GI I THI U MÔN H C

◘Trư c khi vào bài h c ñ u tiên c a môn h c, nên làm gì?
Trư c khi vào bài h c ñ u tiên c a môn h c, nên có ho t ñ ng làm quen - Làm quen v i nhau: làm quen gi a giáo viên-h c sinh và gi a h c sinh-h c sinh (trong trư ng h p h c sinh trong l p chưa quen nhau ho c có h c sinh m i). - Làm quen v i môn h c (hay gi i thi u môn h c). ðây là s ñ nh hư ng ban ñ u không nên thi u. Ph n gi i thi u môn h c ñ nh hư ng ngư i h c n m ñư c m c tiêu c n ñ t, n i dung, k ho ch&phương pháp, h th ng tài li u h c t p môn h c và cách th c ñánh giá k t qu h c t p.

I. M C TIÊU MÔN H C
◘Khi nghiên c u lý lu n d y h c, c n ñ t ñư c nh ng yêu c u nào v ki n th c, k năng và thái ñ ?
1. V ki n th c Có nh n th c sâu s c: - Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c v i tư cách là m t khoa h c: + ð i tư ng, nhi m v , phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c và m i quan h c a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác. + Các khái ni m, các ph m trù, các cách ti p c n... cơ b n v quá trình d y h c; quy lu t và nguyên t c d y h c; m c tiêu, n i dung, phương pháp và hình th c t ch c d y h c. - N i dung lý lu n d y h c c a các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c. - M t s kinh nghi m v thi t k chương trình d y h c cũng như kinh nghi m s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c cơ b n. 2. V k năng Qua các ho t ñ ng h c t p và th c hành môn h c, nh t là th o lu n (l p, nhóm h c h p tác) và x lý các tình hu ng d y h c; rèn luy n các k năng chung trong d y h c như: - Sưu t m và ph bi n các tài li u h c t p trong quá trình nghiên c u môn h c. - Nghiên c u và tích lũy tri th c cơ b n, tinh gi n, c p nh t và có h th ng v d y h c qua các tài li u lý lu n và th c ti n; t ñó có cơ s khoa h c ñ ti p t c c p nh t, chi m lĩnh, s d ng và thông báo các tri th c lý lu n cũng như nh ng kinh nghi m th c ti n d y h c. - Liên h , rút ra nh ng bài h c c n thi t cho b n thân t nh ng lý lu n cơ b n v d y h c trong các tài li u và t th c ti n d y h c. - Xây d ng k ho ch, chương trình d y h c m t ti t lên l p c th nào ñó. - L a ch n, s d ng các phương pháp, phương ti n&hình th c t ch c d y h c. - Phát hi n và gi i quy t v n ñ trong d y h c. - H p tác trong h c t p môn h c và t ch c s h p tác trong d y h c. - Ghi biên b n d gi và phân tích gi d y. - Xác ñ nh nh ng công vi c c n làm trong các ñ t ki n t p và th c t p sư ph m ñ chu n b cho ho t ñ ng th c t p gi ng. 3. V thái ñ

1

- Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo thông tin, kinh nghi m v d y h c. - Tích c c tham gia vào các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung, rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, giáo viên gi ng d y môn h c t ch c hay do l p, nhóm ho c b n thân t t ch c. - Có ý th c chu n b nhân cách theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i giáo viên b môn.

II. N I DUNG MÔN H C
◘N i dung tài li u h c t p bao g m nh ng gì?
Tài li u h c t p môn Lý lu n d y h c bao g m: - Ph n gi i thi u môn h c - Chương 1. Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c - Chương 2. Các phương pháp và hình th c t ch c d y h c - Ph l c

III. K HO CH VÀ PHƯƠNG PHÁP
◘Nên nghiên c u lý lu n d y h c như th nào?
ð ñ t m c tiêu trên, lý lu n d y h c ñư c biên so n khá chi ti t theo hư ng ti p c n tích c c v i các ki u xây d ng chương trình. Trong quá trình h c t p, sinh viên (SV) t nghiên c u tài li u là chính. Trên l p, giáo viên (GV) t p trung vào hư ng d n SV: - Nghiên c u lý lu n trong tài li u h c t p; sưu t m; gi i thi u, chia s thông tin (cũng như cách ti p c n, x lý, s d ng thông tin) trong các ngu n tài li u h c t p v i nhau. - H th ng hóa lý lu n, gi i ñáp th c m c. - Liên h lý lu n cơ b n v d y h c v i th c ti n d y h c và rút ra bài h c sư ph m c n thi t. - Th c hi n các d ng bài t p môn h c. - Luy n t p m t s k năng d y h c cơ b n thông qua vi c tham gia vào quá trình h c t p theo l p, nhóm ho c cá nhân. - Chu n b cho ho t ñ ng h c h i kinh nghi m d y h c trong ñ t ki n t p sư ph m h c kỳ V; ho t ñ ng h c t p các h c ph n lý lu n d y h c b môn và ho t ñ ng th c t p gi ng d y trong ñ t th c t p sư ph m t t nghi p. D u ◘ và ph n ch in nghiêng trong tài li u là nh ng câu h i hư ng d n hay yêu c u nghiên c u tài li u (có th th c hi n các câu h i hay yêu c u b ng hình th c th o lu n l p, nhóm nh , t h c... phù h p).

IV. ðÁNH GIÁ K T QU H C T P
Trong quá trình d y h c, vi c ñánh giá k t qu h c t p môn h c nên ñư c ti n hành thư ng xuyên, liên t c v i vi c s d ng ph i h p nhi u lo i, nhi u phương pháp, phương ti n ñánh giá khác nhau.

V. TÀI LI U THAM KH O
- Gi i thi u h th ng tài li u cho SV tham kh o (cu i tài li u). - Yêu c u ti p t c sưu t m và ph bi n thêm các tài li u h c t p trong quá trình nghiên c u môn h c.

2

Chương1 NH NG V N ð CƠ B N C A LÝ LU N D Y H C
GI I THI U
D y h c thư ng ñư c hi u theo nhi u c p ñ : 1). D y h c là ho t ñ ng c a m t h th ng nhi u t ng b c t quy mô qu c gia ñ n ngành h c, b c h c, c p h c… 2). D y h c ñư c hi u là m t ho t ñ ng c th di n ra theo m t quá trình-quá trình d y h c. 3). D y h c ñư c hi u là ho t ñ ng c a ngư i d y và ngư i h c trong s tương tác v i nhau nh m th c hi n n i dung ñã ñư c xác ñ nh. Chương này giúp SV tìm hi u nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c; trong ñó, d y h c ñư c ñ c p ñ n c p ñ th hai và th ba là ch y u. ð ñi u khi n quá trình d y h c, trư c h t ngư i GV c n có nh ng hi u bi t khái quát v d y h c làm cơ s cho vi c xem xét th c ti n d y h c và ti n hành các ho t ñ ng d y h c c th . Nh ng v n ñ cơ b n c a lý lu n d y h c c n n m v ng bao g m: lý lu n d y h c v i tư cách là m t khoa h c, quá trình d y h c, các quy lu t và nguyên t c d y h c cũng như nh ng lý lu n khái quát v m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c quá trình d y h c nói chung.

M C TIÊU C N ð T
Sau khi h c xong chương này, SV s : 1. V ki n th c - Trình bày ñư c lý lu n d y h c là gì; ñ i tư ng, nhi m v , phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c cũng như m i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác. - Trình bày ñư c các ñ c ñi m c a quá trình d y h c; khái ni m quá trình d y h c và các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c; b n ch t, ñ ng l c và logic c a quá trình d y h c. L y ví d quá trình d y h c, ch ra các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c cũng như tính b n ch t, các mâu thu n và các khâu c a m t quá trình d y h c trong th c ti n d y h c môn h c. - Trình bày ñư c các quy lu t, các nguyên t c c n tuân th trong quá trình d y h c, l y ñư c ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ minh h a. - Trình bày ñư c nh ng nét ñ i cương v m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c, l y ñư c ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ minh h a. 2. V k năng - Nghiên c u và tích lũy tri th c cơ b n, tinh gi n, c p nh t, có h th ng v d y h c qua các tài li u lý lu n và th c ti n; t ñó có cơ s khoa h c ñ ti p t c c p nh t, chi m lĩnh các tri th c lý lu n cũng như nh ng kinh nghi m th c ti n d y h c. - Liên h và v n d ng nh ng ki n th c cơ b n v d y h c ñ xem xét, gi i quy t nh ng v n ñ c a th c ti n d y h c môn h c. - Rút ra ñư c nh ng bài h c sư ph m c n thi t t nh ng ki n th c cơ b n và t th c ti n d y h c có liên quan. 3. Thái ñ - Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo nh ng ki n th c cơ b n, chung v d y h c. - Có ý th c, thái ñ tích c c trong vi c tìm hi u ki n th c chung v d y h c qua chương 1 làm cơ s ñ ti p t c c p nh t s hi u bi t này m t cách khoa h c, có h

3

th ng và ñ ti p t c nghiên c u nh ng kinh nghi m d y h c c th ñư c trình bày chương 2. - Tích c c tham gia vào các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung, rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, GV gi ng d y môn h c t ch c hay do l p, nhóm ho c b n thân t t ch c. - Có ý th c chu n b nhân cách theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i giáo viên b môn.

N I DUNG
Chương này bao g m nh ng tri th c khái quát v : - Lý lu n d y h c là m t khoa h c - Quá trình d y h c - Quy lu t và nguyên t c d y h c - M c tiêu d y h c - N i dung d y h c - Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c

1.1. LÝ LU N D Y H C LÀ M T KHOA H C
◘Lý lu n d y h c là gì? ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c? ◘M i quan h gi a lý lu n d y h c và các khoa h c khác?
1.1.1. Lý lu n d y h c là gì? T th i c ñ i, các b c hi n tri t như Kh ng T (551-479 tr. CN), Xôcrát (469399 tr. CN), Arist t (384-322 tr. CN)... ñã t ng ñ xu t nh ng ý tư ng cho vi c hình thành lý lu n d y h c. L n ñ u tiên trong l ch s th gi i, nhà giáo d c vĩ ñ i Cômenxki J. A (15921670) v i tác ph m “Phép d y h c vĩ ñ i” (1670), ñã ñ t n n móng cho lý lu n d y h c trong nhà trư ng. Trong ñó, lý lu n d y h c ñư c ông xác ñ nh là m t h th ng tri th c khoa h c v d y h c và ông xem lý lu n d y h c như là m t ngh thu t chung ñ d y cho t t c m i ngư i. Nh ng ñóng góp to l n c a Cômenxki J. A v h th ng các nguyên t c, phương pháp và hình th c t ch c d y h c, s phân chia tu i h c, nh ng yêu c u sư ph m ñ i v i ngư i GV cho ñ n nay v n còn giá tr sâu s c v lý lu n và th c ti n. Là hình th c cao nh t c a tư duy khoa h c, lý lu n d y h c là h th ng tri th c, bao g m các khái ni m, các ph m trù, các quy lu t...ph n ánh nh ng thu c tính cơ b n, nh ng m i quan h c a hi n tư ng (hay quá trình, ho t ñ ng) d y h c. 1.1.2. ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c 1.1.2.1. ð i tư ng nghiên c u lý lu n d y h c Lý lu n d y h c là m t b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c ñ i cương. Lý lu n d y h c nghiên c u b n ch t c a quá trình d y h c, thi t k n i dung h c v n, xác ñ nh các nguyên t c, các phương pháp, phương ti n, các hình th c t ch c, các ki u ñánh giá k t qu d y h c theo ñúng m c ñích, yêu c u giáo d c. Nói cách khác, lý lu n d y h c nghiên c u, tìm ra nh ng cơ s khoa h c c a ho t ñ ng d y h c t ñó ñ xu t nh ng bi n pháp h u hi u ñ nâng cao ch t lư ng, hi u qu c a ho t ñ ng d y h c. 1.1.2.2. Nhi m v c a lý lu n d y h c

4

Lý lu n d y h c Vi t Nam v a mang tính chung-tính th i ñ i, l i v a mang tính c th -tính Vi t Nam. Trong quá trình hình thành và phát tri n c a mình, m t m t, lý lu n d y h c Vi t Nam ph i nghiên c u ñ n m v ng nh ng quan ñi m, tư tư ng ti n ti n nh t c a nhân lo i, c a th i ñ i v d y h c; m t khác ph i nghiên c u ñ n m v ng tư tư ng, quan ñi m c a ð ng ta, c a H Ch T ch, nghiên c u th c ti n Vi t Nam, th c ti n d y h c Vi t Nam ñ t ñó ñ ra các nhi m v nghiên c u c th nh m gi i quy t nh ng v n ñ c a th c ti n d y h c Vi t Nam. Nhi m v nghiên c u c th c a lý lu n d y h c Vi t Nam là: - Nghiên c u ngu n g c phát sinh và b n ch t c a hi n tư ng d y h c, các quy lu t chi ph i quá trình d y h c; - Nghiên c u, hoàn thi n và phát tri n các nguyên t c, m c tiêu d y h c; k ho ch, chương trình d y h c d a trên cơ s d ñoán xu hư ng phát tri n c a xã h i hi n ñ i, kh năng phát tri n c a khoa h c-k thu t-công ngh trong tương lai; - Tìm ki m nh ng phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c m i trên cơ s nh ng thành t u c a khoa h c-k thu t-công ngh hi n ñ i nh m nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a công tác d y h c; - Nghiên c u, xây d ng các lý thuy t d y h c m i và kh năng ng d ng c a chúng vào th c ti n d y h c… 1.1.2.3. Phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c Phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c là t ng h p các cách th c mà nhà khoa h c s d ng ñ khám phá b n ch t và quy lu t c a quá trình d y h c; xây d ng m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c và nh ng ñi u ki n d y h c c n thi t nh m ph c v cho vi c c i t o th c ti n d y h c. - Cơ s phương pháp lu n và phương hư ng nghiên c u c a lý lu n d y h c là ch nghĩa duy v t bi n ch ng và ch nghĩa duy v t l ch s . Do ñó, c n áp d ng các quan ñi m duy v t bi n ch ng và duy v t l ch s trong nghiên c u lý lu n d y h c. Trong ñó, các quan ñi m cơ b n ch ñ o vi c nghiên c u lý lu n d y h c là: + Quan ñi m ti p c n h th ng M i quá trình (hay ho t ñ ng) d y h c là m t c u trúc-h th ng, cho nên khi nghiên c u quá trình d y h c c n nghiên c u nó m t các toàn di n. Các quá trình d y h c có m i quan h m t thi t v i các quá trình giáo d c và v i các quá trình khác c a xã h i, cho nên, khi nghiên c u các quá trình d y h c, nhà nghiên c u ph i ñ t ñ i tư ng nghiên c u này trong m i tương quan v i các quá trình giáo d c khác cũng như các hi n tư ng, các quá trình khác c a xã h i. + Quan ñi m ti p c n ho t ñ ng-nhân cách Các công trình nghiên c u lý lu n và th c nghi m tâm lý h c, giáo d c h c; các kinh nghi m giáo d c tiên ti n hi n nay ñã ch ra r ng giai ño n m i c a quá trình phát tri n giáo d c h c hi n ñ i và các phương pháp giáo d c-d y h c c th có hi u qu nh m ñ t ñư c m c tiêu ñào t o c a nhà trư ng Vi t Nam là giai ño n phát tri n lý lu n giáo d c-d y h c theo quan ñi m ti p c n ho t ñ ng-nhân cách tâm lý h c hi n ñ i. N i dung chính trong quan ñi m ñó là: ho t ñ ng là quy lu t chung nh t c a con ngư i; con ngư i là ch th c a ho t ñ ng; quan h c a con ngư i v i th gi i xung quanh và v i b n thân là quan h tác ñ ng qua l i; ho t ñ ng c a con ngư i có thành t ñ c thù là con ngư i vươn t i ñ i tư ng, chuy n s v t, hi n tư ng thành ñ i tư ng, thành s n ph m c a ho t ñ ng nh m th c hi n m c ñích c a mình, các quá trình này v a ch a ñ ng, v a th hi n và th c hi n h ng thú, ñ ng cơ...c a con ngư i v i tư cách là ch th c a ho t ñ ng. Trong quá trình ho t ñ ng và giao lưu, tâm lý c a con ngư i hình thành và phát tri n, tâm lý con ngư i v a là s n ph m ñ ng th i cũng v a là thành t c a ho t ñ ng. Phương pháp ti p c n ho t ñ ng bao hàm trong ñó c 5

phương pháp ti p c n nhân cách nên g i chung là phương pháp ti p c n ho t ñ ngnhân cách. T quan ñi m này ph i th y ñư c nhân cách c a h c sinh (HS) ch ñư c hình thành và phát tri n trong ho t ñ ng và b ng ho t ñ ng. T ñó d y h c ph i là quá trình lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n và t lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n các lo i hình ho t ñ ng nh n th c phong phú và ña d ng c a HS. + Quan ñi m ti p c n l ch s Nh ng thành t u c a nhân lo i ñư c hình thành và phát tri n trong quá trình hình thành và phát tri n c a nhân lo i. Tư tư ng, quan ñi m c a nh ng ngư i ñi sau (dù có m i m , có hi n ñ i ñ n ñâu) cũng manh nha t tư tư ng, quan ñi m c a nh ng ngư i ñi trư c, nh t là trong các lĩnh v c khoa h c xã h i. Cho nên, nh ng ñ i m i trong d y h c hi n nay ph i ñ ng trên quan ñi m k th a, phát tri n có ch n l c nh ng tinh hoa v d y h c c a các nhà giáo, c a th c ti n d y h c trong và ngoài nư c. Quán tri t các quan ñi m trên, có th th c hi n nghiên c u lý lu n d y h c theo nh ng phương hư ng xác ñ nh: + Nghiên c u thông qua các ngu n tài li u, các công trình nghiên c u trư c ñây, các sách báo, thông báo khoa h c... v d y h c (trong ñó có th tóm t t, lư c thu t, h th ng hóa nh ng v n ñ , nh ng lu n ñi m cơ b n); + Nghiên c u dư i d ng thí nghi m, th c nghi m trong th c t ; gi i thích khoa h c ho c mô t quá trình th c t c a vi c d y h c t ñó rút ra k t lu n khoa h c. - Các phương pháp nghiên c u c th + Các phương pháp nghiên c u lý lu n S d ng các phương pháp phân tích, t ng h p kinh nghi m d y h c t vi c nghiên c u các tài li u lý lu n trong và ngoài nư c có liên quan. + Các phương pháp nghiên c u th c ti n S d ng các phương pháp phân tích, t ng h p kinh nghi m t nghiên c u th c ti n d y h c. Các phương pháp nghiên c u th c ti n ñư c s d ng trong quá trình nghiên c u lý lu n d y h c là: Phương pháp quan sát: là phương pháp s d ng các giác quan (ho c các phương ti n thay th cho các giác quan) ñ thu th p các s li u, d ki n, các thông tin ph c v cho nhi m v nghiên c u. ðây là phương pháp nghiên c u ph bi n nh t trong nghiên c u lý lu n d y h c. Phương pháp ñàm tho i: là phương pháp thu th p thông tin nh m th c hi n nhi m v nghiên c u qua trò chuy n, trao ñ i tr c ti p v i ngư i ñư c kh o sát. Phương pháp t ng k t kinh nghi m: là s khái quát hóa nh ng kinh nghi m d y h c cùng lo i, x y ra trong nh ng ñi u ki n, hoàn c nh d y h c nh t ñ nh nào ñó ñ có th v n d ng vào nh ng ñ a bàn r ng rãi hơn nh m ph bi n nh ng bài h c kinh nghi m d y h c nào ñó. Phương pháp ñi u tra b ng Anket: là phương pháp nghiên c u trong ñó nhà nghiên c u s d ng m t h th ng câu h i nh m ñ ng th i thu th p ý ki n ch quan c a các thành viên trong c ng ñ ng v m t v n ñ ñ th c hi n nhi m v nghiên c u d y h c nào ñó. Phương pháp th c nghi m: là phương pháp trong ñó nhà nghiên c u ch ñ ng t o ra hi n tư ng mu n nghiên c u trong ñi u ki n ñư c kh ng ch nh t ñ nh ñ có th ño ñ c t m , ñánh giá chính xác s bi n ñ i b n ch t c a hi n tư ng dư i tác ñ ng c a nhà nghiên c u. Phương pháp tr c nghi m: tr c nghi m là công c ño bi u hi n, trình ñ nh n th c và m c ñ phát tri n nhân cách HS.

6

Ngoài ra còn có các phương pháp nghiên c u khác như phương pháp nghiên c u thông qua s n ph m ho t ñ ng d y h c, phương pháp nghiên c u các tư li u, phương pháp chuyên gia… + Phương pháp toán h c Trong nghiên c u lý lu n d y h c, toán h c ñang ñư c s d ng r ng rãi v i hai m c ñích: S d ng các lý thuy t toán h c, các phương pháp logic toán h c ñ xây d ng các lý thuy t d y h c ho c xác ñ nh thông s liên quan t i ñ i tư ng nghiên c u, nh m tìm ra quy lu t v n ñ ng c a ñ i tư ng y. M c ñích s d ng toán h c ñây là ñ m b o cho quá trình suy di n ñư c tri t ñ , nh t quán. Dùng toán th ng kê ñ x lý các tài li u thu th p ñư c t các phương pháp nghiên c u khác nhau. K t qu x lý b ng toán th ng kê cho ta nh ng s li u khái quát, chính xác và ñáng tin c y v ñ i tư ng nghiên c u. Hi n nay phương pháp th ng kê toán h c trong nghiên c u giáo d c h c nói chung, d y h c nói riêng có th ñư c th c hi n thu n l i qua ph n m m th ng kê xã h i h c (SPSS FOR WINDOWS). 1.1.3. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác và v i các chuyên ngành khác c a giáo d c h c 1.1.3.1. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác - Thu c khoa h c xã h i, lý lu n d y h c có liên quan m t thi t v i các khoa h c xã h i khác như: tri t h c, xã h i h c, logic h c... + Tri t h c Tri t h c là khoa h c v các quy lu t chung nh t c a s phát tri n t nhiên, xã h i và tư duy con ngư i. Tri t h c cung c p nh ng cơ s phương pháp lu n cho khoa h c giáo d c, soi sáng b n ch t, ngu n g c sâu xa c a s v n ñ ng và phát tri n c a quá trình giáo d c t ng th cũng như các quá trình giáo d c b ph n (trong ñó có quá trình d y h c). Là m t b ph n c a tri t h c duy v t bi n ch ng, nh n th c lu n nghiên c u ngu n g c, các quy lu t cơ b n, các hình th c và phương pháp nh n th c th gi i khách quan. Lý lu n v nh n th c là cơ s phương pháp lu n c a lý lu n d y h c, vũ trang cho lý lu n d y h c nh ng quan ñi m khoa h c trong nghiên c u các quá trình d y h c. + Xã h i h c Xã h i h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t ho t ñ ng và phát tri n xã h i, các quan h gi a con ngư i v i con ngư i trong xã h i, v ch ra nh ng ñ c ñi m phát tri n kinh t , văn hóa c a xã h i và nh ng nh hư ng c a chúng ñ n s hình thành và phát tri n nhân cách con ngư i trong xã h i. Nh ng ki n th c c a xã h i h c giúp cho lý lu n d y h c gi i quy t nh ng v n ñ v m c ñích, n i dung d y h c cũng như nghiên c u s tác ñ ng qua l i gi a gia ñình, nhà trư ng và c ng ñ ng xã h i trong vi c chăm lo trau d i, nâng cao trình ñ h c v n cho ngư i h c nh m th c hi n m c tiêu giáo d c xã h i: nâng cao dân trí, ñào t o nhân l c, b i dư ng nhân tài. + Logic h c Logic h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t và hình th c c a tư duy, nghiên c u s suy lu n ñúng ñ n. Nh ng hi u bi t do logic h c cung c p giúp cho vi c nghiên c u và xây d ng lý lu n d y h c, cho quá trình ti n hành các ho t ñ ng d y h c ñư c th c hi n theo m t trình t h p lý nh m ñ t hi u qu t i ưu. Ngoài ra, các khoa h c xã h i khác (kinh t chính tr h c, ch nghĩa c ng s n khoa h c, lý lu n v nhà nư c và pháp quy n...) cũng cung c p nh ng cơ s khoa h c quan tr ng cho vi c nghiên c u các v n ñ v n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c.

7

- Ph m vi nghiên c u c a lý lu n d y h c là con ngư i, là ngư i h c cho nên lý lu n d y h c có liên quan m t thi t v i các khoa h c nghiên c u v con ngư i như sinh lý h c và tâm lý h c. + Tâm lý h c Tâm lý h c là khoa h c nghiên c u các hi n tư ng tâm lý con ngư i, tâm lý HS. Do ñó, tâm lý h c v i các chuyên ngành c a nó, nh t là tâm lý h c l a tu i và tâm lý h c sư ph m cung c p cho lý lu n d y h c nh ng cơ s khoa h c ñ xây d ng h th ng lý lu n d y h c phù h p v i ñ c ñi m tâm lý HS. + Sinh lý h c Sinh lý h c v i các chuyên ngành c a nó, nh t là sinh lý h c th n kinh c p cao ñư c coi là cơ s khoa h c t nhiên c a lý lu n d y h c. Vi c nghiên c u lý lu n d y h c ph i d a vào các tri th c c a sinh lý h c v s phát tri n h th ng th n kinh cao c p, v ñ c ñi m c a các lo i hình th n kinh, v ho t ñ ng c a h th ng tín hi u th nh t và th hai, v s v n ñ ng, h th ng tim m ch và hô h p... - Ngoài ra, cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c-k thu t và công ngh , lý lu n d y h c ngày càng ti p c n và v n d ng nh ng thành t u c a các khoa h c k thu t hi n ñ i như ñi u khi n h c, công ngh h c, tin h c...ñ t o nên nh ng cách th c t ch c, phương pháp, phương ti n m i trong lĩnh v c d y h c nh m t i ưu hóa hi u qu c a lĩnh v c ho t ñ ng này... M i liên h gi a các khoa h c trên ñư c th c hi n v i các hình th c khác nhau, cùng nhau nghiên c u v n ñ chung, lý lu n d y h c có th s d ng các c li u, các thu t ng và các lu n ñi m c a các khoa h c khác, v n d ng các phương pháp c a các khoa h c khác trong vi c nghiên c u quá trình d y h c... 1.1.3.2. M i quan h gi a lý lu n d y h c và các b ph n khác c a giáo d c h c - Là b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c ñ i cương, lý lu n d y h c có quan h m t thi t v i các b ph n khác c a giáo d c h c như lý lu n giáo d c, lý lu n v t ch c, qu n lý và lãnh ñ o giáo d c trong nhà trư ng, lý lu n d y h c b môn... + Lý lu n giáo d c Lý lu n giáo d c bao g m h th ng tri th c v b n ch t, tính quy lu t c a quá trình giáo d c ph m ch t nhân cách con ngư i, HS và h th ng tri th c v nguyên t c, n i dung, phương pháp giáo d c. Lý lu n d y h c và lý lu n giáo d c là hai h th ng lý lu n nghiên c u hai quá trình b ph n c a quá trình giáo d c nhân cách toàn di n: quá trình d y h c và quá trình giáo d c. Hai quá trình này th ng nh t bi n ch ng v i nhau, cùng nhau ti n t i m c ñích chung là giáo d c nhân cách toàn di n. Lý lu n giáo d c cung c p cơ s khoa h c ñ xem xét, ñ xu t m c tiêu toàn di n trong d y h c; nh t là m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c giáo d c thái ñ (giá tr ) ñúng ñ n trong d y h c. + Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c bao g m h th ng lý lu n v b n ch t, quy lu t c a quá trình t ch c, qu n lý trong giáo d c; v nguyên t c, n i dung, quy trình, phương pháp và hình th c t ch c, qu n lý giáo d c. Lý lu n v t ch c, qu n lý giáo d c cung c p nh ng cơ s khoa h c cho vi c t ch c, qu n lý ho t ñ ng d y h c có hi u qu . + Lý lu n d y h c b môn Lý lu n d y h c b môn là b ph n c a giáo d c h c hay sư ph m h c chuyên ngành. Lý lu n d y h c b môn nghiên c u b n ch t c a quá trình d y h c môn h c, thi t k n i dung h c v n cũng như xác ñ nh các nguyên t c, phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c, các ki u ñánh giá k t qu d y h c môn h c phù h p m c tiêu d y h c môn h c nói riêng và m c tiêu ñào t o c p h c nói chung. Vi t Nam, trong m t trư ng hay khoa sư ph m, có bao nhiêu chuyên ngành sư ph m ñư c ñào t o thì 8

s có b y nhiêu t chuyên ngành lý lu n d y h c b môn (như lý lu n d y h c môn Toán, lý lu n d y h c môn V t lý, lý lu n d y h c môn Sinh v t, lý lu n d y h c môn Văn, lý lu n d y h c môn Anh văn...). Lý lu n d y h c có tác d ng chung ñ i v i toàn b các ho t ñ ng d y-h c. ð ng th i lý lu n d y h c có vai trò t o cơ s khoa h c chung trên cơ s ñ m b o tính th ng nh t trong quan ñi m, phương pháp lu n ñ i v i quá trình d y h c các môn h c. Lý lu n d y h c có tác d ng ñ nh hư ng, h tr cho vi c v n d ng, ñi sâu vào quá trình d y-h c t ng b môn v i nh ng ñ c thù khác nhau mà lý lu n d y h c b môn có nhi m v nghiên c u và phát tri n thành các b ph n riêng c a lý lu n d y h c nói chung. Ngư c l i, s phát tri n c a lý lu n d y h c ph i d a trên nh ng c li u c th c a lý lu n d y h c b môn. Lý lu n d y h c và lý lu n d y h c b môn có quan h tương h , b sung cho nhau nh m m c ñích chung là nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a quá trình d y h c.

1.2. QUÁ TRÌNH D Y H C
Mu n ñi u khi n quá trình d y h c, trư c h t c n có nh ng hi u bi t khái quát v quá trình này. Nh ng hi u bi t chung, cơ b n nên nghiên c u ñó là: ñ c ñi m, khái ni m, c u trúc, b n ch t, ñ ng l c và logic c a quá trình d y h c. 1.2.1. ð c ñi m c a quá trình d y h c hi n nay ◘So v i nh ng năm trư c ñây, quá trình d y h c hi n nay có nh ng ñ c ñi m gì?Nh ng ñ c ñi m ñó ñư c th hi n nhà trư ng Vi t Nam ra sao? ◘V i tư cách là SV, là ngư i GV trong tương lai, có th rút ra nh ng bài h c c n thi t nào cho b n thân t các ñ c ñi m ñó? Quá trình d y h c hi n nay có các ñ c ñi m cơ b n sau: 1.2.1.1. Ho t ñ ng h c t p c a HS ñư c tích c c hóa trên cơ s n i dung d y h c ngày càng ñư c hi n ñ i hóa Th i ñ i hi n nay là th i ñ i siêu công nghi p v i ñ c ñi m chung là cách m ng khoa h c, k thu t và cách m ng xã h i phát tri n c c kỳ nhanh. N u như nh ng năm th p k 70 c a th k XX, tri th c nhân lo i tăng g p ñôi theo chu kỳ 8 năm, thì ñ n nay chu kỳ ñó ch còn 4 năm. S phát tri n như vũ bão c a xã h i, nh t là c a cách m ng khoa h c, k thu t-công ngh hi n nay khi n n i dung d y h c trong nhà trư ng không ng ng ñư c ñ i m i, ñư c hi n ñ i hoá. T th c t ñó n y sinh mâu thu n gi a kh i lư ng tri th c trong n i dung h c v n HS c n n m càng ngày càng nhi u hơn, ph c t p hơn trong khi ñó th i lư ng h c t p c a HS trong quá trình d y h c không th tăng. Hư ng gi i quy t tích c c mâu thu n này ñã và ñang ñư c th c hi n trong nhà trư ng hi n nay là ñ i m i phương pháp d y h c nh m tích c c hóa ho t ñ ng h c t p c a HS. Ngoài tính l ch s c th , tính tích c c hành ñ ng v n là b n ch t c a con ngư i. Trong nhà trư ng b y lâu, tính tích c c h c t p c a HS ít ñư c phát huy do l i d y h c th ñ ng. Vi c ñ i m i chương trình, sách giáo khoa ph thông Vi t Nam hi n nay ñòi h i HS ph i có thái ñ h c t p tích c c; HS ph i chú tr ng h c cách thu th p, x lý và s d ng thông tin t nhi u ngu n khác nhau thì m i ñáp ng yêu c u giáo d c-ñào t o c a nhà trư ng. Do ñó, GV trong quá trình d y h c không ch là ngư i cung c p thông tin mà quan tr ng hơn, h ph i là ngư i hư ng d n HS bi t cách t mình thu th p, x lý và s d ng thông tin. GV ngày nay ph i không ng ng ti p c n,

9

tìm tòi, l a ch n và v n d ng các phương pháp d y h c sao cho có tác d ng tích c c hóa ñư c ho t ñ ng h c t p c a HS. 1.2.1.2. HS hi n nay có v n s ng và năng l c nh n th c phát tri n hơn so v i HS các th h trư c (v i cùng ñ tu i) Nh ng k t qu nghiên c u c a các nhà tâm lý h c trong và ngoài nư c ñã cho th y: so v i HS cùng ñ tu i các th h trư c, HS ph thông hi n nay có v n hi u bi t, có năng l c nh n th c phát tri n hơn, thông minh hơn. • Theo New sweek (4-2001), t i Anh t năm 1945 ñ n nay ch s IQ ñã tăng trung bình 27 ñi m, M tăng 24 ñi m so v i năm 1918, Ác-hen-ti-na tăng 22 ñi m t năm 1964, ch s IQ cũng ñã tăng ñáng k m t lo t các nư c khác như Tây âu, Canada, Nh t b n...S tăng trư ng cao c a ch s IQ khi n th h tr em bình thư ng ngày nay ñã “sáng d ” g n b ng m c c a các b c thiên tài ngày hôm qua. S dĩ có s hơn h n này là do: - HS hi n nay thư ng xuyên ñư c ti p c n v i ngu n thông tin ña d ng, phong phú t các phương ti n truy n thông khác nhau. - HS hi n nay ch u nh hư ng tác ñ ng t nhi u phía khác nhau c a cu c s ng xã h i. - HS hi n nay ñã và ñang nh n ñư c ngày càng nhi u nh ng nh hư ng c a giáo d c v i h th ng các phương pháp tích c c. T ñó, trong quá trình d y h c c n ph i: - Tìm hi u kh năng nh n th c c a HS ñ d y h c cho phù h p. - Quan tâm khai thác v n s ng phong phú và ña d ng c a các em b ng các bi n pháp tích c c hóa tri th c c a HS trong quá trình d y h c như cho HS liên h tri th c cơ b n v i th c ti n; thông báo tài li u, thông tin mà các em tìm ki m ñư c... - T o ñi u ki n ñ HS có cơ h i phát huy ti m năng v n có c a mình b ng vi c t ch c các ho t ñ ng cho HS gi i quy t nh ng nhi m v , nh ng tình hu ng h c t p. 1.2.1.3. Nhu c u hi u bi t c a HS có xu hư ng vư t ra ngoài ph m vi n i dung tri th c, k năng do chương trình quy ñ nh Trong quá trình h c t p, nhu c u hi u bi t c a HS có xu hư ng vư t ra kh i ph m vi n i dung tri th c, k năng do chương trình quy ñ nh. Xu hư ng này th hi n ch HS thư ng chưa th a mãn v i h th ng tri th c ñư c cung c p trong chương trình, sách giáo khoa và các tài li u h c t p khác ñư c quy ñ nh. Các em luôn mu n bi t nhi u hơn, hi u sâu hơn nh ng ñi u ñã h c và nhi u ñi u m i l khác c a cu c s ng muôn màu muôn v nh m th a mãn nhu c u hi u bi t và các nhu c u c n thi t khác c a b n thân. ð ñáp ng xu hư ng trên: - Ngoài “ph n c ng”, chương trình d y h c c n thi t k các “ph n m m” trong các môn h c. - Tăng cư ng môn h c t ch n. - Luôn c p nh t thông tin trong quá trình d y h c. - Hư ng d n HS cách sưu t m, x lý, s d ng tài li u, thông tin ñ th c hi n các nhi m v h c t p. - T ch c các ho t ñ ng ngo i khóa môn h c, tham quan, h c nhóm, t h c...nh m phát huy ti m năng và h ng thú c a HS, t o ñi u ki n cho HS ki m nghi m, m mang v n hi u bi t c a mình, có kh năng thích ng nhanh v i cu c s ng sau này. 1.2.1.4. Quá trình d y h c hi n nay ñư c ti n hành trong ñi u ki n cơ s v t ch t, phương ti n d y h c ngày càng hi n ñ i

10

Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c, k thu t và công ngh , các phương ti n k thu t, máy móc xu t hi n ngày càng nhi u, ngày càng hi n ñ i. S phát tri n ñó thâm nh p và nh hư ng t i m i lĩnh v c c a cu c s ng xã h i; m i lo i hình, m i ngành h c, c p h c, trư ng l p trong h th ng giáo d c-ñào t o c a m i qu c gia làm chuy n bi n ch t lư ng c a cu c s ng, c a giáo d c-ñào t o. Các trư ng h c Vi t Nam hi n nay ñã và ñang ñư c quan tâm ñ u tư nâng c p cơ s v t ch t, phương ti n k thu t theo hư ng hi n ñ i nh m ph c v tích c c cho công cu c ñ i m i n i dung và phương pháp d y h c. V i th c t như v y, n u trình ñ s d ng các ñi u ki n, phương ti n d y h c c a GV các trư ng hi n nay chưa tương x ng thì d n ñ n s lãng phí ho c làm gi m hi u qu d y h c. Cho nên, GV c n tăng cư ng: - Tìm hi u cơ s v t ch t, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c c a nhà trư ng, c a ñ a phương. - H c cách s d ng và không ng ng h c h i kinh nghi m s d ng các cơ s v t ch t, phương ti n k thu t d y h c. - Tích c c s d ng cơ s v t ch t, phương ti n k thu t d y h c s n có. - Tìm tòi, c i ti n và sáng t o các ñi u ki n, phương ti n k thu t d y h c ñ s d ng chúng m t cách có hi u qu . 1.2.2. Khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c 1.2.2.1. Khái ni m

◘Quá trình d y h c là gì? Cho ví d .
Có nhi u cách ti p c n khái ni m c a quá trình d y h c. Quan ñi m c a Vưgotxky L. X (1896-1934) và nhi u nhà giáo d c ñương th i, d y h c là quá trình tương tác gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS. Trong quá trình tương tác ñó, GV là ch th c a ho t ñ ng d y, HS là ch th c a ho t ñ ng h c. Mu n d y t t, ho t ñ ng d y c a GV ch nên gi vai trò ch ñ o, hư ng d n. V i vai trò này, GV m t m t ph i lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n nh ng tác ñ ng ñ n HS; m t khác ph i ti p nh n và ñi u khi n, ñi u ch nh t t thông tin ph n h i v k t qu h c t p th hi n trong quá trình, trong s n ph m ho t ñ ng h c t p c a HS. Ngư c l i, HS là ñ i tư ng ch u s tác ñ ng c a ho t ñ ng d y ñ ng th i l i là ch th c a ho t ñ ng h c. Mu n h c t t, HS ph i tuân theo s lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n c a GV, ñ ng th i ph i ch ñ ng, tích c c và sáng t o trong ho t ñ ng h c t p c a b n thân. Quá trình tương tác GV-HS nh m giúp HS lĩnh h i h th ng tri th c; hình thành h th ng k năng, k x o v n d ng tri th c; có kh năng v n d ng các thao tác trí tu ñ lĩnh h i và v n d ng tri th c có hi u qu qua ñó hình thành cho HS ý th c ñúng ñ n và nh ng ph m ch t nhân cách c a ngư i công dân. Theo quan ñi m này, d y h c có th hi u là quá trình ho t ñ ng ph i h p gi a GV và HS; trong ñó, ho t ñ ng c a GV ñóng vai trò ch ñ o, ho t ñ ng c a HS ñóng vai trò ch ñ ng nh m th c hi n m c ñích d y h c. Trong quá trình d y h c, GV th c hi n ho t ñ ng d y, HS th c hi n ho t ñ ng h c. Hai ho t ñ ng d y-h c ñư c ti n hành ph i h p, tương tác (hay ăn kh p) v i nhau. M c ñích cu i cùng c a ho t ñ ng này nh m b i dư ng cho HS h th ng tri th c, hi u bi t v m i v n ñ di n ra trong cu c s ng, h th ng k năng s ng (k năng ho t ñ ng trí và l c) ñ thông qua ñó hình thành cho HS quan ñi m và thái ñ ñúng ñ n ñ i v i b n thân, ñ i v i cu c s ng. 1.2.2.2. C u trúc c a quá trình d y h c

11

◘T c u trúc c a quá trình giáo d c, ñ i tư ng nghiên c u c a giáo d c h c (ñã h c môn Giáo d c h c ñ i cương 1), hãy v và trình bày sơ ñ c u trúc c a quá trình d y h c.
C u trúc c a quá trình d y h c là c u trúc-h th ng. C u trúc c a quá trình d y h c bao g m m t h th ng các thành t v n ñ ng và phát tri n trong m i quan h bi n ch ng v i nhau. Theo cách ti p c n truy n th ng, các thành t cơ b n trong c u trúc c a quá trình d y h c bao g m: ñ i tư ng c a quá trình d y h c; ch th c a quá trình d y h c; m c ñích d y h c; n i dung d y h c; phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c; k t qu d y h c; môi trư ng d y h c.
◘Trình bày c u trúc c a quá trình d y h c theo quan ñi m c a Jean Vial.

Xem xét m i quan h gi a h c và d y trong quá trình d y h c, Jean Vial (1986) ñã cho r ng t bào c a quá trình d y h c là s tác ñ ng qua l i gi a GV, HS và ñ i tư ng (ðT) mà GV c n n m v ng ñ d y còn HS c n n m v ng ñ h c. Do ñó xu t hi n m t tam giác th hi n m i quan h gi a GV, HS và ðT. Tam giác có ba ñ nh là GV, HS và ðT (Hình 1). ðT Tam giác này th hi n ba m i quan h c th : 1: Quan h GV và ðT 1 (GV n m v ng tri th c và cách d y) 2 2: Quan h HS và ðT (HS n m ñư c cách h c, cách chi m lĩnh tri th c) HS 3: Quan h GV và HS (quan h sư ph m và cá nhân) GV 3 (Hình 1).
Hình 1 M

ðT có th là m c tiêu (M), n i dung (N) và phương pháp, phương ti n (P) d y h c. ð i tư ng ñó còn có th ñư c g i là khách th hay tri th c (M: HS n m ðT hay tri th c ñ làm gì? N: HS c n n m ðT hay tri th c c th nào? Và P: phương pháp n m ra sao?). T bào này ñư c bi u th b ng m t tam giác, g i là tam giác sư ph m v i ba ñ nh là M,N và P (Hình 2). N u thay ðT trong tam giác (Hình 1) b ng tam giác M-N-P s có m t ngũ giác g i là ngũ giác sư ph m: M-N-P-GV-HS, ñây là c t lõi ñ c trưng c a quá trình d y h c. Sơ ñ này cho th y ñ y ñ quan h gi a m t y u t v i b n y u t khác c a ngũ giác sư ph m (NGSP) (Hình 3)

N

P

Hình 2
M

N

P H S

GV

Hình 3 NGSP này ñư c ñ t vào nh ng ñi u ki n và môi trư ng khác nhau s có nh ng tác ñ ng và nh hư ng qua l i khác nhau gi a NGSP v i ñi u ki n và môi trư ng

12

tương ng. ð ng th i trong b n thân NGSP cũng có nh ng bi n ñ i c a t ng y u t t o nên nh ng hi u qu khác nhau c a ngũ giác sư ph m (Hình 4). Môi trư ng qu c t Môi trư ng xã h i * Kinh t , văn hóa, xã h i, gia ñình, c ng ñ ng... * S n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch Môi trư v û... ng nhà trư ng
M

N

P H

Hình 4 V ñi u ki n cho ho t ñ ng c a NGSP có th k : - ði u ki n v cơ s v t ch t-k thu t như: trư ng s , phòng thí nghi m-th c hành, xư ng th c t p... - ði u ki n v thông tin bao g m: thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin... - ði u ki n v qu n lý nhà trư ng như: qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b máy như lu t l , n i quy, phân công, phân c p... V môi trư ng ho t ñ ng c a NGSP có th k : - Môi trư ng nhà trư ng: ho t ñ ng giáo d c, nghiên c u, ph c v , qu n lý... - Môi trư ng xã h i như: gia ñình, c ng ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh doanh, thi t k , nghiên c u, d ch v ... - Môi trư ng qu c t như: h p tác, trao ñ i... ng v i m i môi trư ng có các hình th c h c t p thích h p như h c t p trung hay không t p trung, h c ñ i m t th y trò hay h c t xa, h c theo l p hay h c cá nhân, h c ki u chính quy hay không chính quy... Tùy theo quan ni m v vai trò trung tâm c a giáo d c là GV hay HS, tùy theo quan ni m tr i v ñ i tư ng c n nh n m nh là ñào t o theo n i dung (trư c ñ i chi n th gi i l n th hai), ñào t o theo m c tiêu (vài th p k g n ñây) hay là chú tr ng ñ c bi t ñ n phương pháp, phương ti n (ñang xu t hi n xu th này) mà tam giác sư ph m, ngũ giác sư ph m có ki u ho t ñ ng khác nhau, th hi n ch y u vào m i quan h gi a các ñ nh. V n d ng thành t u c a các khoa h c hi n ñ i vào quá trình d y h c nh m giúp quá trình d y h c ñ t hi u qu t i ưu, còn nhi u cách ti p c n c u trúc quá trình d y h c khác nhau. (Ví d : c u trúc c a quá trình d y h c theo Công ngh d y h c c a Lê Khánh B ng, c u trúc c a quá trình d y h c theo Lý thuy t thông tin c a Nguy n Ng c Quang...).

◘T lý lu n v c u trúc c a quá trình d y h c có th rút ra bài h c kinh nghi m gì nh m nâng cao ch t lư ng và hi u qu quá trình d y h c?
Tuy nhiên, dù ñư c xem xét dư i góc ñ nào thì ñi m chung trong các cách ti p c n c u trúc quá trình d y h c cũng v n là: c u trúc c a quá trình d y h c là c u trúc13

h th ng. C u trúc c a quá trình d y h c bao g m m t h th ng các thành t (trong ñó, b n thân m i thành t l i là m t c u trúc-h th ng bao g m các y u t ) v n ñ ng, phát tri n trong m i quan h bi n ch ng và th ng nh t v i nhau t o nên s v n ñ ng, phát tri n chung c a c quá trình d y h c. Trong c u trúc ñó, GV và HS là hai thành t trung tâm, còn m c ñích d y h c là thành t ñ nh hư ng. K t qu d y h c là k t qu phát tri n c a toàn b h th ng. Do ñó, mu n nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a quá trình d y h c ph i nâng cao ch t lư ng c a toàn b h th ng; nghiên c u quá trình d y h c ph i nghiên c u toàn di n (nghiên c u t t c các thành t ) và luôn luôn ñ t v n ñ nghiên c u (ví d nghiên c u v phương pháp d y h c) trong c u trúc-h th ng này ñ xem xét và gi i quy t. 1.2.3. B n ch t c a quá trình d y h c 1.2.3.1. Cơ s xác ñ nh b n ch t c a quá trình d y h c B n ch t c a quá trình d y h c ñư c xác ñ nh d a vào hai m i quan h cơ b n: - M i quan h gi a ho t ñ ng nh n th c có tính ch t l ch s xã h i loài ngư i (th hi n ho t ñ ng nghiên c u c a các nhà khoa h c) v i ho t ñ ng d y h c Trong quá trình phát tri n c a l ch s xã h i, ho t ñ ng nh n th c có trư c, ho t ñ ng d y h c có sau. Ho t ñ ng h c t p c a HS chính là ho t ñ ng nh n th c ñư c HS ti n hành trong môi trư ng d y h c (môi trư ng sư ph m). - M i quan h gi a d y và h c, gi a GV và HS Quá trình d y h c là quá trình tác ñ ng qua l i gi a GV và HS. Xét cho cùng, m i tác ñ ng c a GV ñ n HS ñ u nh m ñi u khi n có hi u qu m i quan h gi a HS và tài li u h c t p (TLHT). TLHT trình bày nh ng thông tin ph n ánh hi n th c khách quan ñư c ch n l c. Do ñó, ñi u khi n m i quan h HS-TLHT cũng t c là ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c TLHT c a HS. K t qu d y h c ph n ánh t p trung k t qu nh n th c TLHT c a HS. Cho nên b n ch t c a quá trình d y h c ñư c xác ñ nh trong ho t ñ ng h c t p c a HS 1.2.3.2. B n ch t c a quá trình d y h c

◘Hãy phân tích và so sánh nh ng ñi m gi ng, khác nhau gi a quá trình nh n th c có tính l ch s xã h i và quá trình h c t p c a HS; t ñó rút ra b n ch t c a quá trình d y h c.
a. Phân tích, so sánh ho t ñ ng nh n th c có tính l ch s xã h i c a loài ngư i và ho t ñ ng h c t p c a HS cho th y v cơ b n hai ho t ñ ng này gi ng nhau: - Gi ng nhau v ñ i tư ng: ñ i tư ng ho t ñ ng nh n th c có tính xã h i c a loài ngư i và ñ i tư ng ho t ñ ng h c t p c a HS ñ u là các s v t, hi n tư ng trong hi n th c khách quan mà con ngư i nói chung, ngư i h c nói riêng mu n tìm hi u, khám phá. - Gi ng nhau v phương th c: cách th c ho t ñ ng nh n th c có tính xã h i c a loài ngư i và cách th c h c t p c a HS ñ u là quá trình v n d ng các thao tác trí tu m t cách ch ñ ng, tích c c, sáng t o, ñ u tuân theo quy lu t (hay logic): t tr c quan sinh ñ ng ñ n tư duy tr u tư ng, t tư duy tr u tư ng ñ n th c ti n ñó là con ñư ng bi n ch ng c a s nh n th c chân lý, nh n th c hi n th c khách quan. Quy lu t này có th v n hành theo hai con ñư ng bi n ch ng: con ñư ng ñi t cái c th ñ n cái tr u tư ng ho c t cái ñơn nh t (cái riêng) ñ n cái khái quát (cái chung) và con ñư ng ñi t cái tr u tư ng ñ n cái c th ho c t cái khái quát (cái chung) ñ n cái ñơn nh t (cái riêng). - Gi ng nhau v m c ñích c n ñ t: c hai ho t ñ ng ñ u nh m tăng cư ng hi u bi t th gi i xung quanh ñ t n t i có ch t lư ng trong th gi i ñó.

14

S gi ng nhau gi a ho t ñ ng nh n th c c a loài ngư i và ho t ñ ng h c t p c a HS ñư c th hi n qua b ng so sánh dư i ñây:
Hai ho t ñ ng Thành ph n ð i tư ng Phương th c Ho t ñ ng nh n th c c a loài ngư i Hi n th c khách quan (Ví d : Niutơn tìm ra ñ nh lu t V n v th pd n V n d ng các thao tác ho t ñ ng trí tu : TQ TDTrT TT Theo hai con ñư ng: C th Tr u tư ng Tr u tư ng C th Tăng cư ng hi u bi t Ho t ñ ng h c t p c a HS Hi n th c khách quan (Ví d : HS h c ñ bi t ñ nh lu t V n v t h p d n) V n d ng các thao tác ho t ñ ng trí tu : TQ TDTrT TT Theo hai con ñư ng: C th Tr u tư ng Tr u tư ng C th Tăng cư ng hi u bi t

M c ñích

Qua phân tích, so sánh trên cho th y: ho t ñ ng h c t p c a HS th c ch t là ho t ñ ng nh n th c (do ñó, ho t ñ ng gi ng d y c a GV th c ch t là t ch c ho t ñ ng nh n th c). b. Tuy nhiên, quá trình nh n th c c a HS v n có nh ng ñi m khác v i quá trình nh n th c c a loài ngư i. Nh ng nét ñ c trưng c a s khác nhau này ñư c th hi n qua b ng so sánh gi a ho t ñ ng nh n th c có tính l ch s xã h i c a loài ngư i và ho t ñ ng nh n th c c a HS dư i ñây: Ho t ñ ng nh n th c c a loài ngư i Ho t ñ ng nh n th c c a HS 1.M c ñích: Phát hi n cái m i (chân lý) 1.M c ñích: Phát hi n cái m i (chân khách quan (cái m i ñ i v i c nhân lo i). lý) ch quan (ch m i ñ i v i b n thân HS ñó). 2.Con ñư ng gh p gh nh ñ y khó khăn, 2.Con ñư ng tương ñ i b ng ph ng và v t v , t n nhi u th i gian và công s c m t ít th i gian, công s c hơn. Con ñư ng ñã ñư c khai phá. hơn. Con ñư ng chưa ñư c khai phá. 3. Con ñư ng t mình mò m m. Con 3.Con ñư ng có s hư ng d n c a GV, con ñư ng n m trong môi trư ng ñư ng th và sai. sư ph m. S khác nhau ñó làm nên tính ñ c ñáo trong nh n th c c a HS. Tính b n ch t này th hi n m i quan h tương tác gi a HS và môi trư ng sư ph m nói chung, quan h tương tác gi a HS và GV nói riêng trong quá trình d y h c. Như v y, b n ch t c a quá trình d y h c là quá trình nh n th c ñ c ñáo c a HS.

◘T lý lu n v b n ch t c a quá trình d y h c hãy: - L y ví d trong th c ti n d y h c môn h c ñ ch ng minh. - Rút ra bài h c sư ph m c n thi t.
Qua phân tích và ch ng minh b n ch t c a quá trình d y h c rút ra: - Th nh t, trong d y h c GV ph i ý th c ñư c trách nhi m c a mình là giúp HS nh n th c, t c là giúp các em tìm tòi, khám phá ra nh ng ñi u m i l trong cu c s ng ñ làm giàu thêm v n hi u bi t c a mình. Cho nên, quá trình hư ng d n HS h c t p ph i tuân theo con ñư ng nh n th c chung c a nhân lo i. Trong ñó, c n: + Coi tr ng vi c hư ng d n HS tích lũy tri th c t nhi u ngu n thông tin khác nhau.

15

+ T ch c cho các em th c hành tri th c ñã h c. + Hư ng d n HS tích c c v n d ng các thao tác trí tu t th p ñ n cao trong quá trình tích lũy và v n d ng tri th c. + B i dư ng cho các em kh năng t h c, t nghiên c u và nh ng ph m ch t c n thi t c a nhà nghiên c u. D y cũng như h c c n tuân th quy lu t nh n th c. Mu n v y, c GV l n HS (nh t là GV) c n nghiên c u n m v ng h th ng lý lu n v nh n th c c a ch nghĩa Mác ñ v n d ng t t trong ho t ñ ng d y h c c a mình. - Th hai, mu n giúp HS nh n th c t t tài li u h c t p thì GV c n ph i bi t t o ra môi trư ng sư ph m thu n l i cho HS h c t p và ph n ñ u. ðó là môi trư ng có tác d ng kích thích HS h c t p m t cách ch ñ ng, tích c c và sáng t o. Trong ñó c n t ch c, ñi u khi n t t m i quan h ch ñ o-ch ñ ng c a GV và HS. 1.2.4. ð ng l c c a quá trình d y h c ◘ð ng l c c a quá trình d y h c là gì?Cho ví d . ◘ð ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n là gì? Cho ví d . ◘ði u ki n nào giúp cho vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c c a quá trình d y h c?Ví d ◘T lý lu n này hãy rút ra nh ng bài h c sư ph m c n thi t. 1.2.4.1. Khái quát v s v n ñ ng, phát tri n c a quá trình d y h c Quá trình d y h c v i tư cách là m t h th ng luôn luôn tr ng thái v n ñ ng và phát tri n không ng ng. Các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n trong m i quan h bi n ch ng v i nhau t o nên s v n ñ ng và phát tri n chung c a c quá trình d y h c. S v n ñ ng và phát tri n này di n ra nh tác ñ ng c a nh ng ñ ng l c nh t ñ nh. 1.2.4.2. ð ng l c c a quá trình d y h c Theo tri t h c duy v t bi n ch ng, m i s v t, hi n tư ng trong hi n th c khách quan ñ u không ng ng v n ñ ng và phát tri n. Ngu n g c, ñ ng l c c a s v n ñ ng, phát tri n này là do có s ñ u tranh ñ ñi ñ n th ng nh t gi a các m t ñ i l p, t c là do có mâu thu n và gi i quy t mâu thu n. Mâu thu n bao g m: mâu thu n bên trong và mâu thu n bên ngoài. Vi c gi i quy t mâu thu n bên trong là ngu n g c c a s phát tri n và vi c gi i quy t mâu thu n bên ngoài là ñi u ki n c a s phát tri n. - V n d ng quan ñi m ñó ñ xem xét ñ ng l c c a quá trình d y h c, có th nói: ñ ng l c c a quá trình d y h c là vi c phát hi n và gi i quy t các mâu thu n n y sinh trong quá trình d y h c. Các mâu thu n n y sinh trong quá trình d y h c bao g m mâu thu n bên trong và mâu thu n bên ngoài: + Mâu thu n bên trong là mâu thu n gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c và gi a các y u t trong t ng thành t . Ví d : Mâu thu n gi a m c ñích, nhi m v d y h c ñư c hoàn thi n, nâng cao v i n i dung d y h c còn l c h u. Mâu thu n gi a n i dung d y h c hi n ñ i v i phương pháp, phương ti n d y h c còn l c h u. Mâu thu n gi a yêu c u, nhi m v mà xã h i ñ ra cho ngư i HS v i trình ñ nh n th c còn h n ch c a các em.

16

Mâu thu n gi a trình ñ v chuyên môn c a GV thì cao v i trình ñ nghi p v sư ph m c a h thì th p. Mâu thu n gi a yêu c u cao v n m tri th c, k năng, k x o v i yêu c u th p v giáo d c... + Mâu thu n bên ngoài là mâu thu n gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c v i thành t môi trư ng. Ví d : Mâu thu n gi a s ti n b c a khoa h c, k thu t v i n i dung d y h c còn l c h u. Mâu thu n gi a cơ s v t ch t, phương ti n k thu t c a nhà trư ng còn nghèo nàn v i yêu c u cao v d y h c... Vi c gi i quy t các mâu thu n bên trong là ngu n g c và vi c gi i quy t các mâu thu n bên ngoài là ñi u ki n phát tri n c a quá trình d y h c. - Mâu thu n cơ b n, ñ ng l c ch y u c a quá trình d y h c Mâu thu n cơ b n là mâu thu n t n t i su t t ñ u ñ n cu i quá trình. Vi c gi i quy t các mâu thu n khác xét cho cùng là ñ gi i quy t mâu thu n này. Vi c gi i quy t mâu thu n cơ b n có liên quan tr c ti p và sâu s c ñ n s phát tri n c a quá trình d y h c. Mâu thu n cơ b n c a quá trình d y h c ñó là mâu thu n gi a yêu c u, nhi m v ñư c ñ ra trong quá trình d y h c v i trình ñ phát tri n hi n có còn h n ch c a HS v tri th c, k năng, k x o và phát tri n trí tu (ñây là mâu thu n gi a m c ñích, nhi m v HS c n th c hi n v i kh năng th c hi n c a HS t c là mâu thu n gi a hai thành t MðDH và HS trong c u trúc c a quá trình d y h c). • GV kêu trò S ñ c bài khoá ti ng Anh (trò S h c kém môn ti ng Anh và nhi u môn h c khác). Trò S ñ ng lên ng p ng ng mãi mà không ñ c ñư c. Trong tình hu ng d y h c trên ch a ñ ng mâu thu n: mâu thu n gi a yêu c u h c t p ñư c ñ ra cho trò S (c n ñ c ñư c bài khoá ti ng Anh), v i kh năng c a S (chưa ñ c ñư c bài khoá ti ng Anh). Lo i mâu thu n này xu t hi n thư ng xuyên, liên t c trong quá trình d y h c. Vi c phát hi n và gi i quy t mâu thu n này t o nên ñ ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n. Khi g p khó khăn trong d y h c ñó là lúc mâu thu n xu t hi n. Khó khăn có ñư c gi i quy t thì quá trình d y h c m i phát tri n. Tuy nhiên, không ph i vi c gi i quy t mâu thu n nào cũng t o nên ñ ng l c thúc ñ y quá trình d y h c. Mu n vi c gi i quy t mâu thu n t o nên ñ ng l c c a quá trình d y h c c n có các ñi u ki n. - ði u ki n ñ vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c Mâu thu n trong d y h c là m t t t y u khách quan. ði u quan tr ng ñây là ch th có phát hi n ra mâu thu n không và ch th gi i quy t mâu thu n ñó ra sao. Dư i ñây là các ñi u ki n c n ñ vi c gi i quy t mâu thu n t o nên ñ ng l c thúc ñ y quá trình d y h c: + ði u ki n th nh t: ch th d y-h c (GV, HS...) ph i nh n th c rõ khó khăn mà mình ñang g p, vì sao có khó khăn ñó; ch th ph i có nhu c u gi i quy t khó khăn và t mình gi i quy t khó khăn. ð t o nên ñi u ki n này, trong d y h c, GV c n b i dư ng cho HS kh năng: Phát hi n ra khó khăn mà các em g p ph i và th y ñư c s c n thi t ph i gi i quy t khó khăn. Phân tích khó khăn và tìm hi u nguyên nhân vì sao mình g p khó khăn. ð xu t các phương án gi i quy t khó khăn và l a ch n phương án gi i quy t t i ưu.

17

Huy ñ ng n i l c (ho c s tr giúp c a ngo i l c) ñ gi i quy t khó khăn theo phương án ñã ñ xu t. Ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình gi i quy t khó khăn. Rút ra bài h c kinh nghi m t vi c gi i quy t khó khăn. • Trong tình hu ng trên, trò S ph i ý th c (ho c làm cho S ý th c) ñư c r ng em ñang g p khó khăn trong vi c ñ c thành l i bài khóa ti ng Anh (chưa có k năng ñ c ti ng Anh); r ng k năng ñ c ti ng Anh là c n thi t (không ch trong h c t p môn ti ng Anh hi n t i mà còn trong cu c s ng ngh nghi p sau này). S ph i t xem xét l i vi c h c ti ng Anh c a mình ñ tìm ra nguyên nhân khi n em chưa có k năng ñ c ti ng Anh. S ph i mong mu n có s ti n b trong vi c ñ c ti ng Anh, tìm hi u cách th c kh c ph c khó khăn và S t kh c ph c ñư c (ho c có s kích thích, giúp ñ nào ñó c a GV, b n bè...) khó khăn. Khó khăn ch ñư c gi i quy t khi S ñ c ñư c bài khóa ti ng Anh theo yêu c u. D y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ , d y h c tình hu ng...là nh ng bi n pháp t t ñ t o cho HS kh năng này. + ði u ki n th hai: vi c gi i quy t mâu thu n ph i v a s c. ði u ki n này có th hi u là nh ng yêu c u, nhi m v d y h c ñ ra ñ HS gi i quy t khó khăn ph i tương ng v i gi i h n cao nh t c a vùng phát tri n trí tu g n nh t (Vưgotxky L.X 1896-1934). ði u ñó có nghĩa là HS có th gi i quy t ñư c khó khăn v i s n l c tích c c c a b n thân và có s kích thích, giúp ñ c a ngư i khác (GV, b n bè...). V i s có g ng c a b n thân, khi khó khăn ñư c gi i quy t s khi n HS vui sư ng, t hào, t tin...Chính nh ng y u t tâm lý tích c c này s khi n HS mong mu n ti p t c ñư c th c hi n nh ng nhi m v h c t p ti p theo. + ði u ki n th ba: vi c gi i quy t mâu thu n ph i do ti n trình d y h c ñó qui ñ nh. Mâu thu n di n ra trong ti n trình d y h c nào thì ph i ñư c chính ti n trình d y h c ñó gi i quy t. • tình hu ng trên, vi c ñ c bài khóa ti ng Anh c a trò S ch ti n b trong quá trình h c môn ti ng Anh nói chung và h c ñ c ti ng Anh nói riêng c a trò S. 1.2.5. Logic c a quá trình d y h c

◘ð ñ t hi u qu t i ưu, ti n trình d y h c di n ra qua các bư c nào? L y ví d c th v logic c a m t quá trình d y h c môn h c ñ minh h a.
1.2.5.1. Khái ni m v logic c a quá trình d y h c Theo Êxipôp B. P (1977), logic c a quá trình d y h c là quy lu t khách quan di n t trình t v n ñ ng có hi u qu t i ưu c a HS t trình ñ tri th c và m c ñ phát tri n c a h ng v i lúc ban ñ u nghiên c u môn h c (hay m t ñ m c, m t ñ tài c a môn h c) nào ñó, ñ n trình ñ tri th c và m c ñ phát tri n c a h ng v i lúc k t thúc môn h c (hay m t ñ m c, m t ñ tài c a môn h c) ñó. Quá trình d y h c suy cho cùng là ñ giúp HS nh n th c TLHT (hay môn h c). Cho nên, ph i quan tâm ñ n lo i logic trong h th ng HS-TLHT. Logic này bao g m logic môn h c và logic nh n th c c a HS. M t m t, quá trình d y h c ph i v n ñ ng theo logic c a môn h c. Quá trình d y h c ph i v n ñ ng theo logic môn h c t c là GV ph i t ch c, ñi u khi n quá trình d y h c ñ nó v n ñ ng theo h th ng nh ng tri th c, k năng, k x o ñã ñư c xây d ng trong môn h c.

