You are on page 1of 7

Kawaleria macedoska w czasach Filipa i Aleksandra jej zastosowanie, taktyka oraz uzbrojenie

Patryk Antos

Spis treci
1. Reforma armii macedoskiej Filipa II 2. Rola kawalerii w armiach greckich i macedoskich 3. Charakterystyka uzbrojenia kawalerzystw macedoskich 4. Taktyka kawalerii macedoskiej, na przykadach wybranych bitew

Wstp
Armia macedoska bya w swoim czasie jedn z najpotniejszych armii staroytnego wiata. Sw potg osigna gwnie dziki genialnym dowdcom i reformatorom z dynastii Argeadw, Filipowi II i Aleksandrowi Macedoskiemu ktry podbi dziki niej ca Persj. W swojej pracy chciabym skupi si gwnie na analizie sposobu walki, uzbrojenia oraz zastosowania kawalerii w armii macedoskiej w czasach panowania tych dwch wadcw. Przed reform Filipa II armia macedoska bya sabo wyposaona i sabo zdyscyplinowana. Jej rdzeniem bya cika jazda hetairoi, czyli towarzyszy, skadajcych si ze wity krlewskiej oraz szlachty. Byo ich jednak niewielu, zaledwie kilka setek. Wikszo onierzy pochodzio z poboru i skadali si na nich pochodzcy z nizin rolnicy i grscy pasterze, sabo zorganizowani i wyposaeni. Po tym jak Filip przej wadz nad ca Macedoni, korzystajc z dowiadczenia jakie zdoby jako zakadnik w Tebach oraz swoich wasnych eksperymentw jako zarzdca Amfaksistis, stworzy on nowoczesn i zdyscyplinowan armi mogc sprosta rnorakim zadaniom pola bitwy. Ukrci tendencje separatystyczne wadcw grskich klanw dajc im wysokie pozycje w swojej armii oraz przyjmujc ich synw na dwr jako paides basilkoi, gdzie suyli jako paziowie szkolc si jednoczenie na przyszych dowdcw. Bogate kopalnie z gry Pangaion finansoway armie Filipa. Piechota zostaa zreorganizowana w now falang stworzon przez Filipa. Od tej pory walczyli w szyku gbokim na dziesi osb, wyposaeni w dugie piki sarissy, mae tarcze macedoskie zwane aspis, prawdopodobnie z powodw ekonomicznych nosili jedynie lekkie zbroje wykonane z sukna, bd ze skry i metalowe hemy, bd tradycyjne kapelusze macedoskie kausia. Dziki wykorzystaniu sariss podczas starcia z hoplitami na jedn greck wcznie przypaday trzy wcznie Macedoczykw. Dodatkowo dziki zwikszonej dugoci mogli oni rani hoplitw zanim tamci mogli odpowiedzie na atak. Reforma obja rwnie kawaleri. Przed ni bya to sabo zdyscyplinowana grupa szlachcicw walczca gwnie oszczepami lub krtkimi wczniami, przez co nie miaa w ogle szans w starciu z greck falang. Pierwsz zmian byo otwarcie grupy hetajrw na wie krew nie tylko macedoskiego pochodzenia. Dziki nadawaniu ziemi hetajrom na nowo zdobytym terytorium Filip zapewnia sobie ich lojalno. Zmieni rwnie ich uzbrojenie wyposaajc ich w dugie trzy metrowe wcznie zwane xyston, dusze od standardowych wczni doru onierzy greckich. Najwaniejsz zmian byo jednak znaczne zwikszenie dyscypliny w armii. Zarwno poprzez cige wiczenia w czasie pokoju, jak na przykad marsze w penym uzbrojeniu, jak i poprzez zwikszenie rygoru, zabraniajc obecnoci kobiet w obozie, wozw na bagae i znacznie ograniczajc liczb suby. Do jednego sugi na kawalerzyst oraz jednego na dziesiciu piechurw. Dziki temu pozby si tabunw jakie toczyy si w tamtych czasach za armiami greckimi i perskimi. Filip stworzy rwnie korpus inynierw, ktry ulepszy znacznie machiny oblnicze, dziki czemu jego oblenia byy szybkie i skuteczne i niezbyt przypominay dugotrwaych oble w greckim wydaniu. Dziki tym zmianom Filip stworzy armi zdoln pobi na polu niemale kadego przeciwnika. Dziki niej podporzdkowa sobie Grecj, i przygotowa grunt pod inwazj na Persj, przed czym powstrzymaa go jednak mier w 336 r. p.n.e. Jego syn Aleksander wykorzysta wietn machin wojenn stworzon przez ojca, samemu dokonujc rwnie pewnych ulepsze, dziki czemu stworzy najpotniejsz wspczesn mu armi i podbi wielkie Perskie imperium, nie przygrywajc adnej bitwy.

Rola kawalerii w armii greckiej i macedoskiej


Przed reform Filipa rola kawalerii w armiach greckich i macedoskich nie rnia si zbytnio. Mimo teoretycznie wikszego znaczenia bojowego hetajrw nie mogli oni peni wikszej roli bitewnej z powodu nieskutecznoci w starciu z gwn si bojow miast greckich jak bya falanga hoplitw. Kawaleria w armiach miast greckich nigdy nie odgrywaa znacznej roli, byo tak z wielu powodw. Pierwszym z nich byo zapewne uksztatowanie terenu pwyspu bakaskiego. Grzyste tereny Grecji i Macedonii nie sprzyjay wykorzystaniu konnicy w walnej bitwie jako gwnej siy uderzeniowej. Dodatkowo wysokie koszty utrzymania i hodowli koni bojowych skutecznie zmniejszay liczb kawalerzystw. Z racji tego w armiach greckich kawaleria spenia gwnie rol zwiadowcw oraz harcownikw, nkajcych wrog piechot oszczepami oraz miadc najwyej lekk piechot wroga. Kawaleria atakowaa zwykle w linii tworzc co w rodzaju konnej falangi, nie pozostawiajc wiele miejsca na manewry. Walczc z przewaajc si wrogiej kawalerii tak podczas walk z Persami, greccy kawalerzyci mieli nadzieje przytrzyma przeciwnika na tyle dugo by doczeka si wsparcia swojej piechoty. To wszystko sprawiao, ze kawaleria nie bya, a tak wanym elementem prowadzenia wojny przez Grekw. Zupenie inne podejcie prezentowali zreformowani hetajrowie Filipa II. Znaczne zwikszenie liczebnoci hetajrw poprzez nadania ziemskie sprawio ze stali si oni liczc si na polu bitwy. Hetajrowie byli zgrupowani w szwadrony zwane ilai (liczba pojedyncza: ile) liczce zwykle dwiecie osb, wyjtkiem by tak zwany ille basilikoi? Stanowicy oddzia przyboczny krla w tym wypadku Aleksandra i znajdujcy si bezporednio pod jego dowdztwem. Pozostae szwadrony byy zwykle dowodzone przez dwie osoby o tytule ilarches poniewa zgodnie ze sowami Flawiusza Arriana, Aleksander nie chcia nawet by jego najblisi przyjaciele znajdowali si w centru uwagi. Filip zamiast uywa ich jako zwiadowcw, uywa ich jako gwnej siy uderzeniowej majcej zama siy wroga sw potn szar. Niezwykle wane byo cise wspdziaanie kawalerii i piechoty. Kiedy piechota angaowaa przeciwnika frontalnie kawaleria szarowaa z flanki miadc przeciwnika. Ta taktyka wprowadzona przez Filipa staa si podstawow metod dziaa kawalerii macedoskiej. Jego syn stosowa odmienn taktyk, wysyajc najpierw piechot i pozostae oddziay kawalerii by ta przygotoway grunt pod decydujc szar jego towarzyszy. Szykiem stosowanym przez Macedoczykw by klin, ktry sprawdza si znacznie lepiej w rozbijaniu wrogich szykw ni stosowana powszechnie konna falanga. Od momentu gdy Filip II zosta archontem zwizku Tessalijskiego, w skad armii Macedoskiej wesza rwnie wietna tessalijska kawaleria uwaana za jedn z najlepszych w Grecji. Tessalijczycy stosowali dla swojej kawalerii formacj rombu ustawiajc dowdcw na kadym rogu. Taka formacja zapewniaa znaczn mobilno na polu walki i pozostawaa spjna pomimo zmian prdkoci i kierunku. Dziki temu pozwala na szybkie wykorzystanie luk w formacji przeciwnika, jednak jej ksztat sprawia, e kawalerzyci pozostawieni w tyle formacji mieli do nik przydatno bojow. Tessalijczycy ustawiani byli zwykle przez Aleksandra na lewym skrzydle, gdzie powstrzymywali napr wrogiej kawalerii, dajc czas prawemu skrzydu na przebicie przez linie wroga. Nieraz te oddziay musia walczy ze znacznie przewaajcymi siami. Mimo posiadania znakomitej siy uderzeniowej wadcy Macedonii, nie zaprzestali uywania lekkiej kawalerii. Gwnym typem lekkiej kawalerii byy oddziay prodromoi, bd sarissophoroi znacznie lej uzbrojone ni hetajrowie lub tessalijczycy, speniali gwnie zadania zwiadowcze, prowadzc rekonesans przed gwnym czonem armii jednak podczas bitwy przydzielano im zwykle zadanie chronienia prawej flanki hetajrw jako oddziay uderzeniowe. Ich zdolnoci jako zwiadowcw musiay nie by zbyt due gdy po bitwie pod Gaugamel zostali oni zastpieni w tej roli przez wieo sformowane oddziay kawalerii perskiej.

Charakterystyka uzbrojenia kawalerzystw macedoskich


Na uzbrojenie hetajrw skaday si duga, ponad trzy metrowa wcznia xyston posiadajca dwa ostrza jedno gwne i drugie, krtsze dodatkowo obcione suce jako przeciwwaga. Byy podobno wykonane z drewna derenia jadalnego, pospolitego w tamtych czasach w Macedonii. Poza dziaaniem jako obcienie tylne ostrze suyo jako bro zapasowa w chwili zamania wczni podczas szary. Sama wcznia trzymana bya zwykle w dwch trzecich dugoci. Zarwno o dugoci jaki i o budowie wczni wiadczy mozaika przedstawiajca bitw pod Issos. Wprawdzie z wczni dzieronej przez Aleksandra na tej mozaice pozostao jedynie tylne ostrze i przednia cz jednak mona atwo stwierdzi z niej prawdopodobn dugo xyston i sposobu jego uytkowania. Kolejn czci uzbrojenia by miecz, zwykle zakrzywiony kopis, ktry wedug Ksenofonta wietnie nadawa si dla jazdy, lecz rwnie czsto uywano zwykego prostego miecza. Miesz stanowi miecz bro podrczn uywan gwnie w wypadku zniszczenia xyston -u, jednak wielu kawalerzystw wolao podobno uywa drugiego koca wczni. Sam Aleksander wedug przekazw, wola uywa prostego miecza. Jeden z jego oficerw uratowa mu ycie odcinajc wrogowi rk mieczem. Ubir ochronny Towarzyszy stanowiy midzy innymi hemy typu beockiego, przypominajce kapelusze z wygitym do gry rondem. Takie hemy zapewniay bardzo dobre pole widzenia, tak wane dla kawalerzystw. Ich zbroje skaday si zwykle z dugiego do pasa napiernika, by krtszy od uywanego przez piechot by umoliwi pochylanie si w siodle. Byy to zwykle wykonane z brzu zbroje atlety lub wykonane z ptna napierniki, dodatkowo posiadali oni zwykle wykonane z brzu nagolenniki chronice nogi. Konie byy rwnie chronione metalowymi elementami bd cikimi skrami skrami by zapewni im ochron przed strzaami. Cae to wyposaenie znacznie zwikszao wag jedca, co zwikszao si uderzeniow. Dopiero w czasach po Aleksandrze jedcy zaczli wykorzystywa tarcze walczc konno. Jednak Towarzysze posiadali tarcze, uywali ich walczc pieszo, szturmujc mury lub gdy musieli utrzyma pozycje. Kawaleria tesalijska miaa podobne uzbrojenie, jednak uywali krtszych wczni oraz oszczepw w poczeniu z xyston. Kolejnym wanym oddziaem kawalerii byli prodromoi jako lekka kawaleria nie posiadali zwykle adnych metalowych zbroi, ani oson ng. Ich gwnym uzbrojeniem bya duga wcznia, ktr prawdopodobnie by xyston mimio tego, e ich przydomek sarissophoroi, wskazywaby na uycie sariss. Uywali jednak hemw, zapewne tych w typie beockim, bd trackim. Podczas kampanii Aleksandra do jego armii doczyy rwnie sformowane z miejscowych jednostki np. konnica iraska, skadajca si z konnych ucznikw, ktrzy byli niezwykle pomocni jako lekka konnica. NA ich uzbrojenie prawdopodobnie skaday si tradycyjne ubiory typowe dla tych ludw oraz krtkie uki, ktrych mona byo uywa z koskiego grzbietu.

