Pisang FA6.

indd 1

25/11/2008 4:01:14 PM

NO.BK 27/06.08/10R ISBN 978-983-047-142-6 Cetakan Pertama 2008 © Hak cipta Jabatan Pertanian, Kementerian Pertanian Dan Industri Asas Tani, Malaysia

Hak cipta terpelihara. Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian, artikel, ilustrasi dan isi kandungan buku ini dalam apa jua bentuk dan dengan apa jua cara pun sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman atau cara lain sebelum mendapat izin bertulis daripada Ketua Pengarah Pertanian, Jabatan Pertanian Malaysia. Manuskrip terbitan ini disediakan oleh Bahagian Hortikultur (Seksyen Buahbuahan). Konsep persembahan, suntingan dan rekabentuk disediakan oleh Seksyen Komunikasi, Jabatan Pertanian.

PISANG
Musa spp.

Manual Tanaman

Perpustakaan Negara Malaysia Manual tanaman pisang Musa spp.

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

Petunjuk Ke Arah Pengurusan Tanaman Pisang Yang Bermatlamatkan Kepada Peningkatan Hasil, Kualiti Yang Tinggi dan Keuntungan.

ISBN 978-983-047-142-6 1. Banana—Planting—Handbooks, manuals, etc. 634.772

Jabatan Pertanian Malaysia 2008

Pisang FA6.indd 2-3

25/11/2008 4:01:15 PM

3. Oleh kerana keadaan tanah. manual ini menggariskan : ● Gerak kerja pengeluaran yang perlu dilaksanakan mengikut bulan. ● Standard kualiti atau indikator yang perlu dicapai bagi kerja yang bakal dilaksanakan. 6. Prestasi tanaman pula bergantung kepada perancangan dan amalan agronomi yang tersusun. 2. 7. Penanaman Penjagaan Lampiran 1: Indeks Kematangan Pisang 8. varieti dan corak pengurusan berbeza dari satu tempat dengan tempat yang lain. Pengguna manual ini dinasihatkan supaya membaca bersama buku Pakej Teknologi Tanaman Pisang terbitan Jabatan Pertanian bagi mendapatkan maklumat menyeluruh aktiviti pengeluaran Tanaman Pisang berkenaan. Manual ini penting sebagai panduan bagi memastikan prestasi tanaman yang diusahakan mencapai tahap kesuburan dan pengeluaran hasil yang dikehendaki. 4. ● Bahan input yang diperlukan (jenis dan kadar). Lampiran 3: Perosak dan Penyakit Tanaman Pisang dan Syor Kawalan 38 37 36 12 16 1 2 5 8 anual Tanaman ini mengandungi maklumat ringkas tetapi praktikal mengenai amalan kerja harian dalam pengeluaran komoditi tanaman pisang.indd 4-5 25/11/2008 4:01:15 PM . garis panduan dalam manual ini boleh diubahsuai atau ditingkatkan mengikut pengalaman dan penemuan pegawai/ usahawan tani yang melaksanakan projek. Amalan kerja harian ini disediakan dalam bentuk jadual dan perlu dipatuhi dan diikuti sebelum dan selepas menanam sehingga ke peringkat penuaian hasil. Manual ini juga sesuai digunakan oleh usahawan tani bagi meningkatkan lagi produktiviti ladang mereka. Pendahuluan Pengenalan Kesesuaian Tanah Bagi Tanaman Pisang Penyediaan Kawasan dan Pembangunan Infrastruktur Ladang 5. MANUAL TANAMAN PISANG 1 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. dan ● Tindakan atau kaedah perlaksanaan kerja. Lampiran 2: Infrastruktur Ladang dan Saliran Bagi Tanaman Pisang 9. Manual ini diterbitkan sebagai bahan rujukan dan semakan aktiviti pengeluaran yang mudah digunakan oleh semua pegawai pengembangan dan pegawai penyelia projek-projek utama Jabatan Pertanian. Secara ringkasnya. iklim.ISI KANDUNGAN PENDAHULUAN M 1.