18

M t khác, quá trình d y h c l i ph i v n ñ ng theo logic nh n th c c a HS, t c phù h p v i quá trình nh n th c c a HS. Logic c a quá trình d y h c là h p kim c a logic môn h c và logic nh n th c c a HS. Quá trình d y h c v n ñ ng theo t ng bư c t lúc b t ñ u cho ñ n lúc hoàn thành nhi m v , m i bư c có th coi là m t khâu. 1.2.5.2. Các khâu c a quá trình d y h c Có nhi u cách ti p c n logic c a quá trình d y h c. - Theo Êxipôp B. P (1977), các khâu c a quá trình d y h c bao g m: ñ xu t và gây ý th c v nhi m v nh n th c, làm n y n HS nh ng kích thích thúc ñ y h c t p; HS tri giác tài li u m i t nh ng ngu n khác nhau, ti p thu nh ng tri th c m i, cách gi i quy t các v n ñ trong quá trình làm vi c t l c; khái quát hóa và hình thành các khái ni m khoa h c, lĩnh h i các quy lu t khoa h c...; c ng c và hoàn thi n ki n th c, luy n t p, làm các bài th c hành và thí nghi m nh m luy n cho HS k năng, k x o; ng d ng tri th c, k năng, k x o; phân tích các thành qu c a HS và ki m tra s lĩnh h i ki n th c, k năng, k x o c a HS. - Phân tích quá trình h c t p c a HS, Marzano R J (1992) ñã ñưa ra năm khía c nh h c t p: thái ñ và s nh n th c tích c c v h c t p; ti p thu và t ng h p ki n th c; m r ng và trau d i ki n th c; s d ng ki n th c có hi u qu ; thói quen trí tu có hi u qu . - Các nhà lý lu n d y h c nư c ta lâu nay ñã ñ c p ñ n các khâu c a quá trình d y h c, t ñó xây d ng ti n trình c a m t bài h c trên l p (năm bư c lên l p), bao g m: kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS; t ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i; t ch c, ñi u khi n HS c ng c tri th c, k năng, k x o; t ch c, ñi u khi n HS rèn luy n k năng, k x o; t ch c, ñi u khi n HS v n d ng tri th c, k năng, k x o; t ch c, ñi u khi n vi c ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS ñ ng th i t ch c cho các em t ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a b n thân. Nh ng ñi m chung trong các cách xây d ng logic c a quá trình d y h c ñó là: mu n h c t p có hi u qu , HS c n có thái ñ h c t p tích c c; c n ti n hành ho t ñ ng nh n th c ñ có s hi u bi t; nh p tri th c hi u bi t vào h th ng kinh nghi m ñã có c a mình và s d ng chúng m t cách hi u qu . T ng h p t các nghiên c u trên, có th khái quát các khâu c a quá trình d y h c bao g m 5 bư c: kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS; t ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i; t ch c, ñi u khi n HS c ng c , m r ng và h th ng hóa tri th c; t ch c, ñi u khi n HS áp d ng tri th c ñ hình thành k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k x o m t cách có hi u qu ; t ch c, ñi u khi n và t t ch c ñi u khi n vi c ki m tra, ñánh giá quá trình lĩnh h i, s d ng tri th c, k năng, k x o c a HS. 1). Kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS Thái ñ tích c c trong h c t p là s huy ñ ng m c ñ cao các ch c năng tâm lý (s chú ý; nhu c u, h ng thú h c t p; các ph m ch t ñ o ñ c; các ph m ch t trí tu ; các ph m ch t th ch t...) ñ giúp cho vi c h c t p ñ t hi u qu . Thái ñ h c t p tích c c th hi n ñ c trưng s chú ý và nh t là h ng thú c a HS ñ i v i vi c h c. Cho nên, kích thích HS tích c c h c t p t c là kích thích s chú ý c a HS, làm cho các em có h ng thú v i vi c h c; làm cho các em ý th c ñư c h c t p là nhu c u, là ni m vui và cũng là trách nhi m c a ngư i HS. T ñó các em s ch ñ ng, tích c c, chuyên c n h c t p, bi t tìm cách kh c ph c khó khăn ñ h c t p t t. Thái ñ h c t p tích c c c a HS ñư c coi là ñi u ki n, ñ ng l c thúc ñ y quá trình h c t p.

19

T nghiên c u c u trúc c a quá trình d y h c, các nhà tâm lý, giáo d c h c cho r ng các y u t nh hư ng ñ n thái ñ h c t p tích c c c a HS bao g m: môi trư ng h c t p; yêu c u, nhi m v h c t p; n i dung h c t p; GV ñ c bi t là phương pháp d y h c c a GV và t chính b n thân HS. - Y u t thu c môi trư ng h c t p: môi trư ng tâm lý-xã h i (quan h GV-HS, HS-HS, HS và các ñ i tư ng khác có liên quan); môi trư ng t nhiên-xã h i (các y u t sinh thái, cơ s v t ch t, phương ti n k thu t, k ho ch và chương trình h c t p...). - Y u t yêu c u, nhi m v h c t p: các yêu c u, nhi m v ñư c ñ ra trong h c t p. - Y u t n i dung h c t p: n i dung ñư c ñưa ra cho HS h c. - Y u t GV: ph m ch t nhân cách, trình ñ hi u bi t (nh t là trình ñ chuyên môn) và phương pháp d y h c c a GV. - Y u t HS: nhân cách ñư c giáo d c toàn di n c a HS. Kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS là quá trình ñi u khi n, ñi u ch nh t t c các y u t tác ñ ng trên nh m t o nên thái ñ tích c c c a HS trong h c t p. Bi n pháp: - Các bi n pháp nh m xây d ng môi trư ng h c t p thu n l i (bi n pháp tác ñ ng bên ngoài) bao g m: + Các bi n pháp th hi n s quan tâm c a GV ñ i v i HS, s quan tâm c a các em v i nhau làm cho các em có c m giác ñư c quan tâm, ch p nh n. + Các bi n pháp ñi u khi n, ñi u ch nh các y u t sinh h c (nhi t ñ , ánh sáng...), k ho ch, chương trình làm vi c...thu n l i nh m t o tâm lý tho i mái, ti n l i và c m giác an toàn cho HS trong h c t p. - Các bi n pháp kích thích giá tr c a yêu c u, nhi m v h c t p bao g m: + Làm cho HS ý th c ñư c giá tr c a nhi m v h c t p. + Làm cho HS hình dung rõ ràng ñư c yêu c u, nhi m v c n th c hi n. + Cung c p các ñi u ki n th c hi n yêu c u, nhi m v ; làm cho HS tin tư ng vào kh năng th c hi n yêu c u, nhi m v c a b n thân và khuy n khích s c g ng c a các em. - Xây d ng và khai thác giá tr tác ñ ng c a y u t n i dung d y h c. - S m u m c c a GV cũng là s c thu hút ñ i v i HS. Trong ñó ph i k ñ n trình ñ c a GV và ñ c bi t là kh năng s d ng các phương pháp d y h c: + S d ng ph i h p, h p lý các phương pháp d y h c. + S d ng các phương pháp d y h c tích c c và phương ti n d y h c hi n ñ i... - Chăm lo ñ n các bi n pháp giáo d c nhân cách toàn di n cho HS nh m t o ñ ng l c thúc ñ y bên trong cho quá trình h c t p: + B i dư ng nh ng ph m ch t nhân cách c n thi t cho s h c như ý th c trách nhi m, tinh th n h p tác, c u ti n... trong h c t p. + ð c bi t c n hình thành và b i dư ng cho HS các ph m ch t trí tu ñ giúp HS có thói quen tư duy m t cách có hi u qu . Kích thích thái ñ h c t p tích c c cho HS là trách nhi m c a c GV và HS. Trong ñó, vi c HS t kích thích b ng nhân cách ñư c giáo d c c a mình ñóng vai trò quy t ñ nh tr c ti p; s giúp ñ c a GV ñóng vai trò ch ñ o. C n duy trì thái ñ h c t p tích c c c a HS trong su t quá trình d y h c. 2). T ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i Vi c t ch c ñi u khi n HS n m tri th c m i ñư c b t ñ u t ch : + Kích thích HS huy ñ ng các tri th c, kinh nghi m có liên quan ñã bi t làm cơ s cho vi c n m tri th c m i. + T ch c, ñi u khi n HS thu th p thông tin v v n ñ nghiên c u v i các bi n pháp khai thác thông tin t các ngu n như: t n i dung bài gi ng phong phú, h p d n, 20

l i nói sinh ñ ng, giàu hình tư ng, d hi u c a GV; t vi c s d ng ñúng các phương ti n tr c quan, hư ng d n HS quan sát ñúng; t các ngu n tài li u thu ñư c qua các phương ti n thông tin ñ i chúng hay t vi c khai thác kinh nghi m s ng c a HS... + Trên cơ s nh ng thông tin (tài li u c m tính) mà HS có ñư c, t ch c, ñi u khi n HS v n d ng các thao tác tư duy ñ hình thành khái ni m, phán ñoán và suy lu n. Quá trình ñó ñư c ti n hành v i các bi n pháp giúp HS bi t huy ñ ng nh ng kinh nghi m ñã có, nh ng tài li u c m tính làm nguyên li u cho nh n th c lý tính; giúp HS th c hi n các thao tác tư duy như phân tích, t ng h p, so sánh...qua các câu h i, các bài t p có v n ñ ... 3). T ch c, ñi u khi n HS c ng c , m r ng và h th ng hoá tri th c Trong m t th i gian ng n c a ti t h c trên l p, HS không th n m ch c tài li u h c t p ñ bi n tri th c thành kinh nghi m c a b n thân; HS cũng chưa th th a mãn ñư c nhu c u hi u bi t c a mình. Cho nên, ph i hư ng d n HS: + Bi t cách h c lý thuy t c a bài h c trên l p. + Bi t cách thu th p, x lý thông tin có liên quan ñ n bài h c trên l p t nhi u ngu n khác nhau ñ n m v ng, m r ng, phát tri n tri th c ñã h c. + Bi t cách h th ng hóa tri th c h c ñư c, ñưa tri th c m i ti p thu vào h th ng nh ng kinh nghi m v n có c a mình. + Bi t cách ghi nh , nh t là ghi nh có ch ñ nh, có ý nghĩa. + Bi t cách ôn t p, ôn t p thư ng xuyên, liên t c và b ng nhi u cách. 4). T ch c, ñi u khi n HS luy n t p k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k x o m t cách có hi u qu Khâu này nh m luy n t p cho HS kh năng v n d ng tri th c (luy n k năng, k x o) và b i dư ng cho HS kh năng s d ng tri th c, k năng, k x o ñã có ñ gi i quy t các v n ñ di n ra trong h c t p và trong cu c s ng m t cách sáng t o (kh năng s d ng tri th c có hi u qu ). Luy n t p và b i dư ng b ng cách giao, hư ng d n cho HS t : + Gi i quy t các bài t p, các nhi m v h c t p v i các lo i, các m c ñ d , khó khác nhau. + Làm thí nghi m, th c nghi m. + Gi i quy t các v n ñ , các tình hu ng x y ra trong cu c s ng. + S d ng tri th c ñ t ch c ho t ñ ng lao ñ ng m t cách khoa h c. + S d ng tri th c trong ho t ñ ng ñ u tranh chính tr xã h i ñ góp ph n c i t o và xây d ng xã h i t t ñ p. Khi t ch c luy n t p k năng, k x o và s d ng tri th c, k năng, k x o c n tuân th các nguyên t c luy n t p: luy n t p có m c ñích, có k ho ch; luy n t p m t cách có h th ng; luy n t p t th p ñ n cao; luy n t p có cơ s khoa h c... 5). T ch c, ñi u khi n và t t ch c ñi u khi n vi c ki m tra, ñánh giá quá trình lĩnh h i, s d ng tri th c, k năng, k x o c a HS Khâu này nh m ñ m b o các m i liên h xuôi, ngư c di n ra trong quá trình d y h c qua ñó giúp cho GV có cơ s ñ ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y h c; HS t ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình h c t p c a mình. Khi t ch c th c hi n khâu này c n tuân th ñúng các nguyên t c cũng như các ch c năng c a vi c ki m tra, ñánh giá. Quan tr ng hơn là b i dư ng cho HS ý th c và năng l c t ki m tra, ñánh giá k t qu n m tri th c, k năng, k x o c a b n thân. Logic c a quá trình d y h c ñư c th hi n qua sơ ñ logic c a quá trình d y h c (trang bên). Sơ ñ logic c a quá trình d y h c

21

1.3. QUY LU T VÀ NGUYÊN T C D Y H C
1.3.1. Quy lu t d y h c

◘Quy lu t là gì?Quy lu t c a quá trình d y h c là gì?Vì sao nên nghiên c u quy lu t d y h c? ◘Quá trình d y h c có nh ng quy lu t nào?
1.3.1.1. Khái quát chung v quy lu t c a quá trình d y h c - Lecne I. Ia (1980) ñã t ng nói r ng m i khoa h c ñư c ñ c trưng b ng các quy lu t mà nó nghiên c u. Vi c nghiên c u quy lu t và tính quy lu t c a quá trình d y h c ñã tr thành m t trong nh ng v n ñ quan tr ng c a lý lu n d y h c và ñã thu hút s chú ý c a nhi u nhà sư ph m hi n nay vì hai nguyên nhân: + V i tư cách là m t khoa h c, cùng v i vi c hình thành h th ng khái ni m và ph m trù riêng, lý lu n d y h c ph i có h th ng các quy lu t riêng. + Trong ñi u ki n giáo d c ph c p, công tác d y h c không th là m t vi c làm tùy ti n mà nó c n ñ t ñư c tính hi u qu n ñ nh nh s d ng h th ng quy lu t d y h c h p lý. - Khái ni m quy lu t và tính quy lu t trong lý lu n d y h c + Quy lu t Nói ñ n quy lu t là nói ñ n m i quan h . Hi u theo nghĩa chung nh t, quy lu t ph n ánh m i quan h ch y u, t t y u, b n v ng di n ra gi a các s v t, hi n tư ng trong hi n th c khách quan. Ví d quy lu t ph n ánh m i quan h gi a lư ng và ch t (trong m i trư ng h p c lư ng ñ i là ch t ñ i). + Tính quy lu t Trong m t s tài li u c a lý lu n d y h c có ñ c p ñ n tính quy lu t. Có nh ng cách hi u v tính quy lu t khác nhau. M t s hi u tính quy lu t r ng hơn quy lu t. M t s khác hi u tính quy lu t là quy lu t ñư c nh n th c chưa ñ y ñ . Trong vi c nghiên

22

c u các v n ñ v lý lu n d y h c, có ý ki n cho r ng nên hi u tính quy lu t theo nghĩa th hai. - Cơ s phương pháp lu n ñ phát hi n các quy lu t d y h c Babanxki Iu. K (1983) cho r ng quan ñi m h th ng c u trúc duy v t bi n ch ng là cơ s phương pháp lu n ch ñ o ñ nghiên c u các quy lu t d y h c. Quan ñi m này cho phép nghiên c u m t cách liên t c và có h th ng các m i liên h quy lu t gi a quá trình d y h c và h th ng các ñi u ki n bên ngoài có quan h v i nó, xem xét các m i liên h gi a các quá trình d y-h c và gi a các y u t riêng bi t c a b n thân quá trình d y h c. - Quy lu t d y h c + Khái ni m Theo cách hi u như trên có th nói quy lu t d y h c ph n ánh m i quan h ch y u, t t y u và b n v ng gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c (và gi a các y u t trong t ng thành t ). + H th ng các quy lu t d y h c Quan ñi m h th ng c u trúc cho phép tìm ra m t h th ng hoàn ch nh và m ra kh năng hoàn thi n h th ng quy lu t d y h c. Thái Duy Tuyên (1998) ñã phân chia c u trúc h th ng c a quá trình d y h c thành ba t ng: bên ngoài quá trình d y h c là môi trư ng; b n thân quá trình d y h c v i các thành t c a nó (m c ñích, n i dung, phương pháp...) và m i thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c, b n thân nó l i là m t c u trúc bao g m các y u t (ví d thành t m c ñích d y h c bao g m ba y u t : tri th c, k năng và thái ñ ). D a vào c u trúc c a quá trình d y h c ông nêu lên các m i liên h cơ b n t ñó xây d ng h th ng các quy lu t d y h c. + M i liên h gi a môi trư ng bên ngoài và quá trình d y h c. Jean Vial (1986) ñ t ngũ giác sư ph m trong môi trư ng (hình 4-tr 15). Môi trư ng bên ngoài ngũ giác sư ph m bao g m: môi trư ng qu c t , môi trư ng xã h i (gia ñình, c ng ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...) và môi trư ng nhà trư ng bao g m nh ng ñi u ki n c n thi t cho ho t ñ ng d y h c như: ñi u ki n v cơ s v t ch t-k thu t (trư ng s , phòng thí nghi mth c hành, xư ng th c t p...), ñi u ki n v thông tin (thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin...), ñi u ki n v qu n lý nhà trư ng (qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b máy như lu t l , n i qui, phân công, phân c p...). Do ñó s có các m i liên h như: m i liên h gi a d y h c và s phát tri n v kinh t , văn hóa, xã h i, gia ñình, c ng ñ ng...; m i liên h gi a d y h c và s phát tri n v s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...; m i liên h gi a d y h c và s nâng c p v cơ s v t ch t-k thu t, thông tin, qu n lý nhà trư ng... ðây là nh ng m i liên h bao trùm lên toàn b quá trình d y h c, nh hư ng t i t t c các thành t c a nó, là cơ s ñ ñ xu t các quy lu t chung nh t. + M i liên h gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c v i nhau như: m i liên h gi a m c tiêu-n i dung và phương pháp d y h c, liên h gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS... Nh ng m i liên h này là cơ s ñ phát hi n nh ng quy lu t chung. + M i liên h gi a các y u t trong t ng thành t như: liên h gi a ph m ch t sư ph m và năng l c sư ph m c a ngư i GV, liên h gi a h c l c và h nh ki m c a ngư i HS, liên h gi a tri th c, k năng và thái ñ trong m c tiêu d y h c... ðây là cơ s ñ phát hi n ra các quy lu t ñ c thù. T ñó h th ng các quy lu t d y h c bao g m:

23

+ Các quy lu t chung nh t: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a d y h c và s phát tri n s n xu t, kinh doanh, nghiên c u, thi t k , d ch v ...; quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a d y h c và s phát tri n các ñi u ki n d y h c c a nhà trư ng... + Các quy lu t chung bi u th m i quan h gi a các thành t trong c u trúc c a quá trình d y h c: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a m c ñích, n i dung và phương pháp d y h c; quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS... + Các quy lu t ñ c thù: quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a d y h c tri th c-k năng và thái ñ trong quá trình d y h c; quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a rèn luy n ph m ch t và rèn luy n năng l c sư ph m trong c u trúc nhân cách ngư i GV... Các quy lu t d y h c c n ñư c nghiên c u và v n d ng ñ lãnh ñ o, t ch c, ñi u khi n m t cách khoa h c ho t ñ ng d y h c t c p vĩ mô (c p qu c gia) ñ n c p vi mô (m t ti t h c). Trong ñó c n nghiên c u và v n d ng có hi u qu quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c. 1.3.1.2. Quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c Trong các quy lu t trên, quy lu t th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y c a GV và ho t ñ ng h c c a HS ñư c coi là quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c. B i vì quy lu t này ph n ánh m i quan h gi a hai thành t cơ b n, hai thành t trung tâm ñ c trưng cho tính ch t hai m t c a quá trình d y h c: ho t ñ ng gi ng d y c a GV và ho t ñ ng h c t p c a HS. M t khác, quy lu t này chi ph i, nh hư ng tích c c t i các quy lu t khác c a quá trình d y h c và các quy lu t khác ch có th phát huy tác d ng tích c c dư i nh hư ng tác ñ ng c a quy lu t cơ b n này. Xem xét quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c cũng t c là xem xét m i quan h GV-HS, quan h gi a ho t ñ ng d y và ho t ñ ng h c trong quá trình d y h c. Jean Vial (1986) khi xem xét c u trúc c a quá trình d y h c, ông ñã cho r ng t bào c a quá trình d y h c là s tác ñ ng qua l i gi a GV, HS và ñ i tư ng (ðT) mà GV c n n m v ng ñ d y còn HS c n n m v ng ñ h c. Do ñó ông ñã ñưa ra m t tam giác th hi n m i quan h gi a GV, HS và ðT. Tam giác có ba ñ nh là GV, HS và ðT (Hình 1- tr 12). Trong tam giác sư ph m, cùng v i th i gian và s ti n b c a xã h i, c a giáo d c, vai trò c a GV và HS thay ñ i qua s phát tri n c a các phương pháp sư ph m.

◘Trình bày vai trò c a GV và HS qua sơ ñ v các phương pháp sư ph m c a Jeal Vial (trang bên).
Hai quan ñi m d y h c cơ b n: d y h c c truy n (d y h c l y GV làm trung tâm) và d y h c m i (d y h c l y HS làm trung tâm) ñã và ñang ñư c bàn lu n nhi u trong nhà trư ng chúng ta hi n nay.

◘B n bi t gì v hai quan ñi m này? So sánh s khác nhau gi a quan ñi m d y h c l y GV làm trung tâm và d y h c l y HS làm trung tâm. ◘Trong nhà trư ng Vi t Nam hi n nay ñang t n t i m i quan h d y h c nào (l y th y làm trung tâm hay trò làm trung tâm)? Ch ng minh?
Ưu th c a m i quan h d y-h c, m i quan h GV-HS theo quan ñi m d y h c m i so v i d y h c c truy n ñư c th hi n qua b ng so sánh d y h c c truy n và d y h c m i (trang bên). T m nhìn Vi t Nam ñ n năm 2020, Vi t Nam s tr thành m t qu c gia phát tri n theo ñ nh hư ng “Vi t Nam dân giàu, nư c m nh, xã h i công b ng, dân ch , văn

24

minh”. Con ngư i t ch , năng ñ ng, sáng t o; con ngư i có kh năng phát hi n và gi i quy t nh ng v n ñ n y sinh trong cu c s ng xã h i, là m c tiêu và ñ ng l c c a s phát tri n xã h i Vi t Nam. ð ñáp ng yêu c u này, giáo d c Vi t Nam, d y h c trong nhà trư ng Vi t Nam hi n nay ñang có xu hư ng chuy n d ch m i quan h tác ñ ng ch y u và ph bi n m t chi u t GV ñ n HS sang m i quan h tương tác hai chi u GV-HS và nhi u chi u c a HS (HS-HS, HS-XH) b ng cách ti p c n d n m c tiêu, n i dung và phương pháp d y h c tích c c. Trong ñó, GV ch ñóng vai trò ch ñ o nh m phát huy tính ch ñ ng, tích c c, sáng t o và t h c c a HS. Sơ ñ v các phương pháp sư ph m
ðT 4 4 GV
3

GV: 1.GV n m tri th c và quy n l c 2.GV là ngư i truy n ñ t 3.GV tr ng tài-c v n 4.GV có vai trò m nh t HS: 1.Vai trò lu m 2.Vai trò th ñ ng 3.Vai trò ch ñ ng 4.Vai trò t h c ðT: 1.L p l i 2.Tái hi n 3.Tái t o 4.Sáng t o

3 2
1 1

2

1

2

3

4 HS

1.3.2. Nguyên t c d y h c

◘Nguyên t c d y h c là gì? T i sao trong quá trình d y h c c n ph i th c hi n t t các nguyên t c d y h c? Hư ng th c hi n? ◘Hãy ch ra nh ng vi ph m nguyên t c d y h c trong ho t ñ ng d y h c mà b n bi t. Cách kh c ph c?
1.3.2.1. Khái ni m - Khái ni m nguyên t c Hoàng Phê (1994) cho r ng nguyên t c là ñi u cơ b n ñ nh ra nh t thi t ph i tuân theo trong m t lo t vi c làm. Ví d : Nguyên t c s d ng máy móc, nguyên t c cư x c a con ngư i trong các m i quan h xã h i... Nguyên t c là nh ng tư tư ng chung ñư c ñúc k t thành lu n ñi m cơ b n ch ñ o vi c th c hi n ho t ñ ng cho ñúng hư ng. - Khái ni m nguyên t c d y h c Nguyên t c d y h c là nh ng lu n ñi m cơ b n có tính quy lu t c a lý lu n d y h c, có tác d ng ch ñ o toàn b ti n trình gi ng d y và h c t p nh m th c hi n t t m c ñích d y h c. Trong khái ni m nguyên t c d y h c nêu trên cho th y: + Nguyên t c d y h c ph n ánh quy lu t d y h c.

25

+ Nguyên t c d y h c ch ñ o toàn b ho t ñ ng d y h c: c ho t ñ ng gi ng d y c a GV l n ho t ñ ng h c t p c a HS; ch ñ o ho t ñ ng d y h c t c p ñ vĩ mô ñ n c p ñ vi mô. + Các nguyên t c d y h c ch ñ o vi c l a ch n, v n d ng n i dung, phương pháp và hình th c t ch c d y h c. B ng so sánh d y h c c truy n và d y h c m i D y h c l y GV làm trung tâm
-Quan ni m: h c là quá trình ti p thu và lĩnh h i, qua ñó hình thành ki n th c, k năng, tư tư ng, tình c m. -B n ch t: truy n th tri th c, truy n th và ch ng minh chân lý c a GV -M c tiêu: chú tr ng cung c p tri th c, k năng, k x o, HS ñ i phó v i thi c . -Cách ti p c n: ti p c n cơ b n lên n i dung -Vai trò c a GV và HS: GV ch ñ ng ñi u khi n, HS th ñ ng ti p thu. M i quan h ch y u: GV HS -N i dung: SGK+GV

D y h c l y HS làm trung tâm
-Quan ni m: h c là quá trình ki n t o; HS tìm tòi, khám phá, phát hi n…t hình thành hi u bi t, năng l c và ph m ch t. -B n ch t: t ch c ho t ñ ng nh n th c cho HS, d y HS cách tìm ra chân lý. -M c tiêu: chú tr ng hình thành các năng l c (sáng t o, h p tác…), d y phương pháp và k thu t khoa h c, d y cách h c ñ ñáp ng v i yêu c u c a cu c s ng hi n t i và tương lai. -Cách ti p c n: ti p c n cơ b n lên các v n ñ -Vai trò c a GV và HS: GV ch ñ o; HS ch ñ ng, tích c c, sáng t o. M i quan h : GV HS HS HS và HS XH -N i dung: t nhi u ngu n khác nhau: SGK, GV, các tài li u khoa h c phù h p, b o tàng, th c t …g n v i v n hi u bi t, kinh nghi m&nhu c u c a HS, tình hu ng th c t , b i c nh và môi trư ng ñ a phương, nh ng v n ñ HS quan tâm. -Phương pháp: các phương pháp d y h c hi n ñ i (trong ñó, GV hư ng d n; HS h c cách h c, cách gi i quy t v n ñ , cách s ng và trư ng thành như tìm tòi, ñi u tra, gi i quy t v n ñ , d y h c tương tác. HS t ñánh giá, t ñi u ch nh làm cơ s ñ GV cho ñi m cơ ñ ng). -Hình th c t ch c cơ ñ ng, linh ho t: h c l p, phòng thí nghi m, hi n trư ng, trong th c t …; h c cá nhân, ñôi b n, nhóm và c l p ñ i di n v i GV. -K t qu : b i dư ng cho HS tính t ch , năng ñ ng, sáng t o; năng l c phát hi n và gi i quy t v n ñ , kh năng h p tác...có kh năng thích ng cao trong cu c s ng.

-Phương pháp: các phương pháp d y h c truy n th ng (trong ñó, ch y u GV ñ c tho i, phát v n, áp ñ t ki n th c s n có, ñ c quy n ñánh giá, cho ñi m c ñ nh; HS nghe, ghi, h c thu c và tr bài ...). -Hình th c t ch c c ñ nh, gi i h n trong 4 b c tư ng c a l p h c, GV ñ i di n v i c l p. -K t qu : ch y u b i dư ng cho HS trí nh , tư duy tái hi n, khó có kh năng thích ng v i cu c s ng.

1.3.2.2. Cơ s ñ xác ñ nh h th ng các nguyên t c d y h c Các nguyên t c d y h c ñư c xây d ng d a vào các cơ s sau: - D a vào m c ñích giáo d c; - D a vào nh n th c lu n c a ch nghĩa Mác; - D a vào các quy lu t d y h c; - D a vào ñ c ñi m tâm sinh lý c a HS; - D a vào kinh nghi m và th c ti n giáo d c quá kh .

26

+ Kh ng T (551-479 tr. CN) ñã ñưa ra các nguyên t c như: d y h c ph i phát huy tính t giác, tính tích c c c a trò; ph i luôn luôn c ng c , ôn t p...Ông ñã t ng nói: “ Không t c gi n vì mu n bi t thì không g i m cho, không b c vì không hi u rõ ñư c thì không bày v cho”. + Cômenxki J. A (1592-1670), nhà sư ph m l i l c Ti p Kh c là ngư i ñ u tiên nêu lên nh ng nguyên t c d y h c m t cách có h th ng và có cơ s khoa h c. Ông ñã ñưa ra h th ng các nguyên t c d y h c sau: Nguyên t c ñ m b o tính tr c quan Nguyên t c phát huy tính t giác, tích c c Nguyên t c ñ m b o tính h th ng liên t c Nguyên t c ñ m b o tính b n v ng c a tri th c Nguyên t c ñ m b o tính v a s c Chú ý ñ n ñ c thù c a l a tu i Trong ñó nguyên t c v tính tr c quan ñư c ông coi là nguyên t c vàng ng c “Cái gì HS nhìn ñư c thì cho nhìn, nghe ñư c thì cho nghe, ng i ñư c thì cho ng i... Cái gì HS tri giác ñư c b ng t t c các giác quan thì cho h tri giác b ng t t c các giác quan”. Sau Cômenxki J. A, các nhà giáo d c như Rousseau J. J (Pháp), Pextalozi J. H (Th y s ), Distedveg A (ð c), Usinxki K. D (Nga)...ñã k th a và phát tri n các nguyên t c trên, làm cho chúng ngày càng sâu s c và hoàn thi n hơn. 1.3.2.3. H th ng các nguyên t c d y h c Trong l ch s d y h c, ñã t ng có nhi u hư ng xây d ng nguyên t c d y h c. Hai hư ng xây d ng chính là: - Xây d ng nguyên t c d y h c trong ñó m i nguyên t c ph n ánh m t ph m trù. - Xây d ng nguyên t c d y h c trong ñó m i nguyên t c ph n ánh m t c p ph m trù th ng nh t bi n ch ng. Trong các tài li u bàn v nguyên t c d y h c, m i tác gi có cách xây d ng h th ng các nguyên t c d y h c khác nhau. Tuy nhiên nh ng ñi m gi ng nhau là cơ b n. H th ng các nguyên t c d y h c ñư c ð ng Vũ Ho t và nhi u nhà lý lu n d y h c Vi t Nam ñ c p ñ n bao g m các nguyên t c: Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính khoa h c và tính giáo d c trong d yh c Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a cái c th và cái tr u tư ng trong d yh c Nguyên t c ñ m b o s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy trong d y h c Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính v a s c chung và tính v a s c riêng trong d y h c Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a vai trò ch ñ o c a ngư i d y và vai trò t giác, tích c c, ñ c l p c a HS trong d y h c 1). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính khoa h c và tính giáo d c trong d yh c Nguyên t c này ñòi h i, trong quá trình d y h c, GV và HS ph i tuân th tính khoa h c ñ ng th i tuân th tính giáo d c. Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng ñây là tính khoa h c và tính giáo d c - Tính khoa h c trong d y h c th hi n ch : tri th c ñư c ñưa ra trong d y h c ph i chân chính, chính xác t c là ñúng v i b n ch t có th t c a s v t, hi n tư ng mà HS c n nghiên c u. Qua ñó, giúp các em hi u ñúng b n ch t s v t, hi n tư ng 27

trong hi n th c khách quan, bi t s d ng m t s phương pháp nghiên c u khoa h c cơ b n, có thói quen suy nghĩ, làm vi c m t cách khoa h c. - Tính giáo d c trong d y h c th hi n ch : thông qua vi c n m v ng tri th c và phương pháp nh n th c, HS ñư c hình thành th gi i quan, nhân sinh quan khoa h c và nh ng ph m ch t c a ngư i lao ñ ng m i. T c là thông qua d y h c nh m b i dư ng cho HS: + Có quan ñi m duy v t bi n ch ng khi nghiên c u, xem xét s v t hi n tư ng nào ñó. + Có thái ñ ñúng ñ n ñ i v i s v t, hi n tư ng ñó. + Có s tác ñ ng ñúng ñ n (hành vi, thói quen/ ph m ch t nhân cách) tương ng v i s hi u bi t và thái ñ ñ i v i s v t, hi n tư ng ñó. Nguyên t c này ph n ánh m i quan h bi n ch ng gi a d y h c và giáo d c, gi a d y ch và d y ngư i trong quá trình d y h c. L ch s phát tri n c a nhà trư ng và quá trình giáo d c m i con ngư i ñã ch ng t r ng vi c d y h c có tác d ng giáo d c to l n ñ n s hình thành và phát tri n nhân cách toàn di n m i con ngư i. Trong ñi u ki n c a xã h i xã h i ch nghĩa, không có mâu thu n gi a n i dung khoa h c c a d y h c v i các nhi m v giáo d c c a nhà trư ng, c a xã h i. ði m ñ c trưng c a d y h c có tính giáo d c th hi n ch nh ng s ki n, nh ng quan ni m và nh ng h c thuy t khoa h c ñư c lĩnh h i ñúng ñ n và t giác s bi n thành ni m tin và th gi i quan c a HS; th hi n nh ng vi c làm liên t c c a HS nh m rèn luy n cho các em tính tích c c và t p quán lao ñ ng có h th ng, khoa h c, làm n y n trong các em lòng khát khao hi u bi t và hoài bão ng d ng s hi u bi t c a mình ph c v l i ích chung; ñ m b o cho HS n m ñư c nh ng tiêu chu n luân lý và hành vi ng x ñúng ñ n trong các ho t ñ ng, các m i quan h xã h i trên cơ s nh ng ñi u lu t xã h i quy ñ nh. D y h c và giáo d c trong s th ng nh t, khi ñư c t ch c ñúng ñ n, s bao g m m i m t c a nhân cách HS: lý tư ng, trí tu , tình c m, ý chí, hành vi, thói quen. Nguyên t c này ñư c quán tri t thông qua vi c xây d ng, thi t k chương trình, sách giáo khoa (SGK) nói chung, thi t k n i dung bài h c c a GV nói riêng; thông qua vi c l a ch n, v n d ng phương pháp và hình th c t ch c d y h c. - Yêu c u khi quán tri t nguyên t c: + ð ñ m b o tính khoa h c, trong quá trình d y h c c n: Cho h c sinh ñư c lĩnh h i nh ng nguyên lý ñã ñư c xác l p v ng vàng, nh ng chân lý ñã ñư c kh ng ñ nh b ng vi c xác ñ nh nh ng nguyên t c xây d ng chương trình, SGK; xây d ng logic môn h c; tuân th ñúng ñ n chương trình, SGK, logic môn h c và nh ng yêu c u khác trong quá trình d y h c. Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c-k thu t và công ngh hi n nay, lư ng thông tin khoa h c tăng r t nhanh. M c dù kh năng lĩnh h i tri th c c a HS hi n nay ñã ñư c phát tri n, m r ng song không th nào ñ t ñư c m c ñ tăng như kh i lư ng tri th c khoa h c. ð giúp HS n m ñư c tri th c khoa h c, k c tư tư ng c a khoa h c hi n ñ i c n ph i tìm ra nh ng nguyên t c l a ch n n i dung cơ b n nh t c a khoa h c ñ truy n th cho HS, t c là c n xác ñ nh nh ng cơ s khoa h c ch a ñ ng ñi u chính y u trong khoa h c và ñ m b o con ñư ng ng n nh t ñ n m v ng ñư c nh ng tư tư ng và n i dung c a khoa h c hi n ñ i. Mu n v y c n ph i tìm ra logic c a các môn h c, logic nào ñ m b o ñi g n ñ n nh ng khái ni m khoa h c m i ngay t nh ng bư c ñ u tiên. M t khi chương trình, SGK d y h c ñã ñ m b o tính khoa h c thì vi c tuân th ñúng chương trình, SGK c a GV và HS trong quá trình d y h c ñã là th c hi n t t tính khoa h c trong d y h c.

28

Y u t quy t ñ nh s n m v ng ki n th c khoa h c chân chính là tri giác ñúng ñ n, không b bóp méo các s v t, hi n tư ng c a th gi i hi n th c và ph n ánh chân th c trong ý th c HS nh ng m i liên h và quan h ch y u gi a các hi n tư ng và ñ i tư ng. Mu n v y, s tri giác cái m i không nên quy v m t hành ñ ng nào ñó mà là c m t quá trình, trong ñó HS xem xét m i s v t hay hi n tư ng m i nh ng khía c nh khác nhau, xác l p ñư c tính muôn hình, muôn v c a các m i liên h gi a ñ i tư ng ñó v i các ñ i tư ng khác tương t nó cũng như khác bi t rõ r t v i nó. S d ng nh ng phương pháp, hình th c t ch c d y h c g n gũi v i phương pháp c a khoa h c tương ng ñang nghiên c u b ng cách tuân th quy lu t nh n th c trong d y h c; cho HS làm quen v i l ch s phát minh quan tr ng nh t c a khoa h c; ph n ánh phương pháp nghiên c u khoa h c vào trong phương pháp d y h c. HS s n m v ng các ki n th c hay quy lu t khoa h c khi quá trình này ñư c t ch c m t cách khoa h c, tuân theo quy lu t nh n th c. Quá trình n m v ng khái ni m s di n ra có k t qu hơn n u các khái ni m ñó ñư c ñem ñ i chi u v i các khái ni m ñ i l p hay mâu thu n v i chúng. Tùy theo kh năng, vi c nghiên c u các quy lu t khoa h c c n ph i v ch ra ñư c s phong phú và ña d ng c a các hi n tư ng c th mà quy lu t y chi ph i. C n thi t ph i gi i thi u cho HS bi t l ch s phát minh quan tr ng nh t trong khoa h c. Áp d ng nh ng bi n pháp làm cho HS th y mình như ñang ñư c s ng trong phòng thí nghi m khoa h c c a nhà bác h c, ñi sâu vào nh ng phương th c nghiên c u mà ông cha ta ñã v n d ng. M i ngành khoa h c phát tri n ñư c là nh nh ng phương pháp nh n th c riêng c a mình. Vi c nghiên c u các cơ s khoa h c trong nhà trư ng ñư c ti n hành b ng các phương pháp và hình th c t ch c d y h c. Tuy có s khác bi t gi a phương pháp nh n th c khoa h c và phương pháp d y h c, nhưng gi a chúng v n có m i liên h n i t i. Các phương pháp nghiên c u khoa h c ph i ñư c ph n ánh vào trong các phương pháp d y h c. + ð ñ m b o tính giáo d c, trong quá trình d y h c c n: L a ch n, xây d ng chương trình, SGK và TLHT có ý nghĩa tư tư ng Chương trình, SGK, tài li u h c t p ñư c l a ch n, xây d ng ñ m b o tính tư tư ng có nghĩa là qua ñó ph i b i dư ng cho HS quan ñi m duy v t bi n ch ng (giáo d c ch nghĩa Mác-Lênin, tư tư ng H Chí Minh) khi xem xét các s v t, hi n tư ng t nhiên, xã h i và tư duy, qua ñó b i dư ng cho các em ý th c, năng l c phân tích, phê phán nh ng hi n tư ng mê tín d ñoan, nh ng quan ñi m, lý thuy t duy tâm, ph n ñ ng, ph n khoa h c...; b i dư ng cho HS ý th c, năng l c liên h tri th c trong bài h c v i th c ti n, ñúc rút nh ng bài h c kinh nghi m quý báu t bài h c; b i dư ng cho HS thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c và nh ng hành vi thói quen tương ng. L a ch n, v n d ng ñúng ñ n các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c sao cho qua ñó: ‫ه‬Khai thác ñư c nh ng giá tr tư tư ng ch a ñ ng trong n i dung d y h c; ‫ه‬Thúc ñ y tính tích c c, sáng t o và kích thích tính t l c c a HS trong h c t p và lao ñ ng; ‫ه‬Hình thành và phát tri n nh ng giá tr c n thi t c a HS trong t p th l p h c và c ng ñ ng xã h i. 2). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c Nguyên t c này ph n ánh m i quan h gi a lý lu n và th c ti n trong d y h c. Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c là lý lu n và th c ti n. Theo Bùi Hi n và các c ng s (2001): - Lý lu n là hình th c cao nh t c a tư duy khoa h c, là h th ng các khái ni m, các ph m trù, các quy lu t ph n ánh nh ng thu c tính cơ b n, nh ng m i quan h c a các s v t trong th c ti n. Lý lu n là y u t c u trúc cơ b n c a khoa h c, lý lu n liên 29

k t nh ng s vi c, nh ng v n ñ , nh ng gi ñ nh, nh ng phương pháp nh n th c... thành m t th th ng nh t. - Th c ti n là ho t ñ ng v t ch t, tinh th n c a con ngư i nh m tác ñ ng và c i t o th c t khách quan vì l i ích c a con ngư i. Th c hi n nguyên t c th ng nh t lý lu n và th c ti n là s k t h p m t cách h u cơ gi a m t bên là vi c nghiên c u tri th c m t cách có h th ng theo m t tr t t logic ch t ch và vi c n m v ng tu n t nh ng k năng, k x o và m t bên là ng d ng các k t qu ñó vào ñ i s ng ñ gi i quy t nh ng v n ñ có tính ch t th c ti n. C n thi t ph i có s k t h p này là do ñ c tính c a lý lu n khoa h c và nh ng liên h thư ng xuyên, ña d ng c a nó v i th c ti n, v i ñ i s ng. Lý lu n khoa h c bao gi cũng là m t h th ng nh ng s ki n, khái ni m, ñ nh lu t, h c thuy t... trong ñó ph n ánh m t lĩnh v c nh t ñ nh c a th gi i hi n th c và nh ng quy lu t phát tri n c a nó. Lý lu n khoa h c xu t hi n t nhu c a th c ti n loài ngư i và không ng ng g n v i ñ i s ng, v i th c ti n, v i nhu c u c a s n xu t. Do ñó, mu n n m v ng lý lu n c n ph i hi u nó trong h th ng, ph i nghiên c u n i dung c a nó, s c n thi t ph i hi u bi t nó và ph i h c cách ng d ng nó vào ñ i s ng. Th c ti n là ngu n g c c a lý lu n ñ ng th i l i là nơi ki m ch ng cho lý lu n, nơi th c hi n lý lu n. H Ch T ch ñã t ng nói: “Th ng nh t gi a lý lu n và th c ti n là nguyên t c căn b n c a ch nghĩa Mác-Lê nin. Lý lu n mà không liên h v i th c ti n là lý lu n suông, th c ti n mà không có lý lu n hư ng d n thì thành th c ti n mù quáng”. Th c hi n nguyên t c này là s quán tri t nguyên lý giáo d c c a ð ng ta “H c ñi ñôi v i hành, giáo d c k t h p v i lao ñ ng s n xu t, nhà trư ng g n li n v i xã h i”. Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n giúp HS n m v ng nh ng tri th c lý thuy t, hi u ñư c tác d ng c a tri th c ñ i v i th c ti n, v i ñ i s ng và giúp HS bi t liên h lý thuy t v i th c ti n, có k năng v n d ng tri th c ñ gi i quy t các v n ñ do th c ti n, do cu c s ng ñ ra. Nh th c hi n nguyên t c này m i có th ñào t o ñư c nh ng con ngư i có s th ng nh t gi a l i nói và vi c làm, gi a ý th c và hành ñ ng. Cho nên, khi xây d ng n i dung d y h c c n: + L a ch n nh ng tri th c khoa h c, hi n ñ i và phù h p v i th c ti n. + Cho HS th y ñư c ngu n g c c a tri th c khoa h c và vai trò c a nó ñ HS có nhu c u, h ng thú nh n th c. + Ph n ánh (hay liên h ) th c ti n vào n i dung bài d y. + Khai thác v n s ng c a HS...ñ ng th i giáo d c ñ HS có ý th c v n d ng linh ho t, sáng t o tri th c. C n l a ch n ph i h p các phương pháp, hình th c t ch c d y h c sao cho HS có cơ h i ng d ng tri th c vào th c ti n b ng các hình th c th c hành phong phú và ña d ng: làm các lo i bài t p, thí nghi m, th c nghi m, h c xư ng trư ng, vư n trư ng, tham quan, th c t , th c t p, lao ñ ng và tham gia vào các ho t ñ ng xã h i... 3). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a cái c th và cái tr u tư ng trong d yh c Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c này là cái c th và cái tr u tư ng. Theo Hoàng Phê và các c ng s (1994), cái c th là cái có hình th , có t n t i v t ch t mà giác quan con ngư i có th nh n bi t ñư c (b n thân c a s v t, hi n tư ng hay hình nh c a chúng); còn cái tr u tư ng là thu c tính, quan h , ñư c tách ra trong tư duy c a con ngư i, kh i các thu c tính, các quan h khác c a s v t (khái ni m). Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n v n d ng t t hai con ñư ng nh n th c bi n ch ng:

30

- Con ñư ng ñi t cái c th ñ n cái tr u tư ng. con ñư ng này c n cho HS ñư c ti p xúc tr c ti p v i các s v t, hi n tư ng c th hay hình nh c a chúng ñ t ñó làm cơ s n m ñư c nh ng khái ni m, quy lu t... nh ng lý thuy t khái quát. - Con ñư ng ñi t cái tr u tư ng ñ n cái c th . con ñư ng này c n cho HS n m lý thuy t tr u tư ng, khái quát (nguyên t c, quy t c, khái ni m... chung) r i t ñó phân tích, xem xét nh ng cái c th , cái riêng bi t. N u hư ng d n HS nh n th c theo con ñư ng th nh t thì cái c th là ñi m xu t phát c a tr c quan và c a bi u tư ng c a các em, t ñó hư ng d n các em th c hi n các thao tác tư duy tr u tư ng ñ hình thành khái ni m (con ñư ng quy n p); t khái ni m l i ti p t c xem xét nh ng cái c th trong cu c s ng. Còn n u hư ng d n HS nh n th c theo con ñư ng th hai thì cái tr u tư ng là ñi m xu t phát, t ñó hư ng d n các em s d ng tư duy ñ tái hi n cái c th , cái riêng bi t (con ñư ng di n d ch); t nh ng cái c th , riêng bi t ñư c xem xét kh ng ñ nh tri th c khái quát. Nguyên t c này th hi n m i quan h gi a nh n th c c m tính và nh n th c lý tính, gi a tư duy c th và tư duy tr u tư ng trong logic nh n th c. Các bi n pháp th c hi n: - S d ng nhi u lo i phương ti n tr c quan khác nhau; - K t h p h th ng tín hi u m t và h th ng tín hi u hai khi trình bày; - Rèn luy n óc quan sát và kh năng khái quát; - S d ng ngôn ng giàu hình tư ng; - Cho HS làm nh ng bài t p nh n th c ñòi h i ph i thi t l p m i quan h gi a cái c th và cái tr u tư ng. Ví d : gi i các bài t p v thi t k -k thu t, l p sơ ñ ... 4). Nguyên t c ñ m b o s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy trong d y h c Hai ph m trù th ng nh t bi n ch ng trong nguyên t c này là s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy. Theo nghĩa chung nh t, m t cái gì ñư c coi là v ng ch c khi nó có kh năng ch u s tác ñ ng m nh t bên ngoài mà v n gi nguyên tr ng thái, tính ch t, không b phá h y, ñ v ; còn m m d o là bi t thay ñ i, ñi u ch nh ít nhi u cách th hi n c th cho h p hoàn c nh, ñ i tư ng. Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c, HS ph i n m v ng tri th c, k năng, k x o ñ khi c n có th v n d ng m t cách m m d o hay linh ho t, sáng t o trong các tình hu ng ho t ñ ng nh n th c ho c ho t ñ ng th c ti n. M i quan h gi a s v ng ch c c a tri th c, k năng, k x o và tính m m d o c a tư duy trong d y h c là m i quan h nhân qu gi a: vi c lĩnh h i tri th c, k năng, k x o (ñ i tư ng c a ho t ñ ng nh n th c) v i k t qu ñ t ñư c c a phương th c lĩnh h i (ph m ch t v tính linh ho t c a trí tu ). ð th c hi n nguyên t c này, HS c n huy ñ ng m i năng l c nh n th c như: - Ghi nh n tri th c, k năng, k x o ban ñ u m t cách chính xác; - Kh c sâu tri th c, k năng, k x o; - Phát huy trí tư ng tư ng và tư duy logic tích c c; - V n d ng linh ho t, sáng t o tri th c, k năng, k x o b ng nhi u hình th c th c hành phong phú, ña d ng khác nhau ñ hoàn thành nhi m v . 5). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a tính v a s c chung và tính v a s c riêng trong d y h c Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c c n l a ch n n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c phù h p v i s phát tri n chung c a m i thành viên trong l p ñ ng th i phù h p v i t ng HS.

31

ðây là nguyên t c v tính v a s c. ð i tư ng d y h c c a GV trong nhà trư ng là t p th và cá nhân HS. Cho nên d y h c ph i v a có tính v a s c chung l i v a có tính v a s c riêng. D y h c v a s c t c là ñ ra nh ng yêu c u, nhi m v mà HS có th hoàn thành ñư c v i s n l c cao nh t v trí tu và s c kh e. Nguyên t c này ñ m b o cho quá trình d y h c ñáp ng ñư c v i th c tr ng phát tri n không ñ ng ñ u v tâm, sinh lý c a HS di n ra trong quá trình d y h c nh m kích thích s phát tri n chung c a c t p th cũng như s phát tri n c a t ng lo i HS và t ng HS riêng bi t. Vi c quán tri t nguyên t c này ñư c th c hi n trong d y h c theo hư ng phân hóa. ðó là d y h c trong ñó chú ý ñ n s khác bi t c a HS ñ d y cho phù h p. Có th d y h c theo hư ng phân hóa bên ngoài ho c phân hóa bên trong. - D y h c theo hư ng phân hóa bên ngoài là d y h c trong ñó HS ñư c phân thành t ng nhóm, l p có h ng thú và kh năng ñ i v i nhóm các môn h c nào ñó (d y h c phân ban). - D y h c theo hư ng phân hóa bên trong là d y h c trong m t t p th có chú ý ñ n ñ c ñi m c a t ng lo i HS, t ng HS. D ng phân hóa này chính là d y h c cá bi t hóa mà lâu nay ta thư ng ñ c p ñ n. 6). Nguyên t c ñ m b o s th ng nh t gi a vai trò ch ñ o c a GV và vai trò t giác, tích c c, ñ c l p c a HS trong d y h c Nguyên t c này ñòi h i trong quá trình d y h c, ho t ñ ng d y c a GV ph i gi vai trò ch ñ o. GV là nh ng ngư i ñã ñư c chu n b v chuyên môn, nghi p v . V i kinh nghi m d y h c ñư c trang b , GV ph i là ngư i lãnh ñ o, t ch c và ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS. - Vai trò lãnh ñ o c a GV: cùng v i HS xác ñ nh m c tiêu h c t p môn h c, bài h c và t ng ñơn v ki n th c trong bài. - Vai trò t ch c c a GV: cùng v i HS chu n b k ho ch, chương trình d y h c phù h p: + K ho ch, chương trình d y h c môn h c, chương, bài (so n giáo án). + Chu n b nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c. - Vai trò ñi u khi n c a GV: s d ng các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c ñ hư ng d n HS h c t p tích c c theo k ho ch; trong quá trình ñó thư ng xuyên s d ng nh ng bi n pháp ki m tra, ñánh giá, hư ng d n HS t ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y h c ñi ñúng hư ng. HS trong quá trình h c t p, v a là ñ i tư ng, khách th c a ho t ñ ng d y, v a là ch th nh n th c, ch th chi m lĩnh tri th c, k năng theo m c ñích, nhi m v c a quá trình d y h c. ð h c t p có hi u qu , HS ph i không ng ng phát huy cao ñ tính t giác, tính tích c c, tính ñ c l p trong quá trình h c t p dư i s hư ng d n c a GV: - Tính t giác trong h c t p th hi n ch HS t mình th c hi n nh ng ho t ñ ng nh n th c mà không c n ph i có ngư i khác nh c nh , ñ c thúc. Tính t giác là cơ s , ti n ñ ñ hình thành HS tính tích c c nh n th c. - Tính tích c c nh n th c ñư c th hi n HS khi các em bi t huy ñ ng m c ñ cao các ch c năng tâm lý ñ c bi t là ch c năng tư duy tr u tư ng. Nó ñư c th hi n nh ng hi n tư ng như: s t p trung chú ý (nghe gi ng, nhìn lên hình v trên b ng, làm bài t p...); hăng hái tham gia xây d ng bài h c; hoàn thành t t các nhi m v ñư c giao...Tính tích c c nh n th c phát tri n ñ n m c ñ cao s hình thành HS tính ñ c l p nh n th c. - Tính ñ c l p nh n th c ñư c ñ c trưng ch HS có th t mình phát hi n v n ñ , t mình tìm phương án gi i quy t v n ñ và t mình gi i quy t v n ñ .

32

ð th c hi n nguyên t c này, trư c h t ho t ñ ng d y h c c n hư ng v HS, phát huy cao ñ tính tích c c, ñ c l p, sáng t o c a các em, t o ñi u ki n ñ các em h c t p b ng chính ho t ñ ng c a mình. GV ch là ngư i hư ng d n, ngư i giúp ñ HS h c t p t t. Nguyên t c này ph n ánh quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c: quy lu t ñ m b o s th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng d y và ho t ñ ng h c, gi a th y và trò. Các nguyên t c d y h c liên k t v i nhau, h tr l n nhau t o nên m t th th ng nh t và hoàn ch nh có tác d ng ch ñ o toàn b quá trình d y h c. Các nguyên t c d y h c trên ñư c h th ng hóa qua sơ ñ h th ng các nguyên t c d y h c dư i ñây: Sơ ñ : H th ng các nguyên t c d y h c
KHOA H C GIÁO D C NTDH LÀ LU N ðI M CƠ B N CH ð O QTDH L A CH N ND, PP, PT &HTTC QTDH V AS C CHUNG-RIÊNG

LÝ LU N TH C TI N

C TH TR U TƯ NG

V NG CH C M MD O

GV HS

Mu n d y t t-h c t t ph i th c hi n t t các nguyên t c d y h c. Vi c quán tri t các nguyên t c d y h c (NTDH) t o nên nghi p v sư ph m c a ngư i GV trong quá trình d y h c. Vi c quán tri t này ñư c th hi n s l a ch n và s d ng n i dung (ND), phương pháp (PP), phương ti n (PT) và hình th c t ch c (HTTC) d y h c.

1.4. M C ðÍCH D Y H C
1.4.1. M c ñích và m c tiêu d y h c

◘C n ñ t ñư c gì sau khi k t thúc quá trình d y h c?
M c ñích d y h c là cái ñích mà quá trình d y h c c n ñ t ñư c hay là nh ng yêu c u ñư c ñ ra ñ quá trình d y h c th c hi n. Trong giáo d c nói chung và d y h c nói riêng, cái ñích c n ñ t, ñư c ñ c p ñ n v i các thu t ng như: m c ñích, m c tiêu, yêu c u, k t qu ..., thông d ng nh t là hai thu t ng m c ñích và m c tiêu. ði m chung trong các thu t ng này là mô t nh ng gì mà d y h c d ki n c n ñ t ñư c trong tương lai. Tuy nhiên, m i thu t ng l i có nghĩa khác nhau. Cho nên c n xem xét nh ng s khác nhau này ñ hi u rõ hơn nh ng gì c n ph i làm khi xây d ng m c tiêu d y h c. - M c ñích d y h c

33

Theo James H. McMillan (2005), Kate Morss and Rowena Murray (2005) và m t s tác gi khác, m c ñích d y h c là s mô t r t chung chung nh ng gì HS s bi t và có kh năng làm ñư c. M c ñích d y h c ñư c vi t ra ñ th c hi n trong nh ng kho ng th i gian dài như m t năm, m t h c kỳ, m t môn và ñư c mô t b ng nh ng ngôn t khái quát nh ng gì c n ñư c nh n m nh trong kho ng th i gian ñó như: giúp cho, cung c p, bi t, hi u, n m, tr thành... Ví d : + Cung c p cho HS nh ng tri th c cơ b n v môi trư ng. + Yêu c u HS bi t thư ng th c cái ñ p. + Yêu c u HS n m ñư c phương pháp tư duy phê phán và gi i quy t các v n ñ . + Yêu c u HS hi u nh ng khác bi t văn hóa... M c ñích d y h c cũng là kh i ñi m c a các m c tiêu d y h c c th hơn. - M c tiêu d y h c M c tiêu d y h c là s mô t tương ñ i c th , chi ti t cái HS nên bi t và có th làm như là m t k t qu h c t p. M c tiêu d y h c ph i là nh ng ng ñáp c th có th ño ñư c, quan sát ñư c c a HS; do ñó ph i s d ng nh ng ñ ng t hành ñ ng như: ñ t tên, li t kê, mô t , th o lu n, v , ño, tính toán, tóm t t, ch ng minh... Ví d : + tóm t t ý chính c a bài h c. + g ch chân ch ng và ñ ng t c a m i câu. + vi t tiêu ñ cho bài ñ c. + l y ví d cho m t khái ni m. + tính di n tích hình ch nh t... Thu t ng m c tiêu d y h c ñư c s d ng theo nh ng cách khác nhau tùy thu c vào t ng nêu rõ lo i m c tiêu và ch ñích s d ng. M c ñ c th c a m c tiêu d y h c cũng có th khác nhau. M t s m c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh r t c th , còn nh ng m c tiêu khác l i chung chung hơn. • Ví d v m c tiêu chi ti t, c th : theo James H. McMillan (2005), nh ng m c tiêu hành vi chính xác, c th cao có th bao g m: 1. Hành vi: hành vi c th (th hi n b ng ñ ng t ch hành ñ ng) 2. Khán gi : mô t nh ng h c sinh ph i th hi n hành vi 3. Tiêu chí: mô t các tiêu chí s d ng ñ ch ra xem hành ñ ng ñã ñư c th hi n chưa (ví d : tr l i ñúng 8 trong s 10 câu h i, ho c nh n xét bài vi t d a trên ng pháp, chính t , c u trúc và b c c c a bài) 4. ði u ki n: hoàn c nh, thi t b , tài li u ñư c s d ng khi th hi n hành vi Kèm theo các nguyên t c này, nh ng m c tiêu d y h c s ñư c xác ñ nh r t chi ti t, chính xác, ví d : + T m t th ñ ng tĩnh trên m t m t ph ng c ng (ñi u ki n), h c sinh nam (khán gi ) có th nh y cao (hành vi) ít nh t là 2 b (tiêu chí). + Có hai gi trong thư vi n không ghi chép (ñi u ki n), h c sinh trong nhóm (khán gi ) s xác ñ nh (hành vi) ñư c năm ngu n tin v ch ñ “b o hi m y t qu c gia” (tiêu chí) [20, tr 26-27] Vi c phân bi t và s d ng thu t ng m c ñích, m c tiêu d y h c cũng ch mang tính tương ñ i. Trong d y h c hay s d ng m c tiêu d y h c t ng quát và m c tiêu chi ti t, c th . M c tiêu d y h c t ng quát cơ b n có nghĩa như m c ñích d y h c. 1.4.2. Các c p ñ c a m c tiêu d y h c Có th ñ c p ñ n m c tiêu d y h c v i các c p ñ khác nhau.