Taktyka kawalerii macedoskiej, na przykadach wybranych bitew


Bitwa pod Cherone 338 r. p.n.e.
Bitwa pod Cherone jest wietnym przykadem zastosowania taktyki wspdziaania piechoty i konnicy stosowanej przez Filipa Macedoskiego. Sw armi macedoski krl ustawi w szyku ukonym, ustawiajc doborowe oddziay hypaspitw bezporednio pod swoim dowdztwem na prawym skrzydle, na lewym skrzydle umieszczajc Aleksandra wraz z kawaleri hetajrw. Ich przeciwnicy rozstawili si w szyku prostym dzielc pomidzy siebie skrzyda. Tebaczycy wraz z doborowym witym zastpem ustawili si na prawym skrzydle, za niedowiadczone wojska Ateczykw (Ateny od 20 lat nie prowadziy wojny) byy ustawione na lewym skrzydle. Centrum naleao do hoplitw miast sprzymierzonych. Natarcie rozpoczo prawe skrzydo Macedoczykw, ktre po krtkim starciu z Ateczykami zaczo udawa odwrt. Ateczycy niezbyt dowiadczeni, rozpoczli pogo za onierzami Filipa, rozluniajc swoje szyki. Ten ruch spowodowa, e reszta beotw musia ruszy w lewo by nie dopuci do rozerwania szyku. Jedynie najbardziej zdyscyplinowany wity zastp utrzyma swoj pozycj. W luk, w greckim szyku, ktra utworzya si wskutek pogoni uderzy Aleksander wraz ze swoimi Towarzyszami. Za nim ruszya falanga macedoska, ktra zaczea naciera z flanki na greckie centrum. Towarzysze otoczyli wity zastp. Cofajcy si hypaspici Filia zaczli ju wchodzi na pobliskie wzniesienie, lecz widzc ruch Aleksandra, Filip nakaza uderzy na zdezorganizowanych Ateczykw. Ta naga szara zupenie zaskoczya onierzy Aten, ktrzy zamali szyk i rzucili si do ucieczki. Fili powstrzyma jednak pocig konnicy.

Bitwa pod Issos 333 r. p.n.e.


Bitwa pod Issos, bya kolejnym wanym etapem perskiej kampanii Aleksandra Wielkiego. Rozegraa si w listopadzie w poudniowej Anatolii, na brzegach rzeki Pinarus. Aleksander jak zwykle ustawi si wraz ze swymi towarzyszami na prawym skrzydle. Pozostawiajc lewe skrzydo swojej sprzymierzonej tesalskiej kawalerii pod dowdztwem Parmeniona. Po drugiej stronie rzeki Dariusz ustawi si w rodku armii otoczony doborow piechot, sw krlewsk gwardi oraz greckimi najemnikami. Na swym prawym skrzydle ustawi kawaleri, ktra rozpocza bitw przekraczajc koryto rzeki i wydajc otwart bitw Tesalczykom. Lewe skrzydo macedoskiej armii, byo niezwykle wane, musiao wytrzyma znaczny napr przewaajcych si wroga, do czasu przebicie si prawego skrzyda pod dowdztwem Aleksandra. Aleksander przej dowdztwo nad hypaspitami i ruszy przez koryto rzeki by wyrwa dziur w szykach perskiej piechoty kardakes. Wtedy te Aleksander ruszy wprost na Dariusza na czele swoich hetajrw, zmuszajc Perskiego wadc do ucieczki. Jednak nie ruszy za nim w pocig widzc kopoty jakie jego onierze mieli w centrum i lewym skrzydle. Widzc to zawrci i uderzy od tyu na greckich najemnikw i perskich onierzy, ktrzy tracc z oczu krla i wobec przewagi przeciwnika rzucili si do panicznej ucieczki. Jak podczas wikszoci bitew w staroytnoci wikszo strat zostaa zadana wrogowi podczas pocigu. Ta bitwa bardzo dobrze ukazuje mistrzostwo w posugiwaniu si kawaleri w wykonaniu Aleksandra Wielkiego. Wykorzysta perfekcyjnie luk wydart przez jego piechot by podprowadzi kawaleri bardzo blisko pozycji Dariusza, zmuszajc go do ucieczki, co skutecznie zamao morale wroga. Susznie rwnie nie porzuci swojego przytoczonego lewego skrzyda, lecz zawrci skutecznie wybijajc persk armi.

Bitwa pod Gaugamel 331 r. p.n.e.


