You are on page 1of 12

Ai de quen leva na fronte unha estrela! Ai de quen leva no bico un cantar! Poesa Poesa do sc.

XIX

REXURDIMENTO (XIX)
Precursores (1808-1863) Dende a ocupacin francesa ata a publicacin de Cantares Gallegos. Autores relacionados co Provincialismo. ALBERTO CAMINO Vilancicos para o Hospicio Conposteln FRANCISCO AN Poema A Galicia XON M. PINTOS A gaita gallega Rexurdimento Pleno (1863-1888-1906) Desde Cantares Gallegos , de Rosala ata publicacin de O Divino Sainete, de Curros ata a fundacin da Real Academia Galega). Maior esplendor. Autores relacionados co Rexionalismo. POESA: ROSALA DE CASTRO Cantares gallegos (1863) Follas novas (1880) EDUARDO PONDAL Queixumes dos pinos (1886) Os Eoas (1886) CURROS ENRQUEZ Aires da mia terra (1880) O divino sainete (1888) PROSA:

REXURDIMENTO (XIX)

MARCIAL VALLADARES Maxina ou a filla esprea (1880)

V. LAMAS CARVAJAL Catecismo do labrego (1880-90)

A. LPEZ FERREIRO A tecedeira de Bonaval O Castelo de Pambre O nio de pombas

TEATRO: GALO SALINAS A torre de Peito Burdelo (1880) Filla! (1892) FRANCISCO DE LA IGLESIA Fonte do xuramento (1882) XAN CUVEIRO PIOL Pedro Madruga (1897) LUGRS FREIRE A ponte (1903) Mareiras (1904)

CURROS ENRQUEZ

XON MANUEL PINTOS


Pregn de A gaita gallega

Na chegada a Ourense da primeira locomotora Vela vn, vela vn avantando cmaros e corgas, e vales, e (cerros. Vinde vela, mocios e mozas! Saludaina rapaces e vellos! por onde ela pasa fecunda os terreos, esprtanse os homes, florecen os eidos. Vela vn, vela vn tan oupada, tan milagrosia, con paso tan (meigo, que parece unha Nosa Seora, unha Nosa Seora de ferro. Tras dela non veen abades nin cregos; mais vn a fartura e a luz! e o progreso! Catedral, demagogo de pedra, dun pobo fantico erguida no (medio, repenica esas chocas campanas en sinal de alegra e contento. Asocia esas voces son dos pandeiros, s santas sorrisas de terras e ceos! E ti, ro dos grandes destinos, que os himnos ensaias dos triunfos (ibricos, requeimadas as fauces de sede, vn o monstro a beber no teu seo. Bon samaritano, dlle auga sedento; que a mquina o Cristo dos tempos modernos.

Loado sexa Deus. Xa hai tempo que estou eu o Gaiteiro falando s, e dicindo para min: qu ter, Seor, esta fala galega para ser tan refugada anda polos mesmos fillos de Galicia? Ser tan bux de trminos que non se poida por ela desfogar o entendemento con claridade? Estar amaldizoada? Ter algn feitizo? Botaranlle algunha paulia para que se desbandase e esmigallase de maneira que non se puidese xuntar xamais, e en pena dos nosos pecados soamente quedasen anacos e cachos dela espallados sen trabazn para eterna memoria de semellante prega? Ser tan agre e brava que se encarrapichen as orellas e fechen os odos coa repugnancia de tan duro son? Non e non , di o Gaiteiro. Matinando, pois, decote con esta idea, fxenlle un vestido novo mia Gaita, e colgueille no ronco unha borda das festas para comezar as mias foliadas, e tocar unhas tocatas do trinque, facendo que os chos desta msica nova se ouzan cando menos en toda Galicia. Quen por run se ten, por run se quede. O Gaiteiro ben sabe que non hai peor cua que a do mesmo pau; pero inda as e todo xa non hai atrancos nin barrancos que o detean no camio. (...) (...) A Gaita, meus amigos, a Gaita para o Gaiteiro, e o tamboril para o tamborileiro. (...) San idioma Galego sexa comigo, pois ao p da sa capela e debaixo do seu alpendre vou facer eu esta romara.

A gaita gallega (1852)

XON MANUEL PINTOS

CURROS ENRQUEZ

3 Soneto Ouh, Galicia, Galicia, boi de palla canta lstima ten de ti o Gaiteiro! O aguilln que che meten de aceiro e con el moita forza te asoballa. No lombo teu zorrega, bate e malla ata o mis monicreque ferrancheiro, e calisquer podenco forasteiro te abafa de vergonza sen migalla! Agarima alleeira eses ingratos ou vboras que postas ao teu peito co ferrete che rompen mil buratos! Se o sangue teu refugas do teu leito malas novas, madrastra de insensatos, dos fillos teus ao amor non tes dereito!