34

Phan Tr ng Ng (2005) nói ñ n b n c p ñ m c tiêu d y h c: m c tiêu chung, m c tiêu trung gian, m c tiêu c th và m c tiêu cá nhân. - M c tiêu chung (c p qu c gia) c a d y h c ñư c xây d ng t nhu c u và ñi u ki n phát tri n c a xã h i, do xã h i ñ ra. M c tiêu chung gi vai trò ñ nh hư ng v yêu c u ñ i v i d y h c trong vi c phát tri n cá nhân và xã h i. m c ñ khái quát nh t, m c tiêu d y h c nh m chu n b cho th h tr ph m ch t và năng l c h i nh p vào cu c s ng xã h i (có kh năng ñáp ng v i yêu c u c a cu c s ng xã h i). Ngày nay, m c tiêu d y h c hư ng ngư i h c th c hi n m c ñích: h c ñ bi t, h c ñ làm, h c ñ chung s ng v i ngư i khác và h c ñ làm ngư i (b n tr c t c a giáo d c th k XXI do H i ñ ng qu c t v giáo d c th k XXI ñ xu t v i UNESCO). - M c tiêu trung gian c a d y h c là s c th hóa m c tiêu chung vào các ngành h c, b c h c, c p h c..., bao g m m t lo t các m c tiêu: m c tiêu c a ngành h c, b c h c, c p h c, khóa h c, năm h c, môn h c...(do ngành h c, b c h c, c p h c...xác ñ nh). - M c tiêu c th là k t qu c n ñ t c a quá trình d y h c c th nào ñó như: m c tiêu c a môn h c, bài h c, ti t lên l p, ch ñ ... - M c tiêu cá nhân là cái ñích mà m i cá nhân ñ t ra ñ th c hi n trong quá trình d y h c môn h c, bài h c, ti t lên l p... Trong d y h c, thư ng xác ñ nh m c tiêu c n ñ t c a m t quá trình d y h c, c a m t cá nhân (hay nhóm, t p th ) nào ñó. M c tiêu này cũng có th ñư c xác ñ nh m t cách chung chung (m c tiêu chung) ho c c th , chi ti t (m c tiêu c th , chi ti t). 1.4.3. Các lo i m c tiêu d y h c Có nhi u cách phân lo i m c tiêu d y h c. Dư i ñây là m t s phép phân lo i tiêu bi u: 1.4.3.1. Phép phân lo i c a Bloom B.S (1956). Bloom s d ng cách phân lo i m c tiêu d y h c theo lĩnh v c và trong m i lĩnh v c l i phân lo i theo trình ñ t ñơn gi n nh t ñ n ph c t p nh t. Phân lo i theo lĩnh v c, có ba lo i m c tiêu: m c tiêu nh n th c, m c tiêu tâm lý-v n ñ ng và m c tiêu tình c m (thái ñ ). M i lĩnh v c l i phân thành các trình ñ t th p ñ n cao. M c tiêu nh n th c bao g m các m c ñ : nh n bi t, thông hi u, áp d ng, phân tích, t ng h p và ñánh giá. M c tiêu tâm lý-v n ñ ng bao g m các m c ñ : c ñ ng ph n x , c ñ ng cơ b n hay t nhiên, năng l c tri giác, năng l c th ch t, k năng v n ñ ng, k năng giao ti p phi ngôn ng . M c tiêu tình c m (thái ñ ) bao g m các m c ñ : ti p nh n, ñáp l i, giá tr hóa, t ch c, tính cách hóa. Xu t hi n ñ u tiên (1956), phép phân lo i c a Bloom còn nhi u như c ñi m v n i dung và kh năng s d ng. 1.4.3.2. James (2005) ñ c p ñ n các m c tiêu d y h c chính như: ki n th c và hi u ñơn gi n (s am hi u c a HS v n i dung cơ b n và các quy trình), hi u sâu và l p lu n (kh năng HS s d ng ki n th c ñ l p lu n và gi i quy t v n ñ ), các k năng (kh năng HS th hi n các k năng liên quan ñ n k t qu h c t p như ñ c to, ph i h p v i nhau, nói th ti ng th hai, s d ng thi t b m t các an toàn và h u hi u, làm các thí nghi m, s d ng máy vi tính, các hành vi tâm lý v n ñ ng), s n ph m (kh năng HS sáng t o ra các s n ph m liên quan t i k t qu h c t p như vi t các b n báo cáo, trình bày mi ng và các s n ph m tinh x o) và tác ñ ng (nh ng tr ng thái tác ñ ng như thái ñ , giá tr , h ng thú...). Các m c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh trong tài li u c a James (2005) tương ñ i thu n l i (không quá ñơn gi n cũng không quá ph c t p) cho vi c ñ nh hư ng t ch c, ñi u khi n và ñánh giá ho t ñ ng d y h c. 1.4.3.3. Phép phân lo i m c tiêu d y h c trong chương trình giáo d c Vi t Nam

35

◘M c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh trong chương trình giáo d c ph thông bao g m nh ng gì?(Ph l c 2)
Các nhà th c hành sư ph m Vi t Nam ñưa ra phép phân lo i m c tiêu d y h c (th hi n trong chương trình giáo d c) ñơn gi n hơn bao g m: m c tiêu tri th c, m c tiêu k năng và m c tiêu thái ñ . • HS mu n th c hi n t t các chu n m c ñ o ñ c xã h i thì c n có tri th c (hi u) v các chu n m c ñ o ñ c xã h i (chu n m c ñ o ñ c xã h i là gì? Bao g m nh ng chu n m c nào? Vì sao c n ph i th c hi n và cách th c th c hi n chúng); có k năng th c hi n (hành vi) và có thái ñ ñúng, phù h p v i yêu c u chu n m c ñ o ñ c xã h i (th c hi n ñúng, t t các chu n m c xã h i thì sung sư ng, t hào, có bi u hi n sai thì x u h , bu n, ân h n...). - M c tiêu tri th c Có hai lo i tri th c HS c n n m, ñó là: + Tri th c v b n thân s v t, hi n tư ng (tri th c thông báo hay tri th c s ki n khái ni m, nguyên t c, quy t c hay lu n thuy t c th . + Tri th c v cách th c tác ñ ng lên s v t, hi n tư ng hay tri th c quy trình, bư c, k năng hay phương pháp ñúng.). Hai lo i tri th c này hi n di n trong chương trình d y h c làm nên n i dung h c v n. Tri th c cung c p cho HS ph thông ñư c l a ch n và xây d ng trên cơ s ñ m b o các ñ c tính: h th ng, khoa h c, ph thông, cơ b n, hi n ñ i và phù h p v i th c ti n Vi t Nam v t nhiên, xã h i, tư duy, k thu t và cách th c ho t ñ ng. • Tri th c khoa h c là nh ng tri th c ñư c hình thành t ho t ñ ng nghiên c u khoa h c, nh ng tri th c này ñã ñư c th c ti n ki m nghi m, ñã tr thành chân lý và ñã ñư c s p x p m t cách có h th ng thành các khoa h c. Tri th c ph thông là nh ng tri th c t i thi u c n thi t cho t t c m i ngư i dù r ng sau này h làm b t c ngh gì. Tri th c cơ b n là nh ng tri th c m u ch t nh t ñư c coi là cơ s ñ suy ra các tri th c khác cùng ho c có liên quan. Tri th c hi n ñ i là nh ng tri th c ph n ánh nh ng thành t u m i nh t, tiên ti n nh t c a khoa h c, k thu t, văn hóa; nh ng tri th c gi i quy t ñư c v n ñ m t cách ñúng ñ n nh t, có hi u qu nh t phù h p v i xu th phát tri n ñi lên c a hi n th c khách quan. Nh ng tri th c ñó còn ph i có tác d ng gi i quy t ñư c nh ng v n ñ do th c ti n Vi t Nam ñ ra, phù h p v i nh n th c c a HS ph thông Vi t Nam. ðó là nh ng tri th c ph thông v t t c các lĩnh v c c a cu c s ng xã h i: t nhiên, xã h i, con ngư i và k thu t. Nh ng tri th c khoa h c, ph thông, cơ b n, hi n ñ i và phù h p, thu c các lĩnh v c, ti p thu ñư c nhà trư ng ph thông s giúp HS có cơ s , có hành trang ñ y ñ ñ thích ng nhanh v i cu c s ng th c ti n, ñ có th ti p t c h c lên, h c m t cách thư ng xuyên, liên t c, su t ñ i. + Ngoài hai lo i tri th c trên, còn có tri th c siêu nh n th c. Tri th c siêu nh n th c bao g m: cách nh n th c, cách tư duy (logic, hình tư ng, bi n ch ng...); cách h c (cách h c cá nhân, h c h p tác...); cách t qu n lý vi c h c (t ch c, s p x p vi c h c...). Lo i tri th c siêu nh n th c này HS nh n ñư c ch y u t cách th c tác ñ ng, cách th c hư ng d n vi c h c c a GV. M c tiêu h c tri th c nh m vào vi c h c n i dung ñi ñôi v i h c cách h c. Ngày nay h c cách h c ñã tr thành m c tiêu hàng ñ u b i vì tri th c có th b lãng quên, nhưng cách h c thì t n t i v i con ngư i su t ñ i. Cách h c bao g m: cách nh n bi t v n ñ , cách thu nh n và x lý thông tin, cách gi i quy t v n ñ , cách x s , cách

36

h c h p tác, cách tư duy, cách nghiên c u khoa h c, cách t ki m tra, t ñi u ch nh, t rút kinh nghi m, cách t qu n lý vi c h c. - M c tiêu k năng K năng là “kh năng th c hi n ñúng hành ñ ng, ho t ñ ng phù h p v i nh ng m c tiêu và ñi u ki n c th ti n hành hành ñ ng y, cho dù ñó là hành ñ ng c th hay hành ñ ng trí tu ” [16, 220]. Hình thành và phát tri n k năng th c ch t là hình thành và phát tri n kh năng th c hi n ho t ñ ng cho HS. • Ho t ñ ng là hình th c bi u hi n quan tr ng nh t c a m i quan h tích c c, ch ñ ng c a con ngư i ñ i v i th c ti n xung quanh. Ngoài các y u t m c ñích và ñ ng cơ, ho t ñ ng còn có ñ c trưng là ph i bi t s d ng các phương ti n nh t ñ nh m i th c hi n ñư c hay ho t ñ ng ñòi h i ph i có các k năng s d ng các phương ti n. Hình th c ho t ñ ng cơ b n c a con ngư i là lao ñ ng. Trong quá trình phát tri n c a l ch s , ho t ñ ng lao ñ ng ñã phân hóa thành hai hình th c: lao ñ ng trí óc và lao ñ ng cơ b p (hay chân tay), nhưng v n luôn g n bó ch t ch v i nhau. Xã h i càng văn minh, càng phát tri n thì thành ph n trí tu trong ho t ñ ng c a con ngư i càng tăng và l p d n kho ng cách gi a ho t ñ ng trí tu và ho t ñ ng cơ b p trong quá trình ho t ñ ng. Các k năng cơ b n HS c n rèn luy n bao g m 2 lo i: k năng chung trong h c t p và k năng tương ng v i tri th c môn h c. 1). K năng chung trong h c t p K năng chung trong h c t p là nh ng k năng ñư c s d ng trong quá trình h c t p m i môn h c, ñó là các k năng cơ b n mà cu c s ng ñòi h i con ngư i c n ph i có (các k năng nói, nghe, ñ c hi u, vi t; k năng s d ng các d ng c h c t p thông d ng; k năng t h c; k năng h p tác trong h c t p; k năng nh n th c: t nh n th c b c th p ñ n nh n th c b c cao; k năng th c hành: ho t ñ ng chân tay, luy n t p, ng d ng, tri n khai...; k năng x s (thái ñ , thói quen, ng x ...)...ñ c bi t là các k năng v n d ng các thao tác trí tu . M t s các thao tác trí tu cơ b n ñư c nói ñ n trong các tài li u tâm lý h c, ñó là: - Phân tích và t ng h p Phân tích là quá trình dùng trí óc ñ phân chia ñ i tư ng nh n th c thành các “b ph n”, các thành ph n khác nhau. T ng h p là dùng trí óc ñ h p nh t các thành ph n ñã ñư c tách r i nh s phân tích thành m t ch nh th . Phân tích và t ng h p có quan h qua l i m t thi t v i nhau, t o thành m t s th ng nh t không tách r i. T ng h p sơ b ban ñ u cho ta n tư ng chung v ñ i tư ng, nh ñó mà xác ñ nh ñư c phương hư ng phân tích ñ i tư ng. T s phân tích ñ i tư ng s giúp ta có m t nh n th c ñ y ñ hơn v ñ i tư ng, phân tích càng sâu thì s t ng h p cu i cùng càng cao, càng ñ y ñ . S t ng h p hoàn ch nh s nh hư ng ñ n ch t lư ng c a s phân tích ti p theo. • Ví d : “tính di n tích t giác ABCD”, HS k ñư ng chéo AC, chia (phân tích) t giác ra làm hai hình tam giác, tìm di n tích c a m i hình tam giác này r i c ng l i (t ng h p) ñ có di n tích c a hình t giác ñã cho. - So sánh So sánh là quá trình dùng trí óc ñ xác ñ nh s gi ng nhau hay khác nhau, s ñ ng nh t hay không ñ ng nh t, s b ng nhau hay không b ng nhau gi a các ñ i tư ng nh n th c. Thao tác này liên quan ch t ch v i thao tác phân tích, t ng h p. Mu n so sánh các s v t (hi n tư ng), ta ph i phân tích các d u hi u, các thu c tính c a chúng, ñ i chi u các d u hi u, các thu c tính ñó v i nhau, r i t ng h p l i xem hai s v t ñó có gì gi ng nhau và khác nhau.

37

So sánh các ñ i tư ng có th ñư c th c hi n theo trình t sau: + Nêu ñ nh nghĩa ñ i tư ng c n so sánh. + Phân tích ñ i tư ng, tìm ra d u hi u b n ch t c a m i ñ i tư ng so sánh. + Xác ñ nh nh ng ñi m gi ng nhau và nh ng ñi m khác nhau c a t ng d u hi u tương ng. + Khái quát các d u hi u quan tr ng gi ng và khác nhau c a các ñ i tư ng so sánh. + N u có th ñư c thì nêu rõ nguyên nhân c a s gi ng và khác nhau ñó. - Tr u tư ng hóa Tr u tư ng hóa là quá trình dùng trí óc ñ g t b nh ng m t, nh ng thu c tính, nh ng liên h , quan h th y u, không c n thi t, ch gi l i nh ng y u t c n thi t cho tư duy. • Ví d : khi xem xét hình dáng c a các v t (ch ng h n hình c u) ta g t qua m t bên kích thư c, màu s c, ch t li u, công d ng c a chúng. - Khái quát hóa Khái quát hóa là quá trình dùng trí óc ñ h p nh t nhi u ñ i tư ng khác nhau thành m t nhóm, m t lo i theo nh ng thu c tính, nh ng liên h , quan h chung, nh t ñ nh. Nh ng thu c tính chung này bao g m hai lo i: nh ng thu c tính chung gi ng nhau và nh ng thu c tính chung b n ch t. Mu n v ch ñư c nh ng d u hi u b n ch t c n ph i có phân tích, t ng h p, so sánh sâu s c s v t, hi n tư ng ñ nh khái quát. • Ví d 1. T ba s ki n: S 5 chia h t cho 5; s 15 chia h t cho 5 và s 25 chia h t cho 5. So sánh ba s 5, 15, 25, rút ra ñi m chung các s ñó ñ u có t n cùng b ng 5 và có k t lu n khái quát: t t c các s t n cùng b ng 5 ñ u chia h t cho 5. • Ví d 2. Có bao nhiêu hình tam giác trong hình 2.10? và sau ñó là trong các hình 2.11; 2.12? Có nh ng em ñã suy nghĩ và ñ m như sau: -S tam giác có c nh bên là OA : 4 -S tam giác có c nh bên là OB (và n m bên ph i c a OB) : 3 -S tam giác có c nh bên là OC (và n m bên ph i c a OC) : 2 -S tam giác có c nh bên là OD (và n m bên ph i c a OD) : 1 A B C D E C ng : 10 H 2.11 H 2.12 H 2.10 T ñó chuy n qua hình 2.11, các em có th tr l i ñư c ngay s hình tam giác là: 5 + 4 + 3 + 2 + 1 = 15, và s hình tam giác trên hình 2.12 là: 15 + 6 = 21. Như v y, các em HS này ñã bi t khái quát hóa trên cơ s phân tích ch m t s ki n. - C th hóa C th hóa là quá trình minh h a hay gi i thích nh ng khái ni m, ñ nh lu t khái quát, tr u tư ng b ng ví d . • Ví d khi d y v góc. Xu t phát t mô hình c th c a góc trong th c t (hình t o b i kim phút và kim gi trong ñ ng h , hình t o b i hai c nh c a Eke, hình t o b i hai c nh bàn...), b qua các tính ch t khác c a các v t mà ch gi l i m t d u hi u chung (hai tia chung g c), t ñó ñi ñ n ñ nh nghĩa khái ni m góc (góc là m t hình t o b i hai tia chung g c) sau ñó l i c th hóa khái ni m này b ng cách xét m t s góc c th (nh n, vuông, tù, b t... ), nh n bi t các góc trong nh ng ñi u ki n khác nhau...

38

Qua ho t ñ ng trí tu , các ph m ch t trí tu ñư c hình thành và phát tri n. - Tính ñ nh hư ng c a trí tu . Tính ñ nh hư ng c a trí tu ñư c th hi n ch HS nhanh chóng và chính xác xác ñ nh ñ i tư ng c a ho t ñ ng trí tu , m c ñích ph i t i và con ñư ng t i ưu ñ ñ t ñư c m c ñích ñó. Ph m ch t này chi ph i hư ng ñi và cách th c ñi c a ho t ñ ng trí tu , ñ ng th i nó còn giúp cho HS có ý th c và năng l c ngăn ng a s ñi ch ch hư ng cũng như k p th i phát hi n l ch l c và ñi u ch nh có hi u qu nh ng l ch l c này. - B r ng c a trí tu . B r ng c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch HS có th ti n hành ho t ñ ng này trong nhi u lĩnh v c, nh t là nh ng lĩnh v c có liên quan m t thi t v i nhau. Nó giúp cho HS có ñi u ki n thu n l i ñ t o nên s h tr gi a ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c này và ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c khác. Ví d : ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c Toán giúp cho ho t ñ ng trí tu trong lĩnh v c V t lý, Hóa, Sinh... - Chi u sâu c a trí tu . Chi u sâu c a ho t ñ ng trí tu th hi n ch HS ti n hành ho t ñ ng trí tu theo hư ng ñi sâu và n m ñư c ngày càng sâu s c b n ch t c a s v t, hi n tư ng khách quan. Ph m ch t này giúp HS phân bi t ñư c cái b n ch t và cái không b n ch t, cái b n ch t v i cái hi n tư ng; ñ phòng ho t ñ ng trí tu nông c n, hình th c ch nghĩa; có ñi u ki n thu n l i trong vi c n m nhanh chóng và chính xác các quy lu t v n có c a hi n th c khách quan và v n d ng chúng nh m c i t o hi n th c. - Tính linh ho t c a trí tu . Tính linh ho t c a ho t ñ ng trí tu th hi n ch HS có kh năng thay ñ i phương hư ng gi i quy t v n ñ phù h p v i s thay ñ i c a các ñi u ki n, bi t tìm ra phương pháp m i ñ gi i quy t v n ñ , d dàng chuy n t d ng ho t ñ ng trí tu này sang ho t ñ ng trí tu khác, kh c ph c l i r p khuôn theo m u ñ nh s n, máy móc, suy nghĩ theo ñư ng mòn; có kh năng xác l p s ph thu c gi a các ki n th c theo tr t t ngư c v i cách ñã bi t (tính thu n ngh ch c a quá trình tư duy); kh năng nhìn m t v n ñ , m t hi n tư ng theo nh ng quan ñi m khác nhau. Ph m ch t này giúp HS thích ng v i các tình hu ng nh n th c khác nhau m t cách nhanh chóng, ñ m b o n m tri th c m i nhanh hơn và ti t ki m hơn. - Tính ñ c l p c a trí tu . Tính ñ c l p c a ho t ñ ng trí tu bi u hi n kh năng t mình phát hi n ñư c v n ñ ph i gi i quy t, t mình ñ xu t ñư c cách gi i quy t và t mình gi i quy t ñư c; không ñi tìm nh ng l i gi i ñáp s n, không d a d m vào ý nghĩ và l p lu n c a ngư i khác. Ph m ch t này giúp HS ch ñ ng trong ho t ñ ng nh n th c; phát huy ñư c nhi u sáng ki n, nâng cao ñư c hi u qu h c t p. Tính ñ c l p có liên quan m t thi t v i tính t giác và tính tích c c; trong ñó, tính t giác là cơ s c a tính tích c c, và tính tích c c phát tri n cao ñ s làm hình thành tính ñ c l p. Vì v y, khi ti n hành ho t ñ ng trí tu c n k t h p c ba ph m ch t ñó v i nhau. - Tính nh t quán c a trí tu . Ho t ñ ng trí tu có tính nh t quán có nghĩa là ñ m b o ñư c tính logic, ñ m b o ñư c s th ng nh t c a tư tư ng ch ñ o t ñ u ñ n cu i, không có nh ng mâu thu n. - Tính phê phán c a trí tu . Tính phê phán c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch HS bi t phân tích, ñánh giá các quan ñi m, lý thuy t, phương pháp c a ngư i khác ñ ng th i ñưa ra ñư c ý ki n c a mình, b o v ñư c ý ki n y. Nh ñó, HS h c t p ñư c kinh nghi m c a loài ngư i nói chung, c a ngư i khác nói riêng m t cách sáng t o, d dàng ñưa kinh nghi m ñó vào trong h th ng kinh nghi m c a b n thân; ñ ng th i, tránh ñư c tình tr ng giáo ñi u, mù quáng trong nh n th c. - Tính khái quát c a trí tu . Tính khái quát c a ho t ñ ng trí tu ñư c th hi n ch khi gi i quy t m i nhi m v nh n th c nh t ñ nh, HS s hình thành mô hình gi i quy t khái quát tương ng. T mô hình gi i quy t khái quát này, HS có th v n d ng

39

ñ gi i quy t nh ng nhi m v c th cùng lo i. Nh ñó, HS d dàng thích ng v i vi c gi i quy t các nhi m v nh n th c tương t . Các ph m ch t ho t ñ ng trí tu nói trên có m i quan h v i nhau và th ng nh t ñ m b o cho ho t ñ ng này ñ t ñư c hi u qu . 2). K năng tương ng v i tri th c môn h c M i môn h c ch a ñ ng m t h th ng tri th c ñư c l a ch n t m t hay m t s khoa h c h u quan c n cung c p cho HS. Tương ng v i tri th c môn h c là các k năng (bao g m c k năng nghiên c u tri th c và k năng v n d ng tri th c môn h c trong th c ti n) ñ c thù c n ti n hành b i dư ng cho h c sinh. Ví d : trong h c toán, tương ng v i tri th c v quy t c rút g n phân s là k năng rút g n phân s . - M c tiêu thái ñ M c tiêu thái ñ bao g m tư tư ng, quan ñi m, ni m tin (th gi i quan), thái ñ , cách cư x , ph m ch t nhân cách con ngư i. Thông qua lĩnh h i tri th c và k năng, HS c n có: + Quan ñi m và ni m tin ñúng ñ n ñ i v i th gi i t nhiên, xã h i, con ngư i, k thu t và cách th c ho t ñ ng Th y tri th c b t ngu n t th c ti n, n y sinh và phát tri n do nhu c u c a th c ti n và ph c v cho th c ti n, t ñó ý th c ñư c ý nghĩa, t m quan tr ng c a tri th c, c a môn h c. Có quan ñi m duy v t và phương pháp tư duy bi n ch ng (xem xét các s v t, hi n tư ng theo quan ñi m duy v t; theo quan ñi m v n ñ ng, bi n ñ i và tương quan ch t ch v i nhau). + Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i th gi i xung quanh Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i t nhiên (t hi u bi t v t nhiên, có ý th c và thái ñ gi gìn, b o v , c i t o và xây d ng môi trư ng thiên nhiên). Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i ñ i v i xã h i (t hi u bi t v xã h i, có ý th c và thái ñ gi gìn, b o v , c i t o và xây d ng môi trư ng xã h i). Thái ñ ñúng ñ n ñ i v i lao ñ ng, trư c h t là lao ñ ng h c t p. Thái ñ và cách cư x ñúng ñ n ñ i v i m i ngư i trong c ng ñ ng. + Có nh ng ph m ch t, năng l c c n thi t c a con ngư i m i: ph m ch t trí tu , ph m ch t th ch t và ph m ch t nhân cách.

◘Hãy ch ra nh ng ñi m chung trong phép phân lo i m c tiêu giáo d c c a Bloom (1956), 5 khía c nh (ñ c ñi m) h c t p c a Marzano (1992), phép phân lo i m c tiêu h c t p c a James (2005) (Ph l c 1), và m c tiêu giáo d c trong chương trình giáo d c Vi t Nam (Ph l c 2).
1.4.4. Ý nghĩa c a vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c

◘Vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c có ý nghĩa gì trong quá trình d y h c? Xác ñ nh m c tiêu là giai ño n kh i ñ u c a b t kỳ ho t ñ ng nào. M c tiêu là y u t ñ nh hư ng c a ho t ñ ng. Y u t này giúp cá nhân l a ch n ñư c n i dung, phương pháp, phương ti n ho t ñ ng nh m t ch c, ñi u khi n ho t ñ ng ñ t hi u qu . Cho nên, ho t ñ ng dù ñơn gi n ñ n ñâu cũng c n ph i xác ñ nh m c tiêu. D y h c là ho t ñ ng ph c t p l i càng c n thi t ph i xác ñ nh ñư c m c tiêu. Xác ñ nh m c tiêu d y h c có ý nghĩa to l n ñ i v i công tác d y h c. Vi c xác ñ nh này nh m vào hai ch c năng: ch c năng ñ nh hư ng và ch c năng ñánh giá k t qu d y h c. 40

- Ch c năng ñ nh hư ng M c tiêu d y h c ñư c xác ñ nh s có tác d ng: + ð nh hư ng cho vi c thi t k và l p k ho ch, chương trình d y h c. + Giúp l a ch n, xây d ng n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c phù h p và chu n b các ñi u ki n, phương ti n, môi trư ng d y h c thu n l i ñ t ch c t t vi c h c cho HS. + ð nh hư ng HS trong vi c t ch c t h c. - Ch c năng ñánh giá k t qu d y h c m t cách chu n xác M c tiêu d y h c là căn c ñ xác ñ nh tiêu chí, xác ñ nh k thu t ki m tra, ñánh giá k t qu d y h c m t cách chu n xác. Do ñó, m c tiêu d y h c ñư c coi là tiêu chu n ñ GV ti n hành ki m tra, ñánh giá và HS t ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh ho t ñ ng d y h c ñ t hi u qu .

1.5. N I DUNG D Y H C
◘N i dung d y h c là gì? N i dung h c t p bao g m các thành ph n cơ b n
nào? 1.5.1. Khái ni m n i dung d y h c N i dung d y h c ph thông là h th ng nh ng tri th c, k năng v nhi u lĩnh v c trình ñ ph thông mà HS c n n m v ng trong su t th i gian h c ph thông và h th ng nh ng ho t ñ ng ñư c t ch c trong quá trình d y h c nh m ñ m b o hình thành các em th gi i quan, nhân sinh quan khoa h c và nh ng ph m ch t nhân cách c a con ngư i m i, chu n b cho các em bư c vào cu c s ng, vào lao ñ ng s n xu t. N i dung d y h c bao g m n i dung h c t p c a HS và n i dung d y c a GV. 1.5.1.1. N i dung h c t p c a HS N i dung h c t p c a HS là cái mà HS tác ñ ng vào, ti p nh n và làm vi c v i nó trong quá trình h c t p. N i dung h c t p bao g m h th ng tri th c, k năng (hay nh ng kinh nghi m c a xã h i) mà HS ph i n m v ng trong quá trình h c t p. Nh ng tri th c, k năng, k x o này ñư c l a ch n trong kho tàng tri th c nhân lo i phong phú và ña d ng ñã ñư c l ch s xã h i tích lũy, b o t n và phát tri n t ñ i này qua ñ i khác dư i d ng n n văn hóa v t ch t và văn hóa tinh th n. Tri th c nhân lo i ñư c phân thành b n nhóm hay b n y u t : 1). H th ng nh ng tri th c v t nhiên, xã h i, tư duy, k thu t và các cách th c ho t ñ ng: nh ng tri th c này xây d ng lên trư c m t con ngư i m t b c tranh toàn v n v th gi i, giúp con ngư i hi u ñư c th gi i và cách th c ho t ñ ng ñ ti p c n th gi i. 2). Nh ng kinh nghi m th c hi n nh ng cách th c ho t ñ ng ñã bi t: nh ng kinh nghi m này cung c p cho con ngư i nh ng k năng, k x o v n d ng tri th c vào cu c s ng qua ñó mà tri th c nhân lo i do các th h trư c tích lũy m i ñư c b o t n và tái t o. 3). Nh ng kinh nghi m tìm ki m sáng t o: nh ng kinh nghi m này ñư c xây d ng trên cơ s nh ng ho t ñ ng sáng t o c a con ngư i, giúp cho con ngư i có kh năng gi i quy t nh ng v n ñ m i nh m góp ph n phát tri n di s n văn hóa. 4). Nh ng kinh nghi m v thái ñ ñ i v i th gi i, ñ i v i con ngư i: nh ng kinh nghi m này giúp con ngư i có th ñi u ch nh s phù h p gi a ho t ñ ng và nhu c u b n thân. Trong th c t , d a vào s phân ñ nh trên, có th c u trúc n i dung h c t p cho HS trên cơ s tính t i m c tiêu giáo d c chung, m c tiêu d y h c c a các c p h c, các

41

lo i trư ng sao cho phù h p v i ñ c ñi m tâm sinh lý, ñ c ñi m l a tu i c a HS, ñ m b o cho HS có th lĩnh h i ñ t hi u qu . N i dung h c t p trong nhà trư ng ph thông là m t h th ng bao g m b n thành ph n cơ b n sau: 1). H th ng tri th c v t nhiên, xã h i, con ngư i; v k thu t và cách th c ho t ñ ng H th ng tri th c v t nhiên, xã h i, con ngư i, v k thu t và cách th c ho t ñ ng thu c nhi u d ng khác nhau ñ c trưng cho các khoa h c cơ b n như: - Tri th c v các s ki n, các khái ni m, các ph m trù, các quy lu t, các ñ nh lu t, các nguyên t c, quy t c, các lý thuy t, h c thuy t; - Tri th c v cách th c ho t ñ ng; - Tri th c v ñánh giá; - Tri th c v các chu n m c và thái ñ ñ i v i các hi n tư ng trong t nhiên và ñ i s ng xã h i. Trong tài li u h c t p c a HS, thành ph n này th hi n h th ng các khái ni m, ñ nh lý, quy t c, quy lu t, quy trình, hi n tư ng, s ki n... 2). H th ng k năng, k x o liên quan t i ho t ñ ng lao ñ ng trí óc, lao ñ ng chân tay nói chung và nh ng k năng, k x o v t ng lĩnh v c ngh nghi p khác nhau nói riêng Trong tài li u h c t p, thành ph n này th hi n qua h th ng các bài t p v n d ng tri th c mà HS c n th c hi n trong quá trình h c t p môn h c. 3). H th ng nh ng kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o Trong d y h c, nh ng kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o có th giúp HS có kh năng ñ c l p di chuy n tri th c, k năng, k x o vào tình hu ng m i, giúp các em có kh năng phát hi n và th y trư c nh ng tình hu ng m i, nh ng c u trúc m i trong các tình hu ng quen thu c, trên cơ s ñó xác ñ nh cách th c gi i quy t v i hi u qu t i ưu. Trong tài li u h c t p, thành ph n này th hi n qua h th ng các bài t p nâng cao; các bài t p ñòi h i s sáng t o trong cách gi i, ñòi h i gi i b ng nhi u cách... 4). Nh ng chu n m c v thái ñ ñ i v i t nhiên, xã h i, con ngư i và c ng ñ ng Nh ng chu n m c này giúp HS có phương th c ng x ñúng ñ n, thích h p v i m i m i quan h trong m i trư ng h p c a cu c s ng. Ví d : tính chính xác, tính c n th n...trong h c t p môn Toán; ý th c trách nhi m c a ngư i công dân, bi t s ng và làm vi c theo pháp lu t... trong h c t p môn Giáo d c công dân... Trong tài li u h c t p, thành ph n này ñư c th hi n qua các câu h i, bài t p hay các yêu c u, nhi m v ... mà HS c n th c hi n, bi u hi n thái ñ . 1.5.1.2. N i dung d y c a GV ð i v i HS, tri th c, k năng, k x o là n i dung và ñ i tư ng c a ho t ñ ng h c t p, nhưng ñ i v i GV thì nó l i là phương ti n c a ho t ñ ng gi ng d y. N i dung d y c a GV bao g m m t h th ng vi c làm c a GV ñư c th c hi n trong quá trình d y h c bao g m t vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c, so n th o chương trình d y h c vĩ mô và vi mô, xây d ng n i dung h c t p cho HS, so n th o tài li u h c t p, t ch c ho t ñ ng h c t p và ñánh giá k t qu h c t p c a HS. N i dung d y h c nhà trư ng ph thông ñư c Lu t giáo d c quy ñ nh và ñư c th hi n trong k ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, sách giáo khoa (SGK) và các tài li u tham kh o. 1.5.2. K ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, SGK và tài li u tham kh o 1.5.2.1. K ho ch giáo d c

42

K ho ch giáo d c là văn b n do nhà nư c ban hành trong ñó quy ñ nh h th ng các môn h c, các chuyên ñ , các ho t ñ ng cơ b n; th t gi ng d y các môn h c, các chuyên ñ (qua t ng b c h c, c p h c, năm h c); s ti t cho t ng môn, t ng chuyên ñ (trong năm h c, h c kỳ) và vi c t ch c năm h c cho các môn h c, các chuyên ñ , các ho t ñ ng cơ b n. Môn h c trong k ho ch giáo d c * Môn h c là “lĩnh v c ki n th c có th làm ñ i tư ng cho vi c gi ng d y” [16, tr 266]. * C u trúc c a môn h c C u trúc c a môn h c bao g m hai ph n liên k t bi n ch ng v i nhau t o nên m t ch nh th ; ñó là: n i dung khoa h c và hình th c th hi n c a n i dung ñó. - N i dung khoa h c c a môn h c là nh ng s ki n có th c c a ñ i tư ng (có th là m t lĩnh v c khoa h c: toán, v t lý, văn, s ...ho c lĩnh v c k thu t ngh ) mà HS ph i làm vi c và chi m lĩnh. N i dung khoa h c c a môn h c ñư c xây d ng trên cơ s ñ m b o nh ng yêu c u: ph n ánh ñư c b n ch t và logic phát tri n c a lĩnh v c khoa h c + Nh ng tri th c khoa h c trong n i dung môn h c ñư c ch n l c sao cho ph n ánh chân th c n i dung c a lĩnh v c khoa h c tương ng. Do ñó, ph i xác l p ñư c h th ng th b c các tri th c khoa h c ñó: các s ki n c t lõi, cơ s , cơ b n, ch y u và các s ki n th y u, phát tri n; các tri th c nguyên t c, nguyên lý, phương pháp và các tri th c s v t, s ki n c th ...Tóm l i, c u trúc c a môn h c ph i bao hàm c u trúc c a lĩnh v c khoa h c tương ng. N i dung m t môn h c thư ng không ch bao g m cơ s c a m t khoa h c nào ñó mà còn bao g m cơ s c a nhi u khoa h c có liên quan. Ví d , ph thông: môn Hóa h c bao g m nh ng cơ s c a các khoa h c như Hóa h c ñ i cương, Hóa vô cơ, Hóa h u cơ...; môn Giáo d c công dân bao g m cơ s c a các khoa h c như Tri t h c, ð o ñ c h c, M h c, Kinh t chính tr h c... + Xác l p logic c a các s ki n, các tri th c khoa h c trong môn h c sao cho ph n ánh ñư c logic phát tri n c a lĩnh v c khoa h c (logic khoa h c c a môn h c). C u trúc khoa h c c a môn h c là c u trúc m ñư c b t ñ u t h t nhân tr u tư ng nh t cho ñ n nh ng s ki n c th , rõ ràng, c p nh t (tuân theo nguyên lý v n ñ ng phát tri n c a các s v t, hi n tư ng: t tr u tư ng ñ n c th ). Cho nên, vi c phân tích h th ng tri th c c a lĩnh v c khoa h c, xác ñ nh ñư c h t nhân tr u tư ng ban ñ u làm ñi m xu t phát cho môn h c là vi c làm có ý nghĩa quy t ñ nh ñ i v i c u trúc khoa h c c a môn h c. ðây là vi c làm không m y d dàng. Mu n làm ñư c nh t thi t ph i có s tham gia tích c c c a các nhà khoa h c chuyên nghiên c u lĩnh v c ñó ch không ph i là công vi c c a nhà sư ph m. - Hình th c th hi n n i dung khoa h c c a môn h c ð giúp HS chi m lĩnh n i dung khoa h c c a môn h c thì n i dung khoa h c c a môn h c ñư c xây d ng ph i ñáp ng ñư c hai yêu c u: m t m t, phù h p v i trình ñ , tính ch t và kh năng nh n th c c a HS; m t khác, phát tri n ñư c ti m năng ho t ñ ng trí óc c a các em (b i dư ng cho HS bi t cách lĩnh h i và s d ng tri th c). Tri th c khoa h c c a môn h c có th ñư c th hi n dư i nhi u hình th c khác nhau: hành ñ ng th c, hình nh, mô hình, sơ ñ ho c các m nh ñ ngôn ng , khái ni m, ñ nh lý...Nh ng hình th c bi u hi n này có th phù h p v i trình ñ và kh năng ti p thu c a nh ng ñ i tư ng HS khác nhau. • Bruner J (Hoa Kỳ) t ng nói r ng b t c môn h c nào cũng có th d y cho b t c ngư i nào, b t c tu i nào dư i m t hình th c chính ñáng nào ñó. • Ví d : HS nh tu i có th ti p nh n m t n i dung tri th c tr u tư ng nào ñó (ñ nh lý toán h c, ñ nh lu t v t lý...), n u nó ñư c bi u hi n dư i d ng hành

43

ñ ng hơn là n u nó ñư c th hi n dư i d ng các m nh ñ ngôn ng , ñi u này có l ngư c l i v i HS l n. S phù h p này n m hình th c th hi n c a n i dung tri th c ñư c ñưa ra trong tài li u gi ng d y và trong cách d y c a GV. Có th coi ñây là m t sư ph m (logic sư ph m) c a môn h c. Vi c xây d ng n i dung khoa h c c a môn h c sao cho phù h p v i ñ i tư ng ngư i h c nh m th c hi n m c ñích, nhi m v d y h c thu c tr ng trách c a nhà sư ph m. ði u này ñư c th hi n trong các tài li u h c t p và gi ng d y c a môn h c (có nh ng ph n quy ñ nh và hư ng d n, rèn luy n k năng, k x o nh t ñ nh; nh ng bài t p ñi n hình nh m giúp HS rèn luy n nh ng k năng sáng t o, nh ng yêu c u phát tri n năng l c ho t ñ ng trí tu ñ c l p, sáng t o, nh ng yêu c u v giáo d c tư tư ng, chính tr , ñ o ñ c...). T xem xét hai b ph n trong c u trúc môn h c, có th nói logic c u trúc môn h c là h p kim gi a logic khoa h c và logic sư ph m, ñây là s n ph m c a s h p tác lao ñ ng gi a nhà khoa h c và nhà sư ph m. - Ngoài ra, môn h c còn là m t c u trúc có th phân gi i ñư c thành các ñơn v có tính ñ c l p tương ñ i. Môn h c ñư c xây d ng cho m i ñ i tư ng ngư i h c, do ñó ph i có tính phân hóa. Tính phân hóa, ñ c trưng c a môn h c ñư c th hi n hai khía c nh: cho nhi u ñ i tư ng và phân gi i thành nhi u ñơn v (bài h c). H th ng môn h c nhà trư ng ph thông Vi t Nam bao g m 23 môn. ðó là các môn: Ng văn, Toán, ð o ñ c, Giáo d c công dân, T nhiên và xã h i, Khoa h c, V t lý, Hóa h c, Sinh h c, L ch s , ð a lý, Âm nh c, M thu t, Công ngh ( Ti u h c là Th công, Kĩ thu t), Th d c, Ngo i ng , Tin h c, Giáo d c qu c phòng và an ninh, T ch n, Giáo d c t p th , Giáo d c ngoài gi lên l p, Giáo d c hư ng nghi p, Giáo d c ngh ph thông. H th ng các môn h c này ñư c s p x p m t cách logic trong k ho ch giáo d c ph thông.
◘Trình bày h th ng các môn h c, th t gi ng d y và s ti t dành cho m i môn

h c trong K ho ch giáo d c trung h c ph thông (Ph l c 2). 1.5.2.2. Chương trình giáo d c - Chương trình giáo d c là văn b n do nhà nư c ban hành trong ñó quy ñ nh m c tiêu, n i dung, phương pháp và cách th c ñánh giá k t qu giáo d c. - Hư ng ti p c n là y u t tiên quy t trong xây d ng, cũng như phân tích, phê phán và k th a m t chương trình nào ñó. Hư ng ti p c n quy ñ nh c u trúc c a toàn b h th ng t chương trình giáo d c ñ n các d ng d y và h c. Có nhi u cách ti p c n trong vi c xây d ng chương trình giáo d c (tham kh o Ph l c 3). Trong ñó, ba cách ti p c n tương ñ i ph bi n ñó là: cách ti p c n n i dung ki n th c, cách ti p c n m c tiêu và cách ti p c n quá trình. 1). Cách ti p c n n i dung ki n th c Trong cách ti p c n này, m c tiêu d y h c c a chương trình là n i dung ki n th c. ði u quan tâm trư c tiên và quan tr ng nh t khi xây d ng chương trình là kh i lư ng và ch t lư ng ki n th c mà ngư i h c ph i lĩnh h i. Do ñó, tiêu chu n l a ch n phương pháp và hình th c d y h c là t i ưu hóa vi c truy n th tri th c, còn ñánh giá k t qu h c t p ñư c hư ng vào m c ñ lĩnh h i tri th c c a ngư i h c. 2). Cách ti p c n m c tiêu Cách ti p c n này d a trên m c tiêu ñào t o ñ xây d ng chương trình. D a vào m c tiêu d y h c, n i dung, phương pháp, hình th c t ch c d y h c ñư c xác ñ nh. M c tiêu d y h c cũng là tiêu chu n ñ ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p. V i cách

44

ti p c n này có th d dàng chu n hóa quy trình xây d ng chương trình và quy trình ñào t o theo m t công ngh . 3). Cách ti p c n quá trình hay ti p c n theo s phát tri n Theo cách ti p c n này, chương trình giáo d c là quá trình nh m vào vi c thúc ñ y s phát tri n nhân cách ngư i h c. Chương trình giáo d c xây d ng theo hư ng ti p c n phát tri n quan tâm và chú tr ng vào vi c d y ngư i h c cách h c hơn là vào vi c truy n th ki n th c, chú ý ñ n t ng cá nhân hơn là vào t p th . Cách ti p c n này chú ý ñ n tính ch ñ ng và s phát tri n nhân cách ngư i h c, t ñó d n ñ n làm thay ñ i căn b n m i quan h , v th c a ngư i d y và ngư i h c trong quá trình th c hi n chương trình. Trong chương trình này, ngư i th y ch ñóng vai trò tr ng tài, c v n, ngư i hư ng d n HS cách tìm ki m, x lý và s d ng thông tin; còn HS là ch th ch ñ ng, tích c c và sáng t o trong tìm ki m, x lý và s d ng thông tin ñ gi i quy t các v n ñ trong cu c s ng. M i cách ti p c n có nh ng ưu ñi m và như c ñi m riêng. Trong d y h c hi n ñ i, cách ti p c n phát tri n có nhi u ưu ñi m và ngày càng ñư c chú ý v n d ng khi xây d ng chương trình. - Chương trình giáo d c ñư c xây d ng v i nhi u c p ñ : chương trình giáo d c c a m t qu c gia, c a m t ngành h c, b c h c, c p h c, l p h c, môn h c, ñơn v tri th c... - B Chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay (ñư c ban hành theo Quy t ñ nh s 16/2006/Qð-BGDðT ngày 5 tháng 5 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ñào t o) bao g m: 1. Nh ng v n ñ chung 2. Chương trình chu n c a 23 môn h c và ho t ñ ng giáo d c 3. Chương trình các c p h c: chương trình ti u h c, chương trình trung h c cơ s và chương trình trung h c ph thông. ◘ð c Ph l c 2, cho bi t c u trúc c a chương trình giáo d c ph thông và chương trình các môn h c bao g m nh ng gì? C u trúc c a chương trình bao g m: + M c tiêu giáo d c + Ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c + Chu n ki n th c, k năng và thái ñ + Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c giáo d c + Chu n ñánh giá k t qu giáo d c. K ho ch giáo d c và chương trình giáo d c là công c ch y u ñ nhà nư c ti n hành vi c lãnh ñ o và giám sát công tác giáo d c c a nhà trư ng. K ho ch, chương trình giáo d c m t khi ñã tr thành pháp l nh c a nhà nư c thì không m t ai có quy n t ti n, thay ñ i, c t xén ho c thêm b t (có th ñóng góp ý ki n). Hàng năm, căn c vào k ho ch, chương trình giáo d c ñư c ban hành, nhà trư ng xây d ng k ho ch giáo d c phù h p v i ñi u ki n c a trư ng mình. ðây là cơ s ñ các giáo viên, cán b công nhân viên c a nhà trư ng xây d ng k ho ch giáo d c-d y h c c a b n thân. 1.5.2.3. Sách giáo khoa và các tài li u h c t p khác - Sách giáo khoa SGK là tài li u th hi n c th n i dung, phương pháp giáo d c c a t ng môn h c trong chương trình d y h c.

45

SGK ñư c biên so n phù h p v i nh ng yêu c u cơ b n v lý lu n d y h c, chương trình giáo d c (n i dung tri th c, s cân ñ i gi a các chương, m c...) và ñ m b o nh ng yêu c u v hình th c, v th m m , v kinh t ... ð i v i h u h t GV ph thông, vi c d y h c, ki m tra, ñánh giá theo SGK cũng ñ ng nghĩa v i th c hi n chương trình. Cho t i nay SGK v n là tài li u ch y u ñ d y và h c các c p, b c h c ph thông. - Ngoài ra, ñ d y t t và h c t t, GV và HS còn ph i tham kh o thêm nhi u tài li u h c t p (TLHT) khác. Cùng v i s phát tri n như vũ bão c a cách m ng khoa h c, k thu t và công ngh , các ngu n TLHT khác ngày càng phong phú và ña d ng, bao g m: + Các tài li u in n: các lo i sách (sách hư ng d n gi ng d y và h c t p, sách bài t p, t ñi n, các tác ph m kinh ñi n, sách chuy n...), các lo i báo chí, t p chí... + Thông tin trên m ng Internet + Thông tin trên các phương ti n truy n thông ñ i chúng khác: phát thanh, truy n hình... + Thông tin t cu c s ng th c ti n...

◘Trong quá trình h c t p sư ph m, SV nên dành th i gian nghiên c u SGK và các tài li u khác có liên quan ñ n môn h c s d y ph thông có l i gì?
1.5.3. ð i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay

◘Trình bày s hi u bi t v ñ i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay.
Nh ng năm g n ñây, Vi t Nam ñang t p trung ñ i m i chương trình giáo d c ph thông. ñây chương trình c n ñư c hi u theo nghĩa r ng như ñi u 29-m c II Lu t Giáo d c năm 2005: “Chương trình giáo d c ph thông th hi n m c tiêu giáo d c; quy ñ nh chu n ki n th c, k năng, ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c ph thông, phương pháp và hình th c t ch c ho t ñ ng giáo d c, cách th c ñánh giá k t qu giáo d c ñ i v i các môn h c m i l p và m i c p h c c a giáo d c ph thông”. Do ñó, ñ i m i chương trình giáo d c ph thông ph i là m t quá trình ñ i m i t m c tiêu, n i dung, phương pháp, phương ti n ñ n ñánh giá k t qu giáo d c k c ñ i m i cách xây d ng và th c hi n chương trình. ð i m i NDDH n m trong s ñ i m i chương trình giáo d c nói chung. 1.5.3.1. Căn c ñ i m i chương trình ph thông hi n nay 1). Căn c pháp lý Vi c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông hi n nay ñư c ti n hành căn c vào các cơ s pháp lý sau: - Ngh quy t s 40/2000/QH10, ngày 9 tháng 12 năm 2000 c a Qu c h i khoá X v ñ i m i chương trình giáo d c ph thông; - Chi n lư c phát tri n kinh t -xã h i 2001-2010 và chi n lư c phát tri n giáo d c 2001-2010; - Ch th s 14/2001/CT-TTg v vi c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông th c hi n Ngh quy t s 40/2000/QH10 c a Qu c h i khoá X và Ch th s 30/1998/CT-TTg v ñi u ch nh ch trương phân ban ph thông trung h c. Tinh th n chung c a các văn b n ñó là xây d ng n i dung chương trình giáo d c ph thông m i nh m nâng cao ch t lư ng giáo d c toàn di n th h tr , ñáp ng yêu c u phát tri n ngu n nhân l c ph c v công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c,

46

phù h p v i th c ti n truy n th ng Vi t Nam, ti p c n trình ñ giáo d c ph thông các nư c phát tri n trong khu v c và trên th gi i. 2). Căn c khoa h c và th c ti n Chương trình giáo d c ph thông hi n nay ñư c ñ i m i do: - Yêu c u c a s phát tri n kinh t –xã h i ñ i v i vi c ñào t o ngu n nhân l c trong giai ño n m i. - S phát tri n nhanh, m nh v i t c ñ mang tính bùng n c a khoa h c công ngh th hi n qua các lý thuy t, các thành t u m i và kh năng ng d ng cao, r ng và nhanh vào th c t . - Nh ng thay ñ i trong ñ i tư ng giáo d c. - S c n thi t ph i hòa chung v i xu th ñ i m i ti n b trên th gi i trong lĩnh v c chương trình, SGK, ñ c bi t trong b i c nh hi n nay. 1.5.3.2. Nguyên t c ñ i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay - Quán tri t m c tiêu giáo d c Chương trình và SGK c a giáo d c ph thông ph i ch u s quy ñ nh c a m c tiêu giáo d c, ñó là hư ng t i vi c hình thành và phát tri n nh ng ph m ch t và năng l c toàn di n trên n n t ng ki n th c và k năng ch c ch n v i m c ñ phù h p ñ i tư ng t ng c p h c, b c h c. Có như v y thì chương trình và SGK ph thông m i có th ñóng góp có hi u qu vào vi c chu n b toàn di n cho th h tr bư c chân vào cu c s ng c a xã h i Vi t Nam hi n ñ i. - ð m b o tính khoa h c và sư ph m Chương trình và SGK ph thông ñư c xây d ng ph i là m t công trình khoa h c sư ph m, trong ñó: + L a ch n ñư c các n i dung mang tính khoa h c, ph thông, cơ b n, c p nh t v i nh ng ti n b c a khoa h c, công ngh , c a kinh t -xã h i, g n gũi v i ñ i s ng th c ti n, g n bó v i th c t phát tri n c a ñ t nư c. + Tích h p ñư c nhi u m t giáo d c trong t ng ñơn v n i dung, tích h p n i dung ñ ti n t i gi m s môn h c (nh t là các c p h c dư i), tinh gi n n i dung, tăng cư ng m i quan h gi a các n i dung, chuy n m t s n i dung thành ho t ñ ng giáo d c nh m gi m nh gánh n ng h c t p các c p h c mà không gi m trình ñ c a chương trình. + Tăng cư ng và nâng cao ch t lư ng ho t ñ ng th c hành, v n d ng theo năng l c c a t ng lo i HS. + Phù h p v i trình ñ nh n th c c a HS trong t ng giai ño n h c t p. - Th hi n tinh th n ñ i m i phương pháp d y h c M t trong nh ng tr ng tâm c a ñ i m i chương trình, SGK ph thông là t p trung vào ñ i m i phương pháp d y h c. Tinh th n chung là ti p t c t n d ng, phát huy nh ng ưu ñi m c a các phương pháp d y h c truy n th ng, ti n t i ti p c n d n v i các phương pháp d y h c m i, các phương pháp d y h c d a vào ho t ñ ng ch ñ ng, tích c c c a HS v i s t ch c và hư ng d n ñúng m c c a GV nh m phát tri n tư duy ñ c l p, sáng t o, góp ph n hình thành phươg pháp và nhu c u t h c, b i dư ng h ng thú, ni m tin trong h c t p cho HS. ð i m i phương pháp d y h c luôn luôn ph i ñ t trong m i tương quan v i ñ i m i các thành t khác c a quá trình d y h c: m c tiêu, n i dung, cơ s v t ch t và thi t b d y h c, hình th c t ch c d y h c, ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p và ñ i m i môi trư ng d y h c. - ð m b o tính th ng nh t Chương trình giáo d c ph thông ph i ñ m b o tính ch nh th qua vi c xác ñ nh m c tiêu, n i dung, ñ nh hư ng phương pháp…trong các b c h c, t ti u h c ñ n trung h c cơ s ñ n trung h c ph thông. Chương trình giáo d c và SGK ph i ñư c áp 47

d ng th ng nh t chung trong c nư c, ñ m b o s bình ñ ng th c s trong giáo d c ñ c bi t giai ño n h c t p cơ b n c a các b c, c p h c ph c p giáo d c. Tính th ng nh t chung c a chương trình và SGK th hi n : + M c tiêu giáo d c; + Quan ñi m khoa h c và sư ph m xuyên su t các môn h c, các c p, b c h c; + Trình ñ chu n c a chương trình d y h c và ki m tra, ñánh giá. Vi c th c hi n chương trình, SGK m t m t c n ñ m b o tính th ng nh t chung trong ph m vi c nư c; m t khác l i ph i có nh ng gi i pháp thích h p và linh ho t v các bư c ñi, v th i lư ng, v ñi u ki n th c hi n chương trình phù h p v i t ng vùng, mi n, t ng lo i ñ i tư ng HS; gi i quy t m t cách h p lý gi a yêu c u c a tính th ng nh t v i s ña d ng v ñi u ki n h c t p c a HS. - ðáp ng yêu c u phát tri n c a t ng ñ i tư ng HS Chương trình và SGK t o cơ s quan tr ng ñ : + Phát tri n trình ñ giáo d c cơ b n c a ngu n nhân l c Vi t Nam ñáp ng giai ño n công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c và ñ kh năng h p tác, c nh tranh th gi i. + Phát tri n năng l c c a m i cá nhân, góp ph n th c hi n b i dư ng nhân tài cho ñ t nư c b ng phương th c d y h c cá nhân hóa, th c hi n d y h c n i dung t ch n không b t bu c ngay t ti u h c và phân hóa theo năng l c, s trư ng ngày càng ñ m nét qua các hình th c thích h p. + Giúp cho m i HS v i s c g ng ñúng m c c a mình có th ñ t ñư c k t qu trong h c t p, phát tri n năng l c và s trư ng c a b n thân. - Quán tri t quan ñi m m i trong vi c biên so n chương trình, SGK Nh ng quan ñi m m i ñó là: + Chương trình không ch nêu n i dung và th i lư ng d y h c mà th c s là m t k ho ch hành ñ ng sư ph m, k t n i m c tiêu giáo d c v i các lĩnh v c n i dung, phương pháp, phương ti n d y h c và cách th c ñánh giá k t qu h c t p c a HS, ñ m b o s phát tri n liên t c gi a các c p h c, b c h c, ñ m b o liên thông gi a giáo d c ph thông v i giáo d c chuyên nghi p. + SGK không ñơn gi n ch là tài li u thông báo ki n th c có s n mà là tài li u giúp HS t h c, t phát hi n và gi i quy t các v n ñ ñ chi m lĩnh và v n d ng ki n th c m i m t cách linh ho t, ch ñ ng và sáng t o. + Chương trình và SGK ñư c th ch hóa theo Lu t Giáo d c và ñư c qu n lý, ch ñ o ñánh giá theo yêu c u c th c a giai ño n phát tri n m i c a ñ t nư c, c g ng gi v ng n ñ nh ñ góp ph n không ng ng nâng cao ch t lư ng giáo d c ph thông, th c hi n ti t ki m trong s n xu t và s d ng sách các c p h c. - ð m b o tính kh thi Chương trình và SGK không ñòi h i nh ng ñi u ki n vư t quá s c g ng và kh năng c a s ñông GV, HS, gia ñình và c ng ñ ng. Tuy nhiên, tính kh thi c a chương trình và SGK ph i ñ t trong m i tương quan gi a trình ñ giáo d c cơ b n v s d ng sách c a Vi t Nam và các nư c phát tri n trong khu v c và trên th gi i, gi a giai ño n trư c m t và kho ng th i gian t 10 ñ n 15 năm t i. 1.5.3.3. M t s ñi m m i c a k ho ch giáo d c trung h c ph thông

◘Hãy ch ra nh ng ñi m m i trong k ho ch giáo d c trung h c ph thông (Ph l c 2) so v i k ho ch giáo d c trung h c ph thông mà b n ñã h c. Thông báo s 13/2006/VPCP c a Văn phòng chính ph và ý ki n ch ñ o c a Th tư ng Phan Văn Kh i, Ch T ch H i ñ ng Qu c gia Giáo d c v phương án ñi u ch nh phân ban Trung h c ph thông (THPT), ñó là ch n phương án phân thành ba 48

ban: ban khoa h c t nhiên (có các môn nâng cao là Toán, Lý, Hoá, Sinh), ban khoa h c xã h i-nhân văn (có các môn nâng cao là Ng văn, S , ð a, Ti ng nư c ngoài) và ban cơ b n (HS h c theo chương trình chu n và các môn h c t ch n). M t s ñi m m i c a k ho ch giáo d c THPT: - Phân hóa qua b trí th i lư ng d y h c chênh l ch cho 8 môn phân hóa: Toán, Lý, Hoá, Sinh, Ng văn, S , ð a và Ti ng nư c ngoài. - M c ñ phân hoá không quá l n ñ m b o yêu c u t chương trình chu n (m t b ng h c v n ph thông) nâng lên 20%, tính c v m t th i lư ng l n n i dung chênh l ch c a t ng môn h c phân hoá. C th các môn Toán, Lý, Hoá, Sinh ñư c nâng lên 20% ban khoa h c t nhiên; môn Ng văn, S , ð a, Ti ng nư c ngoài ñư c nâng lên 20% ban khoa h c xã h i-nhân văn so v i chương trình chu n. - ði u ch nh gi m s ti t so v i chương trình trung h c ph thông hi n hành m t s môn như Ng văn t 11 ti t/tu n trong c ba năm h c xu ng còn 9.5 ti t tu n; Toán t 14 ti t/tu n xu ng còn 10 ti t/tu n; Lý t 9 ti t/tu n xu ng còn 6 ti t/tu n; Công ngh t 6 ti t tu n xu ng còn 5 ti t/tu n ñ có th i lư ng cho môn h c m i, cho d y h c t ch n và cho ho t ñ ng giáo d c khác (ho t ñ ng giáo d c ngoài gi lên l p và ho t ñ ng hư ng nghi p) và ñ m b o s cân ñ i gi a các lĩnh v c tri th c c a m t b ng h c v n ph thông. - Ti p t c th c hi n nguyên t c phân hóa trong giáo d c THPT, ñáp ng nhu c u r t ña d ng c a ngư i h c và t o ñi u ki n cho chương trình giáo d c c a nhà trư ng ñư c th c hi n m t cách linh ho t, g n bó v i th c ti n ñ a phương th c hi n yêu c u chu n b ñ i ngũ lao ñ ng tham gia phát tri n kinh t -xã h i ñ a phương, k ho ch d y h c m i dành th i lư ng cho d y h c t ch n: 4 ti t/tu n cho c ba l p c a ban khoa h c t nhiên cũng như ban khoa h c xã h i-nhân văn; 12 ti t tu n cho ba l p c a ban cơ b n. M c ñích giúp HS c ng c ki n th c, k năng ñã h c ho c cung c p ch ñ nâng cao ki n th c, k năng ho c ñáp ng nh ng yêu c u khác c a HS. - S tu n h c trong m t năm là 35 tu n, m i tu n h c 6 bu i. - Th i gian h c các môn trong m t bu i không quá 5 ti t, th i lư ng m i ti t quy ñ nh là 45 phút. - M i tu n l có 2 ti t ho t ñ ng giáo d c t p th dành cho sinh ho t l p, sinh ho t toàn trư ng. Ti t ho t ñ ng t p th có th t ch c trong ho c ngoài phòng h c, trong ho c ngoài trư ng. M i tháng có 4 ti t tương ñương v i m t bu i dành cho ho t ñ ng giáo d c ngoài gi lên l p. - Th i lư ng và th i ñi m ngh hè, ngh t t, ngh gi a và cu i kỳ theo quy ñ nh chung c a B GD&ðT. K ho ch giáo d c c p THPT quy ñ nh s phân b th i lư ng ñ i v i chương trình các môn h c c a ban khoa h c t nhiên, khoa h c xã h i-nhân văn và ban cơ b n. Ban khoa h c t nhiên ñư c t ch c d y theo chương trình nâng cao ñ i v i 4 môn Toán, Lý, Hoá, Sinh và theo chương trình chu n ñ i v i các môn còn l i. Ban khoa h c xã h i-nhân văn ñư c t ch c d y h c theo chương trình nâng cao ñ i v i 4 môn Ng văn, S , ð a, Ti ng nư c ngoài và theo chương trình chu n ñ i v i các môn còn l i. C hai ban ñ u có 4 ti t dành cho c ba l p ñ d y h c t ch n. Ban cơ b n ñư c t ch c d y h c theo chương trình chu n và s d ng 4 ti t /tu n ñ d y h c các ch ñ t ch n ho c tùy theo cơ s v t ch t, ñi u ki n GV, nguy n v ng và năng l c h c t p c a HS có th t ch c d y h c m t s môn trong s 8 môn phân hóa nêu trên theo chương trình nâng cao.

1.6. PHƯƠNG PHÁP, PHƯƠNG TI N VÀ HÌNH TH C T H C
49

CH C D Y

◘Li t kê và mô t nh ng công vi c mà GV và SV ñã làm (làm như th nào, s d ng phương ti n gì, hình th c s d ng ra sao) th hi n trong các ti t d y h c “lý lu n d y h c” ñã qua. ◘Phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c là gì? ◘T i sao ph i s d ng ph i h p phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c? Căn c ñ l a ch n, v n d ng phương pháp phương ti n, hình th c t ch c d y h c?
1.6.1. Phương pháp d y h c 1.6.1.1. Khái ni m * Phương pháp Phương pháp là m t thành t h t s c quan tr ng c a quá trình ho t ñ ng. Khi ñã xác ñ nh ñư c m c ñích và n i dung ho t ñ ng thì phương pháp ho t ñ ng có vai trò quy t ñ nh ch t lư ng ho t ñ ng. ðêcactơ R (1596-1650), m t ñ i bi u c a tri t h c Pháp th k XVII ñã nói: “Không có phương pháp ngư i tài cũng m c l i, có phương pháp ngư i bình thư ng cũng có th làm ñư c nh ng công vi c phi thư ng”. Phương pháp d y h c nói riêng và phương pháp giáo d c nói chung có vai trò vô cùng quan tr ng trong công tác giáo d c và ñào t o. Vì ý th c ñư c ñi u này, ð ng và Nhà nư c ta ñã và ñang ti n hành ñ i m i giáo d c m t cách toàn di n và ñ ng b theo hư ng: “ð i m i m nh m phương pháp giáo d c và ñào t o, kh c ph c l i truy n th m t chi u, rèn luy n n p tư duy sáng t o c a ngư i h c. T ng bư c áp d ng các phương pháp tiên ti n và phương ti n hi n ñ i vào d y h c, ñ m b o ñi u ki n và th i gian t h c, t nghiên c u cho h c sinh” [19, tr 43] nh m ñào t o con ngư i Vi t Nam t ch , năng ñ ng, sáng t o có năng l c phát hi n và gi i quy t v n ñ ph c v cho thành công c a s nghi p công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c mà ð i h i ð ng toàn qu c l n th VII ñã ñ ra: b i dư ng cho HS năng l c tư duy sáng t o, năng l c gi i quy t v n ñ , năng l c h p tác… Trong tri t h c có hai hư ng ti p c n v n ñ phương pháp nói chung: - Ti p c n c a Heghen G (1770-1831): phương pháp là hình th c v n ñ ng c a n i dung s v t. Theo quan ñi m c a Heghen G, m i s v t ñ u có b n ch t (n i dung) c a nó và ñư c th hi n qua hình th c nh t ñ nh. Hình th c v n ñ ng và n i dung c a m i s v t luôn luôn t n t i g n k t v i nhau, không tách r i nhau. Do ñó, m i s v t ñ u có phương pháp v n ñ ng riêng. • Ví d : Cái mu ng ch ñúng nghĩa là cái mu ng khi nó ñư c c m ñ ng chuôi, xúc và ñưa th c ăn vào mi ng (còn khi dùng nó ñ gõ vào nhau, t o thành âm thanh trong giàn nh c thì nó không còn là cái thìa “mu ng” mà là m t nh c c ), tình yêu thương c a m ñ i v i con bi u hi n qua nh ng s quan tâm th hi n b ng nh ng c ch yêu thương như vu t ve, ôm p… V n d ng cách ti p c n này vào quá trình d y h c cho th y m i n i dung d y h c có m t phương pháp d y h c ñ c thù, mang l i hi u qu nh t mà không phương pháp d y h c nào thay th ñư c. Vì th không nên nói m t cách tr u tư ng r ng phương pháp này t t, phương pháp kia không t t mà ph i xác ñ nh v i n i dung này thì phương pháp phù h p v i nó là gì? H qu t cách ti p c n c a Heghen G cho th y mu n xác ñ nh và s d ng phương pháp d y h c t t trư c h t ph i tr l i câu h i d y cái gì, sau ñó m i ñ n câu h i d y như th nào. Phương pháp d y h c ph i phù h p v i n i dung d y h c, s thay ñ i n i dung d n ñ n s thay ñ i phương pháp d y h c. - Hư ng ti p c n c a Mác. C (1818-1883): phương pháp là cách th c, là phương ti n ñ ñ t t i m c ñích nh t ñ nh, ñ gi i quy t nh ng nhi m v nh t ñ nh. Theo quan ñi m này, phương pháp có tính ñ c l p tương ñ i v i n i dung s v t.