Bitwa odbya si w padzierniku na specjalnie przygotowanym przez Dariusza polu bitwy. Chcc zmaksymalizowa skuteczno rydwanw bojowych, perski krl nakaza oczyci pole bitwy ze wszelkich krzakw i nierwnoci, ktre mogyby przeszkodzi rydwanom. W swojej armi Dariusz zebra soje doborowe jednostki, jak rwnie z rekrutowa indyjskie sonie bojowe, rydwany oraz scytyjsk kawaleri. Zgodnie z persk tradycj ustawi si w rodku armii otoczony doborowymi oddziaami piechoty takimi jak niemiertelni, nioscy jabka lub greccy najemnicy. Na skrzydach ustawi kawaleri ktra mia okry Aleksandra. Rydwany zostay ustawione przed armi w maych grupkach. Persowie posiadali znaczn okoo 5:1, przewag w kawalerii, okrenie armi Macedoczyka wydawao si wic nieuniknione. Aleksander ustawi swoich towarzyszy na prawym skrzydle, jako oson dla nich zebra lekk kawaleri. Na lewym skrzydle kawaleri Tesalczykw i pozostaych sprzymierzecw dowodzi Parmenion, ich zadaniem byo, jak poprzednio utrzymanie pozycji i odpieranie atakw kawalerii perskiej by da czas na przebicie si prawemu skrzydu. Falang podzielono na dwie linie, druga linia miaa zaj si jednostkami wroga ktre prbowayby zaj armie macedosk. Bitw rozpocz Aleksander nakazujc swojej piechocie w szyku falangi ruszy na wroga. Dariusz rzuci wiksz cz jazdy na lewe skrzydo greckie chcc przebi si przez linie Aleksandra. Aleksander tymczasem prowadzi Swoje oddzia bardziej na prawo kierujc si na nieoczyszczon ziemi chcc zmusi Dariusza do zaatakowanie jego daleko wysunitej flanki. Dariusz ruszy rydwanami, jednak wietnie przygotowana armia macedoska bya gotowa rwnie na to. Zabijajc wonicw oszczepami bd tworzc przejcia w szeregach falangi, zagroenie uzbrojonych w kosy rydwanw szybko spado. Kiedy centrum armii macedoskiej rozpoczo walk z perskim centrum, Aleksander w kocu posuwajc si rwnolegle do linii perskich odsun si na tyle daleko, ze zmusi Dariusza do posania za nim caej kawalerii centrum i lewej flanki. Dariusz nie wiedzia, e za kawaleri Aleksandra, kryy si jednostki peltastw, ktrych zadaniem byo utrzymanie perskiej kawalerii i powstrzyma j od zaatakowania od tyu hetajrw, ktrzy wykorzystujc luk powsta pomidzy lew flank i centrum persw zaszarowali tworzc gigantyczny klin. Zwizane walk z macedosk falang perskie jednostki nie mogy skutecznie si przeciwstawi macedoskiej szary. Centrum i lewe skrzydo armii perskiej zostay rozbite i ruszyy do ucieczki. Krl Dariusz ponownie zacz ucieka z pola bitwy, Aleksander mg go ciga jednak na lewym skrzydle armii macedoskiej powstaa luka przez ktr przedara si indyjska i perska kawaleria, jednak zamiast uderzy od tyu na kawaleri Parmeniona, lub falang, ruszya do obozu Helenw po upy. Widzc jednak cik walk na lewym skrzydle swojej armii Aleksander zrezygnowa z pocigu. Prawe skrzydo Persw, majce dotychczas przewag rwnie zaczo si cofa. Jednak uderzone szar Tesalijskiej i pozostaej kawalerii szybko poszo w rozsypk. Ta bitwa bya jednym z najwikszych zwycistw Aleksandra Wielkiego. Bya rwnie wspaniaym przykadem zdolnoci adaptacji armii macedoskiej, ktra wietnie poradzia sobie z zagroeniem, jakie stanowiy rydwany bojowe. Zastosowanie kawalerii w tej bitwie idealnie wpasowuje si w modus operandi Aleksandra Macedoskiego. Szybkie miadce uderzenie w zaangaowanego wczeniej w walk wroga i wymanewrowanie kawalerii perskiej tylko podkrelaj geniusz Aleksandra i wietne wyszkolenie jego kawalerzystw. Armia macedoska bya niewtpliwie jedn z najpotniejszych, jeli nie najpotniejsz armi antycznego wiata. A jej kawaleria wietnie speniaa swoj rol mota w taktyce mota i kowada, stosowanej przez jej wybitnych dowdcw.