5 m x 2.0 m MANUAL TANAMAN PISANG 2 3 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.PENGENALAN P isang. Pisang yang telah sedia untuk dipasarkan biasanya dimasukkan ke dalam kotak yang dibuat daripada Corrugated Fibre Board (CPB).100 1.0 m Bil. Pengutipan hasil pisang boleh dilakukan berdasarkan indeks kematangan dan kaedah pemasaran seperti yang ditunjukkan dalam Lampiran 1.indd 6-7 25/11/2008 4:01:15 PM .100 22 12 18 40 18 10 15 32 12 8 10 25 52 30 45 97 52 43 45 97 1. Kultivar yang paling cepat mengeluarkan hasil adalah kultivar Mas manakala kultivar Berangan. Mas dan Cavendish ditanam secara komersil untuk pasaran eksport dan tempatan manakala kultivar Raja. Mas 3. Jadual 1: Tempoh peringkat tumbesaran bagi kultivar Berangan. Rastali dan Cavendish Kultivar Jarak Tanaman 3. Suhu bilik yang optimum untuk beberapa kultivar ditunjukkan di Jadual 4. Penyimpanan kotak-kotak tersebut memerlukan pengawalan suhu dan kelembapan supaya buah tidak hilang kesegarannya dalam tempoh penyimpanan. Anggaran hasil tanaman pisang bagi kultivar Berangan. India dan Malaysia merupakan negara pengeluar pisang yang utama di Asia. Musa spp. penyakit dan luntur warna. Cavendish 3. Mas 3. Mas. Indonesia. Rastali dan Nangka ditanam untuk pasaran tempatan. Rastali dan Mas adalah seperti di Jadual 3. accuminata Colla dan M. Rastali 4. Penanaman pisang sebagai sumber makanan tersebar luas di kawasan tropika.0 m x 3.5 m 3. Penanaman pisang boleh dilaksanakan melalui tiga kaedah iaitu dengan menggunakan sulur. Mas.0 m 2. Bagi pasaran eksport telah diwujudkan standard kualiti mengikut kehendak pengguna-pengguna negara pengimport. Mas. Rastali 4. Penggredan pisang merupakan aktiviti lepas tuai yang penting bagi menentukan kualiti buah supaya dapat memenuhi permintaan pasaran. Rastali dan Cavendish boleh mencapai peringkat buah matang 12-13 bulan selepas ditanam.0 m x 3. Mas. kultivar Berangan. Buah juga hendaklah bebas dari sebarang kecederaan. Berangan 2. Di Malaysia. Pisang yang boleh dimakan ialah daripada spesis M. Penanaman dengan menggunakan anak benih tisu didik menghasilkan pertumbuhan dan pengeluaran hasil yang seragam.600 1. Panduan penggredan bagi kultivar Berangan.0 m x 3. Berangan 2. Selain itu. Thailand. Rastali. Hasil/Pokok (kg) Jumlah Hasil Sehektar Pokok Pokok Ratun Ratun (MT) Sehektar Induk 1 2 1. bilangan sisir setiap kotak. Penanaman yang mudah dan selalu digunakan adalah dengan menggunakan sulur. teknik belahan (quartering) dan tisu didik.100 1. Tempoh peringkat tumbesaran bagi kultivar Berangan. Cavendish 9 bulan 6 bulan 9 bulan 9 bulan Pembentukan Sisir Akhir 10 bulan 6 1/2 bulan 10 bulan 10 bulan Peringkat Buah Matang 12 bulan 8 bulan 12 bulan 13 bulan Jadual 2: Anggaran hasil bagi kultivar Berangan. Filipina. Rastali dan Cavendish adalah seperti Jadual 1. dan Cavendish adalah seperti di Jadual 2. Rastali dan Cavendish Kultivar Umur Pokok Pisang Selepas Ditanam Keluar Jantung 1. berat sesisir dan bilangan jejari sesisir juga diambil kira. Anggaran hasil ini boleh dicapai sekiranya jarak tanaman dan pengurusan perladangan yang diamalkan adalah seperti yang disyorkan pasaran. Balbisiana Colla. kecacatan. tergolong dalam keluarga Musaceae.

4 sm KESESUAIAN TANAH BAGI TANAMAN PISANG Pada amnya tanaman pisang memerlukan tanah yang subur.0 .4 sm 10.9 sm 6. Awak Suhu Optima (°C) 14 13 14 14 13 13 Jangka Masa (hari) 10 14 .9. *gred mengikut panjang jejari pisang Jadual 4: Suhu optima untuk penyimpanan bagi beberapa kultivar pisang Kultivar 1. sistem saliran yang sempurna hendaklah diadakan bagi menyalirkan air yang berlebihan.8.4 sm Berangan* 12.8. Rastali dan Mas Gred A B C Mas* 10 . Rastali 5. Tanah berstruktur berpasir ringan hingga lom sederhana adalah paling sesuai untuk tanaman pisang.5 .10. Mas 2.9.11. Ia juga memerlukan kelembapan yang mencukupi.5 . Oleh itu. Jadual 5 menunjukkan ciri-ciri tanah yang sesuai.indd 8-9 25/11/2008 4:01:15 PM . Embun 4.17 28 20 Akar tanaman pisang memerlukan oksigen yang tinggi. MANUAL TANAMAN PISANG 4 5 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.17 14 .4 sm Rastali* 11.5 . Berangan 6. berstruktur ringan serta kaya dengan bahan organan untuk tumbesaran dan pengeluaran hasil yang baik.5 sm ke atas 11.5 .9 sm 8. Tanah yang berstruktur berat hendaklah dielakkan kerana ia mudah menakung air yang menyebabkan perkembangan akar pokok terbantut dan juga kemungkinan kematian pokok. tanah dari batuan igneus yang dalam (melebihi 100 sm) dan tanah batuan mendapan yang dalam (melebihi 100 sm). sederhana sesuai dan tidak sesuai bagi tanaman pisang.6 sm 9.Jadual 3: Panduan penggredan pisang Berangan. tanah di kawasan yang rendah dan mengalami hujan lebat.9. Cavendish 3.6 sm 8.17 14 .5 . Tanah mesti mempunyai pengudaraan dan saliran yang baik serta tidak berstruktur berat terutamanya pada lingkungan kedalaman 50 sm daripada permukaan tanah.12.5 . Jenis-jenis tanah yang sesuai ialah tanah yang terbentuk daripada alluvium sungai (yang bersaliran sederhana salir).