50

• Ví d : cùng là vi c s n xu t ra h t lúa nhưng n u b ng phương pháp tra l ho c cày ñ t b ng tay v i s c kéo c a con trâu khác v i vi c s n xu t b ng máy cày v i s c kéo c a máy. Cái t o ra khác bi t v trình ñ và hi u qu c a vi c làm ra h t thóc là phương pháp và phương ti n th c hi n. H qu t cách ti p c n c a Mác. C: có nhi u phương pháp tri n khai m t n i dung d y h c, trong ñó có m t phương pháp t t nh t. Vì th , mu n ñ t hi u qu cao trong d y h c ph i tr l i ñư c câu h i: d y n i dung này có th s d ng các phương pháp, phương ti n d y h c nào? Phương pháp, phương ti n d y h c nào là t i ưu nh t ñ chuy n t i n i dung ñó ñ n cho HS? * Phương pháp d y h c D y h c thư ng ñư c hi u theo 3 c p ñ (tr 6). Tương ng v i 3 c p ñ c a d y h c là ba c p ñ c a phương pháp d y h c: 1). Phương pháp d y h c là cách th c tri n khai c a m t h th ng d y h c ña t ng, ña di n (ngành h c, b c h c, c p h c…); 2). Phương pháp d y h c là phương pháp tri n khai m t quá trình d y h c c th (bao g m: cách th c hình thành m c ñích d y h c, cách so n th o và tri n khai n i dung d y h c, cách th c t ch c ho t ñ ng d y- ho t ñ ng h c nh m th c hi n m c ñích, n i dung d y h c và cách th c ki m tra, ñánh giá k t qu quá trình d y h c); 3). Phương pháp d y h c là cách th c ti n hành các ho t ñ ng c a ngư i d y và ngư i h c nh m th c hi n n i dung d y h c ñã ñư c xác ñ nh. Trong tài li u này ch y u ñ c p ñ n phương pháp d y h c c p ñ th 2 và th 3. T quan ni m v phương pháp nêu trên, có th hi u phương pháp d y h c, theo nghĩa chung nh t, là nh ng cách th c ti n hành ho t ñ ng d y h c. Lý lu n d y h c hi n ñ i cho r ng phương pháp d y h c là t ng h p các cách th c ho t ñ ng ph i h p c a GV và HS ñư c th c hi n trong quá trình d y h c; trong ñó, cách th c ho t ñ ng c a GV ñóng vai trò ch ñ o, cách th c ho t ñ ng c a HS ñóng vai trò ch ñ ng nh m th c hi n m c ñích d y h c. 1.6.1.2. C u trúc c a phương pháp d y h c Theo tài li u c a Phan Tr ng Ng (2005), c u trúc c a phương pháp d y h c bao g m b n y u t : hư ng ti p c n ñ i tư ng hay quan ñi m v d y h c, n i dung lý lu n c a phương pháp, h th ng bi n pháp k thu t và các th thu t có tính sáng t o. - Hư ng ti p c n ñ i tư ng d y h c Xác ñ nh hư ng ti p c n ñ i tư ng d y h c c a mình là vi c làm ñ u tiên c a m i GV trong quá trình d y h c. Câu h i trung tâm ñây là m c ñích c a ho t ñ ng d y h c là gì? Hư ng ti p c n ñ i tư ng quy t ñ nh vi c l a ch n phương pháp d y h c c th và các phương ti n d y h c phù h p. - N i dung lý lu n c a phương pháp N i dung lý lu n c a phương pháp bao g m s mô t toàn b n i dung c a phương pháp d y h c: tên phương pháp, n i dung phương pháp, nh ng ưu ñi m và h n ch c a phương pháp, nh ng yêu c u khi s d ng phương pháp. Vi c hi u bi t n i dung lý lu n c a phương pháp giúp GV và HS có cơ s v ng ch c ñ tri n khai các bi n pháp d y h c trong th c ti n. - H th ng bi n pháp k thu t d y h c c a phương pháp Bi n pháp k thu t c a phương pháp d y h c là cơ c u k thu t c a phương pháp d y h c. Nó không có tính m c ñích, ch ñơn thu n tính k thu t. ðó là h th ng nh ng cách th c tác ñ ng c th c a ngư i d y và ngư i h c lên ñ i tư ng d y h c. Bi n pháp d y h c ñư c sinh ra và quy t ñ nh b i các phương ti n k thu t ñư c dùng trong d y h c. - Các th pháp ngh thu t d y h c

51

Ho t ñ ng d y h c là m t ho t ñ ng có tính ngư i. Cho nên, ñây là m t ho t ñ ng v a mang tính khoa h c-công ngh l i v a mang tính ngh thu t. GV gi i là ngư i không nh ng ch bi t t ch c t t các bi n pháp d y h c mà ph i nâng các bi n pháp ñó lên thành m c ngh thu t d y h c (hay có th quy ư c g i là th pháp ngh thu t d y h c). Bi n pháp k thu t và th pháp ngh thu t trong phương pháp d y h c khác nhau tính logic. Bi n pháp k thu t luôn g n li n v i ti n b khoa h c và ñư c th c hi n v i quy trình logic ch t ch . Còn th pháp ngh thu t luôn có xu hư ng sáng t o và vư t ra kh i khuôn kh logic. Các th pháp ngh thu t d y h c ñư c d a trên m t lõi k thu t ít i, c n thi t, ñ ñ m b o cho các th pháp d y h c ñư c ñúng hư ng, còn ch y u là s sáng t o, t do. Cùng v i kinh nghi m và tu i ngh , s tăng d n m c ñ ngh thu t trong d y h c trên cơ s chuy n hóa các bi n pháp k thu t thành th pháp ngh thu t d y h c là cơ s ñ nâng cao trình ñ và hi u qu d y h c ñáp ng yêu c u cá bi t hóa trong d y h c hi n ñ i. 1.6.1.3. S phân lo i các phương pháp d y h c Các nhà nghiên c u ñã t ng d a vào nhi u cơ s ñ phân lo i, xây d ng h th ng các phương pháp d y h c. Có r t nhi u cách phân lo i phương pháp d y h c khác nhau d a trên các căn c khác nhau khi n cho phương pháp d y h c vô cùng phong phú và da d ng. Dư i ñây là m t s ví d : - H th ng phương pháp d y h c c a Lecne I.Ia và Babanxki Iu.K (hai nhà lý lu n d y h c c a Liên Xô cũ): + Lecne I.Ia cho r ng có th phân chia phương pháp d y h c thành 5 nhóm: nhóm phương pháp thông báo-thu nh n (phương pháp gi i thích-minh h a), nhóm phương pháp tái t o (hay tái hi n), phương pháp trình bày nêu v n ñ , phương pháp tìm tòi t ng ph n (phương pháp tìm tòi Ơrixtic) và phương pháp nghiên c u (phương pháp tìm tòi toàn ph n). + Xu t phát t quan ñi m d y h c là s ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS, Babanxki Iu.K l i chia phương pháp d y h c thành ba nhóm (tương ng v i ba m t: ñ ng cơ h c t p, t ch c nh n th c và ki m tra nh n th c): nhóm phương pháp t ch c và th c hi n ho t ñ ng h c t p, nhóm phương pháp kích thích và xây d ng ñ ng cơ h c t p và nhóm phương pháp ki m tra và t ki m tra k t qu h c t p. - M y th p niên g n ñây, cùng v i s phát tri n c a lý lu n d y h c, n i lên xu hư ng phân lo i d y h c d a trên m c ñ tác ñ ng c a phương pháp t i s phát tri n c a ngư i h c. Theo hư ng này, các phương pháp d y h c thư ng ñư c chia thành ba nhóm: các phương pháp d y h c hư ng vào ngư i d y, các phương pháp d y h c tích c c và các phương pháp d y h c hư ng vào ngư i h c. Ví d : • T năm khía c nh c a quá trình h c (Five Dimensions of learning) c a Marzano R J (1992) s có h th ng các phương pháp d y h c tương ng: các phương pháp nh m kích thích thái ñ và s nh n th c tích c c v h c t p, các phương pháp nh m giúp HS ti p thu và t ng h p ki n th c, các phương pháp nh m m r ng và tinh l c ki n th c, các phương pháp nh m s d ng ki n th c có hi u qu và các phương pháp nh m b i dư ng thói quen tư duy có hi u qu . • Nhà sư ph m ngư i Anh Petty G phân chia phương pháp d y h c thành ba nhóm: các phương pháp l y GV làm trung tâm (bao g m GV thuy t trình, ngh thu t gi i thích, ngh thu t trình di n, phương pháp ñ t câu h i và các phương pháp h tr trí nh cho ngư i h c), các phương pháp tích c c (bao g m hư ng d n HS th c hành; th o lu n; h c nhóm và ngư i h c trình bày; trò chơi, ñóng

52

vai, di n k ch và mô ph ng…) và phương pháp l y ngư i h c làm trung tâm (bao g m h c qua ñ c; t h c và làm bài t p nhà; bài t p nghiên c u; ti u lu n; khám phá có hư ng d n, sáng t o, thi t k và phát minh; h c t kinh nghi m c a mình). • Hai cách ti p c n m i trong d y h c t p trung vào HS: h c t p ñ nh hư ng lên v n ñ và h c t p d a trên v n ñ c a các nhà sư ph m Phương Tây cũng như d y h c tình hu ng c a các nhà sư ph m Pháp ñang ñư c ph bi n. ði m chung trong các hư ng ti p c n này là: h c t p t các tình hu ng trong b i c nh phù h p; s hi u bi t ñư c t ng h p t các ngành ki n th c khác nhau; HS làm vi c ñ c l p và tích c c; HS làm vi c trong nhóm và HS t ñi u khi n. Do ñó các phương pháp d y h c s là t ng h p các phương pháp nh m: xây d ng tình hu ng, ñ t HS vào các tình hu ng, hư ng d n HS x lý tình hu ng (cá nhân hay nhóm), ti p thu, t ng h p tri th c t tình hu ng… - H th ng phương pháp d y h c ph bi n trong các tài li u lý lu n d y h c Vi t Nam Cùng v i trào lưu chung c a s phát tri n xã h i, các nhà lý lu n d y h c Vi t Nam ñã và ñang tìm ki m, v n d ng sáng t o các phương pháp d y h c cho phù h p v i ñi u ki n nhà trư ng Vi t Nam. Trong các tài li u lý lu n d y h c Vi t Nam, các nhà lý lu n d y h c như ð ng Vũ Ho t, Nguy n Ng c Quang, Nguy n Ng c B o... ñã ñưa ra các h th ng phương pháp d y h c truy n th ng và ñ nh hư ng ti p c n các phương pháp d y h c hi n ñ i. + D a vào phương ti n s d ng và m c ñích c n ñ t c a quá trình d y h c, h th ng phương pháp d y h c truy n th ng ñư c ñ c p thư ng bao g m: Nhóm các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng Nhóm các phương pháp d y h c tr c quan Nhóm các phương pháp d y h c th c ti n Nhóm các phương pháp ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS. Trong ñó ba nhóm ñ u nh m t ch c ho t ñ ng nh n th c c a HS, còn nhóm th ba nh m ki m tra, ñánh giá m c ñ ñ t ñư c k t qu h c t p c a HS nh m kích thích, ñi u ch nh quá trình h c t p c a các em. + Trong công cu c c i ti n, ñ i m i giáo d c-ñào t o, áp d ng nh ng thành t u c a nh ng khoa h c tiên ti n có liên quan, nh ng phương hư ng c i ti n phương pháp d y h c ñã không ng ng ñư c tìm tòi, phát hi n. Các phương hư ng c i ti n phương pháp d y h c cơ b n ñã ñư c ñ c p là: D a vào vi c v n d ng nh ng thành t u c a toán h c, ñi u khi n h c, logic h c, phương pháp d y h c angôrít và phương pháp d y h c chương trình hóa ra ñ i. D a vào s v n d ng nh ng thành t u c a tâm lý h c và khoa h c giáo d c, các phương pháp (hay các ki u, d ng) d y h c trong ñó tình hu ng có v n ñ (THCVð) là khái ni m ch y u, là ñi m kh i ñ u, ñã và ñang d n d n xu t hi n như: d y h c nêu v n ñ hay d y h c gi i quy t v n ñ (ñã ñư c ng d ng nhi u nư c ta), h c t p d a trên v n ñ (ñang ph bi n các nư c phát tri n); d y h c tình hu ng... D a vào các thành t u v phương ti n khoa h c k thu t ñư c áp d ng trong d y h c ngư i ta xây d ng các phương pháp nghe, nhìn,... 1.6.2. Phương ti n d y h c Phương ti n d y h c là m t t p h p nh ng ñ i tư ng v t ch t ñư c GV s d ng v i tư cách là nh ng phương ti n ñ ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS. ð i v i HS, phương ti n d y h c là ngu n tri th c phong phú, ña d ng, sinh ñ ng, là phương ti n ñ giúp các em lĩnh h i tri th c, rèn luy n k năng, k x o.

53

Khoa h c k thu t ngày càng phát tri n thì các phương ti n d y h c nh t là các phương ti n k thu t d y h c ngày càng nhi u và ngày càng góp ph n tích c c vào vi c nâng cao hi u qu quá trình d y h c. Các phương ti n d y h c bao g m: các v t t nhiên, các mô hình, các d ng c thí nghi m, các tài li u in v , các phương ti n k thu t d y h c (phim giáo khoa, phim ñèn chi u, băng ghi âm, vô tuy n truy n thanh, vô tuy n truy n hình, máy d y h c, máy ki m tra tri th c, máy vi tính, máy chi u...). 1.6.3. Hình th c t ch c d y h c 1.6.3.1. Khái ni m chung Hình th c t ch c d y h c là ho t ñ ng ñư c t ch c ñ c bi t c a GV và HS ñư c ti n hành theo m t tr t t nh t ñ nh trong m t ch ñ nh t ñ nh. M i hình th c t ch c d y h c ñư c xác ñ nh tùy thu c vào nh ng m i quan h c a các y u t cơ b n sau: - D y h c có tính ch t t p th hay cá nhân; - M c ñ ho t ñ ng ñ c l p c a HS trong quá trình chi m lĩnh tri th c, k năng; - Phương th c hư ng d n, t ch c và ñi u khi n ho t ñ ng c a HS; - ð a ñi m và th i gian h c t p. 1.6.3.2. Các d ng d y h c Các hình th c t ch c d y h c ñã hình thành và phát tri n trong l ch s dư i nh hư ng c a nh ng bi n ñ i v m t chính tr -xã h i và khoa h c-k thu t. Cùng v i s phát tri n c a l ch s xã h i, l ch s nhà trư ng, ñã t ng t n t i ba d ng d y h c khác nhau: d ng d y h c cá nhân, d ng d y h c t p th và d ng d y h c nhóm. - D ng d y h c có tính ch t cá nhân: là d ng d y h c trong ñó m i cá nhân ñ c l p hoàn thành các nhi m v h c t p theo trình ñ và kh năng riêng c a mình. D ng d y h c này có ưu ñi m: + Có th nh n HS vào h c b t c lúc nào. + GV có ñi u ki n ñ d y h c phù h p v i t ng ñ i tư ng HS; cho nên, HS có th hoàn thành nhi m v v i kh năng, trình ñ và ñ c ñi m riêng c a mình m c ñ cao nh t. Nhưng d ng d y h c này cũng có nh ng như c ñi m: + GV m t nhi u công s c. + Không kinh t trong d y h c. + HS thi u s giúp ñ , tương tr l n nhau trong h c t p. - D ng d y h c t p th : là d ng d y h c trong ñó m i HS ñ ng th i hoàn thành nh ng nhi m v nh n th c chung như nhau. D ng này có ưu ñi m: + GV có th lãnh ñ o, ñi u khi n ñ ng th i t t c HS trong l p. + Kinh t trong d y h c. Nhưng nó có như c ñi m: GV khó d y phù h p v i t ng ñ i tư ng. - D ng d y h c nhóm: là d ng d y h c trong ñó, t ng nhóm HS cùng nhau gi i quy t nh ng nhi m v h c t p. Ưu ñi m c a d ng d y h c này: + GV có th chú ý ñ n nhu c u, t c ñ , nh p ñ , ñ c ñi m nh n th c c a t ng nhóm HS. + Các thành viên c a nhóm có ñi u ki n ñ h p tác, giúp ñ l n nhau. Nhưng nó cũng có như c ñi m: N u GV không ñi u khi n t t thì m t s HS th ñ ng và có th s d ng k t qu c a HS khác. 1.6.3.3. H th ng các hình th c t ch c d y h c Ba d ng d y h c cá nhân, t p th và nhóm ñã và ñang t n t i trong các hình th c t ch c d y h c nhà trư ng hi n nay. 54

Các hình th c t ch c d y h c bao g m: lên l p (l p bài); th o lu n (l p và nhóm); t h c; tham quan; ho t ñ ng ngo i khóa và giúp ñ riêng. 1.6.4. S l a ch n, v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c 1.6.4.1. S c n thi t ph i s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c Quá trình d y h c là quá trình GV và HS s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c. ð quá trình d y h c ñ t hi u qu , c n bi t l a ch n, s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c v i nhau. S dĩ c n có s l a ch n và s d ng ph i h p này là do: - M i phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c ñ u có nh ng ưu ñi m (hay tác d ng), như c ñi m (hay h n ch ) khác nhau (có th ưu ñi m c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c này l i là như c ñi m c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c kia). Không có phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c nào là v n năng. Cho nên, khi s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c thì ưu ñi m c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c này s b sung, h tr cho như c ñi m c a c a phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c kia. T ñó t o nên s c m nh t ng h p v s d ng chúng. - Trong quá trình d y h c trên l p, GV thư ng s d ng lo i bài h n h p, ñây là lo i bài h c nh m ñ t ñư c nhi u m c ñích khác nhau (ví d : mu n bi t m c ñ n m tri th c, k năng có liên quan ñ n vi c lĩnh h i tri th c m i c a HS; mu n HS lĩnh h i tri th c m i; mu n HS áp d ng tri th c, mu n...). Cho nên, m c ñích d y h c khác nhau thì phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau. - N i dung d y h c ñư c bi u hi n dư i các d ng khác nhau (khái ni m, ñ nh lý, ñ nh lu t, nguyên t c, s ki n, hi n tư ng...); n i dung d y h c ñư c ñưa ra v i các m c ñ nghiên c u khó d khác nhau...Cho nên, n i dung d y h c khác nhau có th d n ñ n vi c s d ng phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau. - ð i tư ng ñi u khi n c a GV trong quá trình d y h c là t p th , nhóm và cá nhân. Trong ñó, m i t p th , nhóm, m i HS có nh ng ñ c ñi m khác nhau cho nên c n ph i s d ng các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c khác nhau. - Tùy các l a tu i khác nhau mà s t p trung chú ý c a con ngư i vào m t ho t ñ ng v i th i gian dài ng n khác nhau. ð i v i HS ph thông, trung bình s c t p trung chú ý c a các em vào m t ho t ñ ng h c t p kho ng 15 phút. Cho nên, n u bi t thay ñ i phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c (t c thay ñ i d ng ho t ñ ng h c t p) k p th i thì s t p trung chú ý c a HS m i ñư c ti p t c duy trì trong su t quá trình h c t p. Có th nói, hi u qu c a quá trình d y h c tùy thu c vào s l a ch n và v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c m t cách khoa h c. 1.6.4.2. Các căn c ñ l a ch n và v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c - ð l a ch n, v n d ng có hi u qu các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c, GV c n hi u rõ ưu ñi m cũng như như c ñi m c a t ng lo i phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c. Nên l p b ng li t kê ưunhư c ñi m c a chúng ñ ti n l i trong l a ch n s d ng (tham kh o m c 4.1 c a Ph l c 4). - Các căn c ñ l a ch n, v n d ng phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c bao g m: + M c tiêu d y h c + N i dung d y h c 55

+ ð c ñi m sinh-tâm lý c a HS + Cơ s v t ch t, phương ti n k thu t c a nhà trư ng, c a ñ a phương + Kh năng s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c c a GV. Nên l p b ng phân tích kh năng c a các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c theo m c tiêu-nhi m v , nh p ñ h c t p; b ng l a ch n các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c (tham kh o m c 4.2&m c 4.3 c a Ph l c 4).

CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG
1. T lý lu n v khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c, hãy liên h v i th c ti n d y h c Trung h c và rút ra nh ng bài h c c n thi t. 2. T lý lu n v quy lu t cơ b n c a quá trình d y h c, hãy liên h v i th c ti n d y h c Trung h c và rút ra nh ng bài h c kinh nghi m c n thi t. 3. B n ch t c a quá trình d y h c là gì? T lý lu n này hãy rút ra nh ng k t lu n sư ph m c n thi t cho b n thân. 4. Mâu thu n cơ b n và ñ ng l c ch y u thúc ñ y quá trình d y h c v n ñ ng và phát tri n là gì? Ví d ? Nh ng ñi u ki n nào ñ vi c gi i quy t mâu thu n tr thành ñ ng l c c a quá trình d y h c? 5. Nêu nh n xét chung v vi c th c hi n các nguyên t c d y h c trong quá trình d y h c môn h c (s d y) nhà trư ng Trung h c hi n nay (ðã th c hi n t t chưa? Còn nh ng vi ph m gì? Nguyên nhân và hư ng kh c ph c?). 6. Phương hư ng ñ i m i chương trình và SGK ph thông hi n nay? Xu ng trư ng ph thông, mu n tìm hi u v n i dung d y h c c a nhà trư ng, b n nên tìm hi u qua ngu n tài li u nào? Vi c tìm hi u ñó giúp gì cho b n trong ñ t KTSP? 7. Hãy làm ñ cương hai bài lu n sau: - Trong m t ti t lên l p, t i sao ph i kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS? Kích thích b ng cách nào? Vào th i ñi m nào? Ai kích thích? - Vì sao trong m t ti t lên l p nên s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c? Hãy ñ xu t phương án l a ch n các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c có hi u qu . 8. Qua tình hu ng dư i ñây, v i tư cách là GV b môn, b n rút ra ñư c bài h c kinh nghi m gì? Th y Tu n (m t h m h m): - Anh Vân, l p c a anh ch nhi m là l p b t tr . Trong ti t h c c a tôi, chúng nó nào thì nói chuy n riêng, làm vi c riêng, th m chí nói t c, v b y... - Th bác ñã gi i quy t sao r i? Th y Vân ñáp b ng cách h i l i. - Tôi, sao l i tôi? Th anh làm giáo viên ch nhi m l p ñ làm gì? Th y Tu n c n . - V y ư? Th giáo viên b môn ch d y ch ch không ch u trách nhi m d y ngư i sao? Th y Vân nh nhàng. Xem ch ng hi u ra, th y Tu n lúng túng. Theo Nguy n Ng c B o&Nguy n ðình Ch nh

56

9. Trong m t ñ t th c t p sư ph m t t nghi p, giáo sinh A ñư c m t giáo viên ph thông d y gi i c p t nh hư ng d n. A r t khâm ph c giáo viên hư ng d n c a mình. ð chu n b cho ti t th c t p gi ng, cô ch u khó ñi d gi c a giáo viên hư ng d n. Khi d gi , cô r t t p trung và c g ng nh p tâm t ng l i gi ng, t ng hành vi, c ch mà giáo viên hư ng d n th hi n trong quá trình gi ng d y. Ti t th c t p gi ng c a cô ñã ñ n. Cô yên tâm vì bài d y này cô ñã ñi d giáo viên hư ng d n d y m t s l p khác. Sau khi chào h c sinh và gi i thi u các giáo viên d gi , cô b t ñ u vào ti t d y. Ti t h c m i di n ra chưa ñư c 10 phút mà dư i l p h c sinh ñã n lên. Th y th , cô l i càng c g ng làm gi ng h t nh ng gì h c ñư c t giáo viên hư ng d n. 45 phút trôi qua, ñi u khi n l p ñ n toát c m hôi mà k t qu ti t d y không ñư c như ý mu n. Theo Nguy n Ng c B o&Nguy n ðình Ch nh

◘Bài h c nào rút ra t tình hu ng này? ◘Khi ñi th c t p, ñ có ti t th c t p gi ng thành công, giáo sinh nên làm nh ng gì và làm như th nào?

Chương 2 CÁC PHƯƠNG PHÁP& HÌNH TH C T CH C D Y H C
***

57

GI I THI U
T nh ng tư tư ng, quan ñi m chung v d y h c do chương 1 cung c p, SV ti p t c nghiên c u ñ n m v ng nh ng v n ñ cơ b n v cách th c t ch c, ñi u khi n quá trình d y h c.

M C TIÊU C N ð T
Sau khi h c xong chương này, SV s : 1. V ki n th c Hi u ñư c: - Cách thi t k chương trình d y h c: phân tích tình hình, xác ñ nh m c tiêu và thi t k chương trình d y h c. - Khái ni m, các lo i, ưu-như c ñi m và các yêu c u c n tuân th khi s d ng các phương pháp d y h c. - Khái ni m, ưu-như c ñi m và các yêu c u c n tuân th khi s d ng các hình th c t ch c d y h c. 2. V k năng Luy n các k năng: - Nghiên c u và tích lũy tri th c cơ b n, tinh gi n, c p nh t và có h th ng v cách th c t ch c quá trình d y h c (cách xác ñ nh m c tiêu, các cách thi t k chương trình, s d ng phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c) ñ t hi u qu . - Liên h th c ti n v cách th c t ch c quá trình d y h c hi n nay (liên h vi c xác ñ nh m c tiêu, thi t k n i dung và s d ng các phương pháp, hình th c t ch c ho t ñ ng d y h c hi n nay ra sao? T t, chưa t t ch nào? Vì sao? Hư ng kh c ph c). - Rút ra ñư c nh ng bài h c sư ph m c n thi t t nh ng ki n th c cơ b n, chung v cách th c ti n hành quá trình d y h c và t th c ti n d y h c có liên quan. - Thi t k chương trình d y h c, l a ch n, s d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c quá trình d y h c thông qua ho t ñ ng h c t p, th c hành môn h c và các ho t ñ ng rèn luy n nghi p v sư ph m khác. - Ghi biên b n, nh n xét ñ h c h i kinh nghi m t các ti t h c trên l p. 3. Thái ñ - Có quan ñi m duy v t bi n ch ng trong nghiên c u, liên h , v n d ng và thông báo nh ng ki n th c cơ b n, chung v các th c t ch c ho t ñ ng d y h c. - Có ý th c, thái ñ tích c c trong vi c tìm hi u ki n th c chung v cách th c t ch c ho t ñ ng d y h c có hi u qu qua chương 2 làm cơ s ñ ti p t c c p nh t s hi u bi t này m t cách khoa h c, có h th ng trong quá trình ñào t o sư ph m và trong ho t ñ ng d y h c sau này. - Tích c c tham gia các ho t ñ ng h c t p và rèn luy n nghi p v sư ph m nói chung, rèn luy n k năng d y h c nói riêng do khoa, b môn, GV gi ng d y môn h c t ch c hay do l p, nhóm ho c b n thân t t ch c. - Có ý th c chu n b k năng d y h c theo yêu c u chu n ñư c ñào t o ñ i v i GV b môn.

N I DUNG
Chương này bao g m nh ng tri th c c th v cách th c t ch c quá trình d y h c: - Thi t k chương trình d y h c (phân tích tình hình, xác ñ nh m c tiêu và thi t k chương trình d y h c) - Các phương pháp d y h c - Các hình th c t ch c d y h c

58

2.1. THI T K CHƯƠNG TRÌNH D Y H C
Trên cơ s quan ñi m ti p c n n i dung h c v n, chương trình d y h c ñư c thi t k và phát tri n. Thi t k và phát tri n chương trình d y h c thư ng ñư c di n ra theo quy trình bao g m: phân tích tình hình (phân tích các ñi u ki n, các ñòi h i ñ i v i d y h c), xây d ng m c tiêu, thi t k chương trình, th c hi n chương trình , ñánh giá và ñi u ch nh chương trình d y h c. Trong quy trình trên, thi t k chương trình bao g m: phân tích tình hình, xác ñ nh m c tiêu và thi t k chương trình. Còn phát tri n chương trình bao hàm c th c hi n, ñánh giá và ñi u ch nh chương trình. D y h c trong ñi u ki n phát tri n c a xã h i hi n nay ñòi h i không ch d ng l i thi t k mà ph i thư ng xuyên có s ñi u ch nh chương trình cho phù h p. N u m c tiêu d y h c ñư c ñ c p ñ n v i nhi u c p ñ t khái quát ñ n c th khác nhau thì chương trình d y h c cũng ñư c xây d ng tương ng như v y. M c tiêu d y h c (MTDH) Chương trình d y h c (CTDH) MTDH QU C GIA MTDH NGÀNH H C MTDH B CH C MTDH C PH C MTDH TRƯ NG H C MTDH MÔN H C MTDH BÀI/TI T QUÁ TRÌNH/HO T ð NG CTDH QU C GIA CTDH NGÀNH H C CTDH B CH C CTDH C PH C CTDH TRƯ NG H C CTDH MÔN H C CTDH BÀI/TI T QUÁ TRÌNH/HO T ð NG

Dư i ñây ñ c p ñ n vi c thi t k chương trình d y h c c a GV th hi n hai c p ñ c th cu i cùng. Quá trình thi t k chương trình d y h c c a GV bao g m: - Phân tích tình hình - Xây d ng m c tiêu d y h c - Thi t k chương trình d y h c 2.1.1. Phân tích tình hình Phân tích tình hình là quá trình xem xét nh ng ñi u ki n, nh ng ñòi h i bên trong và bên ngoài chi ph i quá trình d y h c nói chung và thi t k chương trình d y h c nói riêng.

59

◘T c u trúc c a quá trình d y h c theo quan ñi m c a Jean Vial (tr 12-13) hãy phân tích nh ng ñi u ki n bên trong và bên ngoài chi ph i vi c thi t k chương trình d y h c c a ngư i GV.
2.1.1.1. Nh ng ñi u ki n, ñòi h i bên ngoài Quá trình d y h c v n hành và phát tri n trong m i quan h tương tác v i môi trư ng. Do ñó, khi thi t k chương trình d y h c c n xem xét, phân tích nh ng ñi u ki n, nh ng ñòi h i t thành t môi trư ng bên ngoài ñ i v i quá trình d y h c. - Nh ng ñi u ki n: + ði u ki n v cơ s v t ch t-k thu t như: trư ng s , phòng thí nghi m-th c hành, xư ng th c t p... + ði u ki n v thông tin bao g m: thư vi n, phòng máy tính, công ngh thông tin... + ði u ki n v qu n lý nhà trư ng như: qu n lý hành chính, tài chính, h c chính, qu n lý nhân l c...và cơ ch ñi u hành b máy như lu t l , n i quy, phân công, phân c p... - Nh ng ñòi h i c a: + S h i nh p, h p tác, trao ñ i...qu c t + Gia ñình, c ng ñ ng, xã h i, kinh t , văn hóa, s n xu t, kinh doanh, thi t k , nghiên c u, d ch v ... + Nhà trư ng: ho t ñ ng giáo d c, nghiên c u, ph c v , qu n lý... 2.1.1.2. Nh ng ñòi h i bên trong chi ph i vi c thi t k chương trình d y h c Trong ngũ giác sư ph m, chương trình d y h c, thu c thành t n i dung d y h c, có tác ñ ng qua l i v i b n thành t còn l i Do ñó, khi thi t k chương trình d y h c c n xem xét nh ng ñòi h i ñ i v i chương trình d y h c c a các thành t khác có liên quan như: + M c tiêu d y h c + Phương pháp d y h c + H c sinh-ñ i tư ng và ñ ng ch th c a quá trình d y h c. + Kh năng c a b n thân GV (và t p th GV b môn) Ph n trình bày dư i ñây ñ c p ñ n hai bư c còn l i trong thi t k chương trình, ñó là: xây d ng m c tiêu và thi t k chương trình d y h c. 2.1.2. Xây d ng m c tiêu d y h c Các m c tiêu d y h c ñư c xây d ng (trong quá trình d y h c) thư ng t p trung trình bày nh ng gì HS c n ñ t ñư c cu i m i ñơn v gi ng d y. Do ñó, m c tiêu h c t p là cái ñích cu i cùng c a quá trình d y h c. Thi t l p nh ng ñích h c t p c th , rõ ràng cho HS là bư c ñ u tiên c a ngư i GV trong quá trình d y h c. ð xây d ng m c tiêu h c t p c n tr l i ñư c các câu h i sau: Căn c vào ñâu ñ xây d ng m c tiêu h c t p?Có các tiêu chí nào giúp xác ñ nh chính xác m c tiêu h c t p? Nên xây d ng m c tiêu h c t p như th nào? 2.1.2.1. Xác ñ nh các căn c ñ xây d ng m c tiêu h c t p

◘D a vào ñâu ñ xây d ng m c tiêu h c t p?
Khi xác ñ nh m c tiêu h c t p cho HS, GV có th căn c vào các ngu n m c tiêu h c t p dư i ñây: - Căn c vào các phép phân lo i m c tiêu h c t p c a các tác gi th hi n trong các tài li u

60

Có nhi u phép phân lo i m c tiêu h c t p. M i phép phân lo i có nh ng h n ch nh t ñ nh song chúng v n có nh ng giá tr giúp GV hình dung ra m t danh sách các m c tiêu h c t p v i nh ng ñ ng t ch hành ñ ng rõ ràng. Theo James và m t s tác gi khác, có th tham kh o, so sánh nhi u phép phân lo i m c tiêu h c t p khác nhau ñ t ñó l a ch n, hòa tr n và phóng tác m c tiêu h c t p c a mình cho phù h p (ch ñ ng cho r ng ph i s d ng toàn b m t h th ng phân lo i m c tiêu h c t p ñơn nh t nào). (Tham kh o m t s phép phân lo i m c tiêu d y h c Ph l c 1). - Căn c vào m c tiêu giáo d c-ñào t o con ngư i Vi t Nam trong giai ño n hi n nay; m c tiêu c a ngành h c, b c h c, c p h c ñư c th hi n Lu t Giáo d c (2005) M c tiêu giáo d c c p ñ này ph n ánh m t cách khái quát và toàn di n nh ng yêu c u chung ñ ra cho m i ngư i, m i ñ i tư ng. Căn c này giúp cho vi c xác ñ nh m c tiêu h c t p ñ m b o tính toàn di n và phù h p v i nhu c u ñào t o con ngư i c a xã h i Vi t Nam. Tuy nhiên, ñây l i là m c tiêu quá chung chung. - Căn c vào chương trình d y h c nói chung và chương trình d y h c môn h c nói riêng Chương trình d y h c nói chung và chương trình d y h c môn h c nói riêng là văn b n do nhà nư c ban hành trong ñó có xác ñ nh m c tiêu h c t p. M c tiêu h c t p ñư c xác ñ nh trong chương trình d y h c c a ngành h c, b c h c, c p h c và t ng môn h c hi n nay ñã ñ m b o s nh t quán và bao g m ba m c tiêu h c t p: m c tiêu tri th c, m c tiêu k năng và m c tiêu thái ñ . Căn c này giúp các GV xác ñ nh ñư c phương hư ng, ñ m b o s th ng nh t và nh t quán khi xác ñ nh m c tiêu h c t p cho các quá trình d y h c c a h . Nhưng ñây v n là m c tiêu ñư c xác ñ nh chung cho t t c HS c a ngành h c, b c h c, c p h c và các l p h c trên ph m vi toàn qu c ch chưa ph i m c tiêu h c t p c th cho HS t ng vùng, t ng ñ a phương hay t ng lo i trư ng, l p. - Căn c vào SGK và sách GV SGK là tài li u chính ñ GV gi ng d y và HS h c t p. B n thân vi c biên so n SGK ñã ph i tuân th m c tiêu giáo d c-ñào t o c p h c. Do ñó, dù trong SGK có trình bày m c tiêu h c t p hay không thì qua nghiên c u n i dung bài d y trong SGK, GV cũng có th hình dung ra m c tiêu h c t p hi n di n trong ñó. ði kèm theo SGK là sách hư ng d n GV. Thông thư ng sách hư ng d n GV ph i thi t k m c tiêu h c t p cho t ng bài h c hay ch ñ . Tuy nhiên, các SGK và sách GV cũng m i ch ñưa ra nh ng m c tiêu h c t p c p ñ chung áp d ng cho t t c các l p h c trên ph m vi toàn qu c. - M c tiêu h c t p ñư c xác ñ nh trong SGK và các TLHT, gi ng d y chưa ph i là ngu n duy nh t, t t nh t ñ i v i m c tiêu h c t p c a t ng quá trình d y h c c th . GV ph i xem xét nh ng m c tiêu có liên quan tr c ti p ñ n tình hình gi ng d y c a mình. Cho nên nghiên c u m c tiêu giáo d c c a ñ a phương, phương hư ng ho t ñ ng c a nhà trư ng, c a l p h c ñ xác ñ nh m c tiêu h c t p c th là vi c làm c n thi t c a ngư i GV. 2.1.2.2. Xây d ng các tiêu chí l a ch n m c tiêu h c t p

◘Các tiêu chí nào giúp GV l a ch n m c tiêu h c t p?
Theo James (2005), có các tiêu chí giúp GV ñánh giá s chính xác c a các m c tiêu h c t p ñư c xây d ng. Các tiêu chí ñó bao g m: - Xác l p m t lư ng ñ các m c tiêu cho t ng th i lư ng và ñơn v gi ng d y (m t năm, m t h c kỳ, m t ñơn v gi ng d y, m t bài).

61

- Xác l p m c tiêu h c t p toàn di n mô t ñư c các lo i hình h c t p quan tr ng c a ñơn v gi ng d y. - Xác l p m c tiêu h c t p ph n ánh m c ñích giáo d c c a nhà trư ng, ñ a phương, ñ t nư c. - Xác ñ nh m c tiêu h c t p cao nhưng kh thi, m c tiêu h c t p ph i thách th c HS và có ñư c c p ñ k t qu cao nh t. - Xác l p m c tiêu h c t p nh t quán v i nh ng nguyên t c và ñ ng cơ h c t p c a HS. - Xác l p m c tiêu h c t p trư c khi d y ñ GV và HS ý th c ñư c và th c hi n trong su t quá trình d y h c. 2.1.2.3. Xây d ng m c tiêu h c t p - Sau khi ñã xác ñ nh các căn c và tiêu chí ñ xây d ng m c tiêu h c t p, GV ti n hành l a ch n, xây d ng m c tiêu h c t p cho phù h p v i quá trình d y h c c a mình và trình bày m c tiêu h c t p b ng các ñ ng t có th lư ng hóa ñư c. M c tiêu h c t p có th ñư c xây d ng b ng cách k t h p, phóng tác theo các phép phân lo i m c tiêu h c t p khác nhau t vi c so sánh, ñ i chi u chúng. Ví d : d a vào các m c tiêu h c t p theo phép phân lo i c a Bloom hay James (b ng so sánh dư i ñây) ñ xây d ng các m c tiêu ki n th c, các m c tiêu k năng, các m c tiêu thái ñ c th và trình bày chúng b ng nh ng ñ ng t phù h p (Ph l c 1). Chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam (2005) M Bloom (1956) James (2005)

M

M

c s

-Ki n th c và hi u ñơn -Nh n bi t -Thông hi u gi n (ki n th c h i nh , -Áp d ng hi u, hi u/áp d ng) c tiêu ki n th c -Phân tích -Hi u sâu và l p lu n -T ng h p (hi u sâu nh các k -ðánh giá năng tư duy) -C ñ ng ph n x - K năng (các k năng -C ñ ng cơ b n hay t nhiên liên quan ñ n k t qu -Năng l c tri giác h ct p c tiêu k năng -Năng l c th ch t - S n ph m (kh năng -K năng v n ñ ng sáng t o ra các s n ph m -K năng giao ti p phi ngôn liên quan ñ n k t qu ng h ct p Tác ñ ng (thái ñ , giá tr , -Ti p nh n h ng thú, công hi u t -ðáp l i thân) -Giá tr hóa c tiêu thái ñ -T ch c -Tính cách hóa Cách xây d ng m c tiêu lý tư ng nh t là m c tiêu h c t p ñư c nêu ra m c th , v a ph i, ñ lư ng thông tin cho gi ng d y và ñánh giá mà l i không h n ch linh ho t c a GV (GV có th ñi u ch nh gi ng d y cho phù h p khi c n thi t). • Nh ng k t qu h c t p mà HS ph i ñ t ñư c sau m t ñơn v gi ng d y thư ng ñư c các GV xác ñ nh v i các ph m vi r ng, h p khác nhau. Ba m c ñ thư ng ñư c xác ñ nh ñó là: quá chung chung, quá h n h p và v a ph i. N u các m c tiêu h c t p ñư c xây d ng m c ñ quá chung chung thì s ít có tác d ng hư ng d n gi ng d y cũng như khó ñánh giá. Còn n u xác ñ nh m c tiêu h c

62

t p quá chi ti t, quá c th s tr thành li t kê các chi ti t v n v t d n ñ n m t nhi u th i gian theo dõi và ñi u hành ñ ng th i h n ch tính linh ho t, sáng t o trong d y h c. • Tham kh o các ví d v các m c tiêu d y h c c a James H. McMillan (2005) dư i ñây: Quá c th V a ph i Quá t ng quát HS ph i nêu s Cho m t bài báo có hai ño n, HS HS ph i bi t ph i xác ñ nh ñúng mư i câu ch s ki n khác nhau gi a s phương pháp tư và năm câu ch ý ki n, quan ñi m trong ki n và quan ñi m. duy phê phán. th i gian g n mư i phút, không s d ng HS ph i xác b t kỳ ngu n tài li u nào. So sánh và Qua ñ c n i dung nh ng cu c tranh ñ nh nh ng ñi u h cãi gi a Linconln và Douglas trong ñ ng ý và không ñ i chi u các cu c kho ng th i gian trên m t tu n, HS t ñ ng ý v các cu c tranh cãi gi a cãi gi a Lincoln và vi t b n ño n trong th i gian m t gi tranh tóm t t ñư c nh ng ñi u ñ ng ý và Lincoln và Douglas. Douhlas. không ñ ng ý, chính xác ít nh t là 80%. HS ñư c phát gi y k bi u s phân ðư c phát các s HS ph i v các tích các s li u v t n s ngày sinh nh t li u v t n s và bi u ñ k khung. c a HS trong m i m t tháng và v m t gi y k bi u, HS bi u ñ trong th i gian m t gi theo ph i v bi u ñ t ng c p các k t qu nêu rõ hai tháng có nh ng bi n s ñã nhi u nh t và hai tháng có ít ngày sinh l a ch n nh t nh t. [20, tr 28]. M t phương hư ng khác: có th nêu m t m c tiêu t ng quát hơn, sau ñó nêu ra nh ng m c tiêu c th , chi ti t ch ra nh ng lo i ho t ñ ng khác nhau ph i th hi n c a HS. • Ví d : M c tiêu t ng quát: Bi t nghĩa c a t . M c tiêu c th : + Vi t ñúng ñ nh nghĩa c a 80% s t . + Xác ñ nh ñúng t trái nghĩa c a 50% s t . + Xác ñ nh ñúng t ñ ng nghĩa c a 80% s t . + V tranh minh h a ñúng 80% s t . + Viêt câu ñúng ng pháp c a 80% s t . [20, tr 28]. - ð ñ m b o các ch c năng c a m c tiêu h c t p, t m c tiêu h c t p ñ nh ra các tiêu chu n h c t p bao g m tiêu chu n n i dung và tiêu chu n th c hành: + Tiêu chu n n i dung: tiêu chu n n i dung trình bày nh ng gì HS có th bi t, hi u và có th làm ñư c. + Tiêu chu n th c hành: tiêu chu n th c hành ch ra m c ñ thành th o ph i ñư c th hi n cho bi t m c ñ ñ t ñư c các tiêu chu n n i dung. Tiêu chu n th c hành cũng có th hi u là s trình bày nh ng gì HS ph i làm và các m c ñ khác nhau c a chúng. • Ví d : h c v Quy n t do ngôn lu n. • Tiêu chu n n i dung xác ñ nh HS ph i hi u v quy n t do ngôn lu n: quy n t do ngôn lu n là gì, quy n t do ngôn lu n có ý nghĩa gì?... • Tiêu chu n th c hành mô t HS ph i làm gì ñ có th th c hi n kh

63

năng ñó: xem xét v n ñ quy n t do ngôn lu n, gi i thích ý nghĩa c a quy n t do ngôn lu n ñó trong m t n n dân ch và chú gi i nh ng h n ch do tòa án ñ t ra. - ð ñ m b o ch c năng ki m tra, ñánh giá, c n xác ñ nh các tiêu chí Tiêu chí là nh ng mô t rõ ràng có tính công khai các khía c nh ho c kích c các ho t ñ ng th c hành c a HS (còn g i là tiêu chí th c hành). Tiêu chí ñư c xác ñ nh rõ ràng s r t ti n l i trong d y h c v nhi u phương di n. ðó là: + Xác ñ nh rõ công vi c ñ t ñư c m c nào: gi i, khá, trung bình, y u, kém. + Giúp cho HS và nh ng ngư i có liên quan bi t ñư c m c tiêu và các tiêu chí h c t p ñ ph n ñ u th c hi n. + Có các hư ng d n ñánh giá quá trình h c t p nh t quán, không thiên v . + HS có cơ s ñ t ñánh giá công vi c c a h . Nh ng tiêu chu n và tiêu chí h c t p là cơ s ñ xây d ng k thu t và phương pháp ñánh giá giúp cho vi c h c t p c a HS ñ t hi u qu . Khi xác ñ nh tiêu chí, c n thi t ph i tóm lư c các khía c nh ho t ñ ng th c hành ñư c dùng ñ ñánh giá công vi c c a HS c p ñ ñã ñ nh. ðó là nh ng ñ c tính ho t ñ ng th c hành c t y u. ð xác ñ nh nh ng ñ c tính ñó, có th ñ t ra m t s câu h i: Nh ng ñ c tính c a th c hành ñư c th c hi n t t là gì? Làm th nào ñ tính ñư c HS ñã ñ t ñư c nh ng c p ñ khác nhau? Ví d cho nh ng c p ñ là gì? GV ch ñ i ñi u gì khi ñánh giá công vi c c a HS? GV c n bi t cách xác ñ nh các tiêu chí h c t p.

◘ð c Ph l c 1 và cho bi t các tiêu chí ho t ñ ng th c hành ñư c xác l p như th nào?
M t khi ñã xác ñ nh ñư c các khía c nh có th xây d ng ñư c thang b c v ch t lư ng ho c s lư ng ch ra các c p ñ th c hành khác nhau. G n nhãn mác cho các c p ñ ñó là gi i, khá, trung bình, y u, kém.

◘ð c Ph l c 1, cho ví d v tiêu chí ho t ñ ng h c t p.
Vi c cho HS bi t trư c tiêu chí ñánh giá trong quá trình h c t p là r t c n thi t; ñ ng th i, n u ñã xác ñ nh ñư c các c p ñ c a ho t ñ ng th c hành thì vi c cho HS hình dung ra m t ki u m u công vi c (ví d v s n ph m hay ho t ñ ng th c hành hoàn ch nh) m i c p ñ s làm cho các tiêu chí ñư c hi u rõ ràng hơn. - H th ng m c tiêu h c t p nên ñư c xác ñ nh ngay t ñ u quá trình d y h c, và ñư c th hi n trong k ho ch, chương trình d y h c c a mình. 2.1.3. Thi t k chương trình d y h c môn h c ◘Chương trình d y h c môn h c là gì?Vì sao nên thi t k chương trình môn h c?Các thành ph n cơ b n thư ng th y trong chương trình môn h c? ◘Có các ki u thi t k chương trình d y h c môn h c nào? Chương trình d y h c môn h c Trung h c Vi t Nam hi n nay ñư c thi t k theo ki u nào? Chương trình d y h c môn h c (Syllabus) là hình th c bi u hi n c a k ho ch d y h c môn h c; là s ph n ánh cách thi t k quá trình d y h c môn h c c a GV; trong ñó bao g m: các yêu c u ñ ra ñ i v i HS, n i dung s d y, phương pháp, phương ti n, hình th c và nh ng ñi u ki n giúp quá trình d y h c ñ t hi u qu . Do ñó, chương trình d y h c môn h c giúp cho HS bi t trư c nh ng thông tin c n thi t, cơ b n, khái quát v m c tiêu, n i dung, phương pháp...d y h c môn h c. Có

64

th coi chương trình môn h c là h p ñ ng gi a ngư i d y và ngư i h c. T chương trình d y h c, GV s d ki n ñư c các ho t ñ ng gi ng d y ñ t hi u qu hơn. Các thành ph n cơ b n trong chương trình môn h c thư ng bao g m: - Tên môn h c: - ð i tư ng h c: - Th i gian và ñ a ñi m d y h c: - Tên GV (và ñ a ch liên l c): - M c tiêu c n ñ t (ki n th c, k năng và thái ñ hay ki n th c&hi u ñơn gi n, hi u sâu và l p lu n, k năng, s n ph m và thái ñ : - N i dung môn h c-ñ cương các ch ñ h c t p: - Phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c: - Tài li u ñ c thêm cho t ng ch ñ /t ng ti t: - SGK và các ngu n TLHT khác ph c v cho d y h c môn h c: - Cách ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p: T các cách ti p c n chương trình khác nhau, có các cách thi t k chương trình d y h c môn h c khác nhau. Ba cách thi t k ph bi n hi n nay là: thi t k chương trình theo bài h c truy n th ng, thi t k chương trình theo môñun và thi t k chương trình theo d án. 2.1.3.1. Thi t k chương trình theo bài h c truy n th ng - Khái ni m chương trình theo bài h c truy n th ng Chương trình theo bài h c truy n th ng là chương trình d y h c trong ñó n i dung khoa h c c a m t môn h c ñư c tích phân thành các b ph n, ñơn v (tri th c) và ñư c s p x p theo m t tuy n tính ch t ch mà vi c th c hi n b ph n, ñơn v này là ñi u ki n ñ tri n khai vi c th c hi n b ph n, ñơn v ti p theo. M i b ph n c a chương trình d y h c ñư c quy ư c th c hi n trong m t bài h c và ñư c ti n hành trong m t kho ng th i gian (m t ho c vài ti t h c). Cho nên có th nói ñơn v cơ b n c a chương trình d y h c này là h th ng bài h c. Hư ng tri n khai n i dung bài h c có th theo logic t khái quát, chung ñ n c th , riêng ho c t trư ng h p riêng, c th ñ n khái quát, chung. - ð c trưng c a chương trình theo bài h c truy n th ng ð c trưng c a chương trình theo bài h c truy n th ng là tính khuôn m u ch t ch v logic tuy n tính c a các b ph n, ñơn v n i dung (bài h c): bài 1→ bài 2 → bài 3 → ... M i bài là m t h th ng các ti t h c: ti t 1 → ti t 2 → ti t 3... Tương ng v i chương trình, n i dung tài li u d y h c cũng ñư c c u trúc theo ph n, chương, bài trong m i quan h liên k t ch t ch v i nhau. Tuy cách biên so n SGK và tài li u gi ng d y, h c t p ñang ti p c n d n v i xu hư ng hi n ñ i hóa, tích c c hóa trong d y h c, chương trình d y h c theo bài h c truy n th ng v n ñang ph bi n nhà trư ng ph thông Vi t Nam hi n nay. SGK và các tài li u h c t p ch y u v n là nơi trình bày chi ti t và có h th ng n i dung h c v n mà HS c n lĩnh h i trong quá trình d y h c. T ñó chi ph i phương pháp d y h c ch y u v n là phương pháp thuy t trình. V i phương pháp này, s ñ u tư ch y u c a GV hi n nay cho bài d y v n là ñ u tư công s c chu n b t t ph n n i dung h c v n. Quá trình d y h c c a GV ñư c th c hi n ch y u trong các ti t lên l p ñ th c hi n bài h c. Có nhi u cơ s ñ phân lo i bài h c trên l p. Nhưng cơ s phân lo i h p lý hơn c là d a vào m c tiêu d y h c c a bài h c. M c tiêu d y h c c a bài h c có tác d ng quy t ñ nh ñ i v i lo i bài h c và c u trúc c a nó. Căn c vào m c tiêu d y h c c a bài h c có các lo i bài h c sau: + Bài lĩnh h i tri th c m i + Bài luy n t p k năng, k x o + Bài c ng c , hoàn thi n tri th c, k năng k x o 65

+ Bài ki m tra tri th c, k năng, k x o + Bài h n h p M i lo i bài h c có c u trúc riêng. C u trúc c a bài h c có các d u hi u: có các y u t xây d ng nên bài h c, các y u t ñó ñư c s p x p theo m t trình t nh t ñ nh, gi a các y u t có m i liên h v i nhau. Có th xây d ng c u trúc vĩ mô và c u trúc vi mô c a bài h c. C u trúc vĩ mô là c u trúc bao g m nh ng y u t cơ b n c a bài h c. Ví d : n ñ nh t ch c l p, tích c c hóa tri th c...C u trúc vi mô là c u trúc bao g m nh ng y u t góp ph n th c hi n nh ng y u t vĩ mô. Ví d : vi c s d ng các phương pháp, phương ti n...ñ n ñ nh t ch c l p. C u trúc vĩ mô c a các lo i bài h c: • Lo i bài lĩnh h i tri th c m i: m c tiêu cơ b n c a lo i bài này là t ch c, ñi u khi n HS lĩnh h i tri th c m i. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; tái hi n HS nh ng tri th c làm ñi m t a cho vi c lĩnh h i tri th c m i; thông báo ñ bài và m c ñích, nhi m v c a bài h c; h c bài m i; ki m tra s lĩnh h i tài li u v a h c và c ng c sơ b l n ñ u; t ng k t bài h c và ra bài t p v nhà. • Bài luy n t p k năng, k x o: lo i bài này nh m t ch c, ñi u khi n HS luy n t p k năng, k x o. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; thông báo ñ bài, m c ñích, nhi m v c a bài h c; tái hi n HS nh ng tri th c và nh ng kinh nghi m th c hành c n thi t cho vi c luy n t p; gi i thi u lý thuy t luy n t p; t ch c ñi u khi n HS t luy n t p; t ng k t, ñánh giá bài h c; ra bài t p v nhà (n u c n). • Bài c ng c , hoàn thi n tri th c, k năng, k x o: m c tiêu bài h c này là nh m giúp HS khái quát hóa, h th ng hóa tri th c, k năng, k x o ñã h c. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; thông báo m c ñích, nhi m v c a bài h c; kích thích HS nh l i nh ng tri th c, k năng, k x o c n thi t; khái quát hóa, h th ng hóa chúng; ki m tra bài ñã làm; ra bài t p v nhà (n u c n) và t ng k t bài h c. • Bài ki m tra tri th c, k năng, k x o: m c tiêu c a bài này là nh m ki m tra, ñánh giá m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS. C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t : t ch c l p; thông báo m c ñích, nhi m v c a bài h c, ph m vi và yêu c u ki m tra, ñánh giá; t ch c, ñi u khi n HS ñ c l p hoàn thành n i dung ki m tra theo th i gian quy ñ nh; thu bài (n u là bài vi t) ho c s n ph m th c hành; t ng k t bài h c. • Bài h n h p: lo i bài này nh m th c hi n nhi u m c ñích khác nhau. Ví d : t ch c, ñi u khi n HS lĩnh h i tri th c m i, luy n t p k năng, k x o...C u trúc vĩ mô c a lo i bài này bao g m các y u t ñư c xây d ng t vi c tích h p nh ng y u t cơ b n l y t c u trúc vĩ mô c a các lo i bài khác nhau tương ng ñư c s d ng trong lo i bài h n h p. Bài h n h p là lo i bài ñư c s d ng ph bi n trong quá trình lên l p nhà trư ng hi n nay. - Thi t k chương trình d y h c môn h c theo bài h c truy n th ng nhà trư ng ph thông Vi t Nam, chương trình d y h c ñã ñư c nhà nư c xây d ng và s d ng chung trong d y h c trên ph m vi toàn qu c. Quá trình d y h c t ng môn thư ng di n ra su t m t năm h c, cho nên công tác chu n b th c hi n chương trình d y h c c a GV hi n nay thư ng bao g m: xây d ng k ho ch, chương trình d y h c cho năm h c, cho t ng chương và cho t ng bài gi ng (so n giáo án). * K ho ch, chương trình d y h c cho năm h c

66

ð chu n b k ho ch, chương trình d y h c môn h c cho c năm h c, GV c n nghiên c u k : + K ho ch d y h c c a nhà trư ng trong năm h c, trong ñó ñ c bi t chú ý ñ n các m c th i gian l n mà nhà nư c và nhà trư ng quy ñ nh (khai gi ng, k t thúc h c kỳ hay năm h c, thi, ki m tra ch t lư ng...); + B n phân ph i chương trình d y h c b môn. + H th ng SGK và tài li u tham kh o; + ð c ñi m tình hình HS l p mình gi ng d y; + Cơ s v t ch t, phương ti n k thu t và nh ng ñi u ki n c a nhà trư ng có th h tr trong quá trình d y h c; + Kh năng c a GV, HS trong vi c t t o ñi u ki n, phương ti n d y h c và t ch c các ho t ñ ng d y h c; + ð c ñi m tình hình ñ a phương ñ t n d ng và ph i h p trong d y h c... N i dung k ho ch, chương trình d y h c năm h c có th bao g m các m c sau: + Môn h c: + ð i tư ng h c: + M c tiêu d y h c môn h c: + N i dung d y h c môn h c: các chương, bài + Th c hi n chương trình: phân ph i các bài h c, bài gi ng, bài ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p theo t ng tháng, tu n. + Gi ng d y trên l p: n i dung và bi n pháp th c hi n chương trình theo yêu c u c a nhà trư ng. + SGK và các ngu n tài li u ph c v cho vi c d y h c môn h c: + T ch c nh ng ho t ñ ng ngo i khóa ñ h tr cho gi ng d y trên l p: + Hư ng d n HS h c t p: hư ng d n HS h c t p nhà, b i dư ng HS gi i, ph ñ o HS y u kém... + GV t b i dư ng: t b i dư ng chuyên môn, nghi p v cho b n thân. + Xây d ng cơ s v t ch t, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c môn h c. Sau khi xây d ng k ho ch, chương trình d y h c môn h c, nên xây d ng k ho ch, chương trình d y h c cho t ng chương. * K ho ch, chương trình d y h c cho t ng chương Chương là m t thành ph n c u trúc l n c a môn h c trong ñó trình bày m t v n ñ hoàn ch nh và ñư c xây d ng thành các bài h c theo m t logic ch c ch . K ho ch, chương trình d y h c t ng chương, giúp GV nhìn trư c ñư c vi c t ch c các bài h c s p t i trong m t h th ng ch t ch . Nh xác ñ nh ñư c v trí c a t ng bài trong toàn chương, khi d y m t bài h c GV có th c ng c tri th c c a bài trư c qua vi c tái hi n tri th c có liên quan ñ n bài h c ñ ng th i chu n b tri th c c n thi t cho bài h c t i. GV d a vào k ho ch, chương trình d y h c t ng chương ñ tính toán th i gian cho t ng bài h c và cho vi c ti n hành các ho t ñ ng d y h c khác. Vì chương là m t ñơn v tr n v n nên khi d y m t chương c n có s m ñ u, có tri n khai t ng bài theo m t logic h p lý và cu i cùng ph i có khái quát hóa, h th ng hóa toàn chương. Khi so n chương trình d y h c t ng chương c n lưu ý các ñi u ki n sau: + N m v ng m c tiêu d y h c c a chương trên cơ s hi u rõ m c tiêu c a môn h c ñ ñ m b o tính liên thông, tính liên t c, k th a trong d y h c. + Th y trư c ñư c toàn b h th ng bài h c, logic phát tri n n i dung, các phương pháp, hình th c d y h c, các phương ti n d y h c ñư c s d ng ñ ñ t ñư c m c tiêu c a chương. + Xác ñ nh ñư c nh ng ki n th c ñã d y c n thi t cho vi c d y ki n th c m i trong chương, t ñó yêu c u HS ôn l i ki n th c cũ b ng các câu h i hay bài t p. K ho ch, chương trình d y h c t ng chương có th bao g m: 67

+ Môn: Chương: + M c tiêu: + N i dung: các bài và s ti t + Phương pháp, phương ti n và hình th c d y h c thích h p: + Ngu n tài li u ph v cho d y h c chương: + Cách th c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p: * K ho ch, chương trình d y h c cho t ng bài h c ðây là công vi c trong ñó GV chu n b k ho ch, chương trình d y h c cho t ng bài h c dư i hình th c so n giáo án. Khi so n giáo án, GV c n xác ñ nh ñư c nh ng n i dung: xác ñ nh m c tiêu bài h c; xác ñ nh c u trúc n i dung bài h c; xác ñ nh phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c; ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p bài h c thích h p và vi t bài so n. + Xác ñ nh m c tiêu d y h c c a bài h c Khác v i m c tiêu d y h c c a môn h c, c a t ng chương, m c tiêu d y h c c a bài h c c n ñư c xác ñ nh c th , chi ti t hơn. + Xác ñ nh n i dung tri th c ð làm ñư c vi c này, GV c n có s hi u bi t sâu r ng v n i dung khoa h c c a bài h c. Khi xác ñ nh n i dung, GV c n căn c vào m c tiêu c a bài h c, n i dung c a bài trong SGK và các TLHT khác. Xác ñ nh kh i lư ng tri th c cho m t ti t h c phù h p v i th i gian quy ñ nh; xác ñ nh rõ nh ng ý chính, nh ng v n ñ tr ng tâm c a bài d y; có th sơ ñ hóa chúng. + Xác ñ nh phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c cho ti t h c m t cách phù h p. D ki n trư c các tình hu ng có th x y ra và hư ng gi i quy t, d ki n phân ph i th i gian, d ki n nh ng HS có th g i, bài làm v nhà (n u có), n i dung ghi lên b ng, n i dung cho HS ghi... Trong giáo án ñư c so n bao g m hai ph n: ph n khái quát chung và ph n n i dung chi ti t. Ph n khái quát chung bao g m các m c t i thi u sau: + Tên bài d y, l p d y: Th i gian, ñ a ñi m: + M c tiêu c a bài h c: + Dàn bài, tr ng tâm: + Phương pháp d y h c ch y u và các phương pháp d y h c h tr : + Các phương ti n d y h c: + Tài li u gi ng d y, h c t p: + Ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p: N i dung chi ti t có th trình bày theo b ng sau: Y u t vĩ mô/(hay N i dung bài h c Ho t ñ ng c a th y-trò các bư c lên l p) Th i gian tương ng

◘ð bài h c trên l p có hi u qu c n chu n b và th c hi n t t các yêu c u
nào? a. Yêu c u v m t tư tư ng Thông qua vi c cung c p tri th c, k năng, c n hình thành cho HS th gi i quan, nhân sinh quan khoa h c và nh ng ph m ch t khác c a con ngư i m i. T c thông qua d y tri th c, phương pháp ñ b i dư ng cho HS quan ñi m DVBC; thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c và nh ng ph m ch t nhân cách c a con ngư i m i. b. Yêu c u v m t lý lu n d y h c

68

Vi c xây d ng và th c hi n bài h c trên l p c n quán tri t nh ng yêu c u v lý lu n d y h c quy ñ nh như: + Xây d ng và th c hi n các lo i bài h c v i c u trúc h p lý, linh ho t. + Xác ñ nh v trí c a bài h c trong môn h c. + V n d ng linh ho t các nguyên t c, phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c sao cho có th phát huy cao ñ tính t giác, tích c c, ñ c l p c a HS dư i s ch ñ o c a GV. c. Yêu c u v m t tâm lý Vi c th c hi n bài h c trên l p c n tuân th các yêu c u v m t tâm lý: + Yêu c u v tư th , thái ñ , tác phong...c a GV. + Yêu c u v ý th c, thái ñ h c t p c a HS. + Yêu c u v b u không khí tâm lý chung c a t p th l p: m i quan h GV-HS, HS-HS... d. Yêu c u v m t v sinh như ánh sáng, ch ñ h c t p, các ñi u ki n, phương ti n h c t p phù h p... - M t m nh và h n ch c a chương trình theo bài h c truy n th ng Chương trình theo bài h c truy n th ng có nh ng m t m nh và h n ch sau: + M t m nh: thi t k chương trình theo bài h c truy n th ng phù h p v i ho t ñ ng d y h c trong ñó ngư i h c c n lĩnh h i m t h th ng tri th c khoa h c có logic ch t ch , tư ng minh và là m t h th ng phát tri n. Trong xây d ng n i dung d y h c hi n nay, lo i chương trình ñư c thi t k theo ki u này ñang r t ph bi n. + M t h n ch : tính khuôn m u ch t ch c a chương trình ñư c xây d ng theo cách này ñã làm gi m r t nhi u tính sáng t o, h n ch kh năng hành ñ ng v i ñ i tư ng c a HS. - ð phát huy m t m nh, cũng như h n ch m t y u c a chương trình theo bài h c truy n th ng, khi chu n b k ho ch, chương trình d y h c môn h c, bài h c, khi so n tài li u h c t p cho HS, GV c n tuân th : + Nh ng nguyên t c xây d ng chương trình, nh ng yêu c u v c u trúc c a môn h c, bài h c; trong ñó c n chú tr ng ñ m b o tính logic ch t ch c a chương trình, tính rõ ràng, chi ti t, d hi u c a v n ñ trình bày... + T n d ng ñi m m nh c a các ki u thi t k chương trình d y h c khác ñ t i ưu hóa chương trình d y h c theo bài h c truy n th ng b ng cách ph i h p v i các ki u thi t k chương trình khác. ðây là xu hư ng ñang ñư c áp d ng trong quá trình xây d ng và th c hi n chương trình d y h c hi n nay. 2.1.3.2. Thi t k chương trình theo môñun

◘ð c Thi t k chương trình d y h c theo môñun Ph l c 3 và các tài li u khác, trình bày s hi u bi t c a b n v môñun d y h c và thi t k chương trình d y h c theo môñun.
* Môñun d y h c - Môñun Trong d y h c, có nhi u cách hi u thu t ng môñun (module): • Ví d : + Bùi Hi n và các c ng s (2001) cho r ng môñun d y h c ch “ñơn v h c t p thu c m t chương trình ñào t o, m t chương trình môn h c, ch a ñ ng c m c tiêu, n i dung, phương pháp d y h c cùng v i h th ng công c ñánh giá, ñi u khi n k t qu h c t p, t o nên m t th hoàn ch nh” [16, tr 261)]. + Phan Tr ng Ng (2005), môñun “ñư c dùng ñ ch m t ñơn v ki n th c ho c

69

m t h th ng k năng (th c ti n hay trí óc) v a tương ñ i tr n v n và ñ c l p, v a có th k t h p v i ki n th c ho c k năng khác, t o thành h th ng tr n v n, có quy mô l n hơn” [29, tr 115)]. - Môñun d y h c + Môñun d y h c là m t ñơn v chương trình h c tương ñ i ñ c l p ñư c c u trúc nh m ph c v cho ngư i h c trong ñó bao g m c m c tiêu d y h c, n i dung d y h c, phương pháp d y h c và h th ng công c ñánh giá k t qu h c t p g n bó ch t ch v i nhau thành m t ch nh th . + Môñun d y h c bao g m hai lo i: môñun và ti u môñun Môñun: là chương trình xây d ng tương ng v i m t v n ñ h c t p tr n v n. Ti u môñun: là các thành ph n c u t o nên môñun ñư c xây d ng tương ng v i các nhi m v h c t p mà ngư i h c ph i th c hi n. - C u trúc c a m t môñun d y h c bao g m h vào, thân môñun và h ra, ba b ph n này h p thành m t ch nh th th ng nh t. + H vào c a môñun bao g m tên g i hay tiêu ñ c a môñun; gi i thi u v trí, t m quan tr ng và l i ích c a vi c h c theo môñun; nêu rõ ki n th c, k năng c n có trư c; h th ng m c tiêu c a môñun và test vào môñun. + Thân môñun bao g m m t lo t nh ng ti u môñun (v lý thuy t và th c hành k ti p nhau). M i ti u môñun g m ba ph n: ph n m ñ u (gi ng h vào c a môñun), n i dung, phương pháp h c t p và test trung gian. Khi c n thi t thân môñun còn ñư c b sung các môñun ph ñ o giúp HS b sung ki n th c còn thi u, s a ch a sai sót và ôn t p. + H ra bao g m m t b n t ng k t chung; m t test k t thúc; h th ng ch d n ñ ti p t c h c t p (n u ñ t ñư c t t c các m c tiêu c a môñun, HS chuy n sang môñun ti p theo) và h th ng hư ng d n dành cho GV và HS. - Môñun d y h c có nh ng ñ c trưng cơ b n sau: + M i môñun d y h c mang m t ch ñ xác ñ nh, t ñó, xác ñ nh ñư c m c tiêu, n i dung, phương pháp và quy trình th c hi n (tính tr n v n; do ñó, nó không ph thu c vào n i dung ñã có và s có sau ñó (tính ñ c l p). + Chương trình c a m t môñun ph i có tính m m d o, d dàng thay ñ i, b sung ñ thích h p v i t ng ñ i tư ng h c t p (tính cá bi t) + Quy trình th c hi n m t môñun ñư c ñánh giá thư ng xuyên b ng h th ng câu h i thu c d ng test (tính t ki m tra, ñánh giá). + Môñun ph i có kh năng liên k t v i các môñun khác sao cho phù h p v i m c ñích c a quá trình ñào t o (tính phát tri n). + Môñun c n có kh năng tích h p gi a lý thuy t và th c hành cũng như gi a các y u t c a quá trình d y h c (tính tích h p). - Các môñun d y h c liên k t v i nhau t o nên m t h th ng hoàn ch nh, m t chương trình. Chương trình d y h c theo môñun có các ñ c ñi m và ch c năng sau: + Các môñun v a có tính liên k t, v a có tính ñ c l p tương ñ i v n i dung d y h c; do ñó, có th “l p ghép” và “tháo g ” các môñun ñ xây d ng nh ng chương trình d y h c ña d ng và phong phú. ði m n i b t này c a môñun làm cho chương trình d y h c có tính cơ ñ ng, tính ng d ng cao và là m t chương trình m . + Kích c c a môñun tùy thu c vào dung lư ng ki n th c ho c k năng thành ph n trong môñun. Kích c c a m i môñun th hi n th i lư ng h c t p c a HS (1 tu n, h c kỳ, năm...) và s lư ng công vi c (ho t ñ ng) mà HS ph i th c hi n trong m t ñơn v h c t p tương ng v i ñơn v th i gian h c t p ñư c quy ñ nh trong môñun.

70

+ Các môñun trong chương trình có th ñư c k t n i theo m ng không gian (trong kho ng th i gian cho phép, tùy theo kh năng và ñi u ki n, HS có th th c hi n ñ ng th i m t s môñun) ho c theo tuy n tính (trong kho ng th i gian cho phép, HS th c hi n l n lư t t ng môñun). + Vi c ñánh giá k t qu h c t p ph i ñư c ti n hành trong t ng môñun và ñư c th c hi n trư c khi sang môñun m i. ð c ñi m này làm cho m i môñun d y h c là m t phương ti n t h c h u hi u. + HS có th l a ch n các môñun (tuân theo các nguyên t c quy ñ nh trong chương trình) ñ hoàn thành chương trình h c t p theo quy ñ nh. ð c ñi m này c a chương trình cho phép HS phát huy tính ñ c l p, s linh ho t trong h c t p phù h p v i hoàn c nh, kh năng c a mình. + Do kh năng có th “l p ghép” và “tháo g ” các môñun mà chương trình d y h c theo môñun t o kh năng k t h p, liên thông gi a các chương trình. Trong các chương trình h c t p có th có các môñun gi ng nhau. ði u ñó cho phép HS cùng m t lúc có th theo ñu i m t s chương trình, trên cơ s khai thác ngu n l c c a mình. * Ưu-như c ñi m c a chương trình theo môñun - Ưu ñi m. ði m m nh c a chương trình theo môñun là vi c thi t k các ho t ñ ng, chú tr ng s d ng nhi u phương ti n truy n ñ t khác nhau (tài li u in, băng...). T ñó chương trình có tác d ng tích c c hóa ho t ñ ng h c t p c a HS, kích thích óc sáng t o và kh năng gi i quy t v n ñ ; làm cho HS d h c, d hi u. Ngoài ra, kh năng k t h p, liên thông c a chương trình còn t o cho HS cơ h i h c m t cách thư ng xuyên, h c su t ñ i theo nhu c u và ñi u ki n c a mình trên cơ s tích lũy các môñun trong ñi u ki n và kh năng, hoàn c nh cho phép c a mình. - Như c ñi m. H n ch l n nh t c a chương trình theo môñun là nh ng khó khăn và t n kém trong vi c t ch c h c t p: khó khăn trong vi c b trí th i gian h c t p, th i gian bi u; th i gian h c t p có th b kéo dài, thi u tính h th ng (n u vi c h c ch y u theo hình th c tích lũy tín ch ); ñòi h i ph i có ñ y ñ cơ s v t ch t, thi t b và tài li u h c t p. * Quy trình thi t k môñun d y h c Theo tài li u c a D án VIF/98/018 (6, tr 120-121), quy trình thi t k môñun d y h c ñư c th hi n qua sơ ñ (trang bên). * Các cách xây d ng môñun Có nhi u cách xây d ng môñun h c t p, dư i ñây là m t s cách: - D a trên giáo trình ñã có ñ xây d ng môñun ða ph n SGK và giáo trình ñã có hi n nay ñư c xây d ng theo bài h c truy n th ng. Do ñó, có th d a vào c u trúc h th ng tri th c ñư c trình bày trong tài li u ñư c biên so n theo bài h c truy n th ng s n có ñ xây d ng các môñun. - D a trên nh ng ch ñ chung ñ xây d ng môñun. Môñun cũng có th ñư c xây d ng d a vào m t ch ñ nào ñó mà HS c n lĩnh h i trong quá trình h c t p (n i khóa ho c ngo i khóa). Trong trư ng h p này, môñun ñư c xây d ng ñ c l p v i các giáo trình ñã có. - Môñun còn có th ñư c xây d ng ñ b sung cho m t giáo trình ñang có nh m làm phong phú thêm n i dung c a giáo trình ho c ñ ph c v cho s cá bi t hóa trong d y h c (giúp HS kém ñu i k p trình ñ chung, b i dư ng HS gi i...) Quy trình thi t k môñun d y h c

71

Phân tích chương trình

Phân tích m c tiêu Phân tích n i dung

Xác ñ nh ch ñ

Xác ñ nh các môñun A Xác ñ nh m c tiêu Xác ñ nh ti u môñun H th ng câu h i ki m tra, ñánh giá&ch d n Th nghi m và ñánh giá môñun 2.1.3.2. Thi t k chương trình theo d án Biên so n môñun B C

◘Trình bày s hi u bi t c a b n v thi t k chương trình theo d án.
- Thu t ng D án (Project) có nghĩa là d ki n, phác th o, thi t k . Trong giáo d c, ñào t o, d án ñư c hi u là b n thi t k h th ng vi c làm (Project work) nh m ñ t ñư c m c tiêu giáo d c-ñào t o. ð c trưng c a chương trình d y h c theo d án là toàn b n i dung h c t p ñư c thi t k theo h th ng vi c làm c a HS; sao cho thông qua h th ng vi c làm này ñ th c hi n m c ñích và nhi m v h c t p. - So v i chương trình theo bài h c truy n th ng và môñun, chương trình theo d án có tác d ng phát huy, m r ng tính ch ñ ng, tích c c c a HS hơn nhi u. Trong chương trình này, HS ñư c coi là y u t quy t ñ nh, là ñ i tác c a GV, là ngư i ch ñ ng thi t k và th c hi n các công vi c trên cơ s cam k t v i GV. GV ch gi vai trò: c v n, góp ý, th m ñ nh, phê duy t, cung c p các ñi u ki n h c t p (tài li u, SGK và các phương ti n khác) và ñánh giá hi u qu th c hi n d án c a HS. V i các ưu ñi m này, chương trình d y h c theo d án ñang ñư c coi là m t trong nh ng hư ng ñ i m i ch y u trong phát tri n chương trình d y h c nh m ñ t ñư c m c tiêu d y h c mà UNESCO ñã ñ xu t: h c ñ phát tri n, ñ bi t, ñ làm... Tuy nhiên, chương trình theo d án không d th c hi n trong ñi u ki n và thói quen d y h c c a Vi t Nam hi n nay. - Ph ng theo tài li u c a Ooms (2000), ti n trình h c t p theo mô hình d án c a HS thư ng bao g m các bư c sau:

72

+ ð nh hư ng v n ñ : phân tích v n ñ t m th i nh m t p trung s chú ý c a HS vào d án, nh ng v n ñ có liên quan và kh năng ti p c n ñ gi i quy t v n ñ ; cung c p tài li u (có th ph ng v n chuyên gia ho c ñ nh hư ng t i ch thêm). + Xác ñ nh m c tiêu nghiên c u và thành l p các nhóm th c hi n. + Xác ñ nh v n ñ : xác ñ nh v n ñ c n nghiên c u (dư i d ng câu h i). + Chi n lư c nghiên c u: xác ñ nh nh ng thông tin c n thi t ñ tr l i cho câu h i bư c ba và phương pháp nghiên c u. + Lên k ho ch và ti n hành th c hi n k ho ch So n th o m t k ho ch làm vi c rõ ràng (chú ý ñ t ng ph n c a d án ho t ñ ng nh p nhàng và ăn kh p v i nhau). Bám sát m c tiêu c a d án có th ch n cho d án m t cái tên (tên c a d án ph i nêu rõ ñư c v n ñ c n gi i quy t và ñ nh hư ng gi i quy t v n ñ ). M t s n i dung c n th c hi n trong bư c này: Mô t d án: t a bài; m c l c; tóm t t v n ñ ; m c tiêu nghiên c u và nhóm th c hi n; xác ñ nh v n ñ ; ñ nh nghĩa các khái ni m và phác h a; xác ñ nh các v n ñ nh , nh ng thông tin c n thi t và phương pháp th c hi n; ñ cương chi ti t. K ho ch: phác h a các giai ño n làm vi c; yêu c u v k t qu , báo cáo c a t ng giai ño n; báo cáo k ho ch s d ng kinh phí; t ch c và nhân s c a d án. - Khi xây d ng chương trình theo d án ph i ñ m b o các yêu c u sau: + H th ng các hành ñ ng ñư c xây d ng trong d án ph i hư ng ñ n nh ng nhi m v xác ñ nh trong m c tiêu chung. + ð m b o cho HS tham gia ñ y ñ vào các giai ño n c a d án. + Các nhi m v và vi c làm c a HS nên g n v i các yêu c u c a th c ti n. + K t qu c a d án ph i là s n ph m hay hành ñ ng c th có th lư ng giá và ki m soát ñư c.

2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C
Trong tài li u này trình bày h th ng các phương pháp d y h c ñã và ñang ñư c s d ng ph bi n nhà trư ng Vi t Nam, ñ ng th i gi i thi u m t s phương pháp d y h c theo các hư ng ti p c n phương pháp d y h c m i. D a vào phương ti n s d ng và ch c năng c a phương pháp d y h c, các phương pháp d y h c ñang ñư c s d ng ph bi n hi n nay thư ng ñư c phân thành các nhóm phương pháp: nhóm phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói, nhóm phương pháp d y h c tr c quan, nhóm phương pháp d y h c th c hành và nhóm phương pháp d y h c nh m ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p c a HS. 2.2.1. Các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói ðây là nhóm phương pháp d y h c s d ng l i nói ñ tác ñ ng ñ n HS trong quá trình d y h c. Nhóm phương pháp này bao g m: phương pháp thuy t trình và phương pháp h i-ñáp. 2.2.1.1. Phương pháp thuy t trình

◘Tìm hi u phương pháp thuy t trình qua nh ng thông tin dư i ñây và ch n m t trong các v n ñ sau ñ thuy t trình trư c nhóm: - C u trúc c a phương pháp thuy t trình? - Ưu-như c ñi m c a phương pháp thuy t trình? - Làm sao ñ thuy t trình có hi u qu ? - Vi c s d ng phương pháp này trong d y h c môn h c (thu c chuyên ngành c a b n) ph thông hi n nay ra sao? (T t?Chưa t t?Vì sao?Cách kh c ph c?). 73

Thuy t trình có ngu n g c t ti ng Hy L p. Theo ti ng Latin trung c , thu t ng thuy t trình (lecture) ñư c rút ra t “lectate”. Letate có nghĩa là ñ c l n lên. Cùng v i th i gian, t p quán xã h i, vi t và ñ c ñã thay ñ i, nhưng phương pháp d y h c “ñ c l n lên” t SGK v n ñư c s d ng. Trên th gi i và Vi t Nam hi n nay, s lư ng HS ngày càng tăng; do ñó, sĩ s HS trong m t l p h c thư ng nhi u (trung bình m i l p kho ng 50 HS ph thông và nhi u hơn ñ i h c). V i nh ng l p ñông như v y, phương pháp d y h c ñư c s d ng ph bi n là phương pháp thuy t trình. * Khái ni m: Phương pháp thuy t trình là phương pháp GV dùng l i nói sinh ñ ng ñ trình bày tài li u m i ho c ñ t ng k t nh ng tri th c mà HS thu ñư c. Phương pháp này s d ng phương ti n là ngôn ng ñ c tho i c a GV. * Các lo i thuy t trình Có nhi u cách phân lo i thuy t trình Các nhà lý lu n d y h c Vi t Nam d a vào n i dung c n trình bày ñã chia thuy t trình thành ba phương pháp: gi ng thu t, gi ng gi i và gi ng di n. - Gi ng thu t (còn g i là phương pháp k chuy n) là phương pháp thuy t trình trong ñó ch a ñ ng y u t tr n thu t và mô t . ðây là phương pháp ñư c s d ng r ng rãi trong vi c gi ng d y các môn thu c khoa h c xã h i và nhân văn cũng như các môn khoa h c t nhiên khi c n mô t các hi n tư ng, thí nghi m, cách th c ho t ñ ng, trình bày các thành t u n i ti ng trong khoa h c, k thu t ho c trình bày v cu c ñ i và s nghi p c a các nhà bác h c l i l c. - Gi ng gi i là phương pháp thuy t trình trong ñó nh ng lu n c , nh ng s li u ñư c ñưa ra ñ gi i thích, ch ng minh m t hi n tư ng, m t s ki n, quy t c, ñ nh lý, ñ nh lu t... trong các môn h c. Gi ng gi i ch a ñ ng các y u t phán ñoán, suy lu n nên có nhi u kh năng phát tri n tư duy logic cho HS. - Gi ng di n là phương pháp thuy t trình nh m trình bày m t v n ñ hoàn ch nh, có tính ph c t p, tr u tư ng, khái quát trong m t th i gian tương ñ i lâu dài. D a vào m i quan h gi a ngư i thuy t trình và ngư i nghe William J. Ekeler (1994) ñã ñưa ra hai phương pháp thuy t trình: thuy t trình nghiêm túc và thuy t trình thân m t. - Thuy t trình nghiêm túc là thuy t trình trong ñó ngư i thuy t trình trình bày m t v n ñ có c u trúc rõ r t và không c n có s tham gia c a ngư i nghe. - Thuy t trình thân m t là phương pháp thuy t trình trong ñó v n ñ trình bày không có dàn bài rõ r t, có s giao lưu v i ngư i nghe và quá trình thuy t trình t p trung vào ngư i thuy t trình nhi u hơn là vào n i dung thuy t trình. S d ng ph i h p v i các phương pháp d y h c khác có các phương pháp thuy t trình: thuy t trình ph n h i (trong ñó có s k t h p gi a phương pháp thuy t trình v i h i ñáp ho c cho h c sinh trao ñ i, th o lu n), thuy t trình theo ki u nêu v n ñ (trong ñó có s k t h p gi a phương pháp thuy t trình v i phương pháp d y h c nêu v n ñ )... * C u trúc c a phương pháp thuy t trình C u trúc c a phương pháp thuy t trình thư ng tr i qua ba bư c: nêu v n ñ , gi i quy t v n ñ và k t lu n. - Nêu v n ñ bư c này, GV thông báo v n ñ dư i d ng t ng quát, có th b ng thông báo tái hi n ho c có tính ch t v n ñ nh m kích thích s chú ý ban ñ u c a HS. Sau ñó ñưa ra nh ng v n ñ c th dư i d ng câu h i giúp HS ñ nh hư ng ñư c nh ng v n ñ c n trình bày và ý th c ñư c rõ ràng n i dung c n nghiên c u ñ giúp HS có nhu c u nghiên c u, có h ng thú nh n th c. 74

- Gi i quy t v n ñ bư c này GV có th ti n hành gi i quy t v n ñ theo hai logic ph bi n: quy n p hay di n d ch. + Gi i quy t v n ñ theo logic quy n p là quá trình trình bày v n ñ trên cơ s ñi t cái ñơn nh t ñ n cái chung, cái khái quát; ñi t cái c th ñ n nguyên lý hay quy lu t. Theo logic quy n p, có th áp d ng ba cách trình bày khác nhau, tùy ñ c ñi m c a n i dung: Quy n p phân tích t ng ph n: ñư c s d ng khi các v n ñ trình bày tương ñ i ñ c l p v i nhau. Trong trư ng h p này, GV ch c n tu n t gi i quy t t ng v n ñ ñư c s p x p theo logic ñ nh trư c; t c là ti n hành gi i quy t v n ñ th nh t, rút ra k t lu n r i ti p t c gi i quy t các v n ñ ti p theo cho ñ n h t theo cách th c như v y. Quy n p phát tri n: ñư c s d ng khi các v n ñ nêu ra có m i liên k t ch t ch v i nhau. Trong ñó, v n ñ này ñư c gi i quy t s là cơ s ñ gi i quy t v n ñ kia (còn g i là cách gi i quy t v n ñ theo l i móc xích). Cách làm này thư ng ñư c s d ng trong ch ng minh các bài toán hình h c hay các ph n ng hóa h c... Quy n p song song-ñ i chi u: ñư c s d ng khi nh ng v n ñ ñư c ñưa ra ñ gi i quy t ch a ñ ng nh ng m t tương ph n, ñ i l p v i nhau (ví d m t ưu, khuy t c a vi c s ng thành ph ). Trong trư ng h p này, có th dùng phân tích ñ t ñó so sánh nh ng m t, nh ng thu c tính hay quan h hai ñ i tư ng tương ph n, ñ i l p nhau ñ t ñó rút ra k t lu n t ng ñi m c n so sánh. + Gi i quy t v n ñ theo logic di n d ch là quá trình trình bày v n ñ tuân theo con ñư ng nh n th c ñi t nguyên lý chung ñ n cái c th , ñơn nh t. Theo cách này, GV ñưa ra khái quát sơ b , sau ñó ti n hành gi i quy t v n ñ theo ba cách v a nêu trên (di n d ch phân tích t ng ph n, di n d ch phát tri n, di n d ch so sánh-ñ i chi u). ði u khác v i gi i quy t v n ñ theo logic quy n p là ba cách gi i quy t này nh m minh h a cho s khái quát sơ b ñã nêu. - K t lu n là bư c k t thúc c a v n ñ trình bày. Trong ñó GV ñúc k t l i dư i d ng súc tích, chính xác nh ng khái quát b n ch t v n ñ ñư c ñưa ra xem xét. * Ưu ñi m và h n ch c a phương pháp thuy t trình - Ưu ñi m. N u s d ng t t, phương pháp thuy t trình có nh ng ưu ñi m sau: + Cho phép GV truy n ñ t nh ng n i dung lý thuy t tương ñ i khó, ph c t p, ch a ñ ng nhi u thông tin mà HS không d dàng t mình tìm hi u ñư c m t cách sâu s c và nhanh chóng. + Cho phép GV truy n ñ t ñư c m t kh i lư ng thông tin khá l n cho nhi u HS trong cùng m t th i ñi m cho nên nó có tính hi u qu kinh t cao, ñáp ng ñư c yêu c u ñào t o ngu n nhân l c r ng l n c a xã h i. + B ng phương pháp thuy t trình, GV không ch s d ng ngôn ng nói c a mình tác ñ ng tr c ti p ñ n HS mà còn tác ñ ng ñ n các em b ng nh ng hành vi, c ch th hi n quan ñi m, thái ñ , ni m tin, ph m ch t nhân cách c a mình cho nên phương pháp này có th tác ñ ng m nh ñ n tư tư ng, tình c m c a HS. + Cách thuy t trình có s c thuy t ph c c a GV là bài h c quí báu cho HS v vi c s d ng ngôn ng ñ trình bày m t v n ñ do cu c s ng yêu c u, v cách tư duy logic, v cách ñ t và gi i quy t v n ñ . - Như c ñi m: + HS th ñ ng khi n cho các em chóng m t m i, chán n n, bu n ng ... + HS không có ñi u ki n ñ phát tri n ngôn ng nói. + GV khó thu ñư c tín hi u ngư c nên khó trong ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình d y h c và khó d y sát ñ i tư ng. * Nh ng yêu c u cơ b n khi s d ng phương pháp này

75

ð có hi u qu , khi s d ng phương pháp thuy t trình c n tuân th các yêu c u sau: - Trình bày v n ñ chính xác, rõ ràng, d hi u, theo m t trình t logic ch t ch ; ñ m b o tính tư tư ng, tính th c ti n... - L i nói rõ ràng, trong sáng, giàu hình tư ng, chu n xác; chú ý t c ñ nói, âm lư ng nói... k t h p hành vi, c ch phù h p v i trình ñ HS. - Bi t cách ñ t và gi i quy t v n ñ . - S d ng ph i h p v i các phương pháp khác ñ c bi t là nên ph i h p v i phương pháp nêu v n ñ ñ có phương pháp thuy t trình theo ki u nêu v n ñ . 2.2.1.2. Phương pháp h i-ñáp (hay v n ñáp, ñàm tho i)

◘Th ñ t nh ng câu h i nh m hư ng d n ngư i ñ c tìm hi u n i dung thông tin v phương pháp h i-ñáp dư i ñây.
* Khái ni m: Phương pháp h i-ñáp là phương pháp GV nêu câu h i, HS tr l i nh m giúp HS ti p thu tri th c m i; c ng c , ôn t p ñ m r ng, ñào sâu tri th c ñã h c; v n d ng tri th c hình thành k năng, k x o và ki m tra m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a HS. Phương pháp này s d ng ngôn ng ñ i tho i. * Ưu và như c ñi m c a phương pháp h i-ñáp - Ưu ñi m. N u bi t v n d ng m t cách khéo léo thì phương pháp h i-ñáp có các ưu ñi m sau: + Kích thích HS tích c c, ñ c l p tư duy. + B i dư ng cho HS năng l c di n ñ t b ng l i m t v n ñ khoa h c nào ñó. + GV có ñi u ki n ñ thu ñư c tín hi u ngư c t HS ñ có th ñi u khi n ho t ñ ng d y và h c m t cách k p th i, nhanh chóng; thông qua ñó, GV v a có kh năng ch ñ o ho t ñ ng nh n th c c a toàn l p, v a ch ñ o nh n th c c a t ng HS. + T o ñư c b u không khí làm vi c sôi n i, sinh ñ ng. - Như c ñi m. N u v n d ng không khéo thì phương pháp h i-ñáp có nh ng h n ch nh t ñ nh: + Vi c so n th o và s d ng h th ng câu h i nh m ñ t ñư c m c tiêu d y h c nào ñó là r t khó. + Quá trình gi i quy t v n ñ b ng h th ng câu h i t n nhi u th i gian. + GV khó ki m soát vì nh ng tình hu ng ng u nhiên x y ra trong quá trình h iñáp và ti n trình d y h c d l ch hư ng v i ch ñ ban ñ u. + N u không khéo ñi u khi n d bi n h i-ñáp thành cu c ñ i tho i tay ñôi gi a GV và m t vài HS ho c h n ch s phát tri n trí tu c a các em (n u ch s d ng câu h i tái hi n). * Các lo i h i-ñáp Có th d a vào nhi u cơ s ñ phân lo i phương pháp h i-ñáp, dư i ñây là m t s cách phân lo i: D a vào m c ñích và các khâu c a quá trình d y h c, b n phương pháp h i-ñáp ñư c xây d ng: - H i-ñáp g i m H i-ñáp g i m ñư c s d ng khi gi ng bài m i cho HS. phương pháp này, GV ñ t v n ñ b ng nh ng câu h i có tính ch t g i m d n ñ d n d t HS t rút ra k t lu n. Phương pháp này còn có tên g i là “thu t ñ ñ ” hay phương pháp Xôcrát, do nhà hi n tri t Xôcrát (469-399 Tr CN) ñ ra ñ gi ng môn Tri t. Phương pháp h i ñáp này có tác d ng phát huy ñư c tính tích c c, ñ c l p, sáng t o và h ng thú nh n th c c a HS. 76

- H i-ñáp c ng c H i ñáp-c ng c ñư c s d ng sau khi hình thành tri th c, k năng, khi ôn t p, hay sau khi ki m tra tri th c, k năng. Phương pháp này có tác d ng giúp HS c ng c , m r ng, ñào sâu tri th c, k năng. - H i-ñáp t ng k t H i ñáp t ng k t ñư c s d ng ñ d n d t HS khái quát hóa, h th ng hóa tri th c, k năng sau khi h c xong nh ng bài, nh ng chương hay nh ng giáo trình nh t ñ nh. Phương pháp này có tác d ng phát tri n HS năng l c khái quát hóa, h th ng hóa, giúp HS n m tri th c, k năng m t cách có h th ng. - H i-ñáp ki m tra H i ñáp ki m tra ñư c s d ng trư c, trong và sau khi gi ng bài, chương hay giáo trình. Phương pháp này có tác d ng giúp GV ki m tra và HS t ki m tra m c ñ n m tri th c, k năng, k x o c a các em, t ñó có th ñánh giá ñư c trình ñ tri th c, k năng, k x o c a các em trong quá trình h c t p ñ có cơ s ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình ñó theo ñúng m c ñích, nhi m v d y h c ñã ñ ra. D a vào tính ch t nh n th c c a HS có th phân ra các lo i h i-ñáp sau: - H i-ñáp tái hi n H i ñáp tái hi n là phương pháp GV ñ t ra nh ng câu h i; trong ñó, ch c n HS tr l i tr c ti p câu h i b ng tư duy tái hi n, d a trên cơ s c a trí nh là chính, không ñòi h i ph i suy lu n. - H i-ñáp gi i thích-minh h a H i ñáp gi i thích minh h a là phương pháp trong ñó, GV ñ t ra nh ng câu h i ñòi h i HS ph i gi i thích và làm sáng t m t v n ñ nào ñó có kèm theo nh ng ví d minh h a cho l i gi i thích c a mình. Lo i h i-ñáp này không ch ñơn thu n yêu c u HS ph i nh l i tri th c ñã h c mà còn có s c u trúc l i nh ng tri th c ñã h c ñ có s suy lu n c n thi t. - H i-ñáp tìm tòi-phát hi n H i ñáp tìm tòi phát hi n là phương pháp GV ñ t ra nh ng câu h i có tính ch t v n ñ , làm cho HS ý th c ñư c v n ñ ñó, có nhu c u gi i quy t v n ñ , t các em gi i quy t v n ñ . D a vào ch c năng cơ b n nh t c a câu h i-ch c năng t ch c quá trình lĩnh h i, Nguy n ðình Ch nh (1995) ñã phân ra ba nhóm câu h i trong h i ñáp: - Nhóm câu h i th c hi n ch c năng c ng c tri th c, k năng, k x o. Nh ng câu h i này có tác d ng giúp HS tái hi n, h th ng hoá tri th c, rèn luy n các k năng. - Nhóm câu h i th c hi n ch c năng ñi u khi n HS n m v ng các thao tác tư duy tr u tư ng (phân tích, t ng h p, so sánh, khái quát hoá, tr u tư ng hoá, c th hoá...) - Nhóm câu h i th c hi n ch c năng áp d ng tri th c. Nh ng câu h i này có tác d ng giúp HS n m v ng các k năng, k x o. D a vào m c ñích và ch c năng, ð ng Thành Hưng (2002) ñưa ra ba lo i câu h i: - Lo i câu h i hư ng d n: lo i câu h i bao g m c ch ñ o, t ch c, ñi u ch nh, h tr (g i m , g i ý) các ho t ñ ng c a ngư i h c. - Lo i câu h i ch n ñoán: lo i câu h i bao g m c thăm dò, tìm hi u, kh o sát, th m ñ nh, ki m tra quá trình và th c tr ng h c t p c a HS. - Lo i câu h i ñ ng viên, khuy n khích: lo i câu h i ch y u dùng nh hư ng c a thái ñ trong câu h i và nh hư ng c a nh ng câu tr l i ñ t o ra và duy trì môi trư ng, quan h tích c c, thu n l i trong d y h c. * K thu t so n th o và s d ng câu h i

77

H i-ñáp là m t phương pháp d y h c có tác d ng ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS m t cách uy n chuy n và linh ho t vào b c nh t. ð s d ng phương pháp này có hi u qu , vi c so n th o và s d ng câu h i c n tuân th m t quy trình nh t ñ nh bao g m nh ng bư c cơ b n sau: - Chu n b câu h i ban ñ u Xây d ng h th ng câu h i là vi c làm ñ u tiên và r t c n thi t c a quá trình d y h c theo phương pháp này. C n xác ñ nh rõ m c ñích d y h c và tính ch t c a n i dung tài li u h c t p ñ xây d ng h th ng câu h i. Có th d ki n hai nhóm câu h i: + Câu h i ch t, câu h i khái quát (hay còn g i là câu h i chính). ðây là nh ng câu h i bao quát n i dung h c t p cơ b n, có liên quan ñ n nh ng ý chính c a bài h c. Lo i câu h i này không nhi u (s lư ng câu h i tùy thu c vào s lư ng các ý chính c a bài h c). + Câu h i m r ng hay câu h i b sung ho c g i m . Lo i câu h i này ñư c chu n b dư i d ng các tình hu ng d ki n, gi ñ nh, còn câu h i c th thì chưa xác ñ nh ñư c mà tùy thu c vào tình hu ng lúc d y h c ñó ra sao. Tuy không chu n b ñư c chính xác lo i câu h i này, nhưng ph i có ñ nh hư ng rõ ràng vì chúng có vai trò quy t ñ nh trong tương tác h i-ñáp, gi cho quá trình th c hi n phương pháp ñư c ti n hành ñúng hư ng và sôi n i, sinh ñ ng. - Xem xét s thích h p c a các câu h i + Câu h i ñ t ra ph i rõ ràng, sáng s a, d hi u, chính xác và phù h p v i trình ñ c a HS. + Câu h i ph i có tác d ng kích thích tư duy tích c c c a HS. + Câu h i nên ñ nh hư ng ñ n nhóm hay s ñông HS ñ thu hút s t p trung c a t t c ho c nhi u HS. Các ñ i t ch ngư i các ngôi trong câu h i nên dùng s nhi u, tránh kêu ñích danh tên HS hay s d ng ngôi Tôi (nên dùng Chúng ta, L p ta, Nhóm ta, V n ñ c a chúng ta...). + Nên s d ng h p lý các lo i câu h i. - Di n ñ t câu h i b ng l i sao cho ñ t ñư c m c ñích s d ng t t nh t. Nh ng t và c m t nghi v n nói chung ñư c s d ng như: + Ai, Cái gì, Khi nào, ñâu, Cái nào, Bao gi ...? thư ng ñư c s d ng các câu h i ñơn gi n, trình ñ th p, nh m vào các s ki n, câu h i tái hi n, ôn t p, h th ng hóa, tìm hi u kinh nghi m c a HS... + T i sao, Vì sao, Như th nào, Do ñâu, Làm th nào, B ng cách nào, S ra sao...? thư ng thích h p ñ bi u ñ t nh ng câu h i trình ñ cao, khó, có tính v n ñ , g i suy nghĩ, suy lu n, khái quát hóa, ñánh giá... + V i cùng m t n i dung và ý tư ng, cùng m t m c ñích, câu h i càng ng n g n, càng ít t , ít m nh ñ , ít c u trúc, ít thu t ng m i l càng t t. - ði u khi n h i-ñáp ði u khi n HS tr l i là c m t ngh thu t sư ph m. Trong ñó, c n tuân th các yêu c u sau: + Cách nêu câu h i C n nêu câu h i sao cho kích thích ñư c s chú ý và tư duy tích c c c a HS. Có nh ng cách nêu câu h i trư c l p khác nhau. Ví d : có GV kêu HS sau ñó nêu câu h i nhưng cũng có GV nêu câu h i trư c l p sau ñó m i kêu HS tr l i. Nêu câu h i theo cách 2 nên ñư c s d ng ph bi n b i vì cách ñó có tác d ng kích thích thái ñ h c t p tích c c c a t t c HS trong l p. + Yêu c u HS chú ý l ng nghe câu tr l i c a b n ñ có th tham gia nh n xét, b sung câu tr l i ñó nh m thu hút s chú ý và kích thích ho t ñ ng chung c a c l p. + C n chú ý l ng nghe câu tr l i c a HS ñ n u c n có th ñ t thêm câu h i ph , g i m d n d t HS tr l i câu h i chính. 78

+ C n có thái ñ bình tĩnh khi nghe HS tr l i; tránh nôn nóng, v i vàng c t ngang câu tr l i c a các em khi không c n thi t. C n bi t khuy n khích, ñ ng viên ñ HS tr l i t t, nh t là ñ i v i nh ng em có tính r t rè, nhút nhát. + Chú ý s d ng m i bi n pháp thúc ñ y HS m nh d n nêu th c m c và khéo léo s d ng nh ng th c m c ñó ñ t o nên tình hu ng có v n ñ và thu hút toàn l p tham gia th o lu n, tranh lu n nh m gi i quy t v n ñ ñó. - U n n n, b sung và ñánh giá câu tr l i c a các em v c n i dung l n hình th c. - S d ng ph i h p h i-ñáp v i các phương pháp d y h c khác. 2.2.2. Các phương pháp d y h c tr c quan

◘Tìm hi u phương pháp d y h c tr c quan qua nh ng thông tin dư i ñây, cho bi t nh ng h n ch c a vi c s d ng các phương pháp này trong gi ng d y môn h c (thu c chuyên ngành c a b n) ph thông, nguyên nhân và hư ng kh c ph c?
Phương pháp d y h c tr c quan là phương pháp ñư c xây d ng trên cơ s quán tri t nguyên t c ñ m b o tính tr c quan trong quá trình d y h c. Trong quá trình d y h c GV hư ng d n HS th c hi n các bi n pháp quan sát s v t, hi n tư ng hay hình nh c a chúng ñ trên cơ s ñó mà hình thành khái ni m. Phương pháp d y h c tr c quan bao g m phương pháp quan sát và phương pháp trình bày tr c quan - Phương pháp trình bày tr c quan Trình bày tr c quan là phương pháp s d ng nh ng phương ti n tr c quan, nh ng phương ti n k thu t d y h c trong quá trình d y h c. Nh ng phương ti n tr c quan bao g m: + V t th t: ñó là nh ng ñ ng, th c v t s ng trong thiên nhiên, các khoáng v t, m u hóa ch t, các hi n tư ng v t lý, hóa h c... + V t tư ng trưng như: b n ñ , ñ th , sơ ñ , hình v ... giúp HS th y ñư c m t cách tr c quan các s v t, hi n tư ng ñư c bi u di n dư i d ng khái quát, gi n ñơn. + V t t o hình như: tranh nh, mô hình, hình v , phim... thay cho nh ng s v t, hi n tư ng khó trông th y tr c ti p (c u t o các l p ñ t ñá) ho c không trông th y ñư c (ñ ng v t th i c ñ i, ho t ñ ng c a h th n kinh...) ho c quá ph c t p như máy móc... + Thí nghi m do GV bi u di n hay do HS ti n hành. + Ngôn ng giàu hình tư ng c a GV. + Các phương ti n k thu t d y h c như: phim ñèn chi u, phim giáo khoa, băng video, vô tuy n truy n hình, máy vi tính, máy phóng hình, máy chi u phim, ñ u video... - Phương pháp quan sát Quan sát là tri giác có ch ñ nh, có k ho ch t o kh năng theo dõi ti n trình và s bi n ñ i di n ra trong ñ i tư ng quan sát. Quan sát là hình th c nh n th c c m tính tích c c nh m thu th p nh ng s ki n, hình thành nh ng bi u tư ng ban ñ u v ñ i tư ng c a th gi i xung quanh ñ trên cơ s ñó làm tư li u cho quá trình tư duy. Quan sát ñư c HS s d ng khi GV trình bày các phương ti n tr c quan, các phương ti n k thu t d y h c trong các khâu c a quá trình d y h c ho c khi chính các em ti n hành công tác thí nghi m, th c nghi m. Căn c vào cách th c, ph m vi, th i gian và m c ñ t ch c quan sát mà có th phân ra nhi u lo i quan sát như: quan sát tr c ti p và quan sát gián ti p, quan sát khía

79

c nh và quan sát toàn di n, quan sát ng n h n, quan sát dài h n, quan sát t nhiên và quan sát có b trí... ð HS ti n hành quan sát có hi u qu , GV c n xác ñ nh m c ñích, yêu c u, nhi m v quan sát, hư ng d n các em cách quan sát, cách ghi chép nh ng ñi u quan sát ñư c. Trên cơ s ñó, hư ng d n các em rút ra nh ng k t lu n ñúng ñ n có tính khái quát và bi u ñ t ñư c nh ng k t lu n ñó dư i d ng b ng l i nói, ch vi t m t cách rõ ràng, chính xác. Ưu, như c ñi m c a phương pháp d y h c tr c quan - Ưu ñi m. N u s d ng t t, phương pháp này s có tác d ng: + Phát huy ñư c vai trò c a nh n th c c m tính trong d y h c. + K t h p ñư c tín hi u 1 và tín hi u 2 trong d y h c khi n HS d hi u, nh lâu, gi m m t nh c. + Phát tri n năng l c quan sát, óc tò mò, h ng thú c a HS trong h c t p. + T o ñi u ki n cho HS liên h v i cu c s ng. - Như c ñi m. N u không khéo s d ng phương pháp này s có nh ng h n ch : + HS d phân tán chú ý. + H n ch phát tri n tư duy tr u tư ng. * Nh ng yêu c u cơ b n khi s d ng phương pháp d y h c tr c quan ð phát huy hi u qu , khi s d ng phương pháp d y h c tr c quan c n tuân th các yêu c u sau: - GV c n l a ch n các phương ti n tr c quan, phương ti n k thu t d y h c cho phù h p v i m c ñích, nhi m v và n i dung d y h c c a bài. - Gi i thích rõ m c ñích trình bày và trình bày theo yêu c u c a bài. - ð m b o cho t t c HS ñư c quan sát rõ ràng, ñ y ñ (lưu ý v trí ñ t các phương ti n tr c quan, ánh sáng...). - Các phương ti n tr c quan, phương ti n k thu t d y h c c n có tác d ng tích c c ñ n quá trình nh n th c, ho t ñ ng ñ c l p c a HS. Nên nh , b n thân các phương ti n tr c quan hay các phương ti n k thu t d y h c chưa th phát huy ñư c tác d ng tích c c ñ i v i HS n u GV không bi t cách s d ng chúng. - Các phương ti n ñó c n ph i ñư c ñ m b o nh ng yêu c u v k thu t, th m m , v sinh, an toàn và kinh t ... - Quán tri t t t ba nguyên t c cơ cơ b n: s d ng phương ti n tr c quan ñúng lúc; ñúng ch và ñ cư ng ñ . - S d ng ph i h p v i các phương pháp d y h c khác. 2.2.3. Các phương pháp d y h c th c ti n Các phương pháp d y h c th c ti n ñư c xây d ng trên cơ s coi ho t ñ ng th c ti n c a HS như là m t phương ti n, m t ngu n tri th c. Nhóm này bao g m các phương pháp: - Phương pháp hư ng d n HS h c t p t SGK và các ngu n TLHT - Phương pháp luy n t p - Phương pháp ôn t p - Phương pháp làm thí nghi m 2.2.3.1. Phương pháp hư ng d n HS h c t p t SGK và các ngu n TLHT ◘SGK là gì? Ngoài SGK, có th hư ng d n HS h c t p thông qua các ngu n tài li u nào? (xem l i tr 52) ◘Vai trò c a SGK và các TLHT khác? M t s cách hư ng d n HS h c t p t SGK và các ngu n TLHT? * Vai trò c a SGK và các tài li u h c t p khác

80

V i tư cách là ngu n cung c p ki n th c cơ b n cho HS, SGK ñư c s d ng ñ giúp HS ôn t p và c ng c ki n th c ñã h c trên l p; h c thu c hay tra c u chính xác nh ng s li u, ñ nh nghĩa, ñ nh lý, công th c, các s ki n...; khái quát hóa n i dung t các ph n, các chương, các bài theo m t ch ñ nh t ñ nh... Ngoài SGK, các TLHT khác là ngu n tri th c b sung quan tr ng, phong phú, sinh ñ ng; là phương ti n h tr ñ c l c cho GV và HS trong d y h c, nh t là khi khoa h c k thu t, công ngh phát tri n như vũ bão v i s bùng n thông tin như hi n nay. Vi c s d ng có phương pháp SGK và các ngu n TLHT giúp HS m r ng, ñào sâu v n hi u bi t m t cách có h th ng; rèn luy n k năng, thói quen s d ng SGK và các TLHT; b i dư ng óc nh n xét, phê phán, tình c m trong sáng, h ng thú h c t p...chu n b cho HS kh năng t h c, h c m t cách thư ng xuyên, liên t c, su t ñ i trong tương lai. T ñó, trong quá trình gi ng d y m i môn h c, GV c n làm cho HS có ý th c và thái ñ ñúng ñ n ñ i v i vi c h c t p t SGK và các TLHT khác, nh t là bi t hư ng d n HS phương pháp h c t p t SGK và các TLHT. * M t s cách s d ng SGK và TLHT trong quá trình d y h c - S d ng SGK và TLHT khác trong quá trình gi ng d y trên l p Có th s d ng SGK và TLHT (GV có th copy TLHT phân phát cho HS) ñ hư ng d n HS nghiên c u bài h c trên l p v i các bi n pháp sau: + Hư ng d n HS làm vi c v i SGK hay TLHT khác ngay sau khi GV ra bài t p, sau l i m ñ u, ho c sau khi GV t o tình hu ng có v n ñ . Hư ng d n HS phân tích tài li u và phát bi u ý ki n xây d ng bài, cùng nhau trao ñ i th o lu n v v n ñ nghiên c u trong tài li u. + Xen k gi a vi c trình bày c a GV v i vi c ñ c l p nghiên c u tài li u c a HS. Trong ñó, nh ng ph n khó GV trình bày còn nh ng ph n d hư ng d n HS t nghiên c u ñ xây d ng bài. + Cho HS xem l i ki n th c ñã h c trong SGK hay TLHT khác có liên quan (thay cho câu h i yêu c u HS tái hi n l i tri th c có liên quan) ñ làm cơ s cho vi c ti p thu tri th c m i. + Cho HS nghiên c u SGK hay TLHT khác ñ có tư li u gi i thích k t qu di n ra trong quá trình làm thí nghi m ho c s d ng các phương ti n d y h c tr c quan. + Cho HS s d ng SGK hay TLHT khác ñ ghi nh chính xác ki n th c (s li u, s ki n, ñ nh nghĩa, ñ nh lý...). - S d ng SGK và TLHT khác ñ hư ng d n HS c ng c ki n th c, rèn k năng, k x o sau khi HS ñã h c xong tri th c trên l p ho c ôn t p nhà + Sau khi GV gi i thi u xong tài li u m i thì hư ng d n HS nghiên c u SGK hay TLHT ñ ñ i chi u, b sung tri th c trong bài gi ng. + Hư ng d n HS s d ng SGK hay TLHT khác ñ c ng c , ôn t p tài li u trên cơ s khái quát hóa, h th ng hóa ki n th c t m t chương ho c nhi u chương. + Hư ng d n HS nghiên c u SGK và TLHT khác ñ gi i quy t các d ng bài t p khác nhau ñư c ñưa ra trong quá trình d y h c như bài t p sưu t m các tài li u tr c quan ñ minh h a, kh ng ñ nh cho m t khái ni m hay m t quy lu t ñư c trình bày trong sách, bài luy n t p m t quy t c nào ñó... - Hư ng d n HS t tìm tòi, tra c u thông tin t SGK và các ngu n h c t p khác nh m th a mãn nhu c u hi u bi t&nhu c u truy n thông tin c a cá nhân, nhóm M t trong nh ng ñ c ñi m c a d y h c hi n nay là nhu c u hi u bi t c a HS có xu hư ng vư t ra ngoài ph m vi n i dung tri th c, k năng do chương trình quy ñ nh. ð ñáp ng nhu c u này, c n hu n luy n cho các em phương pháp thu th p, x lý và s d ng thông tin t SGK và các ngu n tài li u nh m gi i quy t m t câu h i, m t

81

nhi m v , m t v n ñ hay m t tình hu ng h c t p nào ñó do GV ñ ra hay do HS t ñ ra trong quá trình d y h c. ◘Quy trình tìm tòi, tra c u thông tin t các ngu n tài li u thư ng bao g m nh ng bư c nào?Các k năng c n trang b cho HS khi làm vi c v i SGK và TLHT? Quy trình chung khi th c hi n phương pháp này bao g m: ñ xu t v n ñ c n tìm tòi, tra c u; thu th p và x lý thông tin; s d ng thông tin ñ gi i quy t v n ñ . - ð xu t v n ñ tìm tòi, tra c u Ch ñ và v n ñ tìm tòi, tra c u có th do GV g i ý ho c do HS t ñ xu t trong quá trình h c t p. V n ñ tìm tòi, tra c u thư ng ñư c th hi n dư i d ng câu h i g i m kích thích h ng thú, s quan tâm ñ n vi c tìm tòi, tra c u nh m tho mãn nhu c u hi u bi t m t ch ñ nào ñó c a HS. Sau khi xác ñ nh v n ñ , m c ñích tìm tòi nghiên c u v n ñ , HS ph i xác ñ nh các nhi m v , các yêu c u và ñi u ki n c n thi t ñ gi i quy t v n ñ . Giai ñ an này s ñư c chính xác hóa thêm trong quá trình thu th p và x lý thông tin. - Thu th p và x lý thông tin Sau khi xác ñ nh ñư c ch ñ và v n ñ c n tìm tòi, tra c u, ti n hành quá trình thu th p và x lý thông tin. Hai bư c quan tr ng trong giai ño n này là thu th p và x lý thông tin. + Thu th p thông tin thông tin Trư c h t c n xác ñ nh ngu n TLHT c n tìm ki m bư c này, GV có th tr c ti p cung c p TLHT cho HS ho c gi i thi u tài li u qua Danh m c các tài li u tham kh o ñ HS t ki m. Tích c c hơn, sau khi xác ñ nh ñư c v n ñ c n tìm tòi, tra c u, HS t tìm ki m TLHT. ð th c hi n công vi c này, HS c n h c các k năng tìm ki m tài li u như: xác ñ nh căn c l a ch n tài li u (m c ñích, nhi m v , th i gian, yêu c u c a GV/HS, ñi u ki n v t ch t); xác l p danh m c tài li u tìm ki m; xác ñ nh ngu n tài li u, ñ a ch (thư m c thư vi n, ñ a ch trên m ng Internet...) và s p x p danh m c tài li u theo th t ưu tiên (GV có th cho HS nh ng l i khuyên ñ các em bi t ch n l c nh ng tài li u ñáng tin c y (d a vào tác gi , nhà xu t b n...). L p k ho ch làm vi c v i tài li u: xác ñ nh m c ñích, nhi m v , các ñi u ki n, th i gian và kh i lư ng công vi c c n gi i quy t; xác l p th t tài li u c n nghiên c u tương ng v i th i gian, nhi m v và k t qu c n ñ t; ki m tra ñ chính xác hóa k ho ch d ki n. Thu thông tin: ñ c nhanh tài li u ñ xác ñ nh ph m vi, v trí thông tin mình c n; sau ñó có th copy toàn b thông tin (thông tin thô) ho c ñ c k (phân tích và thông hi u thông tin) và ghi chép (trích d n, tóm t t...) thông tin ñưa vào h sơ ch ñ nghiên c u. Lưu ý: ñ i v i m i thông tin thu th p ñư c (b ng copy hay ghi chép), c n lưu l i trên ñó ñ y ñ ñ a ch (ñ a ch trên Internet; ñ a ch nh ng tài li u in n như tên tác gi , tác ph m, nhà xu t b n, năm xu t b n, trang; hay ñ a ch c a các thông tin thu ñư c qua các ngu n khác như chương trình nào, ñâu, th i gian nào...). + X lý thông tin Sau khi ñã thu th p ñư c m t lư ng l n các thông tin ñ gi i quy t v n ñ trong ch ñ , HS có th : Chia s v i các b n trong nhóm: chia s v cách tìm ki m thông tin, so sánh nh ng thông tin thu th p ñư c v i nhau và chia s thông tin cho nhau. Phân lo i thông tin thu ñư c theo hư ng gi i quy t v n ñ (theo yêu c u, nhi m v và k t qu c n ñ t). 82

T ng h p thông tin (th c hi n các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, t ng h p... thông tin) theo m c ñích, nhi m v s d ng. - S d ng thông tin Giai ño n này bao g m các bư c: + Xác ñ nh m c ñích, nhi m v và yêu c u ng d ng thông tin. + ð xu t các phương án s d ng và l a ch n phương án t i ưu. + Huy ñ ng v n kinh nghi m và thông tin thu ñư c t tài li u ñ gi i quy t nhi m v s d ng theo phương án ñã ch n. Trình bày thành qu tìm tòi, tra c u thành s n ph m. S n ph m ñó có th là m t b sưu t p, m t bài lu n hay m t trang Web...v ch ñ nghiên c u. Chính vi c trình bày s n ph m s giúp HS có cơ h i xem xét các quan ñi m khác nhau và th hi n quan ñi m cá nhân c a mình v v n ñ nghiên c u. + ðánh giá, rút kinh nghi m quá trình tìm tòi, tra c u và thành qu tra c u. + S d ng thông tin thu ñư c qua vi c tìm tòi, tra c u ñ gi i quy t các v n ñ khác trong h c t p và trong cu c s ng. * Các k năng c n trang b cho HS khi làm vi c v i SGK và TLHT - K năng ñ nh hư ng: k năng ñ xu t ch ñ , v n ñ tìm tòi, tra c u; k năng xác ñ nh m c ñích, nhi m v tìm tòi, tra c u; k năng xác ñ nh ngu n tài li u, l a ch n tài li u; k năng l p k ho ch tìm tòi, tra c u. - K năng thu th p và x lý thông tin + K năng ñ c văn b n K năng ñ c lư t văn b n ð c lư t là cách ñ c nhanh (li c qua) ñ bi t tài li u ñ c nói v cái gì (b c c, ý chính). ð bi t nhanh n i dung chính c a tài li u có th xem ph n m c l c hay ph n gi i thi u c a tài li u (n u có), còn n u tài li u không có ph n gi i thi u hay m c l c thì có ñ c nhanh qua các ph n, chương, m c ñ sơ b n m n i dung thông tin, xác ñ nh nh ng ph n, chương, m c c n nghiên c u k . K năng ñ c kĩ ð c kĩ là cách ñ c ñ nghiên c u, xem xét (phân tích và thông hi u) nh m hi u sâu, n m v ng ch ñ , các lu n ñi m chính c a tài li u; phân tích văn b n ñ xác ñ nh ñư c các ý trong m i ño n, m c; xác ñ nh các ý c t lõi, ý chính, ý ph , lo i b nh ng ý v n v t, xác ñ nh m i liên h gi a các ý, khu bi t các nhóm ý; t ng h p các ý trong m i nhóm, khái quát hóa chúng thành các lu n ñi m, khái ni m hay tư tư ng cơ b n. C n d y HS bi t luôn luôn ñ t ra các câu h i khi ñ c sách: ñây nói v cái gì? Cái ñó ñ c p ñ n nh ng khía c nh nào? Trong nh ng khía c nh ñó thì khía c nh nào là ch y u, b n ch t? ð tr l i ñư c các câu h i ñó, yêu c u HS di n ñ t ý chính c a n i dung ñ c ñư c, ñ t tên cho ph n, ño n ñã ñ c sao cho tên ñ m c ph n ánh ñư c ý chính. K năng ñ c và phân tích b ng s li u, bi u ñ , b n ñ , ñ th , hình v ... trong tài li u. + K năng phân lo i tài li u ñ c ñư c Phân lo i tài li u ñ c ñư c trên cơ s ti n hành phân tích c u trúc logic c a bài ñ c. Trong bài ñ c có nh ng lu n ñi m cơ b n và nh ng d n ch ng ch ng minh cho nh ng lu n ñi m ñó. Cho nên, c n d y HS bi t phân bi t nh ng thành ph n ñó trong bài ñ c. + K năng ghi chép thông tin Có các hình th c ghi chép thông tin như: ñánh d u, g ch chân hay tô ñ m, trích ghi hay ghi ñ i ý. Trích ghi là ghi l i nguyên văn nh ng câu, nh ng ño n trong tài li u trong ñóng m ngo c kép ñ khi c n có th s d ng làm tăng thêm tính thuy t ph c c a nh ng lu n ñi m trình bày. Khi trích ghi c n ghi rõ h tên tác gi , năm xu t b n, tên tác 83

ph m, nhà xu t b n, th m chí có th s trang, dòng (ví d : Hà Th Ng , ð ng Vũ Ho t (1986), Giáo d c h c, Nxb Giáo d c). + K năng l p dàn bài Dàn bài là t h p các ñ m c ch a ñ ng nh ng ý cơ b n có trong bài ñ c. Các ph n c a dàn bài có th là các ñ m c do tác gi ñưa ra hay do ngư i ñ c ñã chi ti t hóa, phân nh ra t ng ph n. ð l p dàn bài c n tách ra các ý chính, thi t l p gi a chúng m i quan h , và trên cơ s ñoï chia nh bài ñ c, l a ch n ñ m c cho t ng ph n nh . Quan h gi a ph n nh v i ph n l n hơn là quan h gi a toàn th v i b ph n. + K năng l p ñ cương ð cương là nh ng ý cơ b n c a bài ñ c ñư c tóm t t l i, có th nói ñ cương là s chi ti t hơn c a dàn bài có kèm theo nh ng câu, nh ng ño n trích d n. + K năng tóm t t tài li u ñ c ñư c Tóm t t là ghi l i nh ng ý cơ b n ñã ñư c ch ng minh trong bài ñ c, nh ng d n ch ng minh h a. Tóm t t có nhi u m c ñ khác nhau tùy thu c vào s ñ y ñ khác nhau c a n i dung. D ng tóm t t ñ y ñ là ghi l i m t cách tóm t t toàn b các hi n tư ng, s ki n... v i m i tính ch t, ñ c ñi m c a nó. D ng tóm t t ñơn gi n hơn ch ghi tóm t t nh ng n i dung khó và quan tr ng nh t, nh ng n i dung còn l i ch ghi dư i d ng ñ cương, nêu tên các v n ñ , các trích d n... ð làm tóm t t, c n bi t phân tích bài ñ c, tách ra ñ i tư ng và nh ng ñ c ñi m c a ñ i tư ng ñó, thi t l p m i quan h gi a các ñ i tư ng. - K năng s d ng thông tin + K năng xác ñ nh m c ñích, nhi m v và yêu c u s d ng thông tin. + K năng ñ xu t các phương án s d ng và l a ch n phương án t i ưu. + K năng huy ñ ng v n kinh nghi m và thông tin thu ñư c t tài li u ñ gi i quy t nhi m v s d ng theo phương án ñã ch n. - K năng ñánh giá, rút kinh nghi m quá trình tra c u và thành qu tra c u. 2.2.3.2. Phương pháp luy n t p - Khái ni m: Luy n t p là l p ñi l p l i nhi u l n nh ng hành ñ ng nh t ñ nh nh m hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o. T t c các môn h c ñ u c n t ch c luy n t p nh m hình thành cho HS nh ng hành ñ ng trí tu ho c hành ñ ng v n ñ ng tương ng. ðó là k năng, k x o gi i nh ng bài toán v Toán h c, V t lý, Hóa h c...th c hi n các b n v hình h a, so n các văn b n, các k năng, k x o trong th d c th thao, lao ñ ng... Vi c luy n t p không ch hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o riêng t ng môn h c mà còn hình thành và phát tri n nh ng k năng, k x o chung-k năng, k x o tư duy logic, t ch c lao ñ ng, h c t p m t cách khoa h c. - Các lo i luy n t p + Theo d ng th hi n ngư i ta phân thành luy n t p nói, luy n t p vi t và luy n t p thông qua các thao tác khác (luy n t p th c hành). + Theo m c ñ tích c c có luy n t p tái hi n, luy n t p sáng t o... + Theo m c ñ khó c a ho t ñ ng th c hành có luy n t p gi i bài t p v i các lo i bài th c hành khác nhau: làm bài t p; làm thí nghi m, th c nghi m; gi i quy t các v n ñ g p trong cu c s ng; lao ñ ng và tham gia vào các ho t ñ ng chính tr xã h i. - Trong d y h c, lo i th c hành ph bi n nh t ñ i v i HS là làm bài t p. ◘Quy trình gi i bài t p truy n th ng thư ng bao g m nh ng giai ño n và nh ng bư c nào?

84

Quy trình gi i bài t p truy n th ng thư ng di n ra qua b n giai ño n: phân tích ñ ; xây d ng k ho ch gi i; gi i và ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình gi i bài t p. + Phân tích ñ Giai ño n phân tích ñ thư ng ph i th c hi n các bư c: Xác ñ nh lo i bài t p Xác ñ nh yêu c u c a bài t p Hi u n i dung bài t p Xác ñ nh tri th c có liên quan + Xây d ng k ho ch gi i ðây là giai ño n HS d ki n trư c n i dung và cách th c gi i bài t p: ð gi i bài t p này c n làm nh ng gì và làm như th nào? Th t nh ng công vi c ñó? + Gi i bài t p Gi i bài t p là quá trình HS bi t huy ñ ng nh ng tri th c có liên quan ñã ñư c xác ñ nh ñ th c hi n k ho ch gi i. + Thư ng xuyên ki m tra, ñánh giá nh m ñi u khi n, ñi u ch nh k p th i quá trình gi i bài t p. - Yêu c u c n th c hi n khi s d ng phương pháp luy n t p ð phát huy hi u qu , khi s d ng phương pháp luy n t p c n tuân th các yêu c u sau: + Luy n t p ph i nh m m c ñích, yêu c u nh t ñ nh. + N m v ng lý thuy t r i m i luy n t p. + Luy n t p ph i ñư c ti n hành theo m t tr t t ch t ch : lúc ñ u ñơn gi n có s ch d n, sau tăng d n tính ph c t p c a hành ñ ng và t luy n t p. + Luy n t p theo kh năng (phù h p) trong nh ng hoàn c nh khác nhau, theo nhi u phương án. + Ti n hành luy n t p v i nhi u hình th c ña d ng, phong phú. 2.2.3.3. Phương pháp ôn t p - Ý nghĩa c a ôn t p Ôn t p là phương pháp d y h c giúp HS m r ng, ñào sâu, khái quát hóa, h th ng hóa tri th c ñã h c, n m v ng ch c nh ng k năng, k x o ñã ñư c hình thành, phát tri n trí nh , tư duy ñ c l p. ð i v i GV, thông qua ôn t p ñ s a ch a nh ng sai l m, l ch l c trong vi c n m tri th c, k năng, k x o c a HS, ñ ng th i ñi u ch nh ho t ñ ng c a mình ñ giúp HS n m v ng tri th c, k năng, k x o. - Các d ng ôn t p Căn c vào ch c năng c a ôn t p ngư i ta phân ra các lo i ôn t p: + Ôn t p c ng c bư c ñ u. D ng ôn t p này ñư c áp d ng ngay sau khi lĩnh h i tri th c, k năng, k x o. Ôn t p c ng c ñư c di n ra hàng ngày. + Ôn t p khái quát hóa, h th ng hóa tri th c. Ôn t p này thư ng di n ra sau khi h c xong m t chương, m t s chương, m t môn h c. D ng ôn t p này nh m khái quát hóa, h th ng hóa, ñào sâu, m r ng tri th c, hoàn thi n nh ng k năng, k x o. - Nh ng yêu c u khi s d ng phương pháp ôn t p ð s d ng có hi u qu phương pháp ôn t p, c n tuân th các yêu c u sau: + Ôn t p c n có k ho ch, có h th ng và k p th i. + Ôn t p trư c khi quên, ôn xen k nhi u môn. + Ôn t p ph i có tính ch t tích c c: ôn t p b ng cách tái hi n l i tri th c, c u trúc l i tri th c ñ gi i quy t v n ñ , nh m lĩnh h i tri th c m i, nh m v n d ng tri th c vào hoàn c nh quen thu c hay hoàn c nh m i, trong quá trình ñó ph i v n d ng nh ng thao tác khác nhau ñ gi i quy t v n ñ .

