T.C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLAHİYAT ANABİLİM DALI DİN EĞİTİMİ BİLİM DALI

HZ.MUHAMMED AHLÂKINI REFERANS ALAN BİR KARAKTER EĞİTİMİ MODELİ Doktora Tezi

FARUK KANGER

İstanbul 2007

I

T.C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLAHİYAT ANABİLİM DALI DİN EĞİTİMİ BİLİM DALI

HZ.MUHAMMED AHLÂKINI REFERANS ALAN BİR KARAKTER EĞİTİMİ MODELİ Doktora Tezi

FARUK KANGER

Danışman: PROF.DR. MEHMET FARUK BAYRAKTAR

İstanbul 2007

II

III

İÇİNDEKİLER
İçindekiler …………………………………………………………………………………………….. Tablolar …………………………………………………………………………………………………. Kısaltmalar ……………………………………………………………………………………………… I VIII IX

GİRİŞ
A. Din ve Eğitim ……………………………………………………………………………. B. Ahlâk Eğitiminde Yardımcı Eğitim Modelleri ……………………………. C. Bir Karakter Eğitim Modeli; Metot, Kapsam ve Sınırlılıklar …….. 1 3 4

1. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİ MODELİNİN İÇERİĞİNİN TEORİK ALTYAPISI I. Terminoloji ……………………………………………………………………………
1. Temel Ahlâki Değerler ………………………………………………………………… 2. Hz. Muhammed (sav)’in Üstün Evrensel Ahlâkı ………………………… 3. Hz. Muhammed (sav) Ahlâkını Referans Almak ……………………… 4. Karakter Eğitimi ………………………………………………………………………… a) Karakter ve Karakter Eğitimi Kavramları ……………………………. b) Çocuklar İçin Karakter Eğitimine Duyulan İhtiyaç ………………. c) Karakter Eğitiminin Temel Unsurları …………………………………… d) Karakter Eğitiminin Prensipleri ………………………………….……….. 5. Karakter Eğitimi Modeli Geliştirme …………………………………………… 7 7 10 13 17 17 21 24 26 29

II. İhtiyaç ve Durum Analizi ………………………………………………… 30
1. Problem ve Karakter Eğitimine olan ihtiyaç …………………………………. 2. Karakter Eğitimi Modelinin Hedef Kitlesi ve Hedefleri………………… 30 32

3. Karakter Eğitimin Modelinin Uygulanmasında Dikkat Edilecek İlkeler…. 33
4. Karakter Eğitimi Modeli Öğretim Teknikleri ve Ölçme-Değerlendirme.. 36 5. Karakter Eğitimi Modelinde, DKAB Programı Ünite Konularıyla Eşgüdüm 37

6. Karakter Eğitimi Modelinin Özgünlüğü………………………………………… a) Yardımcı eğitim modellerine olan ihtiyaç ……………………………… b) Karakter eğitimi modelinin yapılandırmacı eğitim anlayışına uygunluğu …………………………………………………………………………………….

38 38 39

IV

c) Geleneksel eğitim anlayışıyla, yapılandırmacı eğitim anlayışlarının karşılaştırılması ……………………………………………………………………………….. 43

III. Karakter Eğitim Modelinde İşlenen Temel Ahlâki Değerler ……………………………………………………………………………………………
a. Temel Ahlâkî Değerler, Hedeflenen Temel Beceriler ve Hedef kazanımlar Tablosu ……….…… ………………………………………………………. b. Hedeflenen Kazanımların Belirlenmesi ………………………………….. 46 48 44

2. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİ UYGULAMALARI
1. TEMİZ OLMAK
A. Planlama ………………………………………………………………………..... B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………….. C. Yaparak Öğrenme …………………………………………………………... D. Fotoğraf Yorumlama………………………………………………………... E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………….… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği …………………………………………… 49 50 54 56 57 58

2. DÜRÜST VE GÜVENİLİR OLMAK
A. Planlama …………………………………………..…………………………... B. Hadise Yorumlama ……………………………………………………….... C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………..……. D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………..…… E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………….…… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği …………………………………………… 59 60 64 66 67 69

V

3. ADALETLİ OLMAK VE HAKÇA DAVRANMAK
A. Planlama ………………………….……………………………………………..… B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………….… C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………….…. D. Fotoğraf Yorumlama …….……………………………………………….….. E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………………… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği …………………………………………… 70 71 75 78 79 80

4. SORUMLULUK SAHİBİ OLMAK
A. Planlama ………………………………………………………………………... B. Hadise Yorumlama ……………………………………………………….… C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………….…. D. Fotoğraf Yorumlama ……………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………….… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ………………………………………… 81 82 86 90 91 92

5. YARDIMSEVER VE CÖMERT OLMAK
A. Planlama ……………………………………………………………………….… B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………... C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………….. D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………..….. E. Yaratıcı Yazma Çalışması ………………………………………………… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ………………………………………… 93 94 97 100 101 103

6. ŞEFKATLİ VE MERHAMETLİ OLMAK
A. Planlama ……………………………………………………………………………… 104 B. Hadise Yorumlama ……………………………………………………………... 105 C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………………….. 111 D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………………… 113 E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………………… 114 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ……………………………………………. 115

VI

7. SAYGILI VE İTAATKÂR OLMAK
A. Planlama ……………………………………………………………………………… 116 B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………………… 117 C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………………… 120 D. Fotoğraf Yorumlama ……………………………………………………………… 123 E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………………… 124 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ……………………………………………… 126

8. ÇALIŞKAN, SABIRLI VE SEBATKÂR OLMAK
A. Planlama ………………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………………… D. Fotoğraf Yorumlama ……………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………………… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ……………………………………………… 127 128 131 134 135 136

9. İYİMSER VE ÜMİTLİ OLMAK
A. Planlama ………………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama ………………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………………… D. Fotoğraf Yorumlama ……………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………………… F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ……………………………………………… 137 138 142 145 146 147

10. KANAAT SAHİBİ VE ŞÜKREDİCİ OLMAK
A. Planlama ……………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama ……………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ………………………………………………………………. D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………………. F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği …………………………………………… 148 149 152 154 155 157

VII

11. DOSTLUK, KOMŞULUK VE AKRABALIK İLİŞKİLERİNE ÖNEM VERMEK
A. Planlama …………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama …………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………………. D. Fotoğraf Yorumlama ………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………………. F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ………………………………………. 158 159 164 166 167 168

12. NEZAKETLİ VE ALÇAK GÖNÜLLÜ OLMAK
A. Planlama ……………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama ……………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme …………………………………………………………….… D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması ……………………………………………………. F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği …………………………………………… 169 170 174 177 178 179

13. BARIŞSEVER VE HOŞGÖRÜLÜ OLMAK
A. Planlama ………………………………………………….………………………. B. Hadise Yorumlama …………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………………. D. Fotoğraf Yorumlama ………………………………………………………… E. Yaratıcı Yazma Çalışması ………………………………………………… F. Hedef davranış gelişim ölçeği …………………………………………… 180 181 185 188 189 190

14. CESUR VE YİĞİT OLMAK
A. Planlama …………………………………………………………………………… B. Hadise Yorumlama …………………………………………………………… C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………………… D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………………. E. Yaratıcı Yazma Çalışması …………………………………………………. F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ………………………………………… 191 192 196 199 200 202

VIII

3. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİNDE KULLANILAN TEKNİKLERİN ANALİZİ
A. Planlama ……………………………………………………………………………….. 203

B. Hâdise Yorumlama …………………………………………………………… 203 1. Hâdise yorulama tekniği ………………………………………………… 203 2. Karakter eğitimine uygunluğu ………………………………………… 204 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu ………………… 205 4. Avantajlı ve sınırlı yönleri ……………………………………………… 206 5. Amaçları …………………………………………………………………………… 207 6. Uygulanışı ………………………………………………………………………… 208 C. Yaparak Öğrenme ……………………………………………………………… 209 1. Yaparak öğrenme tekniği ………………………………………………… 209 2. Karakter eğitimine uygunluğu ………………………………………… 210 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu …………………… 211 4. Avantajlı ve sınırlı yönleri ………………………………………………… 211 5. Amaçları …………………………………………………………………………… 6. Uygulanışı ……………………………………………………………………….. 212 212

D. Fotoğraf Yorumlama …………………………………………………………. 213 1. Fotoğraf yorumlama tekniği ……………………………………………. 213 2. Karakter eğitimine uygunluğu ………………………………………… 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu ………………… 214 215

4. Avantajlı ve sınırlı yönleri ………………………………………………… 216 5. Amaçları ………………………………………………………………………..…. 217 6. Uygulanışı ……………………………………………………………………… 218

E. Yaratıcı Yazma Tekniği ……………….…………………………………… 219 1. Yaratıcı yazma tekniği …………………………………………………… 2. Karakter eğitimine uygunluğu ……………………………………… 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu ……………… 219 220 222

IX

4. Avantajlı ve sınırlı yönleri ……………………………………………… 223 5. Amaçları ………………………………………………………………………… 223 6. Uygulanışı ……………………………………………………………………… 224 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ……………………………………… 1. Hedef davranış gelişim ölçeği ……………………………………… 2. Amacı …………………………………………………………………………… 4. Uygulanışı ……………………………………………………………………… 5. Sonucu yorumlama ………………………………………………………

225
225 226 228 229

3. Faydaları ………………………………………………………………………… 227

4. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİ MODELİ TEKNİKLERİNİN SINANMASI
A. Konu ve Problem …………………………………………………………………… 230 B. Amaç ve Önem ……………………………………………………………………….. 231 C. Hipotez ve Varsayımlar ……………………………………………………….. 231 D. Sınırlılıklar ve Sınırlar …………………………………………………………. 232 E. İlgili Çalışmalar …………………………………………………………………….. 233 F. Araştırma Yöntemi ……………………………………………………………….. 235 1. Araştırma Modeli ………………………………………………………….. 236 2. Evren ve Örneklem ………………………………………………………. 236 3. Verilerin Toplanması ……………………………………………………. 4. Verilerin Çözümü ve Yorumlanması …………………………… 5. Bulgular ve Tartışma ………………………………………………….. 237 238 239

SONUÇ ………………………………………………………………………………… EKLER ………………………………………………………………………………….

242 246

EK 1: İLKÖĞRETİM DKAB ÖĞRETİM PROGRAMI ÖĞRENME ALANLARI, ÜNİTELER VE ÜNİTE AÇILIMLARI …………………………………………… 246 EK 2: ARAŞTIRMA BULGULARI VE VERİLERİ ……………………………… 252

KAYNAKÇA ………………………………………………………………………… 258

X

TABLOLAR:

Tablo 2.1–14: Evrensel temel ahlâkî değerlerin kazanımlarını ve temel becerileri ölçen hedef davranış gelişim ölçeği …………………………………………… EK1 Tablo 1.1, 1.2 1.3, 1.4, 1.5, 1.6: İ. Ö 4.5.6.7.8. sınıflar DKAB dersi, öğretim programı öğrenme alanlarına göre, üniteler ve ünite açılımları …. EK2 Tablo 1.1, 1.2, 2.1, 2.2, 3.1, 3.2 Araştırma bulgu ve verileri …………

XI

KISALTMALAR:

a.g.d. a.g.e. a.g.m. bkz. ayr. bkz. b. c. çev. DED DKAB haz. Hz. s. sy. sav. trc. vb. vd.

adı geçen dergi adı geçen eser adı geçen makale bakınız ayrıca bakınız bölüm cilt çeviren Değerler Eğitimi Dergisi Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi hazırlayan hazreti sayfa Sayı sallallâhü aleyhi vesellem tercüme eden ve bunun gibi ve devamı

XII

GİRİŞ

A. Din ve Eğitim İnsanın, aynı dünyayı paylaştığı varlıklardan, ayırt edici antropolojik niteliklerinden biri de öğrenen ve öğreten bir canlı olmasıdır. Tabiatın bir parçası olarak insan, diğer canlıların statik dünyası karşısında maddi ve manevi yönüyle dinamik bir yapıya sahiptir. ömür Onun kendine bu özellik özgü ve fenomenlerle, kendisine bahşedilmiş sürecinde

yeteneklerini kullanarak sürekli kendini yenileme karakteristiği vardır. Bu şekilde hayatına yeni formlar kazandırma irade ve enerjisine sahip olan insanın, yapıp ettiklerinden sorumlu olmasının asıl sebeplerinden biri de budur. Hayatın her alanını kuşatan dinin ve hayatın her anının zorunlu bir fenomeni olan eğitimin, insanın mevcut dinamizmini yukarıya çevirme; var olan iradesini olumluya yöneltme gibi iki ortak misyonu vardır. Eğitimi olmayan bir dini ve üzerinde yükseldiği manevi değerleri olmayan bir eğitimi düşünemeyiz. Çünkü eğitim, aradığı eksilmeyen enerjiyi dinin inanç, ibadet ve ahlâk prensiplerinde bulabildiği ölçüde başarılı olabilir. Başka bir deyişle eğitim, dinin bu imkânlarını sağlıklı kullanabildiği, evrensel ilkelere bağlı kalabildiği ve bilimin verileriyle yolunu tayin ettiği ölçüde hedeflerine ulaşır. Dini ve eğitimi iki ayrı alan olarak düşündüğümüzde, birincinin ikinciyi kuşattığı, ortak hedefleri bulunan, aynı obje üzerinde çalışan, hayatın vazgeçilmez iki olgusu olduğunu görürüz. Din ve eğitimin bu kısa analizinde her ikisinin de evrensel vazifesini yerine getirmede ‘insan’ faktöründe temerküz ettiğini görmekteyiz. Yani insan hem eğiten hem eğitilen durumdadır. Bir insanın eğitimi söz konusu olduğunda ilk akla gelen ‘iyi eğitilmiş başka bir insana’ duyulan ihtiyaçtır. Bu hakikat, topyekûn insanlığı eğitmek için gönderilen Hz. Muhammed’in getirdiği ilâhî mesajda “Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin.” 1 şeklinde

1

el-Kalem, 4

ifadesini bulmuştur. Onun, insanlığı iyiye, güzele ve doğruya götüren evrensel eğitimci olduğu da şu ilâhî fermanla ilan edilmiştir: “Yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî Peygamber'e uyanlar (var ya), işte o Peygamber onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder, onlara temiz şeyleri helâl, pis şeyleri haram kılar. Ağırlıklarını ve üzerlerindeki zincirleri indirir. O Peygamber'e inanıp saygı gösteren, ona yardım eden ve onunla birlikte gönderilen nûra (Kur'an'a) uyanlar var ya, işte kurtuluşa erenler onlardır.”
2

Genelde din eğitiminde, özelde karakter eğitiminde diğer ilke ve tekniklerin yanında “model olma ve model alma” çok önemli iki olgu olarak karşımıza çıkar. 3 Bu bağlamda model olan Hz. Peygamber ile model alan sahabeler arasında yaşanan canlı eğitim uygulama örnekleri bugünün eğitimi için de son derece önemli birer vesikadır. Asr-ı saadetten günümüze yansıyan Allah Resûlü’nün örnek şahsiyeti, en güzel davranış örnekleri ve bugün de ahlâk eğitiminde veya “karakter eğitimi”nde çok önemli ilham kaynaklarıdır. Ondan bize akseden, mesuliyet duygusu, fedakârlık, cömertlik, alçakgönüllülük, cesaret ve hoşgörü gibi bütün ahlâkî değerlerin birer erdem ve fazilet zirveleri her çağda gönülleri aydınlatmıştır. Güzel ahlâklı, üstün karakterli insanlar yetiştirmede medeniyetimizin ve milletimizin kendine mahsus milli karakteristiğinden süzülerek gelen bu ahlâkî değerlerin bir kültür ve medeniyet unsuru olarak muhafaza edilmesi, bugünün din eğitimcilerinin üzerine düşen bir vazifedir. Zira biz, dini ve kültürel değerlerimizi bizden sonraki nesle doğru, sağlıklı ve yeterli ölçüde aktarabildiğimiz ölçüde fıtrî ve vicdanî vazifemizi yerine getirmiş ve başarılı olmuş sayılabilir. Ancak bu durumda din eğitiminin nihai hedefi olan “kâmil insan”lar yetiştirme idealine hizmet etmiş oluruz.

el- Âraf, 157 bkz. M. Faruk Bayraktar, İslâm Eğitiminde Öğretmen Öğrenci Münasebetleri, İFAV Yayınları İstanbul 1989, s.158–163ayrıca bkz. Mevlüt Kaya, Din Eğitiminde İletişim ve Dini Tutum, Etüt Yayınları, Samsun 1998, s.17 vd.
3

2

2

B. Ahlâk Öğretiminde Yardımcı Eğitim Modelleri Tabiatı itibarıyla eğiten ve eğitilebilen bir varlık olarak insanın, 4 kendi varlığı kadar kadim olan, bilgi edinme ve eğitim alma ihtiyacı, tarih boyunca farklı şekillerde ve çeşitli kanallardan sağlanmıştır. Bugün insanlık, her alanda olduğu gibi bilgiye ulaşma ve onu kullanmada büyük mesafe kat etmiş, buna bağlı olarak gelişen eğitim bilimleri, insanın en ideal eğitimi için bize birçok program ve teknikler sunmuş ve sunmaya da devam etmektedir. Günümüze geldiğimizde ise, dünyaya şekil veren küresel kültür içinde, bilgi akışının sağlandığı kanalların çokluğu ve çeşitliliği, talep edilen bilginin niteliği ve niceliği ne olursa olsun, arayanı bile şaşırtacak hızda adresine ulaşmaktadır. Bilgiyi arayanın artık ona ulaşamama gibi bir problemi yoktur. Görülmektedir ki artık, dünyada örgün eğitim kurumları öğrencilerin bilgi boyutunda tatmin edici eğitimi vermekte zorluk çekmemektedir. Modern eğitim, geliştirilen yeni metot ve tekniklerle öğrencilerin akademik başarı seviyelerini yükseltirken, var olan eğitimi destekleyici eğitim öğretim materyalleriyle öğrencinin motivasyonunu ve performansını artırmaktadır. Ne var ki modern dünya, duygu ve davranış boyutunda insanı ihmal ettiğinin, en azından tatmin edemediğinin farkına varmaya başlamıştır. Okullarda her gün, yüz kızartıcı suçlardan cinayetlere; uyuşturucu kullanımından gasp ve çeteciliğe kadar işlenen suçlar eğitimcilerin gözünü açmıştır. Bilgi ve becerilerle donatılmış insanların hayatın zorlukları karşısında kendilerini yönlendirebilecek ahlâkî nitelikler ve faziletler hususunda yani karakter gelişiminde, ne kadar zayıf olduğu anlaşılmıştır. Özellikle Batı’da, Avrupa ülkelerinde, okullarda karakter eğitimi programları hazırlanmış, öğrencilere geliştirilerek ahlâkî gelişimlerine katkıda Bu bulunacak çeşitli programlar yeni uygulamaya konmuştur. doğrultudaki çalışmalar

arayışlarla birlikte artarak devam etmektedir. Hayatın her alanında iyi karakterli insana duyulan ihtiyaç artmaktadır. Toplumlarda yaşanan sosyal, ekonomik, politik problemler yaşanabilir bir

Takıyyettin Mengüşoğlu, Felsefî Antropoloji, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1971, s 212–221

4

3

dünyada iyi eğitilmiş insan faktörünün ne kadar önemli olduğunu bir kere daha gözler önüne sermektedir. Bu da eğitim sistemlerini, öğretim programlarını öğrencilerin karakter gelişimine yönelik yenilik arayışlarına, daha etkili ve verimli uygulamalar geliştirmeye zorlamaktadır. Ülkemizde ilköğretim okullarında öğretmenlerin ve özellikle Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi dersi öğretmenlerinin, mevcut öğretim programının, ahlâk öğrenme alanında karakter eğitimine yönelik özel pratik çalışmalara ihtiyaç duydukları görülmektedir. Müfredat konularını ve süre giden uygulamaları destekleyecek yardımcı programların öğretmenlerin önemli bir ihtiyacını karşılayarak onlara destek olması; söz konusu eğitimin hedeflerine ulaşmasında büyük fayda sağlayabilir. Ahlâk öğrenme alanında, yardımcı bir karakter eğitimi modeli, öğrenciöğretmen ilişkilerinde “örnek alma” ve “örnek olma” bilincinin gelişmesine destek olacağından her iki tarafı da kendi kişisel gelişimleri konusunda daha aktif ve dinamik hâle getirebilir. Sosyal hayat şartlarının, fertleri ekonomik ihtiyaç ve sosyal statü kaygıları sebebi ile akademik başarının kişinin yegâne başarısı olarak algılandığı günümüzde, tabii olarak fertlerin kişilik gelişimlerinin tamamen öğrencinin kendisine ve ailelere bırakma eğilimi vardır. Bu konuda eğitim kurumlarında öngörülen hedefleri ile ulaşılan sonuçlar arasında bir uçurum söz konusudur. Bu da, bir an önce eğitim programlarında özel bir karakter eğitimine daha çok önem verilmesini zorunlu kılmaktadır. Karakter eğitiminde öğrencileri bütün ilgi alanları ile kavrayacak, ortak hedefler doğrultusunda onları duygu, düşünce ve davranış boyutunda harekete geçirecek eğitim modellerine ihtiyaç olduğu bir gerçektir. Bu eğitim modellerinin hayatın içinden, gerçek ve doğru modellerle ve bizzat yaparak ve yaşayarak öğretmeyi temel alması ve kalıcı davranışlar kazandırmayı hedeflemesi gerekir. C. Bir Karakter Eğitim Modeli; Metot, Kapsam ve Sınırlılıklar Çalışmamızın temelini oluşturan ‘bir karakter eğitimi modeli’nin teorik altyapısı, eğitim felsefesi ve yaklaşımları hakkında birinci bölümde “terminoloji, ihtiyaç ve durum analizi, karakter eğitimi modeli, model

4

geliştirmede esas alınan temel ahlâkî değerler” başlıkları altında bilgi verilmiştir. “Hz. Muhammed (sav) ahlâkını referans alan bir karakter eğitimi modeli” başlıklı bu tezin açılımını, 10–14 yaş arası çocuklara temel ahlâkî değerlerin kazandırılmasında Hz. Muhammed ahlâkından referans alan bir karakter eğitimi modeli geliştirmek şeklinde ifade etmek mümkündür. Bu bakımdan eğitimde program ve model geliştirme metotlarından ve bunlara bağlı ilkelerden faydalanılmıştır. Eğitimde model geliştirmeyle ilgili kavram ve terminolojiler kullanılmıştır. Her eğitim modeli gibi bu çalışmanın da gelişmeye ve iyileştirmeye açık olduğu kabul edilmelidir. Belirlenen ahlâkî değerlerin her biri için, “hadise yorumlama”, “yaparak öğrenme”, “fotoğraf yorumlama”, “ yaratıcı yazma” teknikleriyle uygulama örnekleri hazırlanırken, geleneksel eğitim uygulamalarından farklı ve özgün olmasına özen gösterilmiştir. Bir ahlâkî değerin kazandırılmasında dört farklı tekniğin uygulanmasıyla öğrencilerin zihinsel, duygusal ve davranış gelişimleri hedeflenmiştir. Tekniklerin uygulanmasında öğrencilerin sosyal gelişimini destekleyecek unsurlar bulunmasına dikkat edilmiştir. Öğrencinin, öğrenme sürecinde aktif olduğu, öğreneni merkeze alan ve yapılandırıcı eğitim yaklaşımları tercih edilmiştir. Ayrıca her ahlâkî değer için hedef davranış gelişim ölçeği hazırlanarak öğretmene uygulama öncesi ve sonrası ölçme değerlendirme imkânı sunulması amaçlanmıştır. Çalışmanın kapsamı, İlköğretim 4.5.6.7.8. sınıf öğrencileri yani 10–14 yaş arası çocuklar olarak sınırlandırılmıştır. Bu yaş diliminin oldukça geniş olduğu düşünülebilir. Belki İlköğretim 4.5. sınıflar ve 6.7.8. sınıflar için ayrı birer çalışma yapılabilir karakter eğitim modeli kademelendirilebilirdi. Fakat hedef kitle içinde yer alan bütün öğrencilere hitap edecek bir çalışmaya ihtiyaç oluşu ve söz konusu kademelendirmenin genişletecek çalışmayı eğitim bir uygulamaları bakımından oldukça olması böyle

sınırlandırmayı gerekli kılmıştır. Tespit edilen temel ahlâkî değerler, ana hatlarıyla on dört maddeyle sınırlandırılmış; fakat bunlarla bağlantılı alt değerler de birer alt konu olarak içeriğe dâhil edilmiştir. Bunu yaparken takip ettiğimiz ilke ve yollar birinci

5

bölümün üçüncü alt bölümünde “Model Geliştirmede Esas Alınan Temel Ahlâkî Değerler” başlığı altında ele alınmıştır. Temel ahlâkî değerler on dört değer ile sınırlı tutulmuş fakat bunlar alt değerleriyle zenginleştirilmeye çalışılmıştır. Bu çalışma ahlâkî değerlerin sayısı ve içeriği daha da artırılarak geliştirilebilir. Karakter Eğitimi Modelinin, öğretim tekniklerinin elverişliliğinin ve verimliliğinin sınandığı bir araştırma yapılmıştır. Üç ayrı uygulayıcı öğretmenin ikişer olmak üzere, altı ayrı denek grubu üzerinde yaptığı ve dört hafta süren araştırmayla, karakter eğitimi tekniklerinin fonksiyonelliği ve verimliliği sınanması amaçlanmıştır. Buna göre elde edilen veriler ve bulgular yorumlanmıştır. Çalışmada eğitimi modelinin kullanılan teknikler, için beraberinde yeterli bir takım uygulama zorluklarını da getirebilir. DKAB dersinin haftalık ders saatinin, karakter uygulamaları gelmeyeceği düşünülebilir. Öğretmenin bir rehber olarak, süreçte önemli yeri olduğu hesaba katıldığında, ekstra zaman ve mesai harcama gereği olacaktır. Bununla birlikte, öğretmen açısından modeldeki yeni tekniklerin rahat ve kolay kullanılması zaman alabilir. Öğrencilerin bireysel farklılıkları göz önünde bulundurulduğunda ders içinde yapılan uygulamalarda, kendini ifade etme gibi sosyal gelişim zayıflığı bulunan çocukların geri planda kalması gibi bir problem yaşanabilir. Öğretmenin iyi bir gözlemci ve rehber olarak her öğrenciyi sürecin içine katma çabası bu problemi en aza indirebilir.

6

1. BÖLÜM KARAKTER EĞİTİMİ MODELİNİN İÇERİĞİNİN TEORİK ALTYAPISI
I. Terminoloji
1. Temel Ahlâkî Değerler Temel ahlâkî değerlerden maksat, insanlık tarihi boyunca genel kabul gören evrensel ahlâkî değerler ve Müslüman Türk milletinin kendine mahsus medeniyeti içinde zenginlik ve derinlik kazanmış ahlâkî ve kültürel değerleridir. Bunların tespit edilmesinde T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı’nın 410 sayılı Tebliğler Dergisi’nde yer alan 28.12.2006 tarihli, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi 5 dersi (4.5.6.7 ve 8. Sınıflar) Öğretim Programından faydalanılması uygun görülmüştür. Bunun yanı sıra geliştirdiğimiz karakter eğitim modelinde bu öğretim programının üzerine bina edildiği temel dayanaklardan ve bağlı olduğu esas ilkelerden faydalanılmıştır. Söz konusu programın bu çalışmamız açısından bazı önemli ve ilgili kısımları şöyledir: İlköğretim Programında, i. ii. iii. DKAB Dersi (4.5.6.7. gelişim ve 8. Sınıflar) şu Öğretim becerileri ilişki kurma, öğrencilerin sıralama, sürecinde

kazanmaları hedeflenmiştir: Anlama, sınıflandırma, sorgulama, eleştirme, tahmin etme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme, Bilgiyi araştırma, yorumlama ve zihninde yapılandırma, Kendini ifade etme, iletişim kurma, arkadaşlarıyla iş birliği yapma, tartışma gibi çeşitli ve üst düzey zihinsel beceriler. Söz konusu hedeflerin gerçekleşmesinde öncelikle aşağıdaki hususlara dikkat edilmesi de lüzumlu görülmüştür. i. ii. iii.
5

İnsana saygı Kültürel mirasa saygı Ahlâkî olana saygı

Bundan sonra ‘DKAB’ şeklinde kısaltılarak geçecektir.

7

iv. v. İlkeler

Hürriyete saygı Düşünceye saygı 6 Özellikleri ve Geliştirilmesinde Temel Alınan

Programının

Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasası ve 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu hükümlerine uygun olarak hazırlanan İlköğretim DKAB Dersi Öğretim Programının geliştirilmesinde dikkate alınan hususlar şunlardır. 1. “Gerekli ve yeterli bilgi” yaklaşımıyla hareket edilmiştir. 2. Öğrenci, bilgilerin doldurulacağı bir depo gibi görülmeyip öğretmenin rehberliğinde bilginin inşacısı konumuna getirilmiştir. Bu bağlamda, bilgi ezberlenmeye değil, bilgi üretmeye dayalı eğitim yaklaşım ve modelleri temel alınmıştır. 3. Her öğrencinin özgün bir birey olduğu kabul edilmiştir. 4. Öğrencilerin hayatlarına ışık tutularak gelecekte beklenen nitelikleri geliştirebilmeleri hedeflenmiştir. 5. Bilginin artması, kavramların anlaşılması, değerlerin oluşması ve becerilerin gelişmesi sağlanarak öğrenmeyi öğrenmenin gerçekleşmesi ön planda tutulmuştur. 6. Öğrenciler düşünmeye, soru sormaya ve görüş alış verişi yapmaya özendirilmesi hedeflenmiştir. 7. Öğrencilerin fiziksel ve duygusal açıdan sağlıklı ve mutlu birer birey olarak yetişmesi amaçlanmıştır. 8. Millî kimlikle birlikte evrensel değerlerin benimsenmesine önem verilmiştir. 9. Öğrencilerin kendi dinî ve ahlâkî örf ve âdetleri çerçevesinde ruhsal, ahlâkî, sosyal ve kültürel yönlerden gelişmeleri hedeflenmiştir. 10.Öğrencilerin haklarını bilen ve kullanan, sorumluluklarını yerine getiren bir birey olarak yetişmeleri önemsenmiştir.

T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı’nın 410 sayılı, 28.12.2006 tarihli Tebliğler Dergisi, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersi (4,5, 6, 7 ve 8. Sınıflar) Öğretim Programı s.2–6

6

8

11.Öğrencilerin 12.Öğrencilerin

toplumsal öğrenme

sorunlara sürecinde

karşı

duyarlı

olmalarının ve

sağlanması amaçlanmıştır. deneyimler kazanması çevreyle iletişim kurmaları hedefi gözetilmiştir. 13.Her öğrenciye ulaşabilmek için öğrenme-öğretme yöntem ve tekniklerindeki çeşitliliği dikkate alınmıştır. 14.Periyodik olarak öğrenci ürün dosyalarına bakılarak öğrenmeöğretme süreçlerinin akışı içerisinde onların değerlendirmesinin yolu gösterilmiştir. 15.Din duygusu ve tecrübesinin statik değil, dinamik olduğu ortaya konulup bu doğrultuda bireyi doğrudan ilgilendiren hedefler üzerinde yoğunlaşılmıştır. 16.Öğrencinin problem üzerinde yoğunlaşması ve öğrenme sürecinde etkinliklere katılmasının sağlanması amaçlanmıştır. 17.İnsana, düşünceye, hürriyete, ahlâkî esas alınmıştır. 18.Öğrencilerin din öğretiminde ana kaynaklar olan ayet (Kur’an) ve hadislere (sünnet) erişebilmeleri ve bunları dinî bilgi edinmede kendilerine merkez almaları gerektiği vurgulanmıştır. 19.Birey bilincinin geliştirilerek toplumsallığa ve toplumsal duyarlığa ulaşılması, Atatürk’ün laiklik anlayışının kavranması vb. hususlar dikkate alınmıştır. 20.Programda alternatif değerlendirme yöntem ve teknikleri dikkate alınmıştır. 7 DKAB Dersi Öğretim Programında altı öğrenme alanı belirlenmiştir. Bunlar: İnanç, İbadet, Hz. Muhammed, Ahlâk, Kur’an ve Yorumu, Din ve Kültürdür. 8 Öğrenme alanlarının arasında getirdiği mesajlarla insanlığın rehberi ve bir rahmet peygamberi olan Hz. Muhammed’in (sav) hayatının karakter eğitiminde referans alınması çok önemlidir. İslam inancında ve kültüründe asli bir önem arz eden, bunun yanında inanan inanmayan pek çok insanın hayranlığını ve saygısını kazanmış bir üstün karakterin her alanda
7 8

olana ve kültüre saygı

a.g.d., s.10-11 a.g.d., s.15

9

olduğu gibi karakterlerin eğitiminde de en güzel örnek, “üsve-i hasene” olması pek tabiidir. Din eğitiminde ve özelde karakter eğitiminde Hz. Muhammed’in (sav) aile hayatından toplum hayatına, ibadetlerinden ahlâkî davranışlarına aşikârdır. öğrenciler öğrenme tarafından alanlarıyla tanınmasının da ilişkili sağlayacağı olarak faydalar bir Diğer öğrenilen

peygamberin mesajlarının doğru anlaşılması ve anlatılması da çok önemlidir. Diğer bir öğrenme alanı olarak ahlâk, din öğretiminde esas teşkil eden bir sahadır. Öğrenciler, din-ahlak ilişkisini, kişilik gelişimlerini ve toplumsal barış için millî, ahlâkî ve dinî değerlerin önemini kavramayı, hak ve özgürlüklerin kullanımını, barış içinde yaşamayı, dürüst ve güvenilir bir insan olmayı vs. ahlâk sayesinde öğrenirler. 9 Öğrenciler kaçınılması ve rağbet edilmesi gereken davranışları ve dinin güzel ahlâktan ibaret olduğunu da yine ahlâk eğitimiyle öğrenirler. Diğer eğitim alanları ve konularıyla eşgüdümlü olarak verilecek bir karakter eğitiminin din eğitiminin temel hedeflerini gerçekleştirmede ne derece faydalı olabileceğini tahmin etmek güç değildir. 2. Hz. Muhammed (sav)’in Üstün Evrensel Ahlâkı Hangi inanç ve kültür temelleri üzerinde olursa olsun bütün eğitim sistemlerinin esas öğretim alanlarından biri de değerler eğitimidir. Milletlerin kendi varlık ve kimliklerinin yaşaması kadar hayatî niteliğe sahip olan manevi ve ahlâkî değerlerin kazandırılması konusu eğitim felsefelerinin de hep öncelikli konuları arasında yer almıştır. İçinde yaşadığımız çağda ve onun gerektirdiği hızlı başkalaşım ve değişen hayat şartları, değerler eğitimini daha öncelikli ve önemli bir konuma getirmiştir. Ahlâkî değerlerin hızla yıprandığı bir zamanda, Allah’ın “Ey Resûlüm!) Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin!” 10 buyurarak teyit ve tescil ettiği ve insanlığa da “Andolsun ki, sizin için; Allâh’a ve âhiret gününe kavuşacağını uman ve Allâh’ı çok zikreden (mümin)’ler için Rasûlullâh’ta üsve-i hasene (en mükemmel örnek) vardır.”
11

fermanıyla

ahlâkını

tavsiye

ettiği

bir

peygamberin ahlâkî modellik ve örnekliğine hayâtî bir ihtiyaç vardır.

9

a.g.d., s.16 el-Kalem 4 11 el-Ahzâb 21
10

10

Günümüzde hayatın hemen her alanında olduğu gibi eğitim sahasında da “…Peygamber size ne getirdiyse onu alın; size neyi yasakladıysa ondan kaçının ve Allah’tan sakının!” 12 ilâhi güvencesiyle her türlü kötülük ve günahtan korunmuş, kendisinden yalnız hayır ve iyilik sâdır olan bizatihi kendisi de “Şüphesiz ben, güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim.” 13 buyuran örnek bir değerler eğitimcisine 14 olan ihtiyaç hakikaten üzerinde düşünülmeye değer bir konudur. Hz. Muhammed (sav) tebliğ hayatında, Mekke’den tek başına çıktığı ve 23 yıl süren yolculuğunda geride yüz elli bin sahabe bırakmış ve bunlar kendisinden sonra insanlığa en üstün fazilet örnekleri sergileyerek güzel ahlâkın zirvelerinde yer almışlardır. Onların kurdukları ahlâkî değerler medeniyeti ve geriye bıraktıkları zengin kültürel miras, kendilerini yetiştiren o yüce Peygamberin eğitimindeki muazzam muvaffakiyetin bir eseridir. Biz de bugün eğitim anlayışımızda onun eğitim ilke ve metotlarından ve insanlara yaklaşım inceliklerinden yararlanmanın yollarını aramak durumundayız. Çünkü Allah Rasulü’nün nezih ve muhteşem hayatı her yaştan ve toplumun her kesiminden insanların örnek alabilecekleri zirve faziletler, güzel ahlâk örnekleri, edep incelikleriyle doludur. İşi üstün şahsiyetler inşa etmek olan her öğretmen; evlâdına güzel karakter kazandırmak isteyen bir anne baba; ahlâkını güzelleştirmek isteyen bir genç veya güzel hasletlere sahip olmak isteyen bir öğrenci kendisine örnek alabileceği davranışların en güzelini ve mükemmelini onda bulabilir. O, yirmi üç yıl süren nübüvvet hayatı boyunca sâdık ve muhabbetli öğrencileri olan ashâp tarafından anbean takip edilmiş imkan ölçüsünde bütün söz, davranış ve duyguları aynen örnek alınmıştır. Onlardan bize ulaşan bilgi, tecrübe ve davranış modelleri bizim ufkumuza ışık tutmaktadır. Bütün fiil, söz ve hissiyatıyla “Yaşayan Kur’an” olan Hz. Muhammed (sav)in, Müslüman Yahudi, mü’min müşrik, müttaki, münafık ayrımı yapmaksızın insanları hukukta adalete, beşeri münasebetlerde nezakete, ahlâkî yaşayışta fazilete, ekonomide inayete, hatalarda affa çağıran bir

12 13 14

el-Haşr 7 Muvatta’, Hüsnü’l-huluk 8 “Ben gerçekten muallim olarak gönderildim.” İbn Mâce, Mukaddime, 17

11

rahmet peygamberi olduğunu görürüz. 15 Onun çağlar öncesinde uyguladığı eğitim prensipleri hâlen bize yol göstermektedir. Eğitimcilerin önüne koyduğu ve bizzat yaşayarak gösterdiği, bilgiye ve bilim adamına değer vermek, insanları bilgiye teşvik etmek, ömür boyu öğrenen ve öğreten, seven ve sevilen bir insan olmak, adaleti yaygınlaştırmak, her durumda mütevazı olmak, karşılıksız fedakârlık, nefsi arındırmak ve güzel ahlâk sahibi olmak 16 gibi temel prensipler bugünün eğitim anlayışında da vazgeçilmez prensiplerdir. Yine onun kullandığı takriri anlatım, soru-cevap, temsil, tedriç, kıssa ile anlatım, örneklendirerek anlatım, sakındırma ve teşvik etme, yaparak-yaşayarak öğrenme gibi eğitim metotları 17 bizim eğitim-öğretim tekniklerimizin ilham kaynağı olmak durumundadır. Hz. Muhammed (sav)’in, çocukların karakter eğitimiyle de yakından ilgilendiğini görmekteyiz. Çocuklara güzel ahlâkî davranışlar kazandırmak için onlara Allah sevgisini aşılaması, 18 temizliğe, 19 sır saklamaya, 20 sabırlı olmaya alıştırması, 21 onları sohbet ve ilim meclislerine, 22 hasta ziyaretine götürmesi 23; kin ve düşmanlıktan sakındırması, 24 iş yapmaya ve çalışkanlığa alıştırması 25 gibi durumlar Onun karakter eğitiminden sadece birkaç örneği teşkil eder. Onun terbiyesi altında yetişen çocuklar ve sahabeler Allah Resûlü gerek hayatta iken gerekse vefat ettikten sonra üstün karakterli şahsiyetler olarak onun kutlu izlerini takip etmişler ve kendileri de birer örnek karakter sergilemişlerdir. Gerçekten de o günkü câhiliye insanları bile onun yumuşak tabiatı, güzel ahlâkı, affedici, halîm ve müsâmahakâr şahsiyetine hayran kalmış, vahşi tabiatlarından ve kötü huylarından sıyrılarak birer fazilet âbidesi haline

Ali Akyüz, Yaşayan Kur’an Hz. Peygamber, A kitaplar, İstanbul, 2003; s.34 bkz. Abdullah Özbek, Bir Eğitimci Olarak Hz. Muhammed, Esra Yayınları, Konya 1991; s.67– 117 17 bkz. A.g.e. s. 123- 239 18 Tirmizi, Sıfat-ül Kıyâme, 95 19 Buhâri, Vudu, 15 20 Müslim, Fedâilü’s- Sahâbe, 145 21 Buhârî, Mevâkit, 22,24 22 Buhârî, İlim, 14 23 Buhârî, Cenâiz, 49,80 24 Tirmizi, İlim, 95 25 Müslim, Fedâil, 54
16

15

12

gelmişlerdir. Allah Resulü’nün bu ahlâkını Allah, Kurân-ı Kerîm’de şöyle övmektedir: “(Ey Resulüm!) O vakit Allah’tan bir rahmetle onlara yumuşak davrandın! Şâyet sen kaba ve katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz, etrafından dağılıp giderlerdi...” 26 Hz. Muhammed (sav) hayatı boyunca üstün şahsiyetinde, mükemmel karakterinde, örnek ahlâkında hiçbir zaaf göstermemiştir. Allah Teâlâ’ya kullukta, insanlarla ilişkilerinde ve güzel ahlâkta insanlığa eşsiz güzellikte örnekler sunmuştur. Bütün insanlığın psikolojik ve sosyolojik problemlerine çözüm olacak reçeteler bırakmıştır.