75 sm Kurang daripada 50 sm Kurang daripada 50 sm 7 75 sm atau lebih 50 sm .12º 12º . tekstur lom berpasir atau lebih halus (selain pasir berlom atau tekstur kasar) 75 sm atau lebih Struktur lemah dan kasar serta berkembang baik (pasir berlom) Tekstur kasar CEC lebih 10 meq /100 gm tanah dan selain kandungan nutrien mikro berlebihan CEC sederhana CEC rendah (> rendah 10 meq/100 gm (10 meq/100 gm tanah) tanah) Kemasinan 2 mm hos atau 2 mm hos di kurang di dalam dalam 75 sm teratas 50 .25 sm tebal dari permukaan > 25 sm tebal dari permukaan 0° .75 sm MANUAL TANAMAN PISANG 6 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.75 sm 2 mm hos di dalam kurang dari 50 sm Kedalaman ke Lapisan Asid Sulfat Kedalaman ke Lapisan Padat 50 sm .2000 mm 500 .1000 mm Tiada Kemarau Tiada Banjir Kurang Sebulan 1 .3 Hari Kurang 500 mm Lebih Sebulan > Hari Ketebalan Lapisan Organik / Gambut Kriteria Kimia Tanah CEC 0 .35º > 35º Struktur halus hingga sedang dan sederhana hingga berkembang baik.50% Tidak Sesuai Lebih 50% 1000 .Jadual 5: Penilaian kesesuaian tanah bagi tanaman pisang Keperluan Tanaman Kriteria Iklim Curahujan Tahunan (mm/tahun) Jangkamasa Bulan Kemarau Kejadian Banjir Topografi Kecerunan ( º ) Sifat-sifat Fizikal Tanah Tekstur Tanah Sesuai Penilaian Kesesuaian Sederhana Tidak Sesuai Keperluan Tanaman Kriteria Keberbatuan (Stoniness) Sesuai Sehingga 10% tersebar rata atau terdapat lebih dalam 50 sm Tiada Penilaian Kesesuaian Sederhana 10% .indd 10-11 25/11/2008 4:01:15 PM .

Kerja-kerja memerun dan membakar diulangi sekurang-kurangnya 3 kali sehingga habis dibakar. Gali kolam menggunakan jengkorek. Jangan tolak ke dalam lembah atau alur/parit. Kolam diperlukan di kawasan yang tidak mempunyai sumber air semulajadi. Parit diperlukan untuk tanah pamah (>6°). Bakar pokok-pokok yang telah dihimpun.PENYEDIAAN KAWASAN DAN PEMBANGUNAN INFRASTRUKTUR LADANG BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis -7 Pembersihan kawasan (bagi kawasan baru) Kadar Kerja penolakan pokok hutan dijadualkan supaya pembakaran dapat dibuat pada musim kering. Kaedah pembakaran mengikut arahan JAS. -5 -4 Pembinaan parit i) Parit utama ii) Parit sekunder Gali parit menggunakan jengkorek.indd 12-13 25/11/2008 4:01:15 PM . Dimensi dan kepadatan parit yang diperlukan adalah seperti Lampiran 2. Kebenaran dijangka diperolehi dalam tempoh dua bulan. Standard / Indikator Huraian Kerja -7 Permohonan kebenaran pembakaran terbuka daripada Jabatan Alam Sekitar (JAS). * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 8 9 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Panjang jalan ladang : 100 m/ha. Saiz kolam yang diperlukan berasaskan panduan dalam Lampiran 2. -4 Penyediaan sumber air untuk sistem pengairan. Pokok hutan ditolak dan dikumpul dalam baris untuk pembakaran kemudian. Bina jalan ladang dengan meratakan tanah daripada penggalian parit. -3 Pembinaan jalan ladang. Tanah dari penggalian diratakan. Pembakaran kali pertama dilakukan setelah daun kering tetapi belum gugur dari dahan. Tiap-tiap 30 meter baris ditinggalkan ruang untuk memudahkan pengaliran air di dalam ladang. Segala tunggul dan akar perlu dicabut. Lebar jalan ladang : 3 m.

