, nigdy nie nauczy się karate - i jakby na poparcie tych słów dotknął swego żółtego pasa. Z kolei dowiedziałem się, że Gideon sypia na podłodze nieogrzewanego pokoju, jada mięso i nie ma telefonu. Uczniowie są mu ślepo oddani, szczególnie od czasu, gdy im pokazał cios po oczach Nikuczu-Nokita. Chodzą za nim wszędzie w cichej nadziei, że gdzieś, może w supermarkecie, może w kinie, ktoś, a może cała banda rozrabiaczy, nadzieje się na Gideona. Ale jak dotąd nic się takiego jeszcze nie zdarzyło. Każdy „rowdy” w mieście zna Gideona. Kiedyś, w klubie kręglarskim, jakaś ośmioosobowa banda chuliganów usiłowała porozrabiać. Gideon został spiesznie wezwany z pobliskiej kawiarni. W chwili jego wejścia oprychy robiły takie wrażenie, jakby miały ochotę rzucić się na mistrza z pięściami, nogami od krzeseł i kastetami. Wyglądało na to, że nareszcie coś się zacznie dziać. Ale Gideon tylko rzekł spokojnie: - Nazywam się Gideon - a banda rozpadła się na kawałki i rozpłynęła we mgle. Gideon demonstruje właśnie cios Yoko-Kyaga. Większość studentów pragnęłaby wsiąknąć w ściany. Przed ich oczyma jak w kalejdoskopie przesuwają się sceny z dzieciństwa. Tylko nowicjusz pozostał na miejscu. Do niego zwraca się Gideon: - Proszę uważać: moje barki znajdują się w jednej linii z biodrami, noga zakroczna odstawiona pod kątem prostym, noga wykroczna podana do przodu. Proszę się nie ruszać. Nie dotknę pana. Pokażę tylko, jak cios ma być wyprowadzony. Proszę stać spokojnie. Jeszcze mówił, gdy nowicjusz rejterował w dzikich susach. Gideon ryknąwszy „mishoda!” skoczył za nim i dosięgnął go wyciągniętą stopą - barki w jednej linii z biodrami. Dosadne kopnięcie w zadek cisnęło nowicjusza o ścianę, a że w tym właśnie miejscu znajdowały się przypadkowo drzwi, elew zniknął i już nie powrócił. Powoli zaczynałem rozumieć, dlaczego w klasie jest tak mało uczniów. - Gideon obchodzi się z nami w jedwabnych rękawiczkach, bo jesteśmy intelektualistami poinformował mnie architekt wnętrz. - Zobaczyłby go pan, jak pracuje z młodymi kibucnikami! Im dłużej obserwowałem Gideona, tym jaśniej poczynałem rozumieć, na czym polega tajemnica karate: na japońskim krzyku. Przypomniałem sobie z czasów szkolnych takiego kolegę, niejakiego Tibora Gondosa. Każdą klasę repetował. Nawet w sporcie nie miał żadnych osiągnięć. Ale jako rozrabiaka był niezrównany. Kiedy zamierzał dać komuś szkołę, oczy nabiegały mu krwią, gęba wykrzywiała się w potwornym grymasie. A gdy wreszcie atakował, czynił to z takim przerażającym wrzaskiem, że większość jego przeciwników nie wytrzymywała nerwowo i brała nogi za pas. Nie mieli pojęcia, że ulegali urodzonemu mistrzowi karate. Człowiek wściekły albo taki, który potrafi przekonywająco wściekłość udać, ma z góry przewagę nad przeciwnikiem. Do stopnia tej wściekłości dostosowane są też kolory pasów. Nasz nowy kolega na przykład długo będzie nosił pas biały jak lilia.

Zanim jeszcze ugruntowało się moje przekonanie, że wszystko zależy od właściwego wrzasku, architekt wnętrz udzielił mi pouczeń także w innej sprawie: - Koncentracja to grunt - powiedział. - Właściwie całe karate polega na koncentracji. - W zeszłym tygodniu - ciągnął - Jobbi Kaczkies, nasz izraelski mistrz wagi ciężkiej w zapasach, sprowokował awanturę w pewnej restauracji w Jafie. Był już trochę na bańce. I na kogo się nadział? Powiedz pan - na kogo? Na członka japońskiej delegacji handlowej, która przybyła do Tel Awiwu z okazji targów. Nazwał go żółtą małpą, chlusnął mu kufel piwa w oczy, wyczyniał przed nim jakieś dzikie grymasy i w ogóle zachowywał się jak wariat. A Japończyk? Uśmiechał się grzecznie i milczał. Pan wie, Japończycy wyglądają jak dzieci: mali, delikatni, sama skóra i kości. Człowiek boi się dmuchać na gorącą zupę, żeby takiego przypadkiem nie zdmuchnąć. - No i dobrze. Kaczkies rozrabia, Japończyk się uśmiecha. Nagle Kaczkies zrobił jakąś ordynarną uwagę pod adresem damy towarzyszącej tej delegacji. Wtedy - słuchaj pan, co zrobił ten mały Japończyk. On powstał, zrobił krok do tyłu, przeniósł ciężar ciała na lewą nogę, podniósł prawą dłoń mniej więcej na wysokość biodra i, zanim ktoś spostrzegł co się dzieje, sięgnął do kieszeni, wyciągnął z niej fiolkę i opryskał Kaczkiesa gazem łzawiącym. Co ja będę panu opowiadał - nasz mistrz wagi ciężkiej leżał na podłodze i płakał jak dziecko. Ładne, prawda? - Bardzo ładne - potwierdziłem. - Ale co to ma wspólnego z karate? - Kaczkies uczył się karate, ale nie potrafił się koncentrować. A jest właśnie tak, jak mówiłem wszystko zależy od koncentracji... Tu mój architekt wnętrz przerwał, gdyż został wezwany przez Gideona do małego pokazu. Mimo reumatyzmu. Nie było już bowiem nikogo innego. W tej sytuacji wycofałem się do umywalni mając nadzieję, że tam go znowu spotkam. Nie przyszedł. Pokaz, być może, miał zbyt ożywiony przebieg. Opuściłem instytut. Przez otwarte drzwi innej klasy ujrzałem Rubena Lewkowicza z brązowym pasem na brzuchu. W drodze do domu nabyłem rewolwer i fiolkę sprayu na insekty. Trenuję teraz w domu. Rycząc „azanyad!” skaczę do okna i szprycuję tym muchozolem owady. Utrzymuję przy tym prawy bark w równej linii z biodrem, a lewej, wyciągniętej przed siebie nodze, pozwalam się swobodnie obracać. Od wczoraj noszę zielony krawat. Oznacza on czwarty stopień „fioli” - starego, szlachetnego kunsztu samoobrony przed karate.

Krótki kurs atletyki profesjonalnej
Dzięki telewizji popularność sportu w Izraelu rośnie. By ściągnąć parę tysięcy żydowskich fanatyków, nie trzeba aż dwudziestu dwóch piłkarzy - wystarczy niekiedy dwóch ciężkiej wagi zapaśników. Pod warunkiem jednak, że znają się na interesach. Nie chcę przez to powiedzieć, że w sporcie profesjonalnym chodzi wyłącznie o szmal. Chodzi także o to, aby publiczność tego nie zauważyła.