85

+ Khi ti n hành ôn t p khái quát, GV c n ñ ra m t h th ng câu h i ñ khi HS nghiên c u l i SGK và các TLHT khác, tái hi n l i tri th c theo m t trình t nh t ñ nh và d a vào chúng mà tìm cách tr l i ñúng ñ n. + Khi ôn t p, HS c n l p sơ ñ , b ng... nh m h th ng hóa nh ng s ki n và nh ng khái quát theo m t ph m vi câu h i nh t ñ nh và m i quan h l n nhau gi a các khái quát ñó. ◘Liên h th c ti n s d ng phương pháp ôn t p trong d y h c ph thông hi n nay ra sao? (t t, chưa t t, nguyên nhân và ñ xu t gi i pháp kh c ph c ) 2.2.3.4. Phương pháp làm thí nghi m - Khái ni m: phương pháp làm thí nghi m là phương pháp d y h c trong ñó, HS s d ng nh ng thi t b v i phương pháp th c nghi m ñ làm sáng t , kh ng ñ nh nh ng lu n ñi m lý thuy t mà GV ñã trình bày nh m c ng c , ñào sâu nh ng tri th c ñã lĩnh h i ho c v n d ng lý lu n ñ nghiên c u nh ng v n ñ do th c ti n ñ ra. Trong làm thí nghi m b ng nh ng thi t b nh t ñ nh, HS t gây ra hi n tư ng ho c quá trình c n ph i nghiên c u làm bi n ñ i ñ i tư ng, trên cơ s ñó quan sát và rút ra k t lu n. Phương pháp này ñư c s d ng r ng rãi trong các môn khoa h c t nhiên nh t là các môn khoa h c th c nghi m như Lý, Hóa, Sinh ho c môn công ngh . - Tác d ng c a phương pháp này: giúp HS n m tri th c v ng vàng, tin tư ng vào tính chính xác c a các tri th c khoa h c; gây h ng thú h c t p, óc tò mò khoa h c; rèn luy n k năng quan sát, k năng s d ng các d ng c thí nghi m; b i dư ng năng l c và ph m ch t c a ngư i lao ñ ng như: gi gìn, chăm sóc và b o v máy móc, làm vi c g n gàng, ngăn n p, có tính t ch c, k lu t... và quan tr ng hơn c là giúp HS bư c ñ u làm quen v i công tác nghiên c u khoa h c. - Cách ti n hành phương pháp làm thí nghi m Tùy theo ñi u ki n trang thi t b thí nghi m c a nhà trư ng và tính ch t ph c t p c a công tác thí nghi m, HS có th làm thí nghi m cá nhân hay theo nhóm. Khi ti n hành thí nghi m: - Giúp HS n m v ng m c ñích, yêu c u c a thí nghi m; n m v ng lý thuy t có liên quan ñ n n i dung thí nghi m; ch d n n i dung thí nghi m và các giai ño n thí nghi m v i các thi t b c n thi t; lưu ý HS cách s d ng các thi t b , các nguyên v t li u thí nghi m... - HS ñ c l p ti n hành thí nghi m, ghi chép và vi t b n tư ng trình thí nghi m trong khi ñó GV ch giám sát ñ u n n n k p th i. Cu i bu i thí nghi m GV ch ñ nh m t vài HS trình bày thí nghi m c a mình và nh ng k t lu n ñư c rút ra. Cho HS trao ñ i th o lu n và GV t ng k t, ñánh giá chung. ◘Liên h th c ti n s d ng phương pháp làm thí nghi m trong d y h c thông hi n nay ra sao? (t t, chưa t t, nguyên nhân và ý ki n ñ xu t) 2.2.4. Phương pháp ñánh giá trong d y h c ph

◘Tìm hi u kinh nghi m ñánh giá trong d y h c qua các tài li u sau: - Tr n Bá Hoành (1995), ðánh giáo giáo d c, Hà N i. - James H Mc Millan (2005), ðánh giá l p h c, Vi n ñ i h c Virginia. - Dương Thi u T ng (1995), Tr c nghi m và ño lư ng thành qu h c t p, ðHSP Tp HCM. - Quentin Stodo la Kalmer Stordahl (1996), Tr c nghi m và ño lư ng cơ b n trong giáo d c, Hà N i. 86

Sau ñây s gi i thi u khái quát (có tính ñ nh hư ng) m t s v n ñ cơ b n v ñánh giá trong d y h c. 2.2.4.1. Khái ni m và các thành t trong ñánh giá ðánh giá trong d y h c là quá trình hình thành nh ng nh n ñ nh, phán ñoán v h c t p c a HS d a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c qua ki m tra ñ i chi u v i yêu c u h c t p ñã ñ ra ñ t ñó có cơ s ñ xu t nh ng quy t ñ nh thích h p nh m c i thi n th c tr ng h c t p c a HS, ñi u ch nh, nâng cao ch t lư ng d y h c. Nh ng thành t trong ñánh giá bao g m: - M c ñích ñánh giá (ñánh giá nh m m c ñích gì?); - Xác ñ nh nh ng thông tin (c n s d ng nh ng th thu t gì ñ thu th p thông tin) ñ làm căn c ñánh giá; - ðánh giá (gi i thích nh ng k t qu như th nào? s d ng nh ng tiêu chu n, tiêu chí nào ñ ñánh giá?); - S d ng (s d ng k t qu ñánh giá làm gì? ñ chu n ñoán, phân lo i và ra nh ng quy t ñ nh trong gi ng d y). 2.2.4.2. Vai trò c a ñánh giá trong d y h c ðánh giá và gi ng d y có m i quan h m t thi t v i nhau. GV liên t c s d ng ñánh giá HS c a mình so v i m c tiêu h c t p ñ ñưa ra nh ng quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh trong gi ng d y và h c t p. ðưa ra quy t ñ nh trư c khi gi ng bài ñ ñ t ra nh ng m c tiêu h c t p, l a ch n nh ng ho t ñ ng gi ng d y thích h p và chu n b tài li u h c t p. Trong khi lên l p, c n có nh ng quy t ñ nh cách th c và nh p ñ gi i thi u thông tin bài gi ng, ki m soát hành vi c a HS, ñi u ch nh k ho ch gi ng d y. Sau bài gi ng, GV ñánh giá s h c t p c a HS (HS t ñánh giá ho t ñ ng h c t p c a mình), ñánh giá các ho t ñ ng gi ng d y và ñánh giá chính b n thân GV ñ c i ti n, nâng cao ch t lư ng gi ng d y và h c t p. ðánh giá là m t ph n c a công tác ñào t o, s không th có gi ng d y và h c t p ch t lư ng n u không có ñánh giá phù h p và ñáng tin c y. Ngư i ta ư c tính ñư c r ng ho t ñ ng liên quan t i ñánh giá chi m kho ng m t ph n ba lư ng th i gian công vi c c a GV. James (2005) ñã th hi n m i quan h gi a gi ng d y và ñánh giá qua sơ ñ sau:
M c tiêu h c t p t ng quát ðánh giá trư c khi gi ng M c tiêu h c t p c th B ng ch ng v h c t p K ho ch bài gi ng Gi ng d y có tác ñ ng ñ n HS ðánh giá ðánh giá sau gi ng d y

2.2.4.3. Quy trình ñánh giá trong d y h c liên t c ðánh giá trong d y h c bao g m vi c quy t ñ nh m c tiêu, phân tích n i dung h c t p; s d ng các phương pháp thu th p thông tin v h c t p c a HS, phân tích thông tin và s d ng các thông tin. - Bư c ñ u tiên trong ñánh giá là xác ñ nh m c tiêu h c t p phù h p và rõ ràng; t xác ñ nh m c tiêu, xác ñ nh chu n, tiêu chí ñánh giá. - Phân tích n i dung môn h c, bài h c - Xây d ng k ho ch ki m tra Sau khi n m v ng m c tiêu và phân tích n i dung h c t p, xây d ng k ho ch ki m tra (hay b ng thông s chi ti t) mô t nh ng m c tiêu ñ nh ñánh giá và xác ñ nh 87

tr ng tâm n i dung c n ñánh giá. B ng thông s ñó là m t b ng quy ñ nh hai chi u, m t chi u (ngang hay d c) bi u th n i dung còn chi u kia bi u th m c tiêu h c t p c n kh o sát. Trong m i ô c a b ng quy ñ nh hai chi u y ghi t l ph n trăm (hay s ) các câu h i ki m tra d trù cho m c tiêu hay ñơn v n i dung tương ng v i hàng d c và hàng ngang c a ô y. Dư i ñây là m t ví d . M u k ho ch ki m tra (James 2005) N i dung chính T ng c ng M c tiêu h c t p
Ki n th c hi u ñơn gi n Hi u sâu và l p lu n K năng S n ph m Tác ñ ng

1. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s % 2. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s % 3. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s % 4. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s % N. (ch ñ ) s % s % s % s % s % s % T ng s các ñ s % s % s % s % s % T ng s m c ki m tra m c/100% - Tìm ra các phương pháp ñánh giá phù h p v i m c tiêu và n i dung h c t p + Xác ñ nh các phương pháp ñánh giá Có nhi u lo i phương pháp ñư c s d ng ñ ñánh giá HS. Theo các tài li u và các văn b n thư ng g p, ñánh giá bao g m các phương pháp: quan sát; v n ñáp; vi t (g m t lu n và tr c nghi m); th c hành; t ñánh giá. Hay theo James H. McMillan (2005), các phương pháp ñánh giá bao g m b n lo i chính: Tr l i l a ch n bao g m: nhi u l a ch n, l a ch n ñúng sai, ch n câu phù h p hay câu ghép ñôi. ‫ ه‬Câu ñúng sai: là lo i câu trong ñó, trư c m t câu d n xác ñ nh HS ch c n tr l i ð ho c S. ‫ ه‬Câu nhi u l a ch n: là lo i câu h i trong ñó, ñã có t ba ñ n năm ñáp án tr l i s n, HS ch c n l a ch n m t câu tr l i ñúng ho c ñúng nh t. ‫ ه‬Câu ghép ñôi (ch n câu phù h p): là lo i câu h i trong ñó thư ng có hai dãy, m t dãy bao g m nh ng câu h i tr c nghi m và m t dãy là nh ng câu tr l i, HS ph i tìm ra t ng c p câu tr l i tương ng v i câu h i. Lo i tr l i l a ch n ñư c g i là khách quan (hay tr c nghi m khách quan) vì ñ m b o tính khách quan trong ch m ñi m. T tr l i bao g m: câu tr l i ng n, bài t p trên cơ s th c hi n g m s n ph m và k năng, ti u lu n, v n ñáp). ‫ ه‬Câu tr l i ng n: câu tr l i ng n g n như ñi n vào m t ph n tr ng cu i câu, vi t m t s t ho c m t hai câu ho c nói rõ phương pháp gi i m t bài toán như th nào ñ có ñáp s như v y. M c dù ñánh giá theo cách này mang nhi u tính ch quan, song v n có th ch m câu tr l i ng n m t cách khách quan vì ch có câu tr l i ng n nên d xác ñ nh. ‫ ه‬ðánh giá d a trên kh năng th hi n thao tác. Thao tác t o ra m t s n ph m như m t b c v , m t ñ án, m t b n báo cáo, m t trang web...hay m t k năng th thao, thuy t trình, ñ c k ch, th o lu n, ñánh máy... ‫ ه‬Ti u lu n (hay t lu n) cho phép HS t xây d ng câu tr l i. T lu n bao g m t lu n có gi i h n v n i dung trình bày, s dòng, ch th hi n n i dung và t lu n m r ng trong ñó HS ñư c vi t t do hơn và ñư c trình bày trong nhi u ño n hay trang. ‫ ه‬V n ñáp ñư c dùng thư ng xuyên ñ ki m tra ho c xác ñ nh m c ñ hi u bài dư i d ng h i-ñáp, ph ng v n ho c h i ki n.

88

Quan sát c a giáo viên là phương pháp mà GV s d ng các giác quan hay các phương ti n thay th cho các giác quan ñ ñánh giá m c ñ hi u bài và s ti n b c a HS bi u hi n qua hành ñ ng h c t p (qua thao tác, hành vi c ch , s n ph m...c a hành ñ ng h c t p). T ñánh giá: là yêu c u HS ñi n vào m t m u văn b n tr l i các câu h i th hi n s suy nghĩ c a HS v chính b n thân h (hay t ñánh giá b n thân) như th nào. Các ñi u tra v thái ñ , các phi u ñi u tra b n thân, ý ki n c a m t nhóm, ñi u tra m c ñ quan tâm, tr c nghi m kh năng và các bi n pháp v cá nhân là các m u ñ HS t ñánh giá. + Xác ñ nh s phù h p gi a phương pháp ñánh giá v i m c tiêu h c t p Khi l a ch n phương pháp ñánh giá, c n bi t m c ñ phù h p c a chúng v i m c tiêu h c t p. M t s tác gi ñã nghiên c u và xây d ng b ng li t kê s phù h p gi a m c tiêu h c t p và phương pháp ñánh giá ñ ti n l a ch n khi s d ng. B ng li t kê s phù h p gi a m c tiêu h c t p và phương pháp ñánh giá c a James (2005) dư i ñây là m t ví d : M c tiêu Tr l i l a ch n và Ti u Thao V n Quan T t tr l i ng n g n lu n tác ñáp sát nh n xét Ki n th c và hi u 5 4 3 4 3 2 ñơn gi n Hi u sâu và 2 5 4 4 2 2 l p lu n Các k năng 1 3 5 2 5 3 S n ph m 1 1 5 2 4 4 Tác ñ ng (thái ñ ) 1 2 4 4 4 5 Ghi chú: các s l n bi u hi n s thích h p cao (VD: 5= t t, 1=kém) + S d ng, th c hi n các phương pháp ñánh giá m t cách hi u qu (Tìm hi u kinh nghi m s d ng các phương pháp và k thu t ñánh giá chi ti t qua 4 tài li u trên và các tài li u khác v ñánh giá giáo d c). - Phân tích và s d ng thông tin thu ñư c D a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c qua ki m tra ñ i chi u v i yêu c u d y h c ñã ñ ra; hình thành nh ng nh n ñ nh, phán ñoán v k t qu d y h c t ñó có cơ s ñ xu t nh ng quy t ñ nh thích h p nh m c i thi n th c tr ng d y h c, ñi u ch nh, nâng cao ch t lư ng d y h c. Quá trình này bao g m: + Xác ñ nh các s cho các ñ i tư ng hay cho các ñ c ñi m c a ñ i tư ng theo nh ng nguyên t c ñã ñ nh rõ (ño). K t qu bài ki m tra c a HS ñư c ghi nh n b ng m t s ño (có th theo thang ñi m 5, 10...b c ho c các con ch ABCD...). + D a vào s ño, ñưa ra nh ng thông tin ư c lư ng trình ñ ki n th c, k năng, thái ñ c a HS (lư ng giá). Lư ng giá bao g m lư ng giá theo chu n (so sánh tương ñ i trình ñ c a HS v i chu n trung bình c a c l p) và lư ng giá theo tiêu chí ( so sánh trình ñ c a HS v i tiêu chí ñ ra). + ðưa ra nh ng nh n xét v trình ñ th c ch t c a HS trư c v n ñ ñư c ki m tra ñ ng th i ñ xu t ñ nh hư ng b khuy t sai sót ho c phát huy k t qu . + D a vào ñ nh hư ng, ñ xu t nh ng bi n pháp c th ñ giúp ñ HS. Khi ñánh giá c n căn c vào c s lư ng l n ch t lư ng k t qu h c t p c a HS; c n phân tích c th c m t ưu và m t như c th hi n trong k t qu h c t p c a các em ñ ng th i ch ra con ñư ng l p ch h ng và s a ch a sai l m mà các em m c ph i. 2.2.4.4. Nh ng yêu c u cơ b n ñ i v i vi c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p - ðánh giá ph i ñ m b o tính khách quan

89

Tính khách quan trong ñánh giá th hi n ch ñánh giá ph i phù h p v i k t qu h c t p c a HS ñã ñư c b c l m t cách trung th c. ðánh giá ph i ph n ánh ñúng, ñ y ñ , chính xác nh ng k t qu h c t p c a HS, th y ñư c nh ng ti n b , nh ng thi u sót ñ có hư ng phát huy và kh c ph c. Tránh thái ñ thi u trung th c khi ki m tra. Tránh ñánh giá chung chung, nh n ñ nh ch quan, áp ñ t thi u căn c và thành ki n. Ki m tra, ñánh giá c n d a trên nh ng tiêu chu n ñã ñư c xác ñ nh v i nguyên t c k t h p s tôn tr ng và yêu c u cao ñ i v i HS. - ðánh giá ph i ñ m b o tính toàn di n Nguyên t c này ñòi h i vi c ki m tra, ñánh giá k t qu h c t p c a HS ph i bao quát ñư c các m t c a n i dung TLHT, ñ sâu s c, tính v ng ch c c a s lĩnh h i. - ðánh giá ph i ñ m b o tính h th ng Nguyên t c này ñòi h i vi c ñánh giá k t qu h c t p c a HS ph i ñư c ti n hành thư ng xuyên, có k ho ch, theo m t h th ng nh m ñ m b o cho GV và HS có cơ s ñ ñi u khi n, ñi u ch nh k p th i quá trình d y h c, ñ m b o tính phát tri n c a h th ng d y-h c. Vi c ñánh giá ph i ñư c ti n hành m t cách công khai, k t qu ph i ñư c công b k p th i. - Ki m tra, ñánh giá ph i ñ m b o tính cá bi t Nguyên t c này ñòi h i ki m tra, ñánh giá ph i ñư c ti n hành chung cho c l p ñ ng th i ph i chú ý ñ n ñ c ñi m cá bi t c a t ng cá nhân HS. - Ngoài ra ñ ñ m b o ñánh giá có ch t lư ng c n: xác ñ nh m c tiêu h c t p rõ ràng, phù h p; n m v ng n i dung d y h c; s d ng h p lý các phương pháp ñánh giá ñ m b o giá tr và ñ tin c y c a ñánh giá; ñánh giá có tác ñ ng tích c c ñ n quá trình gi ng d y và h c t p c a GV và HS; ñánh giá có tính kh thi và hi u qu ... Vi t Nam ñã và ñang ti p c n v i các phương pháp d y h c hi n ñ i, trong tài li u này xin ñư c gi i thi u m t vài phương pháp d y h c dư i ñây: 2.2.5. Phương pháp d y h c angorit

◘Tìm hi u Angorit d y h c Ph l c 4 (và các tài li u khác), cho bi t kh năng ng d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n?
- Angorit (algorithm) hay còn g i là thu t toán, là m t thu t ng toán h c, dùng ñ ch m t b n quy ñ nh trình t nh ng thao tác nguyên t ñ m b o gi i ñư c m t bài toán b t kỳ thu c m t lo i nh t ñ nh. Trong d y h c, ñ giúp HS h c t p t t, các nhà nghiên c u ñã ñ xu t ý tư ng xây d ng các angorit h c t p. Do ñó, phương pháp d y h c angorit ra ñ i. - B n ch t c a phương pháp d y h c angorit là xây d ng các bư c ñi theo m t trình t h p lý cho t ng bài h c, cho t ng v n ñ h c t p, ñ giúp HS tu n t th c hi n các bư c ñi y nh m n m v ng v n ñ h c t p. V n ñ quan tr ng nh t trong phương pháp này là thi t k cho ñư c m t phương án t i ưu cho t ng bài, t ng v n ñ c th . - ð c ñi m c a phương pháp d y h c angorit là n i dung bài h c, v n ñ h c t p ñư c chia nh thành t ng bư c, t ng công ño n. Quá trình h c t p là quá trình HS ti n hành gi i quy t v n ñ h c t p theo t ng bư c, các bư c ñi này d t khoát d n HS t i ñích. Cho nên, phương pháp angorit có tính hi u nghi m cao. 2.2.6. Phương pháp d y h c chương trình hóa

90

◘Tìm hi u D y h c chương trình hóa Ph l c 4 (và các tài li u khác), cho bi t kh năng ng d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n?
* Khái ni m D y h c chương trình hóa là m t ki u hay m t phương pháp d y h c mà n i dung d y h c ñư c s p x p theo m t chương trình trên cơ s c a nguyên t c ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c, có tính toán m t cách ñ y ñ kh năng ti p thu t t nh t c a HS. * Các ñ c ñi m c a d y h c chương trình hoá - Tài li u h c t p ñư c chia thành nh ng ñơn v n i dung, g i là li u ki n th c; ñư c s p x p theo s phát tri n c a logic n i dung. - Vi c lĩnh h i ch ñư c chuy n sang li u ki n th c ti p theo sau khi ñ m b o ñã lĩnh h i v ng ch c li u ñang h c b ng vi c tr l i m t câu h i ki m tra cu i m i li u (b ng m t liên h ngư c k p th i). - Vi c h c t p mang tính ch t cá nhân, tùy theo năng l c c a t ng ngư i h c (ñ m b o s thích ng). - Ngoài ra, li u ki n th c ti p theo tùy thu c vào k t qu tr l i câu h i trong li u trư c (ñ m b o m i liên h ngư c ngoài). * C u trúc c a m t chương trình d y h c theo chương trình hóa Chương trình d y h c theo h phương pháp này g m nh ng bư c liên ti p, m i bư c g m có b n ph n: Ph n 1. Thông báo ki n th c cho HS, ký hi u Ph n 2. Câu h i ki m tra v ph n 1 ñ HS tr l i, kí hi u Ph n 3. ðánh giá vi c tr l i c a HS và quy t ñ nh vi c h c ti p theo kí hi u-<> Ph n 4. HS ñư c bi t v ñúng, sai c a câu tr l i c a mình kí hi u Có th dùng sơ ñ minh h a m i quan h gi a các ph n trong m t bư c và gi a các bư c dư i ñây:

Các ph n 1,2,4 ñư c g p l i thành m t li u. Thư ng m i li u ñư c ghi trên m t phi u h c t p. Chương trình là m t t p h p t t c các li u mà “GV” có, ñ ng th i v i t t c các quy t c giúp ñ m i bư c nh m xác ñ nh ñư c các bư c ti p theo m t cách duy nh t. * Các ki u chương trình Có hai ki u chương trình: chương trình ñư ng th ng và chương trình phân nhánh. - Chương trình ñư ng th ng Chương trình ñư ng th ng có tác d ng c ng c nh ng nh n th c ñúng và h n ch t i ña nh ng sai sót. chương trình này, m i HS ñ u h c theo cùng m t chương trình, ñ u ph i qua t t c các bư c như nhau, ch có nhanh hay ch m khác nhau tùy theo năng l c c a t ng ngư i. HS ph i t xây d ng l y câu tr l i cho các câu h i ki m tra.

91

Tuy nhiên, chương trình này có như c ñi m là ít phát tri n năng l c sáng t o (vì n i dung thông báo và ki m tra thư ng là d ). Cho nên, d chán ñ i v i m t s HS. - Chương trình phân nhánh Chương trình phân nhánh chú ý ñ n nh ng con ñư ng khác nhau d n t i m c ñích ñã l a ch n. Khi h c chương trình này, HS ph i t mình ch n l y m t câu tr l i trong các câu tr l i cho s n. Sau ñó, HS h c ti p theo li u nào là tùy thu c vào vi c l a ch n câu tr l i ñúng hay sai. N u tr l i ñúng câu ki m tra trong li u 1, HS ñi theo con ñư ng ng n nh t là chuy n sang li u 2, trong ñó kh ng ñ nh s ñúng ñ n c a câu tr l i và ti p t c có thông báo v ki n th c m i. N u tr l i sai, HS ph i chuy n sang m t li u ph (gi i thích rõ nguyên nhân sai l m), sau ñó bu c HS ph i quay l i li u 1 ñ ch n ñáp s khác ho c HS ph i sang li u ph th 2 (giúp kh c ph c sai l m ñã m c). Lo i chương trình này ph c t p hơn và có chú ý ñ n tư duy sáng t o c a HS, phù h p v i năng l c khác nhau c a HS. * Ưu-như c ñi m c a phương pháp d y h c chương trình hóa - Ưu ñi m. Phương pháp d y h c chương trình hóa có các ưu ñi m sau: + Tăng cư ng tính ñ c l p, tích c c c a HS trong h c t p. + Tăng cư ng cá th hóa trong ho t ñ ng d y h c. + Làm cho quá trình d y h c có kh năng và ñi u ki n khai thác ñư c các phương ti n k thu t d y h c. + Tăng cư ng ho t ñ ng d y h c hư ng vào HS. - Tuy nhiên phương pháp này cũng còn nh ng như c ñi m sau: + ði u ki n giao ti p tr c ti p GV-HS ít; do ñó, h n ch vai trò ch ñ o tr c ti p c a GV. + Tính h p tác trong h c t p gi a các HS v i nhau cũng th p. + Khó ñ m b o tính h th ng c a n i dung tri th c và k năng môn h c. + ði u ki n, phương ti n k thu t ph c v cho d y h c c ng k nh, t n kém. 2.2.6. Phương pháp d y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ
◘V i tư cách là GV b môn, hãy gi i quy t tình hu ng s 8 và s 9 (tr 56-57) và cho bi t: - Tình hu ng có v n ñ (THCVð) là gì? - Quá trình gi i quy t di n ra theo các bư c nào?Kinh nghi m giúp b n (hay nhóm) gi i quy t thành công? ◘ð c thông tin v phương pháp d y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ dư i ñây và xem xét l i cách gi i quy t hai tình hu ng trên theo quy trình. ◘ð c t trang 46-71 [27], trình bày các yêu c u (hay nguyên t c), quy trình xây d ng tình hu ng. ◘Trình bày các nguyên t c cũng như quy trình d y h c s d ng THCVð (Ph l c 4). Kh năng ng d ng phương pháp này trong gi ng d y môn h c thu c chuyên ngành c a b n? D a vào s v n d ng nh ng thành t u c a tâm lý h c và khoa h c giáo d c, các phương pháp hay các ki u, d ng d y h c trong ñó THCVð là khái ni m ch y u, là ñi m kh i ñ u, ñã và ñang d n d n xu t hi n. Hai phương pháp d y h c thu c d ng này ñang ñư c quan tâm, ñó là: d y h c gi i quy t v n ñ (ñã ñư c ng d ng nhi u nư c ta), h c t p d a trên v n ñ (ñang ph bi n các nư c phát tri n) và d y h c tình hu ng... THCVð trong d y h c gi i quy t v n ñ hay h c t p d a trên v n ñ (Problembased learning) bao g m c nh ng tình hu ng trong lý lu n l n nh ng tình hu ng trong th c ti n. Chúng thư ng ñư c t n t i dư i d ng nh ng câu h i, nh ng bài toán, nh ng

92

nhi m v hay nh ng tình hu ng th c t ... ñòi h i HS ph i c g ng n l c tìm cách gi i quy t. THCVð trong d y h c tình hu ng (Case study) ch bao g m nh ng tình hu ng có th c trong th c ti n hay nh ng tình hu ng mô ph ng th c ti n ñư c xây d ng ñ s d ng trong d y h c. ði m chung trong các d ng d y h c này là: THCVð là khái ni m ch y u và là ñi m kh i ñ u, là trung tâm c a quá trình d y h c. Cho nên, cách s d ng THCVð hai d ng d y h c này v cơ b n là gi ng nhau. 2.2.7.1. Vài nét khái quát v THCV§ * ð c trưng c a THCVð Có r t nhi u ý ki n khác nhau c a các tác gi trong và ngoài nư c v THCVð. Tuy nhiên trong ý ki n c a các tác gi (dù rõ ràng hay chưa rõ ràng) ñ u ch a ñ ng nh ng ñi m chung. Nh ng ñi m chung ñó ñư c th hi n qua s t ng k t c a Vũ Văn T o (2000) dư i ñây: - Trong THCVð luôn luôn ch a ñ ng m t n i dung c n xác ñ nh, m t nhi m v c n gi i quy t, m t khó khăn c n kh c ph c. Chính vì l ñó, vi c nghiên c u và gi i quy t THCVð có tác d ng kích thích ch th tìm tòi ñ chi m lĩnh ñư c tri th c m i ho c phương th c hành ñ ng m i. - THCVð ñư c ñ c trưng b i tr ng thái tâm lý xu t hi n ch th trong khi gi i quy t v n ñ mà vi c gi i quy t ñó l i c n ñ n tri th c, hành ñ ng m i. - THCVð ñư c c u thành b i ba y u t : nhu c u nh n th c ho c hành ñ ng c a ngư i h c, s tìm ki m nh ng tri th c và phương th c hành ñ ng chưa bi t, kh năng trí tu c a ch th th hi n kinh nghi m và năng l c. - ð c trưng cơ b n c a THCVð là nh ng lúng túng v lý thuy t và th c hành ñ gi i quy t v n ñ . Tr ng thái lúng túng xu t hi n trong quá trình nh n th c như m t mâu thu n gi a ch th và khách th nh n th c trong ho t ñ ng c a con ngư i. Chính vì v y, THCVð là m t hi n tư ng ch quan, m t tr ng thái tâm lý c a ch th . THCVð xu t hi n nh ho t ñ ng tích c c tìm tòi, nghiên c u c a chính ch th . * C u trúc c a THCVð trong d y h c THCVð là m t c u trúc-h th ng. C u trúc c a THCVð trong d y h c bao g m ba y u t : kinh nghi m (kh năng) s n có c a HS có liên quan ñ n v n ñ c n gi i quy t trong tình hu ng; kinh nghi m chưa có c n tìm (nh ng ñi u mu n bi t) có liên quan ñ có th gi i quy t ñư c v n ñ trong tình hu ng và tr ng thái tâm lý c a HS. C u trúc c a THCVð ñư c th hi n qua sơ ñ (trang bên). * Các lo i tình hu ng có v n ñ D a vào các cơ s khác nhau, có các cách phân lo i THCVð khác nhau. Okôn. V (1976) và m t s tác gi phân THCVð ra thành các lo i tình hu ng như: tình hu ng ngh ch lý, tình hu ng l a ch n, tình hu ng bác b , tình hu ng t i sao, tình hu ng th c, tình hu ng gi ñ nh... - Tình hu ng ngh ch lý: THCVð m i tho t nhìn dư ng như vô lý, không phù h p v i qui lu t, lý thuy t ñã ñư c th a nh n chung. ð i v i HS, tình hu ng này ñư c t o ra b ng cách gi i thi u nh ng s ki n, hi n tư ng trái v i quan ñi m thông thư ng, v i kinh nghi m cá nhân c a HS. Cách gi i quy t ñây là phân tích ch sai, ch chưa chính xác trong cách hi u v n ñ , t ñó tìm ra cách hi u phù h p (hi n tư ng rơi t do trái v i quan ni m thông thư ng: v t n ng rơi nhanh, v t nh rơi ch m). Sơ ñ : C u trúc c a THCVð

93

Kinh nghi m s n có Kinh nghi m c n tìm Tr ng thái tâm lý

- Tình hu ng l a ch n: THCVð xu t hi n khi ñ ng trư c m t s l a ch n r t khó khăn gi a hai hay nhi u phương án gi i quy t. - Tình hu ng bác b : THCVð ph i bác b m t k t lu n, m t lu n ñ sai l m, ph n khoa h c. - Tình hu ng t i sao: THCVð ph bi n ñ ng th i r t hi u nghi m trong nghiên c u khoa h c cũng như trong d y h c. ðây là THCVð khi ngư i ta g p ph i nh ng hi n tư ng, s ki n mà con ngư i chưa ñ tri th c ñ gi i thích cho nên, ngư i ta ph i th t ra “T i sao?”. - Tình hu ng th c: nh ng tình hu ng có th c di n ra trong cu c s ng. - Tình hu ng gi ñ nh: tình hu ng mô ph ng, tình hu ng ñư c xây d ng gi ng như th t. D a vào m c ñích và nhi m v d y h c ñ xây d ng các lo i THCVð Trong quá trình d y h c, m c ñích và nhi m v d y h c là thành t ñ nh hư ng, là thành t quy ñ nh s l a ch n và v n d ng phương pháp d y h c. Do ñó, h th ng THCVð bao g m ba nhóm sau: - Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ hình thành và phát tri n HS các k năng h c t p và k năng s ng; - Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ b i dư ng cho HS thái ñ ñúng ñ n ñ i v i hi n th c; - Nhóm THCVð ñư c xây d ng ñ giúp HS lĩnh h i tri th c có liên quan ñ n thái ñ và k năng tương ng. D a vào n i dung d y h c ñ xây d ng THCVð N i dung d y h c quy ñ nh h th ng tri th c, k năng c n hình thành HS. N i dung d y h c là thành t quy ñ nh tr c ti p s l a ch n và v n d ng phương pháp d y h c. Cho nên, c n xây d ng h th ng các THCVð ñ th c hi n n i dung d y h c. Do ñó s có h th ng THCVð ñư c xây d ng tuân theo h th ng v n ñ trong n i dung d y h c. Ngoài ra THCVð còn ñư c xây d ng căn c vào nhi u cơ s khác. T ñó, khi xây d ng THCVð ñ d y h c, c n d a vào nhi u cơ s khác nhau; trong ñó, m c ñích và n i dung d y h c ñư c coi là cơ s chính. * Quy trình x lý THCVð Vi c x lý THCVð c a HS trong h c t p di n ra theo m t logic bi n ch ng. Cơ s tâm lý h c c a nó là quá trình tư duy tr u tư ng. Quy trình x lý THCVð bao g m ba giai ño n và năm bư c ñư c s p x p theo m t trình t h p lý. Ba giai ño n ñó là: - Giai ño n phát hi n ra tình hu ng và v n ñ trong tình hu ng. - Giai ño n xem xét, gi i quy t v n ñ trong tình hu ng.

94

- Giai ño n ki m tra, ñánh giá ti n trình xem xét, gi i quy t v n ñ trong tình hu ng nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình x lý cho ñúng hư ng. Năm bư c x lý THCVð bao g m: 1). Xác ñ nh và phân tích tình hu ng; 2). Xác ñ nh v n ñ c n gi i quy t trong tình hu ng và m c ñích gi i quy t; 3). ðưa ra ý tư ng v vi c gi i quy t; 4). Xác ñ nh nh ng tri th c và kinh nghi m có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng; 5). ðánh giá vi c gi i quy t tình hu ng và rút ra k t lu n, bài h c t vi c gi i quy t tình hu ng. Năm bư c x lý THCVð ñư c di n ra như sau: Bư c 1: Xác ñ nh và phân tích THCVð Trong cu c s ng, khi g p khó khăn (hay mâu thu n) con ngư i ý th c ñư c khó khăn, mong mu n gi i quy t khó khăn và tìm cách gi i quy t, ñó chính là lúc h ñư c ñ t vào THCVð. Trong d y h c, THCVð thư ng ñư c GV xây d ng và ñưa ra cho HS gi i quy t. Sau khi THCVð ñư c xác ñ nh, c n phân ñ nh xem ñây là lo i THCVð nào; trong tình hu ng ñó còn chi ti t nào chưa rõ ràng c n ñư c làm rõ. Quan tr ng hơn, c n xác ñ nh rõ nh ng d ki n (hay còn g i là nh ng chi ti t) trong tình hu ng; nh ng d ki n này có m i quan h v i nhau như th nào và d ki n nào là d ki n ch y u. T d ki n ch y u và m i quan h c a nó v i các d ki n khác ñư c xác ñ nh s giúp ta nhanh chóng phát hi n ra v n ñ và xác ñ nh ñư c v n ñ ch y u c n gi i quy t trong THCVð này. Bư c 2: Xác ñ nh v n ñ c n gi i quy t và m c ñích gi i quy t T vi c phân tích, xem xét các d ki n trong THCVð và m i quan h gi a chúng, có th nh n ra ñư c v n ñ ch y u và th y u c n gi i quy t trong tình hu ng. C n kh ng ñ nh ñư c v n ñ ch y u ph i gi i quy t trong tình hu ng (v n ñ gi i quy t thư ng ñư c th hi n dư i d ng câu h i) và xác ñ nh rõ vi c gi i quy t ñó nh m ñ t ñư c m c ñích gì. Bư c 3: ðưa ra ý tư ng v vi c gi i quy t Sau khi ñã xác ñ nh ñư c v n ñ ch y u c n gi i quy t và ñ ra ñư c m c ñích gi i quy t, ph i nhanh chóng ñưa ra ñư c nh ng ý tư ng v vi c gi i quy t t c là d ñoán trư c hay ñ ra gi thuy t v vi c gi i quy t (V n ñ trong tình hu ng này có th có nh ng cách gi i quy t nào? Cách gi i quy t nào là t i ưu?). Nh ng ý tư ng hay nh ng d ñoán này m i ch là nh ng ý nghĩ ch quan c a HS. Tuy nhiên chúng l i có tác d ng ñ nh hư ng cho vi c ti p t c tìm cách ñ kh ng ñ nh và th c hi n ñi u d ñoán. Quá trình gi i quy t v n ñ th c ch t là quá trình ñi tìm l i gi i (câu tr l i) cho v n ñ (ñư c ñưa ra dư i d ng câu h i) hay là quá trình ch ng minh gi thuy t. Bư c 4: Xác ñ nh và huy ñ ng nh ng tri th c, kinh nghi m có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng ðây là bư c HS ph i huy ñ ng nh ng kinh nghi m ñã có ho c tìm ki m thêm nh ng kinh nghi m chưa bi t có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng. bư c này HS c n ph i xác ñ nh kinh nghi m mình c n ñ gi i quy t tình hu ng có th ñư c huy ñ ng, tìm ki m t nh ng ngu n h c t p nào (SGK, tài li u h c t p khác hay t nh ng chuyên gia có kinh nghi m...); ti n hành vi c huy ñ ng hay tìm ki m kinh nghi m t nh ng ngu n ñó và s d ng chúng ñ th c hi n chi n lư c gi i quy t THCVð như ñã d ki n bư c 3. Bư c 5: ðánh giá vi c gi i quy t tình hu ng và rút ra k t lu n, bài h c t vi c gi i quy t tình hu ng Bư c này bao g m các công vi c: xem xét l i chi n lư c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng, n u th y chi n lư c ñó t t thì kh ng ñ nh, rút ra k t lu n khái quát và bài h c c n thi t t vi c gi i quy t tình hu ng. Còn n u quá trình th c hi n phương án gi i quy t ñư c d ki n không thành do ý tư ng ñưa ra lúc ñ u sai thì lo i b ý tư ng 95

này và sau ñó th c hi n l i quá trình gi i quy t THCVð t bư c th ba. N u trong quá trình gi i quy t phát hi n ra nh ng sai sót c a ý tư ng ban ñ u thì nên xem xét ñ ñi u ch nh l i ý tư ng. Quy trình x lý THCVð ñư c th hi n sơ ñ quy trình x lý THCVð dư i ñây: Sơ ñ : Quy trình x lý THCVð XÁC ð NH &PHÂN TÍCH Bư c1 TÌNH HU NG Xác ñ nh lo i tình hu ng Xác ñ nh các d ki n trong tình hu ng, m i quan h gi a các d ki n Xác ñ nh d ki n ch y u XÁC ð NH Bư c2 V N ð C N GI I QUY T &M C ðÍCH GI I QUY T V n ñ ch y u c n gi i quy t trong tình hu ng là gì? M c ñích gi i quy t?

Bư c3

ðƯA RA NH NG Ý TƯ NG V VI C GI I QUY T

Có th có nh ng cách th c gi i quy t nào? Cách gi i quy t nào là t i ưu?

XÁC ð NH &HUY ð NG Bư c4 NH NG KINH NGHI M CÓ LIÊN QUAN ð GI I QUY T Bư c5 ðÁNH GIÁ VI C GI I QUY T TÌNH HU NG& RÚT RA K T LU N, BÀI H C

Nh ng tri th c, kinh nghi m nào c n có (ñã có ho c ph i tìm) ñ gi i quy t tình hu ng? Có th tìm ki m chúng ngu n h c t p nào? Huy ñ ng kinh nghi m ñ th c hi n phương án gi i quy t tình hu ng như ñã d ki n bư c th ba. N u ý tư ng t t thì kh ng ñ nh ý tư ng, t ñó ñánh giá vi c h c t p và rút ra nh ng k t lu n, nh ng bài h c qua vi c gi i quy t tình hu ng. N u ý tư ng vô nghĩa thì lo i b ý tư ng và b t ñ u l i t bư c th ba. N u ý tư ng còn sai sót thì có th s a ch a và t ch c l i ý tư ng.

2.2.7.2. D y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð M t xu hư ng ñ i m i trong d y h c hi n nay là xu hư ng chuy n d ch t d y h c t p trung vào GV và ki n th c sang d y h c t p trung vào HS và năng l c c a h . Theo hư ng này, d y h c thông qua s d ng nh ng THCVð nh t là nh ng tình hu ng ñư c xây d ng t th c ti n cu c s ng ñang ngày càng ñư c nghiên c u và áp d ng r ng rãi.

96

* Khái ni m: D y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð là m t h th ng d y h c d a trên nh ng quy lu t c a s lĩnh h i tri th c và cách th c ho t ñ ng m t cách sáng t o bao g m s k t h p nh ng phương pháp d y h c có nh ng nét cơ b n c a s tìm tòi khoa h c. Nh v y, nó ñ m b o cho HS lĩnh h i v ng ch c nh ng cơ s khoa h c, phát tri n tính tích c c, tính t l c và năng l c sáng t o c a HS nh m hình thành cho các em th gi i quan, nhân sinh quan ñúng ñ n và v ng ch c. D y h c thông qua vi c gi i quy t nh ng THCVð có ưu th hơn nhi u so v i phương pháp d y h c truy n th ng-phương pháp d y h c t p trung vào GV (v n ñang th nh hành các trư ng hi n nay). Nh ng ưu th c a nó ñã ñư c các nhà nghiên c u trong và ngoài nư c th a nh n. M c tiêu c a s chuy n d ch này nh m b i dư ng cho HS năng l c tư duy sáng t o, năng l c phát hi n và gi i quy t v n ñ theo ñ nh hư ng giáo d c mà ð i H i ð ng toàn qu c l n th VII ñã ñ ra là b i dư ng cho HS năng l c tư duy sáng t o, năng l c gi i quy t v n ñ . * D ng d y h c này có các ñ c trưng cơ b n sau: - ð c trưng cơ b n nh t ñó là HS h c t p thông qua gi i quy t h th ng THCVð. - Quá trình d y h c theo phương pháp này ñư c chia thành nh ng giai ño n, nh ng bư c có tính m c ñích chuyên bi t. - Quá trình d y h c thông qua vi c s d ng THCVð có th ñư c t ch c v i nhi u hình th c và phương pháp d y h c phong phú, ña d ng. Các hình th c (lên l p, h c nhà...v i các d ng h c t p cá nhân, nhóm, t p th ) và phương pháp d y h c (h iñáp g i m ; tìm tòi, nghiên c u tài li u; ñóng vai; báo cáo và trình bày...) ñư c s d ng ph i h p. Trong quá trình ñó, HS ñư c lôi cu n tham gia cùng t p th , ñ ng não, tranh lu n dư i s hư ng d n, g i m c a GV. - Phương pháp d y h c s d ng THCVð cũng có th thâm nh p vào các phương pháp khác ñ tăng cư ng hi u qu c a các phương pháp ñó. Ví d : thuy t trình nêu v n ñ , trình bày tr c quan nêu v n ñ ... • Ví d : trư c khi h c ñ nh lu t Acximét, giáo viên nêu câu h i: T i sao s t cho vào nư c thì chìm, g thì n i? HS: Vì t tr ng c a s t l n hơn 1, th i s t chìm còn t tr ng c a g bé hơn 1 nên n i. Nhưng t i sao tàu th y b ng s t l i ch hàng n ng mà v n n i? Hi n tư ng này mâu thu n v i tri th c c a h c sinh ñã có trư c ñây làm xu t hi n các em tr ng thái khó khăn v nh n th c, b ng tri th c v t lý ñã h c trư c ñó các em không th gi i thích ñư c khi n các em có nhu c u mu n ti p thu tri th c m i. 2.2.7.2. Các m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð Các m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð ñư c quy ñ nh b i m c ñ ñi u khi n c a GV và m c ñ ch ñ ng, tích c c c a HS trong quá trình d y h c. Các m c ñ c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð bao g m: - S d ng THCVð ñ g i m hay minh h a cho vi c trình bày nh m kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS. M c ñ này ñư c th hi n trong phương pháp thuy t trình nêu v n ñ . - GV t o ra v n ñ và d n d t HS gi i quy t v n ñ . Quá trình này ñư c di n ra theo hai c p ñ : + GV và HS cùng nhau tham gia gi i quy t v n ñ . + HS t nghiên c u ñ gi i quy t v n ñ . ðánh giá k t qu và rút ra k t lu n t vi c gi i quy t THCVð có s tr giúp c a GV. - HS ch ñ ng t o ra THCVð và ch ñ ng gi i quy t. ðánh giá k t qu và rút ra k t lu n t vi c gi i quy t THCVð có s tr giúp c a GV. ðây ñư c coi là m c ñ cao nh t c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð.

97

2.2.7.3. Nh ng ưu, như c ñi m c a d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð - Ưu ñi m. D y h c thông qua gi i quy t THCVð có nhi u ưu ñi m. ðó là: + HS ñư c h c t p trong môi trư ng sư ph m lý tư ng, ñư c làm vi c tr c ti p v i ñ i tư ng h c t p nh n i dung h c t p ñư c g n v i tình hu ng c th . ði u ñó có tác d ng kích thích óc tò mò, ham hi u bi t c a HS, làm cho HS th y ñư c s h c là c n thi t ñ i v i cu c s ng. + Tăng cư ng tính ñ c l p, tích c c và tinh th n h p tác cùng nhau gi i quy t tình hu ng c a HS. + Phát tri n các k năng gi i quy t v n ñ -m t m c tiêu hàng ñ u c a n n giáo d c trong xã h i hi n ñ i. + Chu n b t t nh t cho HS kh năng thích ng v i cu c s ng. - Tuy nhiên, d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð cũng còn nh ng như c ñi m; ñó là: t n th i gian, HS d l c hư ng trong quá trình gi i quy t v n ñ , vi c xây d ng các THCVð trong d y h c và hư ng d n HS gi i quy t là công vi c khó khăn, không ph i n i dung d y h c nào cũng s d ng ñư c phương pháp này... 2.2.7.4. ð quá trình d y h c thông qua vi c gi i quy t THCVð có hi u qu c n tuân th các các nguyên t c và các quy trình xây d ng, s d ng tình hu ng. Ngoài ra c n chu n b các ñi u ki n c n thi t h tr sau: - ði u ki n v ý th c, thái ñ ñ i v i ñ i m i phương pháp d y h c: + GV và HS ph i có ñ ng cơ, có nhu c u, có ý th c, thái ñ ñúng ñ n ñ i v i s ñ i m i trong d y h c. + Ngư i GV c n có nhân cách c a m t nhà giáo toàn di n. Trong ñó ñ c bi t chú tr ng ñ n kh năng n m v ng chuyên môn; kh năng s d ng thành th o các phương pháp và các hình th c t ch c d y h c, nh t là s d ng THCVð; tin tư ng vào hi u qu c a vi c s d ng THCVð trong d y h c; có nhi t tình, tâm huy t v i ngh ñ s n sàng ñ u tư cho s ñ i m i trong quá trình d y h c c a mình vì ñ i m i trong d y h c như v y c n r t nhi u th i gian và công s c k c ti n b c; có ý th c, thái ñ h p tác và h c h i các ñ ng nghi p khác. + GV và HS ph i có ý th c g n tri th c v i th c ti n cu c s ng. + GV và HS c n có tinh th n h p tác trên cơ s tôn tr ng l n nhau. + Th c hi n quy trình s d ng THCVð m t cách linh ho t, sáng t o, tránh máy móc, r p khuôn. - ði u ki n v cơ s v t ch t và các ñi u ki n d y h c khác - C n ñ m b o ñ y ñ sách và các tài li u d y h c có liên quan ñ GV và HS có th nghiên c u, s d ng trên l p ho c nhà. - Quá trình d y h c s d ng THCVð c n ñư c t ch c v i s lư ng HS không quá ñông, v trí ng i h c c a HS cơ ñ ng ho c tương ñ i cơ ñ ng ñ thu n l i trong h p tác làm vi c theo nhóm nh trên l p. - Có các phương ti n có th giúp ti t ki m th i gian thuy t trình, h th ng hóa bài h c trên l p.

2.3. CÁC HÌNH TH C T CH C D Y H C
◘Thành l p 6 nhóm, m i nhóm tìm hi u m t v n ñ (t 2.3.1 ñ n 2.3.6) sau ñó chia s s hi u bi t v n ñ ñư c phân công nghiên c u cho thành viên các nhóm khác b ng cách ghép nhóm.. 98

2.3.1. Hình th c lên l p 2.3.1.1. Khái ni m lên l p Lên l p là hình th c t ch c d y h c, trong ñó: - Ho t ñ ng d y h c ñư c ti n hành chung cho c l p g m m t s HS nh t ñ nh có cùng l a tu i, cùng trình ñ nh n th c. - Ho t ñ ng d y h c ñư c ti n hành theo t ng ti t ñư c s p x p m t cách khoa h c thành th i khóa bi u. - GV tr c ti p ñi u khi n ho t ñ ng nh n th c c a HS c l p ñ ng th i chú ý ñ n t ng HS. 2.3.1.2. Nh ng ưu, như c ñi m c a hình th c lên l p Ưu ñi m: - Có th ñào t o ñư c hàng lo t HS, cho nên ñ m b o hi u qu kinh t trong d y h c. - Có th ñ m b o s th ng nh t trong ph m vi toàn qu c v k ho ch d y h c. - T o ñi u ki n b i dư ng cho HS ý th c t p th và các ph m ch t ñ o ñ c khác c a con ngư i m i. Như c ñi m: - HS không có ñ ñi u ki n ñ n m v ng ngay tri th c, k năng, k x o. - GV không có ñ ñi u ki n ñ chú ý ñ n ñ c ñi m riêng c a t ng HS. - Không có ñ ñi u ki n ñ HS th a mãn nhu c u nh n th c r ng rãi và sâu s c nh ng tri th c vư t ra ngoài ph m vi quy ñ nh c a chương trình. T ưu, như c ñi m này, hình th c lên l p ñư c coi là hình th c t ch c d y h c cơ b n nhưng không ph i là duy nh t. 2.3.1.3. Nh ng lưu ý khi th c hi n bài h c trên l p Ngoài th c hi n t t các nguyên t c d y h c, các yêu c u c a bài h c trên l p; ñ quá trình d y h c trên l p ñ t hi u qu , nên lưu ý m t s ñi m sau: - Trư c khi lên l p, GV c n có s chu n b chu ñáo b ng vi c xây d ng k ho ch chương trình d y h c môn h c cho t ng năm, t ng h c kỳ và t ng ti t. - Khi lên l p, GV c n th c hi n m t cách nghiêm túc, linh ho t và sáng t o giáo án. Lên l p c n chú ý m t s ñi m sau: + ð m b o k ho ch d ki n (n u là giáo sinh th c t p, GV m i thì nên d y th ñ rút kinh nghi m trư c), tránh rơi vào tình tr ng b ñ ng. + Duy trì ñư c b u không khí làm vi c tích c c, có hi u qu su t t ñ u ti t ñ n cu i ti t h c, ngăn ch n hi n tư ng vi ph m k lu t gi h c. + Bao quát l p, nh y c m, linh ho t, k p th i gi i quy t các tình hu ng sư ph m x y ra. + S d ng th i gian h p lý. + Tư th , tác phong ñàng hoàng, thái ñ nghiêm túc, thân m t, dân ch , gi ng nói d nghe v i t c ñ , nh p ñi u v a ph i. + K t thúc bài h c ñúng gi . - Sau khi lên l p GV nên căn c vào giáo án và quá trình th c hi n giáo án ñ t ñánh giá v k t qu c a ti t d y theo các v n ñ ch y u sau: ðã ñ t ñư c nh ng gì? Chưa ñ t ñư c nh ng gì? Nguyên nhân thành công, th t b i? Phát huy và kh c ph c b ng cách nào?... Hình th c lên l p có nhi u ưu ñi m cơ b n, song nó cũng có nh ng h n ch nh t ñ nh, cho nên, nó là hình th c d y h c cơ b n nhưng không ph i là duy nh t. ð b sung cho nó, c n s d ng ph i h p v i các hình th c t ch c d y h c khác. Trong ñó ñ c bi t là hình th c th o lu n nhóm. 2.3.2. Hình th c th o lu n Th o lu n trong d y h c ngày càng ñư c quan tâm, nghiên c u và áp d ng. 99

2.3.2.1. Khái ni m Th o lu n là hình th c t ch c d y h c trong ñó, HS cùng nhau trao ñ i ñ chia s kinh nghi m, ý ki n hay ñ ñi ñ n th ng nh t m t v n ñ nào ñó. 2.3.2.2. Tác d ng Th o lu n có tác d ng làm cho các em trong l p có cơ h i tham gia ý ki n, phát huy ñư c tính ch ñ ng c a mình; khuy n khích nh ng em nhút nhát, nh ng em không dám phát bi u ch ñông ngư i cũng có cơ h i nói lên suy nghĩ c a mình trong nhóm nh hơn. Th o lu n giúp HS chia s ý ki n và kinh nghi m; t o ñi u ki n ñ các em h c h i l n nhau theo quan ñi m “H c th y không tày h c b n”; hình thành và phát tri n cho HS kh năng h p tác. Bên c nh ñó, th o lu n còn giúp HS c ng c , ñào sâu tri th c m i h c ñư c hay làm sáng t nh ng ñi u th c m c. 2.3.2.3. Các hình th c Th o lu n trong d y h c có th ñư c t ch c v i các hình th c: th o lu n trên l p và th o lu n theo nhóm nh . * Hình th c th o lu n trên l p - Th o lu n trên l p là hình th c t ch c ñi u khi n HS c l p trao ñ i ý ki n v n i dung h c t p qua ñó ñ t ñư c m c tiêu d y h c. - ði m m nh và nh ng h n ch c a th o lu n l p + ði m m nh. Th o lu n l p có nh ng ưu ñi m cơ b n như: Giúp hình thành các tri th c lý lu n, tri th c v giá tr , c m xúc và hi u bi t HS m t cách h th ng. HS h c ñư c cách suy nghĩ và th hi n kh năng v n d ng hi u bi t t nhi u ngu n thông tin khác nhau ñ trình bày v n ñ b ng ngôn ng nói c a mình. T o ñ ng cơ kích thích HS c l p tích c c tham gia h c t p. T o thái ñ bình ñ ng và thân thi n gi a GV-HS và HS-HS. Giúp GV có nhi u cơ h i hi u bi t, ñánh giá ki n th c, kinh nghi m và tư duy c a HS. ð ng th i t o cơ h i cho HS hi u, ñánh giá b n thân và các b n khác trong l p. + Tuy nhiên, vi c t ch c th o lu n l p cũng còn nh ng h n ch trong nh ng trư ng h p như: Mu n cung c p cho HS kh i lư ng ki n th c nhi u trong kho ng th i gian ng n. Khi các ch ñ c a n i dung d y h c ñã rõ ràng và ñơn gi n. Khi s lư ng HS quá ñông, GV khó qu n lý l p qua th o lu n. Khi HS có thói quen th ñ ng, l i. - Khi t ch c cho HS th o lu n trên l p, c n th c hi n theo các bư c sau: + Bư c chu n b Xây d ng k ho ch, qua ñó giúp HS ý th c ñư c m c tiêu, yêu c u, n i dung c a v n ñ c n th o lu n, các ngu n tài li u chính, phương pháp ti n hành, k ho ch th c hi n và nhi m v c a t p th cũng như c a cá nhân. Cho HS th i gian chu n b , ki m tra s chu n b c a các em. + Bư c ti n hành th o lu n GV ñi u khi n ho c b i dư ng ñ HS t ñi u khi n bu i th o lu n trên l p sao cho có th lôi cu n, ñ ng viên, khuy n khích ñư c t t c HS cùng tham gia trao ñ i th o lu n. Có nhi u công vi c c n ti n hành khi t ch c cho HS th o lu n trên l p như: B trí ch ng i sao cho các HS có th nhìn rõ nhau là t t nh t. Kh i ñ ng th o lu n b ng cách nêu các s ki n có liên quan ñ n ch ñ th o lu n và ñưa ra nh ng câu h i d n d t HS vào cu c th o lu n; t o ra s b t ñ ng ý ki n gi a các thành viên trong l p ñ thu hút các em vào cu c th o lu n; t o ra tình hu ng có v n ñ . 100

D n d t HS tham gia th o lu n. - Bư c t ng k t T ng k t nh ng ý ki n phát bi u; nêu lên m t cách súc tích và có h th ng nh ng ý ki n th ng nh t và nh ng ý ki n chưa th ng nh t; góp ý v các ý ki n chưa th ng nh t và b sung thêm nh ng ý ki n c n thi t; ñánh giá các ý ki n phát bi u, nh n xét ý th c tinh th n làm vi c c a t p th và cá nhân. - Vai trò c a ngư i ñi u khi n và cách d n d t bu i th o lu n: Vi c t ch c th o lu n l p có thành công hay không ph thu c r t nhi u vào vai trò c a ngư i ñi u khi n. Ngư i ñi u khi n có th là tr ng tài phân x ý ki n c a các HS, cũng có th là ngư i ñ nh hư ng, d n d t HS khám phá và phát hi n nh ng ñi u m i trong các ý ki n khác v i mình. S thành công c a cu c th o lu n ph thu c r t nhi u vào thái ñ và ngh thu t d n d t c a ngư i ñi u khi n. + Ngh thu t d n d t th o lu n Hai y u t quan tr ng nh hư ng ñ n ch t lư ng cu c th o lu n ñó là: ngh thu t s d ng câu h i và k thu t s d ng phương pháp hai c t. Trong ñó: Câu h i ñư c coi là phương ti n trong vi c ñi u khi n th o lu n. Câu h i ñư c dùng ñ ñ nh hư ng, d n d t HS trong quá trình th o lu n. ð kh i ñ ng và ñ nh hư ng HS trong quá trình th o lu n thư ng s d ng câu h i g i m . Các câu h i nên d a vào th c t , v n kinh nghi m ñã có c a HS. Tránh s d ng các câu h i hàm ý m a mai, xúc ph m ngư i tr l i khi h có câu tr l i chưa ñúng. Trong nhi u trư ng h p có th chuy n giao quan h GV-HS sang HS-HS. Trong nh ng trư ng h p xu t hi n nh ng ý ki n khác nhau, th m chí ñ i kháng nhau gi a hai hay nhi u nhóm, cách t t nh t cho ngư i ñi u khi n là s d ng phương pháp hai c t: ngư i ñi u khi n k trên b ng hai c t, c t các ý ki n tán thành và c t các ý ki n không tán thành. Nhi m v c a ngư i ñi u khi n là hi u và ghi tóm t t ý ki n c a t ng nhóm ñưa ra. Ngư i ñi u khi n cũng có th ghi tóm t t t t c các ý ki n thành m t c t trên b ng. Khi không còn ý ki n, cu c th o lu n s chuy n sang m c nh n xét (ñánh giá) các ý ki n. + Ngh thu t bi u hi n thái ñ c a ngư i ñi u khi n Ngư i ñi u khi n c n có thái ñ trân tr ng các thành viên và ý ki n c a h trong t ch c th o lu n b ng s l ng nghe và chia s khi các thành viên tr l i ho c ñ t câu h i. ð khuy n khích HS tham gia th o lu n, xóa b nh ng c n tr v tâm lý c a HS, ngư i ñi u khi n nên bi t th hi n thái ñ c a mình ch ng h n ánh m t thân thi n, g t ñ u tán thư ng, ñ n g n ngư i tr l i và s d ng nhi u câu khích l , ñ ng viên. L i nói nên m nh m , hùng h n th hi n s quan tâm, nhi t tình trao ñ i. * Th o lu n theo nhóm nh D y h c theo nhóm nh là m t trong nh ng hư ng ñ i m i tích c c trong nhà trư ng hi n nay. Có nhi u hình th c t ch c ho t ñ ng h c t p theo nhóm nh . M t trong ñó là th o lu n theo nhóm nh trên l p. Th o lu n theo nhóm nh trên l p là s phát tri n c a th o lu n l p. Hình th c này ñang ñư c s d ng ph bi n trong quá trình d y h c. - Th o lu n theo nhóm nh là hình th c d y h c trong ñó HS ñư c chia thành t ng nhóm nh (kho ng t 2-6 HS) cùng nhau làm vi c và th o lu n v m t ch ñ , m t nhi m v ho c m t tình hu ng h c t p nào ñó. - Th o lu n theo nhóm nh trên l p có nhi u ưu th hơn th o lu n l p, tuy nhiên nó cũng còn có nh ng h n ch . + Ưu ñi m: Tăng cư ng t i ña cơ h i ñ các HS trong l p ñư c làm vi c và th hi n kh năng c a mình, phát huy cao tinh th n hi u bi t, h c h i và kh năng h p tác, thi ñua gi a các thành viên trong l p. 101

Không khí làm vi c sôi n i. GV có cơ h i thu ñư c thông tin ph n h i t HS nhi u hơn. Tăng cư ng tính tích c c h c t p c a HS nhi u hơn. + Tuy nhiên, th o lu n nhóm nh cũng có nh ng h n ch nh t ñ nh như: Các nhóm và cá nhân trong nhóm d b ch ch hư ng v i ch ñ ban ñ u. T n nhi u th i gian hơn. Hi u qu th o lu n nhóm nh ph thu c r t nhi u vào tinh th n tham gia c a các thành viên trong nhóm, trong khi ñó thì cơ h i ñ HS tr thành “ngư i ngoài cu c” cũng nhi u hơn. Làm vi c theo nhóm nh gây hưng ph n ho t ñ ng r t cao cho các thành viên trong nhóm tuy nhiên nó cũng d t o ra tình tr ng m t m i, trì tr . - Các lo i nhóm th o lu n Có th d a vào các cơ s khác nhau ñ xây d ng các nhóm h c t p và th o lu n khác nhau trong quá trình d y h c. + D a vào m c ñ tích c c c a HS trong h c nhóm có th phân ra nhóm h c truy n th ng và nhóm h c h p tác. Nhóm h c ñư c t ch c t trư c ñ n nay nhà trư ng Vi t Nam ph bi n v n là nhóm h c theo ki u truy n th ng. Tuy v y, nhóm h c h p tác ñã và ñang ñư c ti p c n d n d n. (Putnam (1998) ñã ñưa ra nh ng ñ c ñi m và yêu c u cơ b n ñ phân bi t cách h c h p tác v i các cách h c khác: • S l thu c tích c c (là c t lõi c a h c h p tác): vi c ñ t ñư c m c tiêu c a nhóm ph thu c vào s h p tác làm vi c c a t t c các thành viên trong nhóm. ð có s l thu c tích c c c n: ñ t m c tiêu chung cho c nhóm, phân công công vi c, phân chia tài li u tham kh o và thông tin cho cách thành viên trong nhóm, phân công các vai trò khác nhau cho HS, t ng ph n thư ng khi nhóm ñ t ñư c m c tiêu. • Trách nhi m cá nhân: các thành viên trong nhóm ph i ý th c ñư c trách nhi m ñóng góp c a mình ñ hoàn thành công vi c chung c a c nhóm. • K năng giao ti p: HS c n ph i ñư c h c và th c hành các k năng giao ti p trong nhóm. Ví d : HS Ti u h c c n ñư c rèn luy n các k năng như hoà nh p v i nhóm, cùng chia s tài li u, luân phiên nhau, ñ ng viên nhau... Còn HS trung h c c n ñư c rèn luy n các k năng như h c tích c c, di n ñ t nh ng gì ngư i khác nói b ng l i c a mình, bày t s khen ng i và gi i quy t v n ñ ... • Ti p xúc m t ñ i m t: HS ñư c ti p xúc tr c ti p m t ñ i m t v i nhau trong lúc làm vi c. • Ki m tra, ñánh giá và xác ñ nh m c tiêu: theo ñ nh kỳ, nhóm ph i ki m tra, ñánh giá rút kinh nghi m và xác ñ nh m c tiêu c a nhóm cho th i gian t i. ði m khác nhau gi a hai nhóm h c ñư c th hi n qua b ng so sánh trang bên. Nhóm h c h p tác - L thu c tích c c - Cá nhân ch u trách nhi m - Các k năng h p tác ñư c d y tr c ti p - T t c các thành viên ch u trách nhi m cho s thành công c a c nhóm - Cùng nhau lãnh ñ o - GV quan sát và cho nh n xét Nhóm h c truy n th ng - Không l thu c tích c c - Cá nhân không ch u trách nhi m - Không d y các k năng giao ti p - M i ngư i ch u trách nhi m cho s ñóng góp c a riêng mình - Ch ñ nh m t ngư i lãnh ñ o - GV không tham gia vào nhóm

102

- Tiêu chu n thành công gi ng nhau - Cơ h i thành công như nhau - Nhóm ñánh giá quá trình và ñ t m c - Không ñánh giá, không ñ t m c tiêu tiêu s p t i + D a vào s lư ng HS tham gia trong m t nhóm có: Nhóm ñôi: nhóm ghép ñôi hai HS v i nhau Nhóm nh : nhóm có t 3 ñ n 6 em Nhóm l n: nhóm có t 7 ñ n 15 em + D a vào hình th c c a s h p tác trong h c nhóm: Nhóm h p tác theo ki u hình th c: nhóm này bao g m m t s em làm vi c cùng nhau trong kho ng th i gian 1 ti t h c ñ n vài tu n l ñ ñ t ñư c m c tiêu h c t p và cùng nhau hoàn thành các bài t p, các nhi m v c th . Nhóm h p tác theo ki u không hình th c: nhóm này HS cùng nhau làm vi c ñ ñ t ñư c m c tiêu chung trong ch c lát, trong m t bài gi ng, m t ph n trình bày hay xem m t băng hình. Hình th c này ñư c áp d ng ñ hư ng HS chú ý vào m t tài li u nào ñó ho c ñ t o khí th h c t p trên l p. Hình th c: cho HS th o lu n trư c, sau và trong quá trình gi ng bài b ng cách quay sang nhau. Hình th c này giúp HS bi t s p x p, gi i thích, tóm t t và v n d ng tài li u vào các hình th c tư duy trong quá trình d y h c trên l p. Nhóm h p tác cơ b n: nhóm này bao g m các thành viên c ñ nh và ñ m i thành ph n. M c tiêu c a nhóm h c này là: cho phép các thành viên ng h , giúp ñ , khuy n khích và h tr nhau ñ ñ t k t qu h c t p t t. Các nhóm này c ñ nh (kéo dài t m t ñ n vài năm). Gi a các thành viên trong nhóm có m i quan h b n bè lâu dài và s quan tâm chăm sóc l n nhau giúp các thành viên trong nhóm h c t p chăm ch . + D a vào cách t ch c nhóm h c h p tác trên l p Nhóm h c ñư c t ch c trên cơ s ghép nhóm cách này, HS ñư c x p vào nhóm ñ u tiên và sau ñó l i ñư c x p vào nhóm th hai. Ví d : Trong nhóm ñ u tiên, c l p ñư c chia thành 6 nhóm, m i nhóm 5 em; 6 nhóm cùng gi i quy t các v n ñ c a m t ch ñ ; trong ñó, m i nhóm gi i quy t m t v n ñ , các em trong nhóm ghi chép l i. Sau ñó, GV l i x p HS thành 5 nhóm m i, m i nhóm g m 6 thành viên (6 thành viên c a 6 nhóm cũ ghép l i). Như v y, m t thành viên c a m i nhóm cũ tr thành “ñ i s ” cho nhóm c a mình trong nhóm m i. Nhóm ñ u: 11111 22222 33333 44444 55555 66666 Nhóm th hai: 123456 123456 123456 123456 123456 ð ghép nhóm l n hai, có th ñ t tên hay ký hi u nào ñó cho m i thành viên c a nhóm ñ u; tên hay ký hi u ñó s ñư c s d ng làm tên hay ký hi u cho ghép nhóm l n hai Ví d s d ng ch cái ñ ñ t cho m i thành viên trong nhóm ñ u tiên: Nhóm ñ u: 1A,1B,1C,1D,1E; 2A, 2B, 2C, 2D, 2E... Nhóm l n hai: A (bao g m 1A, 2A, 3A, 4A, 5A, 6A), B, C ,D , E Nhóm hình thành theo ki u Kim t tháp cách này, l p h c ñư c b t ñ u b ng s làm vi c ñ c l p c a cá nhân HS. HS ñ ng não gi i quy t m t v n ñ nào ñó, ghi l i ý tư ng riêng c a mình. Sau ñó các em k t ñôi l i làm vi c v i nhau ñ l y thêm ý ki n t b n mình. K ñ n các ñôi s k t h p l i v i nhau thành nhóm 4... B ng t ng k t các ý ki n hay bi n pháp t t nh t ñ gi i quy t v n ñ ñ u ph i d a trên ý ki n c a s ñông. Nhóm hình thành theo ki u ho t ñ ng “trà tr n”