kepadatan tanaman 1100 pokok. Penyambung saluran PE. mata renjis mikro dari paip utama ke lubang tanaman.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja -2 Pengapuran Kadar keperluan GML mengikut jenis tanah. -2 -1 -1 Pembajakan pertama Pembajakan kedua Memasang paip utama pengairan dan pam air Gali longkang sedalam 60 sm. Paip utama ditimbus semula selepas “take off” dipasang ke ladang.5 m x 2. jenis tanaman dan keadaan setempat. 3 m x 3 m (selingan) .indd 14-15 25/11/2008 4:01:15 PM . Paip utama dipasang dalam longkang. 3 m x 3 m .900 batang Pancangkan satu baris asas untuk satu kawasan pisang. Paip dipasang 60 sm dari permukaan tanah. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 10 11 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Dilaksanakan sebaik sahaja pembajakan kedua selesai dilakukan. Mata renjis mikro. Grommet. Dibajak piring sedalam 20-25 sm.5 m .900 pokok. -1 Membaris Kayu pancang 2m Pancang buluh 90 sm 1600 batang atau 1100 batang atau 700 .kepadatan tanaman 700 . Valves dan lain-lain Pengairan renjis mikro. control valves. Siapkan sistem pengairan sebelum menanam pokok. Pasang paip lateral dan tiub PE (termasuk adapter. Saiz rumah pam. Tiub PE hendaklah ditanam sedalam 60 sm. kapasiti dan kuasa kuda enjin mengikut pengesyoran Bahagian Kejuruteraan Pertanian berdasarkan keluasan.kepadatan tanaman 1600 pokok. Jarak tanaman: 2. GML ditabur di permukaan tanah sebelum dibuat pembajakan pertama. Dibajak putar sedalam 25-30 sm. Baris berikutnya mengikut baris asas tersebut. Tali Pengukur 0 Penyediaan dan pemasangan sistem pengairan ke lubang tanaman Tiub PE.

PENANAMAN MLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis -2 Menggali lubang penanaman Kadar Saiz lubang disyorkan ialah: 30 sm x 30 sm x 30 sm. CIRP NPK 8:8:8 GML 100 gm/ pokok 60 gm/pokok 60 gm/pokok Gali lubang secara manual. -1 Perolehan benih tanaman/anak pokok Sulur atau tisu didik atau benih daripada teknik belahan (quartering) Untuk sulaman -1 Merawat anak pokok Air Panas Carbofuran 1600 pokok/ha atau 1100 pokok/ha atau 700-900 pokok/ha 10% Rujuk Lampiran 3 Memastikan sumber benih bebas daripada penyakit. Gaulkan baja CIRP.indd 16-17 25/11/2008 4:01:15 PM . Kemudian timbus lubang penanaman dengan campuran tanah tersebut. Standard / Indikator Huraian Kerja -1 Menimbus balik lubang dengan topsoil. Daripada sumber yang bebas penyakit. 8:8:8 dan GML dengan topsoil dari lubang dan tanah sekeliling lubang tanaman. Celup ke dalam air panas bersuhu (55ºC) selama 5-10 minit Celupkan sulur-sulur * MLT = Minggu Lepas Tanaman MANUAL TANAMAN PISANG 12 13 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.

2-3 Menimbus tiub PE Tiub PE ditimbus 20-30 sm dari paras tanah. Gunakan sistem pengairan atau secara manual. Tanggalkan polibeg anak pokok. Masukkan pokok ke dalam lubang dan bentangkan. Gali semula lubang lebih besar sedikit daripada polibeg anak pokok. 1 Menyiram Siram sekali sehari selama seminggu selepas ditanam kecuali hari hujan.indd 18-19 25/11/2008 4:01:15 PM . Buat alur sedalam 20-30 sm dengan cangkul atau furrower yang dipasang pada interbed cultivator. pada atau tepi barisan tanaman.MLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar 1600 pokok/ha atau 1100 pokok/ha atau 700-900 pokok/ha Standard / Indikator Huraian Kerja 0 Menanam Anak pokok Anak pokok ditanam tegak dan paras pangkal mestilah kurang daripada 5 sm daripada paras tanah di sekeliling lubang penanaman. Tiub PE terdedah pada bahagian akar pokok. Pasang semula mata titis/renjis. * MLT = Minggu Lepas Tanaman MANUAL TANAMAN PISANG 14 15 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Timbus. Dedahkan tiub PE sepanjang 30-60 sm di tepi pangkal pokok. Tarik akar yang bersimpul dan bersilang keluar. tekan dan mengemaskan tanah di keliling lapisan demi lapisan sehingga semua akar ditimbus. Longgarkan di bahagian bawah dengan jari dan biarkan tanah jatuh. Pindahkan tiub PE ke alur. Periksa setiap pokok untuk memastikan sistem pengairan berfungsi dengan baik supaya setiap pokok menerima air yang mencukupi. Timbus semula alur tersebut.

Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 16 17 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Standard / Indikator Huraian Kerja 1 hingga 24 1 hingga 24 Dijalankan apabila didapati perlu sahaja. Cantasan pelepah 1 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 100 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm dengan jarak 30 sm dari pangkal pokok pisang atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 30 sm dari pangkal pokok pisang. Gali parit sedalam 5 sm di sekeliling pokok pisang. Tindakan sebagaimana panduan di dalam Lampiran 3. 2 Mengawal pokok rumpai di sekeliling Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Buang pelepah tua dan berpenyakit dengan menggunakan pisau tajam dan dikumpulkan di suatu lokasi di antara barisan tanaman pisang atau dimusnahkan. Dijalankan secara manual. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. Pelepah yang telah tua dan yang terdapat tanda-tanda berpenyakit seperti dalam Lampiran 3. Siram pokok sehingga basah secara manual atau dengan menggunakan sistem pengairan.PENJAGAAN BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis 1 hingga 24 Membuat bancian perosak dan penyakit. Pengairan Renjis mikro 8-12 litre/ hari Kadar Bancian berjadual dibuat setiap bulan.indd 20-21 25/11/2008 4:01:15 PM . Ambil tindakan sewajarnya sekiranya terdapat tanda-tanda serangan perosak dan penyakit. Elakkan daripada pengairan berlebihan.

Sembur selebar 1 meter sahaja. Gali parit sedalam 5 sm di sekeliling pokok pisang. Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang.indd 22-23 25/11/2008 4:01:15 PM . Tekanan semburan pada tahap 1 bar (15 psi). 4 Mengawal pokok rumpai di sekeliling * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 18 19 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar 132 ml/ 18 L air Standard / Indikator Huraian Kerja 2 Mengawal rumpai di dalam barisan tanaman Glufosinate ammonium Gunakan nozel kipas. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul. Dijalankan secara manual. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. Sembur semua rumpai di barisan pokok pisang. 2 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 150 gm/ pokok 3 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 150 gm/ pokok Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Gunakan nozel no 2. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm dengan jarak 30 sm dari pangkal pokok pisang atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 30 sm dari pangkal pokok pisang. Buang rumpai yang tinggi dan rumpai yang tidak dapat dikawal dengan menggunakan racun secara manual. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. tajak atau potong menggunakan mesin sandang.

Ratun 1 Pandangan rumpun tanaman pisang selepas satu sulur (Ratun 1) dipilih dan pemangkasan sulur dilakukan 4 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 150 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 4 Pemangkasan sulur Pilih dan biarkan satu sulur (Ratun 1) Pilih satu sulur yang sihat dan tidak mempunyai kecacatan sebagai Ratun 1 dan pangkas semua sulur lain dengan menggunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 20 21 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut.indd 24-25 25/11/2008 4:01:15 PM . 5 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 150 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang.

Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 6 Mengawal pokok rumpai di sekeliling Dijalankan secara manual. Buang rumpai yang tinggi dan rumpai yang tidak dapat dikawal dengan menggunakan racun secara manual. Gunakan nozel no 2. Tekanan semburan pada tahap 1 bar (15 psi).indd 26-27 25/11/2008 4:01:16 PM . Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Sembur selebar 1 meter sahaja. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan pisau yang tajam pada aras tanah. Sembur semua rumpai di barisan pokok pisang. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. 8 Mengawal rumpai di dalam barisan tanaman Glufosinate ammonium 132 ml/ 18 L air Gunakan nozel kipas. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. 8 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. 8 Mengawal pokok rumpai di sekeliling Dijalankan secara manual. 6 Pembajaan NPK Biru 12:12:17:2 atau setaraf MOP 75 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 22 23 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. 6 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru.

Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Pembungkusan dilakukan diperingkat akhir pembentukan sisir akhir tandan buah. 75 sm X 120 sm Dijalankan secara manual * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 24 25 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Ratun 1 Ratun 2 Pandangan rumpun tanaman pisang selepas satu sulur (Ratun 2) dipilih dan pemangkasan sulur dilakukan 9 Pembajaan NPK Biru 12:12:17:2 atau setaraf 250 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. 10 Mengawal pokok rumpai di sekeliling 10 Pembungkusan tandan pisang Sarung plastik polietilena berwarna biru atau kertas perang. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Dijalankan secara manual.indd 28-29 25/11/2008 4:01:16 PM .BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 9 Pemangkasan sulur Pilih dan biarkan satu sulur (Ratun 2) Pilih satu sulur yang sihat dan tidak mempunyai kecacatan daripada sulur yang baru tumbuh sebagai Ratun 2 dan pangkas semua sulur baru yang lain dengan menggunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut.