A Rosala de Castro Do mar pola orela mireina pasar, na frente una estrela, no bico un cantar. E vina tan soa na noite sen fin que inda recei pola pobre da tola, eu, que non teo quen rece por min! A musa dos pobos que vin pasar eu, comesta dos lobos, comesta se veu Os sos son dela que vades gardar. Ai dos que levan na frente una estrela! Ai dos que levan no bico un cantar!

A gaita gallega (1852)

CURROS ENRQUEZ

FRANCISCO AN

O maio A vn o maio de flores cuberto puxronse porta cantndome os nenos; e os puchos furados pra min estendendo, pedronme crocas dos meus castieiros. pasai, rapacios, calados e quedos, que o que polo de hoxe que darvos non teo. eu sonvos o pobre do pobo galego: pra min non hai maio, pra min sempre inverno! Cando eu me atopare De donos liberto e o pan non mo quiten trabucos e prstamos, e como os do abade florezan meus eidos, chegado habr entonces o maio que eu quero. Querdes castaas dos meus castieiros? Cantdeme un maio sen bruxas nin demos, un maio sen segas usuras nin preitos, sen quintas nin portas, nin foros nin cregos. Aires da mia terra (1880)

A Galicia Ai!, esperta, adorada Galicia, dese sono en que ests debruzada; do teu rico porvir a alborada polo ceo enxergndose vai. Xa cantando os teus fillos te chaman e cos brazos en cruz se espreguizan... Malpocados! O que eles cobizan un bico dos labios da Nai. Dese chan venturoso arrincado pola man do meu negro destino, ata mesmo soando maxino eses campos risoos cruzar. E correr polas hortas e prados, onde leda pasou mia infancia, respirando a suave fragancia de xasmn, caravel, azahar. Coido ver esas ras serenas, escumando con barcos veleiros, e cantares or feiticeiros, que en ningures tan doces on. Inda creo sentir as lavercas, que peneiran nos aires cantando, cando o sol vai as nubes pintando de amarelo, de lume e carmn. Ao travs de aguzados penedos penso ver empinados petoutos, vias, hortas, devesas e soutos, que apouvigan os ventos do Sul. E saltando regueiros e valos, cata xa outros bos horizontes, outras veigas, marias e montes, que se perden na brtema azul. Soo a que entre verdes pereiras fouliadas alegres escoito, cando o ceo se viste de loito nas poticas noites de vrn. E que en medio de nenas garridas canta un mozo con voz pracen(teira, para o lado tumbada a monteira, unha orella tapando coa man.

FRANCISCO AN

CURROS ENRQUEZ

Cntiga
Eu soei ver no cume do Pindo adornados con mirto e loureiros, escritores, poetas guerreiros, que sorrindo se daban a man. Eran eses os fillos mis caros, que da Patria aumentaron a gloria; os seus nomes nos fastos da (historia con diamantes gravados sern E despois unha andrmena rara vin moverse con auga fervente, e asubiando como unha serpente, como un lstrego os campos (cruzou. Era aquel o porvir que xa soa e das pobres aldeas fai vilas... Adeus cantos e musas tranquilas, o imperio da industria empezou. Acordei... O meu soo dourado, como fume pasou de repente, e magoado o meu peito se sente de saudades e amor palpitar. Murmurei -Adorada Galicia!... E dos ollos chovanme as bgoas, quen puidese beber nas tas bgoas, e teus aires feliz respirar!... De ti lonxe , querido curruncho, eu mirrndome estou de amargura, como a froita que vai xa madura, e entre silvas o vento guindou. Teo envexa da libre andoria, que a chega por todos os maios...! Teo envexa das nubes e raios, que o Sudeste a esas terras levou! A ti voa entre ardentes suspiros, sobre as trmulas alas do vento, a soidade do meu pensamento, que decote cravado est en ti. Por diversos pases que eu vaia, ti sers mia doce memoria Mesmo entrar non quixera na gloria sen primeiro pasar por a! No xardn una noite sentada ao reflexo do branco luar una nena choraba sen trgolas os desdns dun ingrato galn. E a coitada entre queixas dica: Xa no mundonn teo a ningun, vou morrer e non ven os meus (ollos os ollios do meu doce ben. Os seus ecos de melancola camiaban nas alas do vento, e o lamento repeta: vou morrer e non vn o meu ben. Lonxe dela de p sobre a popa dun aleve negreiro vapor, emigrado, camino de Amrica vai o pobre infeliz amador. E ao mirar as xents andorias cara terra que deixa cruzar, Quen puidera dar volta (pensaba-, quen puidera convosco voar!... Mais as aves e o buque fuxan Sen or seus amargos lamentos; slo os ventos repetan: quen puidera convosco voar!. Noites claras de aromas e la, desde entn que tristeza en vs (hai prs que viron chorar una nena, prs que viron un barco (marchar Dun amor celestial, verdadeiro, quedou slo de bgoas a proba, una cova nun outeiro e un cadver no fondo do mar.