103

Ho t ñ ng “trà tr n” là ho t ñ ng trong ñó, các thành viên trong l p ñ ng d y và di chuy n ñ thu th p thông tin t các thành viên khác khi trà tr n vào trong m t nhóm (gi ng như khách m i t i m t bu i ti c ñ ng g p g , ti p xúc v i nhau). - Cách thành l p nhóm + Thành l p ñôi: HS có th quay sang làm vi c v i b n k bên ho c quay xu ng làm vi c v i b n ng i bàn dư i (n u l có th cho nhóm 3 HS) + Thành l p nhóm (t 3 HS tr lên) có th b ng các cách sau: Phân nhóm b ng cách cho HS t ch n ñ thành l p nhóm. Phân nhóm b ng cách cho HS quay sang làm vi c v i các b n bên c nh, phía trư c ho c phía sau. Phân nhóm theo kh năng c a HS. Phân nhóm theo th t tên trong b ng ch cái hay theo tháng sinh c a HS. Phân nhóm có s cân b ng nam n . Phân nhóm b ng cách ñánh s 1,2,3,4... - Phân vai trong nhóm Trong quá trình làm vi c trong nhóm, tùy theo s lư ng HS c a nhóm, m i HS ñư c giao ñ m trách m t vai trò. S phân công này có tác d ng phát huy tính tích c c và tinh th n làm vi c c a các thành viên trong nhóm. Thư ng thì GV phân công cho HS b ng cách ch ñ nh, sau ñó HS thay phiên nhau. Như v y m i thành viên trong nhóm ñ u có cơ h i ñ m trách t t c các vai trò. Các vai trong nhóm và nhi m v c a m i vai: + Nhóm trư ng: ñi u khi n ñ các thành viên trong nhóm làm vi c t t, phân chia các công vi c cho các thành viên trong nhóm. + Thư ký: ghi chép l i ý ki n th o lu n c a nhóm, chu n b tài li u ñ trình bày trư c l p. + Giám sát viên: ñôn ñ c công vi c ñ nhóm hoàn thành ñúng th i gian quy ñ nh cũng như nh c nh các b n v tr t t , v sinh, di d i ñ a ñi m... + Báo cáo viên: thay m t nhóm báo cáo công vi c c a nhóm. + Các vai khác: có th làm nhi m v tr lý cho nhóm trư ng... - Khi t ch c cho HS th o lu n theo nhóm nh trên l p, có th th c hi n theo các bư c sau: + Xác ñ nh các v n ñ h c t p; + Thành l p nhóm; + Giao nhi m v , yêu c u, n ñ nh th i gian và cung c p nh ng ñi u ki n, phương ti n ñ nhóm làm vi c; + Phân công trách nhi m cho các thành viên trong nhóm; + Nhóm ti n hành th o lu n nhóm; + Báo cáo viên c a các nhóm trình bày k t qu th o lu n trư c t p th l p dư i s hư ng d n c a GV hay hư ng d n viên. + T ng k t các v n ñ th o lu n và rút kinh nghi m chung. - M t s kinh nghi m trong t ch c th o lu n và h c t p theo nhóm nh : + ðưa ra nh ng yêu c u, nhi m v và hư ng d n HS các th c th o lu n, làm vi c theo nhóm nh . + Chia n i dung bài d y thành nh ng v n ñ nh có s liên k t v i nhau. + Phân công trách nhi m cho các thành viên trong nhóm và luân phiên các trách nhi m ñó. + T i m t th i ñi m có th giao cho nhi u nhóm nh cùng th o lu n m t v n ñ ho c m i nhóm th o lu n m t v n ñ sau ñó ghép nhóm. + Tuân th quy trình th o lu n: (xác ñ nh v n ñ , xây d ng gi thuy t, ch ng minh gi thuy t, ñánh giá và th ng nh t các gi i pháp). 104

+ S n ph m c a ho t ñ ng cá nhân hay c a c nhóm ph i ñư c th hi n qua các văn b n, ñư c gi i thi u và trình bày trong nhóm hay trư c các nhóm khác. + Có thông tin ph n h i gi a các nhóm. + T o s c nh tranh, thi ñua gi a các nhóm. + Ph i có k t lu n, t ng k t, ñánh giá. Ngoài ra, ñ d y h c trên l p ñ t hi u qu , c n ph i h p v i các hình th c t ch c d y h c khác như t h c, giúp ñ riêng, tham quan, ho t ñ ng ngo i khóa. 2.3.3. Hình th c t h c * Tác d ng c a t h c Hình th c t h c nhà giúp HS: - M r ng, ñào sâu, khái quát hóa, h th ng hóa nh ng ñi u ñã h c trên l p, làm cho v n hi u bi t thêm hoàn thi n. - Rèn luy n nh ng k năng, k x o v n d ng tri th c ñ gi i quy t các v n ñ n y sinh trong cu c s ng. - Chu n b trư c cho bài h c trên l p. - T b i dư ng ý th c, tinh th n trách nhi m ñ i v i vi c h c t p, rèn luy n các ph m ch t nhân cách c a con ngư i m i. * Yêu c u c n tuân th khi s d ng hình th c t h c ð vi c h c nhà c a HS có hi u qu , GV c n: - Giúp HS th y ñư c vai trò c a h c nhà ñ t ñó hình thành và phát tri n nhu c u t h c cho các em. - Ph i h p v i gia ñình ñ ñ m b o cho các em có th i gian và ñi u ki n h c nhà; có th i gian bi u và th c hi n th i gian bi u h c t p m t cách h p lý. - B i dư ng cho HS phương pháp h c nhà. - Ra bài v nhà ña d ng và phù h p v i t ng lo i HS. - Có các bi n pháp ki m tra thư ng xuyên vi c h c nhà c a HS. 2.3.4. Hình th c tham quan * Khái ni m Tham quan là m t hình th c t ch c d y h c t o ñi u ki n cho HS ñư c tr c ti p quan sát và nghiên c u các s v t, hi n tư ng. Ví d t ch c cho HS tham quan nhà b o tàng, phòng tri n lãm, cơ s s n xu t... * Phân lo i - Tham quan có th ñư c t ch c trư c, trong ho c sau khi h c tri th c m i v i các hình th c như: - Tham quan chu n b (t ch c tham quan ñ chu n b cho h c tri th c m i). - Tham quan b sung (t ch c tham quan nh m minh h a cho bài d y). - Tham quan t ng k t (t ch c tham quan ñ c ng c , ñào sâu tri th c ñã h c). * Tác d ng Tham quan có tác d ng giúp HS: - M r ng, ñào sâu hi u bi t có liên quan ñ n chương trình h c t p. - Nâng cao h ng thú h c t p, phát tri n óc quan sát, trí tò mò khoa h c. - B i dư ng năng l c quan sát và kh năng phân tích, t ng h p nh ng thông tin thu ñư c. - B i dư ng lòng yêu quê hương ñ t nư c... * Quy trình Khi t ch c cho HS ñi tham quan c n th c hi n theo các bư c sau: - Bư c chu n b C n xác ñ nh m c ñích, yêu c u; n i dung; ñ a ñi m tham quan; xây d ng k ho ch tham quan và ph bi n k ho ch tham quan cho HS. - Bư c ti n hành tham quan 105

HS ti n hành tham quan (quan sát, ghi chép, thu th p...) theo k ho ch ñã ñ nh dư i s hư ng d n c a GV hay cán b ph trách cơ s tham quan. C n lưu ý HS th c hi n nghiêm túc n i quy, duy trì k lu t trong quá trình tham quan. - Bư c t ng k t Có th cho HS vi t thu ho ch và t ch c trao ñ i th o lu n ho c làm các lo i bài t p ñ c l p như: xây d ng b sưu t p, t p làm văn... 2.3.5. Hình th c t ch c ho t ñ ng ngo i khóa ð t o ñi u ki n cho m i HS có th m r ng, ñào sâu tri th c; phát tri n h ng thú và năng l c riêng c a mình ñ ng th i có th d n d n hư ng HS vào nh ng ngh nghi p nh t ñ nh trong tương lai, trong quá trình d y h c có th t ch c cho các em tham gia vào các ho t ñ ng ngo i khóa m t cách t nguy n. M i HS tùy theo năng l c, h ng thú và nhu c u c a mình mà có th tham gia vào các ho t ñ ng ngo i khóa ñư c t ch c dư i nhi u hình th c như: t ngo i khóa, câu l c b khoa h c, h i “các nhà khoa h c tr ”, d h i khoa h c hay ngh thu t... Yêu c u c n tuân th khi t ch c ho t ñ ng ngo i khóa: ð t ch c ho t ñ ng ngo i khóa ñ t ñư c hi u qu cao, m t m t yêu c u HS ph i tham gia tích c c; m t khác, c n có s ch ñ o, h tr c a GV cũng như s h tr và ñ ñ u c a các cơ quan văn hóa xã h i, các cơ s s n xu t, các nhà khoa h c... 2.3.6. Hình th c giúp ñ riêng Giúp ñ riêng là hình th c d y h c ñư c áp d ng ñ i v i t ng lo i, t ng HS khác nhau nh m phát huy tính tích c c, t giác, ñ c l p c a các em trong h c t p. Trong giúp ñ riêng, ngư i ta chú ý ñ n hai hình th c: ph ñ o HS y u-kém và b i dư ng HS khá-gi i. ð i v i h c sinh khá-gi i: ch y u là tăng cư ng các ho t ñ ng ñ c l p có trình ñ ngày càng cao trên cơ s tính ñ n năng l c, năng khi u và h ng thú h c t p c a t ng cá nhân HS ñ ng th i ngăn ch n tình tr ng h c l ch, h c t , t cao, t mãn trong các em. ð i v i h c sinh y u kém: c n tìm hi u ñ bi t nguyên nhân c a nh ng y u kém ñó (y u kém do thi u phương pháp; do ý th c, thái ñ ; do y u t sinh-tâm lý...) ñ t ñó ñ ra bi n pháp giúp ñ cho phù h p. CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG 1. M c tiêu h c t p là gì? Vì sao c n xác ñ nh có hi u qu m c tiêu h c t p? Các căn c ñ xây d ng m c tiêu h c t p? Th xác ñ nh m c tiêu h c t p cho m t bài h c c th nào ñó. 2. Có các cách thi t k chương trình d y h c nào? Tích lũy thông tin v m t cách thi t k chương trình d y h c nào ñó và th thi t k m t bài h c c th theo cách thi t k ñó. 3. Hãy ch ng minh vì sao trong m t ti t lên l p nên s d ng ph i h p các phương pháp, phương ti n, hình th c t ch c d y h c. 4. B n có ñ ng ý v i nh ng ñi u nên và không nên khi s d ng phương pháp h i ñáp dư i ñây hay không? Vì sao? - 10 ñi u nên làm khi nêu câu h i: + Chú ý bi n ñ i câu h i (theo ñ khó, ñ dài, c u trúc ngôn ng , ch c năng, m c ñích...) và k t h p chúng cho phù h p (HS, tình hu ng d y h c). + B o ñ m tính logic, tu n t c a h th ng câu h i. + ð nh hư ng vào s ñông và t p trung vào ñ tài h c t p ñ duy trì ti n trình h i ñáp liên t c.

106

+ Tôn tr ng th i gian suy nghĩ và cân nh c c a HS ñ ñ t o ra n tư ng, thi n c m và ñ chín c a tư duy trong câu tr l i. + Lưu ý nh ng lo i HS khác nhau và nh ng di n bi n hành vi trên l p ñ ñi u khi n h i-ñáp phù h p. + ðáp ng k p th i khi HS có câu tr l i không ñúng b ng cách g n l y ưu ñi m, làm n i b t c g ng dù nh nh t c a HS trong câu tr l i, hư ng chúng vào câu h i. + Ti p n i nh ng câu tr l i hoàn ch nh hay ñúng ñ n c a HS mà ti p t c d n d t các em trong h i-ñáp. + Luôn bám sát nhóm câu h i ch t ñã chu n b t ñ u ñ liên t c gi cho bài h c tính th ng nh t và c k t trên cơ s n i dung ch y u c a nó. + Ch ñ ng c nh giác v i nh ng câu h i c a HS ñ t ra cho GV. Phương châm chung là chuy n câu h i ñó cho các em khác tr l i, còn GV g i ý ñ HS suy nghĩ cách tr l i câu h i, b n thân ph i d ki n cách ng phó v i tình hu ng sau ñó. + Khi dùng câu h i ñ ki m tra hay t ng k t bài, c n t n d ng chúng ñ nêu v n ñ hay nhi m v m i. - 10 ñi u không nên làm khi nêu câu h i: + Nh ng câu h i c t l n, tùy ti n và quá d dãi. + Nh ng câu h i trùng l p, t i nghĩa ho c có th hi u theo nhi u nghĩa khác nhau. + Nh ng câu h i m m l i, gà cách tr l i ho c mách nư c l li u. + Nh ng câu h i b ng cái ñuôi ñ HS d dàng nói ñ theo, nói d a và cư i ñùa. + Nh ng câu h i làm HS b i r i ho c b t c. + Nh ng câu h i s ng gi ng, g t g ng, tra xét, th m v n. + G i tên HS hay ch ñ nh m t HS trư c khi và ngay sau khi nêu câu h i. + Nhanh nh u hay hăng hái tr l i nh ng câu h i c a HS. + L m d ng nh ng HS gi i, nhanh nh n, hăng hái tham gia. + Cho phép ho c b qua nh ng câu tr l i c u th , nh ng hành vi ngôn ng và giao ti p s sàng c a HS khi tr l i câu h i. Theo tài li u c a ð ng Thành Hưng (2006) 5. Sưu t m ho c xây d ng m t THCVð ñ s d ng trong d y h c m t n i dung h c h c t p nào ñó. Hãy trình bày k ho ch s d ng. 6. Xem băng hình m t ti t d y m u; ghi biên b n; v n d ng nh ng hi u bi t v d y h c ñã h c ñ nh n xét ti t d y m u ñó. Biên b n có th ghi theo m u sau: Các bư c /Tg N i dung Ho t ñ ng c a GV-HS Nh n xét

PH L C ***
Ph l c 1 M C TIÊU D Y H C
1.1. PHÉP PHÂN LO I M C TIÊU GIÁO D C C A BLOOM Lĩnh v c nh n th c Lĩnh v c nh n th c bao hàm các cách th c chi m lĩnh, liên k t và s d ng tri th c; các quá trình n m b t, ghi nh , x lý thông tin, gi i quy t v n ñ , h c các quy 107

t c, khái ni m. Các c p ñ nh n th c cùng v i các ñ ng t minh h a ñư c th hi n qua b ng dư i ñây: C pñ Nh n bi t: ghi nh và nh l i ñư c nh ng ng li u ñã h c trư c ñây, bao g m các s vi c, s ki n c th , con ngư i, ngày tháng, phương pháp, quy trình, khái ni m, nguyên t c và các lu n thuy t. Thông hi u: Hi u và n m ý nghĩa c a m t vi c gì ñó, bao g m vi c chuy n t m t d ng bi u tư ng này sang m t d ng khác (ví d : t ph n trăm sang phân s ), gi i thích, lý gi i, tiên ñoán, suy ñoán, nói l i ư c tính, khái quát hóa và nh ng d ng khác th hi n kh năng lĩnh h i. Áp d ng: S d ng nh ng ý tr u tư ng, các quy t c ho c các phương pháp trong nh ng tình hu ng c th và m i l . Phân tích: Phân tách m t thông tin giao ti p thành nh ng ph n h p thành ho c các thành t và hi u ñư c m i quan h gi a chúng T ng h p: S p x p và k t h p các thành t , các b ph n thành nh ng m u th c ho c c u trúc m i. ðánh giá: ðánh giá ch t lư ng, giá tr c a m t vi c gì ñó theo nh ng tiêu chí ñã xác ñ nh (ví d : xác ñ nh ñ minh ch ng ñ ng h m t k t lu n) Các ñ ng t minh h a G i tên, tìm tương ng, li t kê, ch n l a, k l i, trình bày, x p lo i làm l i. Gi i thích, chuy n ñ i, di n gi i, ñoán trư c, ư c tính, s p x p l i, nói l i cho rõ nghĩa, tóm lư c. Thay ñ i, trình di n, b sung, ñi u ch nh, dàn d ng, gi i quy t, c u trúc, áp d ng, s d ng, ch ra. Phân bi t, phân nh , so sánh, l p sơ ñ , liên h , phân lo i, phân h ng. T o ra, k t h p, c u trúc, l p ráp, thi t l p, d ñoán, l p ñ án, ñ xu t, h p nh t. Ch ng minh là ñúng, phê phán, quy t ñ nh, ñánh giá, xét ñoán, tranh lu n, k t lu n, ng h , b o v , xác minh, kh ng ñ nh.

[20, tr 44]. Lĩnh v c tâm lý-v n ñ ng Lĩnh v c tâm lý-v n ñ ng bao hàm vi c làm ch cơ th và c ñ ng c a ch th , vi c h c cách phát tri n các c ñ ng, các k năng v n ñ ng l n liên k t các c ñ ng c a toàn b cơ th ho c c a cơ b p như ch y, nh y, bơi...và các k năng v n ñ ng nh , tinh vi, liên k t các c ñ ng chính xác c a cơ th như vi t, v , n n... Các c p ñ c a tâm lý-v n ñ ng: - C ñ ng ph n x : trình ñ th p nh t bao g m các c ñ ng không c n ph i h c mà m i ch th ñ u có t lúc m i sinh, làm cơ s cho các bư c ti n hóa ti p theo. - C ñ ng cơ b n hay t nhiên: ñó là h n h p các c ñ ng ph n x có th s d ng ñư c trong các c ñ ng t nguy n như mút ngón tay, bò, ñi... - Năng l c tri giác: tính nh y c m và kh năng phân bi t v tri giác (trái, ph i, g n, xa...) b t ñ u phát tri n, có s chuy n d ch các thông tin thu nh n ñư c qua các giác quan thành hành ñ ng (b t m t qu bóng). Vi c h c th c s b t ñ u t ñây. - Năng l c th ch t: như quá trình trên, song trên bình di n các kh năng v th l c như s c nhanh, m nh, b n, khéo. - K năng v n ñ ng: phát tri n t hai trình ñ trên, làm ch nh ng c ñ ng cho phép th c hi n các ho t ñ ng c n v n d ng c năng l c tri giác, th ch t và v n ñ ng như ñánh máy ch , chơi bóng...

108

- K năng giao ti p phi ngôn ng : trình ñ cao nh t, ph c t p nh t c a tâm lýv n ñ ng; ñó là kh năng s d ng cơ th c a mình như là phương ti n di n ñ t ñ trao ñ i thông tin v i ngư i khác b ng c ch , ñi u b ... Lĩnh v c tình c m (thái ñ ) Lĩnh v c tình c m bao hàm các cách th c ph n ng c a ch th v i môi trư ng, v i xã h i, s phát tri n c a ni m tin, s thích, h ng thú...và các m i quan h xã h i. - Ti p nh n: kh năng chú ý ñ n m t tình hu ng, m t hi n tư ng hay con ngư i. Ch th có kh năng l ng nghe, ti p nh n, ch p nh n v t kích thích (th ñ ng). - ðáp l i: không ch ti p nh n mà còn ph n ng v i kích thích bên ngoài b ng hành vi-ñáp l i (ñ ng tình ñơn gi n ñ n ham thích, h ng thú). - Giá tr hóa: hành vi có c u trúc cao hơn, th hi n s l a ch n c a ch th ñ i v i m t s giá tr nào ñó. ð ng cơ hành vi g n li n m t thi t v i giá tr (không ch nh n th y b n nh c hay mà còn ñi nghe hòa nh c). T ni m tin ñơn gi n giá tr c a s v t ñ n ni m tin sâu s c, hình thành ñ ng cơ thúc ñ y ch th hành ñ ng. - T ch c: kh năng s p ñ t, b trí các giá tr ñã ch n thành h th ng trong m t lĩnh v c nh t ñ nh. S h th ng hóa ñó tác ñ ng ñ n hành vi c a ch th trong lĩnh v c ñang ñư c ñ c p ñ n. - Tính cách hóa: trình ñ cao nh t, ph c t p nh t trong lĩnh v c tình c m; kh năng khái quát hóa, h th ng hóa toàn b các giá tr ñ hình thành “th gi i quan”, “tri t lý v cu c s ng”, “tính cách con ngư i”. T t c các trình ñ trên ñư c quán tri t thành tính cách và ch th s n sàng hành ñ ng m t cách nh t quán trên cơ s h th ng giá tr c a b n thân. [36, tr 72-77]. 1.2. NĂM KHÍA C NH HAY ð C ðI M H C T P C A Marzano (1992) 1). Thái ñ và nh n xét tích c c v h c t p 2). Ti p thu và t ng h p ki n th c: - Ki n th c s ki n - Ki n th c quy trình 3). M r ng và trau d i ki n th c: - So sánh - Phân tích l i - Phân lo i - Sáng t o và phân tích s ng h - Quy n p - Phân tích b i c nh - Suy lu n -Tóm lư c 4). S d ng ki n th c có hi u qu : - Ra quy t ñ nh - Gi i quy t v n ñ - Tìm hi u - ði u tra th c nghi m - Sáng t o 5). Thói quen trí tu phong phú - Rõ ràng và tìm ki m s rõ ràng - Ti p thu cái m i - Tránh h p t p - Nh n th c ñư c tư duy c a mình - ðánh giá hi u qu các công vi c c a mình - M r ng ki n th c và kh năng - T p trung cao ñ vào các nhi m v khi các câu tr l i ho c gi i pháp chưa rõ r ng ngay ñư c 1.3. CÁC LO I M C TIÊU H C T P Trong tài li u c a James H McMillan (2005) S d ng nh ng th lo i m c tiêu h c t p do Stiggnins và Conklin ñã mô t (1992), James H McMillan ñưa ra các lo i m c tiêu h c t p chính sau: 109

M c tiêu ki n th c và hi u ñơn gi n Ki n th c v m t n i dung môn h c là n n t ng cho t t c nh ng s h c t p khác. Vì v y, nó bi u th nh ng gì h c sinh c n bi t ñ gi i quy t các v n ñ và th hi n các k năng. Ki n th c bao g m ki n th c s ki n và ki n th c quy trình. Các ki n th c này có th ch ñơn gi n là n m ñư c các s ki n và thông tin th hi n qua vi c nh l i, hi u ñơn gi n và hi u/áp d ng. ð nh nghĩa các c p ñ ki n th c s ki n, quy trình và hi u ñơn gi n ñư c th hi n qua b ng dư i ñây: C pñ S ki n Quy trình Ki n th c Trình bày l i, nói rõ, xác ñ nh, Trình bày l i, nói rõ, xác ñ nh, ñ t nh l i ñ t tên, s p x p l i hay ch n các tên, s p x p l i hay ch n quy trình, s ki n khái ni m, nguyên t c, bư c, k năng hay phương pháp quy t c hay lu n thuy t c th . ñúng. Hi u Bi n ñ i, chuy n sang, phân Bi n ñ i, chuy n sang, phân bi t, bi t, gi i thích, cho ví d , tóm gi i thích, cho ví d , tóm lư c, lư c, phân tích, k t lu n hay phân tích, k t lu n hay ph ng ñoán ph ng ñoán theo cách riêng ý theo cách riêng quy trình, bư c, k nghĩa cơ b n c a khái ni m và năng hay phương pháp ñúng. nguyên t c. Hi u/áp S d ng ki n th c hi n có v S d ng ki n th c hi n có v quy d ng khái ni m, nguyên t c và lý trình, bư c, k năng hay phương thuy t trong tình hu ng m i ñ pháp ñúng trong tình hu ng m i ñ gi i quy t v n ñ , phân tích gi i quy t v n ñ , phân tích thông thông tin và xây d ng tr l i. tin và xây d ng tr l i. Các ví d v ki n th c s ki n, quy trình và hi u ñơn gi n S ki n - Ki n th c nh l i: Có th ñ nh nghĩa t dân ch - Hi u: Có th cho 3 ví d v các nư c dân ch - Hi u/áp d ng: Có th xác ñ nh m t nư c m i có n n dân ch qua mô t Quy trình - Ki n th c h i nh : Có th nh n bi t theo ñúng tr t t các bư c c a phương pháp khoa h c - Hi u: Có th gi i thích v nh ng quy trình tuân theo phương pháp khoa h c - Hi u/áp d ng: Có th s d ng qua bài vi t cách s d ng chính xác phương pháp khoa h c ñ gi i quy t v n ñ . M c tiêu hi u sâu và l p lu n Hi u sâu và l p lu n ñư c bi u th , di n ñ t b ng nh ng thu t ng khác nhau như gi i quy t v n ñ , tư duy phê phán, phân tích, t ng h p, so sánh, k năng trí tu , kh năng trí tu , các k năng tư duy b c cao và xét ñoán. Nh ng nghiên c u v tâm lý h c nh n th c ñã ch ra r ng kh năng s d ng ki n th c ñ tư duy v v n v t tùy thu c vào phương pháp c u trúc ki n th c và nh ng yêu c u ph i s d ng ki n th c ñ l p lu n và gi i quy t v n ñ . Nó giúp phân lo i và n m ñư c ý nghĩa c a hi u sâu và các quy trình l p lu n khác nhau ñ v n d ng. L p lu n ñòi h i m c ñ cao hơn vi c h i nh , hi u hay áp d ng ñơn gi n. L p lu n ñòi h i ph i có s v n d ng ki n th c. Yêu c u s d ng ki n th c ñ lý gi i và ñưa ra nh ng suy ñoán, gi i quy t m t v n ñ , ñưa ra m t nh n xét ho c quy t ñ nh. ho c c n ph i có suy nghĩ sáng t o ho c phê phán. Ba thành ph n chính c a l p lu n bao g m: K năng suy lu n: nh n bi t, phân bi t, phân lo i, phân tích, so sánh, t ng h p,

110

Ki n th c và hi u ñơn gi n: - S ki n - Quy trình

Yêu c u: Gi i quy t v n ñ , ñưa ra quy t ñ nh, ñưa ra k t lu n, suy nghĩ sáng t o, tư duy phê phán, ñưa ra gi thuy t, khái quát hóa

• Các tác gi khác nhau ñã ñưa ra h th ng các k năng l p lu n khác nhau. Dư i ñây là b ng so sánh h th ng các k năng l p lu n c a m t s tác gi : H th ng ð nh nghĩa C u ph n chính Phân lo i Các k năng tư Áp d ng vào tình hu ng h c, d ñoán h u qu ; Taxonomy duy b c cao phân tích (phân lo i, ki m tra s phù h p); t ng h p (k t h p các thành ph n); ñánh giá (không logic, sai l m, ñ chính xác c a b ng ch ng, xác ñ nh ch t lư ng hay giá tr c a v n ñ . Tư duy phê Ra quy t ñ nh S p x p (xác ñ nh v n ñ , thu th p thông tin, k t phán Ennis hay phán quy t lu n, phân lo i); k năng (phát hi n mâu thu n, v giá tr c a s u không liên quan, ñ tin c y c a ngu n tin, m t ni m tin không logic, sai l ch, ý ki n không logic, r p ho c hành ñ ng khuôn). H th ng K năng nh n Phân tích; k t lu n và gi i thích (suy ngĩ quy n p Phương pháp th c và suy di n; ñánh giá (k t lu n) Quellmal& Hoskyn ð c ñi m Tư duy ph c t p M r ng và tinh l c ki n th c (so sánh, phân (khía c nh) ho c các tích, ch n, suy di n, phân tích l i, xây d ng ý h c t p (3&4)- phương pháp l p ki n ng h , phân tích d ñoán) và s d ng ki n Mazano lu n th c có ý nghĩa (ñưa ra quy t ñ nh, ñi u tra, gi i quy t v n ñ , th nghi m, ñưa ra sáng ki n). M c tiêu k năng K năng là m t vi c gì ñó mà h c sinh ph i th hi n, cái ph i làm. M c tiêu k năng bao hàm m t hành vi trong ñó ki n th c, hi u và l p lu n ñư c v n d ng m t cách công khai. H u h t các k năng ñòi h i ph i n m ñư c các bư c th c hi n l p lu n ñ s d ng ki n th c làm m t vi c gì ñó. M c tiêu s n ph m S n ph m, cũng như k năng, ph thu c vào ki n th c ñã ti p thu ñư c và m c tiêu l p lu n. S n ph m là m u hàng công vi c c a h c sinh th hi n kh năng s d ng ki n th c và l p lu n ñ t o ra m t s n ph m c th nào ñó (m t bài ti u lu n, m t b n báo cáo...). Do v y, s n ph m ñư c dùng ñ bi u th ki n th c, hi u bi t, l p lu n và k năng. M c tiêu xúc c m

111

Thu t ng xúc c m bao g m nh ng c m xúc, c m giác, quan ni m khác bi t v i v i h c t p nh n th c như ki n th c, l p lu n và các k năng. H u h t giáo viên ñ u hy v ng h c sinh s phát tri n nh ng thái ñ tích c c ñ i v i các môn h c trong trư ng, ñ i v i vi c h c t p, ñ i v i b n thân h v i tư cách là nh ng h c sinh, ñ i v i b n bè và nhà trư ng. Xúc c m còn ñ c p ñ n nh ng xu hư ng, ñ ng cơ, nh ng giá tr và tư cách ñ o ñ c. [20]. 1.4. CÁC BƯ C TRI N KHAI XÁC L P CÁC TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C HÀNH

1
Xác ñ nh các khía c nh c a gi i

2
Phân lo i& ưu tiên các khía c nh

3
Gi i thích rõ m i khía c nh

4
Tìm các ví d ñ minh h a

5
Mô t chu i bi n thiên các ho t ñ ng

6
Th ñi u ch nh

Bư c 1. B t ñ u b ng vi c suy nghĩ k lư ng v ý nghĩa c a lo i gi i trong lĩnh v c ho t ñ ng th c hành mà mình quan tâm. Hãy nh tham kh o các tài li u chuyên môn, các bài vi t và các lo i tài li u ñ hi u k v n ñ . Ch b qua ngu n kinh nghi m c a ñ ng nghi p, ñ ng s . Trao ñ i v i h ! Cũng c n tham kh o ý ki n HS trong bư c này. Suy nghĩ, li t kê nh ng y u t quan tr ng. Không ph i làm g p xong ngay trong m t bu i. Bư c 2. Phân lo i r t nhi u nh ng y u t ñó ñ ch n nh ng y u t ưu tiên. Rút g n vi c li t kê các y u t nhưng v n ñ m b o ñư c ph n c t lõi c a ho t ñ ng th c hành. Bư c 3. ð nh rõ m i m t khía c nh ch y u m t cách ñơn gi n, rõ ràng. Bư c 4. Tìm m t s ho t ñ ng th c t ñ quan sát ho c nh ng ví d k t qu ñ nghiên c u. t t hơn n a có th phân tích k lư ng m t s trư ng h p ñ i l p nhau m t bài ki m tra h c k xu t s c và m t bài r t kém, m t cú ném bóng chính xác, ñ p m t và m t cú ném trư t trong bóng r , m t HS h c gi i và m t HS h c d . Bư c 5. Dùng nh ng t ng rõ ràng nh t và nh ng ví d hay nh t ñ gi i thích, b ng l i ho c hình nh, m i ñi m trong chu i bi n thiên ho t ñ ng th c hành ñ xác ñ nh nh ng khía c nh thành tích s ñ t ñư c. Bư c 6. Th các tiêu chí xem có th c s ph n ánh ñư c ph n c t lõi c a ho t ñ ng th c hành hay không. ði u ch nh l i m t cách chi ti t ñ nêu ñư c chính xác m c cao nh t có th v th nào là h c t p t t. Ti p t c ñi u ch nh khi c n thi t trong quá trình gi ng d y. [20, tr 35-36]. 1.5. CÁC VÍ D V TIÊU CHÍ HO T ð NG TH C HÀNH C pñ Khía c nh Trình bày mi ng: Gi i HS kiên ñ nh ñ i di n ngư i nghe, ñ ng th ng, nhìn th ng khán gi , hư ng ti ng nói c a mình v phía ngư i nghe, nói rõ ràng, t c ñ và gi ng nói thích h p, s p x p ý trình bày t t, logic và ñ y ñ , có tóm lư c v n ñ . HS luôn ñ i di n v i ngư i nghe, ñ ng th ng, nhìn th ng khán

Khá

112

gi , hư ng gi ng nói c a mình v phía ngư i nghe, nhưng t c ñ và s rõ ràng có thay ñ i trong khi nói, s p x p ý t t xong có b trùng l p, th nh tho ng ch n t ng thi u chu n xác, tóm lư c v n ñ không ñ y ñ . Trung bình HS còn b n ch n, có nhìn vào ngư i nghe, nét m t có thay ñ i, gi ng run, nói có lúc không rõ khi n có nh ng ngư i trong l p không nghe th y h t, s p x p ý thi u ch t ch , có nhi u ý không ch n v n, ít tóm lư c v n ñ . Kém Nói còn ng ngo y, sao nhãng, ít nhìn vào ngư i nghe, nói không rõ, gi ng nói ñ u ñ u, sau vài l i nhìn ra ch khác, t c ñ nói không h p lý, trình bày tràn lan, s p x p ý kém, không phân bi t ñư c ý chính và ph , không tóm lư c v n ñ . Phân bi t ñư c gi a câu tr n thu t và câu nghi v n: Trên m c th a ñáng Th a ñáng Dư i m c th o ñáng ðánh giá: Không hi u Xác ñ nh ñúng 20 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi v n, li t kê ñư c 3 ñ c ñi m c a câu tr n thu t và câu nghi v n. ñ t 4 ví d v i câu tr n thu t và câu nghi v n Xác ñ nh 18 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi v n, nêu ñư c 2 ñ c ñi m c a câu tr n thu t và nghi v n, ñ t 2 ví d v i 2 lo i câu này. Xác ñ nh ñư c dư i 18 câu trong s 25 câu tr n thu t ho c câu nghi v n, nêu ñư c 1 ho c không nêu ñư c ñ c ñi m nào c a câu tr n thu t và nghi v n, không ñ t ñư c ví d v i 2 lo i câu này. Có nh ng ph ng ñoán thi u th c t , không trù tính hay tinh l c nh ng ñánh giá c a mình, không th mô hình hóa hay gi i thích ñư c nh ng ho ch ñ nh, không áp d ng ñư c ngay c khi ñư c g i ý. Tinh l c ñư c nh ng ư c tính b ng cách phân l p, so sánh...có kh năng mô hình hóa, gi i thích và áp d ng ñư c m t phương hư ng k ho ch khi ñư c yêu c u, có xác ñ nh ñư c m t vài phương hư ng, nh ng phương hư ng khác chưa hoàn ch nh, có phán ñoán ñánh giá vào th i ñi m thích h p. Có nh ng ph ng ñoán, ư c tính th c t , tinh l c nh ng dánh giá ñ ñưa ra m t ñánh giá chính xác hơn, có phán ñoán, ñánh giá vào th i ñi m thích h p, nh n th c ñư c và s n sàng v n d ng nhii u phương hư ng khác nhau.

ðang d n hi u

Hi u, v n d ng

[20, tr36-37]

Ph l c 2 CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG (Ban hành kèm theo Quy t ñ nh s 16/2006/Qð-BGDðT ngày 05 tháng 5 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ðào t o)
2.1. NH NG V N ð CHUNG Chương trình giáo d c ph thông bao g m:

113

- M c tiêu giáo d c ph thông, m c tiêu giáo d c c p h c, m c tiêu giáo d c các môn h c và ho t ñ ng giáo d c; - Ph m vi và c u trúc n i dung giáo d c ñáp ng m c tiêu giáo d c c a t ng môn h c, ho t ñ ng giáo d c và phù h p v i s phát tri n tu n t c a các c p h c; - Chu n ki n th c, k năng và yêu c u cơ b n v thái ñ mà h c sinh c n ph i và có th ñ t ñư c; - Phương pháp và hình th c t ch c giáo d c phù h p v i ñ c trưng c a giáo d c c p h c; - Cách th c ñánh giá k t qu giáo d c phù h p v i ñ c trưng c a môn h c và ho t ñ ng giáo d c t ng c p h c. I. M C TIÊU C A GIÁO D C PH THÔNG M c tiêu c a giáo d c ph thông là giúp h c sinh phát tri n toàn di n v ñ o ñ c, trí tu , th ch t, th m m và các k năng cơ b n, phát tri n năng l c cá nhân, tính năng ñ ng và sáng t o, hình thành nhân cách con ngư i Vi t Nam xã h i ch nghĩa, xây d ng tư cách và trách nhi m công dân; chu n b cho h c sinh ti p t c h c lên ho c ñi vào cu c s ng lao ñ ng, tham gia xây d ng và b o v t qu c. M c tiêu c a giáo d c ph thông ñư c c th hóa m c tiêu các c p h c và m c tiêu các môn h c, các ho t ñ ng giáo d c. II. PH M VI, C U TRÚC VÀ YÊU C U ð I V I N I DUNG GIÁO D C PH THÔNG 1. K ho ch giáo d c ph thông (trang 116-117) Gi i thích hư ng d n: a) Các s trong c t tương ng v i m i môn h c, ho t ñ ng giáo d c là s ti t c a môn h c, ho t ñ ng giáo d c ñó trong m t tu n. Các s kèm theo d u + dòng t ng s ti t/tu n ch t ng th i lư ng c a các môn h c và các ho t ñ ng giáo d c trong m t tu n. D u * ch th i lư ng c a các n i dung t ch n và môn h c t ch n Ti u h c. b) Ti u h c, th i lư ng m i năm h c ít nh t là 35 tu n. ð i v i các trư ng, l p d y h c 5 tu n/bu i, m i bu i h c không quá 4 gi (240 phút); các trư ng, l p d y h c 2 bu i/ngày ho c nhi u hơn 6 bu i/tu n, m i ngày h c không quá 7 gi (420 phút). M i ti t h c trung bình 35 phút. T t c các trư ng, l p ñ u th c hi n k ho ch giáo d c này. Trung h c cơ s và Trung h c ph thông, th i lư ng m i năm h c ít nh t là 35 tu n. ð i v i các trư ng, l p d y h c 6 bu i/tu n, m i bu i h c không quá 5 ti t; các trư ng, l p d y h c 2 bu i/ngày ho c nhi u hơn 6 bu i/tu n, m i ngày h c không quá 8 ti t. Th i lư ng m i ti t h c là 45 phút. T t c các trư ng l p ñ u th c hi n k ho ch này. c) Ti u h c, b t ñ u t l p 1, ñ i v i nh ng trư ng, l p d y h c ti ng dân t c có th dùng th i lư ng t ch n ñ d y h c ti ng dân t c. B t ñ u t l p 3, th i lư ng t ch n ñ d y h c các n i dung t ch n và hai môn h c t ch n (ngo i ng và tin h c). H c sinh có th ch n ho c không ch n h c các n i dung và hai môn h c nêu trên

114

K ho ch giáo d c ph thông
TRUNG H C CƠ S
L p 10 L p 11

TI U H C

TRUNG H C PH

THÔNG
L p 12

MÔN H C VÀ HO T ð NG GIÁO D C

L p 1 Chu n Nâng cao 4 4 3.5 1 3.5 4 4 Chu n 3 3 1 Nâng cao 8 4 4 1 1 1 1 4 4 4 4 4 5 5 1 1
Giáo d c công dân

L p L p 2 3 8 5 Toán Ng văn

L p 4

L p 5

MÔN H C VÀ HO T ð NG GIÁO D C

L p 6

L p 7

L p 8

L p 9

Chu n 3 3.5 1

Nâng cao 4 4

Ti ng Vi t

10

9

8

Toán

4

5

5

ð o ñ c

1

1

1

T nhiên và xã h i V t lý Hóa h c

1 1 2 2 1 1 2 2 2

1

2 2.5 2.5 2 2 2.5 2.5 2 2 3 2.5

Khoa h c
2
Sinh

2 L ch s 2 1 1 1 1 2 1 1.5 1 2 1.5 1 1 1.5 2 2 2 1.5

2 1.5 1.5 0.5 0,5 1

1 1.5 1.5

1.5 1.5 2

1.5 1 1

1.5 2 1.5

1.5 1.5 1.5

2 2 2

2 1 1 1 Mĩ thu t 1 ð a lý Âm nh c

2

L ch s và ñ a lý Âm nh c

1

1

1

Mĩ thu t

1

1

1

Th công

1 1 1 Công ngh

1

1 1.5 1.5 1.5

Kĩ thu t

115

TI U H C

TRUNG H C CƠ S

TRUNG H C PH

THÔNG

MÔN H C VÀ HO T ð NG GIÁO D C

L p 1 2
2 3 2 1.5 4 3 2 4 Ngo i ng
Tin h c

L p 2 2 3 3 3 2 2 Th d c 2 2 2 2

L p 3

L p 4

L p 5

MÔN H C VÀ HO T ð NG GIÁO D C

L p 6

L p 7

L p 8

L p 9

L p 10 Nâng Chu n cao

L p 11 Nâng Chu n cao

L p 12 Nâng Chu n cao
2 3 1.5 4

Th d c

1

2

Giáo d c qu c phòng và an ninh

35 ti t/tu n

T ch n (không b t bu c) * * * T ch n 2 2 2 2 4 2 2 2 2 2 2 Giáo d c t p th Giáo d c ngoài gi lên l p
Giáo d c hư ng nghi p

*

*

1.5

4

1

4

1.5

Giáo d c t p th

2

2

2

2

2

2

Giáo d c ngoài gi lên l p

4 ti t/tu n

3 ti t/tháng

Giáo d c ngh ph thông 23+ 25+ 25+
T ng s ti t/tu n

3 ti t/tu n 27+ 28.5+ 29.5+ 29+ 29.5+ 29.5+ 29.5+

T ng s ti t/tu n

22+

23+

116

Trung h c cơ s , ph i s d ng th i lư ng h c t ch n ñ d y h c m t s ch ñ t ch n, ti ng dân t c, Tin h c,... Trung h c ph thông, ph i s d ng th i lư ng h c t ch n ñ d y h c m t s ch ñ t ch n, m t s môn h c nâng cao. d) K ho ch giáo d c Trung h c ph thông g m k ho ch giáo d c các môn h c và ho t ñ ng giáo d c theo chương trình chu n và k ho ch giáo d c 8 môn h c có n i dung nâng cao. c) Vi c áp d ng k ho ch giáo d c này cho các vùng mi n, các trư ng chuyên bi t, các trư ng, l p h c 2 bu i/ngày, các trư ng, l p h c nhi u hơn 5 bu i/tu n ñ i v i Ti u h c, nhi u hơn 6 bu i/tu n ñ i v i Trung h c cơ s và Trung h c ph thông, th c hi n theo hư ng d n c a B Giáo d c và ðào t o. 2.Yêu c u ñ i v i n i dung giáo d c ph thông N i dung giáo d c ph thông ph i ñ t ñư c các yêu c u sau: a) B o ñ m giáo d c toàn di n; phát tri n cân ñ i, hài hòa v ñ o ñ c, trí tu , th ch t, th m mĩ và kĩ năng cơ b n; hình thành và phát tri n nh ng ph m ch t và năng l c c n thi t c a con ngư i Vi t Nam ñáp ng yêu c u c a s nghi p công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñ t nư c; b) ð m b o tính ph thông, cơ b n, hi n ñ i, hư ng nghi p và có h th ng; chú tr ng th c hành, g n v i th c ti n cu c s ng, phù h p v i tâm sinh lý l a tu i c a h c sinh, ñáp ng m c tiêu giáo d c ph thông; c) T o ñi u ki n th c hi n phương pháp giáo d c phát huy tính tích c c, t giác, ch ñ ng, sáng t o c a hoc sinh, b i dư ng năng l c t h c; d) B o ñ m tính th ng nh t c a chương trình giáo d c ph thông trong ph m vi c nư c, ñ ng th i có th v n d ng cho phù h p v i ñ c ñi m c a vùng mi n, nhà trư ng và các nhóm ñ i tư ng h c sinh; e) Ti p c n trình ñ giáo d c ph thông c a các nư c có n n giáo d c phát tri n trong khu v c và trên th gi i. III. CHU N KI N TH C, K NĂNG VÀ YÊU C U V THÁI ð C A CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG Chu n ki n th c, k năng là các yêu c u cơ b n, t i thi u v ki n th c, k năng c a môn h c, ho t ñ ng giáo d c mà h c sinh c n ph i và có th ñ t ñư c sau t ng giai ño n h c t p. M i c p h c có chu n ki n th c, k năng và yêu c u v thái ñ mà h c sinh c n ph i ñ t ñư c. Chu n ki n th c, k năng là căn c ñ biên so n sách giáo khoa, qu n lý d y h c, ñánh giá k t qu giáo d c c a t ng môn h c, ho t ñ ng giáo d c nh m ñ m b o tính th ng nh t, tính kh thi c a chương trình giáo d c ph thông; ñ m b o ch t lư ng và hi u qu c a quá trình giáo d c. IV. PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH TH C T CH C HO T ð NG GIÁO D C PH THÔNG 1. Phương pháp giáo d c ph thông ph i phát huy ñư c tính tích c c, t giác, ch ñ ng, sáng t o c a h c sinh; phù h p v i ñ c trưng c a môn h c, ñ c ñi m ñ i tư ng h c sinh, ñi u ki n c a t ng l p h c; b i dư ng cho h c sinh phương pháp t h c, kh năng h p tác; rèn luy n k năng v n d ng ki n th c vào th c ti n; tác ñ ng ñ n tình c m, ñem l i ni m vui, h ng thú và trách nhi m h c t p cho h c sinh. Sách giáo khoa và phương ti n d y h c ph i ñáp ng yêu c u c a phương pháp d y h c ph thông. 2. Hình th c t ch c giáo d c ph thông bao g m các hình th c t ch c d y h c và ho t ñ ng giáo d c trên l p, trong và ngoài nhà trư ng. Các hình th c t ch c giáo d c ph i ñ m b o cân ñ i, hài hòa gi a d y h c các môn h c và ho t ñ ng giáo d c; gi a d y h c theo l p, nhóm và cá nhân; b o ñ m ch t lư ng giáo d c chung cho m i ñ i tư ng và t o ñi u ki n phát tri n năng l c cá nhân c a h c sinh. 117

ð ñ m b o quy n h c t p và h c t p có ch t lư ng cho m i tr em, có th t ch c d y h c và ho t ñ ng giáo d c theo l p ghép, l p h c hào nh p... ð i v i h c sinh có năng khi u, có th và c n ph i v n d ng hình th c t ch c d y h c và ho t ñ ng giáo d c thích h p nh m phát tri n năng khi u, góp ph n b i dư ng tài năng ngay t giáo d c ph thông. 3. Giáo viên ch ñ ng l a ch n, v n d ng các phương pháp và hình th c t ch c giáo d c cho phù h p v i n i dung, ñ i tư ng và ñi u ki n c th . V. ðÁNH GIÁ K T QU GIÁO D C PH THÔNG 1. ðánh giá k t qu giáo d c c a h c sinh các môn h c và ho t ñ ng giáo d c trong m i l p, m i c p h c nh m xác ñ nh m c ñ ñ t ñư c m c tiêu giáo d c, làm căn c ñ ñi u ch nh quá trình giáo d c, góp ph n nâng cao ch t lư ng giáo d c toàn di n. 2. ðánh giá k t qu giáo d c c a h c sinh các môn h c, ho t ñ ng giáo d c trong m i l p, m i c p h c c n ph i: a) B o ñ m tính khách quan, toàn di n, khoa h c và trung th c; b) Căn c vào chu n ki n th c, k năng và yêu c u v thái ñ ñư c c th hóa t ng môn h c, ho t ñ ng giáo d c; c) Ph i h p gi a ñánh giá thư ng xuyên và ñánh giá ñ nh kỳ, ñánh giá c a giáo viên và t ñánh giá c a h c sinh, ñánh giá c a nhà trư ng và ñánh giá c a gia ñình, c a c ng ñ ng; d) K t h p gi a hình th c tr c nghi m khách quan, t lu n và các hình th c ñánh giá khác; e) S d ng công c ñánh giá thích h p. 3. B Giáo d c và ðào t o quy ñ nh vi c ñánh giá b ng ñi m k t h p v i nh n xét c a giáo viên ho c ch ñánh giá b ng nh n xét c a giáo viên cho t ng môn h c và ho t ñ ng giáo d c. Sau m i l p, c p h c có ñánh giá x p lo i k t qu giáo d c c a h c sinh. K t thúc l p 12, t ch c kỳ thi t t nghi p trung h c ph thông. B TRƯ NG (CÔNG BÁO s 05+06 “12/8/2006”)

2.2. MÔN GIÁO D C CÔNG DÂN

118

I. M C TIÊU Môn giáo d c công dân Trung h c ph thông nh m giúp h c sinh: 1. V ki n th c; - Có hi u bi t ban ñ u v th gi i quan duy v t và phương pháp lu n bi n ch ng. - Bi t ñư c m t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c h c; hi u m t s yêu c u ñ o ñ c ñ i v i ngư i công dân hi n nay. - Bi t m t s ph m trù và quy lu t kinh t cơ b n, vai trò qu n lý kinh t c a Nhà nư c. - Bi t ñư c b n ch t Nhà nư c pháp quy n Vi t nam xã h i ch nghĩa. Hi u ñư ng l i, quan ñi m c a ð ng; các chính sách quan tr ng c a Nhà nư c v xây d ng và b o v T qu c trong giai ño n hi n nay. - Hi u b n ch t và vai trò c a pháp lu t ñ i v i s phát tri n c a công dân, ñ t nư c, nhân lo i. Hi u quy n và nghĩa v công dân trong các lĩnh v c c a ñ i s ng xã h i. - Hi u trách nhi m công dân trong vi c th c hi n ñư ng l i, quan ñi m c a ð ng; pháp lu t, chính sách c a Nhà nư c; hi u trách nhi m ñ o ñ c, trách nhi m tham gia phát tri n kinh t c a công dân. 2. V k năng - V n d ng ñư c ki n th c ñã h c ñ phân tích, ñánh giá các hi n tư ng, các s ki n, các v n ñ trong th c ti n cu c s ng phù h p v i l a tu i. - Bi t l a ch n và th c hi n các hành vi ng x phù h p v i các giá tr xã h i. - Bi t b o v cái ñúng, cái t t, cái ñ p và ñ u tranh, phê phán ñ i v i các hành vi, hi n tư ng tiêu c c trong cu c s ng phù h p v i kh năng c a b n thân. 3. V thái ñ - Yêu cái ñúng, cái t t, cái ñ p; không ñ ng tình v i các hành vi, vi c làm tiêu c c. - Yêu quê hương, ñ t nư c, trân tr ng và phát huy các giá tr truy n th ng dân t c. - Tin tư ng vào ñư ng l i, ch trương c a ð ng; tôn tr ng pháp lu t, chính sách c a Nhà nư c v các quy ñ nh chung c a c ng ñ ng, c a t p th . - Có hoài bão và m c ñích s ng cao ñ p. II. N I DUNG 1. K ho ch d y h c ... 2. N i dung d y h c t ng l p L P 10 1 Ti t/tu n x 35 tu n = 35 ti t PH N I. CÔNG DÂN V I VI C HÌNH THÀNH TH GI I QUAN KHOA H C 1. Th gi i quan duy v t và phương pháp lu n bi n ch ng. 2. Th gi i v t ch t t n t i khách quan. 3. S v n ñ ng và phát tri n c a th gi i v t ch t. 4. Ngu n g c v n ñ ng, phát tri n c a s v t và hi n tư ng. 5. Các th c v n ñ ng, phát tri n c a s v t và hi n tư ng. 6. Huynh hư ng phát tri n c a s v t và hi n tư ng. 7. T n t i xã h i và ý th c xã h i 8. Con ngư i là ch th c a l ch s và là m c tiêu phát tri n xã h i. PH N II. CÔNG DÂN V I ð O ð C

119

1. Quan ni m v ñ o ñ c và m t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c 1.1. Quan ni m v ñ o ñ c 1.2. M t s ph m trù cơ b n c a ñ o ñ c ... III. CHU N KI N TH C, K NĂNG VÀ THÁI ð L P 10
CH ð M Cð C Nð T GHI CHÚ
PH N I. CÔNG DÂN V I VI C HÌNH THÀNH TH GI I QUAN, PHƯƠNG PHÁP LU N KHOA H C

Ki n th c -Nh n bi t ñư c ch c năng th gi i quan, -ð nh nghĩa ng n g n v phương pháp lu n c a Tri t h c. Tri t h c, th gi i quan, -Nh n bi t ñư c n i dung cơ b n c a ch nghĩa phương pháp lu n. duy v t và ch nghĩa duy tâm, phương pháp bi n ch ng và phương pháp siêu hình. -Nêu ñư c ch nghĩa duy v t bi n ch ng là s -Th gi i quan: Duy v t th ng nh t h u cơ gi a th gi i quan duy v t và bi n ch ng phương pháp lu n bi n ch ng. -Phương pháp lu n: Bi n K năng ch ng duy v t Nh n bi t, ñánh giá ñư c m t s bi u hi n c a quan ñi m duy v t ho c duy tâm, phương pháp lu n bi n ch ng ho c phương pháp lu n siêu hình trong cu c s ng hàng ngày. Thái ñ Có ý th c trau d i th gi i quan và phương pháp lu n duy v t bi n ch ng. 2.Th Ki n th c gi i v t -Nêu ñư c gi i t nhiên t n t i khách quan. ch t -Bi t ñư c con ngư i và xã h i loài ngư i là t n t i s n ph m c a gi i t nhiên; con ngư i có nh n khách th c, c i t o ñư c gi i t nhiên và xã h i. quan K năng -Bi t v n d ng ki n th c ñ ch ng minh các -Nêu ñư c ví d . gi ng loài th c, ñ ng v t, k c con ngư i ñ u có ngu n g c t gi i t nhiên. -D n ch ng ñư c con ngư i có th nh n th c, -Nêu ñư c ví d . c i t o ñư c gi i t nhiên và ñ i s ng xã h i. Thái ñ Tin tư ng kh năng nh n th c và c i t o th gi i c a con ngư i, phê phán nh ng quan ni m duy tâm, th n bí v ngu n g c c a con ngư i. 3... IV. GI I THÍCH, HƯ NG D N 1. Quan ñi m xây d ng và phát tri n chương trình 2. V phương pháp d y h c 3. V ñánh giá k t qu h c t p c a h c sinh 4. V vi c v n d ng chương trình theo vùng, mi n và ñ i tư ng h c sinh. (CÔNG BÁO s 21+22&23+24 “12/8/2006”)

1.Th gi i quan duy v t và phương pháp lu n bi n ch ng

120

Ph l c 3 XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C
3.1. HƯ NG TI P C N TRONG XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C L ch s d y h c cho th y có nhi u cách ti p c n n i dung h c v n trong vi c thi t k chương trình giáo d c. Theo nghiên c u c a ð ng Thành Hưng (2002) có th chia nh ng cách ti p c n khác nhau thành 2 dòng chính: Quan ni m c a Liên Xô (cũ) và c ng ñ ng xã h i ch nghĩa vào nh ng năm cu i c a th p k XX và quan ni m c a Phương Tây cùng các ñ ng minh c a h . - Dòng th nh t có khuynh hư ng tri t h c hàn lâm, mang ñ m nét văn hóa và tâm lý h c. Trong ph m vi dòng th nh t, ñã và ñang t n t i 2 cách ti p c n tương ñ i khác nhau, th m chí có lúc xung ñ t v i nhau: cách ti p c n kinh vi n c ñi n ñư c mô t trong lý thuy t c a Vi n Chương trình và Phương pháp giáo d c Vi n Hàn lâm khoa h c giáo d c Liên Xô (t p trung trong các công trình c a Vi n trư ng Lednhiov V.X 1989) và cách ti p c n th hai có n i dung tri t h c sâu s c nh n m nh b n ch t văn hóa, khía c nh ch c năng (giá tr ) c a n i dung h c v n th hi n lý thuy t c a Vi n Giáo d c h c ñ i cương Vi n Hàm lâm khoa h c giáo d c Liên Xô (t p trung trong các công trình c a Cracvsky V.V, Scatkin M. N, Lecne I. Ia (1983, 1989). + D a vào quan ni m c u trúc nhân cách, s phân lo i và c u trúc các d ng ho t ñ ng th c ti n (ho t ñ ng nh n th c, ho t ñ ng ñ nh hư ng giá tr , ho t ñ ng giao ti p, ho t ñ ng lao ñ ng-c i bi n, ho t ñ ng th m m , ho t ñ ng th ch t) và thành ph n n i dung h c v n (tri th c, k năng, k x o), cách ti p c n c ñi n ñã nêu lên m t nguyên t c có tính quy lu t r ng h th ng môn h c ñư c xây d ng c n tuân th m t cơ c u n ñ nh các d ng ho t ñ ng xã h i, nh v y vi c lĩnh h i n i dung này quy ñ nh c u trúc nhân cách ñư c hình thành ñáp ng t t m c ñích giáo d c c a nhà trư ng. Cách ti p c n kinh vi n c ñi n có nh hư ng l n trong chương trình giáo d c c a Liên Xô và các nư c xã h i ch nghĩa trong nh ng th p niên cu i th k XX. + Cách ti p c n th hai nh n m nh b n ch t văn hóa c a n i dung h c v n là kinh nghi m xã h i có tính l ch s toàn nhân lo i. Cũng như kinh nghi m xã h i, n i dung h c v n (b ph n ñư c ch n l c t kinh nghi m xã h i), bao g m 4 thành ph n n ñ nh: tri th c hi u bi t v th gi i (t nhiên, xã h i, con ngư i...), v các cách th c ho t ñ ng; kinh nghi m th c hi n các cách th c ho t ñ ng ñã bi t; kinh nghi m ho t ñ ng sáng t o và kinh nghi m v m i quan h ñ i x c a con ngư i v i hi n th c (kinh nghi m v thái ñ , giá tr ). M t s bi u hi n rõ r t c a nh ng nh hư ng này có th th y trong các giáo trình, sách báo sư ph m Vi t Nam hi n nay như: n i dung d y h c ñư c xây d ng ñ m b o tính h th ng và logic các ngành khoa h c, k thu t, ngh thu t; n i dung d y h c bao g m b n thành ph n ph n ánh 4 y u t cơ b n c a kinh nghi m l ch s ; b n ch t quá trình d y h c là quá trình nh n th c... - Dòng th hai, nhà trư ng Phương Tây áp d ng r t nhi u ki u chương trình và có nhi u cách ti p c n. + Nhìn t l p trư ng tri t h c xã h i, có ba cách ti p c n n i dung h c v n: ti p c n hư ng vào nhu c u xã h i; ti p c n hư ng vào nhu c u cá nhân và ti p c n trung dung. Cách ti p c n th ba ngày càng chi m ưu th . + Theo ti n trình phát tri n c a tri t h c giáo d c, có ba cách ti p c n n i dung h c v n g n như ñ i l p nhau: cách ti p c n c ñi n hay h th ng; cách ti p c n lãng m n hay nhân văn và cách ti p c n c ñi n-lãng m n hay hi n ñ i.

121

‫ه‬Cách ti p c n c ñi n n i b t vào th i kỳ 1911-1962 v i nh ng tác ph m v xây d ng chương trình c a các ñ i di n như Boubbitts F (The Curriculum 1918, How to Make a Curriculum 1921, Curriculum Investigations 1926, The Curriculum of Modern Education 1941), Ralph Tyler (Basic Principles of Curriculum and Instruction 1949, Basic Principles of Curriculum and Instruction: Syllabus for Education 1950), Kerr J. F (Changing the Curiiculum 1968), Hirst P và Perters R. S (The Logic of Education 1970). Tính ch t tiêu bi u c a cách ti p c n này th hi n ch nó ñ t ngư i h c vào v th ph i thích ng v i chương trình và h c ch . Theo cách ti p c n này thì nhi m v ñi n hình c a quá trình d y h c là: phân gi i chương trình thành nh ng b ph n; t ng h p nh ng b ph n l i thành ñ tài tr n v n; xác ñ nh các m c tiêu hành vi cho t ng ñ tài; s p x p các ñ tài thành h c trình t i ưu; xác ñ nh cách th c t t nh t ñ d y h c trình này; ti n trình d y h c trên l p và ñánh giá k t qu h c t p. ‫ه‬Cách ti p c n lãng m n nh n m nh ñ n nh ng khía c nh thái ñ , giá tr , m c ñích, l i ích nhân văn trong n i dung h c v n. Cách ti p c n này coi ngư i h c là trung tâm, tôn tr ng và khuy n khích thái ñ h c t p ñ c l p, ch ñ ng, t do và s tham gia c a ngư i h c. Do ñó chương trình d y h c ph i hoàn toàn thích ng v i ngư i h c; chương trình d y h c c n ñ m b o nh ng ñ c ñi m và ho t ñ ng như: quan sát, t th c hi n, nh ng cơ h i h c t p, các ho t ñ ng t phát, không can thi p vào vi c h c, t l c ho t ñ ng theo h ng thú, b u không khí h tr , giáo viên ph i d a theo tr mà hành ñ ng, tr là g c c a m i nguyên t c giáo d c, m i tr là m t trư ng h c, nh n th c và tr i nghi m cá nhân c a tr , nh n c m và hi u bi t, h c ñ vào ñ i, tìm tòi, làm vi c và ñ i tho i, chơi ñ vui và hài lòng. Nh ng ñ i di n quan tr ng c a cách ti p c n này là Montessri M, Maslow A, Roge rs C, Read H (Education though Art 1945); Tumin M (Procedures for Effecting Education Change 1967); Silberman C, IIlich I và nh ng nhà giáo d c ch trương “phong trào ti n b ” nh ng năm 30; các l p m Anh, M ; các l p “tình th ” và “tương lai” Pháp trong nh ng năm g n ñây. ‫ه‬Cách ti p c n hi n ñ i quan ni m tr em là ngư i ra quy t ñ nh và gi i quy t v n ñ . Nh ng giá tr cơ b n c a chương trình theo cách ti p c n này là: ghép nhóm linh ho t, tham gia, t do, nh n m nh quá trình, l y tìm tòi làm tr ng, các ngu n h c t p phong phú, tr i nghi m, sáng t o, h p tác, trách nhi m, t th c hi n. Cách ti p c n này b t ñ u rõ nét t Dewey J (The Psychological A spect of the School Curriculum 1897, The Child and the Curriculum 1902, Human Nature and Conduct 1922); Charity James (Young Lives at Stake 1968); Clark K (The Roman rebellion: Romantic Versus Classic Art 1973...)..., có nh hư ng ưu th t năm 1950 ñ n ngày nay. + Theo Bách khoa giáo d c qu c t (1985) có 4 cách ti p c n v chương trình và n i dung h c v n: cách ti p c n tương tác, xem chương trình là h th ng hay quá trình tương tác (M , Th y s , CHLB ð c); cách ti p c n h p lý hóa, nh n m nh vai trò c a nh ng tư tư ng m i, các ho t ñ ng, các th t c hành ñ ng, các mâu thu n (ð c, Th y s ); cách ti p c n vào quá trình (Hà Lan, ð c, Th y ði n, B , Áo, Canada, M ); cách ti p c n c u trúc, nh n m nh các nguyên t c giáo d c, năng l c chương trình, các cơ h i h c t p, các ho t ñ ng theo môn h c (ð c, M , Anh)...

3.2. THI T K CHƯƠNG TRÌNH THEO MÔðUN

122

MÔðUN 16 (Giáo d c vì s phát tri n b n v ng) A. CÁC BƯ C TI N HÀNH Bư c 1: ðưa ra khái ni m “Phát tri n b n v ng”. Phân tích câu nói c a danh nhân ð ng Huy Tr : “Tr i ñ t sinh ra c a c i có h n, nay có cái ñ m là ch ñ tôm cá n náu. Ta là cha m mà tát c n ñ m ñi, t con chép, con mè, con rô, con gi c, con lươn, con tr ch, con cua, con c b t không sót con nào thì con cháu còn gì n a...ch còn l i bùn cát mà thôi, Như th là tuy t ñư ng sinh s ng c a con cháu, ch n c con cháu v y”. -ð ng Huy Tr 1848 trong “ð ng d ch trai ngôn hành l c” • Phát tri n b n v ng là gì? • Phát tri n b n v ng liên quan ñ n nh ng v n ñ nào? • Các tiêu chí c a s phát tri n b n v ng? M c tiêu: -Làm rõ khái ni m v giáo d c vì s phát tri n b n v ng. -Nêu các m c tiêu&phương pháp trong giáo d c vì s phát tri n b n v ng. Xây d ng các chương trình giáo d c vì s phát tri n b n v ng. Th i gian: 90 phút Hình th c t ch c: Th o lu n theo nhóm, g i ý gi i quy t v n ñ . Chu n b : -Tranh v , nh ch p v môi trư ng b n v ng và không b n v ng. -Các sơ ñ v trên gi y Ao -Máy chi u, các băng tư li u v môi trư ng b n v ng và không b n v ng

Bư c 2: Th o lu n v th c tr ng các v n ñ môi trư ng, kinh t , xã h i hi n nay (t p trung vào v n ñ môi trư ng”. • Tình hình kinh t , xã h i hi n nay có nh hư ng như th nào t i môi trư ng? • Th c tr ng môi trư ng hi n nay như th nào? Bư c 3: Gi i thích cơ s khoa h c c a s b n v ng. • Tình hình th c t d n ñ n con ngư i s thay ñ i thái ñ và hành ñ ng ñ i v i thiên nhiên như th nào? • Cơ s khoa h c c a s b n v ng? Bư c 4: Th o lu n v các n i dung chính c a giáo d c và s phát tri n b n v ng. • ð ñ t nư c phát tri n b n v ng, giáo d c ph i quan tâm ñ n nh ng n i dung nào? • N i dung nào là ti n ñ c a s phát tri n b n v ng? • Các bi n pháp chi n lư c cho m t môi trư ng b n v ng? • K tên m t s hành ñ ng c th nh m ti n t i m t môi trư ng h c b n v ng? B. G I Ý 1. Khái ni m v phát tri n b v ng 2. Cơ s khoa h c c a s b n v ng Công th c Ehrlich mô t s tác ñ ng lên môi trư ng c a ti n b khoa h c công ngh và m c tăng dân s . I = P.A.T Trong ñó: I: M c tác ñ ng ñ n môi trư ng P: Dân s A: M c tiêu th bình quân theo ñ u ngư i T: Công k ngh làm tác ñ ng t i môi trư ng và cung c p cho A ð gi m b t I thì ph i: 123

- Gi m m c tăng dân s ñ n m c th p nh t có th ñư c. - Gi m m c tiêu th bình quân theo ñ u ngư i nh t là nh ng yêu c u làm nh hư ng t i môi trư ng (ñi n, nư c, g ...). - S d ng h p lý công k ngh ñ gi m b t tác ñ ng t i môi trư ng. GDMT cho m t môi trư ng b n v ng không ch ñơn gi n là làm cho m i ngư i có nh n th c ñ y ñ v b o v môi trư ng (BVMT), có ki n th c, thái ñ , hành vi BVMT mà còn c n ph i ñ m b o ñư c các giá tr n n móng cho vi c ti n hành GDMT có k t qu . Công nghi p Nông nghi p Giao thông Xây d ng Năng lư ng D ch v M c s ng ðói nghèo Dân trí Lao ñ ng Vi c làm Xã h i Dân s Kinh t GDP

ð t Nư c Không khí ðDSH Môi trư ng Ch t lư ng

Quan h kinh t -xã h i-môi trư ng trong phát tri n b n v ng 3. N i dung c a giáo d c vì s phát tri n b n v ng Giáo d c con ngư i bi t h p tác v i nhau Giáo d c phát tri n toàn di n nhân cách con ngư i

N i dung c a giáo d c vì s phát tri n b n v ng

Giáo d c c m xúc cho con ngư i Giáo d c môi trư ng

1. Giáo d c c n ñ c bi t quan tâm ñ n s phát tri n toàn di n nhân cách con ngư i. • Con ngư i c n ñư c giáo d c phát tri n toàn di n nhân cách: ñ c, trí, th m và các k năng, k x o, thói quen ho t ñ ng.

124

• M i th i ñ i, m i giai ño n phát tri n xã h i, giáo d c nên ñ nh hư ng vào m t s tiêu ñi m có tính ñ ng l c cho s phát tri n b n v ng c a xã h i. • Trong giai ño n hi n nay, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa ñang phát tri n m nh m , ñ ñ m b o s phát tri n b n v ng, con ngư i m i ph i năng ñ ng, sáng t o, tri th c v ng vàng, có ý th c ñ o ñ c t t, ñ c bi t ñ o ñ c môi trư ng, n m rõ tình hình phát tri n c a th i ñ i và có hành vi, k ho ch thúc ñ y s phát tri n b n v ng. 2. Giáo d c c m xúc cho con ngư i • Xúc c m là cơ s hình thành tình c m và ngu n g c c a s sáng t o, là h t nhân c a nhân cách. • Ph i giáo d c c m xúc ngay t giai ño n u thơ. Tr thơ ph i bi t thương yêu, ñ ng c m v i m i ngư i, bi t x u h khi ph m l i, bi t nh n l i và tha th l i l m c a b n, bi t gi n h n, t tr ng... • Cao hơn n a là giáo d c cho tr em bi t làm ch c m xúc c a mình, bi t ki m ch và huy ñ ng xúc c m trong giao ti p, h c t p và lao ñ ng. T ñó hình thành h ng thú, ni m tin, l c quan yêu ñ i, yêu ngư i, t o say mê v i công vi c – là n n t ng cho s sáng t o. 3. Giáo d c b o v môi trư ng Giáo d c b o v môi trư ng c n tr thành n i dung giáo d c nhà trư ng các c p, GDMT là ti n ñ cho s phát tri n b n v ng. 4. Giáo d c h c sinh bi t h p tác v i m i ngư i • S phát tri n b n v ng c a m i qu c gia trong th i ñ i n n văn minh tri th c không th khép kín m i c ng ñ ng xã h i, phát tri n ñ t nư c ph i d a vào s h p tác c a m i ngư i d a trên các phương ti n giao ti p. • Các phương ti n giao ti p bao g m: - Phương ti n giao ti p phi ngôn ng : nh ng xúc c m, bi u c m, ñi u b , c ch , tư th , ánh m t, n cư i... - Phương ti n giao ti p ngôn ng : ngoài ti ng m ñ , nhà trư ng c n d y ti ng nư c ngoài cho h c sinh, ñ c bi t các ngo i ng : Anh, Nga, Pháp, ð c, Trung Qu c...ñó là chìa khóa ñi vào các n n văn hóa, văn minh c a loài ngư i. - Phương ti n giao ti p v t ch t: y ph c, trang ph c, các ñ dùng, d ng c , trang thi t b k thu t, công c ... Ngu n g c c a m i s h p tác c a con ngư i chính là xúc c m, tình c m, lòng khoan dung, ñ lư ng c a h , ñã ñư c giáo d c liên t c, thư ng xuyên và tr thành b n ch t ñích th c c a con ngư i. Tóm l i, trong các n i dung giáo d c vì s phát tri n b n v ng thì n i dung quan tr ng nh t là giáo d c phát tri n toàn di n nhân cách con ngư i, t ñó giáo d c xúc c m, tình c m con ngư i, giáo d c b o v môi trư ng và năng l c h p tác gi a con ngư i ñ xây d ng m t xã h i b n v ng. 9 bi n pháp chi n lư c cho môi trư ng b n v ng: 1. Gi m b t rác th i. 2. Ti t ki m năng lư ng. 3. B o v ngu n nư c. 4. Tăng cư ng tái ch rác th i. 5. B o v môi trư ng cư trú t nhiên. 6. Mua tr góp. 7. Mư n thay cho mua. 8. L p qu t thi n và ñóng góp. 9. Qu n lý h p lý ch t ñ c h i.

125

Ti n t • • • • • • • • • Tài li

i m t môi trư ng trư ng h c b n v ng. Ti t ki m gi y và t ch c tái ch gi y th i. V t rác vào thùng và h n ch x rác th i. Trư ng h c lôi cu n c ng ñ ng vào GDMT b ng các ho t ñ ng sáng t o, c th nh m b o v môi trư ng. Xây d ng m t khu vư n ươm và nhân gi ng ñ tr ng cây lôi cu n m i l a tu i h c sinh và c ng ñ ng. T o s ña d ng v cây c i và vư n trư ng xung quanh l p h c. Có nư c u ng s ch. Có nh ng l p h c sáng s a, thoáng ñãng. S p x p ñúng ch cho các lo i sơn và hóa ch t trong phòng thí nghi m. Khuy n khích h c sinh và giáo viên s d ng xe ñ p. u tham kh o 1. Nguy n ð c Huy, 2003, Phát tri n b n v ng trong t m nhìn c a th i ñ i. 2. Tuy n t p báo cáo H i th o “Phát tri n b n v ng Vi t Nam và trên th gi i: cơ h i và thách th c”. ð i h c sư ph m Hà N i, 2003. 3. Hoàng ð c Nhu n (ch biên), 1999, M t s phương pháp ti p c n GDMT, Nhà xu t b n Giáo d c. 4. B KHCN&MT, 2001, Tài li u t p hu n b i dư ng nâng cao nh n th c MT. Nguy n Phương Thanh (2004) [6 , tr 94-97]

Ph l c 4 PHƯƠNG PHÁP D Y H C
4.1. B NG LI T KÊ ƯU-NHƯ C ðI M CHÍNH C A M T S PHƯƠNG PHÁP D Y H C CƠ B N 126

Ưu ñi m a) Dùng l i: -Truy n lư ng thông tin l n trong m t th i gian ng n -Phát tri n tư duy tr u tư ng b) Tr c quan: -Nâng cao hi u qu d y h c nh hình nh rõ ràng -Phát tri n tư duy c th , trí nh c) Th c hành: -Hình thành k năng ho t ñ ng -Liên h lý thuy t-th c ti n -HS h ng thú, nh lâu d) Tái hi n: -Truy n ñ t thông tin nhanh, c ng c trí nh -Hình thành k năng e) D y h c chương trình hóa: -Cá nhân hóa vi c lĩnh h i ki n th c -ði u khi n h p l và nhanh chóng quá trình lĩnh h i g) D y h c nêu v n ñ : -Phát tri n k năng nh n th c ñ c l p, sáng t o -Có th s d ng khi ki n th c không hoàn toàn m i và phát tri n m t cách logic cái ñã bi t -Có th s d ng khi HS có th n m n i dung b ng ho t ñ ng h c t p h) Làm vi c ñ c l p c a HS: -Hình thành năng l c làm vi c ñ c l p -Rèn k năng th c hành -Bi n ki n th c thành ni m tin, phát tri n ý chí

Như c ñi m -Lĩnh h i khó -Không phát tri n ñưwjc kinh nghi m c a HS -C n nhi u th i gian, công s c chu n b -Phát tri n tư duy tr u tư ng kém -C n nhi u th i gian, công s c chu n b , c n thi t b , v t tư -M t nhi u th i gian trên l p -Tính ñ c l p tư duy kém -C n nhi u th i gian -H n ch tính giáo d c c a bài h c -H n ch tư duy ñ c l p, k năng tìm tòi, nghiên c u -C n nhi u th i gian, không dùng ñư c khi rèn k năng th c hành -Không dùng ñư c khi tài li u m i v nguyên t c -Khi tài li u khó quá không th ñ c l p nghhiên c u -Ph i tính ñ n s hư ng d n c a GV trư c nh ng v n ñ ph c t p -T c ñ d y h c ch m

4.2. PHÂN TÍCH KH NĂNG C A CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C THEO NHI M V , NH P ð H C T P Các Các Nhi m v c n gi i quy t trong quá trình d y h c phương lo i pháp phương Hình thành Phát tri n pháp Ki n Ki n K Tư Tư Tính Trí Ti ng th c th c năng duy duy ñ c nh nói s c l p quy th c tr u ki n trình hành tư ng th Phương -Dùng l i x x x + x ti n -Tr c quan + x x + x thông tin -Th c hành + x + x + P/ pháp -Tái hi n + x x + x x + nh n -Tìm ki m th c có v n ñ x + x x + x P/ pháp -Quy n p + x x + x + + logic -Suy di n x + x + + + +

Nh p ñ

Nhanh Tr/bình Tr/bình Nhanh Ch m Ch m Nhanh

127

Làm vi c ñ c l p X : T t, 4.3. B NG L A CH PP Dùng Tr c ð/ki n l i quan Nhi m v nào

+ + : Khá,

x

x + - : Kém

+

x

x

+

Tr/bình

N i dung nào ð c ñi m HS

Kh năng c a GV ði u ki n v t ch t [40, tr218-222]

N CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C Th c hành Tái Nêu v n ñ Quy hi n tìm ki m n p ð phát tri n ð phát tri n k năng th c tính ñ c l p tư hành duy, năng l c nghiên c u, sáng t o Khi n i dung Khi n i dung h c t p có ñ h c t p bao ph c t p v a g m bài t p, ph i(không th c hành, thí khó l m) nghi m Khi HS ñư c Khi HS ñã chu n b ñ ơc chu n b p/pháp và kh ki n th c, k năng nghiên năng ñ ti n c uv nñ hành bài th c ñưa ra hành Khi GV n m Khi GV n m ñư c phương ñư c p/pháp pháp th c nghiên c u, hành tìm ki m trong d y h c Khi có thíêt b Khi có thíêt b và th i gian và th i gian c n thi t c n thi t

Suy di n

Làm vi c ñ cl p ð phát tri n năng l c ñ c l p&hình thành k năng lao ñ ng h/ t p Khi tài li u h ct pv a s c, HS có th t l ch ct p ñư c Khi HS ñ ơc chu n b ñ làm vi c ñ c l p Khi GV n m ñư c p/pháp t ch c ho t ñ ng ñ c l p c a HS Khi có ñ th i gian và phương ti n c n thi t

4.4. D Y H C ANGORIT ANGORIT GI I TOÁN Mu n tìm ƯCLN c a hai s ta th c hi n các bư c sau: Bư c 1. Phân tích m i s ra th a s nguyên t ;

128

Bư c 2. Xét các th a s nguyên t chung; Bư c 3. L p tích các th a s nguyên t chung ñó, m i th a s l y v i s mũ nh nh t c a nó. ðây là m t angorít tìm ƯCLN c a hai s . Angorit này có th chi ti t hóa thành m t chu i các thao tác th t ñơn gi n như trong hình 7.3 A. Phân tích c hai s y, x ra th a s nguyên t

B. Tìm th a s nh nh t c a s th nh t C. Ki m tra xem trong s th nh t có th a s nào b ng th a s nh nh t c a s th nh t không Không Có G. Xóa th a s nh nh t kh i s th nh t D. Vi t riêng th a s ñó

E. Xóa th a s ñó trong c hai s H. Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa không Không Có I. Nhân t t c các th a s ñã vi t riêng:Tích ñó là ƯSCLN c a y, x

K t thúc Hình 7.3 Có th minh h a angorit qua vi c tìm ƯCLN c a 12 và 42 như sau: Thao tác 1 (theo A). Phân tích hai s ra th a s nguyên t : 12 = 2 .2.3; 42 = 2.3.7. Thao tác 2 (theo B). G i 2.2.3 là s th nh t, 2.3.7 là s th hai. Tìm th a s nh nh t c a s th nh t, ñó là s 2. Thao tác 3 (theo C). Ki m tra trong s th hai (2.3.7) có th a s nào b ng 2 không? - Có - Chuy n sang D. Thao tác 4 (theo D). Vi t riêng th a s 2 ra. Thao tác 5 (theo E). Xóa th a s 2 trong k t qu phân tích c a hai s .

129

Thao tác 6 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa? – Có. Chuy n sang B. Thao tác 7 (theo B). G i 2.3 là s th nh t, 3.7 là s th hai (1). Tìm th a s nh nh t c a s th nh t, ñó là s 2. Thao tác 8 (theo C). Ki m tra xem trong s th hai (3.7) có th a s nào b ng 2 không? – Không. Chuy n sang G. Thao tác 9 (theo G). Xóa th a s 2 trong s th nh t. Thao tác 10 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa không? - Có. Chuy n sang B. Thao tác 11 (theo B). G i 3 là s th nh t, 3.7 là s th hai. Th a s nh nh t c a s th nh t (s 3): ñó chính là s 3. Thao tác 12 (theo C). Ki m tra xem trong s th hai có ch a th a s nào b ng 3 không? - Có. Chuy n sang D. Thao tác 13 (theo D). Vi t riêng th a s 3 ra. Thao tác 14 (theo E). Xóa th a s 3 trong c hai s . Thao tác 15 (theo H). Ki m tra xem trong s th nh t có còn l i th a s nào chưa xóa không? – Không - Chuy n sang I. Thao tác 16 (theo I). Nhân t t c các th a s ñã vi t riêng: s 2 (thao tác 4), s 3 (thao tác 13). Tích 2.3 là ƯSLN ph i tìm. K t thúc” Hoàng Chúng (1995) 4.5. D Y H C CHƯƠNG TRÌNH HÓA BÀI H C V T LÝ “V n t c trung bình và v n t c t c th i” Li u 1: Ta ñã bi t trong chuy n ñ ng th ng ñ u, v n t c là không ñ i và có ñ l n b ng v =
s . Trong th c t ta thư ng g p nh ng chuy n ñ ng trong ñó v n t c t

bi n ñ i theo th i gian, ví d như v n ñ ng c a m t v n ñ ng viên, m t xe ô tô lúc kh i hành ho c lúc t t d ng bánh. V i nh ng chuy n ñ ng bi n ñ i như th , ta v n ño ñư c nh ng kho ng ñư ng ñi ñư c s c a v t th trong nh ng kho ng th i gian tương ng t, và cũng v n tính ñư c t s
s nhưng t s này không cho ta bi t v n t c th c c a v t t i m i th i ñi m trong t s . t

chuy n ñ ng c a v t. Ta g i t s ñó là v n t c trung bình c a chuy n ñ ng trên quãng ñư ng s nh t ñ nh: v = Ki m tra: N v n ñ ng viên Vi t Nam Vũ Bích Hư ng ño t huy chương b c Sea Games 19 trong môn ch y vư t rào 100 m v i th i gian ch y là 13,23 s. Có th nói gì v v n t c trung bình ch y vư t rào c a Vũ Bích Hư ng hay không? ðáp: - Không (→ 3) - Có (→ 4) Li u 2: Cùng trong m t chuy n ñ ng bi n ñ i, nhưng trên nh ng kho ng ñư ng ñi ñư c khác nhau thì v n t c trung bình cũng khác nhau. Vì v y ph i nói rõ v n t c trung bình trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh. Ki m tra: Thí nghi m t làm: Ch n ch b ng ph ng trên sân trư ng (ho c trên sân v n ñ ng) v ch s n m t ñư ng th ng v i các m c 10 m, 20 m, 30 m tính t cùng m t ñi m m c. Ba nhóm nh h c sinh s d ng ba chi c ñ ng h b m giây dùng cho

130

th thao (n u không có s n thi t b này, có th dùng ba ñ ng h thư ng có kim giây và ñi u ch nh cho cùng ch vào th i ñi m b t ñ u thí nghi m như nhau), m i nhóm ñ ng t i m t ñi m ñánh d u cách nhau 10 m ñã nói. M t h c sinh c m m t trái banh da lăn nh trên tay cho trái banh lăn theo ñư ng ñã v ch s n b t ñ u t ñi m m c chung. Ba nhóm l n lư t ghi th i ñi m trái banh lăn t i ñi m m c mình ñư c phân công theo dõi. M i nhóm căn c vào s th i gian trôi qua t lúc trái banh xu t phát ñ n lúc nó ñi ngang qua ñi m m c 10 m, 20 m, 30 m, và tính v n t c trung bình c a trái banh trên các kho ng ñư ng ñi 10 m, 20 m, 30 m. Hãy so sánh các k t qu tính ñư c v i nhau H i: Li u có th căn c vào v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng ñư ng 30 m mà suy ra ñư c th i gian trái banh ñi h t kho ng ñư ng 100 m trên sân hay không? ðáp: - Không (→ 5) - Có (→ 7) Li u 3: B n tr l i: không, là do b n chưa chú ý ñ n toàn b câu h i ki m tra, ñó ñã nói là Vũ Bích Hư ng ch y 100 m rào h t 13,23 s. Hãy ñ c kĩ l i li u 1 ñ tr l i ñúng. Li u 4: B n tr l i: có, nhưng có th chưa n m th c ñ y ñ khái ni m v n t c trung bình do chưa chú ý ñ n m t ý: trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh. Hãy ñ c ti p li u 2. Li u 5: B n ñã tr l i ñúng, vì v n t c trung bình trên m t kho ng ñư ng 30 m không th dùng cho kho ng ñư ng khác b t kỳ nào, cho nên cũng không th giúp b n tính ra th i gian trái banh lăn qua 100 m, B n hãy ñ c ti p li u 6. Li u 6: V n t c trung bình không ñ i di n cho v n t c th c c a chuy n ñ ng t i b t kì th i ñi m nào trong chuy n ñ ng. Nó không cho bi t chính xác v n t c th c c a chuy n ñ ng t i m i th i ñi m, b i vì v n t c th c c a chuy n ñ ng bi n ñ i luôn thay ñ i. Ki m tra: Trong chuy n ñ ng th ng ñ u v n t c trung bình trên m t kho ng ñư ng nào ñó có cho bi t v n t c th c c a chuy n ñ ng ñ u y hay không? ðáp: - Không (→ 8) - Có (→ 9) Li u 7: V n t c trung bình c a m t v t trên m t kho ng ñư ng nh t ñ nh không th giúp ta suy ra v trí c a v t trong kho ng th i gian khác, th m chí v i chính kho ng ñư ng nh t ñ nh kia thì bi t v n t c trung bình cũng ch ư c lư ng ñư c ñ i khái v trí c a v t t i m t th i ñi m nào ñó trên kho ng ñư ng ñang xét. Hãy tr l i câu h i li u 2 và tr l i ñúng. Li u 8: B n ñã tr l i sai, vì v n t c trung bình ch không cho bi t v n t c th c trong chuy n ñ ng bi n ñ i. Còn trong chuy n ñ ng th ng ñ u thì v n t c t i m i ñi m c a chuy n ñ ng v t th ñ u có v n t c không ñ i như nhau, do ñó trong chuy n ñ ng th ng ñ u thì v n t c trung bình cũng cho bi t luôn t t c các v n t c th c t i m i th i ñi m. Hãy ñ c ti p li u 9. Li u 9: Trong thí nghi m t làm v i trái banh da ta ñã th y v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng cách OA = 10 m, khác v i v n t c trung bình c a nó trên kho ng cách OB = 20 m, và cũng khác v i v n t c trung bình c a nó trên kho ng cách OC = 30 m. V n t c th c c a trái banh t i các ñi m A,B,C...là khác nhau. Có cách nào bi t ñư c v n t c th c c a trái banh t i ñúng m i ñi m... hay không? ð tr l i câu h i này, hãy ñ c ti p sang li u 10. Li u 10: B n có th quan sát l i chuy n ñ ng c a trái banh thí nghi m t làm trong li u 2. Gi s b n chú ý ñ n th i ñi m trái banh ñi qua ñi m B. b n có th tính ñư c v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng cách BC. N u thu ng n d n BC thì b n cũng th y v n t c trung bình c a kho ng cách BC thu ng n d n kia cũng r t khác nhau. 131

Nhưng có m t ñi u quan tr ng là: càng rút ng n kho ng cách BC thì v n t c c a trái banh t B ñ n C càng ít thay ñ i, và chuy n ñ ng c a trái banh trên ño n BC càng gi ng chuy n ñ ng c a nó t i chính ñi m B. KI M TRA: Càng rút ng n kho ng ñư ng c a trái banh BC thì v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng ñư ng BC s càng g n b ng v n t c nào? ðáp: - S càng ng n b ng v n t c c a m t chuy n ñ ng th ng ñ u trong kho ng BC (→ 11) - S càng b ng v n t c c a chuy n ñ ng c a trái banh t i ñi m B (→ 12) - S không g n b ng v n t c nào c (→ 13). Li u 11: B n tr l i không th t chính xác, vì ñây không có chuy n ñ ng th ng ñ u nào c , mà ch có chuy n ñ ng bi n ñ i c a trái banh qua ño n ñư ng t B ñ n C. Xem ti p li u 14. Li u 12: B n tr l i ñúng. Vì v n t c trên ño n BC ít thay ñ i, nên khi ño n BC càng ng n thì v n t c trung bình càng ít khác v n t c th c c a trái banh t i ñi m B. H c li u 15. Li u 13: B n nên th quan sát l i th t k chuy n ñ ng c a trái banh nói li u 10 ñ có th th y càng rút ng n kho ng BC thì v n t c trung bình c như rút ng n v m t ñ l n nào ñó. Hãy suy nghĩ thêm và tr l i câu h i ki m tra li u 10. Li u 14: Vì ch có chuy n ñ ng bi n ñ i c a trái banh trên ño n BC nên hãy nghĩ ñ n v n t c trung bình trên BC khi BC càng ng n s càng g n v n t c th c t i ñi m nào. Tr l i li u 10. Li u 15: V i kho ng ñư ng BC ñ nh : kí hi u b ng BC = ∆s mà v t th ñã ñi trong kho ng th i gian tương ng ∆t thì v n t c trung bình nh BC s coi như b ng v n t c th c c a v t th t i ñi m B. Ta g i v n t c ñó là v n t c t c th i t i ñi m B trên qu ñ o ng v i th i ñi m t, kí hi u là vt. V y, v n t c t c th i vt c a trái banh t i ñi m B trên qu ñ o ( ng v i th i ñi m t) là gì? B n có th tr l i câu h i này không? ðáp: - Không (→ 16) - Có (→ 1) Li u 16: Không h gì, b n còn chưa quen khái quát nh ng gì ñã hi u thành l i ch t ch ñ y thôi. B n hãy ñ c k l i li u 15 và suy nghĩ xem, v n t c trung bình ñư c xác ñ nh trên quãng ñư ng nào? Sau ñó hãy tr l i câu h i li u 15. Li u 17: Có th b n tr l i: “V n t c t c th i vt t i ñi m B ng v i th i ñi m t c a trái banh trên qu ñ o là v n t c trung bình c a trái banh trên kho ng ñư ng r t nh BC = ∆s mà trái banh ñã ñi trong kho ng th i gian ∆t”. Câu tr l i này ñã khá t t nhưng v n c n b sung cho th t hoàn h o. Hãy ñ c ti p li u 18. Li u 18: BC = ∆s là bao nhiêu thì ñư c coi là r t nh ? 0,01 s hay 0,0001 s ? Trong th c t ch c n ch n ∆s sao cho v n t c c a v t th trên quãng ñư ng ñó thay ñ i không ñáng k , ñ n m c coi như v n t c c a v t là không ñ i, lúc ñó ñã nói li u 8 (b n có th ñ c l i!) thì v n t c trung bình c ñi m B cũng ñ u là v n t c th c c a chuy n ñ ng t i m i ñi m. H c ti p li u 19.
∆s trên kh p quãng ñư ng ∆s bao g m ∆t ∆s ∆t

∆s trên kho ng ñư ng ñ ∆t

132

Li u 19: T V nt ct c b ng thương s gi r t nh ñ v t ñi h vt =
∆s ∆t

nh ng ñi u ñã h c trên, ta có th ñ nh nghĩa: th i hay v n t c t i m t ñi m ñã cho trên qu ñ o là ñ i lư ng ño a quãng ñư ng ñi r t nh tính t ñi m ñã cho và kho ng th i gian t quãng ñư ng ñó, kí hi u là vt:

B n hãy nh r ng hai t “r t nh ” ñư c hi u ng m r ng, ∆s và ∆t ñ ñ coi như chuy n ñ ng c a v t trên quãng ñư ng ∆s y là ñ u. Sau này khi ñã h c toán gi i tích chúng ta s s d ng hai t hay hơn: “ñ nh ” và khái ni m ñ o hàm ti n l i hơn. KI M TRA: Nói v n t c t c th i c a trái banh t i ñi m B là 20 cm/s ch ng h n, có nghĩa là trái banh lăn ti p1 s n a tính t B ñư c 20 cm, ph i không? ðáp: - Không (→ 20) - Có (→ 21) Li u 20: B n hãy tr l i ti p câu h i sau: - Nói v n t c c a viên ñ n khi v a ra kh i nòng súng là 600 m/s là nói v n t c nào? V i v n t c y có th bi t sau 2s sau viên ñ n cách nòng súng bao xa không? Xem tr l i li u 22 Li u 21: B n tr l i sai, vì trái banh không chuy n ñ ng ñ u t B, mà th c s ñã chuy n ñ ng bi n ñ i. B n hãy ñ c l i ñi u 18 và chú ý ñ n hai t “coi như không ñ i”, r i tr l i l i cho ñúng. Li u 22: V n t c 600 m/s c a viên ñ n câu h i là v n t c t c th i c a viên ñ n khi ra kh i nòng súng. Vì sau khi ra kh i nòng súng ch c ch n viên ñ n s chuy n ñ ng bi n ñ i, không ph i là chuy n ñ ng ñ u cho nên sau 2s ta không th bi t viên ñ n cách nòng súng bao xa. Ghi chú: Do trong d y h c chương trình hóa, h c sinh t l c làm vi c v i tài li u h c, cho nên ñã thay ñ i thí nghi m bi u di n c a giáo viên t i l p b ng thí nghi m t làm c a h c sinh. Có th dùng thí nghi m v i máng nghiêng ñ h c sinh t làm, và bài thí nghi m có th giao cho h c sinh ti n hành trư c. Trong trư ng h p có ñi u ki n, thay vì dùng trái banh da có th s d ng ngay chính môn th thao bowling. Lê Nguyên Long (1998)
4.6. QUY TRÌNH D Y H C S D NG TÌNH HU NG CÓ V N ð

S d ng THCVð trong quá trình d y h c quá trình nh m chu n b cho HS k năng gi i quy t v n ñ trong h c t p và nh ng thái ñ , tri th c có liên quan thông qua vi c gi i quy t h th ng THCVð. Trong quá trình ñó, m t m t, nh ng THCVð ñư c s d ng như nh ng phương ti n, nh ng bi n pháp kích thích thái ñ tích c c h c t p c a HS. M t khác, vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng còn ñư c coi như nh ng m c tiêu mà HS c n ñ t ñư c trong quá trình h c t p v i m c ñích chu n b cho các em kh năng gi i quy t các v n ñ trong cu c s ng sau này. Mu n ñ t ñư c ñi u ñó, vi c s d ng THCVð trên l p ph i là m t quy trình ñư c thi t k theo m t logic h p lý d a trên nh ng căn c khoa h c. - Nguyên t c s d ng h th ng THCVð Ngoài ph i tuân th t t c các nguyên t c chi ph i, ñ nh hư ng quá trình d y h c nói chung, s d ng THCVð trong quá trình d y h c c n th c hi n t t các nguyên t c dư i ñây: Th nh t, THCVð ñư c s d ng ñ d y h c môn h c (hay chương, bài) nào cho HS thì ph i phù h p v i m c ñích, n i dung d y h c c a môn h c (hay chương, bài) ñã ñư c quy ñ nh chung trong k ho ch chương trình d y h c môn h c c a B Giáo d c và ñào t o.

133

Th hai, trong quá trình d y h c s d ng THCVð trên l p, c n ñ m b o m i quan h th ng nh t bi n ch ng gi a ho t ñ ng hư ng d n c a GV v i ho t ñ ng ch ñ ng, tích c c và sáng t o c a HS. Trong quá trình d y h c s d ng THCVð, GV ph i là ngư i hư ng d n, ch ñ o. S ch ñ o ñó th hi n: B ng s hi u bi t v chuyên môn, NVSP c a mình, GV là ngư i ñ nh hư ng HS t i m c tiêu s d ng THCVð trong quá trình h c t p, t i vi c chu n b nh ng ñi u ki n, phương ti n cho vi c h c t p s d ng tình hu ng di n ra thu n l i; là ngư i hư ng d n, ngư i kích thích, ñi u khi n và ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð. HS là ngư i ch ñ ng, tích c c, sáng t o gi i quy t tình hu ng dư i s hư ng d n c a GV. ð s d ng THCVð trên l p có hi u qu , HS c n t giác th c hi n các yêu c u, nhi m v do quá trình d y h c này ñ ra; các em ph i tham gia vào quá trình h c t p này v i m t thái ñ tích c c, sáng t o. D y h c s d ng THCVð không ch p nh n thái ñ áp ñ t, ñ c ñoán gia trư ng c a GV và thái ñ th ñ ng c a HS. Trong quá trình ñó, HS ñư c lôi cu n tham gia cùng t p th , ñ ng não, tranh lu n dư i s hư ng d n, g i m c a GV. Th ba, d y h c s d ng THCVð c n ñư c t ch c v i các hình th c và phương pháp d y h c phong phú, ña d ng. Các hình th c (lên l p, nhà ... v i các d ng h c t p cá nhân, nhóm, t p th ) và phương pháp d y h c (h i-ñáp g i m ; tìm tòi, nghiên c u tài li u; ñóng vai; báo cáo và trình bày...) ñư c s d ng ph i h p v i nhau nh m t o nên m t s c m nh t ng h p v phương pháp. Th tư, ñ m b o các m i quan h h p tác ch t ch trong quá trình d y h c s d ng THCVð. S h p tác là m t y u t không th thi u trong d y h c s d ng tình hu ng. Quá trình d y h c này c n khuy n khích, hư ng d n ñ th c hi n t t các m i quan h h p tác cùng nhau gi i quy t THCVð ñư c ñưa ra. Các m i quan h h p tác ñó bao g m: H p tác gi a HS và HS, h p tác gi a HS và GV... Th năm, vi c s d ng THCVð trong quá trình d y h c trên l p c n ñ m b o tính h th ng. Nguyên t c này ñòi h i h th ng THCVð ñư c s d ng ph i tuân theo logic tri th c và k năng ñư c trình bày trong môn (chương, bài) h c và logic nh n th c c a SV. - Quy trình s d ng h th ng THCVð Quy trình s d ng THCVð trong quá trình d y h c trên l p thư ng ñư c ti n hành qua 3 giai ño n và 6 bư c l n. Ba giai ño n ñó là: Giai ño n xây d ng k ho ch, giai ño n tri n khai k ho ch và giai ño n ñánh giá quá trình th c hi n k ho ch. Sáu bư c ñó là: ð nh hư ng chung cho d y h c s d ng THCVð; chu n b giáo án cho quá trình d y h c s d ng THCVð; kích thích, ñ nh hư ng gi i quy t THCVð; t ch c, ñi u khi n các ho t ñ ng h c t p c a SV thông qua vi c gi i quy t THCVð theo quy trình; ñánh giá; ra quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð. Giai ño n1. Xây d ng k ho ch Bư c1. Bư c ñ nh hư ng chung cho d y h c s d ng THCVð ð chu n b tâm th h c t p s d ng THCVð cho HS, c n th c hi n m t s công vi c trư c khi ti n hành ñi u khi n HS h c t p. ðó là: xác ñ nh yêu c u c a vi c s d ng THCVð; cung c p nh ng lý lu n, chu n b nh ng k năng c n thi t chung có liên quan ñ n h c t p s d ng THCVð cho HS và ñ nh hư ng vi c chu n b các ñi u ki n, phương ti n c n thi t ph c v cho quá trình d y h c. - Xác ñ nh yêu c u c a vi c s d ng THCVð Vi c s d ng THCVð trong quá trình d y h c nh m kích thích thái ñ h c t p tích c c c a HS; chu n b cho các em kh năng gi i quy t các v n ñ trong cu c s ng sau này. Như v y, THCVð ñư c s d ng như là phương ti n, bi n pháp và cao hơn,

134

vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng ñư c coi như m c tiêu c n ñ t c a quá trình d y h c. Yêu c u quan tr ng nh t, hình thành cho HS k năng gi i quy t v n ñ . B i vì năng l c gi i quy t v n ñ là ñ c trưng cơ b n c a con ngư i trong xã h i hi n ñ i. Các yêu c u c th c n ñ t ñư c c a k năng này: + Phát hi n ñư c v n ñ trong tình hu ng và bi t xác ñ nh m c ñích c a vi c gi i quy t v n ñ ñó; + Bi t d ki n các phương án gi i quy t v n ñ và l a ch n ñư c phương án gi i quy t t i ưu; + Bi t huy ñ ng, tìm ki m nh ng tri th c, k năng có liên quan ñ gi i quy t v nñ ; + Bi t rút ra ñư c bài h c kinh nghi m t vi c gi i quy t v n ñ ñó. Các k năng gi i quy t v n ñ nêu trên c n ñ t ñư c t m c ñ chưa thành th o (k năng b c th p) t i m c ñ thành th o (k năng b c cao). M c ñ chưa thành th o: m c ñ này, HS có th th c hi n ñư c các k năng gi i quy t v n ñ trong tình hu ng trên cơ s v n d ng máy móc tri th c, k năng v và có liên quan ñ n v n ñ h c t p, ñ n quy trình x lý THCVð ñã bi t. M c ñ thành th o: m c ñ này HS có th th c hi n ñư c các k năng gi i quy t v n ñ trong tình hu ng trên cơ s v n d ng linh ho t, sáng t o các tri th c, k năng v và có liên quan ñ n v n ñ h c t p, ñ n quy trình x lý THCVð ñã bi t. Yêu c u th hai, HS có thái ñ tích c c h c t p. Yêu c u này th hi n HS có s t p trung chú ý, có nhu c u, h ng thú trong h c t p và tham gia m t các t giác, tích c c vào các ho t ñ ng h c t p thông qua vi c gi i quy t THCVð; chu n b chu ñáo, th c hi n ñ y ñ m i yêu c u ñư c ñ ra, nh p ñi u làm vi c nhanh, tr l i ho c có ph n ng chính xác câu h i ho c yêu c u ñư c ñ ra, vư t qua ñư c nh ng tác ñ ng làm phân tán s chú ý; n l c trong h c t p, kiên trì tìm cách gi i quy t nh ng v n ñ ñư c ñưa ra, không ng i khó hay chán n n trong h c t p; cao hơn n a h bi t t ñ ra m c tiêu và t xác ñ nh k ho ch hành ñ ng; ñ nh hư ng nhanh trong h c t p; có nh ng bi u hi n c a s ham h c h i, tìm tòi như h i th y, h i b n, ñ xu t th c m c... có s căng th ng c a trí tu , s hăm h khi gi i quy t m t nhi m v , m t tình hu ng... T ñó, phát tri n HS các ph m ch t và kh năng như: phân tích; áp d ng tri th c, kinh nghi m ñã h c; k năng, chi n lư c và thói quen h c t p phù h p; t tìm ki m tri th c, kinh nghi m; tính toán; xem xét, ñánh giá các phương pháp, các tài li u h c t p môn h c và các ph m ch t nhân cách khác. Yêu c u cu i cùng, giúp HS n m ñư c nh ng tri th c có liên quan v i các m c ñ : nh n ra, nh ñư c tri th c ñã h c; gi i thích, th hi n ñư c s hi u bi t v m i liên h gi a các tri th c ñã h c; liên h , l y ñư c ví d ch ng minh cho tri th c ñã h c. - Cung c p nh ng lý lu n và chu n b nh ng k năng c n thi t chung có liên quan ñ n h c t p s d ng THCVð cho HS Gi i thi u nh ng hi u bi t cơ b n v THCVð, hư ng d n cho HS n m ñư c tri th c v quy trình x lý THCVð và gi i quy t THCVð theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p. Th a thu n v i HS m t s cách th c làm vi c h tr cho vi c s d ng THCVð như: cách th c s d ng m t s phương pháp và hình th c t ch c d y h c h tr mà HS ñã quen thu c: h i-ñáp, thuy t trình, nghiên c u tài li u...; cách th c th c hi n m t s phương pháp và hình th c d y h c mà HS chưa quen. Trong ñó ñ c bi t hư ng d n ñ HS n m ñư c cách làm vi c cá nhân và h p tác làm vi c v i các HS khác trong nhóm.

135

- ð nh hư ng vi c chu n b các ñi u ki n, phương ti n c n thi t ph c v cho quá trình d y h c Gi i thi u cho HS bi t nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c s n có như: phòng h c, các tài li u có liên quan s n có thư vi n, phòng máy vi tính... c a trư ng. Gi i thi u, yêu c u chu n b thêm nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c khác. GV và HS có th t t o thêm nh ng ñi u ki n, phương ti n d y h c theo kh năng c a mình như: sưu t m THCVð, ti p c n v i môi trư ng xung quanh... Bư c 2. Bư c chu n b giáo án ð s d ng THCVð thành công, c n xây d ng k ho ch d y h c s d ng THCVð chu ñáo. K ho ch d y h c s d ng THCVð là m t b n d ki n trư c nh ng công vi c mà GV và HS c n ti n hành trong quá trình d y h c nh m ñ t ñư c m c ñích c a quá trình d y h c này. Công vi c này thư ng ñư c chu n b trư c khi lên l p và thư ng quen ñư c g i là so n giáo án lên l p. Bư c này bao g m các bư c: xác ñ nh cơ s cho vi c so n giáo án và so n giáo án - Xác ñ nh cơ s cho vi c so n giáo án Trư c khi so n giáo án c n nghiên c u: + K ho ch, chương trình và tài li u d y h c môn h c. + ði u ki n d y h c c a nhà trư ng: tình tr ng phòng h c (kích c phòng h c, bàn gh ...); các phương ti n k thu t h tr (máy chi u, tivi, máy vi tính ...); tài li u ph c v cho d y h c có thư vi n; kh năng t chu n b ñi u ki n d y h c c a GV và HS. Vi c nghiên c u này có tác d ng giúp GV và HS có cơ s ñ chu n b trư c các ñi u ki n, phương ti n h tr cho quá trình d y h c di n ra m t cách thu n l i. + Th c ti n cu c s ng c a các em. Vi c nghiên c u này giúp GV có th ñ nh hư ng cho HS ti p c n v i th c ti n cu c s ng c a các em nh m chu n b t t hơn cho vi c gi i quy t THCVð. + ð i tư ng d y h c như sĩ s HS, ñ c ñi m tình hình chung c a t p th HS. Vi c nghiên c u này m t m t giúp GV có th l a ch n THCVð phù h p hơn v i ñ c ñi m ñ i tư ng ñ ng th i d ñoán ñư c tình hu ng có th di n ra trong quá trình d y h c trên l p ñ d ki n trư c phương án x lý; m t khác giúp cho vi c chu n b trư c các ñi u ki n phương ti n d y h c t t hơn. - So n giáo án Ph n khái quát chung c a giáo án c n xác ñ nh: + Tên bài; s ti t; m c ñích, yêu c u; n i dung (dàn bài ho c các v n ñ cơ b n HS c n n m trong bài h c); các phương pháp, hình th c t ch c d y h c cơ b n c n s d ng và các phương pháp, hình th c t ch c d y h c h tr ; các ñi u ki n, phương ti n d y h c. + H th ng THCVð c n s d ng. Tham kh o tài li u [27]. + Th i ñi m cung c p THCVð cho SV trong quá trình d y h c t ng bài h c, t ng v n ñ c a bài h c trên l p. Hai th i ñi m cung c p THCVð thư ng ñư c n ñ nh trư c ñó là: 1). Cung c p THCVð ñ HS gi i quy t khi nghiên c u tài li u m i. Vi c cung c p này nh m kích thích, d n d t HS nghiên c u tài li u m i; 2). Cung c p THCVð sau khi HS ñã nghiên c u xong tài li u h c t p. Vi c cung c p này nh m kích thích, d n d t HS c ng c , ôn t p, h th ng hóa ki n th c ñã h c ñ c bi t chú tr ng b i dư ng cho HS kh năng v n d ng ki n th c ñã h c ñ gi i quy t nh ng v n ñ có th g p trong cu c s ng. + Cách cung c p THCVð cho HS. Có th cung c p THCVð ñ HS gi i quy t b ng cách ghi THCVð trên gi y r i (handout) r i phân phát cho cá nhân hay nhóm HS; THCVð ñư c in trên gi y trong (Transparency Film) chi u qua máy chi u (Overhead) cho HS coi ho c s d ng ñ ng th i c hai cách này. Trong trư ng h p nhi u THCVð ñư c phát riêng l cho t ng nhóm HS gi i quy t, thì khi t ng h p ý 136

ki n c a các nhóm cùng gi i quy t chung m t tình hu ng trư c l p (các nhóm khác không có trong tay THCVð này) c n chi u tình hu ng lên máy chi u cho HS các nhóm khác ti n theo dõi. So n ph n c th D ki n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð c a GV và HS: 1). Gi i thi u m c ñích, yêu c u, n i dung và cách th c nghiên c u bài h c; 2). Gi i thi u ho c nh c l i nh ng hi u bi t cơ b n v THCVð, hư ng d n cho HS n m ñư c tri th c v quy trình x lý THCVð và gi i quy t THCVð theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p (n u c n); 3). Gi i thi u quy trình th c hi n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð trên l p như: chia HS thành t ng nhóm, hư ng d n HS cách th c làm vi c cá nhân và h p tác làm vi c v i các HS khác trong nhóm (n u c n), phát THCVð cho cá nhân ho c nhóm, ñi u khi n cá nhân ho c nhóm x lý THCVð và trao ñ i k t qu theo nhóm nh b ng cách th c hi n các yêu c u hay tr l i các câu h i, t ng h p ý ki n chung c a các nhóm, t ng k t bài h c. Giai ño n 2. Giai ño n tri n khai k ho ch (hay giai ño n th c hi n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð theo d ki n) Thông thư ng THCVð ñư c s d ng theo hai hư ng c a d y h c t p trung vào HS: hư ng s d ng THCVð trên l p trong ñó, vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng ñư c coi như phương ti n và hư ng s d ng THCVð trên l p trong ñó, vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng ñư c coi như m c tiêu c n ñ t ñư c. M i hư ng có cách s d ng THCVð tuân theo các bư c có nh ng nét riêng. Ch ng h n, ñ i v i quá trình d y h c coi vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng như phương ti n thì THCVð ñư c s d ng như bi n pháp kích thích HS tích lũy tri th c, kinh nghi m, t c THCVð ñư c ñưa ra cho HS gi i quy t trong quá trình nghiên c u tri th c m i. Do ñó, trong quy trình ñi u khi n HS x lý THCVð trên l p s có bư c kích thích HS tích c c tìm tòi tri th c m i có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng qua ñó giúp SV n m ñư c tri th c m i c a bài h c. Còn ñ i v i quá trình d y h c coi vi c gi i quy t v n ñ trong tình hu ng như m c tiêu HS c n t p gi i quy t và vi c gi i quy t tình hu ng ñư c ñưa ra sau khi HS ñã nghiên c u lý thuy t nh m m c ñích c ng c , ôn t p và rèn luy n k năng v n d ng tri th c thì trong quy trình ñi u khi n và x lý THCVð trên l p s có bư c kích thích HS tích c c c ng c ôn t p, h th ng hoá ki n th c, kinh nghi m cũ có liên quan ñ gi i quy t v n ñ trong tình hu ng, qua ñó rèn luy n cho HS k năng áp d ng tri th c ñ ng th i giúp h kh c sâu tri th c ñã h c. Do ñó, các ho t ñ ng s d ng THCVð nói chung thư ng bao g m các bư c: Bư c 3. Kích thích, ñ nh hư ng gi i quy t THCVð Bư c này thư ng bao g m các ho t ñ ng sau: - Gi i thi u yêu c u, n i dung và cách th c nghiên c u bài h c. - Cho HS tìm hi u ho c ôn l i nh ng hi u bi t cơ b n v tình hu ng, quy trình x lý tình hu ng và gi i quy t tình hu ng theo quy trình ñ làm m u cho HS h c t p (n u c n). - Gi i thi u ho c nh c l i quy trình th c hi n các ho t ñ ng d y h c s d ng THCVð (n u c n). Bư c 4. T ch c, ñi u khi n các ho t ñ ng nh m x lý THCVð theo quy trình Bư c này bao g m các ho t ñ ng sau: - T ch c, ñi u khi n ho t ñ ng phát hi n, công nh n v n ñ trong THCVð, m c ñích gi i quy t v n ñ và d ki n cách gi i quy t ( bư c 1,2& 3 trong quy trình x lý THCVð). - Kích thích s huy ñ ng, tìm ki m tri th c, kinh nghi m có liên quan ñ th c hi n phương án gi i quy t v n ñ trong THCVð (bư c 4 trong quy trình x lý THCVð). 137

- Cá nhân th c hi n nhi m v . - Th o lu n nhóm v các nhi m v . - H th ng hoá các tri th c, kinh nghi m khái quát có liên quan; - Trình bày phương án gi i quy t v n ñ và bài h c kinh nghi m. - Cu i cùng, t ng k t bài h c. Tham kh o tài li u [27]. Giai ño n 3. Giai ño n ñánh giá ðánh giá quá trình s d ng THCVð trên l p là quá trình hình thành nh ng nh n ñ nh, phán ñoán v k t qu th c hi n quá trình này, d a vào s phân tích nh ng thông tin thu ñư c ñ i chi u v i nh ng m c tiêu, tiêu chu n ñã ñ ra, nh m ñ xu t nh ng quy t ñ nh thích h p ñ c i thi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð trên l p ñ t hi u qu cao hơn. Giai ño n này bao g m các bư c: Bư c 5. Bư c ñánh giá Bư c này bao g m - Xác ñ nh chu n ñánh giá K t qu quá trình s d ng THCVð trên l p th hi n k t qu ho t ñ ng tương tác c a GV và HS trong quá trình d y h c này. K t qu cu i cùng th hi n k t qu h c t p, rèn luy n c a HS. Cho nên, chu n ñánh giá quá trình d y h c s d ng THCVð ñư c xác ñ nh là các m c tiêu HS c n ñ t ñư c trong quá trình d y h c này, bao g m: M c tiêu rèn luy n k năng gi i quy t v n ñ trong các tình hu ng và các m c tiêu rèn luy n v tri th c, thái ñ khác có liên quan. Chu n ñánh giá ñư c xác ñ nh sao cho có th ño ñư c. - Xác ñ nh thang ñánh giá Thang ñánh giá ñư c xác ñ nh bao g m: Thang ñánh giá k năng gi i quy t v n ñ ; thang ñánh giá m c ñ n m tri th c và thang ñánh giá thái ñ c a SV trong quá trình h c t p. - Xác ñ nh k thu t ki m tra, ñánh giá Các ho t ñ ng ki m tra, ñánh giá ñư c ti n hành m t cách có h th ng trong su t quá trình d y h c s d ng THCVð. K t qu ki m tra ñư c ñánh giá c v m t ñ nh tính l n v m t ñ nh lư ng. + ðánh giá ñ nh lư ng: ðánh giá qua k t qu ñi m s c a các bài ki m; qua lư ng hóa các m c ñ th hi n ý th c, thái ñ trong h c t p ñư c ñưa ra các phi u ñi u tra, t ñánh giá. + ðánh giá ñ nh tính: ðánh giá ch t lư ng c a vi c th c hi n các k năng gi i quy t v n ñ trong THCVð, c a vi c n m tri th c trong các bài ki m và các tiêu chí th hi n ý th c, thái ñ c a HS trong h c t p qua các cu c ph ng v n, các biên b n d gi , phi u quan sát HS trong quá trình d y h c. Bư c 6. Ra quy t ñ nh ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð Trên cơ s ki m tra, ñánh giá, ti n hành ñ xu t nh ng bi n pháp nh m ñi u khi n, ñi u ch nh quá trình s d ng THCVð cho phù h p. Quy trình s d ng THCVð trên l p ñư c th hi n qua sơ ñ trang bên. Sơ ñ : Quy trình s d ng THCVð M c ñích, n i dung s d ng G/t THCVð&s d ng THCVð Chu n b s d ng THCVð

1.GIAI ðO N XÂY D NG K HO CH

Bư c 1 ð nh hư ng chung

138

Bư c 2 So n giáo án

Cơ s so n giáo án So n giáo án

2.GIAI ðO N TRI N KHAI K HO CH

Bư c 3 §Þnh hư ng gi¶i quyÕt

G/t m c ñích, n i dung DH G/t lý thuy t v THCVð G/t quy trình s d ng THCVVð
Cung c p THCVð Làm rõ THCVð Th o lu n nhóm T ng h p ý ki n H th ng hóa Kích thích Giao nhi m v

T ch c, ñi u khi n Bư c 4 Tæ chøc ®iÒu khiÓn gi¶i quyÕt vÊn ®Ò Bư c 5 §¸nh gi¸ Bư c 6 ra quyÕt ®Þnh
(Phát hi n, d ki n cách gi i quy t v n ñ )

Kích thích gi i quy t Cá nhân gi i quy t Nhóm gi i quy t Trình bày/th hi n H th ng hóa Chu n ñánh giá Thang ñánh giá K thu t ñánh giá

3. GIAI ðO N ðÁNH GIÁ

DANH M C CÁC TÀI LI U THAM KH O
Ti ng Vi t 1. Nguy n Ng c B o (1995), Phát tri n tính tích c c, tính t l c c a h c sinh trong quá trình d y h c, Tài li u BDTX chu kỳ hè 1993-1996 cho GV PTTH.B giáo d c và ðào t o, V giáo viên. 2. Nguy n Ng c B o-Ngô Hi u (1995), T ch c ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c, Hà N i. 3. Nguy n Ng c B o-Hà Th ð c (1998), Ho t ñ ng d y h c trư ng trung h c cơ s , Nxb Giáo d c.

139

4. B Giáo d c& ðào t o, Chương trình giáo d c (Ban hành theo Quy t ñ nh s 16/2006/Qð-BGD ðT ngày 05 tháng 05 năm 2006 c a B trư ng B Giáo d c và ñào t o), Công báo t s 5-6 ñ n s 57-58. 5. B Giáo d c & ðào t o-Vi n Nghiên c u phát tri n giáo d c (2002), Chi n lư c phát tri n giáo d c trong th k th XXI-Kinh nghi m c a các qu c gia, Nxb Chính tr qu c gia. 6. B Giáo d c và ðào t o, D án VIE/98/018, Chương trình phát tri n Liên h p qu c (UNDP) & DANIDA (2004), Thi t k m u m t s MÔðUN giáo d c môi trư ng, Hà N i. 7. Chi n lư c phát tri n giáo d c 2001-2010 (2002), Nxb Giáo d c. 8. Nguy n H u Dũng (1995), Nhà trư ng trung h c và ngư i giáo viên trung h c, Hà N i 9. Nguy n H u Dũng (1998), M t s v n ñ cơ b n v giáo d c ph thông trung h c. Sách BDTX chu kỳ hè 1997-2000 cho giáo viên PTTH và THCB, Nxb Giáo d c. 10. Nguy n ðình Ch nh (1995), Th c hành v giáo d c, Hà N i. 11. Nguy n ðình Ch nh (1995), V n ñ ñ t câu h i c a giáo viên ñ ng l p-Ki m tra, ñánh giá vi c h c t p c a h c sinh, Hà N i. 12. Hoàng Chúng (1995), Phương pháp d y h c Toán h c trư ng ph thông THCS, Nxb Giáo d c. 13. H Ng c ð i (1985), Bài h c là gì, Nxb Giáo d c. 14. Tô Xuân Giáp (1998), Phương ti n d y h c, Nxb Giáo d c. 15. Êxipôp B . P (1977), Nh ng cơ s c a lý lu n d y h c, Nxb Giáo d c. 16. Bùi Hi n&các tác gi khác (2001), T ñi n Giáo d c h c, Nxb T ñi n Bách khoa. 17. Tr n Bá Hoành (1995), ðánh giáo giáo d c, Hà N i. 18. ð ng Vũ Ho t-Hà Th ð c (1995), Giáo d c h c ñ i cương 2, Hà N i. 19. ð ng Thành Hưng (2002), D y h c hi n ñ i, Nxb ð i h c qu c gia, Hà N i. 20. James H Mc Millan (2005), ðánh giá l p h c, Vi n ñ i h c Virginia. 21. Nguy n Kỳ (1995), Phương pháp giáo d c tích c c l y ngư i h c làm trung tâm, Nxb Giáo d c. 22. Lecne I.Ia. (1977), D y h c nêu v n ñ , Nxb Giáo d c. 23. Lê Nguyên Long (1998), Th ñi tìm nh ng phương pháp d y h c hi u qu , Nxb Giáo d c. 24. Lu t Giáo d c (2005), Nxb Lao ñ ng-Xã h i. 25. Lưu Xuân M i (2000), Lý lu n d y h c ñ i h c, Nxb Giáo d c. 26. Bùi Th Mùi (2000), Giáo trình hư ng d n th c hành giáo d c h c, C n Thơ. 27. Bùi Th Mùi (2004), Tình hu ng sư ph m trong công tác giáo d c h c sinh trung h c ph thông, Nxb ð i h c sư ph m. 28. Bùi Th Mùi, Bùi Văn Ngà, Nguy n Th Bích Liên (2006), Giáo d c h c ñ i cương 2. C n Thơ. 29. Phan Tr ng Ng (2005), D y h c và phương pháp d y h c trong nhà trư ng, Nxb ð i h c sư ph m. 30. Hà Th Ng -ð ng Vũ Ho t (1986-1988), Giáo d c h c T1&2, Nxb Giáo d c. 31. Hoàng ð c Nhu n (1995), Nhà trư ng hi n ñ i trên th gi i, Hà N i. 32. Okôn V (1976), Nh ng cơ s c a vi c d y h c nêu v n ñ , Nxb Giáo d c. 33. Pêtrôpski A. V. (1982), Tâm lý h c l a tu i và tâm lý h c sư ph m, Nxb Giáo d c. 34. Hoàng Phê và các c ng s (1994), T ñi n ti ng Vi t, Nxb Giáo d c

140

35. Vũ Văn T o-Tr n Văn Hà (1996), D y-h c gi i quy t v n ñ :M t hư ng ñ i m i trong công tác giáo d c, ñào t o, hu n luy n, Trư ng cán b qu n lý giáo d c Hà N i. 36. Nguy n C nh Toàn (1998), Quá trình d y-t h c, Nxb Giáo d c. 37. Nguy n C nh Toàn-Ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m 38. Nguy n C nh Toàn ch biên (2004), H c và d y cách h c, Nxb ð i h c sư ph m. 39. Dương Thi u T ng (1995), Tr c nghi m và ño lư ng thành qu h c t p, ðHSP Tp HCM. 40. Thái Duy Tuyên (1998), Giáo d c h c hi n ñ i, Nxb Giáo d c. 41. Ph m Vi t Vư ng. Giáo d c h c (2000), Nxb ð i h c qu c gia Hà N i. 42. David Boud D. and Feletti G.I. (1997). The challenge of Problem-Based Learning, Kogan Page London. Stirling (USA). 43. Dolmans D. (1994). “Descripsion of Problem-Based Learning”, How Students Learn in a Problem-Based Curriculum?, Maastricht, Universitaire Pers Maastricht, p.3-12. 44. Gibbs G. and Jenkirs A. (1997). Teaching Large Classes in Higher Education, Kogan Page. 45. Kate Morss Rowena Murray (2005), Teaching at University, Sage Publications. 46. Marzano R.J. (1992). A Defferent Kind of Classroom Teaching with Dimension of Learning, Association For Supervision and Curriculum Development Alexandria Virgnia. 47. Johnson D., Roger T., Johnson, Holubec E.J. (1994). Cooperative Learning in the Classroom, Association For Supervision and Curriculum Development AlexandriaVirgnia. 48. Ooms Ir.G.G.H. (2000). Student-Centred Education, Educational Support Staff Department for Education and Student Affairs Wageningen University. 49. Prichard K.W. and Sawyer R.M. (1994). Handbook of College TeachingTheory and Applications, Greenwood Press Westport, Connecticut. London. 50. Woods D. R. (1994). “What is Problem-Based Learning?”, Problem-Based Learning: How to Gain the Most f rom PBL, p 57-62. 51. Website http://www .udcl. cdu/pbl2002).

Chương 1 Ph l c 1

M CL C
***

GI I THI U MÔN H C ....................................................................................... 1

I. M C TIÊU MÔN H C ................................................................................. 1 II. N I DUNG MÔN H C ............................................................................... 2 III. K HO CH VÀ PHƯƠNG PHÁP ............................................................. 2 IV. ðÁNH GIÁ K T QU H C T P ............................................................. 2
141

V. TÀI LI U THAM KH O ............................................................................ 2
Chương 1. NH NG V N ð CƠ B N C A LÝ LU N D Y H C.................... 3

GI I THI U ...................................................................................................... 3 M C TIÊU C N ð T ..................................................................................... 3 N I DUNG ........................................................................................................ 4 1.1. LÝ LU N D Y H C LÀ M T KHOA H C ......................................... 4 1.1.1. Lý lu n d y h c là gì? ........................................................................... 4 1.1.2. ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u lý lu n d y h c ........ 4 1.1.3. M i quan h gi a lý lu n d y h c v i các khoa h c khác và v i các chuyên ngành khác c a giáo d c h c............................................................... 7 1.2. QUÁ TRÌNH D Y H C ........................................................................... 9 1.2.1. ð c ñi m c a quá trình d y h c hi n nay .............................................. 9 1.2.2. Khái ni m và c u trúc c a quá trình d y h c ....................................... 11 1.2.3. B n ch t c a quá trình d y h c............................................................ 14 1.2.4. ð ng l c c a quá trình d y h c ........................................................... 16 1.2.5. Logic c a quá trình d y h c................................................................. 18 1.3. QUY LU T VÀ NGUYÊN T C D Y H C ......................................... 22 1.3.1. Quy lu t d y h c ................................................................................. 22 1.3.2. Nguyên t c d y h c ............................................................................. 25 1.4. M C ðÍCH D Y H C ........................................................................... 33 1.4.1. M c ñích và m c tiêu d y h c ............................................................. 33 1.4.2. Các c p ñ c a m c tiêu d y h c......................................................... 34 1.4.3. Các lo i m c tiêu d y h c.................................................................... 35 1.4.4. Ý nghĩa c a vi c xác ñ nh m c tiêu d y h c ....................................... 40 1.5. N I DUNG D Y H C ........................................................................... 41 1.5.1. Khái ni m n i dung d y h c................................................................ 41 1.5.2. K ho ch giáo d c, chương trình giáo d c, SGK và tài li u tham kh o 42 1.5.3. ð i m i chương trình giáo d c ph thông Vi t Nam hi n nay............. 46 1.6. PHƯƠNG PHÁP, PHƯƠNG TI N VÀ HÌNH TH C T CH C D Y H C ................................................................................................................. 49 1.6.1. Phương pháp d y h c .......................................................................... 50 1.6.2. Phương ti n d y h c............................................................................ 53 1.6.3. Hình th c t ch c d y h c................................................................... 54 1.6.4. S l a ch n, v n d ng các phương pháp, phương ti n và hình th c t ch c d y h c ................................................................................................. 55 CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG............... 56
Chương 2. CÁC PHƯƠNG PHÁP&HÌNH TH C T

CH C D Y H C ........... 57

GI I THI U .................................................................................................... 58 M C TIÊU C N ð T ................................................................................... 58 N I DUNG ...................................................................................................... 58
142

2.1. THI T K CHƯƠNG TRÌNH D Y H C ............................................. 59 2.1.1. Phân tích tình hình .............................................................................. 59 2.1.2. Xây d ng m c tiêu d y h c ................................................................. 60 2.1.3. Thi t k chương trình d y h c môn h c............................................... 64 2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP D Y H C .......................................................... 73 2.2.1. Các phương pháp d y h c s d ng ngôn ng nói ................................ 73 2.2.2. Các phương pháp d y h c tr c quan.................................................... 79 2.2.3. Các phương pháp d y h c th c ti n..................................................... 80 2.2.4. Phương pháp ñánh giá trong d y h c................................................... 86 2.2.5. Phương pháp d y h c angorit .............................................................. 90 2.2.6. Phương pháp d y h c chương trình hóa............................................... 90 2.2.6. Phương pháp d y h c gi i quy t tình hu ng có v n ñ ........................ 92 2.3. CÁC HÌNH TH C T CH C D Y H C ............................................. 98 2.3.1. Hình th c lên l p................................................................................. 99 2.3.2. Hình th c th o lu n ............................................................................. 99 2.3.3. Hình th c t h c................................................................................ 105 2.3.4. Hình th c tham quan ......................................................................... 105 2.3.5. Hình th c t ch c ho t ñ ng ngo i khóa ........................................... 106 2.3.6. Hình th c giúp ñ riêng..................................................................... 106
CÂU H I TH O LU N, ÔN T P VÀ BÀI T P TÌNH HU NG .................... 106

PH L C........................................................................................................... 107

Ph l c 1. M C TIÊU D Y H C ................................................................ 107 Ph l c 2. CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C PH THÔNG ........................... 113 Ph l c 3. XÂY D NG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO D C ............................ 121 Ph l c 4. PHƯƠNG PHÁP D Y H C ....................................................... 126
DANH M C CÁC TÀI LI U THAM KH O.................................................... 139

143

144