- A więc uważaj pilnie, Wajsberger. Wchodzisz na ring, ale nie tak zwyczajnie, tylko skaczesz nad linami jak pantera. - A dlaczego? - Dlatego, że ty, Wajsberger, jesteś Potworem z Tangeru. Ile razy mam ci to powtarzać! Dalej. Widzowie zaczynają na ciebie gwizdać. Wtedy ty się na nich wypinasz, a dystyngowanemu panu siedzącemu tuż przy ringu strącasz okulary i rozbijasz nos. Ale tak, żeby się krew polała. - Koniecznie tak muszę? - Nie zadawaj głupich pytań. On już zresztą jest opłacony. Jako brutal chwytasz jeszcze sędziego za kołnierz i wyrzucasz go z ringu. - Biedny gość... - Biedny? Już ty się o niego nie martw - dostaje swoje trzy procent od wpływu brutto. Kiedy wróci na ring, będzie chciał ci udzielić upomnienia. A ty mu się tylko roześmiejesz w nos i pogrozisz pięścią. W tym momencie jeden z podnieconych widzów rzuci w twoją stronę flaszkę po piwie, żeby ci rozbić głowę... - Aj waj! - Nie ma strachu, Wajsberger. On chybi. Na pewno. Ten facet już nie pierwszy raz dla mnie rzuca. A poza tym policjanci natychmiast go wyprowadzą. - Można im zaufać? - Spokojna głowa! Wczoraj przećwiczyliśmy z nimi tę scenę dwa razy. Wszystko w porządku. A teraz pomówmy o naszej brutalnej walce. Od pierwszej chwili nie ma żadnych wątpliwości, że o regułach czystej gry nigdy w życiu nie słyszałeś. - A czemu? - Wajsberger, zaczynam w ciebie wątpić. Kim chcesz w końcu zostać: zawodowym atletą czy żebrakiem? A więc: nadrywasz mi uszy, rzucasz mnie na matę, skaczesz po mnie kopytami i przeklinasz po arabsku. - Wolałbym po żydowsku... - Nie wchodzi w rachubę. Zapominasz, Wajsberger, że ty jesteś Potwór z Tangeru. Kiedy ty mnie będziesz poniewierał, wyskoczy nagle z drugiego rzędu pewna pani i zacznie histerycznie krzyczeć: „Ja nie mogę na to dłużej patrzeć! Pfuj! Wyrzucić tego kalosza! Potwór z Tangeru przekupił sędziego!” - Ale to nieprawda. - Nie bądź idiotą. Kobieta jest żoną tego sędziego. Wszystko, Wajsberger, musi być z góry zaplanowane. Więc sędzia ringowy będzie usiłował nas rozdzielić, ale ty wciśniesz mu głowę między

liny, a kiedy będzie ledwie dyszał, ściągniesz mu spodnie. Ze wstydu zemdleje. Sprowadzony z sali lekarz stwierdzi atak serca. - Wielki Boże! - Przestań wreszcie jęczeć, Wajsberger. Doktor także jest nasz. Zanim nowy sędzia wejdzie na ring, publiczność urządza koncert gwizdania przeciwko tobie. Ty się znowu wypinasz, pokazujesz język, robisz różne nieprzyzwoite i obraźliwe gesty. - Czy to konieczne? - Taki jest zwyczaj. Tymczasem policja dostaje posiłki z komisariatu i obstawia ring dookoła. - Czyżby policja... też? - A coś ty myślał? Nasza walka toczy się dalej i jest coraz bardziej bestialska. Wkładasz mi palce w oczodoły i naciskasz tak, że gały mi lada chwila wypłyną... - Uj, niedobrze mi... Dałoby się to może jakoś inaczej? - Wajsberger, bądź mężczyzną. Catch-as-catch-can to nie zabawa. Bezrobocie tym bardziej. - Ale ja nie jestem żadnym brutalem. Ja jestem tylko gruby. - A jak byś ty chciał wygrać bez brutalności? - To znaczy, że ja tę walkę wygram? - Powiedziałem tylko „chciał”. O wygraniu mowy nie ma. Ja, Samson Ben Portat, Duma Negewu, z arabskim potworem przegrać nie mogę. Co do tego, to ty nie powinieneś mieć żadnych wątpliwości. Dobra. Siedzisz więc na mnie i wykręcasz mi stopę tak straszliwie, że ja się zwijam z bólu. W pewnym momencie padam na łopatki. Sędzia zaczyna mnie liczyć. Ale właśnie, gdy dochodzi do dziewięciu, ja nagle odwracam się i drugą, tą wolną nogą, daję ci takiego kopa w brzuch, że ty... - Uj, nie, nie! - Kopnięcie jest już zafiksowane, Wajsberger. Odrzucam więc cię na trzy metry, ty zaplątujesz się w liny, ja skaczę na ciebie, rzucam cię na matę i wśród dzikiego wrzasku publiczności kładę na łopatki. Gdy sędzia ogłasza moje zwycięstwo, rzucasz w niego stołkiem. - Stołkiem? - Stołkiem. Po to właśnie stoi w narożniku. Ale nie trafisz w sędziego, tylko w takiego starszego pana, który siedzi w trzecim rzędzie. Staruszek jęcząc pada na ziemię. Oburzony tłum rzuca się w stronę ringu, żeby cię zlinczować. - Na miłość boską! - Nie ma strachu, Wajsberger, zaręczam ci. Czyżbyś jeszcze nie pojął tego wszystkiego? Widzowie także należą do sitwy. Wiedzą, że mają cię zlinczować, gdy tylko starszy pan osunie się z krzesła. - No dobrze, ale., jeżeli ktoś odkryje, że to wszystko jest wyreżyserowane?...

- Co to znaczy „ktoś”! Czyżbyś przypuszczał, że będę czekał, aż się w nasze szeregi wciśnie ktoś niepowołany? Wajsberger, Wajsberger! Przezorność wprawdzie nakazuje liczyć się z interwencją policji. Że niby oszukujemy publiczność. Ale nam potrzebny jest ruch. Nam potrzebna jest reklama w prasie. Na cud nie wolno liczyć... Masz jeszcze jakieś pytanie? - Tylko jedno. Jeżeli ci ludzie wiedzą, że będą oszukani, to czemuż oni przychodzą na nasze walki? - Bo oni są miłośnikami sportu, Wajsberger. Oni kochają sport. Oni są idealistami.

Taxi z telewizorem
Na pierwszy rzut oka taksówka, do której wsiadłem na rogu ulicy Frischmanna, była taka sama jak wszystkie inne na Bliskim Wschodzie: trochę zdezelowana, jednak zdolna jeszcze do jazdy, popielniczki zapchane resztkami jedzenia i papierkami, na siedzeniach poprzylepiane resztki gumy do żucia, na oparciach sprężyny sterczące przez dziury wypalone papierosami. Jednym słowem: normalna żydowska taksówka. Osobliwością był jednak kierowca - kawał barczystego draba, pochodzenia chyba wschodnio-europejskiego, jak mogłem wywnioskować z jego profilu. Mówię o profilu, bo właśnie tylko profil miałem możność obserwować w czasie jazdy. Kierowca bowiem jechał siedząc bokiem i mając wzrok wbity gdzieś w podłogę - tak na prawo w dół. Nagle usłyszałem znane staccato: „pi-pi-pi-pi”. Była dokładnie godzina dwudziesta pierwsza. - Co tam będzie w radiu? - zapytałem. - Nie mam pojęcia - brzmiała odpowiedź. - Włączyłem telewizję. Simon Templar. Pochyliłem się trochę do przodu i spojrzałem kierowcy przez ramię. Istotnie: u jego stóp leżał mały telewizorek. Na ekran wchodził właśnie nowy odcinek: „Simon i 40 rozbójników”. Dźwięk i obraz były nienajgorsze, czasem jednak skrzynka mocno podskakiwała, ponieważ magistrat Tel Awiwu zabrał się wreszcie do reperowania głównej arterii miasta. Gdy przemierzaliśmy ulicę Ben Jehudy, Simon rozłożył właśnie jakiegoś łotra-intelektualistę na podłodze, a sam obejmował kibić apetycznej branki. Aliści helikopterem nadlatywał już tłusty szpieg. - Usiądź pan już wreszcie - powiedział kierowca nie zmieniając ustawienia profilu. - Zasłania mi pan widok do tyłu. Chcąc nie chcąc musiałem opaść na siedzenie. - Jak ja panu przeszkadzam? Przecież i tak patrzy pan cały czas na swoje nogi. - Nie pański interes. Ja znam trasę i nie muszę jej stale obserwować. - To pewnie dlatego pan teraz przejechał skrzyżowanie na czerwonym świetle, co? - Cicho! Nadchodzą...

Moje na nowo podjęte próby podglądnięcia, co się dzieje, kierowca skontrolował nielojalnie: przestawił skrzynkę w drugi kąt. A trzeba wiedzieć, że przepadam za Simonem Templarem. Wolę go nawet od „Bonanzy”. Na nieco chwiejnych kołach wtoczyliśmy się w aleję Nordau. Jeżeli dobrze słyszałem, to na ekranie szła akurat dzika rozróba! - Siadać! - zarządził profil. - To jest aparat miniaturowy - tylko dla kierowcy. O włos minęliśmy się z jakimś mopedem pomalowanym na psychodeliczne kolory, ale najwyraźniej jeszcze bez telewizora. Profil wychylił się przez okienko. Jego głos osiągnął natężenie syreny holownika ryczącej we mgle portowej: - Gdzie się pchasz, baranie? Naucz się najpierw jeździć! Chcesz nas pozabijać, idioto? Podczas gdy dziecko na hulajnodze porównawszy wytrzymałość naszych pojazdów poszukało ratunku w ucieczce, mnie udało się rzucić okiem na ekran. Simon jedną ręką rozwalał czaszkę grubemu łotrowi, temu z mikrofilmem, a drugą trzymał na dystans jego agentów. I to wszystko w jadącej slalomem taksówce. - Nędzne pudło - użalił się profil. - Japoński szmelc. W Ameryce kosztuje osiemdziesiąt dolarów, a tu żądają dwa tysiące funtów. Ale nie ode mnie, he, he! Na mnie długo jeszcze poczekają. Mój szwagier z Brooklynu przeszwarcował to bez cła. Zaniósł się śmiechem, ale raptownie przerwał, bo właśnie Simon zagroził wstrętnemu milionerowi, że go wsadzi do pudła, a ponadto prawe koło wpadło na chodnik, odbiło się i z hukiem wylądowało na jezdni. Zwolna zacząłem tracić cierpliwość. - Czemuż, do diabła, prowadzi pan jedną ręką? - Drugą muszę trzymać drut, bo inaczej odbiór wysiada. Jeden mechanik mi powiedział, że kiedy trzymam drut, to jestem jak antena. On żyje z moją siostrą. Już od dwóch lat. Mechanik. Równy chłop. Prześliznęliśmy się o jakieś półtora milimetra obok długiego, ciężkiego transportera. Jeśli tak dalej pójdzie, to Simon wplącze nas jeszcze w jakieś nieszczęście. - Przepisy! - krzyknąłem pomiędzy dwoma dzikimi skokami auta. - Przepisy zabraniają instalowania telewizorów w wozach osobowych. - Śmiej się pan z tego! Pokaż mi pan taki przepis. Ale są inne przepisy. Że, na przykład, zabrania się pasażerowi rozmawiać z kierowcą. - Niech się pan nie obawia. Już policja się tym zajmie. - Jaka policja? Simon musi wszystko sam załatwić. Policja zjawi się jak nic już nie będzie do roboty. Tak samo jak u nas. A potem dadzą im jeszcze ordery. Niech mi pan nie opowiada takich bajeczek o policji, panie kochany.

Simon musiał widocznie przystąpić do decydującej rozgrywki, bo profil patrzył w podłogę jak skamieniały. Jechaliśmy zygzakiem. - Twardy chłop, nasz Simon. I babkom też się nie daje. Pogada, poderwie, ale do małżeństwa się nie pali. Trzyma się w formie, żeby załatwić gangsterów. I jak on ich załatwia! Ludzie mówią, że ma szczęście. Ale w tych rzeczach można nie mieć szczęścia i... A jednak. Czasami trzeba mieć. Jak na przykład my teraz. Chociaż auto z przeciwka waliło wprost na nas, uniknęliśmy zderzenia czołowego. Od momentu, gdy Simon siedział na karku gangstera uciekającego ze skradzioną bombą, miałem takie niejasne wrażenie, jak byśmy jechali ulicą jednokierunkową pod prąd. - Siadać - warknął profil. - Ile razy pan mi jeszcze zasłoni widok do tyłu? - Niech mi pan przynajmniej powie, co się dzieje na ekranie. - Zwariował pan? Jak ja mam to zrobić? Prowadzić, drut trzymać, patrzeć i jeszcze opowiadać? - Uwaga!!! Zgrzyt hamulców i w ostatniej sekundzie stanęliśmy nos w nos z ogromną, ciemnoczerwoną cysterną. Simon wyszedł cudem bez szwanku. Profil wrzucił wsteczny bieg i dojechał do narożnika. - Dość - powiedziałem. - Wystarczy mi. Wysiadam. - Osiem siedemdziesiąt. Wziął należność i nawet na nią nie spojrzał. Pieniądze go nie interesowały. Interesował go Simon Templar. Wysiadłem z taksówki. Wokół jakaś całkiem nieznana okolica. - Gdzie ja jestem? To przecież nie jest Ramat Awiw. - A pan chciał do Ramat Awiw? Czemu mi pan tego nie powiedział? I odjechał nie oglądając się na mnie. Oczy miał zresztą skierowane na ekran japońskiego telewizorka. Nędzny to grat, ale, jeśli się trzyma drut ręką, to odbiór nie jest w końcu najgorszy.

Kto, z kim, kogo na ekranie telewizora
Pożegnajmy telewizję, ten ze wszech miar potępienia godny środek przekazu masowego, rzutem oka na serial, który stopniowo zawojował cały świat: na „Sagę rodu Forsyte’ów”. O, błogosławione tygodnie, gdy rozwijała się przed naszymi oczami historia tej rodziny, a my identyfikowaliśmy się z jej poszczególnymi członkami! Było wielkim błędem Egipcjan, że na dokonanie ataku nie wybrali tego właśnie wieczoru, gdy roznamiętniony Soames zniewalał

obałamuconą Irenę. Cały Izrael znajdował się wówczas w stanie odrętwienia. Ale Egipcjanie też chyba wtedy oglądali „Forsyte’ów”.

- Kto to jest? - zapytałem. - Czy to ten człowiek, który ukradł książki mężowi Fleur? - Idiota - odpowiedziała najlepsza z żon. - To jest kuzyn Winifredy, żony Montague’a. - Tej, co spadła z konia? - To była Frances, matka Joan. Zamknij się. Każdego piątku z Amirem, który od dawna powinien już być w łóżeczku, siadamy naprzeciwko Forsyte’ów. Każdego piątku zagłębiam się w gąszcz ich drzewa genealogicznego... Ostatnio na przykład przez cały czas myślałem, że malarz, ten od tej nagiej modelki, jest synem tej... no, jak jej tam... W każdym razie, że jest synem. A dopiero Amir pouczył mnie, że chodzi o kuzyna Jolyona starszego. Zamknij się. Mogliby przecież w jakichś regularnych odstępach wyświetlać na ekranie imiona wszystkich bohaterów. Uwaga: Mąż Fleur przemawia w Izbie Gmin, a ja nie mam zielonego pojęcia, czy on jest synem Soamesa, który przed pięcioma tygodniami zgwałcił Irenę, czy nie. Ponadto z pokoju naszej niedawno narodzonej córeczki, Renany, dochodzą podejrzane szmery i głośne westchnienia. Wszystko, po prostu wszystko się na nas uwzięło! Może dziecko stoi na głowie i trenuje akrobatykę? Żeby tylko nie wypadło na podłogę. Okropna myśl. Zimny pot występuje mi na czoło. Moja żona też nie czuje się dobrze. - Kto to taki? - pytam znowu. - Myślę o tym chłopcu, co zakochał się we Fleur. Gdzieś w ciemnościach słychać dzwonek telefonu. Nikt się nie rusza. I słusznie! Kto dzwoni podczas Forsyte’ów, ten już sam wyłączył się z kręgu ludzi cywilizowanych. Przed trzema tygodniami, zaraz na początku odcinka - dzwonek do drzwi: telegram. Dziesięć minut musiał się listonosz dobijać. Tyle trwała rozmowa między Soamesem a Ireną. Chodziło tam o zaręczyny Joan, jeśli się nie mylę. - Cicho! - warknąłem w stronę drzwi, spoza których dochodziły właśnie zakłócenia akustyczne. - Cisza! Forsyte’owie! I skoncentrowałem uwagę na ekranie. Plums! Złowieszczy dźwięk czegoś padającego na podłogę i w ślad za tym głośny płacz. Żadnych wątpliwości: Renana wypadła z kołyski. - Amir! -- w moim głosie drga prawdziwa ojcowska troska. - Zobacz, co się stało, na miłość boską! - Po co? - odpowiada spokojnie mój syn. - Przecież ona już wypadła.

Wstyd. Ta idiotyczna telewizja jest dla niego ważniejsza niż rodzona siostra. A i jego matka też ogranicza się do dramatycznego załamywania rąk. Na ekranie Soames kłóci się z jakimś młodym adwokatem, którego nie znam. - A ten co to znowu za jeden? Jakiś krewny Ireny? - Zamknij się. Z naszej sypialni dobiegał łoskot, jakby ktoś przesuwał meble i tłukł szyby. Młody adwokat w żaden sposób nie może być synem Heleny. Tamten zginął przecież trzy odcinki temu. Nie, to jednak nie był w ogóle on. To był architekt Bosinney, który wpadł pod powóz. - Chcę wreszcie wiedzieć, kto to jest! Może brat Marjorie? - Ona w ogóle nie ma brata - syknęła matka moich dzieci. - Spójrz na prawo! Poczekałem, aż obraz trochę ściemniał i spojrzałem we wskazanym kierunku. Stał tam jakiś facet. Z maską na twarzy i z wyładowanym workiem na plecach. W kuluarach parlamentu Michał Mont, mąż Fleur, został właśnie spoliczkowany. - Kto to jest ten, co mu dał po ryju? - zapytał człowiek z workiem. - Może to mąż Winifredy? - Niech pan nie będzie śmieszny - skarciłem go. - Jej mąż już dawno jest w Ameryce! Zwiał przecież z tą aktoreczką. Morda w kubeł! Tymczasem Soames wdał się w kolejną scysję z adwokatem i doznał od niego wielu przykrości. - Ileż ten biedny człowiek musi wycierpieć! - w ciemnościach zabrzmiało współczujące westchnienie mojej żony. -Wszyscy huzia na niego. - Nie musi go pani tak znowu żałować - powiedział mężczyzna z workiem. - Niech pani sobie przypomni, jak on się świńsko zachował wobec Ireny. A to kto? - Cicho! W pokoju pojawił się obok drugi człowiek z workiem. - Siadać! - krzyknąłem. - Nic nie widać! Obaj mężczyźni usiedli na dywanie u naszych stóp. Moja życiowa i telewizyjna towarzyszka pochyliła się ku mnie: - Co tu się dzieje? - szepnęła. - Kto to jest? - Brat Anny - odpowiedział jeden z tych dwóch. - I druga żona Jona. Pst! Ci dwaj z workami zaczęli gadać między sobą, co bardzo zagłuszało dźwięk. Moja żona nerwowymi gestami dawała mi do zrozumienia, że powinienem coś przedsięwziąć, jednakże w sytuacji, która się wytworzyła na ekranie, żadna interwencja nie mogła wchodzić w rachubę. Dopiero, gdy ukazała się gospodyni siostry kuzynki Soamesa, stara, nieapetyczna baba, która nie budziła mojego

zainteresowania, wymknąłem się do kuchni, żeby wezwać policję. Długo musiałem czekać, wreszcie ktoś podniósł słuchawkę i podrażnionym głosem powiedział: - Jesteśmy zajęci. Dzwoń pan za godzinę. - Ale w moim pokoju siedzi dwóch rabusiów. - Czy Forsyte tych tam złapał? - Złapał. Przyjeżdżajcie zaraz. - Cierpliwości - powiedział dyżurny policjant. - A kto to taki? Podałem swoje nazwisko i adres. - Nie pana miałem na myśli. No, zresztą dobra. Zachowajcie państwo spokój, zaraz tam będziemy. Wróciłem do filmu. - Dużo mi uciekło? A to kto! Jolly, brat Holly? - Bałwan - skwitował mnie tęższy rabuś. - Jolly zmarł na tyfus już w drugim odcinku. - To znaczy, że to może być tylko Vic, kuzyn tej nagiej modelki. - Vic, Vic, Vic... To ćwierkała nasza córeczka Renana, która na czworakach przyczołgała się ze swojego pokoju i teraz usiłowała wleźć na mój fotel. Z ulicy dobiegło wycie syreny policyjnej. Jeden z rabusiów usiłował powstać, ale w tym momencie Marjorie weszła do szpitala i stanęła oko w oko z Fleur przy łóżku pacjenta, który niewątpliwie był krewnym, tyle tylko, że nie miałem pojęcia w jakim stopniu. Napięcie było nie do zniesienia. Ktoś jak ten głupi zaczął się dobijać do naszych drzwi. - Kto to? - zapytałem. - Czy to nie ten, którego chcieli wysłać do Australii? - To był ojczym Ireny. Zamknij się. Drzwi zostały wyłamane. Miałem takie niejasne uczucie, jakby za naszymi plecami pojawiło się kilku policjantów i stanęło pod ścianą. - Kto to jest? - zapytał jeden z nich. - Mąż Holly i żona Vela? - Panowie! Bardzo proszę... Po chwili wahania Fleur odrzuciła zaproponowane pojednanie z Marjorie i poszła do domu, aby pielęgnować brata Anny. Dalszy ciąg za tydzień. - Nieładnie postąpiła ta Fleur - odezwał się sierżant policji. - To był przecież bardzo ludzki gest ze strony Marjorie i Fleur mogła się z nią przeprosić. Przy łożu śmierci jej brata! Już od drzwi sprzeciwił się jeden z rabusiów:

- Jeśli pan chce wiedzieć, to Marjorie jest zwykłą szantażystką. A poza tym to wcale nie był jej brat. To był Bicket, mąż Vic. To on zaangażował detektywa. - Bicket! - wykrzyknąłem, podczas gdy Stróże i gwałciciele prawa wspólnie wychodzili z mego domu. Bicket dwa tygodnie temu wyjechał na Daleki Wschód! - Wyjechał Wilfred, jeśli wolno zauważyć - skorygowała mnie szyderczo najlepsza z żon. Jak ona mogła! Ona, która dwa odcinki temu wystawiła się na pośmiewisko twierdząc, jakoby Jolyon sprzedawał na ulicy baloniki, zanim wyjechał na wojnę burską! Jeśli o Forsyte’ów chodzi, to nikt mnie uczyć nie będzie.

Szczera rozmowa z pewnym psem
Według starej legendy, chętnie kolportowanej przez miłośników psów, król Salomon umiał podobno rozmawiać, ze zwierzętami. Wyznam, że nie robi to na mnie wrażenia. Trudno mi też z szacunkiem myśleć o szczekającym królu. Już raczej wolałbym psa mówiącego ludzkim głosem.

Przez kilka miesięcy miałem wrażenie, jakoby moja suczka Franzi interesowała się seksem tylko w jego grupowej formie. W końcu odkryłem jednak, że jest zakochana w pewnym kudłatym, czarnym kundlu niewiadomego pochodzenia, który ostatnio regularnie u nas bywa i jest traktowany przez Franzi jako ktoś stały. Ja osobiście nie cierpiałem tego drania. Cała jego postać napełniała mnie wstrętem. Robił na mnie wrażenie hipisa. Wpuszczałem go do domu tylko ze względu na Franzi. Podczas ostatniej wizyty, gdy Franzi zajęta była czymś w kuchni, moja gościnność posunęła się tak daleko, że zacząłem go drapać po brzuchu. Psy przepadają za tym. Lubią się położyć na grzbiecie i wyciągnąć wszystkie cztery łapy do góry, żeby tylko niczego nie uronić z rozkoszy drapania. - Dobry piesek, dobry, dobry - mruczałem podczas tej pieszczoty. - Piesek bardzo się cieszy, kiedy go drapiemy - prawda? - Ani, ani - zabrzmiała głośna i wyraźna odpowiedź. - W ogóle nie cieszę się. Ale sam nie mogę się tam podrapać. Takie jest życie. Byłem nieco zaskoczony. Jak to? Ten kundli bękart, włóczący się całymi dniami po ulicach i nie mający z pewnością nawet podstawowego wykształcenia, mówi bezbłędnie po hebrajsku? - Wybaczy pan - powiedziałem zaaferowany. - Pan rozumie ludzką mowę? - Wszystkie psy rozumieją ludzką mowę. One tylko ukrywają to przed ludźmi.

- Ale dlaczego? - Ponieważ ludzie z ich głupią gadaniną i tak są dostatecznie nudni. Gdyby jeszcze wiedzieli, że my ich rozumiemy, nie byłoby z tym końca... Ale dlaczego przestał pan mnie drapać po brzuchu, drogi panie? Proszę spokojnie kontynuować, jeśli to panu sprawia przyjemność. O mnie niech się pan nie martwi. Ja jestem nauczony nie stawiać oporu. Czy życzyłby pan sobie może, abym jeszcze wyciągnął język i merdał ogonem? Albo rozkosznie mruczał? Nie wiedziałem, co odpowiedzieć. Nie mam żadnego doświadczenia w rozmowach z obcymi psami. - W każdym razie - powiedziałem wreszcie - gratuluję panu, że znalazł pan sobie taką miłą suczkę jak nasza Franzi. - Miłą? - Tak sądzę. Przecież wystarczy, żebym gwizdnął, a już siedzi mi na kolanach i liże mnie po brodzie. Czasami to nawet staje na tylnych łapkach, żeby sięgnąć mego nosa. Ona jest mi szczerze oddana. - Szczerze! - zawarczał amant mojej suczki i zapalił papierosa. - Oddana! Można się uśmiać! Ona w ogóle nie wie, co to słowo znaczy. Mnie na przykład pozwala się do siebie zbliżyć, kiedy jest w tym okresie, co pan wie. A gdy tylko dostanie co jej trzeba, wyrzuca mnie za drzwi. Nigdy jeszcze nie wpadła na pomysł, żeby przedstawić mnie swoim szczeniętom, do których powstania przecież przyczyniłem się w jakimś stopniu. Nigdy też nie zdarzyło się jej zostawić dla mnie choćby jednego kąska z tego, co dostaje od pana, a dostaje przecież za nic. - Do mnie - odparłem oburzony - odnosi się bardzo serdecznie i po przyjacielsku. - Nic dziwnego. Ona jest religijna. - Ona jest jaka? - A żeby pan wiedział, mój panie! Franzi w stosunkach z psami jest stworzeniem brutalnym i egoistycznym. Serdeczna i przyjacielska jest tylko wobec bogów. A już wszechmocnego obdarza miłością wręcz fanatyczną. - Kto to jest „wszechmocny”? - Pan. - Ja? - Tak, pan. Z psiej perspektywy. Pan jest duży i silny, pan może zbić. Pan żywi Franzi, pan zapewnia jej dach nad głową i daje ochronę prawną. A co pan dostaje w zamian? Dzienną rację merdania ogonem, służenie na tylnych łapkach i tym podobne dziecinne figle. I wszystko w porządku. Ludzie interesują się przecież psem o tyle, o ile pies się zachowuje po ludzku. Wtedy jest to pieseczek, kochany pieseczek. No, nam to też odpowiada. Wpadamy automatycznie w podniecenie, gdy drapiecie nas po brzuchu. Jesteśmy gotowi natychmiast biec po kij, który nam rzucacie, wiemy bowiem, że to was uszczęśliwia. No bo jednak łatwiej odgrywać teatr, niż latać po świecie z pustym brzuchem. - Tak czy inaczej, psy są najwierniejszymi przyjaciółmi ludzi.

- Ludzi? Jakich ludzi? Franzi jest pańskim przyjacielem. Pańskim i nikogo więcej. Ponieważ pan jest tym, który dba o jej egzystencję. Czyżby pan jeszcze nie znał tego łacińskiego przysłowia „ubi bene, ibi canis”? Co się tłumaczy: „Gdzie dobrze jest, tam i pies.” Gdyby Franzi dostawała lepsze żarcie od kogoś innego, wtedy on byłby jej bożkiem, nie pan. Ona jest ściśle monoteistyczna. Wierzy w jednego bożka i lekceważy innych, zwłaszcza niezamożnych i tych, od których nie można się spodziewać żadnych korzyści. Czyżby pan nie zauważył, jak ona zaczyna dziko szczekać, gdy w drzwiach stanie żebrak lub domokrążca? A jeżeli nie szczeka, może być pan pewien, że to jakiś oszust, który w domu trzyma pod materacem całe paczki banknotów. - W każdym razie Franzi wykonuje swoje obowiązki - pilnuje naszego domu. - Franzi pilnuje pańskiego domu! Niech pan nie będzie śmieszny, mój panie! To, czego Franzi pilnuje, jest jej domem. Ona pilnuje swego chleba powszedniego i surowo baczy, aby inny pies jej tego nie zabrał. To, co pan uważa za wypełnianie obowiązków, jest zwykłą walką o byt. Można to też nazwać egzystencjalizmem, jeśli czytał pan Sartre’a. - Nie czytałem. Nie jestem psem. - Nie, oczywiście nie. Ale być wszechmocnym to duża przyjemność. I puszyć się swoją wielkodusznością. I od rana do wieczora pozwalać się wielbić jakiejś zależnej od siebie kreaturze. Zaiste - być psem przy człowieku to szczególny zawód. Sądzę, że my, psy, jesteśmy jedynymi na świecie stworzeniami, które żyją z głupoty człowieka - zechce pan wybaczyć. Popadłem w zadumę: - No, tak... zatem... cóż by należało czynić? - Nic. Niech pan zapomni, co panu mówiłem, łaskawy panie. To był tylko żart. A poza tym - psy przecież w ogóle nie potrafią mówić... To mówiąc położył się na grzbiecie i wyciągnął zapraszająco wszystkie cztery łapy, jak to zwykle czynią psy, gdy chcą być podrapane po brzuchu. Podrapałem go. Spojrzał na mnie, zaczął przyjaźnie mruczeć i wywalił język. Psy bardzo lubią, kiedy się je drapie po brzuchu.

Dwie wersje pewnego wywiadu
Długoletnie doświadczenie doprowadziło mnie do wstrząsającego odkrycia: poziom wywiadu prasowego nie zależy bynajmniej od inteligencji lub dowcipu osoby wypytywanej, lecz pytającej. I klops. Chyba, że się trafi na jakiegoś dziennikarza-intelektualistę. Ale gdzie są tacy?

Wywiad przeprowadzony - Szalom, panie Tola’at Shani. Pan pozwoli - na imię mi Ben. Redakcja mnie tu przysłała. To znaczy do pana. Czyli na wywiad. - Niech pan siada, młody człowieku. Jestem do pańskiej dyspozycji. - Niezła buda, ta tutaj pańska. Pierwszy sort, daję słowo. Podpiwniczona? - Powiedzmy, że tak... - Iz ogródkiem. Takie chałupy teraz kosztują, no nie? - Z pewnością. - No więc. Jak już powiedziałem. Mam zrobić z panem wywiad na temat pańskiej ostatniej powieści. Napisał ją pan przecież, co? - Skończyłem właśnie pracę nad tym dziełem. - Wspaniale. Czyli ma pan już to z głowy. Jaki tytuł? - „Z prochu powstałeś”. - Fajno. Możemy przejść na „ty”. - To jest tytuł mojej nowej książki. - Ach, tak. No, ale to będzie na pewno bomba. Jak i poprzednie pańskie książki. Pan w ogóle pisze same bombowe rzeczy. - Staram się jak mogę. Uda mi się, to i czytelnicy są zadowoleni. - Bardzo słusznie. Ale dlaczego pan, panie Tola’at Shani, ten kurz, to znaczy tę powieść, czy co tam to jest. Jednym słowem tę książkę - czemu panu ją napisał? I właśnie teraz? - Niech pan, proszę, jakoś to bardziej sprecyzuje, mój chłopcze. - Okay! Może być. Dla mnie to wszystko jedno. A więc ja bym chciał wiedzieć, o co się w tym kawałku rozchodzi. - Jeśli pana dobrze zrozumiałem, to chciałby pan poznać fabułę mego utworu? - O, właśnie. Fabułę. Tak przecież mówiłem. - Nie sądzi pan, że należałoby robić jakieś notatki, przyjacielu? - A po co? Ma się wszystko tutaj. W głowie. No więc ta cała fabuła - jak to z nią jest? - Moja powieść jest szeroką panoramą ludzkich ułomności, potknięć i cierpień. Akcja rozgrywa się podczas drugiej wojny światowej. Bohaterem jest żołnierz brygady żydowskiej we Włoszech. Piękna córka burmistrza pewnej małej miejscowości na południu zakochuje się w tym żołnierzu... - Powiedział pan „żołnierzu”. Będzie więc chyba dużo fajnej kopsaniny, co?

- Czego, proszę? - Kopsaniny. To znaczy takich, no... walk. - Owszem, o tym też piszę, ale raczej marginesowo. Głównie chodzi mi o ten wewnętrzny konflikt, który powstaje w duszy naszego bohatera, gdy styka się z okrucieństwami wojny. -- Co to znaczy „naszego bohatera”? Co to za bohater? - Bohater tej powieści. - Powinien pan to powiedzieć wyraźniej. No, ale co z nim w końcu? - W sercu tego żołnierza toczy się walka między jego uczuciami patriotycznymi a głęboką odrazą do nieludzkich aspektów tej wojny. - Kto wygrywa? A to tam - co to jest za obraz? - Jaki obraz? - Ten na ścianie. Nad panem. - To nie żaden obraz, młody przyjacielu. To mój dyplom uniwersytecki. - Dyplom. Świetnie. A za co ten dyplom? Zresztą nieważne. A więc pańska książka o Włoszech jest historią prawdziwą? - W pewnym sensie. Sceneria jest autentyczna, ale fabuła jest jakby trawestacją „Antygony” Sofoklesa. - Kogo? - Sofoklesa. Autora większości tragedii greckich. - Znam. Z tym to ma pan rację. Ale przedtem mówił pan coś o jakimś proteście przeciwko wojnie. - Antygona była córką króla Edypa... - Oczywiście, Edypa. Tego od psychoanalizy. Całkiem niezłe... A zatem to jest ta pańska fabuła, jak ją pan nazywa. - Fabuła z konieczności ma charakter lokalny. Ale ogólne przesłanie jest uniwersalne. Jest jakby inwentaryzacją problemów naszej epoki... Czy jednak nie powinien pan sobie kilku rzeczy zapisać, drogi przyjacielu? - Nie ma potrzeby. Ja pamiętam wszystko. O to niech się pan nie martwi. Co tu jeszcze? Aha: nie posiada się pan, oczywiście, z radości? - A to czemu? - Zawsze jak się coś upchnie, to człowiek z radości chce wyskoczyć ze skóry. Wyskakuje pan ze skóry? - Hm... jakby tu powiedzieć... raczej...

Wywiad opublikowany „NIE POSIADAM SIĘ Z RADOŚCI!” - MÓWI AUTOR POWIEŚCI „ODKURZACZ” UDZIELAJĄC EKSKLUZYWNEGO WYWIADU NASZEMU WSPÓŁPRACOWNIKOWI Znany literat Tola’at Shani udzielił mi w swojej rezydencji nader ekskluzywnego wywiadu. Tematem była jego najnowsza powieść, której autor przepowiada przyszłość bestsellera. Siedzę naprzeciwko pisarza w jego ze smakiem urządzonym atelier i podziwiam ostro zarysowany profil, smukłą sylwetkę, a także długie, nerwowe palce Mistrza. Za oknem piękny widok na sąsiednie wille. Jest późne popołudnie. Tola’at Shani: - Jak się panu podoba mój dom? Ja: - Owszem, niczego. T. Sh. (z dumą): - Mam tu własny ogródek, czterdzieści sześć metrów kwadratowych powierzchni użytkowej i łazienkę z wodą bieżącą. Nabycie i utrzymanie takiego domu kosztuje dzisiaj majątek. Ja: - Czy mógłbym pana zapytać o fabułę pańskiej nowej powieści? T. Sh: - Ależ proszę. Bardzo chętnie. Oto historia. Jest więc pewien major żydowskiej brygady (akcja rozgrywa się za granicą). Niedziela. Wielka strzelanina i bijatyka. Krótko i węzłowato: nieziemska rozróba! A młoda córka we włoskim miasteczku (rzecz ma charakter klasyczny!), piękna jak gwiazda filmowa, zakochuje się w pewnym młodym pisarzu, który nic tylko marzy i marzy. Taki ogólnie marzyciel, można powiedzieć. Ja: - Jeden z naszych żołnierzy, prawda? T. Sh: - Słusznie. W domu chodzi na uniwersytet (jeśli już mówimy o tym żołnierzu). Chodzi nawet na różne wydziały. Ale tu, jako żołnierz, popada w liczne konflikty, w ostrą rywalizację o tę dziewczynę. Ona nazywa się Szula... Ja (przerywając): - Momencik, drogi przyjacielu. Szula... Szula - to brzmi jakby imię z jakiejś greckiej tragedii. T. Sh: - Zgadza się. Trafił pan w sedno. I ta dziewczyna - Szula, jakeśmy ją nazwali - jest przeciwko wojnie, a zarazem jest zwariowana na punkcie tego... Ja: - Edypa? T. Sh: - O, właśnie. Tak więc to zręcznie urządziłem, że kompleks nawiązuje wprost do tragedii Syfoluksa. Może powinienem pana jeszcze uświadomić, że nasz bohater ma trochę innego rodzaju skłonności - pan rozumie? Ale on to starannie ukrywa. W końcu jednak jest to historia z życia. Ja: - Czy można by zatem powiedzieć, że jest to jakby bilans epoki atomowej? T. Sh: (zaskoczony).: - Sądzi pan? Ja: - Bez wątpienia tak jest. T. Sh: - No, nie chciałbym wkładać kija w mrowisko, pan rozumie. Tam na ścianie wisi mój dyplom.

Ja: - Wspaniale, Tola’at Shani. T. Sh: - A dyplomów nie dostaje się tak sobie, zgodzi się pan chyba? Coś jeszcze może? Ja: - Tylko jedno, ostatnie już pytanie: jest pan zadowolony, że ma pan ten „Odkurzacz” z głowy? T. Sh: - Wprost nie posiadam się z radości!

Nie ma litości dla wierzycieli
Nie ma na świecie rzeczy bardziej przykrej niż dług moralny. Oprócz finansowego. Kombinacja obu jest absolutnie zabójcza. Jak tego dowodzi następująca historia: Czwartek, 7 czerwca Spotkałem dziś na ulicy przypadkowo Manfreda Toscaniniego. Był bardzo wzburzony. Jak wynikało z jego przeplatanego przekleństwami opowiadania, pragnął pożyczyć sto funtów od Jaszy Obernika, a ten lump, ten opryszek, ten śmierdzący skunks nie wstydził się odpowiedzieć: - Mam, ale ci nie pożyczę! - Długo będzie czekał, nim znowu Manfred zechce z nim rozmawiać! - Czyżbyśmy już tak nisko upadli? - zapytał mnie Manfred. - Czy już na tym zepsutym świecie nie tli się ani jedna iskierka przyzwoitości, przyjaźni, życzliwości? - Ależ, Manfredzie! - uspokajałem go. - Po co te nerwy? - I wręczyłem mu banknot stufuntowy. - Nareszcie człowiek! - wyjąkał Manfred i z trudem ukrył napływające do oczu łzy. - Najpóźniej w ciągu dwóch tygodni dostaniesz pieniądze z powrotem, możesz na mnie polegać! Jeśli dobrze zrozumiałem wypowiedź mojej żony, to jestem idiotą. Ale przecież przywróciłem Manfredowi Toscaniniemu wiarę w człowieka. I nie chciałbym mieć w nim wroga. Poniedziałek, 18 czerwca Gdy wychodziłem z „Café Rio”, natknąłem się na Manfreda Toscaniniego. Poszliśmy dalej razem. Starannie unikałem jakiejkolwiek wzmianki o pożyczce, wydawało mi się jednak, że to właśnie budziło jego szczególne rozgoryczenie. - Powodu do obaw chyba nie masz - zasyczał. - Przyrzekłem ci, że dostaniesz swoje pieniądze w ciągu czternastu dni, a czternaście dni jeszcze nie minęło. Czego ty właściwie chcesz? - Broniłem się wskazując na to, że nie wspomniałem o pieniądzach ani słowem. Manfred oświadczył, iż nie sądzi, abym był lepszy od innych, i pozostawił mnie na środku ulicy. Wtorek, 3 lipca Przykre zajście na tarasie kawiarni. Manfred Toscanini siedział z Jaszą Obernikiem i przyglądał mi się badawczo. Był wyraźnie wzburzony. Starałem się możliwie niewinnie patrzeć prosto przed siebie, ale to tylko pogorszyło sprawę. Manfred powstał, przystąpił do mnie i oświadczył tak głośno, że słychać go było w całej kawiarni: - Dobrze, przyznaję: jestem kilka dni w zwłoce. No i co z tego? Świat się nie zawali. I nie musisz mi się tak przyglądać z wyrzutem!