12 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 250 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. 12 Mengawal pokok rumpai di sekeliling Dijalankan secara manual. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 11 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. Tuai pada waktu pagi atau petang. Separuh cantasan batang dilakukan pada pokok yang mempunyai buah yang telah mencapai indeks kematangan seperti di Lampiran 1. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Lenturkan batang pisang dan potong tangkai tandan pisang tersebut. Elakkan tandan daripada terhempap ke tanah. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. 12 hingga 13 Memungut hasil Tuai buah yang telah mencapai indeks kematangan 2 atau 3 seperti di Lampiran 1. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 26 27 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Tandan pisang diletakkan di tempat yang beralas dengan bahan lembut seperti daun-daun pisang atau span. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah.indd 30-31 25/11/2008 4:01:16 PM .

* BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 28 29 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. Tabur di bawah kanopi pokok 0. Sembur semua rumpai di barisan pokok pisang. Sembur selebar 1 meter sahaja. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. 13 14 Pengapuran Mengawal pokok rumpai di sekeliling GML 1000 gm/ pokok Dijalankan secara manual. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Buang rumpai yang tinggi dan rumpai yang tidak dapat dikawal dengan menggunakan racun secara manual. Dijalankan secara manual 14 Pembungkusan tandan pisang Sarung plastik polietilena berwarna biru atau kertas perang 75 sm X 120 sm 15 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Tekanan semburan pada tahap 1 bar (15 psi).BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 13 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut.5 m dari pangkal pokok.indd 32-33 25/11/2008 4:01:16 PM . Gunakan nozel no 2. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Pembungkusan dilakukan diperingkat akhir pembentukan sisir akhir tandan buah. 15 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 200 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. 14 Mengawal rumpai di dalam barisan tanaman Glufosinate ammonium 132 ml/ 18 L air Gunakan nozel kipas. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah.

* BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 30 31 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Elakkan tandan daripada terhempap ke tanah. Tandan pisang diletakkan di tempat yang beralas dengan bahan lembut seperti daun-daun pisang atau span. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul. tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Tuai pada waktu pagi atau petang. 18 Mengawal rumpai di sekeliling pokok Dijalankan secara manual. Lenturkan batang pisang dan potong tangkai tandan pisang tersebut. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Separuh cantasan batang dilakukan pada pokok yang mempunyai buah yang telah mencapai indeks kematangan seperti di Lampiran 3. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. 18 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 250 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang.indd 34-35 25/11/2008 4:01:16 PM . Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar Standard / Indikator Huraian Kerja 16 hingga 17 Memungut hasil Tuai buah yang telah mecapai indeks kematangan Seperti di Lampiran 1. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul. 17 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. 16 Mengawal rumpai di sekeliling pokok Dijalankan secara manual. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut.

21 Pemangkasan sulur * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 32 33 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar 75 sm X 120 sm Standard / Indikator Huraian Kerja 18 Pembungkusan tandan pisang Sarung plastik polietilena berwarna biru atau kertas perang Dijalankan secara manual Pembungkusan dilakukan diperingkat akhir pembentukan sisir akhir tandan buah. Tandan pisang diletakkan di tempat yang beralas dengan bahan lembut seperti daun-daun pisang atau span. Buang rumpai yang tinggi dan rumpai yang tidak dapat dikawal dengan menggunakan racun secara manual. 19 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. 20 Mengawal rumpai di dalam barisan tanaman Glufosinate ammonium 132 ml/ 18 L air Gunakan nozel kipas. Lenturkan batang pisang dan potong tangkai tandan pisang tersebut. Pangkas semua sulur baru. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Sembur semua rumpai di barisan pokok pisang. 20 Mengawal rumpai di sekeliling pokok Dijalankan secara manual. Gunakan nozel no 2. Tuai pada waktu pagi atau petang. 20 hingga 21 Memungut hasil Tuai buah yang telah mecapai indeks kematangan seperti di Lampiran 1.indd 36-37 25/11/2008 4:01:16 PM . Tekanan semburan pada tahap 1 bar (15 psi). Sembur selebar 1 meter sahaja. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Separuh cantasan batang dilakukan pada pokok yang mempunyai buah yang telah mencapai indeks kematangan seperti di Lampiran 1. Elakkan tandan daripada terhempap ke tanah.

Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. 24 Mengawal rumpai di sekeliling pokok Dijalankan secara manual. 23 Pemangkasan sulur Pangkas semua sulur baru. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. 24 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf 400 gm/ pokok Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. Buang semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang. Tabur baja di bawah kanopi pokok dan elakkan daripada terkena pada bahagian pangkal pokok. * BLT = Bulan Lepas Tanam MANUAL TANAMAN PISANG 34 35 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. 22 Mengawal rumpai di sekeliling pokok Dijalankan secara manual. Pangkas semua sulur yang baru tumbuh dengan mengunakan alat pemotong yang tajam pada aras tanah. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok. Masukkan baja dan timbus semula lubang tersebut. Gali lubang sedalam 15 sm di bawah kanopi pokok.BLT* Kerja / Aktiviti Bahan Input Jenis Kadar 250 gm/ pokok Standard / Indikator Huraian Kerja 21 Pembajaan NPK Hijau 15:15:15 atau setaraf Baja ditabur di sekeliling pokok atau dimasukkan ke dalam parit yang digali sedalam 5 sm atau menggunakan sistem poket atau lubang yang digali sedalam 15 sm dengan jarak 1 m dari pangkal pokok pisang. Bersih semua rumpai yang terdapat di bawah kanopi pokok dengan menggunakan cangkul tajak atau potong menggunakan mesin sandang.indd 38-39 25/11/2008 4:01:16 PM . Masukkan baja dan timbus semula parit tersebut. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang. Gali parit sedalam 5 sm di sepanjang barisan pokok pisang.

INDEKS 7 Kuning jingga. Peringkat terbaik untuk dimakan segar.Lampiran 1 Lampiran 2 INDEKS KEMATANGAN PISANG INDEKS 1 Hijau tua keseluruhan. Hanya sesuai untuk pasaran tempatan dan jangka hayat yang amat singkat. Buah masak.220 mm x 910 mm x 910 mm 1. Buah matang. Hanya sesuai untuk pasaran tempatan.180 200 .440 mm x 910 mm x 1. 36 INFRASTRUKTUR LADANG DAN SALIRAN BAGI TANAMAN PISANG 1. Buah hampir masak.220 mm x 460 mm x 762 mm Kepadatan Parit (m/hek) 220 . INDEKS 2 Hijau dengan sedikit kuning. INDEKS 6 Kuning keseluruhan.520 mm 2.520 mm 2.220 164 MANUAL TANAMAN PISANG 37 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.520 mm 1.000 mm x 910 mm x 1. Buah masak. Buah belum matang untuk dituai.520 mm b) Parit Ladang Jenis Tanah Lempung (mineral) Gambut Masam Pasir Dimensi Parit 1.2 Parit a) Parit Sekunder Jenis Tanah Lempung (mineral) Gambut Masam Pasir Dimensi Parit 2.1 Jalan Ladang Jalan Ladang 3 m lebar = 100 m/hektar 1.440 mm x 610 mm x 1. INDEKS 5 Kuning dengan sedikit hijau pada hujung buah. Hanya sesuai untuk pasaran tempatan. Buah terlalu masak. INDEKS 4 Lebih kuning daripada hijau.980 mm x 610 mm x 1.220 mm x 610 mm x 762 mm 1. Sudah sesuai dituai untuk penghantaran jauh menggunakan kapal laut. Tidak sesuai untuk penghantaran jauh menggunakan kapal laut. Buah matang. Hanya sesuai untuk pasaran tempatan.270 164 .indd 40-41 25/11/2008 4:01:16 PM .060 mm x 460 mm x 762 mm 1.0 Infrastruktur Ladang 1. INDEKS 3 Lebih hijau daripada kuning.

Larvanya cergas pada waktu malam. SERANGGA PEROSAK Pengorek batang pisang (Odaiporus longicollis Oliv) TANDA-TANDA SYOR KAWALAN TANDA-TANDA SYOR KAWALAN Larva mengorek di bahagian umbisi dan pangkal batang yang berhampiran dengan tanah. Serangga ini bertelur sebijisebiji pada daun muda. Daun yang bergulung akan menjadi kering dan tidak berfungsi. Apabila menetas larvanya akan bersembunyi dengan cara menggulungkan daun ke arah tulang daun. Pungut kumbang yang bersembunyi di bawah batang pisang tersebut dan musnahkannya. Tisu-tisu di sekeliling lubang yang dikorek akan menjadi perang dan busuk. dibelah dan ditelungkupkan. Sekiranya gulungan daun terbuka. Serangan teruk menyebabkan daun-daun menjadi kuning dan pokok mudah tumbang. larva dan kepompong akan terdedah. Anak pokok yang diserang akan mati jika serangan merebak hingga ke bahagian pucuk. Bahagian yang diserang akan berubah warna coklat dengan cepat. keluar dari gulungan daun untuk makan daun pisang. > Tanam sulur-sulur yang bebas dari perosak ini. > Memasang Perangkap Potong batang pisang tua sepanjang 2-3 kaki. MANUAL TANAMAN PISANG 38 39 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6. dan Anastatus sp. > Serangga pemangsa semulajadi atau perasit dapat memusnahkan larva ini contohnya Ooencyrtus sp. Peringkat dewasa juga boleh melakukan kerosakan. > Cara Kimia Gunakan racun perosak yang sesuai seperti carbofuran mengikut kadar yang disyorkan pada label. > Sembur racun serangga yang sesuai mengikut kadar yang disyorkan pada pangkal batang pisang yang diserang. Larva menyerang dengan memakan tisu-tisu batang dan bahagian tengah batang dengan membentuk alur-alur panjang. > Buang dan musnahkan batang-batang pisang dan sulur yang diserang. > Cara Kultura Guna sulur yang bebas penyakit. SERANGGA PEROSAK Pengorek umbisi pisang (Cosmopoites sordidus Germ) A. Jalankan rawatan dengan memotong di sekeliling umbisi dan celup ke dalam air panas bersuhu (55°C) selama 5-10 minit. Sulur bahagian tengah terbantut. Daun menjadi kuning dan batang pisang mudah patah apabila ditiup angin kencang. Ia mengulungkan daun dan melekatkan dengan menggunakan bebenang putih. Ulat gulung daun (Erionata thrax) > Pungut daun dan musnahkan larva.Lampiran 3 PEROSAK DAN PENYAKIT TANAMAN PISANG DAN SYOR KAWALAN A. Agiommatus sp. Pokok yang diserang akan mengeluarkan tandan buah yang lebih kecil dari saiz biasa.indd 42-43 25/11/2008 4:01:16 PM . Akar baru tidak akan tumbuh..

