You are on page 1of 9

Uluda niversitesi Mhendislik-Mimarlk Fakltesi Dergisi, Cilt 7, Say 1, 2002

BOYAR MADDE EREN TEKSTL ATIKSULARININ ARITIM ALTERNATFLER


F. Olcay KOCAER* Ufuk ALKAN
zet: Son yllarda su kirlilii kontrol byk nem kazanmtr. Alc su kaynaklarna verilen boyar maddeler organik yk olarak bu kirliliin kk bir ksmn oluturmaktadr; ancak alc ortamda ok dk konsantrasyonlarda boyar madde bulunmas bile estetik adan istenmeyen bir durumdur. Bu nedenle boyar madde ieren tekstil endstrisi atksularndan renk giderim prosesleri ekolojik adan nem kazanmaktadr. Gnmzde boyar maddelerin giderimi byk oranda fiziksel ve kimyasal yntemlerle gerekletirilmektedir. Ancak bu yntemlerin maliyeti olduka yksektir ve ortaya kan byk miktardaki konsantre amurun bertaraf problemlere neden olmaktadr. Bu nedenle byk hacimli atksulardaki boyar maddelerin etkili ve ekonomik bir ekilde giderilebilmesi iin biyolojik sistemler gibi alternatif yntemlere gereksinim vardr. Bu makalede, boyal tekstil atksular iin kimyasal, fiziksel ve biyolojik artm alternatifleri incelenmitir. Anahtar Kelimeler: Artm, Boyar madde, Tekstil atksular.

Treatment Alternatives for Textile Effluents Containing Dyes


Abstract: The control of water pollution has become of increasing importance in recent years. The discharge of dyes into the receiving waters constitutes only a small portion of water pollution. However the presence of very low concentrations of dyes in receiving waters is aesthetically undesirable. Therefore, treatment processes removing dyes from textile effluents have become important in order to conserve receiving waters. Nowadays, removal of dyes is carried out generally by physical and chemical methods. These methods are often very costly and accumulation of concentrated sludge creates disposal problems. For this reason, there is a need for alternative treatment methods, such as biological treatment which is efficient and economical in removing dyes from large volumes of effluents. This article discusses chemical, physical and biological treatment alternatives for textile wastewaters containing dyes. Key Words: Treatment, Dyes, Textile wastewaters.

1. GR
Tekstil endstrileri, ya dokuma prosesleri iin ok byk miktarlarda su ve kimyasal tketmektedirler. Gerek boyamada gerekse dier ilemlerde kullanlan bu organik ve inorganik formdaki bileiklerin eitliliine bal olarak, ortaya kan atksularn zellikleri de farkl olmaktadr. Alc sulara verilen renkli atksular su ortamndaki k geirgenliini azaltr ve fotosentetik aktiviteyi olumsuz ynde etkiler. Ayrca boyar maddelerin baz sucul organizmalarda birikmesi toksik ve kanserojenik rnlerin meydana gelme riskini de beraberinde getirmektedir. Bu balamda boyar madde ieren tekstil endstrisi atksularnn renk giderim prosesleri ekolojik adan nem kazanmaktadr. Ancak kompleks kimyasal yaplarna ve sentetik kkenlerine bal olarak, boyar maddelerin giderilmesi olduka zor bir ilemdir. Tekstil endstrisinde boyama ilemi kumaa renk vermek iin yaplr. Boyal atksularn karakterizasyonu, boyalarn kimyasal yapsndaki farkllklardan ve boyama prosesinin deiim gstermesinden dolay olduka zordur. Tablo Ide fakl boyalarn kullanld ve farkl elyaflarn boyand boyahane atksularnn karakterizasyonuna ilikin baz deerler grlmektedir (Correia ve di., 1994).

Uluda niversitesi, Mhendislik Mimarlk Fakltesi evre Mhendislii Blm, Bursa

47

Tablo I. Boyama atksularnn karakteristikleri


Boya tr Asit 1:2 Metal Kompleks Bazik Direkt Reaktif, kesikli Reaktif, srekli Vat Dispers, yksek sc.ta Elyaf eidi Poliamid Poliamid Akrilik Viskoz Pamuklu Pamuklu Pamuklu Polyester Renk ADMI 4000 370 5600 12500 3890 1390 1910 1245 BO, mg/l 240 570 210 15 0 102 294 198 TOK, mg/l 315 400 255 140 150 230 265 360 AKM, mg/l 14 5 13 26 32 9 41 76 KM, mg/l 2028 3945 1469 2669 12500 691 3945 1700 pH 5.1 6.8 4.5 6.6 11,2 9.1 11.8 10.2

ADMI: Amerikan Boya malatlar Enstits renk birimi. BO: Biyolojik Oksijen htiyac TOK: Toplam Organik Karbon AKM: Askda Kat Madde KM: znm Kat Madde

Boyar maddeler genellikle iki ana bileenden oluan kk molekllerdir: rengi veren kromofor ve boyay iplie balayan fonksiyonel grup. Literatrde kimyasal yapsna gre veya uyguland ipliin tipine gre snflandrlm yzlerce eit boya mevcuttur. Boyann iplik zerine adsorbe olmas tekstil ipliine ve boyann tipine bal olarak deiiklik gstermektedir. Adsorbsiyonun derecesi zaman, scaklk, pH ve yardmc kimyasallar gibi eitli faktrlerin de etkisi altndadr. Boyama prosesinde ska kullanlan yardmc kimyasallar Tablo IIde listelenmitir (Correia ve di., 1994). Tablo II, boyama prosesi k sularnda boyar maddeler haricinde ok sayda farkl bileiklerin de bulunacan gstermektedir. Tek bir boyama ilemi iin farkl kimyasal snftaki boyar maddelerin birlikte kullanlabiliyor olmas k suyu bileimini daha da karmak hale getirmektedir. Boyama prosesi k sularndaki kimyasal yk, prosesin kimyasnn yan sra boyama ileminin kesikli ya da srekli olmasna bal olarak da farkllklar gstermektedir. Tablo II. Boyama prosesinde en sk kullanlan yardmc kimyasallar
Kimyasal Madde Tuzlar Asitler Bazlar Tamponlar Kompleks yapclar Dispers edici/dzgnletirici ve yzey aktif maddeler Okside edici maddeler ndirgeyici maddeler Tayclar Bileim Sodyum klorr Sodyum slfat Asetik asit Slfrik asit Sodyum hidroksit Sodyum karbonat Fosfat EDTA Anyonik, katyonik ve noniyonik Hidrojen peroksit Sodyum nitrit Sodyum hidroslfit Sodyum slfit Fenil fenoller Klorlu benzenler Fonksiyon Elyafn zeta potansiyelini ntralize edici, yavalatc pH kontrol pH kontrol pH kontrol Kompleks yapma, yavalatc Boyalar datma, boya uygulamasn dzene sokma Boyalar znemez yapma Boyalar znebilir yapma, reaksiyona girmemi boyann uzaklatrlmas Adsorbsiyonun arttrlmas

Parlak renkli olan ve suda znebilen reaktif ve asit boyar maddeler konvensiyonel artma sistemlerinden etkilenmeden ktklar iin evresel adan en sorunlu boyalar olarak kabul edilirler. Bu boyalarn belediye artma sistemlerindeki aerobik gideriminin yetersiz kald bilinmektedir (Correia ve di.,1994).

2. KMYASAL YNTEMLER
Tekstil atksularnn kimyasal yntemlerle artlmas uzun yllardan beri en ok rabet gren yntem olmutur. Bunun en byk nedeni phesiz atksu kalitesinde meydana gelen deiikliklerin kullanlan kimyasalda veya uygulanan dozda yaplan deiikliklerle kolayca tolere edilebilir olmasdr (Socha, 1991). Tekstil endstrisi atksularnn artmnda en yaygn olarak kullanlan kimyasal yntemler oksidasyon yntemleri, kimyasal ktrme ve floklasyon yntemi ve Cucurbituril ile artmdr. 48

2.1. Oksidasyon Oksidasyon kimyasal yntemler iinde en yaygn olarak kullanlan renk giderme yntemidir. Bunun en byk nedeni uygulanmasnn basit oluudur. Kimyasal oksidasyon sonucu boya moleklndeki aromatik halka krlarak atksudaki boyar madde giderilir. 2.1.1. H2O2-Fe(II) Tuzlar (Fenton ayrac) Fenton ayrac (Fe(II) tuzlaryla aktive edilmi hidrojen peroksit) biyolojik artmay inhibe edici ya da toksik atksularn oksidasyonu iin ok uygundur. Fenton ayrac ile yaplan artm n oksidasyon ve koaglasyon olmak zere iki admda gerekleir. Yaplan bir almada fenton ayracyla yaplan n oksidasyon prosesinde renk giderim hznn KO giderim hzna gre daha yksek olduu ve renk ile KO gideriminin byk bir ksmnn n oksidasyon basamanda gerekletii belirlenmitir (Kang&Chang, 1997). Atksularn fenton ayrac ile artlmasnda renk yok edildii gibi adsorbe olabilir organohalidler de giderilebilmektedir. Ayrca, metal-kompleks trndeki boyalardan kaynaklanan ar metaller, demir oksitlerle birlikte ntralizasyon basamanda ktrlebilmektedir. Fenton ayrac ile artma bu adan H2O2 kullanlan yntemlere gre daha avantajl konumdadr (Sewekow, 1993). KO, renk ve toksisite giderimi gibi avantajlar yannda prosesin baz dezavantajlar da mevcuttur: Proses floklama ilemini de ierdii iin atksudaki kirleticiler amura transfer olurlar ve amur problemi ortaya kar (Robinson ve di., 2001). 2.1.2. Ozon Ozon uygulamalar 70li yllarn banda balamtr. Ozonlama ile dikkate deer boyutlarda renk giderimi salanabilmektedir. Ozonlama sonucu elde edilen renk giderimi boyann cinsine gre farkllk gstermektedir. Strickland ve Perkins (1995) tarafndan yaplan almada 30 dakikalk bir zaman sresince ozonlanan azoik, dispers/slfr ve reaktif boya ieren atksularda baarl bir renk giderimi salanrken, Vat boyar maddesi ieren atksu iin ayn baary gsterememi ve renk giderimi %50 ile snrl kalmtr. Boya banyosu k sularnn ozonlandktan sonra tekrar kullanlabilmesi tesis iin kimyasal madde ve su tasarrufu salamakta, atksu artma tesisinin yk azalmaktadr (Perkins ve di., 1995). Yksek kararszlna bal olarak olduka iyi bir ykseltgen olan ozon ayn zamanda tekstil ya proseslerinden kaynaklanan atksularda bulunan yzey aktif maddeler ve tayclar gibi dier kirleticilerin giderilmesine de yardmc olmaktadr. Ozonla oksidasyon, klorlu hidrokarbonlarn, fenollerin, pestisitlerin ve aromatik hidrokarbonlarn paralanmasnda da olduka etkilidir. Boya ieren atksulara uygulanan dozaj, toplam renge baldr ve giderilecek KO bir kalnt ya da amur oluumuna veya toksik ara rnlerin oluumuna neden olmaz. Boya ieren atksularn ozonlanmasnda hz snrlayc basamak ozonun gaz fazndan atksuya olan ktle transferidir. Azo boyar madde ieren atksularn ozonlama yntemiyle artld bir almada ozon transfer hznn, balang boya konsantrasyonuna, uygulanan ozon dozlamas ve scakla bal olarak artt belirtilmitir. almann sonucunda ozonlamann kimyasal oksijen ihtiyacn %27 ila %87 orannda drebildii ve atksuyun biyolojik paralanabilirliini 11 ila 66 kez arttrabildii vurgulanmtr (Wu&Wang, 2001). Dier nemli bir avantaj ise ozonun gaz durumunda uygulanabilir olmas ve dolaysyla dier baz yntemlerin aksine atk amur olumamasdr. Boyalardaki kromofor gruplar genellikle konjuge ift bal organik bileiklerdir. Bu balar krlarak daha kk molekller oluturabilir ve renkte azalmaya neden olabilirler. Bu kk molekller atksuyun kanserojenik ya da toksik zelliklerini arttrabilmektedir. Bu durumun nlenmesinde ozonlama ilave bir artm metodu olarak da uygulanabilmektedir. Yar mrnn ksa oluu (tipik olarak 20 dakika) ozonlamann en byk dezavantajdr. Alkali artlarda ozonun bozunmas hz kazand iin atksuyun pH dikkatle izlenmelidir. Ozonlama ynteminin dier bir dezavantaj ksa yar mrne bal olarak ozonlamann srekli olmas gereklilii ve yksek maliyettir (Robinson ve di., 2001). 2.1.3. Fotokimyasal Yntem Bu yntem boya molekllerini, hidrojen peroksit varlnda UV radyasyonu ile CO2 ve H2Oa dntrr. Paralanma yksek konsantrasyonlardaki hidroksil radikallerinin olumasyla meydana gelir. Yani, UV hidrojen peroksiti aktive ederek iki hidroksil radikaline paralanmasn salar. H2O2 + hv 2OH- (1) 49