A Galicia (1861)

(Versin de Curros dunha cantiga popular: Unha noite na eira do trigo)

EDUARDO PONDAL

ROSALA DE CASTRO

Os pinos (Himno galego) Que din os rumorosos na costa verdecente, ao raio transparente do prcido luar? Que din as altas copas de escuro arume arpado co seu ben compasado montono fungar? -Do teu verdor cinxido e de begninos astros confn dos verdes castros, e valeroso clan, non des a esquecemento da inxuria o rudo encono; desperta do teu sono, Fogar de Breogn.

Os bos e xenerosos a nosa voz entenden, e con arroubo atenden o noso rouco son, mais s os ignorantes, e frridos e duros, imbciles e escuros non nos entenden , non. Os tempos son chegados dos bardos das idades, que as vosas vaguidades cumprido fin tern; pois, onde quer, xigante a nosa voz pregoa a rendezn da boa nazn de Breogn.

Poema primeiro (1) Has de cantar IV Cantarte hei, Galicia, teus dulces cantares, que as mo pediron na beira do mare. Cantarte hei, Galicia, na lengua gallega, consolo dos males, alivio das penas. Mimosa, soave, sentida, queixosa, encanta si re, conmove si chora. Cal ela ningunha tan dose que cante soidades amargas, sospiros amantes, misterios da tarde, murmuxos da noite: cantarte hei, Galicia, na beira das fontes.

que as mo pediron, que as mo mandaron, que cante e que cante na lengua que eu falo. Que as mo mandaron, que as mo dixeron Xa canto, menias. Coid, que comezo. Con dulce alegra, con brando comps, p das ondias que veen e van. Dios santo premita que aquestes cantares de alivio vos sirvan nos vosos pesares; de amabre consolo, de soave contento cal fartan de dichas compridos deseios. () Cantares gallegos (1863)

Queixumes dos pinos (1886)

ROSALA DE CASTRO
(13)
San Antonio bendito, ddeme un home, anque me mate, anque me esfole. Meu santo San Antonio daime un homio, anque o tamao tea dun gran de millo. daimo, meu santo, anque os ps tea coxos, mancos os brazos. Unha muller sin home santo bendito! corpio sin alma, festa sin trigo, pau viradoiro que onda queira que vaia troncho que troncho. Mais, en tendo un homio, Virxe do Carme!, non hai mundo que chegue para un folgarse. Que, zambo ou trenco, sempre bo ter un home para un remedio. Eu sei dun que cobisa causa miralo, lanzalio de corpo, roxo e encarnado. Carnias de manteiga, e palabras tan doces cal mentireiras. Por el peno de da, de noite peno, penando nos seus ollos color de ceo; mais el, xa doito, de amorios entende, de casar pouco. Fac, meu San Antonio, que onda min vea para casar conmigo, nena solteira, que levo en dote unha muller de ferro, catro de boxe, un irmancio novo que xa ten dentes, unha vaquia vella que non d leite Ai, meu santio! Fac que tal suceda cal volo pido. San Antonio bendito, ddeme un home, anque me mate, anque me esfole.

EDUARDO PONDAL

A fala Nobre e harmoniosa fala de Breogn, fala boa, de fortes e grandes sen rival; ti do celta aos ouvidos sempre soando ests como soan os pinos da costa de Froxn; ti nos eidos da Celtia e co tempo sers un lbrago sagrado que ao triunfo guiar, fala nobre, harmoniosa, fala de Breogn! Ti, sinal misterioso dos teus fillos sers que plo mundo dispersos e sen abrigo van; e a aqueles que foran nunha pasad id defensores dos eidos

contra o duro romn e que anda cobizan da terra a libert, nun pobo nobre e forte, Valente, axuntars, oh, fala harmoniosa, Fala de Breogn! Sers pica tuba e forte sen rival, que chamars aos fillos que al do Mio estn, os bos fillos do Luso, apartados irmns de ns por un destino envexoso e fatal. Con robustos acentos, grandes os chamars, verbo do gran Camoens, Fala de Breogn!