Lalat buah (Bactrocera musae) Apabila buah telah masak atau berwarna kuning terdapat bintik-bintik hitam bekas tusukan ovipositor semasa lalat buah dewasa bertelur. > Musnahkan batang-batang pisang yang lama dan pokok-pokok pisang yang diserang oleh nematod. Bersihkan akar-akar dan umbisi dan lakukan rawatan dengan merendam dalam air bersuhu 55°C selama 10 minit. tepi daun akan kelihatan kering. Kulit pisang akan berkeruping dan proses kematangan pisang terganggu. > Gunakan sulur yang sihat. Akar yang diserang kelihatan tompok-tompok hitam. Buah pisang hendaklah dibungkus pada peringkat muda. Pada pokok muda. Pokok juga mudah diserang oleh kulat Rhizoctonia solani dan Fusarium oxysporium. SERANGGA PEROSAK Trips TANDA-TANDA SYOR KAWALAN A. Serangan dan kerosakan pada akar boleh membawa kesan yang serupa dengan kekurangan air. kering dan hitam semasa muda lagi. SERANGGA PEROSAK Nematod (Radpholus similis) TANDA-TANDA SYOR KAWALAN Kutu trips boleh menyebabkan kerosakan pada bahagian kulit pisang.A. Kelihatan lubang-lubang kecil pada rizom dan sulur. berbintil-bintil dan pecah serta menjadi reput terutama di bahagian umbisi. Masa yang sesuai untuk pembungkusan ialah setelah sisir terakhir terbentuk dianggarkan 10-14 hari selepas berjantung. buah menjadi kecil. Apabila rizom dikerat melintang kelihatan tompok-tompok hitam di tengah bulatan. Pada pokok yang berbuah. Semburan racun serangga yang sesuai mengikut kadar yang disyorkan pada jantung pisang. > Tabur dengan racun carbofuran bagi kawalan nematod mengikut kadar yang disyorkan pada label.indd 44-45 25/11/2008 4:01:16 PM . MANUAL TANAMAN PISANG 40 41 MANUAL TANAMAN PISANG Pisang FA6.

Bagi pokok tua. MANUAL TANAMAN PISANG 42 Pisang FA6. pucuk kelihatan kekuningan dan daun-daun kelihatan patah terkulai. chlorothalonil. Guna racun kulat seperti mancozeb. PENYAKIT Bintik Daun Sigatoka TANDA-TANDA Bintik-bintik kecil berwarna hitam dan jalur-jalur berwarna kuning. propiconazole atau thiophanate-methyl. Keseluruhan pokok kelihatan seperti terbakar.B.indd 46-47 25/11/2008 4:01:16 PM . Layu Panama Guna sulur bebas penyakit dan pastikan saliran dalam keadaan yang baik. Pucuk yang masih bergulung kelihatan layu dan mati. SYOR KAWALAN Jaga kebersihan ladang dan pastikan saliran sempurna serta pembajaan yang diberikan mestilah mencukupi. Tebang dan musnahkan pokok yang diserang. Bintikbintik membesar menjadi bujur seperti mata dengan bahagian tengah berwarna perang gelap.

No. Aras 17.my ISBN 978-983-047-142-6 Jabatan Pertanian Malaysia Pisang FA6. Presint 4. No. Tel: 03-8870 3000 No. Faks: 03-8888 5069 Laman Web: http://www. 30.Wisma Tani.indd 48 25/11/2008 4:01:17 PM .gov. Persiaran Perdana.doa. 62624 Putrajaya.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful