You are on page 1of 26

T.C.

KLTR VE TURZM BAKANLII Kltr Varlklar ve Mzeler Genel Mdrl

32. KAZI SONULARI TOPLANTISI 4. CLT

24 - 28 MAYIS 2010 STANBUL

T.C. Kltr ve Turizm Bakanl Yayn No: 3267-4 Kltr Varlklar ve Mzeler Genel Mdrl Yayn No: 147-4

YAYINA HAZIRLAYANLAR

A. Naci TOY Dr. Haydar DNMEZ mer TGN

Kapak ve Uygulama

Mustafa GL

Bu kitap stanbul 2010 Avrupa Kltr Bakenti Ajans'nn katklaryla baslmtr.

ISSN: 1017-7655

Kapak Fotoraf: Cevat BAARAN Parion 2009 Yl Kaz ve Restorasyon almalar Not : Kaz raporlar, dil ve yazm asndan Klsik Filolog Dr. Haydar Dnmez tarafndan denetlenmitir. Yaymlanan yazlarn ieriinden yazarlar sorumludur.

Allme Tantm & Matbaaclk Hizmetleri ANKARA-2011

NDEKLER Smer ATASOY, ahin YILDIRIM Filyos-Tios 2009 Yl Kazs ....................................................................................1 Nurfeddin KAHRAMAN Elmack Omurgal Fosilleri ....................................................................................17 Orhan BNGL, Grkem KKDEMR, Muharrem ORAL Magnesia ad Maeandrum 2008-2009.......................................................................25 Mirko NOVK, Ekin KOZAL Sirkeli Hyk 2009 Yl almalar .......................................................................42 V. Belgin DEMRSAR ARLI znik ini Frnlar Kazs 2009 Yl almalar.....................................................51 Nicola LANERI Hirbemerdon Tepe Arkeoloji Projesi 2009 ..............................................................65 Francesco DANDRIA Phrygia Hierapolisi (Pamukkale) 2009 Yl Kaz ve Onarm almalar ...............76 evket DNMEZ Oluz Hyk Kazs 2009 Dnemi almalar ........................................................92 E. Emine NAZA-DNMEZ Amasya Harena Kalesi ve Kzlar Saray Kazs 2009 Yl Sonular ....................111 Burcu ERCYAS, Emine SKMEN, Coku KOCABIYIK Komana Antik Kenti 2009 Yl Kaz almalar ....................................................121 Michel E. FUCHS, Sophie DELBARRE-BRTSCHI Derecik Project Excavation, Study and Restoration of a Protobyzantine Basilica near Bykorhan, Province of Bursa .........................................................133 Sait BAARAN, Banu AKAN, Stefan KARwIESE, Ramazan YILMAZ, Glnur KURAP Enez (Ainos) 2009 Yl Kaz ve Onarm-Koruma almalar ................................145 Yaar E. ERSOY, mit GNGR, Hseyin CEVZOLU 2009 Yl Klazomenai Kazs ...................................................................................169 Aykut INAROLU, Duygu ELK 2009 Yl Alaca Hyk Kazlar...............................................................................183 Bilal ST Stratonikeia 2009 Yl almalar ..........................................................................194 Andreas SCHACHNER Boazky-Hattua 2009 Yl almalar ................................................................212 Timothy MATNEY, Dirk wICKE, John MACGINNIS Twelfth Preliminary Report on Excavations at Ziyaret Tepe (Diyarbakr Province), 2009 Season ......................................................................233

Felix PIRSON Pergamon-2009 Sezonu almalar Raporu ...........................................................245 K. Levent ZOROLU, Mehmet TEKOCAK Kelenderis 2009 Yl Kaz ve Onarm almalar ..................................................260 Kadir PEKTA, Hseyin BAYSAL Denizli-lbad (Eski) Mezarl Kaz, Onarm ve Envanter almalar (2008-2009)..............................................................................................................274 Kadir PEKTA Bitlis Kalesi 2009 Yl Kazs ..................................................................................285 Hatice PAMR, Shinichi NISHIYAMA 2008-2009 Yl Sabuniye Hy Kazlar ............................................................299 Zafer DERN zmir-Yeilova Hy 2009 Yl Kaz almalar ................................................315 Adnan DLER Pedasa 2008/2009 ................................................................................................324 Aye Gl AKALIN Erythrai Kazs 2009 Sezonu Kaz ve Aratrmalar ...............................................342 Masako OMURA 2009 Yl Yasshyk Kazlar .................................................................................360 Antonio LA MARCA Kyme 2009 Yl Kazlar ..........................................................................................368 Osman AYTEKN avat (Satlel) Kalesi Kaz ve Restorasyon almas 2009 ...................................382 Dominique BEYER Zeyve Hyk (Porsuk) Excavations in 2009 ...........................................................394 Michael HOFF, Rhys TOWNSEND, Ece ERDOMU The Antiochia ad Cragum Archaeological Research Project: Northeast Temple 2009 Season ...............................................................................................403 Kimiyoshi MATSUMURA Bklkale Kazs 2009 .............................................................................................411 Sachihiro OMURA 2009 Yl Kaman-Kalehyk Kazlar .....................................................................421 Harun TAKIRAN, Selahattin Eyp AKSU, M.Beray KSEM, Kadriye ZELK Suluin Maaras Kazs-2009...................................................................................427 nder BLG Samsun-kiztepe Kazlarnn 2009 Dnemi almalar .........................................440 Hayat ERKANAL, Vasf AHOLU, Rza TUNCEL, Ourania KOUKA, Levent KESKN, rfan TUCU Liman Tepe 2009 Yl Kazlar.................................................................................446 Vasf AHOLU, Hayat ERKANAL, mit AYIR eme-Balararas 2009 Yl Kazlar ....................................................................463

BOAZKY-HATTUA 2009 YILI ALIMALARI

Andreas SCHACHNER1

HATTUA RENYERNDEK ALIMALAR Antik Hitit bakentinin Yukar ehrinde 2001 yldan beri devam eden almalarn ana projesi 2008 ylnda tamamlanmtr2. 2009 sezonunda, 2006dan beri Sarkale Vadisinin gneyinde ve Orta Plato olarak adlandrlan alanda kazlan yaplarn eksik kalan ksmlarnn tamamlanmas amacyla ilk bu blgede allmtr (Resim: 1-2)3. Bu almalar tamamlandktan sonra sezonun ve gelecek yllarn ana programn oluturan almalara balamak amacyla Aa ehirdeki yeni alma alanna geilmitir (Resim: 4.5). 1.a Yukar ehirde, Orta Platodaki Kazlar (295296/287 Plan Kareler) 2009 ylnda almalar, 2008e kadar geni apl aa karlan, dzgn planl ve simetrik bir plana sahip, ancak gneybat kesinde kk bir blm kazlamayan Hitit Dnemine ait olan binada younlatrlmtr (Resim: 1. 2). Bu alanda yapnn bir odasnn tm ve ikinci bir odasnn 2008de kazlamayan blm aa karlmtr. Ayrca esas binaya batdan sonradan eklenmi bir odann, korunan gney ksm da bulunmutur (Resim: 1. 2). Sz konusu alanda, 2008de de grlen Hitit Dneminden sonra oluan tahribat nedeniyle herhangi bir in situ buluntuya rastlanmamtr. Binann bat blmnn duvarlarnn kuzey ksmlar, muhtemelen, kaz alannn kuzeybat ksmnda 2006-2007 yllarnda 289-290/295 plan karelerinde tespit edilen Bizans Dnemi aktivitelerinden kaynaklanan tahribatlar srasnda sklmtr (Resim: 2). Buna ramen yapnn gneybat kesinin bulunmasyla binann genel plan, yaklak 23 x 23 m. byklnde bir kare olarak tamamlanabilir (Resim: 2). Elde edilen plann yapsal zellikleri, tahmin edilebilen bykl ve odalarn diziliiyle, Hattuada, zellikle Aa ehirde eski kazlarda aratrlan baz konut yaplaryla (rn. 15 No.lu ev) ayn zellikleri tadn gstermektedir4. Bylece Orta Platoda irdelenen bu bina, genel olarak konut sfatyla adlandrlan yaplar grubuna dhil edilebilmesine ramen, gsterdii simetri yznden yine de zel bir konuma sahiptir. nk Hitit kentlerinde, bu tarz yaplarda benzer dzgn bir plan anlay henz grlmemitir. Bu zellii ilk etapta yapnn daha nce kullanlmayan ve dolaysyla inaat srasnda dikkate alnmas gereken
1

2 3 4

Do. Dr. Andreas SCHACHNER, Alman Arkeoloji Enstits, Inn Cad. 10, 34437 stanbul/TRKYE. schachner@istanbul.dainst.org Genel bir deerlendirme iin bkz. Schachner 2008; Schachner 2009. Daha nceki almalar iin bkz. Schachner 2007, 2008, 2009. Hitit konut mimarsinin rnekleri, plan zellikleri ve plan gelimeleri iin bkz.: Neve 1979.
..................................................................................................................................................................................

212

baka yaplarn olmad bir alanda kurulmu olmasyla aklanabilir. Ancak Hitit konut mimarsinin geliimi5 ve yapnn tarihlendirilmesi6 gz nnde tutulursa, tipolojik adan ayn grupta bulunan dier rneklerinden daha gelimi olduu ve Hitit mparatorluk Dneminde ska grlen gelimenin en son safhasn tekil ettii sylenebilir. 2009 yl kazlarnda yapmzn fonksiyonu hakknda bilgi veren ok az buluntu ele geirilmitir. Ancak, yapnn dou ksmnda devam eden kazlarla 8 No.lu odada bulunan bir ivi yazl tablet yapnn fonksiyonuna k tutmaktadr (Env.-No.: Bo 2009/02; Resim: 3). Sz konusu yazt saray grevlilerinin banda bulunan en st dzey idareciden, MEEDI-birliklerinin komutanna yazlm bir mektubun parasdr7. Alcnn MEEDIbirliklerinin8 komutan olmas, bu binann byk bir ihtimalle sz konusu yneticinin kona ya da malikhanesi olduunu dndrmektedir. lk kez, bylesine nemli bir grevi yrten bir kiinin Hitit bakentinde nerede yaad tespit edilebilmitir. Bu sonu ehrin sosyal topoafyas iin olaanst bir nem tamaktadr. Bu buluntunun getirdii sonula, 2007 ile 2008 yllarnda ayn yapnn gneydou odalarnda aa karlan seramiklerin fonksiyonu ve kullanm ile ilgili yeni yorumlar akla gelmektedir9. Sadece tketim ile ilgili olan kaplar byk bir ihtimalle ev sahibinin de katld trenlerde gelen misarlerin hizmetinde kullanlm olmaldr. Ne tr tren veya ritellerin gerekletirildiini tam olarak bilemesek de, bu buluntularn nda ilk kez metinlerden, ancak kral dzeyde bilinen trenlerin, baka sosyal tabakalarda da benzer ekilde gerekletirildii anlalmaktadr10. 1.b. Aa ehirdeki Kazlar 2000 ylndan beri Yukar ehirde yrtlen almalar, Hitit bakentinin kronolojik ve yapsal geliiminin ok daha iyi anlalmasna frsat vermitir11. Elde edilen neticelerin nda ehrin dier blmleriyle ilgili de birok soru akla gelmektedir. Bu erevede 1977ye kadar kazlarn yrtld Aa ehirin kronolojisi ve strktrel geliimi ile ilgili sorunlarn zlmesi iin 2009tan itibaren bu alanda kazlarn yeniden balatlmasna karar verilmi ve almalara ayr amayla balanmtr (Resim: 4. 5). Antik Hattuann Aa ehir ksm eitli kk ve byk platolardan olumaktadr (Resim: 4. 5). 1970li yllara kadar sren kazlarla Byk Mabetin zerinde kurulu olduu plato tm olarak aa karlmtr. Bu alan, gneyde ykseklii 2-3 m.yi bulan bir basamakla poternli sura kadar uzanan bir baka terastan ayrlmaktadr. Sz konusu
5 6 7 8

9 10

11

Neve 1979. Bkz. Aada. Prof. D. Schwemer ve Prof. G. Wilhelmin verdii bilgiler; bkz. Wilhelm 2010 MEEDI-birlikleri Hitit kraln koruyan askeri birliktir. Dolaysyla GAL.MEEDI olarak hitap edilen bu birliin komutan, Hitit askeri ve sosyal hiyerarisinin en yksek kiilerinden biridir. MEEDI-birliklerinin grevi iin bkz.: Gterbock van den Hout 1991. Schachner 2009, 35-38 Abb. 18. 20-22 Benzer trenler Hititlerle ada olan komu kltrlerde daha detayl bilinmektedir, genel olrak bkz: Benz Gramsch 2006, 417437; Mller 2006, 485-520; Jungeisch 2006 Genel olarak bkz.: Seeher 2006c.

..................................................................................................................................................................................

213

terasta sadece Boazkydeki ilk kazlar srasnda (Th. Makridi bakanlnda 19061912 yllarda) herhangi bir belgeleme olmadan, baz arama amalarnda kaz almalar yaplmtr. 2007de bu blgede jeozik almalar ve geleneksel yzey aratrmalar gerekletirilmitir12. Bu almalarn neticelerine gre bu alanda antsal bir mimarnin var olduu tahmin edilmitir. Ancak kazlarn neticelerine gre, jeozik yntemlerle elde edilen verilerde grlen izlerin, tahmin edilen bir mimarden ziyade, muhtemelen Hitit sonras dnemlerde, istinat duvarlar olarak yorumlanabilinen yaplardan kaynakland anlalmtr. Dou Amas (290-292/373-376 plan kareleri) zellikle dou amasnda tespit edilen mimar tabakalar birbirini ok sk ve yakn takip etmektedir (Resim: 6). Bu alanda ulalan toplam derinlik, amann en kaln olan gney ksmnda bile 2m.yi amamaktadr. Dolaysyla stratigrak farklar sadece yer yer tespit edilebilir. Buna ramen iki amadaki stratigra Bizans Dnemi, Ge Antik Dnem, Demir a, en az 2 Hitit Dnemi tabakas ve Eski Hitit/Karum Dnemi olarak sralanabilir. lk kez 2009 ylnda, modern kaz metotlarnn kullanmyla, Boazkyde Demir andan sonraki dnemlerin buluntularnn incelenmesi mmkn olmutur. 291/374 plan karesinde tahminen Bizans Dnemine ait stabilize edilmi yol paralar olarak yorumlanabilen ta demelere13 ait bir para, tm alanda serpitirilmi vaziyette bulunan mezarlardan birinin zerine yaplmtr. Yer yer ayn seviyede grlen bu bulunutlarn iki ayr dneme ait olmas gerektii anlalmaktadr. Basit toprak, ta sandk ya da kiremit rtl mezarlarn bazlarndan az sayda buluntu ele geirilmitir14. zellikle sikke tarihlendirme asndan nem tamakta ve bu blgenin M.S. 4. yzylda mezarlk olarak kullanldn gstermektedir15. 2009 sezonunda elde edilen sonular, 1960l yllarda sadece biraz kuzeyde tespit edilen Antik Dneme ait nekropoln buluntularyla rtmektedir16. Buna gre daha nce tespit edilen nekropol, poternli sura kadar gneye doru uzanmaktadr. Bizans ve Ge Antik Dneme ait buluntular kaldrldktan sonra dou amasnn zellikle kuzey ksmnda baz yerlerde dank duvar paralar ile yer yer ta demeler tespit edilmitir. Buluntular ou yerde yzeye ok yakn olduu iin in situ buluntuya ya da bir btnlk oluturan duvarlara hi rastlanmamtr. Sadece bu seviyede rastlanan
12 13

14

15

16

Schachner 2008, 135-136 Resim: 34, 136-142 Resim: 35. Benzer yol paralar Yukar ehirde dou havuzlarda 1998de tespit edilmitir: Seeher 2006, 39-42 Resim: 1-4. Mezarlar Yrd. Do. Dr. H. stnda tarafndan incelenmitir. Toplam 17 iskeletten 13 deerlendirilebilmitir. skeletler zerinde grlen hastalk izlerinden insanlarn yaam kalitesinin dk olduu anlalmaktadr; bkz. stnda 2010. Bo 09-379-736: Follis Constantin I. (M.S. 330335) bkz. RIC VII 195; Bo 09-515-842: Centenionalis Constantius II. (M.S. 337361) bkz. RIC VIII 81,G ya da 81,I; Bo 09-1135-1167: tahminen 4. Jh. (kt korunmu, tahminen: Constantius II.) bkz. RIC VIII 84; sikkelerin tanmlanmas I. Dinkel tarafndan yaplmstr. Khne 1969.
..................................................................................................................................................................................

214

maden buluntulara (rn. bula paralar) ve baz boyal seramik rneklerine dayanarak, bu tabakann Demir ana, hatta daha nce tespit edilen Bykkale II ve I safhalarna (genel olarak M.. 7.-6. yzyl) ait olduunu dnmek mmkndr17. Dank olarak korunmusa da bu yerleim izlerinin, 1960l yllarda, alma alanmzn hemen kuzeydousunda tespit edilen ayn safahalara ait Demir a yerleiminin devam olduunu ve bylece Aa ehirdeki yerleimin tahmin edilenden daha gneye doru genilediini sylemek mmkndr18. Dank Demir a tabakasnn altnda geni ve iyi korunmu olarak Hitit Dnemine ait bir yap aa karlmtr (Resim: 6). Onun altnda yer yer ayn dneme ait daha eski ikinci bir yap grlmektedir. 2009da Hitit Dneminin st tabakasnda rastlanan yap neredeyse btn olarak aa karlmtr. Sadece kuzeybat kesi ile gneydou ksmnda kk blmler daha topran altndadr. Kuzeyinde 1970li yllara kadar aa karlan antsal mimarden ok farkl bir yap tekniiyle inaa edilmitir. Kuzeyindekilere karn ilenmi ta bloklarn kullanlmad ve sadece dzensiz krma talarla kuru duvar tekniiyle yapld gzlenmektedir. 1. yapnn duvarlarnn ok safhal olmasndan birok yerde tamir edildii ve oda dzeninin ksmen deitirildii anlalmaktadr. Bylece yapnn nispeten uzun bir zaman kullanld sylenebilir. Byk ksmnn yzeye ok yakn olmas nedeniyle en son kullanm safhasna ait seramie sadece baz gney odalarda ve az miktarda rastlanmtr. Yap plan zellikleriyle de hemen kuzeyinde grlen mimarden ok farkldr. Ortasnda uzun bir koridor odasnn batsnda ve dousunda dizili odalaryla, P. Neve tarafndan Hitit sofal evi (Hallenhaus)19 olarak adlandrlan konut tipiyle elemektedir. Benzer yaplar Orta Hitit Dneminden itibaren Boazkyde ehrin her blmnde grlmekte ve P. Neveye gre bir sosyal deiime iaret etmektedir. 1. yapnn hemen altnda 2. bir yapnn ya da yaplarn baz duvarlar grlmtr. Yapnn birok duvar daha sonraki tabakann altnda kald iin plan bir btn olarak anlalamamaktadr. Ancak yap tekniinin ayn olmas ve genel grnm itibaryla bu yapnn da bir konut olduu dnlmektedir. Yeni bir kronoloji oluturulmas ve elde edilen bulgularn daha nceki kaz sonularna uygulanmas, 2009 ylnda balayan almalarn en nemli hedeerinden biridir. Bu sebeple zellikle amann kuzey ksmnda allmtr. lk belirlemelere gre 2009 ylnda aa karlan ve 1. Hitit yapsyla ada olan bir kanaln, 1970li yllarda kazlan antsal yapnn zerinden getii anlalmaktadr. Bylece yeni alma alannda tespit edilen Hitit tabakalarndan ge olannn (1. yap), kuzeyde bulunan antsal yapdan daha ge olduu dnlebilir. Bu geici sonuca gre Aa ehir iin daha nceki harler tarafndan nerilen tarihsel ve kltrel gelimenin sorgulanmas gerekmektedir.
17 18 19

Boazkydeki Demir a kronolojisi iin bkz. Genz 2003. Neve 1974. Neve 1979.

..................................................................................................................................................................................

215

Bat Amas (288-289/373-375 Plan Kareleri) Aa ehirde, Kesikkaya ve Byk tapnak arasndaki alanda, 2009 ylnda balatlan almalar kapsamnda, alann batsnda daha nce tespit edilen VI No.lu poternin 10 metre dousundaki plan karelerde (288-9/373-4) de kaz almalarna balanmtr (Resim: 5). Yzeye yakn seviyede karlalan ancak ilevleri tam olarak anlalamayan, muhtemelen blokaj amal yapld dnlen ta setlere ait paralar ve bu seviyede tespit edilen ta sandk tipli iki mezar, alann en azndan Ge Roma Dnemine kadar kullanldna dair iaretlerdir. Mezarlarn bulunduu seviyenin altndan youn bir moloz tabakas ierisinde Demir ana ait olduu dnlen bir takm buluntulara rastlanmtr. Olduka zayf ve tahribat grm duvar paralar ve dnemin zelliklerini gsteren baz seramikler ve bronz buluntular, dou amalarda olduu gibi bu alanda da dank ve tahribat grm bir Demir a kullanmnn olabileceini gstermektedir. Tm alan kaplayan, kalnl yer yer 1m.ye varan ta moloz ve seramik dolgunun altndan, yzeyden yaklak 1,5 metre derinlikte geleneksel Hitit mimarsinde karmza kan duvarlarn zelliklerinde, duvar paralar grlmeye balanmtr. Net bir mimar plann tamamlanamad alanda tespit edilen dzgn duvarlarn alt seviyelerinde bu yapnn ok evreli olduu anlalmtr. Duvarlarn farkl evrelerde onarld ya da ilvelerle yeniden kullanld, ayrca alt evrelerdeki kltr molozunun zerine ina edildii de anlalmtr. Bu tabakada in situ herhangi bir buluntuya rastlanmamsa da Hitit Dneminin tipik zelliklerini gsteren buluntular genel bir tarihlendirme yapabilmeye frsat vermektedir. Tm duvarlarn kuzeybat, gneydou ynl olduu bu alandaki mimar kalntlarn evrelerinin, buluntular ve seramiklerle birlikte deerlendirildiinde, genel olarak Orta(?) Hitit Dnemini kapsadn dnmekteyiz. Ge dnemlerde tahrip edilmi bu Hitit tabakalarnda yer yer yank toprakla karlalmtr. Karum (?) Dnemine ait bir yangn molozu olduu anlalan bu yanm toprak, kaz alannn birok yerinde karmza kmaktadr. Hitit tabakalar birok yerde daha nceki dnemin duvarlar temel olarak kullanlarak ina edildiinden her ikisinin arasnda ok byk bir zaman fark olmad akla gelmektedir. Sz konusu yangn tabakasnn olduka geni bir alan kapsad grlmektedir. Yangn moluzunun iinde ve dolaysyla in situ bulunmam olsa da birok buluntu bu durumu dorulamaktadr. Gze arpan seramik buluntular arasnda Acemhyk, Kltepe ve Boazkyde 1930li yllarda yaplan kazlardan bilinen zm salkm biimli seramik para yer almaktadr. Ayn moloz ierisinde karakteristik Karum Dnemi stilinde yaplm adet ta damga mhr de bulunmutur (Resim: 7 a ve b)20. ki para hlinde bulunmu pimi topraktan bir aslan gr de bu alanda ele geirilen en nemli buluntular arasndadr (Resim: 8). n situ olmasa da grn altndaki ek yerine ait krk, aslann bir
20

Bo 09-157-387 (Resim: 7a): Boehmer Gterbock 1987, 19.20 Taf. I. 915; Bo 09-141-331 (Resim: 7b): Boehmer Gterbock 1987, 27 Taf. VII. 66. Tipolojik bakmdan yakn bir benzeri olan nc mhrn resmi ok and iin neyin betimlendi net anlalamamaktadr (Bo 09-135-301).
..................................................................................................................................................................................

216

yere monte edilmi olduunu dndrmektedir. Yine ayn moloz ierisinde pimi topraktan yaplm ve Karum Dnemine tarihlenen, Boazkyde benzeri daha nce bulunmu bir yap modeli de ele geirilmitir. Kafes grnml bu model boyutlu yaplmtr. Arka yznde kazma teknii ile kap ve pencere olduu dnlen unsurlar yaplm modelin, bir klt vazosuna ait olduu dnlmektedir. n yzne bir ko ba eklendiinden bu modelin, bir tapna temsil edebilecei de dnlmektedir. Yangnla tahrip edilmi tabakada, zayf ve tahribat grm duvarlar arasnda iki taban tespit edilmitir. Snrlar henz belli olmayan yap ya da yaplara ait odalarn duvarlarnn sadece en alt sralarnn bir ksm aa karlabilmitir (Resim: 9). Kuzeydeki tabann hemen zerinde, iyi korunmu ve bir ksm daha sonraki dnemlerde yaplm duvarn altnda kalan bir seramik envanteri bulunmutur. Birok farkl formlara sahip kaba ait paradan oluan bu seramik grubunun yangnla yok olmu ahap bir raf zerinde yer ald dnlmektedir. Aralarnda ince bir yangn tabakas bulunanan, st ste ylm bu seramik yn ierisinde ok sayda gaga azl seramik kap paralarnn yan sra, birbirine benzer tiplerde depolama kaplar ve kse gibi daha kk boyutlu kap paralarna da rastlanmtr. Alann gneydou kesinde ve dou proli iine doru devam eden yanm bir odann 5,5 m lik blm aa karlmtr (Resim: 9). Bat ve kuzey duvarlarnn bir blm aa karlm bu oda ierisinde youn kl ve yanm kerpi paralar grlmtr. Bu yank molozun altndan odaya ait bir taban tespit edilmitir. Tahribat grm oda duvarlarnn i yzlerinde ok az da olsa sva paralarna rastlanmtr. Benzer sva paralar ve dalm kerpi paralar, taban zerinde ince bir tabaka oluturmu ve belki de tabann tahribata uramadan korunmasn salamtr. Douya doru devam ettii anlalan odada, amann dou proliyle kesitii alanda, prol kenarndan tm bir kaba ait paralar karlmtr. Bu kap, hemen yannda taban zerinde bulunan pimi toprak bir grin (Resim: 10 a ve b) ve bu odann hemen batsnda ayn seviyedeki bir baka blmede bulunan ivi yazl tablet, bu alann Karum Dnemine ait olma ihtimalini gz nne sermektedir. Olduka iyi ilenmi erkek grini yaklak 5 cm. uzunluundadr. Ba ve ayak ksmlar krlm grn, elinde bir nesne tuttuu sa eli gsnde durmaktadr. Dirseinden itibaren krk sol eli gvdenin yannda haf ak ekilde durmaktadr. Vcut uzuvlar ok doal bir ekilde belirtilmitir21. Bu alandaki almalarn en nemli buluntularndan biri eski Asur dilinde yazlm ve ad gemeyen bir ahsn, Sn-imeanni ve Azuma adl kiilere olan borcuyla ilgili olan ivi yazl bir tablettir22. Tabletin paleograk ve dil zelliklerine gre yaklak olarak Kltepe 1b tabakasyla paralel olduu anlalmtr.
21

22

plak erkek grleri Karum ve Eski Hitit Dneminde ancak tamamen farkl bir durula baz kabartmal kap paralarnda bulunmaktadr, bkz. Boehmer 1983, 13. 14 Abb. 1 Taf. 1, 2; 4, 2 Prof. Dr. G. Wilhelmin verdii bilgilere gre.

..................................................................................................................................................................................

217

Poternli Sur Kazlar (287-289/367-370 Plan Kareleri) Alann gneyinde poternli surun zerinde nc bir amada allmtr (Resim: 5. 11). Kesikkayann batsndaki poternli surun, daha nceki yllarda yaplan jeozik almalar sonucunda dnlenden farkl ynde olduu anlalmtr23. Ancak jeozik almalar, Boazky jeolojisinin karmak olmas nedeniyle surun yapsal zellikleri hakknda net bir bilgi verememitir. Dolaysyla surun plan, yap teknii ve kronolojik gelimesi hakknda bilgi edinmek amacyla bu alanda kazlara balanmtr. Toplam 620m yi kapsayan kazlarla, surun iki kule ve duvar parasndan oluan yaklak 60m. lik bir blm aa karlmtr. Ge Antik Dneme ait mezarlar ve yakn dnemlerde ta almndan oluan yer yer tahribata ramen surun yapsal zellikleri anlalmaktadr. Surun Hitit Dnemi iin karakteristik sandk tipinde olduu tm alanda grlmtr (Resim: 11. 12). ki kulenin arsnda sadece 7 metre vardr. Bu mesafenin, dier taraardaki kulelere gre ok daha az mesafede olmas gze arpmaktadr (Resim: 11. 12). ki kulenin arasndaki d duvarda, duvarn i ve d taraarnda grlen basamaklar daha nce herhangi bir Hitit kaz yerinden bilinmeyen bir zelliktir. Hitit Dneminde, sz konusu basamaklar zerine kap eii grevi gren kaln aa hatllarn yerletirilmi olduu dnlmektedir. Sz konusu duvarn i tarafnda bu basaman zerinde bulunan, in situ kap sve ta, dier zelliklerle birlikte deerlendirildiinde yapnn bir sur kaps olarak nitelendirilmesi gerekmektedir. Poternli surun 2009da Kesikkayann batsnda irdenlenmi blmnde surun plan zelliklerinin, daha nce Kesikkayann gney dousunda aa karlan blmnden farkl olduu grlmektedir (Resim: 5). zellikle kuleler, doudakilerden farkl olarak iki tane birbirine paralel olarak uzanan ve kulenin tm geniliini kapsayan odalardan olumaktadr (Resim: 11. 12). Bu plan zellii Boazkyde Yukar ehir surlarnda ve Kuakl surlarnda grld iin imdiye kadar Hitit surlarnn M.. 16. yzyln ikinci yarsndan itibaren kullanlan plan olduu dnlmtr. 2009 yl kazlarnda surun tarihlendirilmesine yardmc olacak ve daha nceki tarihlendirmeleri deitirecek herhangi bir buluntuya rastlanmamtr. Kazlarda surun daha eski bir safhas grlmedii iin, 2009da irdelenmi blmnn ilk ina dnemine ve dolaysyla M.. 17. yzyln sonuna ya da 16. yzyln bana ait olduu dnlmektedir24. Poternli surun farkl blmlerden olutuu ve bylece para para ina edildii anlalmaktadr. Bu ehir kaps Boazkyde imdiye kadar kefedilen kaplara gre daha basit bir rnektir. zellikle dzgn ilenmi talarn sadece kapnn geit blmnde ve ok az sayda kullanld gze arpmaktadr. Daha nce poternli surda sadece Bykkalenin hemen altnda bir kap olduu biliniyordu. Basit ve grkemli olmasa da yeni bulunan poternli surdaki ehir kapsyla, Hitit ehrinin Aa ile Yukar ehir arasndaki trak dzeni, imdi ok daha iyi anlalmaktadr (Resim: 5).
23 24

Schachner 2009. Tarihlendirilmesi daha nceki kazlarda kuzeybat yamata aa karlan tahl ambarnda elde edilen radyokarbon tarihlendirmelerine dayanmaktadr: Schoop Seeher 2006, 59-60 Resim: 5; Seeher 2006c.
..................................................................................................................................................................................

218

2. Hattua Sur i Yzey Aratrmalar Boazkyde antik ehrin toporafyasnn esas paralar olan ve ehrin planlamasnda nemli bir rol oynayan kayalklar inceleyen almalara, 2009 ylnda Prof. Dr. R. Dittmann bakanlndaki ekip, Kesikkayann hemen gneyinde yer alan ve Kzlarkayas olarak adlandrlan kayalkta devam etmitir (Resim: 13). Sz konusu kayaln neredeyse yatay bir ekilde ilendii daha nce hem bilimsel literatre girmi hem de gezi yoluna yaknlyla ziyaretilerin ilgisini ekmitir. Ancak detayl bir alma gerekletirilememitir. 2009 yl almalaryla kaya zerinde grlen tm yapsal detaylar incelenmi, ekilen hava fotoraarnn da yardmyla plan zerinde ilenmitir. Kzlarkayas zerinde grlen ta ilemelerinde iki farkl teknikten kaynaklanan izler grlmektedir. Sz konusu izlerin, ehrin birok yerinden elde edilen bilgiler nda, Ge Antik Dneme ya da Hitit Dnemine ait olduu anlalmaktadr. Kayaln zerindeki yatay dzletirmelerle alakal olan izlerin Hitit Dnemine ait olduu grlmektedir. Kayann Ge Antik Dnemde ta oca olarak kullanmna iaret eden izler ise sadece kayaln kenarlarnda bulunmaktadr. Kzlarkayas zerinde Hitit Dnemine ait tespit edilen izler deiik tiplerden olumaktadr (Resim: 13). Geni ve derin oyuklarn yan sra zellikle iki farkl eit tmsek en arpc elerdir. Ska grlen ve bir ihtimalle bir sistem ierisinde yerletirilmi, etrafndaki kayalardan haf yksek olarak braklm tmsekler bir ihtimalle direk altlklar olarak dnlebilir. Boazkyde birok benzer kayaln zerinde grlen, duvarlarn negatif izleri ve Hitit mimarsi iin tipik olan ve duvarn ahap konstrksiyonunu kayalara ya da ta temellere balayan zvana deliklerinin Kzlarkayasnda olmamas ise burada Hitit Dneminde salam, antsal bir mimarnin olmadn akla getirmektedir. Bu sebeple Kzlarkayas zerinde geni bir ekilde sabit olmayan, muhtemelen ahaptan oluan bir yapnn olduunu dnmekteyiz. Ancak bu yorumla Kzlarkayasnda niye dier kayalarda grlen mimar izlerin burada bulunmad aklanabilir. Hitit Dneminde Kzlarkayas zerindeki mimar plann yaps, tam olarak yeniden kurulamazsa da, dier kayalklardan ok farkl olduu ve bylece sz konusu yapnn da baka bir fonksiyonunun olduu anlalmaktadr. Tespit edilen mimar izler, burann lolojik kaynaklara dayanlarak gne tanralarn simgeleyen stellerle donatlm bir tapnma yeri olmas yorumunu25 ne dorulamakta ne de kar kmaktadr. Kzlarkayas civarnda yrtlen yzey aratrmalar, bugn sadece bahar aylarnda su ile dolan derenin, Hititler zamannda ksmen slah edildiini ve bir ihtimalle Kzlarkayasnn bu geni apl strktrn bir paras olduunu gstermektedir. Akan su, derenin her iki tarafnda grlen duvarlarla kanalize edilmi ve sun basamaklarla kuzeybatya doru ynlendirilmitir. 2007-2009 yzey aratrmalar ve ayn yllarda poternli sur civarnda yaplan dier almalarla bir btn oluturmaktadr. Bylece son yllarda poternli surun zerinde
25

Pierallini Popko 1998.

..................................................................................................................................................................................

219

younlaan ve 2009dan itibaren kazlarla da tamamlanan almalara bir para daha eklenebilmekte ve bir plan btnl salamaktadr. 3. Jeozik almalar 2009 ylnda ehir iinde 3 ve ehrin dnda 2 olmak zere toplam 5 farkl alanda jeozik almalarna devam edilmitir. Poternli sur zerinde devam eden kazlarla aa karlan surun, zellikle batya doru ne ekilde gelitiini grmek amacyla ilk alma burada gerekletirilmitir. Yukarda belirtildii gibi surun kuleleri beklenmedik bir plana sahiptir. Jeoelektrik almalarla bu durumun batya doru devam edip etmedii ve kuleler arasndaki mesafe anlalmaya allmtr (Resim: 12). Net olarak grlen sur ve kulelerden elde edilen planla, kazlarla aa karlan plan zellikleri, surun kapyla snrl olmadn ve batya doru devam ettiini gstermektedir. Poternli surun kuzeyindeki alan iki basamakla batya doru alalmaktadr. Doudakinde kazlar devam ederken batdaki hakknda bilgi edinmek iin jeoelektrik almalar, 282-285/375-380 plan karelerinde gerekletirilmitir (Resim: 12). Dzlkteki almalar 2007de ayn blgede yaplan jeomagnetik almalar ile ayn ylda, 281282/376-377 plan karelerinde yaplan jeoelektrik almalarn tamamlamaktadr26. Bu seneki uygulamalarn sonucunda bu terasn ortasnda yaklak dou-bat istikametinde yerletirilmi bir yapnn varl grlmektedir. Dzgnl ve duvarlarn kalnl nedeniyle bu yapnn Hitit Dnemine ait olabileceini dnmekteyiz. Aa ehrin kuzey kesinde yine surlarn zeri, bir baka alma alan olarak seilmitir. Bu alanda d sur ile ehrin bu ksmn blen surlardan birinin birletii dnlmtr. Aratrmalarla her iki surun plan zellikleri ile gidiatlarnn irdelenmesi hedeenmitir. Jeomagnetik mlerle elde edilen verilerde, yaklak 90 lik bir kede buluan duvarlar grlmektedir. Gneybatdan kuzeydouya doru devam eden d surun doudan gelen duvarla birletikten sonra kuzeye doru devam etmemesi, o alandaki dik toporafya ve hemen kuzeyinde balayan bahelerden kaynaklanmaktadr. Alann bir blmnde yaplan jeoelektrik almalar, d surun sandk tipinde inaa edildiini ve tespit edilen kulenin poternli surun gney ksmnda Kesikkayann batsndaki kazlarla aa karlan kulelerle ayn plan zelliklerine sahip olduunu gstermektedir. Jeomagnetik almalarda, surlarn birlemesiyle oluan alanda, daha nceki yllarda J. Seeher tarafndan bir burgu sondajla tespit edilen gletin kenarn yuvarlak bir kavis eklinde grmek mmkndr. 2007 ylnda Hitit bakentinin kuzey dousunda, dank bir yerleim sistemi ile Hitit Dnemine ait 2 baraj yaps tespit edilmitir27. 2009 sezonunda jeomagnetik yntemle yrtlen almalarda, 1960l yllarda bugnk Yazlkaya yolunun kuzeyinde tespit edilen Hitit Dnemine ait ta demenin bulunmas hedeenmitir. Sz
26 27

nceki almalar iin bkz. Schachner 2008, 135-136 Resim: 33. Schachner 2009, 142-145 Resim: 46. 49.
..................................................................................................................................................................................

220

konusu demenin yaynlanan fotoraarndan, muhtemelen bir baka baraj yapsnn daha olduu anlalmaktadr28. Ancak dnemin karolaj sistemine yerletirilmedii iin demenin yerini tam tespit etmek mmkn deildir. Seilen tarlalarda yzeyde herhangi bir ize rastlanmam ve jeomagnetik almalarn sonularna gre de seilen alanlarda herhangi bir insan yapm kalnt tespit edilememitir. Hitit bakentinin gney dousunda, Kral Kaps ve surlarnn nnde bulunan, uzun sreden beri bilinen ve 1. derece sit alan olarak Hattua ren yerine dhil olan bir baka yer, ehrin gney dousunda yer alan Kayalboaz mevkiidir. Burada yzeyde yer yer ilenmi ta bloklar grlse de, baka iskn izleri tespit edilememitir. Bu blgede yaplan jeomagnetik almalarda belki duvar olarak yorumlanabilecek baz izler grlmektedir. Tam bir plan tespit edilememitir. almalarn yaplarn grnm ile ilgili negatif sonular gz nnde tutulursa, burada Hitit bakentinin gneyini koruyan bir karakol olduu tahmininin sadece kazlarla zlebilecei anlalmaktadr. AMLIBEL TARLASI KAZISI 2009 YILI ALIMALARI E. SCHOOP, U.-D. SCHOOP29 amlbel Tarlasnda nc ve son dnem kaz almalar 18 Haziran9 Austos 2009 tarihlerinde yrtlmtr. zellikle eski yerleim tabakalarnda gerekletirilen bu ylki almalarn sonucunda, amlbel Tarlas yerleiminin kullanm hakknda deiik bilgiler elde edilmitir.
Tabaka CBT IV Boluk CBT III Boluk CBT II CBT I Byk odal yaplar, Yank Ev, izi bezemeli anak mlek, bakr cruar Youn mimar kalntlar, oda gruplar, bakr madeni eritme ukurlar, maden paralar, ok sayda ocuk mezarlar, 14C Mimar yok, alann ortasndan geen su aknts, mevsimlik kullanm, bakr madeni eritme ukurlar, maden paralar, mezarlar Ana toprak zelikler Sra hlindeki yaplar, Ta Demeli Yap, youn bakr cruu avlu, izi bezemeli anak mlek, 14C

izelge 1: amlbel Tarlas. Stratigra ve karakteristikleri.

En ilgin sonulardan birisi de daha nce tespit edilen yerleim tabakasndan daha eski olan ve mimar kalnts olmayan yeni bir tabakann varlnn anlalmasdr (BT I; izelge: 1). Bu en eski tabaka dneminde blgenin toporak yapsnn bugnk hlinden ok farkl olduu anlalmaktadr. Bu dnemde yerleimin kuzeydousunda bir dan yamacndan gelen su akntsnn daha sonra yerleim blgesi olan alann
28 29

Schirmer 1969, 66 Lev. 32b. Dr. Ulf-Dietrich Schoop ve Esra Schoop M.A., School of History, Classics, and Archaeology, University of Edinburgh, Old High School, 12 Inrmary Street, Edinburgh EH1 1LT, Ingliterre, e-mail: Ulf.Schoop@ed.ac.uk

..................................................................................................................................................................................

221

ortasndan getii tespit edilmitir. Bu su akntsnn iki tarafndaki alanda da birtakm gnlk aktivitelerin yrtldne dair izlere rastlanmtr. Platonun st ksmnda bakr retmek amacyla kullanlm olan bir grup ukur frn tespit edilmitir (Resim: 14). aplar ortalama 25 cm.; derinlikleri 1020 cm. olan bu ukur frnlarn i ksmlarnda krk anak mleklerden ve kk akl talarndan oluan birka katmanl izolasyon tabakasnn olduu grlmtr. Bunlarn zerinde kaln kilden yaplm ve kullanm nedeniyle iyice sertlemi olan kaln bir sva tespit edilmitir. Bu ukurlarn etrafndan aaya doru uzanan beyaz bir kl tabakasnn iinde, kk paralar hlinde, limonit ad verilen ve bakr yataklarnn iinde grlen bir mineral bulunmutur. Byk olaslkla bu limonitler, bakr madeni eritilmeden nce istenmeyen paralarn ayklanmas srasnda atlan paralardr. Derenin dier tarafnda ne olduu henz tam olarak anlalamayan farkl aktivitelerin varlna ilikin izler saptanmtr. Bu alanda tespit edilen youn miktardaki siyah kl tabakasnn iinde ok sayda kmrlemi dal paralar ve tahl tohumlar bulunmutur. Bu tahl tohumlar burada madencilikle ilgili aktivitelerin yannda tarmsal retimin de yapldn kantlamaktadr. Platonun alt ksmndaki, zgara planl, temeli akl talarndan oluan, 2.16 m. 2.44 m. llerindeki dikdrtgen biimli yapnn tahl deposu olarak kullanld dnlmektedir. Bu yapnn temelindeki zgaralarn sebebi, deponun tabann toprak seviyesinden yukarda tutmak amaldr. Sz konusu bu kalntlardan, alandaki aktivitelerin uzun bir dnem iinde tekrarland anlalmaktadr. amlbel Tarlas bu evrede byk ihtimalle kalc bir yerleim yeri olarak deil mevsimlik aktivitelerin yrtld bir retim yeri olarak kullanlm olmaldr. Birinci tabakaya ait az sayda mezar aa karlmtr. Bunlardan ikisi yetikin mezardr (Resim: 15). Geen yln raporunda belirtilen ocuk mezarlarnda olduu gibi bu yetikin mezarlarnda da iskeletler hocker pozisyonda, balar gneye yzler douya bakar vaziyette bulunmutur. Mezarlarn iinde herhangi bir l hediyesine rastlanmamtr. Bu ylki almalarda Karakeili Vadisinin 2 km. kadar i ksmnda, erozyon etkisiyle alm olan yamacn iinde, byk bir bakr madeni yata tespit edilmitir. Bu bize o dnemde maden aktiviteler iin neden Karakeili Vadisinin seilmi olduunu aklamaktadr. amlbel Tarlasnn hem maden yatana hem de vadinin giri ksmna yakn olan konumu nedeniyle yerleim iin uygun bir alan olduu anlalmaktadr. Yukarda aklanan yerleimin retim yeri olarak kullanmnn ne kadar sreyle devam ettii henz bilinmemektedir. Bu dnemden sonra alann ortasndan geen su akntsnn kesildii anlalmtr. Yerleimin alt ksmnda (batsnda) duvarlar kerpiten yaplm bir grup konut aa karlmtr (BT II). Yamacn daha dik olduu dou ksmda yaplarn arka ksmlar yamac kesmektedir. Bu blgedeki duvarlarn temellerinin tatan yapld grlmtr. Burada duvarlar olduka ypranm vaziyette iki adet byk odal ve birka tane kk odal yan yap tespit edilmitir. Sadece doudaki evin duvarlarnn uzunluu taban seviyesi ve yamacn meyiline gre tam olarak tespit edilebilmitir (6.60

222

..................................................................................................................................................................................

m. 4.30 m.). Yapnn batda bulunan giri ksmnn kar tarafnda kubbeli bir frn bulunmutur. Batdaki ev olduka tahribat grm durumda aa karlmasna ramen, eldeki verilere gre, doudaki ev ile ayn ekilde tamamlanabilmektedir. Batdaki evin yama tarafndaki duvarlarnn byk ve uzun dere talarndan ina edildii grlmtr. Bat ve kuzey duvarlar ise byk olaslkla kerpiten yapld iin korunamamtr. Evin dou i duvarna dayandrlm vaziyette, byk dikdrtgen biimli, mavi oraktan yaplm, 2.96 m. 1.56 m. llerinde, bir platform tespit edilmitir. Bu platform zerinde yuvarlak ve yaklak 1.20 m. apnda kubbeli bir frn bulunmutur. Dier evlerde buna benzer platformlar tespit edilememi ancak byk odalarn iinde yuvarlak kubbeli frnlar aa karlmtr. Evlerin arasnda maden eritme amal olarak kullanlan ukurlar bulunmutur. Bunlar bazen tek olarak ancak ounlukla grup hlinde aa karlmtr. Boyutlar ve i yaplar aynen bir nceki tabaka ukurlarnda olduu gibidir. amlbel Tarlasnda bulunan ve bu yl aa karlanlarla birlikte saylar artm olan mezarlarn byk ksm da bu tabakaya tarihlenmektedir. Bu tabaka mezarlarnn tamam ocuklara aittir. Platonun kuzey tarafnda plan trapez eklinde ve baz alardan dier yaplardan farkl olan bir yap daha tespit edilmitir. Bu 6.96 m. uzunluunda ve 2.74 m. 4.72 m. geniliindeki binann duvarlarnn byk ksm kerpiten ina edilmitir. Bu duvarlar; yaklak 75 cm. olan genilikleriyle dier yaplarn duvarlarna gre olduka kalndr. Bu yap kil taban olan iki odadan olumaktadr. Her oda altnda birer ocuk mezar tespit edilmitir. Dou odadaki mlek mezar dierlerinden farkl olarak taban zerinde talar ile bir daire eklinde iaretlenmitir. Bu mezarn yeri srekli grnebilir vaziyettedir. Yapnn gneydeki d tarafnda yar yuvarlak bir ocak yeri bulunmutur. Bu ocan nnde ise geni bir avlu alan olduu anlalmtr. Aa karlan btn binalar tamamen boaltlm vaziyettedir. Yerleim yeri bu ekilde terk edilmi gibi grnmektedir. Daha nceki raporlarda belirtildii gibi bu tabakadan sonra amlbel Tarlasnda bir boluk dnemi yaanmtr. Genel olarak ikinci ve nc tabaka mimarsi arasnda hibir iliki saptanamamtr. Tek istisna yukarda bahsedilen kuzey yamataki yapdr. Daha nceki raporlarda bahsedilen ve nc tabakaya ait olan Yanm Ev ile bu yap arasnda yakn bir iliki olduu anlalmaktadr. nc tabakann balangcnda bu eski bina molozdan temizlenmi ve i ksm kil ile doldurulmutur. Yanm Ev bu daha eski olan yapnn tam stnde ayn planla ina edilmi ve duvarlar alttaki yapnn duvarlarn dtan evreleyecek ekilde ona bitiik olarak yaplmtr. Yanm Ev bu daha eski olan binann gneyindeki avluyu da kapsamaktadr ve onun yaklak iki kat byklndedir. kinci yap katna ait tm kalntlar Yanm Ev in kire tabannn altnda kalmaktadr. Ancak bu daha eski olan yap sonraki dnemlerde de unutulmamtr. Geen ylki raporda bahsedilen, Yanm Ev in iindeki sra d buluntularn hepsi evin kuzey ksmnda, yani eski binann zerindeki blmde ele geirilmitir. Byk ihtimalle bu durumdan iki farkl sonu karmak mmkndr. Bunlardan ilki, iki bina arasndaki yakn iliki nedeniyle bu eski binann
..................................................................................................................................................................................

223

da Yanm Ev gibi zel bir fonksiyonu olduudur. Bu zel kullanm daha eski olan binada Yanm Ev gibi zel izler brakmamtr. kinci sonu ise, amlbel Tarlasna gelen yeni insanlarn bu yer hakknda geni bir bilgiye sahip olduklar ve bu yzden byk ihtimalle baka bir yere yerletikten sonra tekrar amlbele dn yaptklardr. Daha nceki raporlarda bahsettiimiz nc tabakaya ait iki adet byk bina dnda bu sene yerleimin st ksmnda benzer biimde ancak epeyce tahribata uram vaziyette nc bir bina daha bulunmutur. Binalarn zerindeki belirgin tahribat izleri amlbel Tarlasnn bu tabakadan sonra tekrar terk edildiini gstermektedir. En ge yani drdnc tabaka hakknda ise bu yl yeni bilgiler ele geirilmemitir. amlbel Tarlasnda yldr srdrlm olan almalarn sonucunda youn miktarda anak mlek paralar bulunmu olmasna ramen tmlenebilir kaplar az sayda ve sadece mezarlarda ele geirilmitir. Bu yl da daha nceki yllarda olduu gibi iki eski tabakada hibir izi bezemeli anak mlek parasna rastlanmamas, bu bezeme geleneinin sadece st iki tabakada (BT IIIIV) olduu grn dorulamtr. Ele geirilen basit metal nesnelerin byk ksm diki ineleri, deliciler ve tel paralarndan olumaktadr. Buluntular arasndaki bir kurun tel paras bakr dndaki baka metallerin kullanmna dair tek rnektir. zel bir buluntu olarak, ikinci tabakada, 26 mm. uzunluunda yeim tandan yaplm olan bir boncuk ele geirilmitir. Bu dar silindir biimli boncuun gvdesi kenarlara doru genilemektedir. Hem ekil hem de hammadde olarak bu tip boncuklar Anadoluda Kalkolitik Dnemden tannmamaktadr. Bu yln en ilgin buluntusu BT IIIe tarihlenen, kilden yaplm bir hayvan heykelinin ba ksmna ait olan paradr. D yzeyi krmz renkte astarl, burun ve az ksm krk olan parada ok derin olan gz ukurlar byk ihtimalle baka bir madde ile doldurulmutur. Yan ksmlarnda byk ve aaya doru giden boynuzlara ait izler grlen bu ba byk ihtimalle bir boaya aittir. 87 mm. yksekliinde olan bu boa ba bize heykelin tamamnn byk llerde olduunu gstermektedir. Geen ylki almalarda Yanm Ev in iinde tespit edilen buluntulardan sonra bu rnek de amlbel Tarlasnda yaayan topluluun dinsel inanlaryla ilgili ikinci bulgudur. Sonu olarak amlbel Tarlasndaki yerleimin en karakteristik zellii dnem dnem kesintiye uramasdr. Burada kesintisiz bir yerleimin sz konusu olmad, drt ayr dnemdeki yerleimlerin st ste durduu sylenebilir. Drt yerleim evresinin hibirinin ok uzun sreli olmad anlalmtr. Bulunan yaplarn hibirinde herhangi bir deiiklik ya da yenilenmeye ait izler tespit edilememitir. Bu insanlarn en az amlbel Tarlasnda yaadklar sre kadar da boluk dnemleri yaanmtr. Bu yerleme yerinin seiminde vadideki maden yataklar nemli bir unsurdur, ancak metalurji her zaman daha geni ekonomik ve sosyal aktivitelerin sadece bir ksmn oluturmaktadr. Sonu olarak, metal retiminin bu kk toplumun ekonomisi iinde merkezi bir rol oynamad, yan bir faaliyet olarak yrtld sylenebilir. Bundan sonraki aamada, amlbel Tarlasndaki Kalkolitik Dnem ekonomisini bir btn olarak anlayabilmek iin, artk laboratuvarlardan gelecek olan sonularnn deerlendirilmesi gerekmektedir.

224

..................................................................................................................................................................................

KAYNAKA BENZ GRAMSCH 2006 M. Benz A. Gramsch, Zur sozio-politischen Bedeutung von Festen. Eine Einfhrung anhand von Beispielen aus dem Alten Orient und Europa, EthnographischArchologische Zeitschrift 47, 2006, 417437. GENZ 2003 H. Genz, The Early Iron Age in Central Anatolia. B. Fischer, H. Genz, E. Jean, K. Krolu (yy.), Identifying Changes: The Transition from Bronze to Iron Ages in Anatolia and its Neighboring Regions (Istanbul 2003), 179-194. GTERBOCK VAN DEN HOUt 1991 H.G. Gterbock T. van den Hout, The Hittite Instruction for the Royal Bodyguard (Chicago 1991) JUNGFLEISCH 2006 J. Jungeisch, Feste als Propagandamittel? Zu den Funktionen von Festen in der neuassyrischen Zeit, Ethnographisch-Archologische Zeitschrift 47, 2006, 521 540. KHNE 1969 H. Khne, Die Bestattungen der hellenistischen und sptkaiserzeitlichen Periode. K. Bittel v.d., Boazky IV. Funde aus den Grabungen 1967 und 1968 (Berlin 1969) 35-44. MLLER 2006 J.-M. Mller, Die feiernde Elite. Mykenische Feste im archologischen Befund, Ethnographisch-Archologische Zeitschrift 47, 2006, 485520. MLLER-KARPE 1988 A. Mller-Karpe, Hethitische Tpferei der Oberstadt von Hattua, Marburger Studien zur Vor- und Frhgeschichte 10 (Marburg 1988). NEVE 1974 P. Neve, Hattua in nachhethitischer Zeit. Mansele Armaan (Ankara 1974) 873-891. NEVE 1979 P. Neve, Zur Entwicklung des hethitischen Wohnungsbaus in Boazky-Hattua unter besonderer Bercksichtigung der in der Altstadt/Unterstadt erzielten Grabungsergebnisse. In: Wohnungsbau im Altertum, DiskB 3 (Berlin 1979) 4761. NEVE 1982 P. Neve, Bykkale. Die Bauwerke. Grabungen 1954-1966, Boazky-Hattua 12 (Berlin 1982). PIERALLINI Popko 1998 S. Pierallini M. Popko, Zur Topographie von Hattua: Wege zur Burg, Eothen 9, 1998, 117129.

..................................................................................................................................................................................

225

SCHACHNER 2007 A. Schachner, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2006, AA 2007/1, 67-93. SCHACHNER 2008 A. Schachner, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2007, Archologischer Anzeiger 2008/1, 113-161. SCHACHNER 2009 A. Schachner, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2008, Archologischer Anzeiger 2009/1,21-72. SCHOOP SEEHER 2006 U.-D. Schoop J. Seeher, Absolute Chronologie in Boazky-Hattua: Das Potential der Radiokarbondaten, in: D.P. Mielke U.-D. Schoop J. Seeher (Hrsg.), Strukturierung und Datierung in der hethitischen Archologie, Byzas 4 (Istanbul 2006) 53-76. SEEHER 2002 J. Seeher, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2001, AA 2002/1, 59-78. SEEHER 2003 J. Seeher, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2002, AA 2003/1, 1-24. SEEHER 2004 J. Seeher, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2003, AA 2004/1, 59-76. SEEHER 2005 J. Seeher, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2004, AA 2005/1, 63-80. SEEHER 2006a J. Seeher, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2005, AA 2006/1, 171-187. SEEHER 2006b J. Seeher, Post-eisenzeitliche Befunde im Bereich der Grabungen an den Ostteichen 19961998. J. Seeher (yy.), Boazky-Berichte 8 (Berlin 2006) 39-42. SEEHER 2006c J. Seeher, Chronology in Hattua: New Approaches to an Old Problem. D.P. Mielke U.-D. Schoop J. Seeher (yy.), Strukturierung und Datierung in der hethitischen Archologie, Byzas 4 (Istanbul 2006). 197-214 STNDA 2010 H. stnda, Erste Beobachtungen der anthropologischen Untersuchungen an den sptantiken Bestattungen. A. Schachner, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2009, AA 2010/1. WILHELM 2010 G. Wilhelm, Textfunde der Kampagne 2009. A. Schachner, Die Ausgrabungen in Boazky-Hattua 2009, AA 2010/1.

226

..................................................................................................................................................................................

Resim 1: Yukar ehirde, Orta Platoda aan karlan MEED-evinin havadan fotoraf (09/2010 durumu).

Resim 2: Yukar ehirde, Orta Platoda aan karlan MEED-evinin plan (09/2010 durumu).

Resim 3: MEED komutanna yazlm mektup (Bo 2009/02).


..................................................................................................................................................................................

227

Resim 4: Aa ehirin havadan genel grnm.

Resim 5: Aa ehirin genel plan.

Resim 6: Aa ehirde yeni kazlarla aa karlan Hitit Dnemine ait yap.

228

..................................................................................................................................................................................

Resim 7 a ve b: Damga mhrler (Bo 09-157-387 ve Bo 09-141-331).

Resim 8: Pimi topraktan aslan gr (Bo 09-131-294).

Resim 9: Yangnla tahribata urayan en eski tabaka.


..................................................................................................................................................................................

229

Resim 10 a ve b: Pimi topraktan erkek gr (Bo 09-206-1757).

Resim 11: Aa ehirde yaplan jeozik almalarnn, 2009 yl kazs amalarnn ve poternli sur zerindeki almalarn plan.

230

..................................................................................................................................................................................

Resim: 12: Poternli surda bulunan ehir kapsnn havadan fotoraf.

Resim 13: Kzlarkayasnn zerinde bulunan izlerin plan.


..................................................................................................................................................................................

231

Resim 14: amlbel Tarlas Ie ait bakr eritme ukurunun kesiti.

Resim 15: amlbel Tarlas Ie ait mezar.

232

..................................................................................................................................................................................