Bylece organik maddenin kimyasal oksidasyonu gerekleir. Fotokimyasal yntemlerde UV radyasyonu genellikle civa ark lambalaryla salanmaktadr. Unkroth ve di. (1997) tarafndan yaplan bir almada civa lambalarnn kullanlmasna alternatif olarak lazer destekli fotokimyasal artm nerilmitir. Ancak yaplan alma sonucunda yntemin enerji verimlilii asndan iyi sonular vermedii grlm, yeni ve daha etkili bir radyasyon kaynann gelitirilmesi gereklilii vurgulanmtr. Boyar maddenin giderim hz, UV radyasyonunun iddetine, pHa, boyar maddenin yapsna ve boya banyosunun kompozisyonuna baldr (Robinson ve di., 2001). Genellikle, pH 7 olduunda, UV radyasyon iddeti yksek olduunda, farkl boya snflar iin farkl deerler alan optimum miktarda hidrojen peroksit uygulandnda ve boya banyosu ykseltgenme potansiyeli peroksitten byk olan oksitleyici maddeler iermediinde etkili bir renk giderimi szkonusudur (Slokar ve Marechal, 1998). Boya ieren atksularn fotokimyasal yntemlerle artlmasnn en nemli avantaj atk amur olumamas ve kt kokulara neden olan organiklerin nemli derecede azaltlmasdr. 2.1.4. Sodyum Hipoklorit (NaOCl) Renkli atksularn kimyasal oksidasyonu klorlu bileiklerle de mmkndr. Bu metodda, Cl+ ile boya moleklnn amino grubuna etki eder ve azo bann krlmasn salar. Klor konsantrasyonundaki artla birlikte renk giderimi de artar. Sodyum hipoklorit ile renk giderimi asit ve direkt boyalar iin tatmin edici sonular vermektedir. Reaktif boyalarn artm iin ise daha uzun zamana ihtiya vardr. Metalkompleks boya zeltileri artmdan sonra ksmen renkli kalrken dispers boya zeltilerinde NaOCl ile renk giderimi gereklemez (Slokar ve Marechal, 1998). Son yllarda alc ortamlardaki olumsuz etkilerinden dolay boyar madde giderimi iin klor kullanm azalmtr. 2.1.5. Elektrokimyasal yntem Bu yntem 1990larn ortalarnda gelitirilen yeni bir yntemdir. Elektrokimyasal bir reaksiyonda yk, elektrod ile iletken sv iindeki reaktif trler arasndaki arayzeyde transfer olur. Elektrokimyasal bir reaktr bir anot, bir katot, bir iletken elektrolit ve g kaynandan olumaktadr. Katotta yk reaksiyona giren trlere geerek oksidasyon durumunda azalmaya neden olur. Anotta ise yk reaktif trlerden elektroda geerek oksidasyon durumunu arttrr. Oksidasyon durumundaki deimeler trlerin kimyasal zelliklerinin ve formlarnn deimesine yol aar. Boya gideriminde etkili bir ekilde kullanlabilirlii asndan yntem baz nemli avantajlara sahiptir. Kimyasal madde tketimi ok azdr veya yoktur ve amur oluumu szkonusu deildir. Olduka etkili ve ekonomik bir boya giderimi salar, renk gideriminde ve direnli kirleticilerin paralanmasnda yksek verim gsterir. Organik bileiklerin elektrokimyasal yntemlerle artmnda sz konusu bileikler anot zerinde su ve karbondioksite okside olmaktadr. nceleri anot olarak grafit sklkla kullanlmakta idi ancak son yllarda yaplan almalar elektro-oksidasyon iin ince tabaka halinde soy metallerle (Platin, rutenyum,...) kaplanm titanyum elektrodlarnn kullanm zerinde younlamtr. Tekstil boyarmaddesi ieren atksularnn elektrokimyasal olarak artld bir almada titanyum/platin anodu kullanlm ve 18 dakikalk bir aktif artm sresinden sonra KO, BO ve renkteki azalmann % 80leri at belirlenmitir (Vlyssides ve di., 2000). Pelegrini ve di. (1999) tarafndan yaplan dier bir almada fotokimyasal yntemin ardndan uygulanan elektrokimyasal yntemin verimi belirgin olarak arttrd belirlenmitir. Bu kombine prosesin kullanlmasyla 120 dakikalk bir reaksiyon sresinde C.I. Reaktif Blue 19 boyar maddesinin rengi tamamen giderilmi ve %50 orannda mineralizasyon salanmtr. Yntemin en byk dezavantaj tehlikeli bileiklerin oluma olasldr. Naumczyk ve di. (1996) tarafndan yaplan almada tekstil atksularnn elektrokimyasal artm srecinde oluan kloroorganik bileik miktarlarnn olduka yksek olduu tespit edilmitir. Yksek akm hzlarnn renk gideriminde dorudan bir azalmaya neden olmas dier bir dezavantajdr. Kullanlan elektrik maliyeti dier yntemlerdeki kimyasal madde giderleriyle kyaslanabilir niteliktedir. 2.2. Kimyasal Floklatrma ve ktrme Yntemi Bu yntemde floklama ve kelme kimyasal maddeler yardmyla salanr. Atksuya katlan kimyasal maddeler yardmyla meydana gelen floklama ile znm maddeler ve kolloidler giderilirler. En ok kullanlan kimyasallar arasnda, Al2(SO4)3, FeCl3, FeSO4 ve kire saylabilir. Tnay ve di. (1996) tarafndan yaplan almada asit boya ieren bir atksuda kimyasal ktrme, kimyasal oksidasyon ve adsorpsiyon yntemleri denenmi ve yntemler renk giderim verimlilikleri asndan incelenmitir. Kimyasal ktrme deneylerinde makul kimyasal dozlaryla orta dereceden yksek dereceye kadar renk giderimi 50

saland ve kullanlan kimyasallar iinde alumun nispeten daha etkili olduu grlmtr. Kimyasal ktrme ynteminde inaat masraflarndan ziyade iletme masraflar nem tamaktadr. zellikle floklama maddeleri ve meydana gelen amurun bertaraf edilmesi, giderlerin nemli bir ksmn tekil etmektedir. 2.3. Cucurbituril ile Artm Cucurbituril glikoluril ve formaldehitten oluan bir polimerdir. eklinin, Cucurbitaceae bitki snfnn bir yesi olan balkabana benzemesinden dolay bu ekilde isimlendirilmitir. simdeki uril, bu bileiin re monomerini de ierdiini ifade etmektedir. Yaplan almalar bileiin eitli tipteki tekstil boyalar iin olduka iyi bir sorpsiyon kapasitesine sahip olduunu gstermitir. Cucurbiturilin aromatik bileiklerle kompleks oluturduu bilinmektedir ve reaktif boyalarn adsorbsiyonu iin bu mekanizmann geerli olabilecei dnlmektedir. Dier bir yaklam ise giderim mekanizmasnn hidrofobik etkileimlere veya znemez cucurbituril-boya-katyon agregatlarnn oluumuna dayand dorultusundadr (Robinson ve di., 2001). Endstriyel adan uygulanabilir bir proses iin sabit yatakl sorpsiyon filtrelerine ihtiya vardr. Bylece adsorbann fiziksel kuvvetlerle ykanmas ve cucurbiturilin katyonlarn varlyla bozunmas engellenebilir. Son yllarda yaplan almalar kimyasal mekanizmalarn anlalmas zerinde younlamakta ve proses zerine pHn, scakln ve hidrolizin etkileri aratrlmaktadr (Karcher ve di., 1999). ou kimyasal yntem gibi bu yntemde de en byk dezavanataj maliyettir.

3. FZKSEL YNTEMLER
3.1. Adsorpsiyon Adsorpsiyon teknikleri konvansiyonel metodlar iin fazla kararl olan kirleticilerin giderimindeki verimlilikten dolay son yllarda ilgi grmektedir. Adsorpsiyon ekonomik adan makul bir yntemdir ve yksek kalitede rn oluumu salar. Adsorpsiyon prosesi, boya/sorbent etkileimi, adsorbann yzey alan, tanecik bykl, scaklk, pH ve temas sresi gibi pek ok fiziko-kimyasal faktrn etkisi altndadr. Adsorbsiyonla renk gideriminde en ok kullanlan yntem aktif karbon yntemidir. Aktif karbonla renk giderimi zellikle katyonik, mordant ve asit boyalar iin etkiliyken, dispers, direkt, vat, pigment ve reaktif boyalar iin daha az bir renk giderimi szkonusudur. Metodun performans kullanlan karbonun tipine ve atksuyun karakteristiine baldr. Rejenerasyon ve tekrar kullanm performansta azalmaya neden olurken bu dezavantaj ar miktarda aktif karbon kullanlmasyla giderilebilir. Ancak aktif karbon pahal bir malzemedir. Adsorban olarak kullanlabilen dier bir malzeme bataklk kmrdr. Bataklk kmr, boya ieren atksulardaki polar organik bileikleri ve gei metallerini adsorplayabilmektedir. Adsorban olarak bataklk kmrnn kullanm zellikle bol bulunduu rlanda ve ngiltere gibi lkelerde sz konusudur. Bataklk kmr aktif karbona gre daha ucuzdur ancak aktif karbonun toz haldeki yapsndan kaynaklanan geni yzey alan daha yksek bir adsorpsiyon kapasitesini ifade etmektedir. Aa krntlar, uucu kl+kmr karm, silika jeller, doal killer, msr koan gibi malzemeler de, boya gideriminde adsorban olarak kullanlabilmektedir. Bunlarn ucuz ve elde edilebilir oluu boyar madde giderimindeki kullanmn ekonomik adan cazip klmaktadr (Robinson ve di., 2001). 3.2. Membran Filtrasyonu Bu yntemle boyann srekli olarak artlmas, konsantre edilmesi ve en nemlisi atksudan ayrlmas mmkn olmaktadr. Dier yntemlere gre en nemli stnl sistemin scakla, beklenmedik bir kimyasal evreye ve mikrobiyal aktiviteye kar direnli olmasdr. Ters osmoz membranlar ou iyonik trler iin %90nn zerinde verim gsterir ve yksek kalitede bir permeat eldesi salar. Boya banyolar k sularndaki boyalar ve yardmc kimyasallar tek bir basamakta giderilmi olur. Ancak yksek ozmotik basn farkll ters osmoz uygulamalarn snrlandrmaktadr. Nanofiltrasyon membranlar negatif yzeysel yklerinden dolay iyon seicidirler. Yani, ok valansl anyonlar tek valansl anyonlara gre daha sk tutulurlar. Membranlarn bu karakteristiine bal olarak boyal atksularda bulunan bir ksm yardmc kimyasal membrandan geebilmektedir (Machenbach, 1998). Yaplan almalar, membran filtrasyonu ile, k suyunda dk konsantrasyonda boyar madde ieren tekstil endstrilerinde suyun tesise geri kazandrlmasnn mmkn olduunu gstermektedir (Rozzi ve di., 1999). Ancak yntem, suyun yeniden kullanm asndan nemli bir parametre olan znm kat madde ieriini drmez. Membran teknolojileri, 51

ayrmadan sonra kalan konsantre atn bertaraf problemlerine neden olmas, sermaye giderlerinin yksek olmas, membrann tkanma olasl ve yenilenme gereklilii gibi dezavantajlara da sahiptir (Robinson ve di., 2001). 3.3. yon Deiimi Boya ieren atksularn artlmasnda iyon deitiricilerin kullanlmas henz yeterince yaygn deildir. Bunun ana nedeni, iyon deitiricilerle artlarak olumlu sonu alnan boya snfnn kstl olduu dncesidir. Yntemde, atksu, mevcut deiim blgeleri doygunlua eriene kadar iyon deitirici reineler zerinden geer. Bu ekilde, boyar madde ieren atksulardaki hem katyonik hem de anyonik boyalar uzaklatrlabilmektedir. Yntemin avantajlar, rejenerasyonla adsorban kaybnn bulunmamas, zcnn kullanldktan sonra iyiletirilebilmesi ve znebilir boyalarn etkin ekilde giderilebilmesidir. En byk dezavantaj ise kukusuz yntemin maliyetidir. Organik zcler olduka pahaldr. Ayrca iyon deiimi metodu dispers boyalar iin pek etkili deildir (Robinson ve di., 2001).

4. BYOLOJK YNTEMLER
Biyolojik artm, endstriyel proseslerden alc sistemlere transfer olan organikler iin en nemli giderim prosesidir. Tekstil endstrisi atksular iin nerilen fiziksel ve kimyasal yntemlerin yksek maliyet gerektirmeleri ve her boya iin kullanlamyor olmalar, uygulanmalarnn snrl olmasna neden olmutur. Son zamanlarda yaplan almalar birok boya trn atksudan giderebilme yeteneine sahip yaygn mikroorganizma trlerinin mevcudiyetini vurgulam ve biyoteknolojik metodlar n plana karmtr. Yani, teorik olarak biyolojik artma sistemleri kimyasal ve fiziksel artma yntemlerine gre daha az amur retmesi, maliyetinin daha dk olmas veya alc ortamlar iin zararl yan rnlerin olumamas gibi zelliklerinden dolay tekstil endstrisi atksularnn artm iin ideal zm olarak kabul edilmektedir. 4.1. Aerobik Yntem Tekstil endstrisi atksular, pH deiimlerine duyarll yksek olan konvansiyonel biyolojik artma tesislerinde nemli zorluklara sebep olmaktadr. Endstriyel atksularn artlmasnda yaygn olarak kullanlan konvansiyonel aktif amur sistemleri iin tekstil endstrisindeki bir ok boya bileii ya biyolojik olarak ok zor indirgenebilmekte ya da inert kalmaktadr. Suda iyi znen bazik, direkt ve baz azo boya atklarnn olmas durumunda mikroorganizmalar bu tr bileikleri biyolojik olarak indirgeyememekle birlikte boyann bir ksmn adsorbe ederek atksuyun rengini almakta ve renk giderimi salanabilmektedir. Azo boyar maddeler gibi sentetik boyalarn aerobik artlar altnda mikrobiyal paralanmaya kar direnli olmasnn nedeni boya malzemelerinin, kimyasal ve k kaynakl oksidatif etkiler sonucu renklerinin solmamasn salayacak ekilde sentezlenmeleridir. Boyar maddelerin aerobik biyodegredasyonunu zorlatran dier bir faktr ise molekler arlklarnn yksek olmas nedeniyle biyolojik hcre zarndan geilerinin zor olmasdr (Willmott ve di., 1998). Azo, diazo ve reaktif boyar madde ieren bir tekstil atksuyu renginin mikrobiyal proseslerle giderilmesinin aratrld bir almada aerobik kolonlardan izole edilmi saf bakteri kltrlerinin renk giderimini gerekletiremedii belirlenmitir (Nigam ve di., 1996.). Oneill ve di. (2000a) atksudaki azo boyar maddeler gibi reaktif boyalarn ortalama %10unun aerobik biyoktleye adsorbe olduunu, geri kalannn ise aktif amur tesisinden herhangi bir deiime uramadan getiini belirtmiler ve azo boyar madde ieren tekstil atksularnn renginin giderilmesinde aerobik artmann yetersizliini vurgulamlardr. Ancak baz boyar maddelerin aerobik olarak paralanabilecei dorultusunda almalar da mevcuttur (Coughlin ve di., 1997). Odunsu bitkilerde bulunan, yapsal polimer lignini paralayabilen ve ksenobiyotik maddelerin paralanmas amal almalarda en yaygn olarak kullanlan beyaz rkl kf Phanerochaete chrysosporiumun, lignin peroksidaz, manganeze bal peroksidaz gibi enzimleri kullanarak boyar maddeleri paralayabildii bilinmektedir (Robinson ve di., 2001, Palma ve di., 1999). Ancak beyaz kflerin, ligninolitik enzimlerin dk pH deerlerinde (pH=4.5-5) aktif olmas ve atksularda bulunma ihtimali dk olan tiamin ile veratril alkol maddelerine ihtiya duymas gibi dezavantajlar vardr (Kapdan ve Karg, 2000)

52

4.2. Anaerobik Yntem Anaerobik artmn ilk basamanda asidojenik bakteriler karbonhidratlar, yalar veya proteinler gibi organikleri dk molekler arlkl ara rnlere dntrrler. Bu fermentasyon rnleri daha sonra asetojenik bakteri tarafndan kullanlr ve asetat, karbon dioksit ve molekler hidrojen aa kar. Son olarak metanojenik bakteriler asetat ve karbondioksiti metana indirgerler. Metan ve karbondioksit ieren biyogaz, anaerobik paralanma testlerinde paralanmann seviyesini belirleme amacyla kullanlabilmektedir. Boyar maddelerle yaplan anaerobik paralanma almalar, zellikle aerobik ortamda paralanamayan suda znebilir reaktif azo boyar maddeler zerinde younlamtr. ift bal azot halkasna bal bu boyalarn aerobik proseslerle artlabilirliinin mmkn olmamas anaerobik artmann n artma olarak kullanlmasn gerektirmektedir. Anaerobik olarak renk gideriminin gerekleebilmesi iin ilave karbon kaynana ihtiya vardr. lave karbon metan ve karbondioksite dntrlmekte ve elektronlar aa kmaktadr. Bu elektronlar elektron tama zincirinden son elektron alcsna yani azo-reaktif boyaya tanmakta ve boyayla reaksiyona girerek azo ban indirgemektedir. Bylece anaerobik paralanma sonucunda azo boyar maddelerdeki renkten sorumlu azo ba krlmakta ve renk giderimi salanmaktadr. Bu olay oksijen tarafndan inhibe edilmektedir. Bu nedenle boya atklarn renksizletirmek iin ilk adm azo kprsnn indirgenerek paraland anaerobik koullar altnda artm olmaldr. (Robinson ve di., 2001). Yaplan bir almada ilave karbon kayna olarak kullanlan optimum miktardaki tapioca niastasnn prosesin renk giderme kapasitesini arttrd vurgulanmtr (Chinwetkitvanich ve di., 2000). Sponza ve di. (2000) tarafndan yaplan bir almada Reaktif Black 5 ve Synozol Red boyalarnn anaerobik artma ile renksizleebildikleri, kullanlan mikroorganizma kltrne ve boya deriimine bal olarak %23 ile %78 arasnda deien KO giderme verimlerinin elde edilebilecei belirlenmitir. Rengin tamamnn giderilmesi azo boyar maddelerin renk veren N=N yapsnn anaerobik kltr tarafndan paralanmas ile mmkn olmutur. KOnin tamamen giderilememesi, meydana gelen ara rnlerin anaerobik kltr tarafndan paralanamamasndandr. Azo bann krlmasyla, anaerobik olarak paralanamayan aromatik aminler de oluabilmektedir. Boyar maddeler normalde sitotoksik, mutajenik veya kanserojenik deilken, anaerobik paralanma sonucu oluan aminler bu zellikleri gsterebilmektedir. Bu nedenle anaerobik sistemler aerobik artmadan nce yer alan bir n artm yntemi olarak nerilmektedirler. nk aromatik aminler, aromatik bileiin halkasnn almas ve hidroksilasyonla aerobik ortamda mineralize olabilmektedirler. Bylece boyar madde ieren atksularn kombine anaerobik-aerobik proseslerle artlmas sonucu ilk basamakta etkili bir renk giderimi salanmakta ve anaerobik ortamda direnli olan aromatik aminler aerobik basamakta giderilebilmektedir (Oneill ve di., 2000b). 4.3. Biyosorpsiyon Kimyasal maddelerin mikrobiyal ktle tarafndan adsorpsiyonu veya ktlede birikimi biyosorpsiyon olarak ifade edilmektedir. l bakteriler, maya ve mantarlar boyar madde ieren atksularn renginin giderilmesinde kullanlabilmektedir. Tekstil boyalarnn kimyas geni bir yelpazede deiiklik gsterdii iin mikroorganizmalarla olan etkileimler boyann kimyasna ve mikrobiyal ktlenin spesifik kimyasna dayanmaktadr. Bu nedenle kullanlan mikroorganizmann cinsine ve boyaya bal olarak farkl balanma hzlar ve kapasiteleri szkonusudur. Boyar madde ieren atksu ok toksik olduunda biyosorpsiyon avantajl olmaktadr. (Robinson ve di., 2001).

5. SONU VE NERLER
Tekstil atksular yksek hacimli ve bileimi byk deiimler gsterebilen atksular olarak tanmlanmaktadr. Biyolojik olarak paralanamayan boyar maddeler ve toksik bileikler ierme olaslnn yksek olmas, alc sular asndan risk oluturma potansiyelini de beraberinde getirmektedir. Bu nedenle tekstil endstrilerinden kaynaklanan atksularn uygun ve etkili yntemlerle giderilmesi byk nem tamaktadr. Boyar madde ieren tekstil endstrisi atksularna uygulanan mevcut renk giderme metodlar rengin amurda younlatrlmas veya renkli molekllerin ksmen ya da tamamen paralanmasn iermektedir. Boya giderimi iin fiziksel ve kimyasal metodlarn kullanlmas zellikle atksu hacmi kk olduunda etkili olmaktadr. Bu durum membran filtrasyonu veya cucurbituril gibi yntemler iin de geerlidir. 53

Kimyasal ktrme ynteminde kullanlan kimyasallarn maliyeti ve oluan amur problemi phesiz yntemin en byk dezavantajlardr. Oksidasyon yntemlerinin uygulanmasn snrlayan faktr ise toksik yan rnlerin oluma potansiyelidir. Fiziksel yntemler iinde yaygn ekilde kullanlan adsorpsiyon ynteminde aktif karbon kullanm artm verimlilii asndan etkili olurken malzemenin pahal oluu ve rejenerasyon ihtiyac dezavantaj oluturmaktadr. Daha ucuz adsorbanlarn kullanm rejenerasyon ihtiyacn ortadan kaldrrken bertaraf edilmesi gereken atk problemi domaktadr. Dier bir fiziksel metod olan membran filtrelerde, ayrmadan sonra kalan konsantre atn bertaraf problemlerine neden olmas, sermaye giderlerinin yksek olmas, membrann tkanma olasl gibi dezavantajlar szkonusudur. yon deitiriciler iin en byk dezavantaj ise kukusuz yntemin maliyetidir. Nispeten ucuz sistemler olan konvansiyonel aktif amur sistemleri yalnz bana etkili bir renk giderimi salayamad iin genellikle kimyasal ya da fiziksel yntemlerle veya anaerobik yntemle birlikte kullanlmaktadr. Baz zel aerobik trlerin kullanlmasyla etkin bir renk giderimi salanabilmesine ramen klasik aktif amur sistemlerinde renk giderimi genel olarak biyoktleye olan adsorpsiyonla salanmaktadr. Sistemde meydana gelen dk renk giderimi, sistem k suyunun alc su kaynaklar iin gerek estetik gerekse ekolojik adan bir risk oluturmasna neden olmaktadr. Bu nedenle son yllarda yaplan almalar boyar madde ieren tekstil atksularnn artmnda anaerobik n artmn kullanlabilirlii zerinde odaklamaktadr. Anaerobik artmayla boyar maddeye rengini veren kromofor gruplar paralanabilmektedir. Kombine bir anaerobikaerobik prosesle hem etkili bir renk giderimi salanabilmekte hem de yksek bir KO giderim verimine ulalabilmektedir. Bu nedenle boyar maddelerin aerobik ve anaerobik giderim mekanizmalarnn daha iyi anlalmasna ve artmadan sorumlu trlerin tespitine ynelik almalar hz kazanmaldr. Farkl tipteki boyar madde ve yardmc kimyasallardan oluan karmlarn, farkl karbon kaynaklarnn ve farkl reaktr konfigrasyonlarnn denendii laboratuvar almalaryla prosesin verimlilii aratrlmaldr.

6. KAYNAKLAR
1. Chinwetkitvanich, S., Tuntoolvest, M. and Panswad, T. (2000) Anaerobic Decolorisation of Reactive Dyebath Effluents By a Two Stage UASB System With Tapioca As a Co-Substrate, Water Research, 34(8), 2223-2232. 2. Correia, V.M., Stephonson, T. and Judd, S.J. (1994) Characterisation of Textile Wastewaters-A Rewiev, Environmental Technology, 15, 917-929. 3. Coughlin, M. F. Kinkle, B. K. Tepper, A. and Bishop, P. L. (1997) Characterisation of Aerobic Azo-Dye Degrading Bacteria and Their Activity In Biofilms, Water Science and Technology, 36(1), 215-220. 4. Kang, S.F. and Chang, H.M. (1997) Coagulation of Textile Secondery Effluents With Fentons Reagent, Water Science and Technology, 36(12), 215-222. 5. Kapdan, .A. ve Karg, F. (2000) Atksulardan Tekstil Boyar Maddesinin Coriolus Versicolor ile Dolgulu Kolon Reaktrde Giderimi, .T.. 7. Endstriyel Kirlenme Kontrol Sempozyumu, stanbul, 1-7. 6. Karcher, S. Kornmller, A. and Jekel, M. (1999) Removal of Reactive Dyes By Sorption/Complexation With Cucurbituril, Water Science and Technology, 40(4-5), 425-433. 7. Machenbach, I. (1998) Membrane Technology for Dyehouse Effluent Treatment, Membrane Technology, 96, 711. 8. Naumczyk, J. Szyprkowicz, L. and Zilio-Grandi, F. (1996) Electrochemical Treatment of Textile Wastewaters, Water Science and Technology, 34(11), 17-24. 9. Nigam, P., Banat, . M., Singh, D. and Marchant, R. (1996) Microbial Process for the Decolorization of Textile Effluent Containing Azo, Diazo and Reactive Dyes, Process Biochemistry, 31(5), 435-442. 10. Oneill, C., Hawkwes, F. R., Hawkws, D. L., Esteves, S. and Wilcox, S. J. (2000a) Anaerobic-Aerobic Biotreatment of Simulated Textile Effluent Containing Varied Ratios of Starch and Azo Dye, Water Research, 34(8), 2355-2361. 11. Oneill, C., Lopez, A.,Esteves, S., Hawkes, F. R., Hawkes, D.L. and Wilcox, S. (2000b) Azo Dye Degredation in an Anaerobic-Aerobic Treatment System Operating on Simulated Textile Effluent, Applied Microbiology and Biotechnology, 53, 249-254. 12. Palma, C. Moreira, M.T. Mielgo, I. Feijoo, G. and Lema, J. M. (1999) Use of Fungal Bioreactor As a Pretreatment or Post Treatment Step For Continuous Decolorisation of Dyes, Water Science and Technology, 40(8), 131-136. 13. Pelegrini, R., Zamora, P.P., Andrade, A.R., Reyes, J. and Duran, N. (1999) Electrochemically Assisted Photocatalytic Degredation of Reactive Dyes, Applied Catalysis B: Environmental, 22, 83-90. 14. Perkins, W.S., Walsh, W.K., Reed I.E. and Namboodri, C.G. (1995) A Demonstration of Reuse of Spent Dyebath Water Following Color Removal with Ozone, Textile Chemist and Colorist, 28(1), 31-37.

54

15. Robinson, T. McMullan, G. Marchant, R. and Nigam, P. (2001) Remediation of Dyes in Textile Effluent: A Critical Rewiev on Current Treatment Technologies With a Proposed Alternative, Bioresource Technoloy, 77, 247-255. 16. Rozzi, A., Antonelli, M. and Arcari, M. (1999) Membrane Treatment of Secondary Textile Effluents For Direct Reuse, Water Science and Technology, 40(4-5), 409-416. 17. Sewekow, U. (1993) Treatment of Reactive Dye Effluents with Hydrogen Peroxide/Iron(II) Sulphate, Melliand Textilberichte, 74, 153-156. 18. Slokar, Y. M. and Marechal, A.M.L. (1998) Methods of Decoloration of Textile Wastewaters, Dyes and Pigments, 37(4), 335-356. 19. Socha, K. (1991) Treatment of Textile Effluents, Textile Month, 12, 52-56. 20. Sponza, D., Ik, M. ve Atalay, H. (2000) Reaktif Black 5 ve Synozol Red Azo Boyalarnn Anaerobik Artlabilirlii, I.T.. 7. Endstriyel Kirlenme Kontrol Sempozyumu, stanbul, 19-34. 21. Strickland, A.F. and Perkins, W.S. (1995) Decolorization of Continuous Dyeing Wastewater by Ozonation, Textile Chemist and Colorist, 27(5), 11-15. 22. Tnay, O., Kabdasl, I., Eremektar, G. ve Orhon, D. (1996) Color Removal From Textile Wastewaters, Water Science and Technology, 34(11), 9-16. 23. Unkroth, A Wagner, V. and Sauerbrey, R. (1997) Laser-Assisted Photochemical Wastewater Treatment, Water Science and Technology, 35(4), 181-188. 24. Vlyssides, A.G. Papaioannou, D. Loizidoy, M. Karlis, P.K. and Zorpas, A.A. (2000) Testing an Electrochemical Method for Treatment of Textile Dye Wastewater, Waste Management, 20, 569-574. 25. Willmott, N., Guthrie, J. and Nelson, G. (1998) The Biotechnology Approach to Colour Removal from Textile Effluent, Journal of the Society of Dyers and Colorists, 114, 38-41. 26. Wu, J. and Wang, T. (2001) Ozonation of Aqueous Azo Dye In a Semi-Batch Reactor, Water Research, 35(4), 1093-1099.

55