3. Hz. Muhammed (sav)’in Ahlâkını Referans Almak Doğuşu itibarıyla insanoğlu, kendisi farkında olsun veya olmasın hayattaki iyi ve kötü, olumlu ve olumsuz formları, yaşadığı ortamda hazır bulur. İnsanlar çocukluğundan itibaren bu formları, yakın ve uzak çevresindeki insanların hayatlarından görerek ve taklit ederek öğrenmeye başlar. 27 Bu itibarla örnek olma ve örnek alma insan şahsiyetinin oluşmasında oldukça önemlidir. Eğitimin her alanında öğretmenin niteliklerinin öğrenciler üzerinde etkisinin ne kadar mühim olduğu bilinen bir gerçektir. Öğrencilerin gözünde model bir kişilik olan, diğer bir yönüyle model kişilik olması gereken öğretmenin hem kişilik özellikleri, hem akademik nitelikleri, hem de kişisel becerileri öğrenciler üzerinde büyük etki bırakır. Bu, eğitimde model kişiliğe ne kadar çok ihtiyaç duyulduğunu gösteren bir gerçektir. Yaşadığı devirden bugüne kadar insanlığın evrensel planda öğretmenliğini yapmış olan Hz. Muhammed (sav), insanlığın en güzel ahlâkî değerlerinin zirvesini şahsında toplamış “Üsve-i Hasene” 28 yani bütün insanlar için en güzel örnek şahsiyettir. O’nun üstün örnek şahsiyeti, ahlâkî faziletleri her dinden, her dünya görüşünden insanları kendisine hayran bırakmış; hatta
26 27

Âl-i İmrân 159 Mengüşoğlu, a.g.e.; s. 221–225 28 el-Ahzâb, 21

13

düşmanları bile onun üstün şahsiyetini, güzel ahlâkını kabul etmek zorunda kalmıştır. 29 Onun şahsiyetleri eğitimi önce yakın akrabasından başlamış, ulaşabildiği her ferde kadar devam etmiştir. Kendisine karşı çıkanlarla güzel mücadeleden vazgeçmemesi hatta ihanet edenleri bile son ana kadar hidayete davete devam etmesi ne olursa olsun adaletten hiç ayrılmaması onun en belirgin vasıflarıdır. Çektiği çile ve sıkıntılar karşısında her zaman dik ve kararlı durması kendi onur ve şahsiyetinden asla taviz vermemesi de yine onun en mühim şiarlarından biri olmuştur. 30 İnsanlığın en büyük eğitimcisi olan Hz. Muhammed (sav), içinde yaşadığı devirde yetiştirdiği insanlar kendisinden sonra üstün karakterleri ve yüksek faziletleriyle onun manevi mirasını sonraki nesillere aktarmışlardır. Allah Rasûlü’nün örnek hayatından yaşanmış hadiseler bugünün eğitimcileri, eğitim yöneticileri, anne babalar ve öğrenciler için en güzel örnek davranışlar olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Tarih boyunca üstün şahsiyetler, hayatta iken de bu dünyadan ayrıldıktan insanları sonra da insanları etkilemeye davet devam etmiştir. etmişlerdir. Bu sebeple Onların onların yaşadıkları faziletli hayat diğer insanlar için hep bir gıpta vesilesi olmuş, daha faziletli yaşamaya hayatından, uygun tekniklerle ve eğitim modelleriyle en etkili bir şekilde istifade etmek eğitim bilimcilerinin bir vazifesidir. 31 Bugüne kadar Hz. Muhammed (sav)’in eğitim anlayışı, eğitim metotları veya çocuklarla ilişkileri üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Bunlara birkaç örnek olarak Abdullah Özbek’in “Bir Eğitimci Olarak Hz. Muhammed” İbrahim Canan’ın “Aile Reisi ve Baba olarak Hz. Peygamber”; Ali Akyüz’ün “Yaşayan Kur’an Hz. Peygamber”; Hayati Hökelekli’nin “Hz. Peygamber’in Çocuk ve Gençlere Yaklaşımı” eserlerinden söz edilebilir. Yine Hamit Dikmen’in “Hz. Peygamber’de Hoşgörü ve İnsan Sevgisi”; Mustafa Öcal’ın “Çocuk Terbiyesi ve Peygamberimizin Eğitim Metodu” ve “Hz. Muhammed’in Çocuk

29

Buhârî, Salât 1, Müslim, Cihâd 74 (Bkz. Vâhidî, Esbâbü Nüzûli’l-Kur’ân, tahkik: Kemâl Besyûnî Zağlûl, Beyrut 1990, s. 219. 30 Akyüz, a.g.e, s 31–32 31 bkz. Bayraktar, a.g.e., s.77–81

14

Eğitimindeki Metodu”; İsmail Sağlam’ın “Hz. Peygamber’in Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususlar” adlı makalelerini zikredebiliriz. Bu çalışmaların yanında genel anlamda doğrudan teorik ve pratik yönü olan değerler eğitimi, ahlâk ve karakter eğitimini konu alan çalışmalar da vardır. Refia Şemin’in “Karakter Formasyonu” ve “Çocukta Ahlâkî Davranış ve Ahlâkî Hüküm”ünden 32 ve Halil Fikret Kanad’ın G. Kerschensteiner’den tercüme ettiği “Karakter Kavramı ve Terbiyesi” adlı eserden Cumhuriyet sonrası bu alanda ülkemizde yapılan ilk çalışmalar kabilinden bahsedilebilir. Yakın zamanda yapılmış çalışmalardan biri olarak, Bülent Dilmaç’ın değerler eğitiminin okulda da verilmesinin önemine değindiği ve insani değerleri sıralayarak bunların kazandırılmasına yönelik örnek uygulamalar sunduğu adını da “İnsani Değerler Eğitimi Programı” olarak belirlediği “İnsanca Değerler Eğitimi” adlı kitabından özellikle bahsetmek gerekir. Dilmaç kitabında; sevgi, hakikat, iç huzur, doğru davranış ve şiddetten kaçınma şeklinde sıraladığı beş evrensel ahlâkî sunmaktadır. 33 Bunun yanı sıra Mustafa Köylü’nün genel geçer ve evrensel değerlerle ilişkilendirilen ahlâk eğitiminin imkânını denediği “Küresel Ahlâk Eğitimi”ni; 34 Hüsamettin Erdem’in ahlâk eğitimimizi Osmanlı ile irtibatlandırdığı “Son Devir Osmanlı Düşüncesinde Ahlâk”ını 35 sayabiliriz. Mehmet Zeki Aydın’ın çocuğun aile içinde ahlâk eğitiminin ilkelerini belirlediği “Ailede Çocuğun Ahlâk Eğitimi” yine bu alanda kayda değer bir eserdir. 36 Recep Kaymakcan ve Mevlüt Uyanık’ın editörlüğünde hazırlanan, ülkemizde değerler ve ahlâk eğitiminde çalışmaları olan akademisyenlerin makaleleriyle konunun kapsamlı ve derinlikli bir şekilde ele alındığı “Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlâk” 37 adlı değerin otuz altı alt değerleriyle birlikte sınıf içinde nasıl kazandırılacağına dair örnek çalışmalar

Refia Şemin, Karakter Formasyonu, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi, İstanbul 1968; Çocukta Ahlâkî Davranış ve Ahlâkî Hüküm, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi, İstanbul 1954 33 Bülent Dilmaç, İnsanca Değerler Eğitimi, Nobel Yayınları, Ankara 2002 34 Mustafa KÖYLÜ, Küresel Ahlâk Eğitimi, DEM Yayınları, İstanbul 2006 35 Hüsamettin Erdem, Son Devir Osmanlı Düşüncesinde Ahlâk, DEM Yayınları, İstanbul 2006 36 Mehmet Zeki Aydın, Ailede Çocuğun Ahlâk Eğitimi, DEM Yayınları, İstanbul 2005 37 Recep Kaymakcan ve Mevlüt Uyanık, Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlâk, DEM Yayınları, İstanbul 2007

32

15

eseri, ülkemizdeki ahlâk eğitimi alanında yapılan değerli çalışmalara örnek gösterilebilir. Bunlara ilaveten Karakter eğitimine dair pratik yönü olan, uygulamaya dayalı materyal çalışmaları ise çeşitli yardımcı öğretmen ders kitapları içinde bulunabilir. Elbette ahlâk eğitimi alanında teorik ve pratik içerikli çalışmaların daha da artırılmasına her zaman ihtiyaç vardır. Bu çalışmanın amacı ise karakter eğitiminin teorik temellerini ve ilkelerini belirledikten sonra Hz. Peygamberin ahlâkını referans alarak, Allah Rasulü’nün hayatından karakter eğitimi malzeme oluşturacak uygun örnekler seçmek ve özgün eğitim teknikleri geliştirmektir. Böylece, akademik ilke ve esasların da belirlenmesinden sonra eğitim sürecini olumlu etkileyen faktörlerin de fonksiyonel hale getirilmesinden sonra etkili ve verimli bir karakter eğitim modeli arayışı içinde olmaktır. Buradaki asıl maksadımız insanlık ahlakının zirvesi Hz. Muhammed (sav)’i imkân ölçüsünde çocukların his, idrak ve tefekkür sınırları içinde, onların dünyasına taşımaktır. Diğer taraftan mümkün olduğu nispette çocukları Allah Rasulü’nü duygu, düşünce ve davranış boyutlarında anlama ve anlamlandırmalarını temin etmektir. Karakter eğitimi için uygun olması maksadıyla seçilen örnek hadiseler ve olgular çocukların gelişim dönemlerine uygun olarak ve algılama/idrak seviyelerine indirgenerek yorumlanmıştır. Âyet-i kerimeler, hadis-i şerifler ve alınan örnek hadiseler, orijinal metinlerinden birebir tercüme edilmiş olma kaygısından uzak kalarak eğitim malzemeleri hazırlanmıştır. Hadise yorumlama tekniği için hazırlanan metinlerde ele alınan olaylar gerçek olmakla birlikte hakikatte hadiselerin meydana geliş sırası örnek metinlerdeki gibi olmayabilir. Burada geçen hadislerin birbiriyle zaman ve mekân bağlantıları varmış gibi görünmesi birbirini fazilet yönünden destekleyen hadiselerin aynı zaman ve mekânda cereyan ettiği hissi vermesi sağlamak içindir. Bir eğitim malzemesi olarak kullandığımız bilgilerin, orijinal metinlerin gerçeğine uygun olduğu fakat orijinal metninle birebir aynı olmayabileceği kabul edilebilir. Uygulama metinlerinde hadîs-i şeriflerin kullanımında genel olarak şu prensiplere riayet edilmiştir:

16

a) b) c) d) e) Kaynak elde etmek Bunlar

İmkân ölçüsünde, çocukların anlamalarını kolaylaştıracak sade ve anlaşılabilir bir terminoloji ve üslup kullanılması, Kur’an kültürünü kazandırmada önemli addedilen kavramların muhafaza edilmesi (infak, ihlâs, sadâkât vb.), Nakledilen hadise ve alınan hadîs-i şeriflerin ana fikrinin ve temel mantığının muhafaza edilmesi, Mânâ ve muhteva olarak çocukların dünyasına yakın olay ve olguların geçtiği âyet ve hadîs-i şeriflerin tercih edilmesi, Kaynaklardan alınan bilgilerin birbiriyle uyumlu hale getirilmesi bilgilerin ve olduğu gibi nakil ve Allah yapılması yerine yukarıdaki uygunluğu model

prensipleri, eğitim malzemelerinin hazırlanmasında daha serbest imkânlar çocukların zihni ahlâkî gelişimlerine daha gözetebilmek için tercih edilmiştir. yapılırken çocukların Rasûlü’nü kolay alabilmeleri amaçlanmıştır. Alınan kaynak bilgilerin işlenmesinde çocukların idrak seviyelerine hitap edecek şekilde sebep ve sonuçlarının gösterilmesi, teferruat kısımlarının daha anlamlı hale getirilerek yorumlanmasına dikkat edilmiştir. 4. Karakter Eğitimi a) Karakter ve Karakter Eğitimi Kavramları Karakter eğitimi terimini incelemeden önce “karakter” kavramının kısa bir analizini yapmak gerekir. Karakter “character”dir. Karakter; Bir nesnenin, bir ferdin kendine özgü yapısı, onu başkalarından ayıran temel özellikler ve bireyin davranış biçimlerini belirleyen ana nitelik, özyapıdır. Üstün manevi nitelik manasına da gelen karakter kelimesi, felsefi olarak kişinin kendi kendisine hâkim olmasını, kendi kendisiyle uyum içinde bulunmasını, düşünüş ve hareketlerinde tutarlı olmasını da ihtiva eden özellikler bütünü olarak tarif edilmiştir. 38 kavramının Osmanlıca karşılığı “seciye”, İngilizce ise

38

Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, s. 792; Milliyet, İstanbul 1992

17

Karakteri, ferdin şahsiyetini oluşturan ve çevresine gösterdiği tepkileri belirleyen devamlı duygusal niteliklerin tümü 39 olarak anladığımızda, şahsiyetin daha çok ahlâkî yönünü ifade etmiş oluruz. Ona yakın kavramlar olan huy ve mizaç da daha çok şahsiyetin duygusal boyutunu gösterir. Eğitim açısından ele aldığımızda ise; ferdin ruhunda iyice yerleşen prensipler veya buna bağlı kabiliyetler vasıtasıyla, iradî olan tüm fiillerinin belirli, tutarlı ve kararlılık içinde olması ve ruhun bu durum üzerine istikrar kazanmış olması anlaşılır. 40 Buna göre karakter, şahsiyetin alt unsurlarından biri olarak, şahsiyet gelişiminin daha çok kişinin başkalarına yönelik ahlâkî değer taşıyan tutum ve davranışlarını ve bunların sonuçlarından elde edilecek kazanç ve değerleri ile inşa edilmiş tarafını ifade eder. Çünkü şahsiyet, önemli ölçüde sosyal ve kültürel yapı içinde oluşup şekillenir. 41 İçinde yaşanan kültür kişilerin kültürel kimliğini oluşturur. 42 Eğitim felsefecileri “karakter”in ne olduğunun anlaşılmasına, nelerden meydana geldiğinin belirlenmesine önem vermişlerdir. Buradan hareketle yapılacak bir karakter eğitimi faaliyetinin hedefine ulaşması da ancak bu sayede mümkün olabilir. Marvin W. Berkowitz, “karakter”i anlayıp tanımadan karakter eğitimi yapmayı, farenin ne olduğunu bilmeden bir fare kapanı yapmaya çalışmaya benzetmiştir. 43 Karakter eğitiminden bahsedildiği zaman genel anlamda kastedilen, ferdin kabiliyet ve eğilimlerini tatmin edip geliştirirken bencil duygularını, korku, endişe, hırs, haset, kibir, zorbalık gibi yönlerinin de gelişmesini önlemek ve olumlu motivasyonlarla başkalarına zarar verici özellikleri değil, faydalı olanları kazanmasını sağlamaktır. 44 Bu bakımdan karakter eğitimini fertlere belli bir ahlak anlayışı ve ölçüsüne göre bir takım istenilen özellikler

Büyük Larousse, Sözlük ve Ansiklopedisi, “Karakter” maddesi; Gelişim Yayınları, İstanbul Bkz. H. Mahmut Çamdibi, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâli, İstanbul 1999; s.35 vd. 41 Çiğdem Kağıtçıbaşı, İnsan Aile ve Kültür, Remzi Kitabevi, İstanbul 1996; s. 29 42 a.g.e. s. 35 43 Marvin W. Berkowitz, The Science of Character Education, s.47 http://www-hoover.stanford.edu/publications/books/fulltext/character/43.pdf (12 Haziran 2004) 44 Ayhan Halis, Eğitim Bilimine Giriş, İstanbul 1997; s.170–171
40

39

18

kazandırma ve var olan iyi özellikleri geliştirme hedefi güden eğitim 45 olarak tanımlayabiliriz. Karakter eğitimini, insanların ahlâkî değerlerin özünü kazanmalarında, kişiliklerinin bilinçli ve çok yönlü olarak gelişmesi sürecinde maksatlı olarak ve temkinli bir şekilde gayret göstermek 46 olarak tarif eden bir yaklaşım da bu eğitimin ne kadar ciddi, incelikli ve hassas olduğunu göstermektedir. Karakterin gelişimi, kişinin sosyal çevresi; aile, okul ve dış çevre içinde yani hayatın bütünlüğü içinde hem bilinçli hem de tabii olarak meydana gelir. Kişi, karakterini eğitmede, ihtiyaç duyduğu dinamizm ve motivasyonun kaynaklarını içinde yaşadığı toplumun dini, milli ve kültürel değerleri içinde ve kendi vicdanında bulabilir. Bu dinamizmi kullanarak, bu değerleri kendi şahsında faziletlere çevirmek de yine kişinin kendi tercihindedir. Bu bağlamda, fertlerin ahlâkî davranışların birer karakter özelliği haline gelmesi için, bunları kendi tercih ve kararlarıyla ortaya koyması, her zaman ve her yerde istikrarlı bir şekilde sergileyebilmesi gerekir. Buna göre karakterli insan, davranışlarını aile, okul ve toplumda var olan ahlâkî değerlere göre yönlendirebilen ve sosyal değerleri benimsemiş kimsedir. Bunda çocukluğun ilk yıllarından itibaren kazanılan değer yargılarının belirleyici bir tesiri vardır. 47 G. Kerschensteiner’e göre karakterin gelişiminde ve eğitiminde dört temel belirleyici unsur vardır. Bunlar, insanda hayrı ve güzeli isteyecek olan irade; doğruyu yanlıştan, güzeli çirkinden ayırt edebilecek muhakeme; insanlar arası ilişkilerde muhatabın hallerini sezen bir duygululuk ve en güzel ahlâkî hakikatleri sebep ve sonuçlarıyla tam bir idrak ile kavrayan, geçen dört kavram muvacehesinde olumlu karakter şuurlu derinlikli kavrayıştır. 48 Yakarıda özelliklerinin doğuştan mı kazanıldığı yoksa sonradan fiziki, sosyal, kültürel vb. faktörlerin etkisiyle mi şekillendiği tartışma konusu yapılmıştır. Ancak, iyi
G. Kerschensteiner, Karakter Kavramı ve Terbiyesi, Trc. H. Fikret Kanad Ankara, 1977; s.28–29 46 Character Education Informational Handbook & Guide, s.3 http://www.ncpublicschools.org/docs/charactereducation/handbook/content.pdf ( 20 Mayıs 2005) 47 Halis Ayhan, Eğitim Bilimine Giriş, Şule Yayınları, İstanbul 1997, s.163 48 bkz. Çamdibi, a.g.e, s. 52–79
45

19

bir eğitimin karakteri şekillendireceği görüşü her zaman hâkim görüş olmuştur. Yani iyi bir karakter, doğuştan kazanılmış bir hak değil, sosyal hayatın içinde kaliteli bir eğitimin kazandırdığı yüksek bir değerdir. Din eğitimi de bu bağlamda, insan varlığının bütününü ele almak kaydıyla ferde dinî davranışları benimsetmek ve dînî değerlerle bütünleşmiş kişilik kazandırma olgusu olarak tanımlanabilir. Zaten İslâm’ın “din eğitimi” anlayışı da budur. 49 Her ne kadar yukarıdaki durum, İslâm din eğitimi için söylense de aslında bütün dinlerin insana kazandırmayı hedeflediği ahlâkî değerler birbirine yakındır. Bunun için, bütün insanlığın ahlâk ilkelerinin büyük ölçüde ortak olduğunu söylemek de mümkündür. Meselâ alçak gönüllülüğü, dürüstlüğü, mesuliyet sahibi olmayı fazilet kabul etmeyen bir toplum yoktur. Din anlayışları, bu faziletlere ulaşmanın yollarını farklı tarif etseler de hedefler hep aynıdır. Bu durum aynı zamanda bize karakter eğitimi ihtiyacının fıtrî olduğunu gösterir. Yani bu bir yaratılış kanunudur. Allah Teala insanın mayasına henüz onu yaratmadan önce potansiyel olarak bu değerleri koymuş ve insana dünya hayatında onları elde etme mesuliyetini yüklemiştir. 50 Çünkü insan, Allah Teala’nın sıfatlarının kendisinde tecelli ettiği ve bu yönüyle “halîfetullah” (Allah’ın Halifesi) 51 makamında bulunan yüksek bir değerler manzumesidir. Bu sebeple o “İlâhi iradeyi” yeryüzünde hâkim kılacak varlıktır. Her insan için fıtrî bir ihtiyaç olan karakter eğitimini diğer eğitim ve öğretim faaliyetlerinden ayıran en önemli özelliği onun bir model yani örnek bir şahsiyet veya şahsiyetler olmadan gerçekleşmeyeceğidir. Çünkü karakter eğitimi hayatın kültürel normları içinde, hayatı bütün boyutlarıyla yaşayarak devam eden bir süreç içinde gerçekleşir. Bu da kişiyi, hayatı psikolojik, sosyal; fizikî, fizik ötesi, kısacası bütün boyutlarıyla yaşayan bir insanı; görmek,
49 50

işitmek,

dokunmak,

sezmek

duyularıyla

bir

bütün

olarak

M. Faruk Bayraktar, Türkiye’de Vaizlik Tarihçesi ve Problemleri, İstanbul 1997; s. 9 “Biz emâneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar, bunu yüklenmekten çekindiler, (mesûliyetinden) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o, çok zâlim (ve) câhildir.” el-Ahzâb, 72 51 “Kavmi de dediler ki: "Sen bize gelmeden önce de eziyet gördük, sen geldikten sonra da." Musa dedi ki: "Umulur ki, Rabbiniz düşmanlarınızı helak edip de sizi yeryüzünde ‘halife’ kılacaktır ve sizin nasıl işler yaptığınıza bakacaktır." el-A’raf,129; ayrıca bkz. el-Bakara,30

20

anlayabilmeye muhtaç kılar. Bu yüzden yaşanmış ahlâkî davranış örnekleri ve hem de yaşayan bir model olmadan bir karakterin tam manasıyla eğitilmesi mümkün değildir. Buradan hareketle karakter eğitiminin amacını, öğrenim çağındaki her insanın, uygun ahlâkî kararlar verebilmesi ve bunları hür ve istikrarlı davranışlara döndürmesini sağlayacak değer ve becerilerle donatılması 52 olarak belirlediğimizde karakter eğitimini: Öğrencilerin, sorumluluğunu taşıyabilecekleri makul seçimler yapabilmelerine imkân sağlayan bilgi, beceri ve yeteneklerinin geliştirmesi, 53 olarak tanımlamak mümkündür. Buna göre bizim karakter eğitimi modelimizin de nihaî hedefi: “Şahsiyet gelişimi sürecinde, gönüllü çocukların katılımlarıyla fıtrî kabiliyet ve eğilimleri ahlâkî doğrultusunda, kendi İslâm’ın öngördüğü

değerleri kazanmalarına, böylece kişilik gelişimlerine katkıda bulunmak” şeklinde ifadelendirilebilir. b) Çocuklar için Karakter Eğitimine Duyulan İhtiyaç Karakter eğitimi, çocukların hem içten gelen fıtrî dinamiklerini hem içinde yetiştiği aile ortamı hem de okul ve diğer sosyal çevresini kuşatan bir eğitimdir. Bütün eğitim programları ve çalışmaları bu üç alanı dikkate almak durumundadır. Birincisi yani çocukların doğuştan getirdiği fıtri hususiyetler, tabiatı itibarıyla iyidir. 54 Bu bakımdan onların fıtri olan güzel hasletlerini muhafaza etmek ve bunların her birini işleyip geliştirerek güzel ahlâkın bir parçası haline getirmek karakter eğitiminin öncelikli ve en önemli görevidir. 55 Çocuğun doğup büyüdüğü ve en çok örnek aldığı insanlar olan anne babanın ve diğer büyüklerin bulunduğu ikinci alan olan aile, çocuğun karakter
Halil Ekşi, “Temel İnsani Değerlerin Kazandırılmasında Bir Yaklaşım: Karakter Eğitimi Programları”, Değerler Eğitimi Dergisi, sy:1, s. 81 53 a.g.m. s. 81 54 “Hakka yönelen bir kimse olarak yüzünü dine çevir. Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata sımsıkı tutun. Allah’ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur. İşte bu dosdoğru dindir. Fakat insanların çoğu bilmezler.” Rûm, 30 55 Hz. Peygamber (sav) Rum Sûresi 30. âyet-i kerîmesini okuduktan sonra: “Her çocuk fıtrat üzere doğar. Çocuğu sonradan anne ve babası Yahudileştirir veya Hıristiyanlaştırır ya da Mecusileştirir…” buyurdu. Buhârî, Cenâiz 80, 93; Müslim, Kader 22
52

21

gelişiminde çok önemli bir ortamdır. Anne babanın ve diğer aile fertlerinin, çocuğun kişilik gelişimi üzerindeki belirleyici rolünü her zaman itibara alması gereken karakter eğitimi programlarının en önemli hedeflerinden biri de aileyi bu bağlamda bilgilendirmek ve eğitim hedefleri konusunda onlarla ortak bir bilinç ve motivasyonla hedef birliği içinde olmaktır. Böylece çocukların kişilik gelişiminde aileden kaynaklanabilecek olumsuz tesirleri bertaraf etmek, ailenin gayretlerini ise teşvik etmektir. Üçüncü alan olan okul ve sosyal çevre daha çok çocukların belli bir yaştan itibaren okul çağının başlamasıyla önem arz etmeye başlar. Bu alan, çocuğun kişilik gelişiminde etkileri itibarıyla aileden sonra gelse de sosyal bir varlık olan insanın toplumun bir parçası olduğu, onun dokusundan izler taşıdığı gerçeği okul ve sosyal çevrenin karakter eğitiminde ne kadar önemli olduğunu gözler önüne serer. Bu alanları incelediğimizde görürüz ki ne çocuğun fıtri özellikleri, ne anne babasının ve aile büyüklerinin ne de öğretmen ve arkadaş çevresinin etkileri onun kişilik gelişimini tam olarak yönlendirme imkânına sahiptir. Bu bize insan eğitiminin ne denli çok yönlü, karışık ve zor olduğunu da gösterir. Çünkü çocuğun hayatının bir alanında meydana gelen iyi veya kötü tesirler tabii olarak diğer alanları da etkileyeceğinden onun hayatını her yönüyle kuşatan bir eğitim programı ihtiyacını açığa çıkarır. Çocuğun varması, kendi duygularının, kabiliyet aile ve temayüllerinin farkına bunların olumlu olanlarının tarafından desteklenmesi,

olumsuzlarının köreltilmesi yine okul ve sosyal çevrenin aynı vazifeyi arzu edildiği şekilde yerine getirmesi çoğu zaman mümkün olamamaktadır. Bu alanlarda meydana gelen eksiklik ve yetersizlikler, çocuklara okul döneminde ahlâkî değerleri kazandıracak bir karakter eğitimi verilmesi ihtiyaç ve zorunluluğunu ortaya çıkarmaktadır. Son yıllarda özellikle okullarda meydana gelen üzücü, yüz kızartıcı, gelecek ve gençlikle ilgili kaygı verici hadiseler bizlere millî ve ahlâkî değerleri çocuklara kazandırmada insani ve tarihi bir görev yüklemektedir. Çünkü bütün dünyada orta öğretim kurumlarında hatta ilköğretim okullarında bile nerdeyse önü alınamaz hale gelen; • • Şiddet ve yaralama ve cinayet olayları Yalancılık, dolandırıcılık ve hırsızlık

22

• • • • • • • • • •

Kendine yaralayarak zarar verme Anne babalara, öğretmenlere ve diğer görevlilere hoyrat davranışlar Birbirlerini tehdit ve şantajlar Çocukluk döneminde cinsel ilişkiler yaşama Nefret içeren fanatik ve yobazca tutumlar Terbiyesiz, argo ve küfürlü konuşmalar Ders ve imtihanlarda etik değerlerin iyice zayıflaması Egoizmin hâkim olması ve toplumsal sorumluluğun kaybolması Kendi canına kast ve intihar olayları Ahlâkî cehaletin artması; milli ve ahlâkî değerlere karşı aymazlık ve insana saygının kalmaması 56 gibi problemler bütün insanlığın yarasıdır.

Bunların yanı sıra ülkemizde mahkemelere intikal eden çocuk suçlarının ve davalarının hızla artması ayrıca düşündürücü ve ciddi bir problemdir. Adalet Bakanlığı’nın verilerine göre Türkiye’de çocuk mahkemelerinde her yıl on binlerce çocuk yargı önüne çıkmaktadır. Bu süreç 1997 yılından beri artarak devam etmektedir. 2004 yılı itibarıyla Türkiye’de ceza 2005 mahkemelerinde 12–15 yaş arası 26326 çocuk yargılanırken; 16–18 yaşlar arası 110032, toplamda ise 136358 çocuk hâkim karşısına çıkmıştır. toplamda 158917 çocuk sanık sandalyesine oturmuştur. 57 Bu vahim tabloyu, Ankara Ticaret Odası'nın (ATO), çocuk suçluluğunun farklı boyutlarına ışık tutan, üç ayrı resmi kuruma ait verileri derleyerek hazırladığı "Çocuk Suçlular" raporu daha açık bir şekilde gözler önüne sermektedir. Buna göre, İçişleri Bakanlığı Devlet İstatistik Enstitüsü’nün yirmi yedi ili kapsayan araştırma sonuçlarına göre ortaya çıkan durum şudur: Ülkemizde kasten adam öldürme olaylarının %9’u, kasten yaralamaların %18’i, hırsızlığın %25’i, gasp ve yağma olaylarının %16’sı çocuklar tarafından yılı bu sayının daha da arttığı bir yıl olmuştur. Buna göre 2005 yılında

56

bkz. B. David Brooks and Mark E. Kann, What Makes Character Education Programs Work? Educational Leadership, Character Education, Volume 51 Number 3 November 1993 57 http://www.adli-sicil.gov.tr/istatistikler/1996/cocuk3.htm

23

işlenmektedir.

Ayrıca

her

intihara

teşebbüs

olayının
58

%

20’si

ve

hapishanelerde bulunan her tutukludan %3’ü de çocuktur. dinî, milli ve
59

Bu gibi sosyal gerçekler de okul müfredatı içinde öğrenciler üzerinde ahlâkî değerleri inşa etmenin ehemmiyetini ortaya koymaktadır. Okul programları içinde uygulanacak özel karakter eğitimi

uygulamalarına duyulan ihtiyacı gözler önüne seren bu tablo özellikle ilköğretim çağından itibaren bir hoşgörü eğitiminin ne kadar lüzumlu olduğunu bize göstermektedir. Bu acı tablo hoşgörü kültüründen uzaklaşan bir toplumun bir panoramasıdır. Bunun için öğretmeninden öğrencisine bütün okul personelini ve aileleri kapsayan ve bir okul kültürü haline gelmiş bir hoşgörü iklimine dolayısıyla hoşgörü eğitimine ihtiyaç vardır. 60 Çünkü ferdin, kendisi dışındakilerle ilişkilerinde hakaret ve alay etme, haksız suçlama ve önyargı, ayrımcılık ve küçümseme, inançların ve inananların kötülenmesi, dışlama ve taciz etme ve zor kullanma gibi fiillerin ortaya çıktığı bir toplumda hoşgörü eğitimi kaçınılmaz bir vazife haline gelir. 61 c) Karakter Eğitiminin Temel Unsurları
62

Son yıllarda, muhtelif toplumlarda karakter eğitimi üzerinde teorik ve pratik çalışmalar yapan uzman eğitimcilerin ulaştığı bilgi ve tecrübelerden çıkan sonuçlar şu unsurların karakter eğitimi programlarının uygulanmasında ve uzun vadede başarılı neticeler elde edilmesinde önem arz etmektedir. 1. Aile ve toplum katkısı Karakter eğitiminde uzun vadeli başarı için, öğrencilerden ailelere ve toplumun diğer üyelerine kadar herkesin bir uyum içinde kendilerini bu hedefe yönlendirmek. 63

http://www.atonet.org.tr/yeni/index.php?p=364&l=1 Çocuklarda şiddet, kendine ve başkalarına zarar verme suçları ve çözüm yolları hakkında bakınız. Fahrünnisa Bilecik ve Diğerleri, Karakter Eğitimi, İstanbul 2005, s.50 vd. 60 Bkz. Recep Kaymakcan “Ahlâkî Bir Değer Olarak Hoşgörü ve Eğitimi”; Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlâk, İstanbul 2007; s.395–399 61 A.g.m, s.401-402 62 bkz. Character Education Informational Handbook & Guide, s.4 http://www.ncpublicschools.org/docs/charactereducation/handbook/content.pdf ( 20 Mayıs 2005) 63 Ayrıca bkz. M. Zeki Aydın, “Ailede Ahlâk Eğitimi” http://public.cumhuriyet.edu.tr/~maydin/Mza/turkce/turk.htm (20 Nisan 2007)
59

58

24

2. Karakter eğitimi stratejisi Karakter eğitiminde benimsenecek stratejiyi, uygulandığı eğitim kurumunun takip ettiği genel eğitim felsefesinin uyumlu bir parçası olarak ve resmi eğitim politikasının kabul edeceği şekilde belirlemek ve ifade etmek. 3. Özellikleri (ahlâkî değerleri) tanımlamak Ailelerle, diğer öğretmenlerle ve sivil toplum temsilcileriyle bir araya gelerek işlenecek ve geliştirilecek karakter özellikleri, ahlâkî değerler üzerinde bir görüş birliği ve anlaşma sağlamak. 4. Entegre (bütünleşmiş) program Karakter eğitimi için seçilmiş karakter özelliklerini (ahlâkî değerleri) diğer derslerin uygun konuları içine yerleştirerek bütünleşmiş bir program takip etmek. 5. Tecrübî (yaparak-yaşayarak) öğrenme Öğrencilere, kendi kabiliyet ve özelliklerini fark etmeleri için iş başında yaşayarak ve anlayarak öğrenmelerine imkân vermek. Tartışmaya ve etkileşime de zaman ayırmak. Çünkü karakter eğitimi programının toplumsal temeli, gerçek dünyanın karakter özelliklerini ve (ahlâkî değerlerinin) örneklerini içermelidir. 6. Değerlendirme Karakter eğitiminin iki açıdan değerlendirmesini yapmak gerekir. Birincisi, eğitimin, öğrencilerin akademik başarısı ve karakter özelliklerini bilişsel olarak kavramasını sağlaması ve buna bağlı olarak verilen eğitimin öğrencilerin davranışlarında olumlu etki meydana getirmesidir. İkincisi ise programın uygulama sürecinde öğretmenlerin bu ihtiyaçlarına bir araç ve destek olup olamamasıdır. 7. Yetişkinlerin örnekliği ‘Çocuklar yaşadıklarını öğrenirler.’ gerçeğinden hareketle yetişkinlerin evde, okulda ve toplumda çocukların karakter özelliklerine olumlu etki yapacak örnek davranışlar sergilemeleri gerekir. Eğer yetişkinler çocuklara

25

davranış

modellerini
64

kendileri

yaparak

öğretemezlerse

bütün

program

başarısız olabilir.

8. Personelin (ekibin) gelişimi Gelişimin sağlanması, belirlenen minval üzere devam eden karakter eğitimi uygulamalarına ve her birine uygun görevler verilen ekibin kendi gelişimine bağlıdır. Bu gelişim sürecinde yaratıcı ders planları ve planlamalar olduğu kadar uygulamalar üzerinde tartışma zamanları, eğitim sürecini ve programları yorumlama da yer almalıdır. 9. Öğrencilerin katılımı Öğrenciler, yaş özelliklerine göre ayrılmış faaliyetlere katılmalarına, okullarındaki eğitim sürecinde öğrendikleriyle kişisel hedefleri arasında karakter gelişimleri arasında bağlantı kurmalarına imkân vermek gerekir. 65 10. Programın güçlendirilmesi Karakter eğitimi programı, yukarıdaki dokuz maddenin yüksek bir sorumluluk duygusuyla uygulanması neticesinde eksikliklerin de giderilmesiyle iyileştirilir ve yenilenir. Bunun için yeterli bir fon, personelin koordinasyonu, personel gelişimi ve işleyişte yüksek kalite ve öğretmenlere programı uygulamada birbiriyle yardımlaşma imkanı ve irtibat imkanı sağlamak gerekecektir. d) Karakter Eğitiminin Prensipleri Karakter eğitimi üzerine çalışmalar yapan eğitimciler, uygulanan eğitimin başarıya ulaşması için bir takım ilkeler belirlemişlerdir. Amerikalı eğitimci Thomas Lickona, başarılı karakter eğitimi için şu prensiplerin mutlaka olması gerektiğini söyler: a. Karakter eğitimi iyi karakterin temeli olan temel ahlâkî değerleri teşvik etmelidir. b. Karakter eğitiminde ahlâkî değerler, duygu düşünce ve davranışı içerecek şekilde tanımlanmalıdır.