Queixumes dos pinos (1886)

Cantares gallegos (1863)

EDUARDO PONDAL

ROSALA DE CASTRO
Poema ltimo (36)

Oh, quen puidera pillarte soa no seo amigo da escura cova! E como hedra que cinguidora branca columna premente enrosca, cos brazos darche mil tenras voltas; dicirche ao odo mil tenras cousas; e o trmino atopar da esquiva ruta, En breve hora!

Abonda xa de oracin porque de min non te libran nin Dios, nin o demo, non.

Os pinos fan doce son; nesta doce soedade aprtase o corazn. Non te poas a tremar, Menia, non teas medo Que ningun te quer matar

Ouh, da terra de Xallas, feros corvos que vagantes ands, sen pensar nos destinos, sen hoxe nin ma, quen puidera ser voso compaeiro pola agreste soed!

Eu cantar, cantar, cantei, a grasia non era moita, que nunca (delo me pesa) fun eu menia grasiosa. Cantei como mal saba dndolle reiravoltas, cal fan aqus que non saben direitamente una cousa. Pero dempois pasenio, i un pouco mis alto agora, fun botando as mias cntigas como quen non quer a cousa. Eu ben quixera, a verdade, que mis boniteiras foran. Eu ben quixera que nelas bailase o sol cas palomas, as brandas augas ca luz i os aires mainos cas rosas; () A primavera que re i os paxarios que voan. Canta que te canta, mentras os corasns tristes choran.

Esto e inda mis, eu quixera desir con lengua grasiosa; mais donde a grasia me falta o sentimento me sobra, anque este tampouco abata para espricar certas cousas, Que a veces por fora un canta mentres que por dentro chora. Non me espriquei cal quixera pois son de espricansa pouca; si grasia i cantar non teo o amor da patria me afoga. Eu cantar, cantar, cantei, a grasia non era moita, Mais que faser, desdichada, si non nacn mis grasiosa!

Cantares gallegos (1863)

ROSALA DE CASTRO

ROSALA DE CASTRO

Unha vez tiven un cravo cravado no corazn, i eu non me acordo xa se era aquel cravo de ouro, de ferro ou de amor. Soio sei que me fixo un mal tan fondo, que tanto me atormentou, que eu dia e noite sen cesar choraba cal chorou Madalena na Pasin. -Seor, que todo o podedes, pedinlle unha vez a Dios, daime valor para arrincar dun golpe cravo de tal condicin. E deumo Dios e arrinqueimo mais...quen pensara?...Despois xa non sentn mis tormentos nin souben qu era dolor; souben s que non sei qu me faltaba en donde o cravo faltou, e seica, seica tiven soidades daquela pena... Bon Dios! Este barro mortal quenvolve o esprito quen o entender, Seor! Vagueds. Follas novas (1880)

Tecn soia a mia tea, sembrei soia o meu nabal, soia vou por lea monte, soia a vexo arder no lar. Nin na fonte nin no prado, as morra coa carrax, el non ha de vim'a erguer, el xa non me pousar. Que tristeza! O vento soa, canta o grilo seu comps... Ferve o pote... mais, meu caldo, soa t'hei de cear. Cala, rula, os teus arrulos ganas de morrer me dan; cala, grilo, que si cantas, sinto negras soids. O meu homio perdeuse, ningun sabe en onde vai... Anduria que pasache con el as ondas do mar; anduria, voa, voa, ven e dime en ond'est.

As vivas dos vivos e as vivas dos mortos. Follas novas (1880)

ROSALA DE CASTRO

ROSALA DE CASTRO
A xustiza pola man

Cando penso que te fuches, negra sombra que me asombras, p dos meus cabezales tornas facndome mofa. Cando maxino que es ida, no mesmo sol te me amostras, i eres a estrela que brila, i eres o vento que zoa. Se cantan, es ti que cantas, si choran, es ti que choras, i es o marmurio do ro i es a noite i es a aurora. En todo ests e ti es todo, pra min i en min mesma moras, nin me abandonars nunca, sombra que sempre me asombras.

Do ntimo. Follas novas (1880)

Aqus que tn fama de honrados na vila, Roubronme tanta brancura que eu tia; Botronme estrume nas galas dun da, A roupa decote puronma en tiras. Nin pedra deixaron, en donde eu vivira; Sin lar, sin abrigo, morei nas curtias; raso cas lebres dormn nas campas; Meus fillos..., (meus anxos!..., que tanto eu quera, (Morreron, morreron ca fame que tian! Quedei deshonrada, muchronme a vida, Fixronme un leito de toxos e silvas; I en tanto, os raposos de sangre maldita, Tranquilos nun leito de rosas dorman. -----------------------------------(Salvdeme, ouh, xueces!- berrei..., (tolera! De min se mofaron, vendume a xusticia. -Bon Dios, axudaime- berrei, berrei inda... Tan alto que estaba, bon Dios non me ora. Estonces cal loba doente ou ferida, Dun salto con rabia pillei a foucia, Rondei pasenio... (Ni as herbas sentan! I a la escondase, i a fera dorma Cos seus compaeiros en cama mullida. Mireinos con calma, i as mans estendidas, Dun golpe, (dun soio!, deixeinos sin vida. I lado, contenta, senteime das vtimas, Tranquila, esperando pola alba do da. I estonces... estonces cumpreuse a xusticia: Eu, neles; i as leises, na man que os ferira.

Do ntimo. Follas novas (1880)

ROSALA DE CASTRO

ROSALA DE CASTRO

28
Castellanos de Castilla, tratade ben s gallegos, cando van, van como rosas; cando vn vn como negros. -Cando foi, iba sorrindo; cando veu, via morrendo a lucia dos meus ollos, o amantio do meu peito. Aquel mis que neve branco, aquel de dozuras cheio, aquel por quen en viva e sin quen vivir non quero. Foi a Castilla por pan, e saramagos lle deron; dronlle fel por bebida, penias por alimento. Dronlle, en fin, canto amargo ten a vida no seu seo... Castellanos, castellanos, tendes corazn de ferro! Ai!, no meu corazoncio xa non pode haber contento, que est de dolor ferido, que est de loito cuberto. Morreu aquel que eu quera, e para min n'hai consuelo: solo hai para min, Castilla, a mala lei que che teo. Premita Dios, castellanos, castellanos que aborrezo, que antes os gallegos morran que ir a pedirvos sustento. Pois tan mal corazn tendes, secos fillos do deserto, que si amargo pan vos ganan, ddesllo envolto en veneno. Al van, malpocadios, todos de esperanzas cheios, e volven, ai!, sin ventura, con un caudal de desprezos. Van probes e tornan probes, van sans e tornan enfermos, que anque eles son como rosas, tratdelos como negros. Castellanos de Castilla, tendes corazn de aceiro, alma como as penas dura, e sin entraas o peito! En trs de palla sentados, sin fundamentos, soberbos, penss que os nosos fillios para servirvos naceron. E nunca tan torpe idea, tan criminal pensamento coupo en mis fatuas cabezas ni en mis fatuos sentimentos. Que Castilla e castellanos, todos nun montn, a eito, non valen o que unha herbia destes nosos campos frescos. Solo pezoosas charcas detidas no ardente suelo, tes, Castilla, que humedezan esos teos labios sedentos. Que o mar deixoute olvidada e lonxe de ti correron as brandas auguas que traen de prantas cen semilleiros. Nin arbres que che den sombra, nin sombra que preste alento... llanura e sempre llanura, deserto e sempre deserto... Esto che tocou, coitada, por herencia no universo, miserable fanfarrona!... triste heirencia foi por certo. En verdad non hai, Castilla, nada como ti tan feio, que anda mellor que Castilla, valera decir inferno. Por que al foches, meu ben? Nunca tal houberas feito! Trocar campios frolidos por tristes campos sin rego! Trocar tan craras fontias, ros tan murmuradeiros por seco polvo que nunca mollan as bgoas do ceo! Mais, ai!, de onde a min te foches sin dor do meu sentimento, i al a vida che quitaron, al a mortia che deron. Morreches, meu queridio, e para min n'hai consuelo, que onde antes te va, agora xa solo unha tomba vexo. Triste como a mesma noite, farto de dolor o peito, pdolle a Dios que me mate, porque xa vivir non quero. Mais en tanto no me mata, castellanos que aborrezo, hei, para vergonza vosa, heivos de cantar xemendo: Castellanos de Castilla, tratade ben s gallegos; cando van, van como rosas; cando vn, vn como negros!

Cantares gallegos (1863)