- Usiłowałem replikować, że nic takiego nie uczyniłem. Na to Manfred nazwał mnie kłamcą i jeszcze dodał coś, co raczej trudno powtórzyć. Obawiam się, że mogą być komplikacje. Moja żona powiedziała to, co kobiety zwykle w takich razach powtarzają: - A nie mówiłam? I uśmiechnęła się sardonicznie. Środa, 11 lipca Jak słyszę, Manfred Toscanini rozgłasza wszędzie, że jestem beznadziejnym narkomanem i że dwie znane adwokatki wniosły przeciwko mnie proces o alimenty. Oczywiście ani słowa w tym prawdy! Morfina! Ja nawet nie palę. Zona jest zdania, że dla wewnętrznego spokoju powinienem zrezygnować z tych stu funtów. Piątek, 13 lipca Widziałem dziś Toscaniniego stojącego w ogonku do kina. Na mój widok postawił oczy w słup, żyły na czole mu nabrzmiały, a kark zesztywniał. - Manfred - powiedziałem łagodnie. - Chciałbym ci coś zaproponować: zapomnijmy o całej historii z tymi pieniędzmi. To zresztą drobiazg. Już nie jesteś mi nic winien. W porządku? - Toscanini dygotał z wściekłości. Nie panował już nad sobą - w takim stanie jeszcze go nie widziałem. Obernik, z którym szedł do kina, musiał go hamować, inaczej rzuciłby się na mnie. Moja żona tylko powiedziała: - Czy ja ci tego nie mówiłam? Czwartek, 26 lipca Coraz częściej ludzie pytają mnie, czy prawdą jest, że zgłosiłem się na ochotnika do Vietcongu i tylko ze względów zdrowotnych zostałem odrzucony. Wiem, naturalnie, kto kryje się za tymi pogłoskami. Ten sam, który w nocy wybił mi okno kamieniem wielkości pięści. Gdy wczoraj wszedłem do kawiarni, poderwał się i zaczął warczeć: - Czy to jest kawiarnia, czy azyl dla włóczęgów? - Aby uniknąć komplikacji, kelner wyrzucił mnie za drzwi. Moja żona to przepowiadała. Środa, 8 sierpnia Dziś odwiedził mnie mój ukochany kuzyn Aladar i poprosił o pożyczkę w wysokości dziesięciu funtów. - Mam, ale ci nie pożyczę - odpowiedziałem. Aladar jest moim ukochanym kuzynem, nie chciałbym tej przyjaźni rujnować. I bez tego mam dosyć kłopotów. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zabrało mi paszport. - Czekamy na wiadomość z Wietnamu - padła tajemnicza odpowiedź, gdy zapytałem, kiedy otrzymam paszport z powrotem. Tyle co do moich planów ucieczki za granicę. Moja żona, której ostrzeżenia puszczałem wcześniej mimo uszu, nie pozwala mi już wychodzić na ulicę samemu. W jej towarzystwie udałem się po ratunek do psychiatry. - Toscanini nienawidzi pana, ponieważ wzbudza pan w nim poczucie winy - wyjaśnił mi. - W stosunku do pana cierpi na przemieszczenie kompleksu ojcowskiego. Powinien pan mu pomóc ten kompleks odreagować. Na przykład umożliwiając mu ojcobójstwo. Ale to chyba zbyt wielkie wymagania? - Potwierdziłem. - Istnieje jeszcze ewentualnie inna możliwość. Żądza mordu będzie tkwiła w Toscaninim dopóty, dopóki nie będzie mógł oddać panu pieniędzy. Czy nie mógłby pan stworzyć mu taką możliwość drogą, powiedzmy, jakiejś anonimowej zapomogi? - Podziękowałem

psychiatrze wylewnie, pospieszyłem do banku, podjąłem pięćset funtów i dyskretnie wrzuciłem je do skrzynki na listy w mieszkaniu Toscaniniego. Poniedziałek, 13 sierpnia Na ulicy Dizengoffa spotkałem Toscaniniego. Zobaczył mnie, splunął i poszedł dalej. Złożyłem o tym raport psychiatrze. Uceluje, kto próbuje - powiedział. - Wiemy przynajmniej, że w ten sposób nie da rady. Z zaufanego źródła dowiedziałem się, że Manfred kupił ogromną lalkę szmacianą, trochę do mnie podobną. Wieczorami, przed pójściem do łóżka, wbija jej w okolice serca cienkie szpileczki. Policja odmawia interwencji. Piątek, 17 sierpnia Nieprzyjemne uczucie na plecach, jakby od kłucia igiełkami. W nocy obudziłem się zlany zimnym potem i zacząłem się modlić. - Zgrzeszyłem, Panie! - jęczałem. - Bliźniemu swemu w Izraelu pożyczyłem pieniądze. Czyż będę znosił skutki mego szaleństwa aż do śmierci? Czy nie ma już dla mnie ratunku? - Z wysoka usłyszałem głos: - Nie ma! Wtorek, 28 sierpnia Igły w biodrach, igły między żebrami, kompleks ojcowski wszędzie. Wsparty z jednej strony o laskę, a z drugiej o ramię żony, dowlokłem się do internisty. Po drodze ujrzeliśmy idącego z przeciwka Obernika. - Ephram - szepnęła moja żona. - Przyjrzyj mu się dokładnie! Okrągła gęba... błyszcząca łysina... idealny typ ojcowski! Byłażby jeszcze dla mnie jakaś nadzieja? Czwartek, 30 sierpnia Spotkałem Toscaniniego przed kawiarnią i zatrzymałem go. - Nie dawaj mi pieniędzy, dziękuję! - zawołałem szybko, by nie próbował mnie zamordować. Obernik uregulował twój dług co do grosza. Prosił mnie wprawdzie, abym ci tego nie mówił, ale powinieneś przecież wiedzieć, jakiego masz dobrego przyjaciela. Od dziś, jeśli już jesteś komuś winien sto funtów, to nie mnie, lecz Obernikowi. Oblicze Manfreda rozpogodziło się. - Nareszcie człowiek! - wykrzyknął, z trudem powstrzymując łzy. - Najpóźniej w ciągu dwóch tygodni będzie miał swoje pieniądze z powrotem. Poniedziałek, 17 września Gdy dziś ramię w ramię maszerowaliśmy ulicą Dizengoffa, Manfred powiedział: - Obernik, ta pożałowania godna kreatura, przygląda mi się w ostatnich czasach tak bezczelnie, że mam ochotę dać mu po mordzie. Zgoda, jestem winien mu jakieś pieniądze, wcale się nie zapieram. Ale to go nie upoważnia do traktowania mnie jak żebraka. On mnie jeszcze nie zna, ale mnie pozna - wierz mi!

Uwierzyłem mu.

Wybrał i przełożył Stanisław Lewański Wydawnictwo Dolnośląskie Wybór z tomów: Drehn Sie sich um, Frau Lot!, In Sachen Kain und Abel, Kein Öl, Moses?, Kein Applaus für Podmanitzki © Ephraim Kishon © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1988 Okładkę projektował Aleksander Sroczyński Redaktor Wojciech Grzelak Redaktor techniczny Tomasz Kisielnicki Printed in Poland WYDAWNICTWO DOLNOŚLĄSKIE, Wrocław 1988 Wyd. I Nakład 100 000 + 350 egz. Ark. wyd. 9,0. Ark. druk. 11,5. Papier offset. III kl. 80 g. Oddano do składania 1.X.1987 r. Podpisano do druku 10.III.1988 r. Druk ukończono w marcu 1988 roku. Zam. nr 1469/87 K-4 Wrocławskie Zakłady Graficzne Wrocław, ul. Oławska 11 ISBN 83-7023-012-1