64

Ayrıca bkz. Atalay Yörükoğlu, Değişen Toplumda Aile ve Çocuk, Ankara, 1983, s.214 65 Ayrıca bkz. Ahlâk eğitiminde okul çevre ilişkisi için bkz. H.Mahmut Çamdibi, Din Eğitiminin Temel Meseleleri, İstanbul 1994; s. 167 vd.

26

c. Karakter eğitimi okul hayatının her evresinde maksatlı ve öncelikli olarak ahlâkî d. Öğrencilerin öğrenme değerleri kapsayan çok yönlü bir ortamı şefkat, merhamet ve insani yaklaşımla gerçekleştirilmelidir. değerler taşıyan kişilerden oluşmalıdır. e. Öğrencilere karakter gelişimleri için yüksek ahlâkî değerleri kendi hayatlarında yaşayacakları ortam ve fırsatlar oluşturulmalıdır. f. Etkili bir karakter eğitimi, öğrenciyi merkeze alan, uygun ve teşvik edici bir akademik müfredatı içermelidir. g. Karakter eğitimi, öğrencilerin kendi kendilerini motive etmesini temin edecek bir çaba içinde olmalıdır. h. Eğitim uygulama alanındaki tüm personel, karakter eğitimi sorumluluklarını paylaşan ve temel ahlâkî değerleri benimseyen bir topluluk olmalıdır. i. Karakter eğitimi, hem öğrencilerin içinden hem de diğer personelden ahlâkî liderler bulunmasını zaruri kılar. 66 j. Karakter eğitiminde çocuğun sosyal (anne, baba ve yakınlar) ve kültürel (sanat ve kültür faaliyetleri icra eden kurumlar) çevresi yardımcı bir ortak olarak görülmelidir. k. Uygulanan karakter eğitiminin değerlendirilmesi okulun, karakter eğitimcilerinin faalliği ve başarısıyla öğrencilerin iyi ahlâkî davranışlar sergilemeleri bağlamını birlikte içermelidir. 67 Beyza Bilgin ve Mualla Selçuk da “Din Öğretimi” adlı eserinde, Ahlâk eğitiminde öğrencilerin olumlu eğilim ve duygularını destekleyip kuvvetlendirmek; olumsuz eğilim ve duygularını engelleyip zayıflatmanın önemini vurguladıktan sonra öğrencileri yönlendirme ilkeleri olarak şunları sayar:

66

Karakter eğitiminde gündelik hayatta iyi örnekliğin önemi için bakınız. Russell W. Gough, Character is Destiniy, çev. Gökhan Sezgi, HYB Yayıncılık, Ankara 2002, s. 101–110 67 Thomas Lickona, Eleven Principle of Character Education, Journal of Moral Education, s.93– 100 http://www.character.org/principles/ (20 Ekim 2004)

27

a. Öğrencilerin kötü eğilimlerini artıracak ortamları kaldırırken iyi eğilimlerinin duygu ve heyecan boyutunda ortaya çıkaracak fırsatlar oluşturmak. b. Öğrencilerin özenecekleri ve taklit etmek isteyecekleri somut örnekler göstermek. c. Öğrencilerin olumlu eğilimlerinin, diğer olumlu eğilimleri harekete geçirmesine imkân hazırlamak. d. Öğrencilerde teşvik edilen ve meydana gelen olumlu eğilimlerin davranışa ve aksiyona dönüşmesi için aklı ve iradeyi kuvvetlendirmek. e. Olumsuz eğilimlerin kötü davranışlar şeklinde tezahür ettiği durumlarda, kırıcı ve hakaret edici ifadeler yerine güzel ve yumuşak ifadelerle öğrencinin kendine saygısını muhafaza etmesini sağlamak. 68 Karakter eğitiminde arzu edilen başarıyı yakalamak için uygulayıcıların dikkat etmesi gereken bazı ilkeleri de eğitimciler şöyle belirlemişlerdir: Karakter eğitimi uygulamalarında öğrencilerin, a. Model almaları için uygun ortam oluşturulması ve iyi bir program yapılması, b. Ev, toplum ve okulda yapılacak faaliyetlere katılımını sağlanması, c. İyi karakter özelliklerini geliştirme, tecrübelerini artırmaları için her aşamada anlayış ve sezgilerini destekleyen eğitim materyalleri oluşturulması ve aktif katılımcılar haline gelmeleri, d. Nasıl iyi tercih yapacaklarına ve doğru kararlar vereceklerine kılavuzluk edilmesi, e. Karakter özellikleri ve gelişimleri doğrultusunda başkalarıyla nasıl olumlu ilişkiler kurup geliştireceklerini öğrenmeleri, f. Okul kültürü ve ilişkileri üzerine köklü bir eğitim almaları,

68

Beyza Bilgin, Mualla Selçuk, Din Öğretimi, Gün Yayıncılık, Ankara 2000, s.105–107

28

g. Bu eğitim uygulamalarını sadece bir program olarak değil kesintisiz bir süreç olarak yaşamaları, h. Her şeyin en iyisini yaparak, etraflıca okul reformlarıyla birlikte kaynaklar ve teoriler hakkında bilgilendirilmesi ve öğretmen öğrenci birlikteliğinin önemle teşvik edilmesi, i. Öğretmen ve öğrencilerin hep birlikte gayret ederek en iyiyi ve güzeli ortaya çıkarıp gerçekleştirmeleridir. 69 Yukarıda geçen öğretmen, okul personeli, öğrenciler ve programın kendisiyle ilgili prensip ve ilkeler, karakter eğitimi programlarının başarıya ulaşmasında ve öğrenciler üzerindeki hedef kazanımların gerçekleşmesinde hayati bir öneme sahiptir. Bu prensip ve ilkeler kendi anlam ve hedef bütünlüğü içinde ne ölçüde uygulanarak benimsenirse başarı da o ölçüde gerçekleşecektir. 5. Karakter Eğitimi Modeli Geliştirme Sosyal, kültürel, bilimsel vb. yönlerden, farklı boyutlarıyla sürekli değişen hayat, insanın hayatı öğrenmesini, dolayısıyla eğitimini amaç edinen eğitim bilimlerini her an yeni arayışlara sevk eder. Eğitim felsefelerinin tekâmülü, eğitim programlarının yenilenmesi ve değiştirilmesi, farklı eğitim modellerinin geliştirilmesi ve bunlara bağlı olarak farklı yöntem ve tekniklerin uygulanması ise hayatın değişmeyen ilkesi “değişim”in zaruri bir tezahürü olmuştur. Ülkemizde de 2006 yılı itibarıyla yenilenen ilköğretim DKAB programında “yapılandırmacı” (Constructivist) eğitim felsefesi benimsenmiş ve yaparak yaşayarak öğrenme uygulamaları öne çıkarılmıştır. Bu itibarla derslerin işlenişindeki yaklaşımlar bu eğitim anlayışına uygun hazırlanmaya başlanmıştır. Ne var ki henüz Türkçe, Matematik, Sosyal Bilgiler gibi temel derslerin dışında bu eğitim felsefesine ve yaparak yaşayarak öğrenme anlayışına tam olarak geçilememiştir. Bu, en azından İlköğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi dersleri için böyledir. Yenilenen müfredata uygun olarak, Din
69

Character Education Informational Handbook & Guide, s.2 http://www.ncpublicschools.org/docs/charactereducation/handbook/content.pdf ( 1 Kasım 2004)

29

Kültürü ve Ahlâk Bilgisi derslerinin öğretimine yönelik, öğretmenlerin ihtiyaç duydukları farklı öğretim modelleri ve yöntemlerinin de yetersiz olduğu söylenebilir. Bu sebeple ilköğretim okulu öğrencilerinin yaş seviyesine ve gelişim özelliklerine uygun bir ahlâk eğitimini hedef alan destek bir karakter eğitimi programına ihtiyaç vardır. Bu bağlamda sözü edilen, problem ve ihtiyacın tanımlandığı; amaçlarının ve hedef kitlesinin belirlenerek özel hedeflerinin ve ilkelerinin tespit edildiği ve yenilenip geliştirilen eğitim-öğretim teknikleri ile yapılacak eğitim uygulamalarının ve ölçme değerlendirmelerinin hazırlandığı, DKAB programı ünite konularıyla eşgüdümlü özgün bir karakter eğitimi modeline duyulan ihtiyaç bu tezin hareket noktası olmuştur. Sözü edilen niteliklere sahip bir karakter eğitim modelinin nasıl olması gerektiği ihtiyaç ve durum analizi bölümünde ele alınmıştır.

II. İhtiyaç ve Durum Analizi
1. Problem ve Karakter Eğitimine Olan İhtiyaç Hızla gelişen iletişim ve bilişim teknolojilerinin oldukça çeşitlendiği dünyada insanların ihtiyaçları da buna bağlı değişmekte ve artmaktadır. Konuya çocukların din eğitimi açısından baktığımızda bu gelişmelerden hem ebeveynin ve çocukların, hem de toplumun üzerinde meydana getirdiği etkiler beraberinde yeni durumları, ihtiyaçları ve buna bağlı olarak yeni arayışları getirmektedir. Çünkü artık, hem bilgi kaynakları, eğitim programları ve eğitim materyalleri geçmiş dönemlerdekilerin aynısı değildir. Bugün, anne babaların ekonomik, kültürel ve sosyal hayat şartları değişmiş, çocukların öğrenme kapasite ve imkânları artmış, toplumsal hayata uyum sağlayabilmek için ihtiyaçları daha çok çeşitlenmiştir. Fakat her türlü suçların korkutucu boyutlara ulaştığı, okullarda işlenen suçların ve suç işleme yaşının gittikçe düşmesi eğitimcileri ve aileleri dehşet içinde düşünmeye sevk ettiği bir dünya, bu tablonun ağır bir manzarasıdır.

30

Bunun için nihai hedefi bedenen ve ruhen sağlıklı insanlar yetiştirmek olan eğitime özellikle de din eğitimine büyük görev düşmektedir. Ülkemizde, özellikle şehirlerde olmak üzere, okul öncesi eğitimle birlikte örgün eğitime başlama yaşı beşe inmiştir. İlköğretimin zorunlu sekiz yıla çıkması ve ilköğretimden sonra liseye devam eden öğrencilerin sayısının oldukça yüksek olması örgün eğitimde DKAB programlarının kalite ve verimlilik bakımından önemini bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Son yıllarda gerek ilköğretim, gerekse ortaöğretim DKAB programlarında içerik ve uygulama bakımından yapılan değişiklikler bunun bir sonucudur. Ne var ki kişilik oluşumunda ve karakter gelişiminde önemli bir dönem olan ilköğretim aşamasında, çocuklar için karakter eğitimine dair özgün ve özel amaçlı karakter eğitimi uygulamaları pek yoktur. Aslında 2006 yılı İlköğretim DKAB Öğretim Programında belirlenen altı öğrenim alanından 70 birinin Ahlâk, diğerinin Hz. Muhammed’in hayatı bu dönemde çocuklar için karakter eğitimine duyulan ihtiyacı göstermektedir. Giriş kısmında ve daha sonraki kısımlarda da değindiğimiz üzere gerek ev ortamında, gerekse toplumsal ortamda çocukların ahlâkî yönden gelişimini olumsuz etkileyecek faktörlerin ve örneklerin artmış olması, onların kişilik gelişimine katkıda bulunacak, ahlâkî değerleri kazanmalarına imkân sağlayacak karakter eğitimi programlarına ve çalışmalarına duyulan ihtiyacı daha gerekli hale getirmektedir. Okulda veya okul dışında uygulanan karakter eğitimi programlarının, ailelerin, öğretmenlerin ve toplumun çocuklar üzerindeki beklentilerini gerçekleştirmek için da son derece gerekli olduğu görülmektedir. Bu, aynı zamanda okul içi suçların önlenmesinde, huzurlu aile yuvalarının temininde ve emniyet ve güven içinde yaşayan bir toplumun tesisinde hayati bir görevi yerine getirecektir. Bu bakımdan, çocukların gelişim özelliklerine uygun, kültürel ve sosyal ihtiyaçlarına cevap veren evrensel ahlâkî değerler içeren, din öğretimi programıyla bütünleşmiş, verimli ve yeni eğitim öğretim teknikleriyle uygulanan bir karakter eğitim modelinin ne kadar faydalı olabileceği ortadadır.

70

bkz. İlköğretim DKAB Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu, s.13–17

31

2. Karakter Eğitimi Modelinin Hedef Kitlesi ve Hedefleri Hedef Kitle Karakter eğitimi modelimizin uygulanacağı hedef kitle, Türkiye’de zorunlu din öğretiminin verildiği İlköğretim okullarındaki öğrencilerdir. Onların gelişim seviyeleri dikkate alınmış ve bu karakter eğitimi modelinin bu yaş grubuyla sınırlandırılması zorunlu olmuştur. görülmüştür. Karakter Eğitimi Modelimizin uzak, genel ve özel hedefleri aşağıdaki gibi belirlenmiştir. Uzak Hedef 71 Belirlenen hedef kitleye Türk Milletinin milli ve manevî değerleri çerçevesinde evrensel ahlâkî faziletleri öğreterek iyi karakterli şahsiyetler yetişmesine katkıda bulunmak. Buna göre; Genel Hedefler Toplumda evrensel ahlâkî değerleri benimsemiş ve bunları kendi şahsında birer fazilet olarak kazanmış fertler yetişmesi, Ahlâkî değerlerin evrenselliğini ve hayatı yaşanabilir kıldığını fark eden iyi şahsiyetli insanlar yetişmesine yardımcı olmak, Evrensel insani değerlerle İslâm’ın ahlâkî değerlerin uyuştuğunu fark etmiş ve diğer din mensuplarıyla barış ve hoşgörü içinde yaşayabilen iyi dünya vatandaşları yetişmesine katkıda bulunmak. Bu genel hedeflere ulaşma doğrultusunda belirlenen, Özel Hedefler Hedef kitle içinde yer alan öğrencilerin, tespit edilen temel evrensel ahlâkî değerler üzerinde uzak ve genel hedefler çerçevesinde benimsemeleri ve kazanmaları öngörülen ahlâkî değerler, “güvenilir, merhametli, cömert, adil, temiz, sorumlu, saygılı, çalışkan, ümitli, kanaatkâr, kadirşinas, mütevazı, hoşgörülü, cesur” olarak belirlendi. Bu sebeple hedef kitlenin İlköğretim 4.5.6.7.8. sınıf yani 10–14 yaş seviyeleriyle sınırlandırılması uygun

Hedeflerin sınıflandırılması ve terminolojide Özcan Demirel’in “Kuramdan Uygulamaya Eğitimde Program Geliştirme” adlı eseri temel alınmıştır. Ankara 2000; s. 111 vd.

71

32

Söz konusu evrensel değerleri şahsiyetlerinin oluşmasında birer iyi karakter haline getirmiş, üstün ahlâkî nitelikler kazanmış, vatanını ve milletini sevmenin yanında evrensel kültürü anlayıp taşıyabilecek, aynı dünyayı paylaştığı diğer insanlarla bir dünya vatandaşı olma bilinci içinde yaşayabilen ve hayatı sevgi, haklara saygı merkezli anlayıp yaşayan üstün insanî değerlerle donanmış şahsiyetler yetiştirmek karakter eğitimi modelinin ayrıca özel hedefleri arasında yer alır. 3. Karakter eğitimi modelinin uygulanmasında dikkat edilecek ilkeler Karakter eğitimi uygulamalarında karakter eğitimi programlarının iyi hazırlanması, bunu uygulayan öğretmenlerin iyi yetişmiş olması ve uygun, verimli bir ortamın hazırlanmasının önemli olması kadar önemli bir husus da öğretmenlerin eğitim sürecinde hassasiyetle dikkat etmesi gereken ilkeler vardır. Bunlara uymak programın hedeflerine ulaşmasında en az diğerleri kadar etkili ve önemlidir. Karakter eğitimi programlarının özellikle kurumsal planda yıllardır uygulandığı Amerika’da karakter eğitim uzmanlarının ortak tecrübelerinden oluşan bazı ilkeleri Thomas Lickona aşağıdaki gibi belirlemiştir. Öğretmenin dikkat etmesi gereken genel ilkeler: 72 a. Öğretmen sınıfta, öğrencileriyle ilişkilerinde bir ahlâkî model ve fikir rehberi olmaya dikkat etmelidir. b. Öğretmen sınıf içinde, öğrencilerin ahlâkî gelişimine katkıda bulunacak şekilde, kendini kontrol ve muhataba saygı çerçevesinde bir ahlâkî disiplin oluşturmalıdır. c. Öğretmen sınıf üzerinde güçlü etki meydana getirecek olan saygınlık, çekicilik ve vakarını korumalıdır. d. Öğretmen paylaşarak, bölümüne öğrencilerin eşit giderek alacağı kararları için ifade öğrencilerle aralarında iş edebileceği sorumluluk almaları kendini

öğrencilerin

demokratik bir ortam oluşturmalıdır.
Bkz. Thomas Lickona, The Teachers Role in Character Education, Journal of Education, volume 179, number2, s. 66–76
72

33

e. Ahlâkî etmelidir.

değerlerin

öğretilmesinde önceden

ve

bu

değerlerin takip

ilişkilendirilmesinde

hazırladığı

programı

f. Öğrencilerin sosyal ve ahlâkî yeteneklerini gelişmesi için sürekli uygulamaya dayalı, eğitici bir yol olan işbirliğiyle çalışmayı desteklemelidir. g. Öğretmen değerler ve ahlak eğitiminde kendi akademik gelişiminin yanı sıra, ahlâkî gelişimine de aynı ehemmiyeti göstermelidir. h. Öğretmenin öğretmeye i. ahlâken doğruları biliyor olması ve bunları ahlâkî yoğunlaşmış olması, onda güzel

davranışların ortaya çıkmasına mani olmamalıdır. Öğretmen öğrencilerin kişisel ilişkilerinde çıkan her türlü karışıklık ve anlaşmazlığı zamanında çözerek ileride daha büyüğüne sebep olabilecek sataşma, haksızlık ve şiddetin önüne geçmelidir. Karakter eğitimi programını uygulayan öğretmenlerin uyması gereken genel prensiplerin yanında kendi şahıslarında sahip olması gereken güzel karakter özellikleri vardır. Çünkü okulda yapılan bir karakter eğitiminde öğretmen öğrencilerinin gözü önünde her zaman canlı bir model ve örnek şahsiyettir. Onun öğrencilerine kazandırmak istediği karakter özellikleri onlara anlattıklarından daha çok kendisinden tezahür eden söz, davranış ve tutumlarla birlikte kendi karakter özellikleridir. Bu bakımdan öğretmenin sahip olması gereken karakter özellikleri eğitim uzmanlarınca önemli görülmüştür. 73 Dolayısıyla karakter eğitimi yapan bir öğretmende şu özelliklerin bulunması gerekir: a. Güçlü bir sezgi ve kavrayışa sahip, kendini bilen, yürekli, cesur ve cazibe merkezi olmalıdır. b. Kendini kontrol eden, sorumluluk duygusu ve iyi niyetiyle sebeplerden sonuçlara gitmeyi bilmelidir.

Karakter eğitiminde öğretmenin öğrenciye kendi değerlerini kabul ettirmesi için başka ilkeler için bkz. Thomas Gordon, Etkili Öğretmenlik Eğitimi, YAPA Yayınları, İstanbul 1993, s. 200– 205

73

34

c. Kendini ve dikkatini yaptığı işe vermeli, huzur ve sükûnetini muhafaza etmeli ve başarmak istediği işe teksif olmalıdır. d. Kendine güvenmeli, ümitli ve sabırlı olmalı gayesine ulaşmada kesin inançlılığını hiçbir zaman kaybetmemelidir. e. Şefkatli, merhametli, hoşgörülü ve yerine göre müsamahakâr olmalı affedici bir karaktere sahip olmalıdır. f. Cömert, gani gönüllü, fedakâr ve daima ikram eden taraf olmalıdır. g. Çevresine karşı anlayışlı olmalı ve istişare ve işbirliğini tercih etmeli işinde daima istekli olmalıdır. h. Kibir ve gösterişten uzak, sadelik içinde olmalı; nezaket ve kibarlığı ile mütevazı tavırlara sahip olmalıdır. i. Doğruluk, mertlik, samimiyet ve içtenlikten ödün vermemeli; dürüstlük ve iffetini muhafaza ederek güvenilir bir şahsiyet olmalıdır. j. Kendisine saygı duyan, ince düşünceli, başkalarınca da sevilip sayılan biri olmalı ve kılık kıyafet olarak bakımlı olmalıdır. k. Her zaman dengeli, ölçülü, ılımlı olmalı ve iç huzuruyla mutedil bir hayat tarzına sahip olmalıdır. l. Çalışkan, gayretli, mücadeleci, başarısından emin, mütehammil ve sebatkâr olmalıdır. m. Her zaman en iyiyi, daha iyiyi tercih eden ama kolaylaştırmayı prensip kabul etmeli; kalbî temizliğini ve saf niyetini bozmamalıdır. n. İnsanlara karşı anlayış ve duyarlılığa sahip, yardımsever olmalı ve insan hayatının her alanına saygı duymalıdır. o. Kendi nefsanî arzularını kontrol edebilen, emir ve yasaklara itaat eden doğru bir istikamet ve istikrar üzere olan bir kişi olmalıdır. p. Hayatın asıl amacını ve nihâi mesuliyeti unutmamalı ve Allah’ın kendisine verdiği kabiliyet ve imkanları doğru kullanmalı hizmet şuurunu kaybetmemelidir.

35

q. Her insanın irade ve hürriyet sahibi olduğunun farkında olarak ilahi iradeye teslim olan ve başa gelene rıza gösterebilen bir kimse olmalıdır. r. Girişken, yeniliklere açık, cesur; ama uyanık olmalı ve hayatı; geçmiş, şu an ve gelecek boyutlarıyla algılayabilmeli, hayatını buna göre planlayabilmelidir. 74

4. Karakter Eğitimi Modeli öğretim teknikleri ve ölçmedeğerlendirme Eğitim-öğretim faaliyetlerinde eğitim programlarının kusursuz olması kadar, iyi bir uygulama planının yapılması, kullanılan tekniklerin, yöntemlerin doğru seçilmesi ve bunların etkili kullanımı ve hedeflere ne ölçüde ulaşıldığının ölçülmesi de şüphesiz büyük önem arz eder. Eğitim programlarında yer alan konuların içeriği, programın hedefleri ve uygulama alanlarının ne olduğu, onu uygulamada hangi tekniklerinin kullanılacağını da başarıyı önemli ölçüde etkiler. Uygun öğretim teknikleriyle ve doğru eğitim materyalleriyle yapılacak eğitim faaliyetlerinin istenilen başarıya ulaşmada büyük katkısı olduğu kabul edilen bir gerçektir. 75 Bu bakımdan, karakter eğitimi modelinde eğitim uygulamalarının hemen başında, din kültürü ve ahlâk bilgisi programı öğrenme alanları ve ünite konularıyla eşgüdümünü de gösteren ayrıntılı bir planlama taslağı hazırlanmalıdır. Yine eğitim uygulamalarına geçmeden önce modelin uygulanacağı davranışlarını öğrencilerin ilgili ahlâkî bir değer hususunda tutum Bu ve değerlendirecek ölçek geliştirilmelidir. ölçekle

karakter eğitimi modelinin uygulanmasından sonra da uygulanmasını öngörerek hedef kazanımların gerçekleşme oranını görme imkânı; plan ve uygulama üzerine gerekli düzeltmelerin yapma imkânı oluşturulmalıdır. Böylece öğretmen, eğitim modelinde belirlenen kazanımlar ve temel beceriler bakımından öğrencilerin ne durumda olduğunu görme imkânına
Bu bölüm, http://www.teachingvalues.com/principlesummary.html (18 Şubat 2005) adresinden “Principles for Character Education” bölümünden uyarlanmıştır. 75 Bkz. Özcan Demirel, Eğitimde Program Geliştirme, s.6–8
74

36

sahip

olur.

Modelin de

uygulanmasından kendisinin ve

sonra

yapılacak

ölçme ve

değerlendirmeyle

öğrencilerinin

performansını

gelişimini görür ve değerlendirme yapar. Bu bağlamda, karakter eğitimi modelinin uzak, genel ve özel hedeflerini Öğrenme”, belirlenmiştir. Üçüncü bölümde, bahsedilen planlama, hedef davranış gelişim ölçeği ve adı geçen tekniklerin ne olduğu, bunların karakter eğitimine uygunluğu, öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu, avantajlı ve sınırlı yönleri, amaçları ve uygulanışı hakkında ayrıntısıyla bilgi verilerek analizi yapılmıştır. 5. Karakter Eğitimi Modelinde, DKAB Programı ünite konularıyla eşgüdüm Karakter eğitimi modelinin uygulanacağı yaş grubu 10 ila 14 yaş çocuklarıdır. Bu, ülkemizde zorunlu eğitim kapsamına giren, ilköğretim okullarında DKAB dersi alan 4.5.6.7.8. sınıf öğrencilerine karşılık gelir. Bu bakımdan, karakter eğitimi modelimizin muhatap yaş grubumuzun aldığı formel ve zorunlu din eğitimi programıyla ‘eşgüdümlü olarak’ yürütülmesinin daha doğru ve faydalı olacağı mülahaza edilmiş ve buna göre planlama yapılmıştır. Buradan hareketle karakter eğitimi modelinin içeriğini oluşturan on dört temel evrensel ahlâkî değer, adı geçen program dikkate alınarak belirlenmiştir. Karakter eğitimi modelimizin eğitim uygulamaları da DKAB Programı üniteleriyle eşleştirilmiştir. Bu eşleştirme yapılırken bu programın öğrenme alanları ve ünite konularının içeriği dikkate alınmıştır. Uygulamaların başında yer alan planlamada bu eşgüdümün uyumlu yürüyebilmesi için sınıflara göre tanzim edilmiştir. Karakter eğitimi modelinin uygulama planında, 4.5.6.7.8. sınıflardan her biri için bir eğitim yılında on dört ahlâkî değerin uygulanması öngörülmüştür. dolayısıyla “Fotoğraf hedef kazanımlarını istenilen Yazma” seviyede olarak gerçekleştirecek öğretim teknikleri “Hadise Yorumlama”, “Yaparak Yorumlama”, “Yaratıcı

37

Karakter eğitimi uygulamalarının her birinin başında yer alan planlama kısmında DKAB Programı üniteleriyle eşgüdümünü gösteren içeriği ve DKAB Programını, öğrenme alanlarını, ünitelerini ve ünite konularını sınıflara göre gösteren tablo Ek1’de verilmiştir. 6. Karakter Eğitimi Modelinin Özgünlüğü a. Yardımcı Eğitim Modellerine Olan İhtiyaç Resmi eğitim kurumları ve programları yanında bireyler, araştırma merkezleri ve gönüllü kuruluşlar da ülkemizde karşılaşılan eğitim problemleri ve ihtiyaçlarına çözüm aramak, projeler oluşturmak ve alternatif yaklaşımlarla çözümlere yardımcı olmak durumundadırlar. Bu demokratik manada toplumsal bilincin bir gereğidir. 76 Toplumun değer yargılarına, tarihi ve kültürel dokusuna uygun olmayan çözüm önerileri uygulanabilir özellik taşımazlar. Bilimsel temelleri ne kadar sağlam olursa olsun teklif edilen alternatif çözümler toplumun kültürel değerler sistemi ile uyuşmuyorsa problemlere çözüm olma niteliğinden de uzak kalacaktır. 77 Bu bağlamda, karakter eğitimi modelimizin çatısını oluşturan evrensel ahlâkî değerlerin belirlenmesinde bütün insanlığa peygamber olarak gönderilen ve bir hidayet peygamberi olan Hz. Muhammed’in referans olarak alınması ve içeriğin oluşturulmasında onun hayatından örneklerin seçilmesi toplumumuzun devraldığı manevi mirası ve kültürel değerleriyle uyumu ifade eder. İlköğretim DKAB programında “ahlâk” ve “Hz. Muhammed” öğrenme alanlarıyla ahlâk eğitimi üzerinde bir içerik vardır. ihtiyaçtır. Bu eksiklik ve ihtiyacı karşılayacak yardımcı eğitim tekniklerine, materyallerine ve öğretim modellerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu öğretim modellerinin başarılı olması için yine öğreteni değil; öğreneni merkeze alan,
76 77

Ancak bu içeriğin

uygulanması için değişik ve özgün eğitim faaliyetleriyle desteklenmesi de bir

Halis Ayhan ve Diğerleri, Din ve Ahlâk Öğretiminde Yeni Yaklaşımlar, İstanbul 2004; s.9 a.g.e. s.10

38

demokratik yaklaşım benimsenmeli ve farklı bilgi kanallarını da kullanılmasına önem verilmelidir. 78 Söz konusu ihtiyaçları karşılayabilmeyi hedefleyen bu çalışma şu özellikleri bakımından özgün olma gayesini gütmektedir: i. İlköğretim okullarında uygulanabilecek bir karakter eğitimi modeli olma. “Yapılandırmacı eğitim” anlayışına uygun olarak DKAB Programının performansını olumlu yönde etkileyecek bir model olma. ii. DKAB Programı üniteleriyle eşgüdümlü bir karakter eğitimi modeli olma. iii. Temel evrensel ahlâk ilkelerini Hz. Muhammed ahlâkını referans alarak kazandırmayı hedefleyen bir karakter eğitimi modeli olma. iv. Eğitim uygulamalarında karakter “Hadise Yorumlama”, kullanarak ve “Fotoğraf “Yaparak Yorumlama” gibi daha önce bu şekliyle kullanılmamış öğretim tekniklerini eğitiminde Öğrenme” ve “ Yaratıcı Yazma” tekniklerine yeni bir boyut katarak kullanma. v. Kullandığı dört farklı öğrenme tekniği ve hedef davranış gelişim ölçeğiyle öğreneni merkeze alan ve sosyalleşmeyi destekleyen bir model olma

b. Karakter

Eğitimi

Modelinin

Yapılandırmacı

Eğitim

Anlayışına Uygunluğu Karakter eğitimi modelinde eğitim uygulamalarının İlköğretim DKAB Programı üniteleriyle eşgüdümlü olarak yürütüleceği öngörüsünden hareketle, onların eğitim yaklaşımlarında bir uyum hatta aynılık olması, modelin başarısı bakımından oldukça önemlidir.

Bkz. Ayla Oktay, “21. Yüzyılda Yeni Eğilimler ve Eğitim”, Orhan Oğuz, Ayla Oktay, Halis Ayhan, 21. Yüzyılda Eğitim ve Türk Eğitim Sistemi, s. 27–31

78

39

İlköğretim DKAB Programında, yapılandırmacı yaklaşım, çoklu zekâ, öğrenci merkezli öğrenme dikkate alınmıştır. Buna göre öğrenme sürecinde öğrencilerin ön bilgileri harekete geçirme, gelişim düzeylerini dikkate alma, etkili iletişim kurma, anlam kurma, uygulama ve değerlendirme kavramları hususi bir önem kazanmıştır. Programdaki öğrenen merkezli eğitimi temel alan yapılandırmacı yaklaşım ise, öğrenme sürecinde öğrencinin
79

faal

katılımına ve öğretmenin rehberlik görevine ağırlık vermiştir.

Bu meyanda yapılandırmacı eğitim anlayışının ne olduğu, hedefleri, uygulamaları, değerlendirmeleri, öğrenenin ve öğretenin görevleri 80 gibi bazı temel hususları özet olarak ortaya koymakta yarar vardır. “Constructivism” olarak ifade edilen “Yapılandırmacılık”, var olan tecrübelerimizi yansıtarak, yaşadığımız dünyadaki anlamalarımızı kendimiz yapılandırmamız üzerine kurulan bir öğrenme felsefesidir. 81 Yapılandırmacılık, her yeni bilginin, önceden yapılanmış bilgilerin üzerine bina edildiğini kabul eder. Bu bağlamda yapılandırmacı öğrenme, var olan bilgilerle yeni olan öğrenmeler ilişkilendirip arasında bağ kurma yani her yeni bilgiyi yeni var bir olanlarla bilgi ile bütünleştirme sürecidir. Öğrenen,

karşılaştığında, dünyayı tanımlama ve açıklama için önceden oluşturduğu kurallarını kullanır veya algıladığı bilgiyi açıklamak için yeni kurallar oluşturur. Yapılandırmacı öğrenmede temele alınanlar; Bilgiyi araştırma, yorumlama ve analiz etme; bilgiyi ve düşündürme sürecini geliştirme; geçmişteki yaşanan tecrübelerle yeni yaşantıları bütünleştirme olarak özetlenebilir. 82 Yapılandırmacı eğitimde öğrenenler, bilgiyi olduğu gibi kabul etmezler, bilgiyi yaratır ya da tekrar keşfederler. 83 Buradan hareketle, eğitim felsefecilerine göre, yapılandırmacı eğitim yaklaşımının üç peşin hükümden yola çıktığını söylemek mümkündür. Birincisi; bilgi, pasif olarak ya da öğrenenlerin kişisel bir katkısı olmaksızın inşa edilemez. İkincisi, bilgi öğrenenin anlaması ve öğrenmeye
79

80
81 82

İlköğretim DKAB Öğretim Programı ve Kılavuzu, s.8–9

Bkz. Özcan Demirel, Kuramdan Uygulamaya Eğitimde Program Geliştirme, s. 233–237

http://www.funderstanding.com/constructivism.cfm (05 Ekim 2006) Jacqueline G.Brooks and Martine G. Boks, The Case for Constructivist Classrooms, s. 9 (Hasan H. Şaşan, “Yapılandırmacı Öğrenme”, http://www.egitim.aku.edu.tr/yapilandirma.doc. (19 Ocak 2007) 83 David N. Perkins “The Many Faces of Constructivısm.” Educational Leadership, s.7

40

uyum sağlaması sonucunda ortaya çıkar. Yani kişi kendi tecrübeleri, bilgi ve birikimleriyle tartışılan konu arasında ilişki ve uyum kurarak konuyu anlar. Üçüncü olarak, bilgi etkileşim sonucu oluşturulur. Kullanılan dil ve içinde yaşanan sosyal yapı bu etkileşimde önemli rol oynar. 84 Hedefleri bakımından yapılandırmacılık ise, öğrenenlere öğrenmeyi öğretmek ve onlar için bilgiyi anlamlı kılmaktır. Bilgiyi nasıl ve nerede kullanacağını bilen, kendi öğrenme yöntemlerini tanıyıp etkili bir biçimde kullanan ve yeni bilgiler üretmede önceki bilgilerinden yararlanan fertler yetiştirmektir. 85 Böylece fertler kendi düşünce ve yorumlarını geliştirirler, etkili düşünme, mantıksal çıkarım yapma, sorun çözme ve farklı ve yeni öğrenme becerileri kazanırlar. 86 Bu manada her fert özgür ve kendine özgüdür. Yapılandırmacı eğitim, her öğrenen için belirli kalıplarda hedefler belirlemek yerine daha geniş kapsamlı, esnek hedefler tayin eder ve öğrenenlerin kendileri için farklı hedefler belirleyeceğini öngörür. 87 Yapılandırmacı eğitim yaklaşımında öğrenme ortamı bilgilerin aktarıldığı bir yer değil; öğrencilerin bağımsız düşünme ve problem çözme yeteneklerini geliştirdikleri yerdir. Bu anlamda öğretmenin öğrencilerle uygun bir kanalla iletişim kurması, onların yorum yapma, anlamlandırma, karşılaştırma ve sonuç çıkarma yeteneklerini destekleyecek sorular sorması gerekir. “Niçin, sizce nasıl, olmasaydı ne olurdu, nasıl bir sonuca ulaştın” gibi sorular bunlardan bazılarıdır. Yapılandırmacı eğitimde, bilginin ezberlenmesi yerine özümsenmesi asıl amaçtır. Hedef davranışlar buna göre belirlenmeli, değerlendirme de yine buna göre yapılmalıdır. 88 yapılırken, Yapılandırmacı eğitim uygulamalarında yerine, değerlendirme öğrencileri birbirleriyle karşılaştırmak

Recep Kaymakcan, “Türkiye’de Din Eğitiminde Çoğulculuk ve Yapılandırmacılık: Yeni Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Programı Bağlamında Bir Değerlendirme” Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, Ocak 2007, s.181 85 John Abbott and T. Ryan “Consstructing Knowledge, Reconstructing Schooling” Educational Leadership, s. 68, November, 1999; s.66–69 86 C. Alkan, D. Deryakulu ve N. Şimşek. Eğitim Teknolojisine Giriş, Ankara 1995; s. 57 87 John H.Hooloway, “Caution Constructivism Ahead” Educational Leadership, November, 1999, s. 85 88 Bkz. Jacqueline G.Brooks and Martine G. Boks, a.g.e, s. 96–97

84

41

onların daha iyi öğrenmelerini sağlayacak olan, öğrenimlerini birbiriyle paylaşmalarına fırsat hazırlama yolu tercih edilir. 89 Yapılandırmacı eğitim yaklaşımını benimseyen öğretmen, bir yol gösterici ve rehberdir. Öğretmenler, problemi öğrenenler için kendileri çözmek yerine öğrencinin çözümlemesi için ortam hazırlarlar. Öğretmen düşündürücü sorular sorarak öğrenenleri araştırmaya ve problem çözmeye teşvik eder. Bunu yaparken neyi ya da nasıl düşüneceğini söylemez, onu bilgiyi keşifte serbest bırakır. 90 Öğrenmenin kontrolü elinde olan öğrenci, öğrenmeye öğretmeniyle birlikte yön verir. Öğrenenlerin önceki yaşantıları, öğrenme tarzları, bakış açıları öğrenmelerine yön verir. 91 Öğrenen, öğrenme ortamlarındaki öğretici sorularıyla diğer bireylerin gelişimine de katkıda bulunur. Süreci öğretenle birlikte yönlendiren ve daha çok faal olan öğrenendir. 92 Yapılandırmacı eğitim yaklaşımına din eğitimi ve öğretimi açısından baktığımızda İngiliz din eğitimcisi M. Grimmet, yapılandırmacı eğitim yaklaşımının dine uyarlanması hususunda şu üç prensibi öne çıkardığını görüyoruz. Ona göre: a. Öğrencilerin ferdi ve sosyal özellikleriyle konuların içeriği dinamik olarak ilişkilendirilmeli ve bilgiler eleştirel ve yansıtıcı olarak değerlendirilmelidir. b. Dini içerik ile öğrencilerin yaşayarak, uygulayarak öğrendikleri arasında açık bir ilişki ortaya konmalıdır. c. Dini içeriğin yorumları öğrenilmesin öğrenmede öğrenci merkezli olmalı olmalı, ve öğrenci deneyimleri belirleyici öğretmen

yapılandırılmış yorumlarla süreci desteklemeli ve öğrenmeyi pekiştirmelidir. 93 Yapılandırmacı eğitim anlayışıyla geleneksel eğitim anlayışlarını 94 bazı yönleriyle karşılaştırdığımızda yapılandırmacı eğitim anlayışının olumlu farkı daha belirgin olarak ortaya çıkar.
Yapılandırmacı eğitimde ölçme değerlendirme için bkz. Osman Titiz, “Yeni Öğretim Sistemi” vd. Zambak Yayınları, İstanbul 2005, s.41 90 Jacqueline G.Brooks and Martine G. Boks “The Courage ta be Constructivist.” Educational Leadership, s. 23 91 Jacqueline G.Brooks and Martine G. Boks, The Case for Constructivist Classrooms, s. 10 92 Titiz, a.g.e, s.53–58 93 Recep Kaymakcan, a.g.m, s.184
89

42

c. Geleneksel

eğitim

anlayışıyla,

yapılandırmacı

eğitim

anlayışlarının karşılaştırılması
Geleneksel Eğitim Anlayışına Göre
Bilgi, fertlerin dış dünyasındadır, ve okuduklarını iyi konuları öğretmenlerden öğrencilere transfer edilir. Öğrenciler, öğrenirler. öğrenirler. Öğrenciler, hatırında kalanları tekrar dinlediklerini Öğretmen ölçüde öz kavramları

Yapılandırmacı Eğitim Anlayışına Göre
Bilginin kişisel bir manası vardır. Bilgi, bir fert olan öğrenciler tarafından meydana getirilir. Öğrenciler, kendi bilgilerini bir mana arayışı ve düzen içinde yapılandırırlar. Onlar, işittiklerini, okuduklarını ve gördüklerini önceki öğrendikleri ve yaşantıları öğrendiği üzerine kavram temellendirip ve içeriği yorumlayarak alırlar. Öğrenciler

açıklayabildiği

öğrenciler

edebildiklerinde öğrenme başarılıdır. Öğrenme tekrara dayanır. Öğrenciler, üzerine öğretmenin bilgiyi kayıt yaptığı “boş bantlar” olarak görülür. Öğretmen, arar. Öğrenciler çoğunlukla yalnız çalışırlar. Bilgi sabittir. Ölçme değerlendirme eğitimden ayrı bir öğrencilerin öğrenmelerini

yaşantılarında

örneklendirebilip

uygulayabildiklerinde öğrenme başarılıdır. 95 Öğrenme etkileşimle gerçekleşir ve öğrencinin bildikleri üzerine bina edilir. Öğretmen, öğrencilerle diyalog kurarak ve ortam hazırlayarak onların kendi anlamlarını yapılandırmalarına yardımcı olur. Öğretmen ileriki derslerde kullanmak üzere değerlendirmek için onların doğru cevaplarını öğrencilerin kavramalarını anlamak için onların bireysel bakış açılarını arar. Öğrenciler çoğunlukla grup halinde çalışırlar. Bilgi dinamiktir. İfadelerle birlikte sürekli yeni şekil alır ve değişim gösterir. Ölçme değerlendirme eğitimle iç içedir. süreçtir. Sonuç önemlidir. Öğretmenin gözlemleri ve öğrenci çalışmaları, onların bakış açıları daha önemlidir. Süreç de sonuç kadar önemlidir. 96 Bilgi kanalları az ve sınırlıdır. Öğretim hazırlanır. Öğretme sürecinde öğretmenin durumları değerlendirilir.
94

Bilgi kaynakları çeşitli ve sınırsızdır. ve göre Öğretim programları öğrencilerin öngörülerine uyarlanır. Öğrenme süreci bağlamında
97

programları

öğretmenlerin öngörülerine

programlayanların

öğrenci

öğrenmeleri değerlendirilir.

Bu bölümde geçen “Geleneksel eğitim anlayışı” ifadelerinden daha önceki ilköğretim öğretim programlarında öğretmen merkezli yaklaşımlar kastedilmektedir. 95 Bkz.“Constructivist Learning by Dimitrios Thanasoulas” http://www3.telus.net/linguisticsissues/constructivist.html (11 Mart 2007) 96 bkz. Titiz, a.g.e, s.54 97 bkz. Demirel, a.g.e., s. 234–235

43

Yapılandırmacı eğitim anlayışı ve öğrenen merkezli eğitim yaklaşımları hakkında kısaca bilgi verdiğimiz ve son olarak geleneksel eğitim anlayışlarının ve yapılandırmacı eğitim yaklaşımlarının kısmen karşılaştırıldığı bu bölümde ortaya konan ilke ve yaklaşımların karakter eğitimi modelimizdeki, “Hadise Yorumlama”, “ Yaparak Öğrenme”, “Fotoğraf yorumlama” ve “ Yaratıcı Yazma” görmek tekniklerindeki mümkündür. ilke ve yaklaşımlarla karakter olabildiğince örtüştüğünü kullanılan Özellikle eğitimi modelinde

tekniklerin analizinin yapıldığı üçüncü bölümde ve ihtiyaç ve durum analizinin yapıldığı birinci bölüm ikinci kısımda ayrıca karakter eğitimi modelinin uygulanmasında dikkat edilecek ilkelerin ele alındığı alt bölümlerde ortaya konan eğitim yaklaşımlarının, yapılandırmacı ve öğrenen merkezli eğitim anlayışına uygun olduğu görülür. Bu alt bölümde ortaya konan bilgilerden hareketle, DKAB programı üniteleriyle eşgüdümlü olarak uygulanacak karakter eğitimi modelimizin özgün bir model olduğu kadar bugünün öğreneni merkeze alıp faal hale getiren yapılandırmacı eğitim yaklaşımlarını benimsediğini söyleyebiliriz.

III. Karakter Eğitim Modelinde İşlenen Temel Ahlâkî Değerler
Karakter Eğitimi Modelinde işlediğimiz on dört ahlâkî değeri tespit etmeden önce İlköğretim DKAB Öğretim Programı’nda değerlerin öğretimi bölümünde esas alınacak ahlâkî değerleri görmek yerinde olur. Bu programda Din öğretiminde ve ahlâkî değerlerin kazandırılmasında dikkat edilmesi gereken hususlar ve programda öğrenciler tarafından içselleştirilmesi öngörülen alt değerler aşağıdaki gibi sıralanmıştır: •Adalet •Aile kurumuna ve birliğine önem verme •Demokrasi bilinci •Dürüstlük •Alçak gönüllülük •Bağımsızlık •Bağışlama •Barış •Türk Bayrağına ve İstiklal Marşı’na saygı •Bilimsellik •Cesaret •Cömertlik •Çalışkanlık •Dayanışma •Doğa sevgisi •Doğal çevreye duyarlılık •Doğruluk •Dostluk •Duyarlılık •Emaneti korumak •Estetik •Fedakârlık •Gazilik •Görgülü olmak •Güvenirlik •Hakseverlik •Hakikat sevgisi •Hayâ •Hoşgörü •İbadet yerlerine

44

saygı •İffet •İyi niyet •Kadirşinaslık •Kanaat •Kardeşlik •Merhamet •Millet sevgisi •Millî birlik şuuru •Misafirperverlik •Mürüvvet •Namuslu olmak •Nezaket •Ölçülülük •Paylaşımcı olmak •Sabır •Sadelik •Sağlıklı olmaya önem verme •Samimiyet •Saygı •Sevgi •Sorumluluk •Sözünde durmak •Şehitlik •Şükür •Tarihsel mirasa duyarlılık •Temizlik •Tutumluluk •Türk büyüklerine saygı •Vatanseverlik •Vefa •Yardımseverlik. 98 Burada bulunan kültürel ve ahlâkî değerlerin birçoğu karakter eğitimi modelinde İlköğretim işlemek DKAB üzere Dersi belirlediğimiz on dört işlenen ahlâkî ahlâkî değerleri değerlerin kapsamaktadır. Karakter eğitim modelimizde sınıflar)

(4.5.6.7.8.

Öğretim

Programı’ndan

alınmasının sebebi, karakter eğitim modelimizin, kültürel ve coğrafi manada daha geniş ve yaş ve gelişim özellikleri bakımından yelpaze daha geniş dilimindeki öğrencilere hitap edebilecek niteliklere sahip olabilmesidir.

98

İlköğretim DKAB Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu, s. 22–23

45

a. Temel Ahlâkî Değerler, Hedeflenen Temel Becerilerin ve Hedef kazanımlar Tablosu
Karakter Eğitimi Modelinde Temel Ahlâki Değerler 1
Temiz olmak

Karakter Eğitimi Modelinde Hedeflenen Temel Beceriler
Temiz düzenli, bakımlı olmak

Karakter Eğitimi Modelinde Hedeflenen Kazanımlar
a. Bedenini ve kılık kıyafetlerini temiz tutar. b. Diş temizliğini yerine getirir. c. Çevresini kirletmez, kirletenleri uyarır. d. Güzel ahlâklı ve iyi niyetli olmanın bir iç temizliği olduğunun farkında olur. a. Kimsenin kötülüğünü istemez. b. Verdiği sözü yerine getirir. c. Dürüst olur, kimseyi aldatmaz. d. Zarar görecek olsa bile gerçekleri söyler. a. Başkalarını rahatsız edecek iş ve davranışlardan uzak durur. b. Hak ve sorumluluklarını bilir ve buna göre hareket eder. c. Kendisi haksızlığa uğradığında hakkını savunur. d. Haksızlığa uğramış birini gördüğünde ona yardımcı olur. a. Kendine ve çevresindekilere karşı görev sorumluluklarının farkında olur. b. Evde ve okulda üzerine aldığı görevi layıkıyla yerine getirir, sorumluluktan kaçmaz. c. Yaratıcısına karşı görevi olan ibadetlerini yerine getirir. d. Toplumsal görevlerini yerine getirmede ve grup çalışmalarında sorumlu davranır. a. Kendinden yardım isteyenlerin makul isteklerini geri çevirmez. b. Eşyalarını arkadaşlarıyla paylaşır ve hediyeleşmeyi sever. c. Evine gelen misafire değer verir, ikram eder. d. Çevresinde bulunan ihtiyaç sahiplerini tanır ve onlara yardım eder. a. Kendisine kötülük yapanları bağışlar. c. İnsanlara karşı kalbinde sevgi besler. d. Allah’ın yarattığı her canlıyı korur ve sever. e. Arkadaşlarına karşı yumuşak huylu olur ve kaba davranışlardan sakınır. a. Manevi ve kutsal değerlere saygılı olur. b. İçinde yaşadığı toplumun bütün fertleriyle sevgi ve saygıya dayalı ilişkiler kurar. c. Anne, baba, öğretmen ve diğer büyüklerine karşı saygı duyar. d. Farklı din ve inançtan kişilerle sağlıklı ilişkiler kurar.

Dürüst ve güvenilir olmak

Doğru sözlü ve iyi niyetli olmak

Adaletli, ölçülü olmak ve hakça davranmak Sorumluluk sahibi olmak

Hakkını savunan, haddi aşmayan; hak hukuk gözeten biri olmak Hak ve görevlerini bilmek, kimseye yük olmamak, iyi bir vatandaş olmak

Yardımsever ve cömert olmak

Cömert ve fedâkâr olmak

Şefkatli ve merhametli olmak

Merhametli, bağışlayıcı, insaflı olmak

Saygılı ve itaatkâr olmak

İnançlara ve kutsal değerlere saygılı olmak, sevilen ve sayılan bir kişi olmak

1

Ahlâki değerlerin sıralaması H.Mahmut Çamdibi’nin “Din Eğitiminin Temel Meseleleri” adlı eserinin “Din Eğitiminde Tefekkür ve Benlik Bütünlüğü” bölümlerinden faydalanılarak yapılmıştır.

46

Çalışkan, sabırlı ve sebatkâr olmak

Çalışkan, azimli ve tevekkül sahibi olmak

İyimser ve ümitli olmak

Umutlu ve iyimser olmak; zorluklar karşısında dua ederek dirençli olmak

Kanaat sahibi ve şükredici olmak

Tok gözlü ve şükredici olmak; kanaatkâr olmak Dost ve akrabalık ilişkilerine önem vermek; başkalarıyla samimi ilişkiler kurmak İlkeli, ince duygulu, duyarlı olmak; insanlara değer vermek, onları küçük görmemek Aynı ülkeyi ve dünyayı paylaştığı insanlarla hoşgörü ve huzur içinde yaşamak

Dostluk, komşuluk ve akrabalık ilişkilerine önem vermek Edepli ve alçak gönüllü olmak

Barışsever ve hoşgörülü olmak

Cesur ve yiğit olmak

Vatanını ve milletini sevmek; milli ve manevi değerlerine sahip çıkmak

a. Başkalarının düşünce ve davranışlarına karşı hoşgörülü olur. b. Karşılaştığı zorluklar karşısında mücadele etmeyi bırakmaz. c. Başarıya ulaşmak için takım çalışmasının gereğine inanır. d. Başarmak için çok çalışmanın ve Allah’a güvenmenin gereğini bilir. a. Sevinç ve üzüntüleri yakınlarıyla paylaşır. b. Zorluklar karşısında Yaratıcısına sığınır. Dua eder, dirençli ve güçlü olur. c. Hâdiselerin iyi taraflarını görür. Geleceğe umutla bakar. d. Zorluklarla mücâdele etmenin kendisini başarıya götüreceğini bilir. a. Allah’ın kendisine verdiği nimetlerin çokluğunun farkında olur. b. Kendi elindekinin kıymetini bilir, başkalarının malına göz dikmez. c. Kendisine yapılan iyiliği unutmaz, iyiliğe iyilikle karşılık verir. d. Aza kanaat etmeyince çoğu elde edemeyeceğinin farkında olur. a. Dost ve akrabalarının değerini bilir ve onlarla ilişkilerini sıkılaştırır. b. Komşularıyla samimi ilişkiler kurmanın öneminin farkında olur. c. Yakınlarına karşı sadâkatli, vefalı olur. d. Yakınlarından hasta olanları ziyaret eder. a. Çevresindeki kişilerle ilişkilerinde hassas ve ince duygulu olur. b. Toplu kullanılan mekanlarda rahatsızlık verici söz ve davranışlardan uzak durur. c. Söz ve davranışlarında hata yaptığını fark ettikten sonra özür diler. d. Ekonomik ve sosyal açıdan düşük olan diğer insanları küçümsemez. a. Herkesin inançlarına ve düşüncelerine saygı duyması gerektiğini bilir. b. Aynı ülkeyi paylaştığı toplumun fertleriyle uyum ve huzur içinde yaşar. c. İnançların tartışma kabul etmez, kişiye özel değerler olduğunu bilir. d. Farklı din ve inançlara mensup insanlarla barış ve güven içinde yaşar. a. Vatanını sevmenin, milletini ve dinini sevmek olduğunu bilir. b. Vatan, millet ve dinin, uğrunda fedâkârlık yapılacak değerler olduğunun bilincine varır. c. Vatanını, milletini ve dinini korumak hususunda cesur ve gözü pek olur. d. Milli ve manevi değerleri temsil eden bayrağa ve istiklâl marşına saygı gösterir.

47

b. Hedef Kazanımların Belirlenmesi Eğitim programlarının ve modellerinin geliştirilirken hedef davranışların belirlenmesinde en belirleyici kıstas “öğrenciye göre”liktir. Öğrencilerin bilgi, ekonomik, kültür seviyeleri ve öğrencinin ihtiyaçları gibi nitelikler hedef kazanımların tespitinde önemli rol oynar. 99 Bunun yanında dikkat edilmesi gereken hususlardan bir kısmı şunlardır: a. Öğrenci grubunun özellikleri b. Öğrencilerin bilgileri, yetenekleri, ilgileri ve güdülenmişlik seviyeleri c. Öğretmenin, öğrencilerin ihtiyaçlarına uygun öğretim teknik ve materyallerini bilmesi d. Teknikleri uygulamada ve materyalleri kullanmada öğretmenin yeterliği e. Bu süreçte öğretmenin ihtiyaç duyduğu yeterli kaynaklara sahip olması 100 Karakter eğitimi modelimizde öğrencilerin kazanmalarını istenen hedef kazanımlar, öğrencilerin ihtiyaçları bilgi ve kültür düzeyleri ve öğretmenlerin yeterlikleri dikkate alınması kaydıyla aşağıdaki gibi tespit edilmiştir.

99

100

Bkz. Veysel Sönmez, Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabı, Ankara 2005; s. 19–23 Bkz. Tuğba Yanpınar ve Soner Yıldırım, Öğretim Teknolojileri ve Materyal Geliştirme, Ankara 1999; s.27–31

48

2. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİ UYGULAMALARI

1) TEMİZ OLMAK
A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Temiz olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Bedenini ve kılık kıyafetlerini temiz tutar. Çevresini kirletmez. İlişkilerinde iyi niyetli olmayı ve iç güzelliği benimser.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri

Temiz, düzenli ve bakımlı olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 20’ 20’ 5. sınıf
İbadet

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Ahlâk

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Hz. Muhammed Hz.

Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları

4. sınıf
İbadet

6. sınıf
İbadet

Ünitelerle eşgüdüm

Temiz Olalım

İbadet konusunda bilgilenelim

Namaz İbadeti

İslâm’a göre kötü alışkanlıklar

Muhammed ‘in hayatından örnek davranışlar

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için büyük ebat beyaz karton, boya ve kalın keçeli kalemler

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

49

B. Hâdise Yorumlama (Örnek metin) Peygamber Efendimiz beden, kıyafet, çevre temizliği bakımından insanların en temiziydi. Aynı zamanda yalan söylemek, gıybet etmek, gururlu olmak gibi kötü huylardan da uzak olup, en temiz kalpli insandı. Kendi temizlik ve zerâfetine önem verdiği kadar başkalarının da temiz, zarif ve güzel görünmelerini isterdi. Peygamber Efendimiz bir gün mescitte arkadaşlarıyla oturmuş sohbet ediyordu. O esnada yanlarına saçı sakalı birbirine karışmış, kılık kıyafeti dağınık bir adam geldi. Adamın görünüşü herkesin dikkatini çekmiş, bir anda gözler ona çevrilmişti. Allah Rasulü’nün bir Müslümanın bu halde görünmesine gönlü razı olmazdı. Yüz ifadesi biraz sertleşti. Bu durumdan hoşlanmamıştı. * Peygamberimiz bu durumda ne yapmış olabilir? Adam belli ki sohbete katılmak için izin istiyordu. Peygamber

Efendimiz, herkesin içinde onu küçük düşürmeyecek bir şekilde eliyle, belli belirsiz işaret etti. Saçlarını ve kılık kıyafetini düzeltmesi gerektiğini îmâ etti. Adamcağız durumu anlamıştı, hemen oradan ayrıldı. Çok geçmeden kılık kıyafeti düzgün, saçları taranmış ve hoş görünümlü bir şekilde geri döndü. Peygamber Efendimiz onun bu halini görünce gülümsedi. Onu aralarına davet etti ve sohbet konusunu temizlik ve düzgün giyinmeye getirdi. Onun şimdiki halinin çok daha güzel olduğunu ifade etmek için: — Bir kimsenin, şeytan gibi saçı başı dağınık olmaktansa tertemiz, tertipli ve hoş görünümlü olması daha iyi değil mi? dedi. 101 * Peygamber Efendimiz, o kimsenin temizliğinin ve kılık

kıyafetinin kötü olduğunu herkesin yanında söyleseydi ne olurdu?

101

Muvatta, Şa'ar, 7

50

* Adam, Peygamber Efendimizin ve arkadaşlarının yanına ilk geldiğinde neler hissetmiştir? Sonraki gelişinde neler düşünmüştür? Peygamber Efendimiz, ağız ve diş temizliğine de çok dikkat ederdi. Her namaz vaktinde, yani günde beş kere, abdest almadan önce mutlaka dişlerini (misvakla) temizlerdi. Oysa Peygamber Efendimizin yaşadığı devir olan orta çağda, özellikle İslâmiyet’in gelişinden önce, insanlar ağız ve diş sağlığının ehemmiyetinin farkında bile değillerdi. Bu bakımdan onun temizlik hassasiyeti bir devrim niteliğindeydi. * Diş ve ağız temizliğine önem vermeyenler diğer insanlarla ilişkilerinde hangi istenmeyen durumlarla karşılaşırlar? Allah’ın elçisi, sahabelerini ağız ve diş temizliğine teşvik ediyor ve onlara şöyle diyordu: — Sizlere düzenli olarak dişlerinizi temizlemenin ne kadar zor geldiğini biliyorum. Fakat ağız ve diş temizliği sizin sağlığınız için o kadar mühim ki eğer size zahmet vermeyeceğini bilseydim, her namaz vaktinde mutlaka dişlerinizi (misvakla) temizlemenizi isterdim. 102 Ben her vakit namazını kılmadan önce ve uykudan uyandığımda dişlerimi temizliyorum. 103 * Peygamber Efendimizin ağız sağlığı ve diş temizliğine bu kadar ehemmiyet vermesinin sebepleri neler olabilir? Peygamber Efendimiz çevre temizliğine karşı da çok duyarlıydı. Bir gün sahabeleriyle birlikte bir davete gidiyordu. Yolda yürürken, yol üzerinde insanların ayağına takılıp onlara zarar verebilecek taş, ağaç, diken gibi cisimleri yoldan kaldırıp kenara atıyordu. Bir taraftan da arkadaşlarıyla sohbet etmeye devam ediyordu. 104 Peygamber Efendimiz bu sırada yanlarından geçmekte olan bir adamın sokağa tükürdüğünü gördü. Bu görüntü ona çok çirkin gelmişti. Yüz ifadesi değişti. Bu durumdan hiç hoşlanmamıştı.
102 103

Buhârî, Cum’a, 8; Tirmizi, Tahâret, 18 Müslim, Müsâfirîn, 139 104 Müslim, Îmân, 58

51

* Peygamber Efendimiz bu durumda ne yapmış olabilir? Peygamber Efendimiz diğer insanların rahatsız olmamaları için bu tükürüğü kendisi temizlemek istedi. Fakat Allah’ın Resûlü’nü çok seven ve onu dikkatle izleyen arkadaşları onun biri bundan hemen rahatsız harekete olduğunu geçerek ve bu üzüldüğünü anlamışlardı. İçlerinden

tükürüğü toprakla örttü. * Sokağa atılmış şeylerin çirkin manzarasıyla karşılaştığımızda bizim tavrımız ne olmalıdır? Bu hoş olmayan durum giderilince Peygamber Efendimiz tekrar gülümsemeye başladı ve şöyle dedi: — Bir Müslümanın yaptığı davranışlarla çevresine zarar vermemesi gerekir. Beden ve çevre temizliğe önem verdiği kadar, iç dünyasının, yani kalbinin temizliğine de dikkat etmesi gerekir. Bir kul, çirkin işler yapıp günah işlediği zaman kalbine kara bir nokta düşer. Eğer tövbe etmez de bu günahı işlemeye devam ederse bu siyah noktalar kalbinin tamamını kaplar. O kişinin kalbi adeta paslanır. * Kendinizi hiç kalben (manevi olarak) kirli hissettiğiniz oldu mu? * Bu kirlerden temizlenmek için ne yapmamız gerekir? Bir kimse kötü davranışları bırakıp Allah’tan af dileyip O’na yönelir, işlediği günahlara da tövbe ederse işte o zaman onun kalbi bu kirlerden temizlenir ve pırıl pırıl olur. Böyle kimseler herkesin hayran olduğu ve çok sevdiği kişiler haline gelirler. 105 Ben de kalbime bir leke gelmemesi için günde en az yüz kere kalbimle Rabbime yöneliyorum. Ben, istiğfar etmeyi çok seviyorum. 106 Arkadaşları sordular:
105 106

Tirmizî, Tefsîr, 83; İbn Mâce, Zühd, 29 Müslim, Zikir, 41

52

— Ey Allah’ın sevgili elçisi! Siz kalbinizi temizlemek için nasıl dua ediyorsunuz? —Allah’ım! Kalbimi kar ve yağmur suyu gibi tertemiz bir suyla yıka! Bembeyaz bir elbise nasıl kirden arınmışsa benim kalbimi günahlardan öyle arındır.” diyerek dua ediyorum, 107 dedi ve devam etti: —Böyle yapan kişilerin içinde bir rahatlık, huzur ve mutluluk meydana gelir. Onların ahlâkı güzelleşir ve kalpleri temiz olduğu için kendilerini Allah’a daha yakın hissederler. 108 * Yaptığınız kötü bir işten sonra Allah’a dua edip yalvardığınız ve kendinizi Allah’a çok yakın hissettiğiniz oldu mu? * Sonrasında kendinizi nasıl hissettiniz ve ne yaptınız? Peygamber Efendimiz daha sonra arkadaşlarına namazın, insanın kalbini temizleyen bir ibadet olduğunu, namaz kılanların kalplerinde kir ve kötülüğün durmayacağını anlattı: — Kapınızın önünden bir nehir aksa ve siz bu nehirde her gün beş kere yıkansanız, acaba vücudunuzda hiç kir kalır mı, ne dersiniz? dedi. Sahabeler: — Elbette üzerimizde hiç kir kalmaz, dediler. Peygamber Efendimiz: — İşte günde beş vakit namaz kılmak, bir nehirde günde beş kere yıkanmak gibidir. Nehir sularının kirleri alıp götürmesi gibi namaz kılmak da kalpteki kirleri böyle alır götürür ve onu tertemiz yapar, buyurdu. 109 * Manevi kirlerden arınmak için başka neler yapılabilir?

107 108

Buhârî, Deavât, 39; Müslim, Zikr, 49 er-Ra’d, 28; el-A’lâ, 14-15 109 Buhâri, Mevâkit 6; Müslim, Mesâcid, 282

53

C. Yaparak Öğrenme İnsan annesinden tertemiz ve günahsız olarak doğar. Allah Teâlâ, bizden kendisinin yarattığı şekilde tertemiz ve günahlardan arınmış olmamızı istiyor. Zaten Allah’ını ve peygamberini iyi tanıyan insanlar temiz bir hayat yaşarlar. Her türlü kötülük ve kirlerden uzak olurlar. Peygamber Efendimiz de bizim kalbimizi, vücudumuzu ve çevremizi temiz tutmamızı istiyor. Bize şu öğütlerde bulunuyor: — İnsan kötü bir iş yaptığı zaman kalbine siyah bir nokta düşer. Eğer yaptığından pişman olup da Allah’ın kendisini affetmesini dilerse, bu leke kalbinden temizlenir. Ancak af dileyip tövbe etmez ve tekrar kötü işler yapmaya devam ederse bu siyah noktalar çoğalarak kalbin tamamını kaplar. 110 Bazen benim de kalbimin perdelendiği olur. Bu yüzden Allah’a günde yüz defa istiğfar ederim 111 Namaz kılarım çünkü namaz insanı kötülüklerden, günahtan ve çirkin işlerden alıkoyar 112 diyor ve ardından bize şu olayı anlatıyor: — Bir adam yolda yürürken, önüne dikenli bir dal yani çalı rast geldi. Yoldan geçecek başka bir kişinin çalıya dolanıp da zarar görmesini istemediğinden onu alıp kenara attı. Allah Teâlâ da onun bu davranışından çok memnun kalarak, onun geçmiş günahlarını affetti.” 113 Bu bakımdan kişinin yolunun üzerinde bulunan insanların gözünü ve gönlünü rahatsız edecek çöp ve kesici parçalar gibi insanlara zarar verebilecek şeyleri ortadan kaldırması Allah’ın mükâfatlandıracağı bir sadakadır. 114 Peygamber Efendimizin bu sözleri bizim için bir yol göstericidir. Biz onun sözlerindeki hikmetleri, güzellikleri, maddi ve manevi temizliğin huzurunu keşfetmek için şunları yapalım.

110 111

Buhârî, Deavât, 39; Müslim, Zikr, 49 Müslim, Zikir, 41 112 en-Nahl, 90 113 Buhârî, Mezâlim, 28; Müslim, Birr, 128 114 Buhârî, Cihâd, 72; Müslim, Müsâfirîn, 84

54

Daha

önce

yaptığımız

fakat

yaptığımıza

pişman

olduğumuz

davranışlar için Rabbimiz’e tövbe etmek için odamızda yalnız kalalım. Namaz abdesti alalım ve iki rekât namaz (kılmayı biliyorsak) kılalım. Ardından ellerimiz açalım ve Rabbimiz’e içimizden geldiği gibi, yapabildiğimiz kadar dua edelim. Bilerek ya da bilmeyerek yapmış olduğumuz kötü ve yanlış işlerden pişman olduğumuzu, bunları bir daha yapmak istemediğimize dair Rabbimize söz verelim. 115 Peygamberimizin dua ederken söylediği sözlerle dua edelim:

“Allah’ım! Kar suyu ile yıkanan beyaz bir elbisenin kirlerden arınması gibi kalbimi günahlardan arındır.” Bunun yanında bir hafta boyunca sokağımızda, okul bahçemizde veya diğer yakın çevremizde diğer insanları rahatsız edeceğini düşündüğümüz çöp, taş gibi zararlı şeyleri ortadan kaldırmaya veya zararsız hale getirmeye çalışalım. Yaptığımız bu işlerden sonra gözlemlerimizi ve düşüncelerimizi şu sorulara cevap vererek ifade etmeye çalışalım. 1. Kıldığınız bu namaz (eğer daha önce de kıldıysanız)

diğerlerinden farklı oldu mu? 2. Dua ve tövbe ederken neler düşündünüz? 3. Rabbiniz’e karşı pişmanlık ve tövbenizi ifade ettikten sonra kendinizi nasıl hissettiniz? 4. Sizi yanlış davranış yapmaya sevk eden durumlarla şimdi karşılaşsanız nasıl hareket edersiniz?

Uygulamanın bu kısmının, ilköğretim 7 ve 8. sınıf öğrencilerinden namaz kılmasını bilenlere yapılması uygundur.

115

55

5. Yoldan zarar verici şeyleri eğer kaldırmamış olsaydınız hangi tehlikelerin meydana gelme ihtimali vardı? 6. İnsanları olası tehlikelerden kurtardığınızı düşünmek nasıl bir duyguydu? 7. Kalbi ve çevresi temiz bir kişi olmak sizi başka hangi iyilikleri yapmaya sevk etti?

D. Fotoğraf Yorumlama

Fotoğraf 1

Fotoğraf 2

1. Birinci ve İkinci fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Birinci fotoğraftaki kadının bu hale gelmesine sebep olan şeyler sizce neler olabilir? 3. İkinci fotoğraftaki kişinin bu özelliğe sahip olmasının sebepleri neler olabilir? 4. Birinci fotoğraftaki kişi şu anki hâlinden memnun mudur? Niçin? 5. İkinci fotoğraftaki kişi güzel ve sağlıklı görünümünü devam ettirmek için neler yapmalıdır?

56

6. Birinci fotoğraftaki kadın tekrar güzel ve sağlıklı dişlere sahip olabilir mi? 7. Sağlıklı ve temiz dişlere sahip olmak diğer insanlarla ilişkilerimizi nasıl etkiler? 8. Dişlerimizin ve bedenimizin kirlenmesi gibi kalplerimizi kirleten şeyler de var mıdır? 9. Kalbimizde meydana gelen kirleri nasıl temizleyebiliriz? 10. Kalbimizde kirlerin birikmiş olması diğer insanlarla ilişkilerimizi nasıl etkiler? 11. Sevgili Peygamberimiz bugün bizimle birlikte yaşasaydı dişleri nasıl olurdu? 11. Sevgili Peygamberimiz bugün bizimle birlikte olsaydı nasıl bir kalbe sahip olurdu? E. Yaratıcı Yazma (Reklâm afişi ve slogan oluşturma) Öğretmen her öğrenciden: Çöp kirliliğinden, gürültü kirliliğinden, hava kirliliğinden çevremizi bir ay içinde arındırmanın çözüm yollarını düşünmelerini ister. “Mahallenizde ‘Bir ay içinde çevreyi tertemiz hale getirme’ projesi yürütseydiniz hangi reklâm afişlerini ve sloganları kullanırdınız?” Sorusuyla konuyu öğrencilerin gündemine sokar. Buna göre her öğrenciden çöp kirliliği, hava kirliliği ve gürültü kirliliği için birer afiş resmi çizmelerini ve birer slogan oluşturmalarını ister. Bir hafta sonra öğretmen, öğrencilerden çizdikleri üç resmi ve yazdıkları üç sloganı sınıf duvarlarına asmalarını ister ve bütün öğrencilerin birbirlerinin çalışmalarını görüp değerlendirmelerini sağlar. Sonra sınıfça seçilen en güzel üç resim ve en güzel üç slogan çerçevelenerek sınıfın duvarına asılır.

57

Tablo 2.1
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği
Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: Sınıf / Numara: ÖLÇÜTLER Hiçbir zaman 1
1

PUAN

Bazen 2

Çoğun lukla 3

Her zaman 4

Her gün saçlarımı tarar, düzeltirim.

Dişlerimi düzenli fırçalarım. 3 Kıyafetlerimi temiz tutarım. 4 Toplu kullanılan yerleri temiz bırakmaya özen gösteririm. 5 Suçu ortaya çıkmadan her insanın masum olduğuna inanırım. 6 Başkasına iftira atanı, uygun bir biçimde uyarırım. 7 Bilerek, bilmeyerek işlediğim günah kirlerinden beni temizlemesi için Allah’a dua ederim. 8 Öfke, kıskançlık gibi kötü duygulardan namaz kılarak kurtulacağımı düşünürüm. ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
2

Hiçbir zaman 1
9 10

Bazen 2

Çoğun lukla 3

Her zaman 4

Toplam puan

Sırası ve çantası düzenli ve temizdir.

Kişisel temizliğine özen gösterir. 11 Okulda toplu kullanılan mekânları dikkatli ve temiz kullanır. 12 Arkadaşlarının arkasından kötü konuşmama ya özen gösterir. Öğretmenin Değerlendirmesi:

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

58

2) DÜRÜST VE GÜVENİLİR OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm
Dürüst ve güvenilir olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Doğru niyetli ve düşünceli olur. Sözü ve davranışları doğru ve tutarlı olur. Doğru sözlü ve doğru niyetli olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Ahlâk Sevgi, dostluk ve kardeşlik

20’ 20’ 5. sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an’da Kıssalar

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Hz. Muhammed İnsan olarak Peygamber Hz.Muhammed

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Ahlâk

6. sınıf
Ahlâk Sakınmamız gereken davranışlar

Din ve Güzel Ahlâk

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun hazırlanmış “yarım diyalog” ve kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

59

B. Hâdise Yorumlama (Örnek Metin) Peygamber Efendimiz hayatının her döneminde doğruluk ve dürüstlük bakımından toplumun en önde geleniydi. O, kötülüklerden uzak dururdu. Doğru sözlüydü. Herkes hakkında güzel duygu ve düşünceler beslerdi. Bu güzel ahlâkı sebebiyle ona “el-Emin” yani güvenilir insan unvanı layık görülmüştü. * Hazret-i Muhammed bu unvanı elde ederken, başka hangi iş ve davranışları yapmış olabilir? Peygamber Efendimizin hayatında doğruluk ve dürüstlük çok önemli bir yere sahipti. O, kendisi gibi başkalarının da doğru olmasını isterdi. Hiç kimsenin haksızlığa uğramasına gönlü razı olmazdı. Peygamber olmadan önce de bir an bile doğruluk ve dürüstlükten ayrılmamıştı. Çevresindeki insanların birbirini kandırmada, yalan söylemekte hiç tereddüt etmediği İslâm öncesi devirde bile o doğruluktan taviz vermemişti. * Hazret-i Muhammed’in peygamberlikten önce de son derece dürüst ve güvenilir bir insan olması, Peygamber olmasından sonra O’na sonra nasıl bir fayda sağlamış olabilir? Günlerden bir gün Peygamber Efendimiz, arkadaşlarıyla birlikte pazara çıktı. İhtiyaçlarını temin etmek için pazarda dolaşıyor, tezgâhlardaki malları inceliyordu. Az ileride bir satıcının önündeki buğday çuvalı dikkatini çekti. Buğdaylar gerçekten çok güzeldi; iri ve dolgun taneli görünüyordu. Peygamber Efendimiz çuvala yaklaştı ve buğdaylara bakmak için elini çuvala daldırdı. Fakat alttan yukarıya çıkan buğday taneleri ıslaktı. Eğer çuval bu durumda tartılacak olsa kuru iken olduğundan çok daha ağır gelirdi. Bu durumda satın alan kimse buğdaya olması gerekenden çok daha fazla para ödeyecekti. Bu ise bir haksız kazanç ve büyük bir günahtı. Peygamberimiz satıcıya dönerek: - Bu hâl nedir? diye sordu. Adam: - Ey Allah’ın elçisi, çuvalı yağmur ıslatmış, cevabını verince

60

Peygamber Efendimiz: - Bu ıslak buğdayları üstte bırakıp herkesin görmesini sağlayamaz mıydın? 116 diye sordu.

* Satıcı, buğdayın ıslaklığı ortaya çıktığında neler düşünmüş ve hissetmiş olabilir? Satıcı çok utanmış, yüzü kıpkırmızı olmuştu. Yaptığı hatanın farkına varmıştı. Ama ne çare bir kere olan olmuştu. Peygamber Efendimiz, satıcının bu işi kasten yapmadığını anlamıştı. Buğdayı satan adama, doğruluğun ve dürüstlüğün sosyal hayatta ve özellikle ticarette ne kadar önemli olduğunu belirtmek ve onu iyiliğe yöneltmek için şöyle buyurdu: “Güvenilir olup da doğruluktan hiç ayrılmayan kimseler, âhiret hayatında peygamberler, Allah dostları ve şehitlerle beraber olacaklardır.” 117 Bu sözleri işiten satıcının yüzünde bir anda tebessüm belirdi. Gerçekten çok sevinmişti. Kendi kendine bir daha asla böyle bir hataya düşmeyeceğine ve Allah Rasulü’nün verdiği bu müjdeyi kazanacağına söz verdi. Bu hadise meydana gelirken çevrelerinde birçok insan birikmiş ve herkes konuşulanları işitmişti. Peygamber Efendimiz oradakilere yönelerek, hiç akıldan çıkmayacak şu sözü söyledi: “İnsanları aldatan bizden değildir.” 118 Gerçekten insanları kandırarak haksız kazanç elde eden bir kişi asla iyi bir insan olamaz; hele bir müslüman hiç olamazdı. * Dürüst ve güvenilir olmayan bir kimsenin insanların gözünde nasıl bir yeri olur? * Dürüst ve güvenilir bir kimsenin Allah katında nasıl bir değeri olur? Yalancılığın ve sahtekarlığın nasıl kötü neticeler ortaya çıkardığını
116

Ebu Dâvud, Büyû, 52 Tirmizî, Büyû, 4 118 Müslim, İman, 164
117

61

gösteren bir diğer olay da şöyle gelişmişti. Medine’de insanlara zarar vermeleriyle meşhur bir âile vardı. Hiç kimse onları sevmezdi. Onlardan uzak dururlardı. Tu'me de bu ailenin bir ferdi idi. Bir gece komşusu Katâde‘nin evinden bir savaş zırhı çaldı. Zırh, Katade’nin evinde daha önce içinde un bulunan bir çuvalda idi. Bu çuval yırtık olduğundan, Tu’me kendi evine kadar un döke döke gitmiş kendisi ise bunu fark etmemişti. * Sizce yapılan sahtekârlık ve söylenen yalanlar ne kadar gizli kalabilir? Sonra çaldığı zırhı kimsenin bulamaması için Yahûdilerden Semîn adında bir adamın evine sakladı. Katade’nin ailesi dökülen unlar ve diğer delillerden çalınan zırhın, Tu'me'nin evinde olduğunu anlamışlardı. Ancak Tu’me’nin evi didik didik aramalarına rağmen zırhı bulamadılar. Bunun üzerine, Katade ve âilesi meseleyi Allah Resûlü’ne götürdü. Allah Resûlü Tu’me’yi yanına çağırttı ve sordu: — Katâde’nin zırhını sen mi aldın? — Vallahi ben almadım ve o zırh hakkında bir şey bilmiyorum. Zırhın sahipleri: — Hayır, vallahi zırhı o çaldı. Gece karanlıkta bizim evimize geldiğini gördük, zaten un izini de görmüştük, dediler. * Sizce Tu’me, söylediği bu yalandan nasıl bir fayda elde etmeyi düşünüyor? Söylediği yalan ona bir fayda sağlayabilir mi? Peygamber Efendimiz, hırsızlık suçlamasını yemin ederek reddeden Tu'me'yi serbest bıraktı. * Peygamber Efendimiz niçin böyle bir karar verdi?

62

Ne var ki Katâde ve akrabaları zırhı onun çaldığından emindi. Bunu açıkça ispat edemiyorlardı ama işin peşini bırakmamaya niyetliydiler. Tu’me’nin evine kadar giden ve oradan başka tarafa doğru giden un izlerini takip ettiler. Nihayet Yahûdi Semîn’in evinin önüne kadar geldiler. Katade ve akrabaları bu sefer hem Semîn’i hem de Tu’me’yi alıp tekrar Allah Resûlü'ne getirdiler. Yahudi Semîn zor durumda kalacağını anlayınca: — O zırhı bana Tu'me getirdi, dedi ve Yahûdi’nin yakınları da buna şahitlik etti. Tu'me'nin akrabaları ise Tu’me’nin hırsız olmadığı hususunda ısrar ediyorlardı: — Ey Allah'ın Resûlü, Katâde ve ailesi bizim gibi salih ve Müslüman bir aileye, hiçbir delil ve şahitleri olmadan iftira atıyor, hırsız diyorlar" dediler. Allah Resûlü bu sefer Katâde’ye dönerek: "Müslüman ve iyi niyetli oldukları söylenen bir aileyi hedef alıp bir delil ve şâhidin olmadan hırsızlıkla mı itham ediyorsun?"dedi. Katâde zor durumda kalmıştı, çok üzüldü. Suçluyu biliyordu ama ispat edemiyordu. Katâde bu durumda neler hissetmiş neler düşünmüş olabilir? Kendi kendine: — Keşke daha çok malım gitseydi de Allah Resûlü karşısında bu duruma düşmeseydim, diye içinden geçirdi. Tu'me'nin akrabaları hemen: — Ey Allah'ın Rasulü! Eğer hırsızlığı Yahûdi’nin yaptığını ilân ederek onu cezâlandırmazsanız Tu’me herkese rezil olacak! Yahûdi de aklanıp kurtulacak! diyerek atıldılar. Tu'me'yi temize çıkarmak istiyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Sevgili Peygamberine bir çıkış yolu gösterdi: "Ey Rasulüm! Kendi işledikleri günahlarla kendilerine hıyanet edenleri savunmak için mücadele etme; çünkü Allah hainliği meslek edinmiş günahkârları sevmez." 119 âyetini vahyetti. Hâin ile temizin kim
119

en-Nisâ, 107

63

olduğunu bildirdi. O’na doğruyu gösterdi. Artık gerçek ortaya çıkmış Tu’me’nin hırsız olduğu kesinleşmişti. * Bu durumda Tu’me nasıl bir karar vermiş olabilir? Niçin? Tu'me ise yaptığına pişman olup, tövbe edeceği yerde hemen Mekke'ye kaçtı. Daha sonra müslümanlıktan çıkıp, kötülüklerle dolu bir hayat yaşamaya devam etti. 120 * Tu’me’nin söylediği bir yalan onun hayatını nasıl etkiledi? * Yalan söylemek insanın âhiret hayatını da etkiler mi? Bu hâdiselerden sonra Allah Resûlü çok üzüldü. Kendilerinin müslüman olduğunu söyleyen insanlar ona yalan söylemişler; üstelik yalan yere Allah’ın adıyla yemin etmişlerdi. Haksızlığa uğrayanlar bir süre hakkını almaktan mahrum kalmışlardı. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz şöyle buyurdu: — Başkalarını zarara uğratan kimseyi Allah da zarara uğratır.

Başkalarına sıkıntı veren kimseye Allah da sıkıntı verir. İster dünyevî işlerde, ister dinî konularda olsun insanlara zarar veren veya hile yapan kimseye Allah Teâlâ lânet eder, 121 buyurdu. * Toplumumuzda herkes doğru sözlü, dürüst ve güvenilir bir hayat yaşasaydı, neler değişirdi?

C. Yaparak Öğrenme Sevgili Peygamberimiz, bizim de kendisi gibi dürüst güvenilir insan olmamızı istiyor. Bunun için bizlere: —Kardeşlerim! Doğruluk insanı iyilik yapmaya götürür. İyilikse Cennet’e! Kişi doğruları söyledikçe ve yaptıkça Allah katında doğru bir insan olarak yazılır. Yalancılık insanı kötüye götürür. Kötülükse
120 121

Tirmizî, Tefsir, 30 Tirmizî, Birr, 27

64

Cehennem’e! Kişi yalan söyledikçe ve hile yaptıkça Allah katında kötü bir insan olarak yazılır. 122 “Sizden biriniz kötü ve çirkin bir iş görürse onu kendi davranışıyla düzeltsin. Buna gücü yetmiyorsa konuşarak düzeltsin. Eğer buna da gücü yetmezse o kötü işe kalbinden geçirdiği duygularla karşı çıksın. 123, diye bize öğüt veriyor. Peygamber Efendimizi çok seven biz Müslümanlar, onun bu nasihatini yerine getirdiğimizde, onun bize ne kadar güzel ve faydalı bir tavsiyede bulunduğunu anlayacağız. Böylece iyi, güvenilir ve doğru bir insan olmanın ne kadar zevkli ve mutluluk verici bir durum olduğunu keşfedeceğiz. Şimdi yapacağımız işlerin adımlarını belirleyelim. Bir hafta boyunca bunları titizlikle yapmaya çalışalım. • Eğer kendi davranış ve konuşmalarımızda kötülükler ve yanlışlıklar

varsa önce bunları tespit edelim sonra bu davranışlarımızı düzeltelim. • Okula gidip gelirken ve diğer zamanlarda çevremizde insanlara,

hayvanlara veya araçlara zarar vereceğini tahmin ettiğimiz tehlikeli şeyleri daha zararsız ve güvenli bir yere kaldıralım. • Çevremizde bilerek ya da bilmeyerek insanların ve hayvanların

zararına bir iş yapan kişileri gördüğümüzde uygun bir dille, kırmadan ve öfkelendirmeden onların yaptıkları işin yanlış olduğunu kendilerine ifade edelim. • Eğer bir yanlış veya kötü iş görüp de bunu davranışımızla ve düzeltebilecek bir imkân bulamadıysak içimizden bu

sözümüzle

kötülüklerin iyiliğe dönüşmesini isteyelim. Bunun için dua edelim.
Hafta boyunca yaptığımız bu çalışmalar sonunda gözlem ve düşüncelerimizi paylaşalım: yazalım. Sonra bunları sınıfta arkadaşlarımızla

122 123

Buhârî, Edeb 69; Müslim, Birr, 103–104 Müslim, İman 78; Ebû Dâvûd, Salât, 248

65

1. Kendi konuşma ve davranışlarınızdaki hangi yanlışlıkları düzelttiniz? 2. Davranış ve konuşmalarınızı değiştirmek yakınlarımız tarafından fark edildi mi? 3. Geçtiğiniz yerlerde, çevreye rahatsızlık verecek veya insan ve hayvanlar için tehlikeli olacak şeyleri gidermek size bir iç huzuru ve rahatlık sağladı mı? Neler hissettiniz? 4. Gördüğünüz yanlışlıkları güzel bir üslupla ve nazikçe düzeltmeye çalışmanız insanların size bakışını değiştirdi mi? 5. Davranışlarınızla ve sözlerinizle değiştirmeye gücünüzün yetmediği kötülüklerin kalkması için dua ettiğiniz zaman neler hissettiniz? 6. Bu çalışmayı yapmak günlük hayatınızda bir şeyleri değiştirdi mi?

A. Fotoğraf Yorumlama

66

1. Fotoğrafta gördüklerinizi anlatınız? 2. Büyük karede yerde oturan, küçük karede yürüyen adamın amacı ne olabilir? 3. Siz yerde oturan adamı beş dakika sonra yürürken görseydiniz onun hakkında ne düşünürdünüz? 4. Yukarıdaki fotoğrafa bir başlık koysaydınız ne derdiniz? 4. Sizce insanları kandırarak para kazanmak kişiyi mutlu eder mi? 5. İnsanları kandırarak para kazanmaya çalışan bu adamın akıbeti ne olmuştur? 7. İnsanları kandıran bu adamın sahtekârlığı ortaya çıktıktan sonra onu tanıyanların gözünde itibarı nasıl olmuştur? 8. Fotoğraftaki bu kişinin kaybedeceği maddi ve manevi şeyler nelerdir? 10. Dürüst ve güvenilir olan kimseler insanların gözünde ve Allah katında neler kazanırlar? 11. Peygamber Efendimiz bu olayı görseydi neler söyler ve yapardı?

B. Yaratıcı Yazma
(Diyalog tamamlama) ZOR ANLAR Ali: (ayaklarının ucuna bakarak) Ben onu hiç görmedim, dedi. Baba (Ahmet Bey): Oğlum, hani geçen hafta almıştım, siyah ve yeşil çizgileri vardı. Ahmet Bey: Ne kadar da hoşuma gidiyordu, üstelik ona bayağı para ödemiştim. Anne (Necla Hanım): Ahmet Bey! Ben geçen gün o kravatı diğerlerinin yanına asmıştım. Kız kardeş (Afife) : Abi, sen o kravatı geçen gün… “Takmıyor muydun?”, diyecek oldu. Ali: (Afife’nin sözünü keserek) Sen her konuya karışma, o benim mavi kravatımdı! Ahmet Bey: Bakın çocuklar, içinizden biri bu kravatımı almış ve istemeden

67

zarar vermiş olabilir. Bunu bana söylerse bir çaresine bakarız... Ali: (sürekli önüne bakıyor, aklından bin bir fikir geçiyordu. Şimdi babasına; “Evet, ben kravatını taktım ve okula gittim ama okulda farklı kravat takmak yasak olduğundan müdür yardımcısı Selim öğretmen benden kravatı aldı!” nasıl derdi? Afife: Ali: Necla Hanım (Çalan telefona cevap veriyor): Ahmet Bey (telefonda): Afife: Necla Hanım: Ali: Ahmet Bey: Ahmet Bey: Ali: Ali: Necla Hanım: Ali: Ahmet Bey: Ali: Ahmet Bey: … … ….

68

Tablo 2.2
C. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME
1

Soyadı: ÖLÇÜTLER
Hiçbir zaman 1 Bazen 2

Sınıf / Numara:
PUANLAR Her zaman 4 Çoğun lukla 3

Yalanın söylememin sorunlarımı çözmeyeceğini bilirim. Yalan söyleyeni Allah ve 2 Rasulü’nün sevmeyeceğini bilir, buna göre davranırım. Dürüstlüğün bana her 3 zaman fayda vereceğine inanırım. İnsan ve hayvanlara zarar 4 verecek nesneyi ortadan kaldırırım. Bir yanlışlık yaptığımı fark 5 ettiğimde düzeltirim. Zarar göreceğimi bilsem de 6 doğruyu söylerim. Verilen bir sırrı zorda 7 kalsam da saklarım. Kendi çıkarlarım için hiç 8 kimseyi aldatmam. ÖĞRETMENİN GÖZLEMİ

Toplam Puan Hiçbir zaman 1 Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

9 10 11 12

Yalan söylemenin kendine ve yakınlarına vereceği zararı bilir. Yaptığı yanlışı, ceza alacağını dahi bilse kabul eder. Diğer insanların ve canlıların zarar göreceği işi yapmaz. Arkadaşları ona her bakımdan güvenirler. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

Öğretmenin Değerlendirmesi:

69

3) ADALETLİ, ÖLÇÜLÜ OLMAK VE HAKÇA DAVRANMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Haksızlığa uğradığında kendi hakkını arar. İnsanlarla ilişkilerinde hakça davranır ve ölçülü olur. Hak ve sorumluluklarını bilir, buna göre davranır. Adaletli, ölçülü olmak ve hakça davranmak

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama Süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Hakkını savunmak, haddi aşmamak, hak hukuk gözetmek 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Din ve Kültür

20’ 20’ 5. sınıf
Hz. Muhammed Hz.

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Kur’an ve Yorumu

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
İbadet

6. sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an’ın temel eğitici nitelikleri

Aile ve Din

Muhammed ve Aile hayatı

Kur’an’da Akıl ve Bilgi

Zekât, Hac ve Kurban İbadeti

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni ve faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun bir “kurgu başlangıcı” ve kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

70

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Hakkı gözetmek, lâyık olana hak ettiği şeyi vermek, haksızlıktan kaçınmak, herkese hakça davranmak anlamlarına gelen adalet sıfatı Peygamberimizde en mükemmel şekliyle vardı. İslâmiyet’ ten önce Arapların zengin, soylu ve güçlü olanları, toplum içinde kendilerini ayrı ve üstün bir sınıf sayarlardı. Halka, özellikle kimsesiz ve fakirlere uygulanan kanunların kendilerine de uygulanmasına razı olmazlardı. İşledikleri suçtan dolayı ceza çekmeyi utanç verici kabul ederlerdi. * Toplumumuzda da böyle kendisini, diğer insanlara zulmetme hakkına sahip gören kişiler var mıdır? Bir keresinde, Mahzumî sülâlesinden asil bir aileye mensup bir kadın hırsızlık yapmıştı. Bu yüzden Kureyş kabilesi, haksız yere bir başkasının malını çalsa bile bu kadının ceza görmesini istemiyorlardı. Peygamber Efendimizin böyle bir adaletsizliği kabul etmeyeceğini ve bu kadına İslâm’ın uygun gördüğü en uygun cezayı vereceğini de biliyorlardı. Bu yüzden onun çok sevdiği ve hatırını hiç kıramayacağı Usame’yi bir aracı olarak Peygamber -sallellâhü aleyhi ve sellem-’e gönderdiler. Usâme’den Peygamber Efendimize yakınlığını kullanmasını ve hırsızlık yapan kadının ceza almamasını sağlamasını rica ettiler. * Hırsızlık yapan, zengin ve asil kadın değil de fakir biri olsaydı Kureyşliler ne yaparlardı? Usâme ise tereddütlü idi. Allah Resûlü’nden bu kadının affedilmesini istemekle doğru bir şey yapmış oluyor muydu, bilemiyordu. Allah Rasûlü’nün yanına gitti ve isteğini söyledi. * Peygamber Efendimiz bu durumda ne cevap vermiş veya ne yapmış olabilir?

71

Fakat Usame’nin kendisine getirdiği teklif Allah’ın asla razı olmayacağı ve kendisinin de göz yumamayacağı bir işti. Peygamberimiz bu istek karşısında üzülmüştü. Memnuniyetsizliği yüzünden anlaşılıyordu. Usâme’ye dönerek şöyle buyurdu: — Bugün artık kendi medeniyetlerinden hiç bir eser kalmamış eski milletler ve İsrailoğulları halkı işte böyle taraf tutmuşlardı. Onlar bu yüzden karakterlerini kaybettiler ve tarih sahnesinden yok olup gittiler. Çünkü onlar suç işleyen fakir ve zayıf kişilere en ağır ve şiddetli cezaları verirlerdi. Fakat nüfuzlu ve zengin kimselere en büyük suçu işleseler bile ceza vermezlerdi. * Usâme bu sırada hangi duygular içinde olabilir? — Ey Üsâme! Şayet kızım Fâtıma aynı suçu işleseydi, ona da gereken cezayı hiç tereddüt etmeden verirdim.” 124 * Peygamber Efendimiz Üsâme’nin teklifini kabul etseydi nasıl sonuçlar ortaya çıkardı? Peygamberimiz hak, hukuk ve adalet konusunda kendisini kimseden ayrı tutmazdı. Herhangi bir konuda kendisine farklı bir muamele yapılmasını ya da ayrıcalıklı davranılmasını kabul etmezdi. Bir seferinde savaşta ele geçen ganimet mallarını savaşa katılanlar arasında paylaştırıyordu. Büyük bir itiş kakış yaşanıyordu. Herkesten ayrı bir ses yükseliyordu. Bu karışıklık ortamında oradakilerden birisi ganimet mallarını görebilmek için Peygamberimizin sırtına çıkar gibi üzerine abanmıştı. Peygamberimiz, bu karışıklığa mâni olmak istiyordu. Üzerine yaslanan adama elindeki ince hurma çubuğuyla, kenara çekilmesini işaret etmek istedi. Bu esnada çubuğun uç kısmı yanlışlıkla adamın yüzünü çizdi. Allah Rasulü bunun farkına varınca çok üzüldü. İstemeyerek de olsa bir insanın canını acıtmıştı. * Peygamber Efendimiz bu durumda ne yapmış olabilir?
124

İbn Mâce, Hudûd, 6 / 2547

72

Hemen elindeki çubuğu o kişiye uzattı ve: —İşte çubuk, işte yüzüm! Gel, sen de benim yüzümü çiz, benden hakkını al, dedi. * Yüzü çizilen adamın yerinde siz olsaydınız ne yapardınız? Allah Rasulü’nü canından çok seven sahabe, peygamberimize “Böyle bir şeyi ben size nasıl yaparım” der gibi tebessüm ederek: — Ey Allah’ın Rasulü, hiç önemli değil, ben size hakkımı helâl ediyorum, dedi. 125 * Size biri istemeden zarar verse ve özür dilese onu affeder misiniz? Bunun üzerine Sevgili Peygamberimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem-: — ‘Gerçek müslüman, elinden ve dilinden diğer insanların zarar görmediği kimsedir’, buyurarak kul hakkına ne kadar çok dikkat etmemiz gerektiğini hem davranışıyla, hem de sözüyle öğretmiş oldu. * Bir kişinin elini, yoksa dilini mi muhafaza etmesi daha zordur? Niçin? Sevgili Peygamberimiz, kul hakkı konusunda hangi din ve mezhepten olursa olsun insanlar arasında ayırım gözetmezdi. Ebu Hadrad adlı sahabî, bir Yahudi’den bir miktar borç para almıştı. Borcunu ödemek için söz verdiği süre dolmuştu. Alacaklı adam Ebu Hadrad’dan ısrarla borcunu ödemesini istiyordu. Ebu Hadrad ise oldukça fakir biriydi. Kendisinin borcunu ödeyebilecek parası da yoktu. Hatta giyeceği elbiselerden başka sahip olduğu hiçbir eşyası veya malı da yoktu. * Bu durumda Ebu Hadrad’ın yapması gereken en doğru davranış nedir?
125

Ebu Dâvud, Diyât, 15; Nesâi, Kasâme, 20

73

Ebû Hadrad, borcunu ödemek için alacaklı adamdan süreyi biraz uzatmasını istediyse de, o buna razı olmadı. * Bu durumda alacaklının yapması gereken en doğru davranış sizce nedir? Alacaklı Yahudi Ebu Hadrad’ı kolundan tutup Hz. Peygamberin

huzuruna getirdi ve alacağını Hadrad’dan almasını istedi. * Peygamber Efendimiz buna nasıl bir çözüm bulmuş olabilir? Peygamber Efendimiz, eğer yanında verebilecek parası veya malı olsa hemen ona verecekti. Fakat kendisinde de yoktu. Peygamber Efendimiz Ebu Hadrad’a döndü ve: — Bu adama borcunu ne ile ödeyeceksin? dedi. mahcuptu boynunu öne eğdi. — Ey Allah’ın Rasulü! Bu adama borcumu ödeyebilecek ne param ne de malım var. Yakında yapılacak Hayber savaşından sonra mal sahibi olursam hemen öderim, dedi. Yahudi bundan memnun kalmamıştı ve alacağını hemen almakta diretiyordu. Sonunda Peygamberimiz bu fakir sahabîye: * Peygamber Efendimiz, Ebu Hadrad’dan ne yapmasını istemiş olabilir? — Elbiselerinden bir kısmını sat ve borcunu öde, dedi. Ebu Hadrad gitti ve üzerine giyecek elbisesi dışında bütün kıyafetlerini sattı ve borcunu ödedi. Peygamberimiz, adaleti eksiksiz uygularken, insanlar arasında din ve inanç farkı gözetmezdi. Hak sahibi bir Yahudi, bir Hıristiyan veya bir Müslüman da olsa hakkı alır, hak sahibine verirdi. Ebu Hadrad

74

* İnsanlara hakça ve adil davranmak için onların hangi dinden olduğunun bir önemi var mıdır? Sevgili Peygamberimiz hayatı boyunca kimseye haksızlık yapmadığı gibi daima haksızlığa uğrayanın yanında olmuştu. Hayatı boyunca her işte adaleti sağlamaya çalışmış ve ölçülü olmuştu. Rabbine kavuşmadan ve bu dünyadan ayrılmadan önce son bir kez sahabeleri ile vedalaşmak, helâlleşmek istedi. Öbür âleme, Rabbinin huzuruna üzerinde bir kul hakkı olduğu halde gitmek istemiyordu. Sahabelerini topladı ve onlara şöyle konuştu: — Şayet içinizden birinize karşı bir hatam olduysa; sizden birinin canına, malına, veya şerefine, herhangi bir şekilde zararım dokunmuşsa benden hakkını alsın. Eğer birinizi maddi veya manevi olarak incittiysem, gelsin benden hakkını istesin! Ona da hakkını vereyim! 126 * Bir işte insanların hakkını vermek mi, yoksa kendi hakkını aramak mı daha önemlidir? Peygamber Efendimiz, hayatının son anlarında bile adaletin yerini bulmasını istiyordu. Üzerinde, kimsenin bir hakkının kalmasını istemiyordu. * Toplumumuzda hakkın ve adaletin yerleşip yaygınlaşması için, üzerimize düşen görevler nelerdir?

C. Yaparak Öğrenme Biz, daha dünyaya gelmeden önce bizim için çalışmaya başlayan, doğduğumuz zamandan itibaren bizim için hiçbir fedakârlıktan geri kalmayan anne babamızın üzerimizde çok hakları vardır. Ne yaparsak yapalım yine de onların hakkını ödeyemeyiz.

126

İbn-i Hanbel, 3/ 400

75

Peygamberimiz, herkese anne babaya saygı göstermesini ve onlara saygı göstermesini tavsiye etmiştir. O, aciz ve çaresiz durumda olanlara acıyıp yardım edenlerin ve anne babasına isteyerek hizmet edenlerin Allah Teâlâ’nın özel koruması altında olduğunu ve onları cennetine koyacağını müjdeliyor. Anne babasına itaat ve hizmet etmeyen ve onların haklarına riayet etmeyenlerin yüzüne Alla Teâlâ’nın kıyamet günü bakmayacağı, böyle kimselerin cennete de giremeyeceği hususunda bizi uyarıyor. 127 Bizlerin anne babamızın kıymetini daha iyi anlamamız için Sevgili Peygamberimiz şöyle buyuruyor: Cennet, çocuklarına çok emeği geçen kadınlar olan, annelerin ayağı altındadır. 128 Çocuklarının üzerine hakkı olan babalar ise Cennet’in orta kapısıdır. Öyleyse bu kapıya sahip çıkın. 129 Allah'ın bir kişiden memnun olması, babasının o kimseden razı olmasına bağlıdır. 130 Böylece, adeta Cennet’in anahtarlarının anne babamızın elinde olduğunu ve Cennet’e gitmeyi arzu ediyorsak onlardan asla vazgeçemeyeceğimizi bize öğretmiştir. Eğer biz Peygamber Efendimizin tavsiye ve uyarılarına uyarsak hem anne babamızın kıymetini daha iyi anlar, hem de onlara daha güzel bir evlat olur, onları sevindiririz. Böylece biz de onlara karşı sorumluluğumuzu yerine getirmenin huzuru ve mutluluğunu yaşarız. Buna göre anne babamızın bizim üzerimizde ne kadar çok hakkı olduğu anlamak ve onlara karşı vazifemizi yerine getirmek için bir hafta boyunca şunları yapalım. Hem annemizin terk edelim. Annemizin en çok ihtiyaç duyduğu zaman, ona yardım edelim. Meselâ, kahvaltı hazırlayabilir veya sofra kurmaya yardım edebilir, evi süpürüp temizleyebilirsiniz…
127 128

hem babamızın bizim yapmamızdan en

çok

hoşlandığı bir işi yapalım, yapmamızdan hiç hoşlanmadığı bir işi de

Nesâî, Zekat 69 Aclûnî, Keşfu'l-Hafâ, Kahire, 1351/1932, I, 335, No: 1078 129 Tirmizî, Birr, 3 130 Tirmizî, Birr, 3

76

Aynı şekilde babamızın bize ihtiyaç duyduğu bir zamanda ona yardım edelim. Meselâ babanızın ona ayakkabılarını tamir boyayabilir, yardım gömleğini ütüleyebilir veya bazı işlerinde

edebilirsiniz… Anne babamızla ilişkilerimizde, “Acaba Peygamber Efendimiz benim yaşımdayken anne babası hayatta olsaydı, onlara nasıl davranırdı?” şeklinde düşünerek hareket edelim. Bir seyyar satıcının yarım saat içinde neler yaptığını gözlemleyelim. Bunları yaptıktan sonra aşağıdaki sorulara cevap veriniz. 1. Ütü yapmanız, kahvaltı hazırlamanız ne kadar zamanınızı aldı? Tahmin ettiğinizden daha kolay mı, yoksa zor muydu? 2. Anneniz, sizin için katlandığı zorluklar karşılığında sizden ne bekliyor? 3. Acaba anneniz her gün sizin için ömründen kaç saati harcıyor? 4. Annenizin üzerinizdeki hakkını ne yaparak ödeyebilirsiniz? 5. Seyyar satıcı malını satıp para kazanabilmek için neler yaptı? 6. Babanız ve anneniz, aileniz için para kazanırken ne kadar yoruluyor ya da zorlanıyor? 7. Acaba babanız her gün ömründen kaç saatini sizin için harcıyor? 8. Babanızın hakkını ancak ne yaparsanız ödeyebilirsiniz? 9. Çevremizde başka kimlerin sizin üzerinizde hakkı var?

77

D. Fotoğraf Yorumlama

Fotoğraf 1

Fotoğraf 2

1. Yukarıdaki fotoğraflarda neler görüyorsunuz? 2. Birinci fotoğrafta bir haksızlığa konu olabilecek davranış görüyor musunuz? 3. İkinci fotoğrafta bir haksızlığa konu olabilecek davranış görüyor musunuz? 4. Su için saatlerce sıra bekleyen bu insanlar arasından biri sırasını beklemeden öne geçse ne tür olaylar meydana gelirdi? 5. İkinci fotoğrafta adaletsizliğe konu olan durumun çözümü için ne yapılmalıdır? 6. Birinci fotoğrafta kuyruktakiler arasında adaletsizliğin çözümü için neler yapılabilir? 7. İnsanların elinden hakkını almak, onlara zulmetmek nasıl sonuçlar ortaya çıkarır? 8. Birinci ve ikinci fotoğraflara birer başlık koysaydınız ne derdiniz? 9. Birinci fotoğrafta sıra bekleyenlerden biri olsaydınız; önünüze geçmeye çalışan kişiye nasıl tepki verirdiniz? Bu adil bir çözüm olur muydu? 10. Peygamber Efendimiz, ikinci fotoğraftaki haksızlığı ortadan kaldırmak için ne derdi? Ne yapardı? 11. Son bir hafta içinde adaletli ve hak hukuk gözeten biri olduğunuzu gösteren hangi davranışları yaptınız?

78

E. Yaratıcı Yazma Yirmi yıl sonra nasıl bir anne-baba olmayı istersin? Öğretmen, öğrencilerden yirmi yıl sonra bir anne veya baba olmayı hayal etmelerini ister. Öğrenciler, olmayı hayal ettikleri bu anne-babanın ve aile ve iş hayatında kul hakkını gözeten, görev ve sorumluluklarını bilen insanlar olabilmeleri için neler yapmaları gerektiğini düşünürler. Sonra öğrencilerden hayal ettikleri kişiliğin hangi adalet ve hakkaniyet özelliklerine sahip olmaları gerektiğini sebepleriyle birlikte yazmalarını ister. Ben bir anne / baba olduğum zaman; Eşime şöyle davranırdım: … … Çünkü: …

Çocuklarıma şöyle davranırdım: … … Çünkü: … İş arkadaşlarıma şöyle davranırdım: … … Çünkü: … …

79

Tablo 2.3
D. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: Soyadı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME
Hiçbir zaman

Sınıf / Numara: ÖLÇÜTLER

PUANLAR

Bazen

Çoğun lukla

Her zaman

1
1 2 3 4 5 6 Haksızlığa uğradığımı anladığımda hakkımı savunurum. İnsanların fakir veya zengin olduğuna bakmaksızın eşit değer veririm. Benim için olumsuz neticesi olsa bile haklının yanında olur, onu savunurum. Sıra beklenerek yapılan işlerde kimsenin hakkını almamaya özen gösteririm. Haksızlık yapan birini gördüğümde rahatsız olurum. Bana emeği ve hizmeti geçen kimselere teşekkür eder, haklarını helal etmelerini isterim. Arkadaşlarımla birlikteyken diğer arkadaşlarımın arkasından konuşmam. Anne-babamın benim üzerimdeki hakkını ödememin hiç de kolay olmadığını düşünürüm.

2

3

4

7 8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1 9 10 11 12 Hak ve haksızlığı ayırt eder. Bir olayda haklı olanın hakkını savunur. Arkadaşlarının hakkını almamaya özen gösterir. Anne-baba ve öğretmenlerine saygı ve sevgide kusur etmez. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Toplam Puan

Öğretmenin Değerlendirmesi:

80

4) SORUMLULUK SAHİBİ OLMAK
A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Sorumluluk sahibi olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Ailesine ve çevresine karşı görev ve sorumluluklarını yerine getirir. Yaratıcısına karşı vazifesini yerine getirme bilincine sahiptir. Her türlü hak sorumluluklarının farkında olur ve gereğini yerine getirir.

Temel Beceriler

Hak ve görevlerini bilmek Kimseye yük olmamak İyi bir vatandaş olmak

Hedef Kitle

10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an’da Akıl ve Bilgi

Öğretim Teknikleri ve Hadise Yorumlama Uygulama süreleri
Fotoğraf Yorumlama

20’ 20’

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Kur’an Ve Yorumu İslâm Düşüncesinde Yorumlar

Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

4. sınıf
Hz. Muhammed Hz. Muhammed’i tanıyalım

5. sınıf
İbadet İbadet konusunda bilgilenelim

6. sınıf
İbadet

Namaz İbadeti

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için hedefe uygun “tamamlanmamış bir hikâye” ve kalem ile kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

81

B. Hâdise Yorumlama (Örnek Metin) Peygamber Efendimiz, gerek evindeyken gerekse halkın yanındayken kendisine fazla hürmet gösterilmesine ve kendi işlerinin başkaları tarafından yapılmasına müsaade etmezdi. Özellikle dışarıdan eve geldiğinde kimsenin rahatsız olmamasını ister; kendisine yardımcı olmak için evdekilerin koşuşturmasını istemezdi. Bir gün sahabiler Allah Rasulü’nün ev işleri hususunda nasıl hareket ettiğini merak ettiler. Hanımı Hz. Âişe’ye: — Allah Rasulü evde hangi işleri yapardı? diye sordular. Hz. Âişe şöyle anlattı: * Peygamberimiz evinde hangi işleri yapıyor olabilir? — O, elbisesinin söküğünü kendisi diker, yamasını kendisi yapar; ayakkabısını da kendisi tamir ederdi. Çoğu zaman koyunların sağılmasını bize bırakmadan yapardı. O’na ihtiyaç duyduğumuz zaman da bize ev işlerinde yardımcı olurdu. Çarşıya pazara alış veriş yapmaya gider ve pazar yükünü kendisi taşırdı. Kendisine yardımcı olmaya çalışan arkadaşlarına “Müsaade ediniz, eşyamı ben taşıyayım!” derdi. Kendi işini kendisi görmesi ve sorumluluklarını yerine getirmesi hususunda Allah Rasulü çok hassastı. Ebû Hureyre bir hatırasını şöyle anlatıyor: — Bir gün Efendimiz ile çarşıya gitmiştim. Peygamberimiz pazardan erzak gibi malzemeler satın aldı ve geriye döndü. Ben hemen koştum, elindekileri alıp taşımak istedim, çünkü onun yorulmasını istemiyordum. Bunun üzerine bana şöyle dedi: * Peygamber Efendimiz Ebû Hureyre’ye ne cevap vermiş olabilir?

82

— Herkes kendi sorumluluğunu yerine getirmeli. Onun için, bir kişinin, eşyasını kendinin taşıması daha uygundur. Ancak taşıyamayacak kadar güçsüz, yorgun veya hasta olursa, müslüman kardeşleri ona yardım etmeli, buyurdu. 131 Ekip halinde, yardımlaşarak iş yapılması gerektiği zaman: —Siz çalışıp da yorulmayın biz sizin yapacağınız işi yaparız diyen sahabilerine; * Size birileri bu teklifi yapsaydı ne cevap verirdiniz? — Sizin benim işimi de yapabileceğinizi biliyorum. Fakat ben, size göre imtiyazlı (ayrıcalıklı) bir durumda bulunmaktan hoşlanmıyorum. Çünkü Allah Teâlâ kulunun, diğer insanlar arasında ayrıcalıklı durumda olmasını sevmez, buyurdu. 132 Sevgili Peygamberimiz kendi mesuliyetlerini yerine getirme konusunda son derece duyarlı olduğu gibi, kendi aile fertlerinin de üzerine düşen sorumluluklarını eksiksiz yerine getirmelerini isterdi. Fatıma, peygamberimizin çok sevdiği en küçük kızıydı. Küçük yaşına rağmen buğday ve arpa öğütmek için değirmene giderdi. Değirmen taşını çevirmek ise oldukça zor ve yorucu bir işti. Bu yüzden Fâtıma’nın elinde yaralar oluşmuştu. Fatıma’nın yaptığı işler bununla da kalmıyor sırtında kırba ile eve su taşıyordu. Bu yüzden taşıdığı su kabının ipi boynunu incitmişti. Evi silmek, süpürmek sorumluluğu da onun üzerinde olduğundan akşam olunca üstü başı toz toprak içinde iyice bitkin düşüyordu. * Bu şartlarda Fatıma neler düşünüyor olabilir? * Sizin de yerine getirmekte zorlandığınız sorumluluklarınız var mı?

131 132

Tirmizî, Şemail, 57; Heysemî, V, 122 Kastallânî, el-Mevâhibü’l-Ledünniye Tercemesi, trc.Turgut Ulusoy, İstanbul 1984; c.I, s.385

83

Fâtıma babasının kendisini çok sevdiğini ve onu hiç kırmayacağını biliyordu. Babasından kendisine bu işlerde yardım edecek, yükünü hafifletecek bir hizmetçi tutmasını isterse kabul edeceğini düşünüyordu. Fakat bir taraftan da ya kabul etmezse diye endişe ediyordu. Nihayet isteğini söylemeye karar verdi. Babasının yanına geldiğinde, biraz da çekinerek yüzüne baktı. Peygamberimiz: —Kızım bir ihtiyacın mı var?” diye sordu. Fâtıma yine sustu cevap veremedi. * Fatıma o anda neler düşünmüş olabilir? Bu arada oraya gelen Hz. Ali Fatıma’nın imdadına yetişti: − Efendim! Fâtıma’nın değirmeni kullanmaktan elleri yara oldu, kırba ile su taşımaktan da omuzları incindi. Ben de sizden bir hizmetçi istemesini ve böylece biraz rahata kavuşmasını söyledim. Bu sözler üzerine Allah Resülü’nün güler yüzü biraz ciddileşti. Yapılan bu istekten memnun olmuş görünmüyordu. Fâtıma’ya dönerek: * Siz olsaydınız böyle bir istek de bulunur muydunuz? Niçin? * Peygamberimiz, kızına ne cevap vermiş olabilir? —Kızım Fâtıma! Senden daha kötü durumda olanları ve daha çok sıkıntı çeken insanların durumunu düşünmeni isterim. Allah’ın sana emrettiği ibadetleri yerine getir. Ailenin işlerini özenle yap. Akşam olup da yatağına yattığında, sana sağlık, afiyet ve bütün bu nimetleri veren Rabbine şükret. O’nun yüceliğini tefekkür et. Bunları böylece bilip yapman senin için hizmetçiden daha hayırlıdır, buyurdu. Fâtıma yanlış bir istekte bulunduğunu anlamıştı. Ama bir kere olmuştu işte... Elbette evinin bütün işlerinin sorumluluğu kendine aitti. Elbette üzerine düşeni severek yerine getirecekti. Biraz yorulmaktan ne çıkardı... Babasının yüzüne bakmaya cesaret edemeden:

84

— Ben, Allah’tan ve Allah’ın Rasulü’nden razıyım, dedi. 133 * Fatıma bunları söylerken neler düşünmüş olabilir? * Fatıma bundan sonrası için hangi kararı almış olabilir? Fatıma bundan sonra ne kadar zor ve zahmetli işler yaptıysa da hiç şikâyet etmedi. Peygamber Efendimiz, Rabbine karşı kulluk mesuliyetini yerine

getirmede çok arzulu ve dikkatli idi. Tabiatta ağaçların yaprak açmasını, yağmurların yağmasını, rüzgârların esmesini uzun uzun düşünür ve bunları insanlara veren Rabbine çok şükrederdi. Rabbine ibadet etmek ve onunla beraber olmak için özellikle geceleri yalnız kalmayı tercih ederdi. Tertemiz kalbinden coşan duygularla ve gözyaşlarıyla kulluk vazifesini yerine getirirdi. * Sizce sorumluluğun en önemlisi kime karşı olandır? Niçin? Hz. Âişe annemize, sahabeler: —Allah Rasulü’nde gördüğün en dikkat çekici hâli bize söyler misin? Dediler. Âişe annemiz: —Onun hangi hâli dikkat çekici değildi ki! dedi ve şöyle devam etti: — Bir gece eve geldi, yatağa girdi ve çok geçmeden: —Müsaade edersen kalkıp Rabbime ibadet edeyim.” dedi. Ben de: * Peygamberimizin, Rabbine ibadet etmek için hanımından izin istemesi size ne düşündürüyor? —Vallahi seninle beraber olmayı çok severim, ancak senin

hoşlanacağın şeyi daha çok severim, dedim. Bunun üzerine kalktı, abdest aldı, sonra namaza durdu ve ağlamaya başladı. O kadar ağlıyordu ki gözyaşları damla damla sakallarından göğsüne akıyordu. Sonra rükûa gitti,
133

Ebû Davud, Harac, 19-20

85

ağlamaya devam etti. Sonra secdeye vardı, secdede iken de ağladı. Secdeden başını kaldırdı, kılışı hâlâ Bilal ağlıyordu. Habeşî Bu duygulu gelip ve kendinden ezanını geçmişçesine namaz mescide sabah

okumasına kadar devam etti. * Peygamber Efendimiz, o gece kimler için dua etmiş olabilir? Bilâl, Allah Resûlü’nün ağladığını görünce yanına geldi ve: — Ey Allah’ın Rasulü! Allah senin geçmiş ve gelecek bütün günahlarını affettiği hâlde niçin bu kadar ağlıyorsun? diye sorunca Peygamberimiz: — Ey Bilâl! Rabbimin bana vermiş olduğu bu nimetlere karşı O’na çok şükreden bir kul olmayayım mı? Vallahi bu gece bana öyle bir âyet indirildi ki onu okuyup da üzerinde düşünmeyen kimseye yazıklar olsun!” dedi. 134 * Bizi Yaratan Allah’ımıza karşı hangi sorumluluklarımız vardır? Ona şu âyet-i kerîmeleri okudu: “Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, akıl sâhipleri için Allâh’ın birliğini gösteren deliller vardır. Onlar, ayakta dururken, otururken, yanları üzerine yatarken her ân Allâh’ı zikrederler, göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin tefekkür ederler ve ‘Rabbimiz! Sen bunları boşuna yaratmadın. Seni tesbih ederiz, bizi Cehennem azabından koru!’ derler.” 135 * Şimdiden itibaren, sorumluluklarınızda daha çok dikkat etmeyi düşündüğünüz hususlar var mı?

C. Yaparak Öğrenme

134 135

Buhârî, Tefsir, 48 Âl-i İmrân 190–191

86

Allah Teâlâ insanları kendi işlerini görebilecek kabiliyet ve özelliklerde yaratmıştır. Her ne kadar çocukluk yaşlarımızda anne babamızın çeşitli işlerimizi görmesine ihtiyaç duysak da yaşımız ilerledikçe kendi işlerimizi yapacak beceri ve tecrübeleri kazanırız. Böylece artık kimseye yük olmamaya başlarız. Bir toplumda ve ailede her ferdin kendi sorumluluğunu yerine getirmesi çok önemlidir. Çünkü bir kişinin sorumluluğunu yerine getirmemesi durumunda, onun yapacağı işler diğerlerinin üzerine kalması demek olur. Bu da diğer insanlara haksız yere sıkıntı vermek dolayısıyla kul hakkına girmek demektir. Özellikle kul hakkına çok saygı göstermemizi isteyen Sevgili

Peygamberimiz “Müslüman, dilinden ve elinden kimsenin zarar görmediği kimsedir.” 136 demiştir. Allâh Resûlü (sav) grup halinde yapılacak çalışmaların sadece birkaç kişinin üzerine yıkılmasına da razı olmazdı. Sorumlulukların paylaşılmasını isterdi. Ekip olarak bir iş yapılacağında hemen kendi vazifesini üzerine alır ve en güzel şekilde yerine getirirdi. Peygamber Efendimiz bir gün sahabilerle bir seyahat sırasında mola verip yemek yiyeceklerdi. Bir koyun kesmeye karar verdiler. İçlerinden biri: ‘Ey Allah’ın Resûlü, koyunu ben keserim.’ dedi. Diğeri; ‘Ey Allah’ın Resûlü, yüzmesi de benim vazifem olsun.’ dedi. Bir diğeri de: ‘Pişirmesi de bana âit olsun.’ dedi. Efendimiz de: — O hâlde odun toplama işi de bana âit olsun, dedi. Sahâbiler; — Ey Allah’ın Resûlü! O işi de biz yaparız, sizin çalışmanıza gerek yok, dedilerse de O: — Sizin benim işimi de yapabileceğinizi biliyorum. Fakat ben, ayrıcalığı olan ve bir sorumluluğu olmayan biri olmak istemem. Çünkü Allâh Teâlâ kullarını, arkadaşları arasında böyle durumda olmasını sevmez, 137 buyurdu.

136

Buhârî, Îmân, 4-5

87

Sevgili inşa edilirken

Peygamberimiz, bütün

ekip

çalışmalarında hep birlikte

herkesin

sorumluluk yerine

almasını ve aldığı sorumluluğu yerine getirmesini isterdi. Medine’de ilk Mescid Müslümanlar sorumluluklarını getirmede örnek davranışlar sergilediler. Gündüz erkekler gece kadın ve çocuklar malzeme taşıyıp inşaata yardımcı oldular. Peygamber Efendimizin bu sorumluluk anlayışını öğrendikten sonra kendimize göre Onu örnek almak için biz de bir hafta boyunca şöyle bir çalışma yapalım: Bugüne kadar evde bizim sorumluluğumuzda olan ve

yapabileceğimiz ama bugüne kadar annemizin yaptığı bazı işleri (yatağımızı ve odamızı toplama, ütümüzü yapma, yemeğimizi hazırlama ve temizlik gibi…) bir hafta boyunca biz yapalım. Eğer kardeşimiz varsa onun bakım ve hizmetini yaparak, annemizin yükünü paylaşarak hafifletelim. Anne veya babamızın verdiği harçlıklardan bir kısmını biriktirelim. Bu parayla mutfağımızın ihtiyacı olan bir şeyi (sebze, meyve, çay, şeker vb.) evimizin bütçesi için babamızın yükünü paylaşarak ona yardımcı olalım. Hafta içi her gün 5 dakikamızı okul bahçemizin temizliği ve güzelliği için ayıralım. Gördüğümüz ve alabildiğimiz çöpleri çöp kutusuna atalım. Bu hafta boyunca bunları yaptıktan sonra aşağıdaki sorulara cevap veriniz. 1. Ev işlerinde annenize yardım ettiğinizde o size ne tür tavır ve davranışlar gösterdi?

137

Kastallâni, a.g.e., c.I, s.385

88

2. Annenizin üzerindeki yükün, sorumluluğun azlığı veya çokluğuyla ilgili daha önceki düşüncelerinizde bir değişme oldu mu? 3. Kardeşinizle özel olarak ilgilendiğinizde kendi çocukluğunuzda size verilen emekle ilgili neler düşündünüz? 4. Eve gelirken mutfak için ne aldınız? Niçin onu tercih ettiniz? 5. Harçlığınızı biriktirerek evin mutfağına katkıda bulunmanız

babanızın davranış ve tutumlarını nasıl etkiledi? 6. Anne ve babanızın yerinde olsaydınız oğlunuz/kızınız (yani kendiniz) hakkında neler hissederdiniz? 7. Okul bahçesindeki yere atılan çöpleri size kaldırdığınız karşı zaman ve

arkadaşlarınızın

veya

öğretmeninizin

düşünce

davranışlarında değişme oldu mu?

89

D. Fotoğraf Yorumlama

1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Sizce bu çocuk, bu işi haftada kaç kez yapıyordur? 3. Onun evde yaptığı başka temizlikler var mıdır? Bunlar neler olabilir? 4. Çocuğa, böyle bir sorumluluk üstlenmek zor mu, yoksa kolay mı gelmiştir? 5. Onun aile fertleri evdeki işleri aralarında ne şekilde paylaşmış olabilirler? 6. Bu işin sorumluluğunu kim vermiş olabilir? Niçin?

90

7. Fotoğraftaki çocuk sorumluluğunu yerine getirmese ne olur? 8. Onun bu sorumluluğunu yerine getirmemesinden diğer aile fertleri nasıl etkilenir? 9. Bir vatandaş olarak, çevrenizde kimlere karşı sorumluluklarınız vardır? 10.Peygamber Efendimiz’in aile fertlerine ve Rabbi’ne karşı sorumluluğunda hiç kusur göstermemesi, onun nasıl bir anlayışa sahip olduğunu gösterir? 11.Herkesin üzerine düşen sorumluluğu en güzel şekliyle yerine getirdiği bir dünyada yaşasaydınız hayatınızda nasıl bir değişme olurdu?

E. Yaratıcı Yazma Çalışması (Başlanmış hikâyeyi tamamlama) Aşağıdaki hikâyeyi bütün aile fertlerinin mutlu olacağı şekilde tamamlayınız! Ahmet ilköğretim 6. sınıfa devam etmektedir. Ahmet’in babası Halis Bey, bundan altı ay önce bir trafik kazası geçirmiş ve yataktan kalkamaz duruma gelmiştir. O artık bakıma muhtaçtır. Halis Bey, çalışamadığı için, aile maddi bakımdan oldukça zor durumda kalmış, ellerinde avuçlarında artık para kalmamıştır. Ahmet’in kız kardeşi Nesibe, henüz yedi yaşındadır ve okula bu yıl başlamıştır. Annesi Hanife Hanım, hem ev işlerine bakmakta hem komşu apartmanların merdivenlerini silmekte fakat ihtiyaçlarını karşılayacak parayı kazanamamaktadır. Ahmet, durumun farkındadır ve üzerine sorumluluklar düştüğünü hissetmektedir. Hem para kazanmanın gereğini, hem de okuyup büyük adam olmanın önemini fark etmektedir. Bir taraftan babasının da, kendisinin bakımına ihtiyacı olduğunu ve kız kardeşi Nesibe’nin de kendi yardım ve desteğine ihtiyaç duyduğunu bilmektedir... … … … … …

91

Tablo 2.4
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği
Adı: Soyadı: HEDEF DAVRANIŞLAR Hiçbir zaman 1 1 2 3 4
Üstlendiğim bir sorumluluğu yerine getiririm. Yapmam gereken işi başkasına bırakmaktan hoşlanmam. Grup çalışmalarında görevimi yapmadığımda bütün işin aksayacağını bilirim. Toplu yapılan çalışmalarda kendi payıma düşeni yapmazsam kul hakkına gireceğimi düşünürüm. Vazifem olan bir işi aksattığımda huzursuz olurum. Toplumun zararına olacak yanlış bir olayı öğrendiğimde gerekli yerlere mutlaka haber veririm. İbadetlerin Allah’ın bana verdiği nimetlere teşekkür olduğunu bilirim. Anne-babamın ya da öğretmenimin verdiği görevi yaparken mutluluk duyarım.

Sınıf / Numara: ÖLÇÜTLER Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

PUANLAR

5 6

7 8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1
9 10 11 12
Verilen görevi sorumluluk bilinciyle yerine getirir. Öğrenci olarak sorumluluklarının bilincindedir. Toplumsal görevlerinin farkındalığıyla hareket eder. İşbirliği gerektiren çalışmalarda üzerine düşeni yapar. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

Toplam Puan Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Öğretmenin Değerlendirmesi:

92

5) YARDIMSEVER VE CÖMERT OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Yardımsever ve cömert olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Sahip olduğu şeyleri başkalarıyla paylaşır. Yardıma ihtiyacı olana yardım eder. Hediyeleşmeyi sever.

Temel Beceriler Hedef kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Cömert ve fedakâr olmak, hediyeleşmeyi sevmek 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
İbadet Temiz olalım

20’ 20’ 5. sınıf
Ahlâk Sevinç ve

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
İbadet Ramazan ayı ve oruç ibadeti

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
İbadet Zekât, hac ve Kurban İbadeti

6. sınıf
Ahlâk Sakınmamız gereken davranışlar

üzüntülerimizi paylaşalım

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için, hedefe uygun hayvanların bulunduğu bir ortam ve “ keşif ve tefekkür çizelgesi” kalem ile kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

93

B. Hâdise Yorumlama (Örnek Metin) Sevgili Peygamberimiz, insanların en cömerdi, fedakârı ve en

yardımseveriydi. O’nun cömertliği, elinde avucunda hiçbir şey kalmayıncaya kadar vermek şeklindeydi. Fakirleşmekten aslâ korkmazdı. Sahabeleri onun cömertliğini, “ondan bir şey istediğimiz zaman ‘hâyır veya yok’ dediğini hiç işitmedik” diyerek anlatıyorlar. 138 *Kendisinden istediğinizde sizi hiç geri çevirmeyen bir

dostunuz olsa onun hakkında ne düşünürdünüz? Ne var ki bazen elinde verecek veya ikram edecek hiçbir şey kalmazdı. Nitekim bir gün bir adam Peygamber Efendimize geldi ve: — Ben, çok açım, dedi. Bunun üzerine Allah’ın Rasulü evine, hanımına haber gönderdi ve yiyecek bir şeyler göndermesini istedi. Zaman kıtlık zamanıydı. O’nun evinde de yiyecek bir şey kalmamıştı. Allah Rasulü’nün saygıdeğer hanımı: — Allah’a yemin ederim ki, evde sudan başka bir şey yok, diye haber gönderdi. *Bu durumda Peygamber Efendimiz ne yapmış olabilir? Peygamber Efendimiz, zor durumda olup da kendisinden yardım isteyen bir kişiyi asla geri çevirmezdi. Misafirine sahip olduğu en güzel şeyleri ikram etmek; çevresinde muhtaç durumda olan insanlar varken her şeyini onlarla paylaşmak Onun en güzel hasletlerinden biriydi. Peygamberimiz yanındaki arkadaşlarına dönerek:

138

bkz. Müslim, Fedâil, 56

94

Bu

gece

bu

şahsı

kim

evinde

misafir

etmek

ister?

dedi.

Medinelilerden biri: — Ben misafir ederim, ey Allah’ın Rasulü! dedi ve o yoksulu alıp evine götürdü. Eve geldiklerinde hanımına: — Yanımdaki şahıs bu gece misafirimizdir. Evde yiyecek bir şey var mı? Hanımı: — Sadece çocukların yiyeceği kadar var, dedi. * Bu durumda ne yapmış olabilirler? * Siz olsaydınız ne karar verirdiniz? Sahabi: — Öyleyse sen çocukları biraz oyala. Sofraya gelip yemek isterlerse uyut. Misafirimiz içeri girince de ben bir sebep bulayım, lambayı söndüreyim. Sonra da sofrada onunla birlikte biz de yiyormuş gibi yapalım. Rabbimiz, sevdiğimiz şeylerden Allah yolunda harcamamızı istiyor. Gerçekten iyi bir insan olmak için fedakârlık yapmamız gerektiğini bildiriyor. Bizim yaptığımız her iyiliği o görüyor, dedi. 139 * Ev sahibi hanım bu arada neler düşünüyor olabilir? Hanım, olan yiyecekleri çıkarıp, sofrayı hazırladı. Önceden anlaştıkları gibi bir bahaneyle kandili söndürüp sofraya oturdular. Zaten az olan yiyecekleri misafirlerine yetsin ve çok aç olan adamcağızın karnı doysun diye onunla birlikte yermiş gibi yaptılar. Böylece misafir karnını doyurdu. Onlar da çocukları ile birlikte aç olarak yattılar ve öylece sabahladılar. *Bu sahabe ailesi, fedakârlık yaparken en çok hangi hususta zorlanmış olabilir?

139

Âli-İmrân, 92

95

Ertesi gün misafirlerini güler yüzle uğurladılar. Ertesi sabah o sahâbî, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in yanına gitti. Peygamber Efendimiz onu görünce gülümsedi ve: — Bu gece misafirinize yaptığınız cömertlik ve fedakârlıktan Allah Teâlâ memnun oldu, 140 buyurarak şu âyet-i kerîmeyi okudu: “Kendileri ihtiyaç içinde oldukları halde yemeklerini yoksula, öksüze ve esire verirler ve onlara: ‘Bu yemeği size Allah rızâsı için yediriyoruz. Sizden bir karşılık ve teşekkür beklemiyoruz. Biz Rabbimizin, sıkıntı ve dehşet dolu, kıyamet gününden korkarız’, derler. Allah da onları o günün korkusundan korur. Yüzlerine parlaklık, gönüllerine sevinç verir.” 141 *Kendi ihtiyacı olduğu halde elindekini başkalarına veren kimse, yardım ettiği kişi için neler hisseder? Sahabî çok sevinçli ve neşeliydi. Adeta yüzünde güller açmıştı. Çünkü yaptıkları fedakârlıktan Allah râzı olmuştu, üstelik Allah’ın elçisi kendilerini övmüştü. Kendi kendine, ‘aynı durumda kalsam, kendim aç bekler yine elimdekini veririm’ diye düşündü. Yüzü gülüyordu, kalbi huzur doluydu. * Siz hiç kendinizin ihtiyacı olduğu halde, bir şeyi kendinizi düşünmeden başkasına verdiğiniz oldu mu? Sevgili Peygamberimiz, hayatı boyunca sahabelerine cömertlik ve yardımseverlikte en güzel örnek olmuştu. O, yatağından kalkamayacak kadar hasta olduğu, vefatına yakın günlerde bile düşündüğü insanlar vardı. * Peygamber Efendimizin çok hasta iken kimleri düşünüyor olabilir? Gönüller Sultanı Efendimizin, hayatının son günleriydi. O yine de fakir komşularını düşünüyordu. Sahip olduğu son altı yedi dinar parayı hanımı Hz. Âişe’ye fakirlere dağıtmasını tembihledi.
140 141

Buhârî, Menâkıbü’l-Ensâr 10; Müslim, Eşribe 172–173 el- İnsan, 8–11

96

* Peygamber Efendimiz ölmeden önce hangi düşünceyle bütün parasını fakirlere dağıtmak istemiş olabilir? Hz. Âişe ise Efendimizin hastalığıyla meşgul olup, telâş içinde sorumluluklarını yerine getirmeye çalıştığından bu paraları ihtiyaç sahiplerine ulaştırmaya fırsat bulamadı. Peygamber Efendimizin hastalığı zaman geçtikçe ağırlaşıyordu. O gün Kâinatın Efendisinin dünyadan ayrılacağı ve çok sevdiği Yüce Rabbine kavuşacağı gündü. Biraz gücünü toparlayıp Hz. Âişe’ye baktı ve: —Dinarları ne yaptın? Fakirlere dağıttın mı?” dedi. Hz. Âişe işlerinin yoğunluğundan bunu unutuvermişti: —Hayır! Vallahi senin hastalığın sebebiyle başka hiçbir şeyle

ilgilenemedim, dedi. Peygamber Efendimiz paraları kendisine getirmesini istedi ve avucuna aldı: * Bu durumda Peygamber Efendimiz ne yapmış olabilir? — “Allah’ın Rasulü Muhammed, bu dinarlar yanındayken ölerek, Allah’a kavuşmayı, arzu etmez!” buyurdu. Paranın hepsini fakir ailelerden beşine bölüştürdü. Hz. Âişe de paraları hemen o ailelere gönderdi ve Efendimizin isteğini yerine getirdiğini, kendisine haber verdi. Sevgili Peygamberimiz: – İşte şimdi rahatladım, buyurdu ve tekrar uyudu. 142 Peygamber Efendimizin cömertliğini bir nesneye benzetmek isteseydiniz neye benzetirdiniz? Niçin?

C. Yaparak Öğrenme Sevgili Peygamberimiz, Müslümanların birbiriyle yardımlaşmasından çok hoşlanırdı. Sahabelerinden parasını veya bir malını diğerleriyle paylaşanları gördüğünde çok sevinirdi. Daima cömertliği tavsiye eder,

142

İbn-i Hanbel, VI, 104

97

cimriliğin çok kötü bir huy olduğunu söylerdi. Arkadaşlarına sık sık hediyeler verir ve onları da hediyeleşmeye teşvik ederdi. Bir defasında şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Allah sizin için din olarak İslâm’ı seçti. Öyleyse siz de İslâm’la olan arkadaşlığınızı, cömertlik ve güzel ahlâkla süsleyin. Cömertlik bir ağaç gibidir. Kökü Cennet’te, dalları ise dünyaya sarkmıştır. Her kim, o ağacın altında yaşar yani cömert olursa, er veya geç o ağacın dallarından birine tutunur. Böylece o kişi ağacın kökünün bulunduğu Cennet’e yükselir.”
143

O zengin olsun, fakir olsun bütün sahabelerinin fedakârlık ve cömertlik duygusunu tatmalarını isterdi. “Hepiniz, buğdayından, gümüşünden, hurmasından elbisesinden, sadaka bir ölçek bile olsa sahip

versin.

Bunlara

olmayanlarınız yarım hurma bile olsa sadaka versin.” 144 buyururdu. O bu sözleri söylerken bir adam, güçlükle taşıdığı ağır bir erzak torbası getirdi. İnsanlar birbiri peşine akın edip mallarını infak etmek için sıraya girmişlerdi. O kadar çok yiyecek ve giyecek bağışlanmıştı ki birikenler büyük bir yığın oluşturdu. Resûl-u Ekrem Efendimizin memnuniyeti yüzüne yansıyor, gözlerinin içi parlıyordu.” Cömertliğin ve fedakârlığın ne kadar gıpta edilecek bir güzel ahlâk olduğunu anlatmak için şöyle buyurdu: "Her gün sabahın erken vaktinde semadan iki melek iner. Bunlardan biri: ‘Ey Allah’ım! Malını cömertçe verene sen de kendi hazinenden ver.’ Diğeri ise ‘Ey Allah’ım! Malını saklayıp vermeyen cimriye sen de verme.’ diye dua eder. Allah Teâlâ ise kullarına şöyle seslenir: "Ey Âdemoğlu! Sen malından cömertçe infak et ki ben de sana daha çok vereyim" 145

143 144

Kenzu’l-Ummâl, 6/571 Müslim, Zekât, 69

98

Peygamber Efendimizin bize müjdelediği cennete giden yola girebilmek ve meleklerin bize dua etmesi için şunları yapalım. Böylece cömert olmanın bize vereceği huzuru ve malımızı paylaşmanın mutluluğunu tadalım. Çevremizde yardıma muhtaç insanlardan birkaç kişi belirleyelim. Bu kişiler, yakın çevremizden (akraba, arkadaş vb.) veya uzaktan olabilir. Bir hafta boyunca harçlığımızın bir kısmını harcamayalım ve muhtaç bir kimseye vermek üzere biriktirelim. Evimizdeki meyve, tatlı gibi yiyeceklerden bir kısmını tespit

ettiğimiz bir kişiye vermek üzere ayıralım. Bunları yaparken anne babanızdan yardım istemelisiniz. Severek giydiğimiz veya kullandığımız eşyalardan bir kaçını ihtiyaç sahiplerine hediye etmek üzere güzelce paketleyip hazırlayalım. Bu biriktirdiğimiz parayı ve ayırdığımız yiyecekleri mahallemizde veya civarımızda, belirlediğimiz bu aileye bizzat kendimiz onları ziyaret ederek verelim. Bunu yaparken anne ve babanızdan veya öğretmeninizden yardım istemelisiniz. Severek giydiklerimiz arasından seçtiğimiz bir veya birkaç eşyayı da çevremizde yaşayan ve bunlara ihtiyacı olduğunu düşündüğümüz akranlarımıza güzelce paketleyerek hediye edelim.

Yukarıdaki

işleri

yaptıktan

sonra

duygu,

düşünce

ve

gözlemlerimizi aşağıdaki sorulara cevap vererek anlatınız. 1. Yardım etmek ve hediye vermek için seçtiğiniz kişilerin önemli ortak özellikleri nelerdi?

145

Buhari, Zekat, 28

99

2. Vermeyi düşündüğünüz parayı biriktirirken ve eşyaları seçerken neler düşündünüz? 3. Yardım yaptığınız kişiler ve hediye verdiğiniz kişiler size nasıl davrandı? 4. Yardım yaptığınız ve hediye verdiğiniz kişiye karşı neler hissettiniz? 5. Parayı ve eşyaları olmayanlarla paylaşmanız (infak etmeniz) sizi maddi olarak zor duruma soktu mu? 6. Yardımlaşma ve hediyeleşme konusunda bundan sonraki düşünceleriniz nelerdir? D.Fotoğraf Yorumlama

Fotoğraf 1

Fotoğraf 2

Fotoğraf 3

Fotoğraf 4

1. Birinci ve üçüncü fotoğraftaki çocuklar arasında ne fark vardır?

100

1.

İkinci

ve

dördüncü

fotoğrafta

gördüğünüz

hayvanlar

hangi

özellikleriyle insanlara faydalı oluyorlar? 2. Arının balını ya da bir ineğin sütünü vermek istemediğini hiç duydunuz mu? Bunun sebebi ne olabilir? 3. İnsanlara birçok yönden faydalı olan bu hayvanlar, yaptıkları fedakârlık karşılığında insanlardan bir beklenti içinde midirler? 4. Bu hayvanların içine karşılıksız verme (infak etme) duygusu nasıl yerleşmiş olabilir? 5. Biz, birinci fotoğraftaki çocuğun ihtiyaç duyduğu şeylerin ne kadarına sahibiz? 6. Hayvanların bize cömert olması kadar biz de bu çocuğa cömert ve yardımsever olsaydık neler değişirdi? 7. Fotoğrafta gördüğünüz arılar ve inek, acaba elde ettiğinin ne kadarını insanlarla paylaşıyor? 8. Biz bir insan olarak sahip olduklarımızın ne kadarını paylaşıyoruz? 9. Sizce resimlerdeki hayvanlar mı yoksa insanlar mı daha cömerttir? Niçin? 10. Hayvanlardan daha akıllı ve mükemmel bir varlık olan insana yakışan cömertlik ve yardımseverlik davranışları nelerdir? 11. Bir hafta boyunca ne kadar cömert, yardımsever ve fedakâr olduğunuzu çevrenizdekilere gösterseniz, hafta sonunda günlüğünüze hangi davranışları yazardınız? E. Yaratıcı Yazma (Hayvanları karakter özelliklerine göre değerlendirme) Öğrenciler hayvanların tabii yaşayışlarını görebilecekleri bir ortamda veya bir hayvanat bahçesinde bir süre hayvanları serbest olarak gözlem

101

yaparlar. Sonra ellerindeki tabloya göre hayvanları değerlendirerek notlar verirler. Tabloda her hayvan için belirlenen her bir karakter için ‘10 puan’ üzerinden çeşitli notlar verirler. Mesela arı, çalışkanlık ve cömertlikten 10 tam puan alırken; merhametli olmaktan 5 puan alabilir. Bir köpek vefalı ve akıllı olmaktan yüksek puan alırken, sabırlı ve kanaatkâr olmaktan düşük puan alabilir. Öğrenciler buna göre tabloda gösterilen hayvanlara her bir karakter için not verir.

ŞEFKATLİ ve MERHAMETLİ

YARDIM SEVER

SABIRLI

VEFÂKAR

KANAATKÂR

CÖMERT

ARILAR

KOYUNLAR

ATLAR

KÖPEKLER

KELEBEKLER

KARINCALAR

KUŞLAR

Tablo doldurulduktan sonra öğrenciler, her hayvan için kısa bir değerlendirme yazısı yazarlar. Bu yazıda her hayvanın en çok hangi özelliğini beğendikleri ve o hayvanın karakterinden en çok hangisine sahip olmak istediklerini sebepleriyle birlikte anlatırlar. İsteyen öğrenciler yaptıkları değerlendirmeleri ve yazdıkları yazıları sınıfta arkadaşlarıyla paylaşır.

102

Tablo 2.5 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: ÖLÇÜTLER Sınıf / Numara:
PUANLAR

Hiçbir zaman 1
1 2 3 4 5 6 7 İhtiyacı olana yardım ettiğimde elimdekinin azalmayacağını düşünürüm. Rahatım bozulacak olsa bile ihtiyacı olana yardım ederim. Çevremdekilere yardım etmekten mutluluk duyarım. Herkes birbirine yardım ettiğinde hayatın daha kolay olacağını düşünürüm. Cömert insanların daha fazla sevilip sayıldığını düşünürüm. Başkalarına yardım ederken, onlara kırıcı olmamaya dikkat ederim. Elimdekini ihtiyacı olanlarla paylaştığımda Allah ve Rasulünün beni seveceğine inanırım. Arkadaşlarımla hediyeleşirim.

Bazen 2

Çoğun lukla 3

Her zaman 4

8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1 9 10 11 12 Çevresindeki kişilere yardım etmeye çalışır. Yaptığı iyilikle gösteriş yapmaz. Harçlığının bir kısmını ihtiyaç sahipleri için ayırır. Arkadaşlarına hediye alır. Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Toplam Puan

Öğretmenin Değerlendirmesi:

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

103

6) ŞEFKATLİ VE MERHAMETLİ OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Şefkatli ve merhametli olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Hata yapanı affeder. Tüm canlıları sever ve onlara merhamet eder. Kaba ve kırıcı davranışlardan sakınır.

Temel Beceriler Hedef kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Merhametli, bağışlayıcı, insaflı olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an-ı K. tanıyalım

20’ 20’ 5. sınıf
İnanç

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 6. sınıf
Ahlâk Sakınmamız

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Ahlâk

7.sınıf
Ahlâk İslâm’a göre kötü alışkanlıklar

Allah İnancı

gereken davranışlar

Din ve Güzel Ahlâk

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için, hedefe uygun kurgulanmış bir probleme “empati yaparak çözüm bulma” çalışması ve kalem kağıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

104

B. Hadise Yorumlama (Örnek Metin) Hz. Muhammed’in (sav) Güneş gibi engin şefkati, yağmur gibi bol merhameti bütün insanları kucaklıyordu. Öyle ki onun bu sonsuz şefkat ve merhametinden toplumun fakirinden zenginine; çocuğundan yaşlısına her ferdini içine alıyordu. Onun getirdiği dine inanmayan müşrikler ve münafıklar, hatta kendisine düşmanlık edenler bile payını alıyordu. Peygamberimizin yetim çocuklara ise apayrı bir ilgisi ve şefkati vardı. * Peygamberimizin, toplumdaki kimsesiz, öksüz ve yetimlere daha çok şefkât ve merhamet göstermesinin sebepleri neler olabilir? Kendisi de yetim olarak büyüdüğünden, yetimliğin ne kadar acı verici ve zor olduğunu bilir, onları devamlı korurdu. Bu yüzden herhangi bir yetim haksızlığa uğradığı zaman mutlaka onların haklarını arardı. Peygamber Efendimiz, bir bayram namazını kıldıktan sonra mescitten çıkıyordu. Çocukların sokakta neşe ve sevinç içinde oynadıklarını gördü. Çocukları mutlu görmek hoşuna gidiyordu. Çok memnun olmuştu, yüzü gülüyordu. Sevincini yanındakilerle de paylaştı. Çocuklara selâm verdi ve onların oynadıkları oyuna katıldı. Çocuklar buna çok sevindiler. Allah Rasulü’nün oyunlarına katılması çocukların neşeleri bir kat daha artırmıştı. Heyecan içinde koşuşturuyorlardı. Sevinç çığlıkları birbirine karışıyordu. * Peygamber Efendimizin çocuklarla sohbet etmesi, onların oyununa katılması, onlarla birlikte neşelenmesi O’nun nasıl biri olduğunu göstermektedir? Fakat karşı duvarın dibinde, eski kıyafetleriyle yalnız bekleyen bir çocuk, Peygamber Efendimizin dikkatini çekmişti. Çocuk hüzünlüydü, boynu büküktü. Sanki içten içe sürekli ağlıyordu. Allah’ın Resûlü hemen onun yanına geldi ve:

105

—Yavrum! Sen niçin arkadaşlarınla birlikte oynamıyorsun?" Neyin var, niçin böyle üzgünsün? diye sordu. * Çocuğun derdi ne olabilir? Çocuk bir yetimdi. Babası Uhud Savaşı’nda şehit olmuştu. Annesi de çocuklarının bakımı için başka biriyle evlenmek zorunda kalmıştı. Çocukcağız hem baba, hem de anne şefkatinden mahrum kalmıştı. Herkesin sevinç içinde oynadığı böyle bir bayram Baba sabahında özlemi babasızlık duygusu bütün boğazında ağırlığıyla düğümlenip kalmıştı. minicik yüreğine

oturmuştu. Hz. Peygamberin gözlerine bakarak: * Çocuk bu sırada neler hissediyor olabilir? — Benim babam savaşta şehit oldu, annemin ise bana bakacak gücü yok. Benim diğer çocuklar gibi yeni kıyafetlerim de yok, dedi. * Peygamber Efendimiz bu durumda ne söylemiş veya yapmış olabilir? Rasul-i Ekrem Efendimiz o gül kokulu elleriyle küçük yavrunun elinden tuttu. Parmaklarıyla saçlarını okşadı, ona sarıldı ve öptü. Onun gönlünü hoş etmek için: — Yavrucuğum bundan sonra benim, baban; Âişe’nin annen;

Fatıma’nın da ablan olmasını ister misin? Böyle müjdeli bir teklifi alan çocuk, sevincinden uçacak gibiydi. Bütün çocukların biraz sohbet edebilmek için can attığı, kendisini seyretmekten bile zevk aldıkları Peygamberimizle hep beraber olacaktı. Dünyanın en güzel, en şefkatli annesi Peygamber hanımı Hz. Âişe annesi ve onların gül goncası kızları Fâtıma da ablası olacaktı. Çocuk, heyecan içinde, biraz da mahcup bir eda ile: — Nasıl kabul etmem, Ey Allah’ın Elçisi? diyebildi.

106

— Senin adın nedir yavrucuğum? —Buceyr — Artık senin adın ‘Beşir’ olsun, olur mu? buyurdu. “Beşir, siz istersiniz de olmaz mı” der gibi tebessüm ederek önüne baktı. Allah’ın merhametli peygamberi onu aldı, kendi evine götürdü.

Gülümseyen yüzlerle, huzur içinde birlikte güzelce yemeklerini yediler. Beşir yeni kıyafetler giydi. Evde işi biter bitmez hemen sokağa fırladı. Çok güzel elbiseler içinde, oynayan diğer çocukların arasına karıştı. * Peygamber Efendimiz ile beraber olduktan sonra Beşir’in hayatında neler değişmiştir? Beşir b. Akra, Peygamberimizin vefatına kadar onun yanında kaldı. Beşir, bundan sonra kendini kimsesiz ve fakir hissetmedi. Aradan yıllar geçti. Nihayet o acı gün geldi ve Sevgili Peygamberimiz vefat etti. İşte o gün Beşir hem ağlıyor, hem de şöyle diyordu: —İşte kaldım! 146 * Beşir, bu sözleriyle ne demek istemiştir? Peygamberimiz komşularına, akrabalarına ve arkadaşlarına karşı son derece anlayışlı ve merhametli olduğu gibi, kendisine kötülük edenlere hatta düşmanlarını bile şefkatle yaklaşmış onları bağışlamıştı. * Bu durumda düşmanları, Peygamber Efendimize karşı nasıl bir tutumu sergilemiş olabilirler? şimdi yetim kaldım! Şimdi gerçekten kimsesiz ve garip

146

İbn Hacer el-Askalâni, el-İsâbe fi Temyizi's-Sahabe, 1/154

107

Bu, onların Peygamber Efendimizi daha çok hayranlık duymalarını ve sonuçta onun getirdiği dine inanmalarını sağlamıştı. Hebbar b. Esved, gözü dönmüşçesine Müslümanlara ve

peygamberimize düşmanlık yapıyordu. Her fırsatta Müslümanlara eziyet ve zulmediyor, üstelik bundan zevk de alıyordu. Pek çok Müslümanı öldürmekle kalmamış, Peygamberimizin sevgili kızı Zeynep'e, Medine’ye babasının yanına giderken yolculuğu esnasında suikast yapmıştır. * Hebbar, Hz. Muhammed’e ve onun yakınlarına niçin

düşmanlık yapıyor olabilir? Zeynep, devesinin üzerinde sakince yolculuğuna yoluna devam

etmekteydi. Hebbâr elinde mızrağıyla sinsice Zeynep’e yaklaştı ve devesini mızrağıyla dürttü. Deve huzursuzlaşıp birden koşmaya başlayınca Zeynep aşağıya kayaların üzerine yuvarlandı. O sırada hamileydi. Zeynep kanlar içinde kaldı ve çocuğunu düşürdü. İşte bu hain saldırıdan dolayı Zeynep uzun bir müddet hasta kaldı ve çok acılar çekti. Ölümü de bu hastalık yüzünden oldu. Aradan yıllar geçmiş, Müslümanlar tekrar Mekke'yi ele geçirdiler. Mekke’nin fethedildiği gün Peygamberimiz Hebbar’ın işlediği suçun cezasını verebilir, görüldüğü yerde öldürülmesini emredebilirdi. Hebbar suçunun cezasını biliyordu ve çok korkuyordu. Canını kurtarmak için ta İran'a bile kaçmayı düşündü. Fakat daha sonra bundan vazgeçti. İyice düşündü. Allah Rasulü’nden özür dileyip kendisini affetmesini isteyebilirdi. Zira onun ne kadar merhametli ve affedici olduğunu biliyordu. * Hebbar ne yapmaya karar vermiş olabilir? Bütün cesaretini toplayıp Peygamber Efendimizin huzuruna gitti. Onun insafına ve şefkatine sığınarak dedi ki:

108

"Ey

Allah’ın

affetmeyi

seven,

suçluları

bağışlayan,

merhametli

peygamberi! Önce sizden kaçarak İran'a sığınmayı kararlaştırmıştım. Fakat sonra sizin çok merhametli ve bağışlayıcı olduğunuzu düşünerek yanınıza geldim. Yaptığım bütün suçlarımı itiraf ediyor, cezayı hak ettiğimi kabul ediyorum, fakat sizden af diliyorum, dedi. * Siz olsaydınız Hebbar hakkında ne hüküm verirdiniz? Niçin? Peygamber Efendimiz Hebbar’ın yüzüne baktı. Gerçekten pişman olmuş ve çaresiz görünüyordu. Canı gibi sevdiği narin kızı Zeynep’in yüzü gözlerinin önüne geldi ve yüreği acıyla burkuldu. Gözlerinden akan birkaç damla yaş gül yanaklarından sakallarına doğru süzüldü. * Peygamber Efendimiz Hebbar hakkında ne yapmaya karar vermiş olabilir?

Karşısında, suçlu da olsa yaptığı işten pişmanlık duyan ve ümitle af dileyen bir insan vardı. Hem Hebbar ileride Müslüman da olabilirdi. * Hebbar ileride gerçekten iyi bir insan olmayı başarabilir mi? Allah’ın merhametli peygamberi başını kaldırdı ve gönlünün af ve merhamet kapılarını sonuna kadar açarak: — Seni affettim, haydi dilediğin yere git, dedi. 147 Sevgili Peygamberimizin şefkat ve merhameti sadece insanlara mahsus değildi. Bütün hayvanları ve bütün canlıları kuşatıyordu. Çünkü hayvanların da insanlar gibi canı vardı. O arkadaşlarına İslâm dinini ve güzel ahlâkı öğretirken sık sık şefkatli, merhametli ve affedici olmaktan bahsederdi. Onlara güzel hikâyeler anlatarak, onların kalplerini yumuşatır, arkadaşlarını güzel huylara yönlendirirdi.
147

İbn-i Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, II, 297–299

109

* Siz hiç Peygamber Efendimizin anlattığı bir hikâye dinlediniz mi? Peygamber Efendimiz bir gün, birkaç arkadaşı ile beraber sohbet ediyordu. Arkadaşlarına, onları son derece etkileyen şu hikâyeyi anlattı: “Adamın biri uzun bir yolculuğa çıktı. Çölde yoluna devam ederken çok susadı ve kendine su içebileceği bir kuyu aramaya başladı. Bir süre su aramaya devam ettikten sonra bir kuyu buldu. Susuzluktan dili damağına yapışmıştı ve bir an önce su içmek istiyordu. * Sizin, uzun süre susuz kaldığınız ve çok susadığınız bir zaman oldu mu? Kuyu bir insanın zorla inebileceği kadar dar ve derindi. Adam kuyuya güçlükle indi ve suyunu içti. Oldukça ferahlamış susuzluğu gitmişti. Kuyudan çıktıktan sonra karşısında susuzluktan dilini sarkmış, hızlı hızlı soluyan bir köpek gördü. Zavallı hayvan susuzluktan ciğerleri bile kavrulmuş olacak ki kuyunun kıyısındaki rutubetli toprağın suyunu emmeye çalışıyordu. * Çok yorgun olan ve uzun yola gidecek olan adam, köpeği görünce neler düşünmüş olabilir? * Köpeği gören adamın yerinde siz olsaydınız ne yapardınız? Bunu gören adam, kendi kendine: Ben az önce susuzluktan nasıl yandıysam, bu köpek de şimdi aynı durumdadır, dedi. Adam tekrar kuyuya indi, ayakkabısını suyla doldurdu. Sonra getirip köpeğe içirdi. İşte bu güzel davranışından dolayı Allah o adamın bu duygulu ve içten ibadetini kabul etti ve geçmiş günahlarını affetti” dedi.
148

Böylece Peygamber Efendimiz, şefkat, merhamet ve duygularımızın bütün canlıları kuşatması gerektiğini hepimize öğretti.

148

Buhâri, Şürb 9, Mezâlim 23, Edeb 27; Müslim, Selâm, 153

110

* Bugün olduğundan daha şefkatli ve merhametli bir insan olsaydınız hayatınızda nasıl değişiklikler olurdu?

C. Yaparak Öğrenme Bütün canlılara olduğu gibi, hayvanlara karşı da son derece şefkâtli ve merhametli olan Sevgili Peygamberimiz sahabelerle birlikte bir yolculuğa çıkmıştı. Bu sırada, yuvasında iki yavrusu bulunan bir ana kuş gördü. Yolculardan birinin bu iki yavruyu yuvasından alması üzerine anne kuş, gelip başlarının üstünde çırpınarak uçmaya başladı. Yavruları alınan kuşun çırpınıp acı çekmesine dayanamayan Peygamberimiz şöyle buyurdu: — Kim bu zavallının yavrusunu alarak ona eziyet etti, çabuk yavrusunu geri verin! 149 Peygamber Efendimiz, bütün insanların birbirine karşı şefkat ve merhametle davranmasını istiyordu. Bu hususta kendimizi başkalarının yerine koyarak düşünmemizi tavsiye etmektedir: — Kendiniz için istediğinizi mümin kardeşiniz için de

istemedikçe gerçekten îman etmiş olamazsınız. 150 Devamında ise: —Müslüman müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu

düşmanın eline bırakmaz. Kim mümin kardeşinin ihtiyacını giderirse Allah da onun ihtiyacını giderir. Kim bir kişiyi bir sıkıntıdan kurtarırsa Allah da kıyamet günü onu sıkıntılarından kurtarır. Kim birinin kusurunu örterse Allah da kıyamet günü onun kusurunu örter, 151 buyuruyor. Peygamber Efendimizin bu tavsiyelerini dikkate alalım ve şunları yapalım:
149 150

Ebû Dâvud, Cihâd, 112, Edeb, 163–164 Buhârî, îman 7; Müslim, îmân, 71 151 Buhârî, Mezalim 3; Müslim, Birr, 58

111

• Çevremizde dışarıda yaşayan (kuş, kedi, köpek) gibi hayvanlardan birine hafta boyunca yiyecek vermeye veya daha iyi barınmasını temin etmeye çalışalım. • Kardeşimize ve arkadaşlarımızdan birine, o bizden bir istekte bulunmadan, kendimize yapıldığında çok hoşlanacağımız bir işi ve davranışı yapalım. • Arkadaşlarımızla bunlardan kaçınalım. • Çevremizde herhangi bir sıkıntı içinde olduğunu fark ettiğimiz bir kişinin o sıkıntısını gidermeye çalışalım. • Bunları bir hafta boyunca yapmaya çalıştıktan sonra Peygamber Efendimizin sözlerindeki sırlı hikmetleri, güzel manaları keşfedeceğiz. Bu öğütlerin bizim hayatımızı ne kadar güzel etkilediğini fark edeceğiz. Bir hafta sonunda, yaptığımız gözlemlere göre aşağıdaki soruları yazarak cevaplayalım. 1. 2. 3. 4. 5. 6. geldi? Bir hayvanın yeme ya da barınma ihtiyacını karşılamanız, diğer Size yapıldığı takdirde hoşunuza gidecek bir davranışı, kendisi Yanınızdakilere sizin de hoşlanacağınız davranışları yaptığınız da Size yapılmasından hoşlanmayacağınız bir davranışı, başkalarına Yakınlarınızdan birine yardımcı olduğunuzda ve onun sıkıntısını Bu kişilerin size karşı davranışlarında ne gibi değişiklikler meydana ve kardeşimizle ilişkilerimizde, kendimize

yapılmasından hoşlanmayacağımız birkaç davranışımızı belirleyelim. Sonra

hayvanlara karşı duygu ve düşüncelerinizi nasıl etkiledi? beklemiyorken birine yaptığınızda onun tavrı ne oldu? diğer insanlara karşı tutumlarınız da değişme oldu mu? yapmaktan kaçınmanız insanlarla ilişkilerinizi nasıl etkiledi? hallettiğinizde hissettiniz?

112

D. Fotoğraf Yorumlama

1. Fotoğraf

2. Fotoğraf

1 Birinci ve ikinci fotoğraflarda neler görüyorsunuz? 2 Her iki fotoğrafa birer isim verseydiniz ne derdiniz? 3 Sizce şefkat ve merhamet kimler içindir? 4 Acımasız, câni ve kinci olmak kime ait duygulardır? 5 Birinci fotoğrafta koyunun yavrularına acımasız, gaddar olabileceğini bekler misiniz? 6 İnsanı, diğer insanlara ve hayvanlara karşı acımasız, câni ve zalim yapan sebepler neler olabilir? 7 İkinci resimdeki kişi bu cinayeti niçin işliyor olabilir? 8 İnsanları ve hayvanları yaratan Allah, onların hangi özelliklere sahip olmasını ister?

113

9 İkinci

fotoğraftaki

olay

gözlerinizin

önünde

cereyan

etseydi

ne

yapardınız? 10 Birinci fotoğraftaki hayvanların olduğu yerde bulunsaydınız ne

yapardınız? 11 Birinci ve ikinci fotoğraftaki hadiseler, Peygamber Efendimizin gözleri önünde gerçekleşseydi o, ne yapardı?

E. Yaratıcı Yazma (Empati kurma: Yerinde sen olsaydın!) Öğretmen öğrencilerine aşağıdaki konuşmayı yapar: “Empati, kişinin kendisini başkalarının yerine koyması, muhatabıyla duygu ve düşünce birliği içine girmesi ve onu anlamasıdır. Peygamber Efendimiz kendi arkadaşlarına empati yapardı. Yakınlarından biri veya herhangi bir müslüman kardeşi açlık veya bir ihtiyaç içindeyken Peygamber Efendimiz rahat olarak geceleyemezdi. Ancak muhtaçların ihtiyacını giderdikten sonra rahatlardı.” 152 O, kendisini zor durumda olan kimselerin yerine koyar ve onların meselesini çözüme kavuşturmadan rahat etmezdi.” Daha sonra öğretmen öğrencilerden kendilerini, Ramazan ayında oruç tutan fakat akşam iftarda kuru ekmekten başka yiyecek bir şeyi olmayan bir çocuğun yerine koymalarını ister. Acaba bu çocuk iftar saatinde neler hissedecektir? Sofralarında hiçbir eksiği olmayan kişiler hakkında neler düşünecektir? Toplumdaki diğer insanlardan ne gibi bir beklenti içinde olacaktır? gibi sorulara cevap arayarak bir yazı yazmalarını ister. Her öğrenci, yazdıklarını sınıfta diğer arkadaşlarına okur. Sonra öğrenciler yakın çevrelerinde ve mahallelerinde bu durumda olan kimseler için neler yapabileceklerine dair kararlar alınır. Her öğrenci aldığı kararları yazılarının sonuna ekler.
152

Ahmed b. Hanbel, Müsned, 1/55.

114

Tablo 2.6
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: Soyadı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME
Hiçbir zaman

Sınıf / Numara: ÖLÇÜTLER
PUANLAR

Bazen

Çoğun lukla

Her zaman

1
1 2 Muhtaç bir canlıya yardım etmek bana huzur verir. Bana yapıldığında mutlu olacağım şeyleri başkasına yapmaya çalışırım. Hata yaptıktan sonra benden özür dileyenlere kin gütmem. Kendime yapılmasını istemeyeceğim bir şeyi başkasına yapmam. Hayvanlara ve bitkilere zarar vermenin insanlara zarar vermekten farksız olduğunu düşünürüm. Zor durumda olan birini gördüğümde kendimi onun yerine koyarak hareket etmeye çalışırım. Canlılara merhamet edenlere Allah’ın da merhametli olacağına inanırım. Bana karşı istemeden hata yapanları bağışlarım. Hiçbir zaman

2

3

4

3

4

5

6

7

8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ

Bazen

1

2

Çoğun lukla

3

Her zaman

4

Toplam Puan

9 10 11 12

Zor durumda olan arkadaşlarına yardımcı olmaya çalışır. Hayvanlara ve bitkilere zarar verecek şekilde davranmaz. Ona hatalı davrandıktan sonra özür dileyeni affeder Hiç kimseye kindar davranmaz. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

Öğretmenin Değerlendirmesi:

115

7. SAYGILI VE İTAATKÂR OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Saygılı ve itaatkâr olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama İnsanlara ve onların kutsal değerlerine saygılı olur. Anne, baba, öğretmen ve büyüklerine saygılı olur. Her inançtan insanlarla sevgi ve saygıya dayalı ilişkiler kurar.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

İnsanlara ve kutsal değerlere saygılı olmak Sevilen ve sayılan bir kişi olmak. 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an-ı tanıyalım

20’ 20’ 5. sınıf
Ahlâk Sevinç ve

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 6. sınıf
İnanç

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Din ve Kültür Dinler ve Evrensel Öğütleri

7.sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an’da Akıl ve Bilgi

Peygamberlere ve ilahi kitaplara inanç

üzüntülerimizi paylaşalım

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için, hedefe uygun motive ve konsantre edici giriş metni ve kalem ile kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

116

B. Hâdise Yorumlama (Örnek Metin) Peygamber Efendimiz insanların birbirinden farklı düşüncelerinin, farklı duygularının olduğunu iyi bilirdi. Bunun için bütün insanlara her durumda sabır ve anlayışla yaklaşır, onların davranışları yanlış bile olsa onlara öfkelenmez nezaketle davranırdı. Bir gün Peygamber Efendimiz yolda yürüyordu. Üzerinde kalın kumaştan yapılmış bir elbise vardı. Çölde hayvancılık yaparak geçinen, görgüsüz bir adam arkasından koşarak geldi. Allah Rasulü’nün arkasından yetişip elbisesinin eteğinden aniden ve sertçe çekti. Arkadan çekilen elbisenin yakası Allah’ın sevgili peygamberinin canını yakmıştı. Elbise boynunda kırmızı bir iz bırakmıştı. * Hz. Muhammed o adama karşı nasıl bir tepki vermiş olabilir? Peygamber Efendimiz sakince adama doğru döndü: — Buyurunuz, dedi. Adam kaba ve yüksek bir sesle: — Ey Muhammed! Senin yanında bulunan Allah’ın, mallarından bir kısmını şu iki devemin üzerine yükle! dedi. Bir de: — Sen bana ne kendi malından, ne de babanın malından verecek değilsin ya! diyerek küstahça tavrına devam etti. * Sizden biri böyle saygısız ve kaba bir şekilde bir şey istese ne yapardınız? * Saygısızca bir davranışa saygısızca cevap vermek insanlarla ilişkilerimizi nasıl etkiler? Bütün insanları çok seven ve değer veren Peygamberimiz, adamın çölde yaşayan, eğitim almamış ve ihtiyaç sahibi bir kişi olduğunu anlamıştı. Adama gülümsedi. Sonra yanındaki sahabeden birine: — Şu iki deveden birine arpa, diğerine de hurma yükleyiverin! buyurdu. 153

153

Müslim, Zekat, 128; Ebû Dâvûd, Edeb, 1

117

* İstediğini alan adam daha sonra Peygamber Efendimiz hakkında neler düşünmüş olabilir? Hz. Muhammed (sav), karşısındakinin davranışları nasıl olursa olsun anlayış ve saygıyla muamele ediyor, böylece herkesin gönlünü kazanıyordu. Peygamber Efendimiz her zaman güler yüzlü, yumuşak huylu ve engin gönüllüydü. Asla asık suratlı, katı kalpli değildi. Hoş olmayan bir davranış gördüğü zaman yapanı utandırmamak için görmezlikten geldiği de olurdu. *Sizce en çok hangi durumlarda sevdiklerimize ve diğer

insanlara saygılı olmakta zorlanırız? O, ağız kavgası yapmaktan, kötü ve faydasız şeyler konuşmaktan titizlikle uzak dururdu. Ayrıca kimseyi kötülemez, kınamaz ve kimsenin ayıbını ve gizli işini öğrenmeye çalışmazdı. * Sizce insanlar birbirine en çok sözle mi, yoksa davranışlarla mı saygısızlık yaparlar? Sevgili peygamberimiz karşısındaki herkesi, sözünü bitirinceye kadar dinlerdi. Kimsenin sözünü kestiği görülmemişti. Kendisiyle tokalaşmak için yönelen kimseye elini uzatır, karşısındaki elini çekmedikçe kendi elini çekmezdi. Konuştukları sürece muhatabının yüzüne bakarak onu dinler; o yüzünü çevirmedikçe kendisi de çevirmezdi. 154 * Eğer Peygamber Efendimiz konuştuğu kişinin sözü bitmeden kendi konuşmaya başlasa veya yüzünü çevirseydi o kişi ne düşünürdü? Peygamberimiz, yaşlılara saygı gösterip onlara hizmet eden gençleri gördüğü zaman çok memnun olurdu. “Allah Teâlâ, yaşından ötürü bir ihtiyara saygı gösteren gence, yaşlılığında hizmet edecek kimseler gönderir.” derdi. * Bu sözü söylerken, Peygamberimizin niyeti ne olabilir?
154

Tirmizî, Kıyamet, 46

118

Böylece onları büyüklerine daha çok hürmet ve hizmet etmeye teşvik ederdi. 155 Abdullah ve Muhayyısa adlı sahabiler bir gün Hayber şehrine gitmişlerdi. Orada bir arkadaşıyla buluşacaklardı. Arkadaşı buluşacakları yere gelmeyince merak edip onu aramaya başladılar. Bir süre sonra onu bir çukurda kanlar içinde ölmüş bir halde buldular. Büyük bir üzüntü içinde Medine’ye döndüler. Abdullah’ın kardeşi Abdurrahman olayı öğrendiğinde hemen Muhayyısa’yı ve onun kardeşi Huvayyısa’yı yanına alarak Peygamber Efendimizin yanına gitti. Sözü hiç kimseye bırakmadan heyecanla ve yüksek sesle olayı anlatmaya başladı. Oysa yanında hem olayı yaşayan hem de kendinden büyük olan Muhayyısa vardı. * Bu durumda Peygamber Efendimizin tavrı nasıl olmuştur? Onun bu hareketinden rahatsızlık duyan Allah Rasûlü “Sözü büyüklerine bırak, sözü büyüklerine bırak!” diyerek uyardı. Bunun üzerine Abdurrahman sustu, olayı büyükleri anlattı.” 156 Peygamber Efendimiz, orta bir sesle ve tane tane konuşmayı severdi. Karşısında sağır varmış ya da kavga ediyormuş gibi konuşmaları doğru bulmazdı. Hem kendi torunlarına hem de diğer çocuklara nazik ve kibar konuşma hususunda örnek olurdu. Onlara ister büyükleriyle ister küçükleriyle konuşurken olsun orta ve yumuşak bir ses tonuyla konuşmalarını tavsiye ederdi. Buna örnek olarak Kur’an-ı Kerîm’den, Lokman Aleyhisselâm’ın oğluna şu öğüdünü verirdi. “(Yavrum!) Yürüyüşünde tabiî ol ve sesini alçalt. Unutma ki seslerin en çirkini merkeplerin sesidir.” 157 Rabbimizin de biz kullarının güzel konuşmasını ve güzel söz söylememizi istediğini “Kullarıma söyle, en güzel sözü söylesinler!” 158 âyet-i kerimesiyle haber verirdi. * Peygamber Efendimiz, bizim insanlarla saygılı ve kibar konuşmamızı isterken ne düşünmüş olabilir?

155 156

Tirmizî, Birr, 75 Buhârî, Cizye, 12 157 Lokman, 19 158 el-İsrâ, 53

119

O bütün insanların birbirine saygılı olmasını arzu ederdi. Küçüklerin büyüklere saygı göstermeleri gibi, büyüklerden de küçüklere değer verip küçüklerini sevmelerini isterdi: “Küçüklerini sevip onlara değer vermeyen; büyüklerine de saygı duyup hürmet etmeyen bizden değildir!” 159 buyurarak buna ne kadar önem verdiğini bildirmiştir. * Küçüklerin büyüklerine saygı duymadığı, büyüklerin de küçüklerini sevmediği yerde meydana gelebilecek olumsuz durumlar neler olabilir?

C. Yaparak Öğrenme Hayatta en çok sevdiğimiz kişiler anne babalarımızdır. Sonra da onların anne babaları olan ve onları yetiştiren dede ve ninelerimizdir. Onlar bizi kendi canlarından daha çok severler. Onları bize nasip ettiği için Allah’a şükretmeliyiz. Çünkü anne baba, dede nine sevgisini hiç tatmayan çocuklar vardır. Bildiğiniz gibi Peygamber Efendimiz daha doğmadan önce babası vefat etmiş ve o babasını hiç görememişti. Henüz beş yaşındayken de annesini kaybetmişti. Yüreği anne baba şefkatinden mahrumdu. Sonra ona dedesi sahip çıktı. Dedesi onu hiç yanından ayırmazdı ve çok severdi. O da dedesini çok sever yanından hiç ayrılmak istemezdi. Peygamberimiz, çocukların anne babalarıyla ve diğer büyükleriyle ilişkilerine son derece önem verirdi. Çocukların hem anne babalarını hem de dede ninelerini memnun etmelerini isterdi. Peygamberimiz, herkese anne babaya saygı göstermelerini ve onları sevmelerini tavsiye ederek. "Allah Teâlâ’nın özel koruması altına aldığı ve Cennetine koyacağı kimseler anne ve babasına severek hizmet edenlerdir. 160 ” derdi. Ailemize yılarca hizmet etmiş ve bizler üzerinde çok emeği bulunan dede ve ninelerimiz için de: "Küçüklerimize merhamet, büyüklerimize saygı göstermeyen bizden değildir." 161 Yaşlılara ikramda bulunmak,
159 160

Tirmizi, Birr, 15 Tirmizi, Kıyâmet, 49 161 Tirmizi, Birr, 15

120

Allah'ı memnun etmenin ve yüceltmenin birer yoludur. 162 Buyurarak onlar ne kadar değer vermemiz gerektiğini bize göstermiştir. Kendisi de üzerinde çok emeği bulunan dadısına ve yengesine sık sık hediye almış onları ziyaret ederek ikramlarda bulunmuş ve gönüllerini almıştır. 163 Peygamberimiz, bize de bir uyarı olarak: Anna babasına ve

büyüklerine itaat etmeyen, onlara hizmet edip de haklarına riayet etmeyenlerin yüzüne Alla Teâlâ’nın kıyamet günü hiç bakmayacağını ve onların cennete de giremeyeceğini söylemiştir. 164 Fakat özellikle yaşlıların kıymetini bilip de bize muhtaç oldukları durumda onların gönlünü alıp, onlara ikramlarda bulunanlar için de Peygamberimiz müjde vermiştir. Büyüklerine hürmette kusur etmeyip onlara yardım ve ikramda bulunanlara, kendileri yaşlandıklarında mutlaka hizmet edecek kimseler bulunacağını ve huzurlu bir yaşlılık geçireceklerini haber vermiştir. 165 Şimdi, büyüklerimize saygı ve hürmet gösterdiğimizde onları hoş tutup ikramlarda bulunduğumuzda neler kazanacağımızı ve nasıl mutlu olacağımızı birlikte keşfedeceğiz. İşte yapacağımız bazı işler: Anne babamızın ve varsa dede ve ninemizin bizim yapmamızdan hoşlanacakları saygılı davranışların listesini çıkaralım. (Mesela; dışarıdan eve geldiğimizde onların ellerini öpmek; onlar evden çıkarken ayakkabıların düzeltmek veya ceketlerini tutmak, siz evden çıkarken bir ihtiyaçları olup olmadığını sormak gibi…) Sonra her gün bu davranışları onlara sergileyelim. Büyüklerimizin yapmamızdan hiç hoşlanmadıkları davranışların da bir listesini yapalım. (Meselâ; onlar konuşurken
162 163

Ebu Davud, Edeb, 23 İbn-i Esîr, Üsdü’l-Gâbe, VII, 303–304 164 Nesâî, Zekat, 69 165 Tirmizi, Birr, 75

121

sözlerini Onların

kesmek, hoşuna

bizden gidecek

bir

şey

istediklerinde ve

hemen

yerine

getirmemek, bir takım kaba ve kırıcı kelimeleri konuşmak gibi…) davranışlarımızın terk edeceğimiz davranışların listesi hakkında ve aldığımız bu karar hakkında onlara bilgi verelim. Eğer dede ve ninemiz uzaktaysa (eğer mümkünse) onlara sevecekleri bir hediye alalım ve ziyaretlerine gidelim. Büyüklerimizle ilişkilerimizde kendimize hep şu soruyu sorarak hareket edelim. “Peygamber Efendimiz benim anne babamla veya dedem ve ninemle ilişkilerimi görse bana ne derdi? Uzun bir süre ailemizden ayrı kalacağımızı farz edelim. Anne babamız başta olmak üzere dede ve ninemize uzun bir ayrılık öncesi sevgimizi, özlemimizi ve hürmetimizi anlatan bir veda mektubu yazalım. Bütün bunları yaptıktan sonra aşağıdaki soruların cevaplarını yazalım. 1. Büyüklerinizin hoşuna gidecek davranışların ve hoşlanmadıkları

davranışların listesini yaptığınızda en önemli tespitleriniz neler oldu? Bunlar tahmin ettiklerinizden az mı, yoksa fazlamı çıktı? 2. Onların hoşuna gidecek davranışları ve terk etmeniz gereken hoşlanmadıkları davranışların listesini ve kararınızı onlara açıkladığınızda tepkileri ne oldu? Bu sizi nasıl etkiledi? 3. 4. Dede ve ninenizi onlara bir hediye alarak ziyaret ettiğinizde size “Peygamber Efendimiz benim anne babamla veya dedem ve olan tavırları nasıldı? Onlarda ne gibi duygusal değişiklikler gözlemlediniz? ninemle ilişkilerimi görseydi bana ne derdi? Sorusuna yazarak nasıl cevap verirsiniz? 5. Uzun bir süre ailemizden ayrı kalacağımız anne babamız başta olmak üzere dede ve ninemize uzun bir ayrılık öncesi sevgimizi, özlemimizi ve hürmetimizi anlatan bu veda mektubunda neler yazıyor?

122

6.

Anne babanızın kendi anne babalarına olan tavrı sizi nasıl

etkiliyor? Siz de kendinizden küçüklere örnek olduğunuzu düşünüyor musunuz?

D. Fotoğraf Yorumlama

1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Anne ve kızları Kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerîm’i okumaya başlamadan önce nasıl bir hazırlık yapmış olabilirler? 3. Onlar Kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerîm’i okurken hangi nezaket ve görgü kurallara uymaktadırlar? 4. Kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerîm’i okurken, siz nelere dikkat edersiniz? 5. Sizce anne ve çocuklar, okumaları bittikten sonra nasıl bir davranışta bulunacaklardır?

123

6. Anne ve kızları Kur’an-ı Kerîm okurken yanlarına gitseydiniz nasıl hareket ederdiniz? 7. Eğer bu Hıristiyan bir aile olsaydı ve İncil okuyor olsalardı ve onların yanına gitseydiniz nasıl davranırdınız? 8. Cami, bayrak, sancak, cenaze gibi kutsal sayılan değerlerimize karşı hangi (âdâba) inceliklere dikkat etmeliyiz? 9. Aynı incelik ve nezaketi göstermemiz gereken başka kutsal değerlerimiz var mıdır? 10. Peygamber Efendimizin dünyada en çok sevilen ve hürmet gösterilen bir insan olmasının sebepleri nelerdir? 11. Çevrenizdekilerin bizi daha çok sevmeleri, saygı gösterip değer vermeleri için değiştirmeniz gereken tutum ve davranışlar var mı? E. Yaratıcı Yazma Çalışması (İç gözlem yoluyla kendini tanıma) Peygamber Efendimiz’den Gelen Mektup Yalnız kalabileceğiniz bir yere çekilin ve şöyle bir hayâl kurun: Bir gece rüya görüyorsunuz… Peygamber Efendimiz bembeyaz kıyafetler içinde etrafı aydınlatan bir ışık huzmesiyle size doğru geliyor. Onu görünce çok heyecanlanıyorsunuz! Ne yapacağınızı bilemiyorsunuz! Elini öpmek için eğiliyorsunuz ama o, elini çekiyor ve öpemiyorsunuz. Cebinden çıkardığı ve içinde mektup olan yeşil zarfı size uzatıyor ve diyor ki: —Bu mektupta senin diğer insanlarla ilişkilerinde hoşuma giden davranışların ve bazı hoşlanmadığım davranışlarını yazdım. Bunları okur da benim tavsiyelerime uyarsan Allah, senden razı olur, ben de memnun olurum… Ve görünürden kayboluyor… Bundan sonra olanları şöyle anlatıyorsunuz: Sonra ben heyecan içinde mektubu açtım ve okumaya başladım. Gerçekten de mektupta benim doğru, güzel davranışlarım ve hoş olmayan yanlış hareketlerim anlatılıyordu. Mektubun sonunda da bana bazı öğütlerde bulunuyordu. Mektubu sonuna kadar okudum, çok rahatlamıştım. Bundan sonra Peygamber Efendimizin benim dikkatimi çektiği bazı konulara daha

124

ölçülü olmaya ve beni takdir ettiği yönlerimi de daha çok geliştirmeye karar verdim. Bu mektupta şunlar yazıyordu: Sevgili Oğlum/Kızım ………………. …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………..

125

Tablo 2.7
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: Soyadı: Sınıf / Numara: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Hiçbir
zaman

ÖLÇÜTLER
Bazen Çoğun lukla Her zaman

PUANLAR

1
1 2 3 Herkese anlayış ve saygıyla muamele ederim. Hiç kimseyi hatasından dolayı ayıplamam ve kimseyle alay etmem. Tatlı dilli ve güler yüzlü olmanın önemini ve faydasını bilirim. Allah’ın ve Peygamberimizin istemediğini de bildiğim için hiç kimseyi kırmamaya çalışırım. Kendimden küçüklere karşı anlayışlı ve koruyucu davranmaya çalışırım. Büyüklerime karşı her durumda saygımı korurum. Allah’ın yarattığı bir kul olarak bütün insanlara değer veririm. İnsanlara din, ırk, para gibi özelliklerine göre ayırım yapmanın yanlış olduğunu düşünürüm.

2

3

4

4

5

6

7 8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1 9 10 11 12 Öğretmenlerine karşı kibar ve hürmetkâr davranır. Arkadaşlarıyla alay etmez. Konuşmalarında muhatabına değer verir. Arkadaşları tarafından sevilir ve saygı görür. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Toplam Puan

Öğretmenin Değerlendirmesi:

126

8. ÇALIŞKAN, SABIRLI VE SEBATKÂR OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Çalışkan olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Başarmak için çalışır ve azimli olur. İşlerinde sabırlı olmanın önemini bilir. Elinden geleni yaptıktan sonra Allah’a tevekkül eder.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri

Çalışkan, sabırlı, sebatkâr ve tevekkül sahibi olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 20’ 20’ 5. sınıf
Kur’an ve Yorumu

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
İnanç

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
İbadet

Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

4. sınıf
İnanç Din ve ahlâk hakkında ne biliyoruz?

6. sınıf
Hz. Muhammed Son

Kur’an’da Kıssalar

Peygamber Hz Muhammed

Melek ve Ahiret inancı

Zekât, Hac ve Kurban İbadeti

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için, hedefe uygun hazırlanmış “kahramanın kim?” çizelgesi ve kalem, kağıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

127

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Mekke’de müşrikler müslümanlara hayat hakkı tanımıyordu. Baskı ve zulümler iyice artmıştı. Sevgili Peygamberimiz –sallellâhü aleyhi vesellem-’i çok seven ve onu müşriklerden koruyan amcası Ebû Talip’in ve en büyük destekçisi hanımı Hazret-i Hatice’nin üç gün içinde peş peşe vefat etmesine çok üzüldü. Allah’ın elçisi artık müslümanların rahat edebileceği yeni bir yer bulması gerekiyordu. Müslümanlara destek olabilecek, kendilerine yardım edecek güçlü kimseler arıyordu. Bu maksatla Tâif’e bir yolculuk yaptı. * Peygamber Efendimiz Niçin Taif’e gitmek zorunda kaldı? Tâif’e gitti ancak burada ileri gelenlerle yaptığı görüşmelerden olumlu bir sonuç alamadı. Hatta kendisine çok öfkelendiler ve onu kovdular. Peygamberimiz halkın hakaret, alaylarına maruz kaldı. Hatta Taifliler kendisini hiç utanmadan zalimce taşladılar. Taiflilerin adeta gözü dönmüştü. Allah Rasulü ve Zeyd onların hakaret ve taşlamalarıyla Mekke’ye dönmek için yola çıktı. Fakat gözü dönmüş kendini bilmez insanlar, onların peşini bırakmıyor eteklerine doldurdukları taşları onlara savuruyorlardı. * Tâif halkının Peygamber Efendimiz’e böyle davranmalarının sebebi ne olabilir? Peygamber Efendimizin yol arkadaşı Zeyd, taşlar ona çarpmasın diye etrafında fır fır dönüyor atılan taşların Allah’ın Rasulüne isabet etmesine engel olmaya çalışıyordu. Azgın ve gözü dönmüş müşrikler: — ‘Deli, büyücü! Demek Peygambersin ha! Haydi o zaman kendini taşlardan koru da sana çarpmasınlar öyleyse!’ diyerek gülüşüyorlardı. * Bu sırada Peygamber Efendimiz ve Zeyd neler düşünüyor ve yapıyor olabilir?

128

Üzerlerine taşlar adeta yağmur gibi yağıyordu. Hazret-i Zeyd, bir taraftan Peygamberimizi hedef olmaktan kurtarmaya çabalarken aynı zamanda saldırgan insan grubunu ikna etmeye çalışıyordu... —Yapmayın, etmeyin! Biz size ne yaptık! Taşladığınız kimsenin bir peygamber olduğunu düşünmüyor musunuz? Bu yaptıklarınıza sonra pişman olursunuz. Bırakın yolumuza gidelim! Peygamber Efendimiz ayaklarından, Zeyd ise başından yaralanmıştı. Taş atıp yuh çekenler öylesine zalimdi ki Sevgili Peygamberimiz, yapılan hücumlardan dermansız kalıp, yere oturmak zorunda kaldığında ayağa kaldırıp zorla yürütüyor, taşlama ve yuhalamaya devam ediyorlardı. * Peygamber Efendimizin yerinde siz olsaydınız bu durumda ne yapardınız? Sevgili Peygamberimiz ve arkadaşı Zeyd, Tâif’ten iyice uzaklaştıklarında bir bağ gördüler, yorgun ve bitkin bir halde bir hurma ağacının gölgesine kendilerini zorlukla atabildiler. Sevgili Peygamberimiz biraz dinlendikten sonra kanlarını sildi, abdest alarak iki rekât namaz kıldı. Kendisine yapılan bu kadar kötülükten sonra bile Yüce Allah'a: —Ya Rabbi, zayıflık ve acizliğimi sana arz ederim. Merhametlilerin en merhametlisi, keremlilerin en keremlisi sensin Allah’ım, sana muhtacım. Hataların mazeretini sen kabul eder, yolunu şaşırmışlara sen yol gösterirsin. Sen, kalbi kırıkların sığınağısın. Ey Allah'ım sen halkıma hidayet ver, onlar hakikati göremiyorlar. Ya Rabbi hatalarım için affına sığınıyor; senin benden memnun olmanı istiyorum, diyerek dua etti.
166

* Efendimiz’in bu duasından Taifliler hakkında neler düşünüp istediğini anlıyoruz? * Peygamber Efendimiz İslâm’ı yayma uğrunda karşılaştığı bu çetin zorluklardan sonra hedeflerinden vazgeçmiş midir? Niçin?

166

İbn-i Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye II, 29–30

129

Aradan aylar ve yıllar geçti. Müslümanlar Mekke’den Medine’ye hicret etmişler, müşriklerin zulmünden kurtulmuşlardı. Medine’de yepyeni bir hayatın temelleri atılmış huzur ve güven içinde bir hayat sürülüyordu. Peygamber Efendimiz burada bir mescit yaptırdı. Bu mescit basit bir yapıydı. Duvarları kerpiç, zemini kum ve toprakla kaplı idi. Çatısı ise hurma dallarıyla örtülüydü. Uzak ve yakından gelen müslümanlar günde beş vakit burada toplanırlardı. Peygamber Efendimiz, onlara imamlık yaparak namaz kıldırıyordu. Bir öğle namazı sonrasında Peygamberimiz Sahabîleri ile birlikte mescitte oturmuş sohbet ediyordu. Çölde göçebe olarak yaşadığı halinden anlaşılan bir adam(bedevi) içeri girdi ve iki rekât namaz kıldı. Sonra ellerini açtı ve şöyle mırıldanarak dua etti: "Allah'ım, bana ve Muhammed'e merhamet et. Başka da kimseye merhamet etme."

* Bu adamın yaptığı duada bir yanlışlık var mıdır? * Siz olsaydınız nasıl dua ederdiniz?

Bedevinin bu duasını duyan Peygamberimiz, ona dönerek: - " Allah'ın çok geniş olan rahmetine sınır çektin" buyurarak onun hatasını düzeltti. Duasını bitiren adam bu sefer kalktı ve mescidin diğer köşesine giderek burada küçük abdestini bozdu. * Mescittekiler bu olayı görünce nasıl bir tavır almış olabilirler? Mescitte ibadetle meşgul olan diğer sahabeler onun bu yaptığını görür görmez adama haddini bildirmek için ayağa kalktılar ve adamın başına üşüştüler. * olabilir? Peygamberimiz onları sakinleştirdi ve: Bu hadise karşısında peygamber Efendimiz ne yapmış

130

— Adamı bırakınız. Oraya bir kova su dökersiniz, temizlenir. Çünkü siz, her konuda kolaylaştırıcı olmakla görevlendirildiniz, güçleştirici olmakla değil, diyerek eşsiz bir sabır ve hoşgörü davranışı sergiledi. Sonra bu İslâm kültürünün inceliklerini henüz öğrenememiş adamcağızı yanına çağırdı ve ona şu öğüdü verdi: — Bu mescitler ne abdest bozmak için, ne başka bir pislik yapmak için değildir. Buralar, Allah'ı anmak, namaz kılmak ve Kur'ân okumak için yapılmıştır. 167 * Peygamber Efendimiz, bu bedeviye hoşgörülü ve sabırlı olmasaydı nasıl bir durum ortaya çıkardı? * Bedevi bu olaydan sonra ne düşünmüş ve neye karar vermiş olabilir? Böylece insanların en sabırlısı ve anlayışlısı olan sevgili Peygamberimiz oradaki herkese sabırlı, anlayışlı ve hoşgörülü olmanın ne kadar güzel bir sonuç ortaya çıkardığını göstermişti. * İnsanların kendi davranışlarını düzeltmelerinde onlara anlayış ve hoşgörüyle yaklaşmak mı yoksa hatalarını yüze vurup haddini bildirmek mi daha etkilidir? * Peygamber Efendimiz çevresindeki insanlara bu kadar sabır ve anlayışla davranmasaydı bu gün İslâm dini dünyanın her yerindeki insanlarca kabul edilir miydi?

C. Yaparak Öğrenme Peygamber Efendimiz bize hayatı nasıl daha mutlu yaşayacağımızı öğretmiştir. Onun bize verdiği öğütler hayatımızı kolaylaştırır. Onun söylediklerini yaptığımızda diğer insanlarla ilişkilerimizi güzelleşir. Çünkü O, bizim daima iyiliğini ister.
167

Ebû Dâvûd, Tahâret, 136

131

Peygamber Efendimiz, farz olan Ramazan orucu yanında, aşure günü, pazartesi ve Perşembe günleri gibi zamanlarda oruç tutmamızı isterdi. Onun bize bildirdiğine göre; oruç ibadetinin sevabı bizzat Allah Teâlâ tarafından verilir. Eğer biz sadece Rabbimizin memnuniyetini kazanmak için oruç tuttuğumuz zaman Allah Teâlâ’nın şöyle buyurur: — Mademki kulum, benim için bazı isteklerinden, arzularından vazgeçti, yiyecek ve içeceklerden uzak durarak sabretti ve benim emrime uydu öyleyse ben de bunun karşılığını en değerli mükâfatlarla, özel olarak vereceğim. 168 Peygamber Efendimiz ise: — Oruç tutmak size sabretmeyi öğretir. 169 Oruç tutmanız, sizi kötü sözler söylemekten ve haksız yere öfkelenmekten korur. Oruçlu iken size sataşan olursa ‘ben oruçluyum’ diyerek oradan uzaklaşın 170 buyurmuştur. Oruç tutmanın davranışlarımızı ve ahlâkımızı güzelleştireceğini bildiren Sevgili Peygamberimiz bize şu müjdeyi veriyor: —Cennette sadece oruç tutanların geçebileceği ‘Reyyân’ adında bir kapı vardır. Oruç tutanlar bu kapıdan cennete girdikten sonra kapı kapanır ve başka kimse buradan içeri giremez. 171 Peygamber Efendimizin bu müjdesinde bize vaadedilen bu güzel hediyelere ve mükâfatlara kavuşmak için ve orucun ne kadar güzel ve zevkli bir ibadet olduğunu anlamamız için yapacaklarımız: • • • Haftanın bir Pazartesi veya Perşembe günü sahura kalkarak oruç tutalım. 172 Oruçlu tutarken herkese güzel sözler söyleyelim, kimsenin kalbini kırmayalım. O gün yemediğimiz yiyecekleri ve harcamadığımız harçlığımızı ihtiyacı olan birine verelim.

168 169

Buhârî, Savm, 2 İbn Mâce, Sıyâm, 44 170 Buhârî, Savm, 9 171 Buhârî, Savm, 4 172 Bu faaliyetin mümkünse ramazan ayı içinde yapılması daha uygundur.

132

Öfkelenebieceğimiz

bir

durum

ortaya

çıktığında

oruçlu

olduğumuzu Rabbimizin ve Peygamberimizin bize vaadettiği mükâfatı düşünerek sabredelim. • Sabrederek gireceği oruç tutan ve ahlâkını kapısına güzelleştiren nasıl layık insanların olacağımız cennetin ‘reyyan’

hususunda anne babamızla konuşalım. Faaliyet sonunda şu sorulara ayrıntılı olarak cevap verelim: 1. Oruç tuttuğunuz gün kendinizi psikolojik olarak nasıl hissettiniz? 2. Acıktığınızda ya da susadığınızda neleri düşünerek sabrettiniz? 3. Bugüne kadar sahip olduğumuz nimetlerin azlığı ve çokluğu hususunda düşünceleriniz değişti mi? 4. O gün yapmayı çok istediğiniz halde yapamadığınız şey neydi? 5. O gün en çok nelere sabrettiniz? Sizce oruç gerçekten sabrı öğretiyor mu? 6. Sabretmeye en çok zorlandığınız şey ne idi? Neticede ne oldu? 7. Sabretmek size neler kazandırdı? 8. Sabırsız ve aceleci olmak insana neler kaybettirir? 9. Bu faaliyetten öğrendiğiniz en yeni ve farklı bilgi ne oldu?

133

D. Fotoğraf Yorumlama

1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Buradaki kişinin tahammül etmesi gereken zorluklar nelerdir? 3. Ellerini, ayaklarını kullanamayan ve oturamayan bu yaşlı adamın kitap okumaktan vazgeçmemesi size ne düşündürüyor? 4. Bu kişinin karakter özellikleri hakkında hangi tahminlerde bulunabiliriz? 5. Onun bir sayfa kitap okumak için hangi durumlarda sabırlı ve azimli olması gerekiyor? 6. O kitap okurken ve okuduktan sonra neler hissediyor olabilir? 7. Onun sabrı ve azmi kendisine neler kazandırır? 8. Sizce fotoğraftaki kişinin en büyük hedefi nedir? Bu hedefine ne zaman ulaşır? 9. Sizce bu kişi dualarında Allah’tan neler istiyordur? 10. Sizce zorluk ve sıkıntılar başarının önünde bir engel midir? 11. Sizin de çok gayret ve sabır göstermeniz gereken işler var mı? Onları başarmak için neler yapıyorsunuz?

134

E. Yaratıcı Yazma Çalışması (Kahramanını gerçekten tanıyor musun?) Her insanın çok etkilendiği, kendisi gibi olmak istediği üstün şahsiyetli kahramanlar, örnek insanlar vardır. Bunlar geçmişte yaşamış veya halen yaşıyor olabilir. Şüphesiz bu kahramanları farklı ve üstün yapan bazı özellikleri vardır. Onları üstün insan yapan güzel huyları, gayretli çalışmaları ve hiç yılmaksızın başarmak için mücadele ettikleri hedefleri vardır. Şimdi siz kendi kahramanınızı seçin ve onun hakkında bir araştırma yaparak bilgi toplayın. Onu sizin gözünüzde büyük insan yapan özelliklerini ve başarılarını nasıl kazandığını öğrenin. Kahramanınızın insanın beş güzel karakter özelliğini ve bu ahlâkî özelliklerini hangi durumlarda gösterdiğini, sizin ona benzeyen ve benzemek istediğiniz tarafları yazınız. Şahsiyetine
Örnek Aldığınız Kahramanınız:

hayranlık

duyduğunuz

bir

kahramanınızı

belirleyiniz. Onunla ilgili aşağıdaki tabloyu doldurunuz.

1
Başarılarında etkili olan beş karakter özelliği: Güzel özelliklerinin ortaya çıktığı olaylar ve durumlar: Kahramanınıza benzeyen özellikleriniz: Ona benzemek istediğiniz taraflar:

2

3

4

5

135

Tablo 2.8
E. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı:
ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Hiçbir zaman 1
1 2 3 4 Başarıların azim ve çalışmayla geleceğine inanırım. Başıma gelen zorluklar karşısında Allah’a sığınır, dua ederim. Arkadaşımın hatasını yüzüne vurmadan fark etmesini sağlarım. Çok istediğim bir şeyi elde etmek için elimden geleni yaptıktan sonra Allah’a tevekkül(dua) ederim. Oruç tuttuğumda sabrın ne demek olduğunu öğrendiğimi düşünüyorum. Bir iş yaparken önüme çıkan engelleri birer birer aşarım. Sabırlı davranmanın bana her zaman kazandıracağına inanıyorum. Bana kötülük yapana sabrettiğimde Allah’ın beni daha çok seveceğine inanıyorum.

Soyadı:

Sınıf / Numara:
ÖLÇÜTLER PUANLAR

Bazen 2

Çoğun lukla 3

Her zaman 4

5 6 7 8

Toplam Puan

Hiçbir zaman 1 9 10 11 Sırasını beklemesi gereken yerde sabırla bekler. Başarı yolunda, önündeki zorluklarda sebat gösterir.

Bazen 2

Çoğun lukla 3

Her zaman 4

Başarılı olmayı istemekle hırs ve haset arasındaki ayrımı fark eder. 12 Başına gelen musibet ve zorluklar karşısında Allah’a sığınır. Öğretmenin Değerlendirmesi:

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

136

9) İYİMSER VE ÜMİTLİ OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
İyimser ve ümitli olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Hâdiselerin iyi taraflarını görür, geleceğe umutla bakar. Sevinç ve üzüntüleri yakınlarıyla paylaşır. Zor zamanda Yaratıcısına sığınır, dirençli ve güçlü olur.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Zorluklar karşısında dirençli olmak. Ümitvar ve iyimser olmak. 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
İnanç Din ve ahlâk hakkında ne biliyoruz? Allah İnancı

20’ 20’ 5. sınıf
İnanç

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
İnanç Melek ve Ahiret inancı

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
İnanç

6. sınıf
İnanç Peygamberlere ve ilahi kitaplara inanç

Kaza ve Kader

Materyaller

*Hadise yorumlama için hazırlanmış metin *Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular *Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular *Yaratıcı yazma için, hedefe uygun öğrencilerin hayal gücünü kuvvetlendirecek ve konuda yoğunlaşmayı artıracak bir konuşma metni ve “hayaller ve fanteziler” yazısı için kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

137

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Peygamber efendimiz, doğmadan iki ay önce babasını, altı yaşında da annesini kaybetmişti. Hem yetim, hem de öksüzdü. Fakat akrabalarından birçok kadın, bir anne şefkatiyle bu mübarek yavruyu bağrına bastı. Ona annesinin gösterdiler. * Hiç annesi veya babası vefat eden birini tanıdınız mı? Onların diğer çocuklardan farklı halleri var mıdır? İşte bu kadınlardan birisi de Peygamber Efendimizin yumuşak kalpli, güler yüzlü dadısı Ümmü Eymen idi. Kâinatın Efendisi, altı yaşına geldiğinde annesi Âmine, yanına Ümmü Eymen’i de alarak Medine’ye gitti. Niyeti hem oradaki akrabalarını, hem de kocası Abdullah’ın kabrini ziyaret etmekti. Bir ay boyunca Medine’de kaldıktan sonra bu üç kişilik kafile yokluk acısını hissettirmemek için ellerinden gelen çabayı

Medine’den ayrılıp Mekke’ye doğru yola koyuldu. Âmine biraz rahatsızdı ama mutlu bir şekilde yollarına devam ediyorlardı. Ancak Ebva denilen kasabaya geldiklerinde Hazreti Âmine’nin rahatsızlığı arttı. Günler geçtikçe hastalığı ilerledi. İyileşmeye dair ümitlerini kaybetmeye başladı. Hazreti Âmine bu hastalıktan kurtulamayıp vefat edeceğini anlamıştı. * Âmine bu sırada neler hissediyor olabilir? Başucunda duran Yavrusunun gözlerinin içine baktı. Onu sıkı sıkı kucakladı; uzun uzun kokladı. Şimdiden bu nurdan yüzü özlüyor gibiydi. Ateş içinde yanan yanaklarından aşağı süzülen gözyaşları yavrusununkilerle birleşiyor adeta çağlayan bir ırmak olup kendisini seneler öncesine götürüyordu. * Bu sırada altı yaşında olan Hazret-i Muhammed neler düşünüyor olabilir?

138

Daha bu sabah görmüş gibi, yıllar önce gördüğü rüyayı hatırladı: — Şayet o rüyada gördüklerim doğruysa, sen Allah tarafından, Âdemoğullarına hakkı ve batılı bildirmek için peygamberlikle müjdeleneceksin. Sen, deden İbrahim’in dinini yeryüzüne yerleştireceksin. Cenab-ı Hak seni, insanların taptıklarından ve putperestlikten koruyacaktır, dedi. Bundan sonra Hazreti Âmine, ciğerparesi nurdan Ahmed’ini Ümmü Eymen’e emanet etti. Ona iyi bakmasını rica etti. Çok geçmeden de ruhunu teslim etti. Annelerin en güzeli o sırada otuz yaşında bulunuyordu. Geride bıraktığı gözü yaşlı, boynu bükük yetimi de henüz altı yaşını dolduruyordu. * Eğer siz babasız olsaydınız ve annenizi de kaybetseydiniz neler düşünür ve hissederdiniz? * Ümmü Eymen, kendisine emanet kalan yavruyla ne konuşmuş olabilir? Ümmü Eymen, ağlamak, hıçkırmak istiyor, fakat Muhammed’in

üzüleceğini düşünerek vazgeçiyordu. Sırtına, artık ağır bir sorumluluk yüklenmişti. Kendini toparladı. Bundan sonra ona, annesinin yokluğunu hissettirmemeliydi. Bunun için de elinden gelen fedakârlığı göstermeye çalışacaktı. Öz evladıymış gibi mübarek yavruyu bağrına bastı. Gül kokulu saçların kokladı. Derin bir nefes aldı. Sonra da onu şöyle teselli etti: — Üzülme, ağlama! İlâhî kadere karşı sabretmekten başka çaremiz yok. Can da Allah’ın, mal da! Hepsi bize emanet! Rabbimiz, emaneti nasıl vermişse, öyle geri alıyor. Ama Allah’ın rahmetinden ümit kesmek yok. O bizi görüyor, işitiyor. Öksüzlerin en güzelinin de gözleri yaşlıydı. Zaten babasını hiç görememişti; artık öksüz de kalmıştı. Bundan sonra, gözlerinin dedi ki: — Biliyorum. Allah’ın hükmüne her zaman boyun eğerim. Fakat anne yüzünü unutamayacağım. O yüzü tekrar göremeyeceğim için üzülüyorum. önünden hiç gitmeyen bakışı hariç o son anlarındaki, de yüzünü annesinin

göremeyecekti. Boynu öne eğilmiş bakışları yere düşmüş, gözyaşları içinde

139

* Siz bu durumda olsaydınız neler yapardınız? Ama kendisini toparlamakta gecikmedi. Annesine karşı son vazifesini yerine getirmek istiyordu. Yaşından beklenmeyen bir olgunluk içinde dadısına şöyle seslendi: — Haydi! O, ruhunu sahibine teslim etti. Biz de onun bedenin toprağa teslim edelim de rahat etsin. Biraz sonra annelerin en şereflisini, en mutlusunu birlikte defnettiler. Artık Muhammed’i Mekke’ye götürme vazifesi tek başına Ümmü Eymen’e kalmıştı. Muhammed’i deveye bindirdi. Birlikte yola çıktılar. Beş günlük meşakkatli bir yolculuktan sonra Mekke’ye ulaştılar. Ümmü Eymen olup biten her şeyi gözyaşları içinde anlattı. Biricik emanetini dedesi Abdülmuttalib’e teslim etti… * Hem annesinden hem babasından mahrum kalan Hazret-i Muhammed’i ne gibi zorluklar beklemektedir? * Siz olsaydınız bu zorluk ve sıkıntılar karşısında nasıl hareket ederdiniz? Peygamber Efendimiz –sallellâhu aleyhi ve sellem- hayatı boyunca uğradığı felaketler ve karşılaştığı zorluklar karşısında hiçbir zaman ümitsizlik ve korkuya kapılmadı. Çocukluk yılları zahmet ve zorluklar içinde geçtiği gibi gençlik yılları da yoksulluk ve sıkıntı içinde geçti. Fakat o hiçbir zaman bu zorlukların arkasına sığınmadı ve kimseye muhtaç olmadı. Çok çalıştı, zorluklara göğüs gerdi, yılmadı ve hayata sımsıkı tutundu, ümidini hiçbir zaman kaybetmedi. Daima kendisini yaratan Allah’a sığındı. O’ndan yardım diledi. *Hiç hayatınızda aşmakta zorlandığınız, zor ve sıkıntılı anlarınız oldu mu? *Bunları aşmak için neler yaptınız? *Bugün aynı zorluklarla karşılaşsanız nasıl hareket edersiniz?

140

Nihayet evlenip çocuk sahibi olmuş, kendisi baba şefkati ve sıcaklığını tadamamış biri olarak evlatlarını çok seviyor adeta onların üzerine titriyordu. Bir erkek çocuğu dünyaya geldiğinde çok sevinmişti. Ona, kendi soyundan geldiği büyük dedesi İbrahim peygamberin adını verdi. Daha önce de Kâsım adlı bir erkek çocuğu dünyaya gelmiş ancak çok yaşamadan vefat etmişti. Şimdi ise canından bir parçası İbrahim’i vardı. Onu sık sık kucağına alıyor, öpüyor, gül tenini kokluyordu. Ne var ki İbrahim bir buçuk yaşına geldiğinde amansız bir hastalığa yakalandı. Gün geçtikçe eriyip bitti. Ölüme her gün biraz daha yaklaştı. * Bu durumda Peygamber Efendimiz neler yapmış olabilir? Peygamber Efendimiz yavrusunu kucağından bırakmıyor, şifa bulması için Allah’a dua ediyordu. Fakat Allah’ın onun için takdir ettiği ömür son buldu ve İbrahim vefat etti. Peygamber Efendimiz gözyaşlarına tutamıyor, acısını yüreğine gömüyor ve Allah’ın kaderine boyun eğerek şöyle diyordu: — Ey İbrahim! Sen öldüğün için hepimiz derin bir üzüntü içindeyiz. Eğer ölüm Allah’ın bir kaderi olmasaydı; O’nun sana verdiği ömür dolmuş olmasaydı. Önceden ölenlerle sonradan ölenler cennette kavuşmayacak
173

olsaydı senin ölümüne daha çok üzülürdük oğlum!.. * Burada Peygamber Efendimiz ne ile teselli bulmaktadır? * Başımıza gelen hadiselerin olumlu ve güzel taraflarını

görebilmek bize neler kazandırır? Peygamber Efendimiz, İslâm’ı yaymaya çalıştığı ilk yıllarda da bin bir zorlukla karşılaştı. Bir taraftan yeni müslüman olanların can ve mal güvenliğini sağlamaya çalıştı. Diğer taraftan bir kişinin daha Müslüman olabilmesi için elinden gelen gayreti gösterdi. O, çok zor günlerde bile bir gün İslâm’ın bütün Arabistan’a, buradan da bütün dünyaya yayılacağına inanıyordu. Buna inanç ve ümidini hiçbir zaman kaybetmedi.

173

Müslim, Fedâil, 62-63

141

* Onu bu şekilde kararlı ve ümitli düşünmesinin ardında yatan gerçek ne olabilir? O, ölüm tehlikesi taşıyan en çaresiz durumlarda bile arkadaşlarına cesaret vermiş, ümit aşılamış ve onları teselli etmiştir. Düşmanları kendisini öldürmek için geldikleri sırada bile, onun Allah’a olan inancı, güveni ve teslimiyeti hiç eksilmemişti. Çünkü o, kendisini yaratan Rabbinin hiçbir zaman onu yalnız bırakmayacağını ve kendisine yardım edeceğini çok iyi biliyordu. * Allah hangi kullarına yardım eder? O hayatı boyunca insanlara Allah’ı ve dini sevdirdi. İnsanların ümitlerini kıracak, onları üzüntüye düşürecek hiçbir söz söylemedi ve iş yapmadı. Her hususta daima sevdi ve sevdirdi. Umutlu oldu ve umut verdi. * Zorluk ve sıkıntılar karşısında, umutlu olup Allah’a güvenen ve umudunu yitirmiş, Allah’a dayanıp güvenmeyen iki insanın 5 yıl sonraki halini karşılaştırınız?

C. Yaparak Öğrenme Allah Teâlâ biz kullarını çok seviyor. Rahat ve sevinçli zamanlarımızda da zor ve çaresiz kaldığımız zamanlarda da O’na sığınmamızı, dua etmemizi istiyor. Sevgili Peygamberimiz Hazret-i Muhammed –aleyhisselâm- Rabbine çok dua ederdi. Dert ve sıkıntılarını, dualarında Allah’a sunar ve ondan yardım beklerdi. O, dayanılması en güç durumlarda bile ümitsizliğe kapılmaz, hep Allah’a dayanıp güvenirdi. O şöyle derdi: Dua eden bir kimseye Allah’ın rahmet ve nimet kapıları açılmış demektir. Allah en çok kendisinden sağlık ve afiyet istemenizi sever. Başınıza bir kötülük geldiğinde bunun giderilmesi için Allah’a dua ediniz. Başınıza

142

henüz gelmemiş bir kötülüğün savuşturulması için dua ediniz. Her halinizde Rabbinize çok dua ediniz. 174 Arkadaşları, Peygamber Efendimize “Rabbimiz bize yakın mıdır? Biz ona hafif sesle mi dua edelim, uzaksa yüksek sesle isteklerimizi söyleyelim?" diye sormuşlardı. Peygamberimiz onlara şu âyeti okudu: 175 "Kullarım sana, beni sorarlarsa, Benim onlara yakın olduğumu ve bana dua edenin duasını kabul edeceğimi söyle" 176 Peygamber Efendimiz, bizleri çok seven Rabbimizin, her gece dünya semasından şöyle seslendiğini bildiriyor: “Kim beni çağırırsa ona geleyim. Kim benden bir şey istiyorsa onu vereyim. Kim bana tevbe ediyorsa onu affedeyim."
177

Allah Teâla bizim yaptığımız bütün duaları işitir. Bizim ondan içtenlikle istediğimiz güzel şeyleri bize verir. Peygamber Efendimizin bize bildirdiğine göre Allah Teâlâ: Kulum, benim nasıl olduğumu düşünüyor ve kendisi için ne yapacağımı umuyorsa ben öyleyimdir. O, bana dua ettiği zaman ben onunla beraberim, 178 buyuruyor. Buna göre, hiçbir zaman Allah’ın bizi gördüğünden, halimizi bildiğinden ve bizim isteklerimize cevap vereceğinden ümidimizi kesmemeliyiz. En zor zamanlarada bile Rabbimize dayanıp güvenip O’ndan yardım isteyerek dua etmenin bize nasıl güç verdiğini, bizi rahatlattığını fark edebilmek için şunları yapmalıyız: 1. Bir gece, dua etmek düşüncesiyle ve niyetiyle abdest alalım. 2. Yalnız olarak ellerimizi açıp Rabbimize dua etmek için sessiz ve sakin bir mekân bulalım.

174 175

Tirmizî, Daavât, 112 Buhari, Tefsir, 27 176 Bakara, 186 177 Buhârî, Tevhid 35, Teheccüd,14 178 Buhâri, Tevhid 35; Tirmizi, Zühd, 51

143

3. Önemli bir problemimizi, olmasını çok istediğimiz bir işi, bir yakınımız hakkında güzel dileklerimizi ifade ederek dua edelim. 4.Bütün duygularımızı, istek ve arzularımızı Allah’a açalım ve Ondan yardım isteyelim. 5. Rabbimizin bize vermiş olduğu diğer bütün nimetler için O’na teşekkür edelim. 6. Dünyanın herhangi bir yerinde dertleri olan, zorda kalan diğer insanların kurtuluşu için dua edelim. Bunları bir hafta içinde birer gün aralıklarla üç kere tekrar edelim. Sonra kendi iç dünyamızda yaptığımız gözlemleri şu sorulara cevap vererek anlatalım. • • Dua etmek için hazırlık yaparken ve abdest alırken neler düşündünüz? İstediğiniz şeylerin gerçekleşmesi için dua etmeden önce ne kadar ümidiniz vardı? Dua ettikten sonra ümidiniz arttı veya eksildi mi? • • • • • Dua edip Allah’a yalvarırken neler hissettiniz? Dua etmeden önceki halinizle, ettikten sonraki haliniz arasında fark var mıydı? İnsanın içinde bulunduğunuz zor durumda bile Allah’a şükretmesi ona neler kazandırır? Dünyanın çeşitli yerlerinde derdi, sıkıntısı olan insanlar için dua etmek, düşüncelerinizi değiştirdi mi? Allaha dayanıp güvenmeyen O’na dua etmeyen bir insan neler kaybeder?

144

D. Fotoğraf Yorumlama

a. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? b. Bu ailenin içinde bulundukları maddi durum ve imkânlar nasıldır? c. Fotoğrafta ödevini yaparken görülen kızın gelecekte neleri ümit ediyor olabilir? d. Fotoğraftaki çocukların anneleri hayatta mıdır? e. Çocuklar hangi sıkıntı ve zorlukları yaşıyor olabilirler? Bunları aşmak için ne yapıyor olabilirler? f. Çocuklar ve babaları gece yatmadan önce ne için dua ediyorlardır? g. Babalarının çocukların eğitimi ve geleceği için karşılaştığı zorluklar nelerdir? Bunu aşmak için neler yapıyordur?

145

h. Ailenin içinde bulunduğu zorluklar, aile fertlerinin birbirine karşı sevgi ve bağlılığını nasıl etkiler? i. Herkesin birbirini sevdiği ve birbirine bağlandığı bir ailede gelecekle ilgili kaygı ve ümitsizlik olur mu? j. Zorluklarla baş etmenin ve geleceğe ümitle bakmanın yolları neler olabilir? k. Çocukluğu fakirlik zorluk içinde geçen Peygamber Efendimiz bu çocuklara nasihat etseydi neler derdi?

E. Yaratıcı Yazma (Zamanda yolculuk) Milattan sonra 610 yılına zamanda yolculuk yaptığınızı hayal edin. Peygamber Efendimiz, haksızlık, hırsızlık, cinayet, sahtekarlık ve her türlü cahilliğin alabildiğine yaygınlaştığı bir toplumda yaşıyor. Allah Teâlâ Hazreti Muhammed, böyle bir toplumu doğru yola çağırmakla yani zalimleri adalete; hakzsızlık yapanları hakkaniyete; cânileri merhamete; cahilleri hakikate çağırmak için peygamber olarak görevlendiriyor. Hazret-i Muhammed’e (sav) önceleri yalnız sadık eşi Hazret-i Hatice, dostu Hazret-i Ebu Bekir ve amcaoğlu Hazret-i Ali ve birkaç kişi dışında kimse inanmıyor. Yakın akrabaları ona karşı çıkıyor ve engel olmak istiyorlar. Mekkeli müşrikler yeni Müslüman olmak isteyenlere ise baskı ve işkence yapıyorlar. Fakat Peygamber Efendimiz hiçbir zaman yılmıyor. Allah’tan ümidini kesmiyor ve insanlara en güzel din İslâm’ı anlatmaya devam ediyor. Ancak zorluk ve sıkıntılar hiç bitecek gibi görünmüyor. Şimdi, o günlerde Mekke’ye geldiğinizi hayal edin. Siz de yeni din İslâm’ı mantıklı buluyorsunuz ve Hazret-i Muhammed’ten etkileniyorsunuz. Ne var ki önünüzde büyük engeller var. İslâm’ı kabul ederseniz birçok dostunuzu kaybedeceksiniz. Fakirliğe razı olmak zorunda kalacaksınız. İnsanlar sizinle alay edecekler. Bu durumda ne yapardınız. Bu engelleri aşararak Peygamber Efendimizin yanında nasıl yerinizi alırdınız? (…)

146

Tablo 2.9
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: Soyadı: Sınıf / Numara: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME
Hiçbir zaman

ÖLÇÜTLER
Bazen Çoğun lukla Her zaman

PUANLAR

1
1 2 3 4 5 6 7 Dua ettiğim zamanlarda hayata daha ümitli bakarım. Sevinç ve üzüntülerimi yakınlarımla paylaşmak beni mutlu eder. Başıma gelen olaylardan güzel ders çıkarmaya çalışırım. Kötü bir olay yaşadığımda Allah’a daha çok sığınır Ondan yardım isterim. Üzgün ve sevinçli anlarımda arkadaşlarımla beraber olmayı isterim. Bütün sıkıntıların geçici olduğuna ve onları atlatacağıma inanırım. Dua ederken sadece kendim için değil çevremdeki insanlar için de dua ederim. Anne babamla beraber olmak bana huzur ve güven verir.

2

3

4

8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1 9 10 11 12 Hayata ve olaylara ümitle ve iyimser bakar. Bir problemini veya derdini benimle paylaşır. Olayların iyi taraflarını da görmeyi başarabilir. Genelde huzurlu ve neşelidir. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Toplam Puan

Öğretmenin Değerlendirmesi:

147

10) KANAAT SAHİBİ VE ŞÜKREDİCİ OLMAK

A. Planlama
Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Kanaat sahibi ve şükredici olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Allah’ın kendisine verdiği nimetlerin çokluğunun farkında olur. Sahip olduklarının kıymetini bilir, başkalarının malına göz dikmez. Kendisine yapılan iyiliği unutmaz ve iyiliğe iyilikle karşılık verir.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Elindekiyle yetinmek Şükredici olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Hz. Muhammed Hz. Muhammed’i tanıyalım

20’ 20’ 5. sınıf
İnanç

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
İbadet Ramazan ayı ve oruç ibadeti

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
İnanç

6. sınıf
Kur’an ve Yorumu Kur’an’ın

Allah inancı

temel eğitici nitelikleri

Kaza ve Kader

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun “keşif çizelgesi” ve kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

148

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Allah Rasûlü (sallellâhü aleyhi vesellem), hayatı boyunca en fakir insan gibi yokluk içinde yaşamıştı. Ancak elindekine hep şükreder ve elindekiyle kanaat ederdi. Buna rağmen insanların en cömerdi ve karşılıksız infak edeni o idi. Bir zamanlar Medine’de ortaya çıkana kıtlık sebebiyle insanlar çok zor günler yaşamaktaydılar. * Deprem, sel gibi bir felâket sebebiyle geçim zorluğu içinde kalsaydınız, en çok kimin için endişe ederdiniz? Allah’ın Rasulü, diğer mümin kardeşlerini düşünüyordu. İçinde

bulundukları duruma çareler arıyordu. Aradan günler geçmesine rağmen ağzına bir tek lokma koymamıştı. 179 Allah Rasûlü, zaten hayatı boyunca, arpa ekmeğiyle dahi, karnını bir kere tam doyurmamıştı. 180 Ama bu seferki başkaydı. Aradan aylar geçmesine rağmen mutfaklarında bir çorba bile kaynamamıştı. Sadece ellerinde kalan az miktarda kuru yiyeceklerle idare etmişlerdi. 181 * Peygamberimizin evinde aylarca sıcak yemek pişmemesini sebepleri neler olabilir? * O istese kendi kazancıyla ve kendisine getirilen hediyelerle çok zengin ve rahat bir hayat yaşayabilirdi. Buna rağmen niçin herkes gibi yaşamayı tercih etmiş olabilir? Güneşin ortalığı kavurduğu, çok sıcak bir gündü. Ebû Hüreyre, Allah Rasulü’nü merak etti ve onu ziyarete gitti. Allah’ın sevgili peygamberi bu sırada oturarak namaz kılıyordu. Kıldığı namazı bitirip selam verince Ebû Hüreyre hemen sordu:

179 180

Ahmed b. Hanbel, 3/213 Buhârî, Et’ıme 23; Müslim, Zühd 22 181 Buhârî, Rikak 17; Müslim, Zühd 28

149

—Ya Rasûlallah! Bir hastalığınız mı var? Namazı niçin oturarak kılıyorsunuz?” Allah Rasulü’nün verdiği cevap Ebu Hüreyre’nin içini sızlattı: * Allah Resûlü ne cevap vermiş olabilir? —Ya Ebâ Hüreyre, günlerdir ağzıma bir lokma koymadım. Açlıktan takatim kesildi. Ayakta duracak dermanım kalmadı. Onun için namazımı oturarak kılıyorum. Ebû Hüreyre ağlamaya başladı. Gözünden yaşlar sicim gibi akıyordu. Oysa kendisi de iki günden beri ağzına bir lokma götürmemiş, açlıktan nerdeyse karnı sırtına yapışmıştı. Fakat Allah’ın en çok sevdiği peygamberinin bu duruma düşmesi ona daha ağır gelmişti. Onun ağladığını gören Allah Rasûlü, şöyle buyurdu: —Ağlama Ya Ebâ Hüreyre! Dünyada çekilen açlık ve sıkıntılar insanı âhirette, günahları sebebiyle düştüğü cehennem azâbından kurtarır.” 182 Aradan aylar geçti Medine tekrar bolluk, bereketli günlerine kavuştu. Hz. Ömer (r.a.), bir gün Allah Rasûlü’nü ziyarete geldi. Peygamber Efendimiz az önce üzerine uzanıp istirahat ettiği hasırın üzerine oturdu. Hasır yüzünün bir tarafında kırmızı kırmızı izler bırakmıştı. Odasının bir tarafında bir koyun postu, bir köşesinde ise, içinde biraz arpa bulunan küçük bir torba vardı. İşte Allah Rasûlü’nün odasında bulunan eşyalar bundan ibaretti. Hz. Ömer, bu manzara karşısında çok duygulandı ve kendini tutamayarak ağladı. * Hz. Ömer niçin ağlamış olabilir? Allah Rasulü, niçin ağladığını sorunca, Ömer: —Ey Allah’ın Sevgili Peygamberi! Şu anda bir dünyadaki krallar, padişahlar, saraylarında kuş tüyünden, ipek yataklarda yatarken, sen, sadece kuru bir hasır üstünde yatıyorsun ve o hasır, Senin yüzünde iz bırakıyor. Bunun için gördüklerim beni çok duygulandırdı, dedi. Bunun üzerine Allah Rasûlü, Ömer’e şu karşılığı verdi: * Peygamber Efendimiz ne söylemiş olabilir?

182

Ebû Nuaym, Hilyetü’l Evliya 7/109; Kenzu’l-Ummâl, 7/199

150

—Ya Ömer! Biz, bir ağaç altında gölgelenen ve biraz sonra da oradan kalkıp gidecek bir yolcu gibiyiz. İstemez misin dünya onların, âhiret de bizim olsun?” 183 dedi. * Peygamber Efendimiz niçin böyle bir tercih yapmaktadır? ve şöyle devam etti: —Bize yakışan dindarlıkta, kendimizden üstün olana bakmak; dünya malı hususunda ise kendimizden aşağı olana bakıp, Allâh’ın bize verdiği nimetlere şükretmektir. Allah Teâlâ böyle yapanları, şükredici ve sabredici kul olarak kabul eder. 184 * Dindarlık ve güzel ahlâkta bizden daha üstün olanı,

zenginlikte ise bizden daha düşük olanı ölçü almak bize neler kazandırır? Fâtıma Hatun, Peygamber Efendimizin çok sevdiği amcası Ebu Talib’in hanımı idi. Sevgili Peygamberimize annesini kaybettiği zamandan itibaren çok iyi bakmıştı. Fatıma Hatun’un ailesi oldukça fakirdi. Öyle ki çoğu zaman kendi çocuklarının bile ihtiyaçlarını karşılayamıyorlardı. Buna rağmen Fâtıma Hatun, anne ve babasını kaybetmiş olan yeğeni Muhammed’e sahip çıktı. * Kendisinin de ihtiyacı olan bir şeyi vererek size yardımcı olan kişi hakkında neler düşünürsünüz? Zaten annesinin vefatından daha iki sene geçmeden dedesi

Abdülmüttalip de vefat edince yapayalnız kalıvermişti. Bu yüzden Fâtıma Hatun, onunla öz evlâdı gibi ilgilendi. O’nu kendi çocuklarından hiç ayrı tutmadı, çok sevdi. Muhammed’i kucağına alır sever, gülyağı sürerek saçlarını tarardı. Fâtıma Hatun, Allah Resûlü gençlik çağına gelinceye kadar O’na kimsesiz olduğunu hissettirmemeye gayret etti. Yeme içmesinden, giyim kuşamına kadar yeğeni Muhammed’in bütün ihtiyaçlarını, kendi çocuklarınınkinden kısarak, karşıladı.
183 184

Buhârî, Tefsir, 66 Tirmizî, Kıyâmet, 58

151

* Peygamber Efendimiz’in yerinde siz olsaydınız, size böyle iyilik eden kişiye nasıl davranırdınız? Aradan yıllar geçmiş Hazreti Muhammed kırk yaşına gelmiş ve Allah O’na peygamberlik vermişti. Peygamber Efendimiz Fatıma hatunu kendi annesi gibi sevdi ve hürmet etti. Onun bütün ihtiyaçlarını karşıladı. Fatıma hatun vefât ettiğinde Peygamber Efendimiz çok üzüldü. Onun için “annem öldü” dedi. Sırtındaki gömleği çıkararak onu buna sardı. Sonra kendi elleriyle onu kabre koydu. * Bu durum Allah Rasulü’nün, nasıl bir duygu ve anlayış içerisinde olduğunu gösterir? Bu büyük ilginin sebebini merak edenlere Peygamberimiz: —Ebu Talip’ten sonra bu kadıncağız kadar bana iyiliği dokunan hiç kimse yoktur. O benim annemdi. Kendi çocukları aç dururken o önce benim karnımı doyurur, saçımı tarardı. O benim annemden sonraki annemdi, diye cevap verdi. 185 * Peygamber Efendimizin kanaatkârlık ve iyilik kıymeti bilir olmak özelliklerini öğrendikten sonra değiştirmeyi düşündüğünüz davranışlarınız var mı? C. Yaparak Öğrenme Sevgili Peygamberimiz, her işte olduğu gibi kanaatkâr ve tok gözlü olmakta da bize en güzel örnektir. O Allah’ın kendisine verdiği nimetlere devamlı şükrederdi. Hiçbir malını israf etmez, muhtaç kimselerle paylaşırdı. Çünkü o hep kendisinden daha çok maddi yönden zayıf durumda olanların halini düşünürdü. O, bize dindarlık ve güzel ahlâkta kendimizden üstün olana bakıp onu örnek almayı; dünya zenginliğinde ise kendinden aşağı olana bakıp, halimize şükretmeyi tavsiye ediyor. 186 Diyor ki; ihtiyacınızdan fazla olan malı sadaka
185 186

Ya'kubî, Târîhü’l-Ya’kûbî, a.g.e., 2/14 Tirmizî, Kıyâmet, 58

152

olarak vermeniz hayırlı bir iştir. Eğer vermeyip saklarsanız bu sizin için zararlıdır. Hem ihtiyacınız kadar olan mala sahip olmaktan dolayı Allah katında sorumlu tutulmazsınız. 187 Peygamber Efendimizin, az bile olsa nimete değer vermesini hanımı Hz. Âişe şöyle anlatıyor: Allah Resûlü bir gün odama geldi. Yerde bir ekmek parçası gördü. Hemen onu alıp sildi ve yedi. Sonra bana dedi ki: “Âişe! Allah’ın değerli bir nimeti olan ekmeğe saygı göstermelisin. Eğer o ekmek, bir insana küser de ondan uzaklaşırsa bir daha geri dönmez. 188 Allah Teâlâ da Kur’an-ı Kerîm’de: “Yiyiniz, içiniz ama israf etmeyiniz. Çünkü Allah, saçıp savuranları sevmez” buyuruyor. Âişe! Birkaç hurma vererek bile olsa senden isteyen fakiri boş çevirme. Fakirleri sev, onlara yakın ol ki, kıyamet gününde Allah da sana yakın olsun! 189 Biz de Peygamber Efendimiz gibi kanaatkâr olmanın ve başkaları için iyilik yapmanın ne kadar güzel olduğunu anlamak için şunları yapalım: İki hafta boyunca harçlığımızın bir kısmını muhtaç olanlara vermek üzere biriktirelim. İhtiyaç hissetmeyeceğimiz hazırlayalım. Evimizdeki gıda maddelerinden, yiyeceklerden bir kısmını fakirlere vermek üzere paketleyip hazırlayalım. Yakın çevremizde yaşayan muhtaç insanları anne babamızla birlikte tespit edelim. Sonra onları evlerinde ziyaret edelim. Onlara vermek üzere hazırladığımız para, yiyecek ve giyecekleri nezaket ve incelikle verelim. Bütün bunları yaptıktan sonra şu soruları cevaplayınız. 1. Fakirlere vermek için harçlığınızın bir kısmını biriktirirken ve yiyecekleri hazırlarken onlar hakkında neler düşündünüz? 2. İhtiyaç sahiplerine vermek üzere kıyafetlerinizi ayırırken, elbiselerinizin azlığı ve çokluğu hakkında neler düşündünüz?
187 188 189

sahiplerine kıyafetlerimizi

verdiğimiz ihtiyaç

takdirde

eksikliğini üzere

sahiplerine

vermek

Müslim, Zekât, 97 İbn Mace, Et’ime, 52 Tirmizî, Zühd, 37

153

3. İhtiyaç sahiplerini ziyaretiniz sırasında nelerle karşılaştınız, neler hissettiniz? 4. Önceki düşüncelerinizle şimdiki düşüncelerinizle arasında fark var mı? 5. “Kanaatkârlık en büyük zenginliktir” sözü size ne ifade ediyor? 6. Bundan sonrası için aldığınız yeni kararlar var mı?

D. Fotoğraf Yorumlama

Resmi İnceleyiniz! 1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Bu fotoğrafa bir isim verseydiniz ne derdiniz? 3. Bu aile bir köyde mi yoksa şehirde mi yaşıyor olabilir? 4. Resimdeki çocuk, dedesi ve ninesi kahvaltıda ne yemiş olabilir? 5. Sol tarafta görülen iki çuvalın içindeki ne olabilir? Bununla ne kadar süre idare etmek zorunda kalabilirler? 6. Onlar geçimini ne ile temin ediyor olabilirler? En çok karşılaştıkları zorluk ne olabilir?

154

7. Onların hayatlarından şikayetçi oldukları hususlar var mıdır? 8. Buradaki dedenin ve ninenin yüz ifadesinden onların duyguları için neler söylemek mümkündür? 9. Buradaki insanların yerinde siz olsaydınız çok zengin insanlar hakkında neler düşünürdünüz? 10. Bu ailelerin şu haliyle, Allah’a en çok şükretmesi gereken nimetler hangileridir? 11. Onlar Peygamber Efendimizle aynı mahallede otursaydı, Sevgili Peygamberimiz bulunurdu? onlar için neler yapar ve onlara hangi tavsiyelerde

E. Yaratıcı Yazma Çalışması
(Nimetlerin bolluğunun farkına varma ve değerini anlama) Rabbimizin biz kullarına cömertliğini alabildiğine sergilediği bu dünyada ne kadar bol nimetler içinde yaşıyoruz. Nasıl da hiç şaşmadan ve gecikmeden her yıl yaz mevsimi, bütün cömertliğiyle bize yemyeşil yapraklarla kaplı ağaçlar, iri iri meyveler, çeşit çeşit sebzeler veriyor. Koyunlar, ikiz kuzular; arılar petek dolusu ballar; inekler kova dolusu sütler; kümeslerde tavuklar, yumurtalar, civcivler veriyor. Biz kullarını çok seven Rabbimiz, adeta bize nasıl cömert, fedakâr olmamız gerektiğini örneklerle açıklıyor. Tabiatın diliyle bize çevrenizdeki bitkilere, hayvanlara bakın ibret alın ve onlar gibi cömert olun diyor. Gerçekten de her şeyin bol bol bulunduğu bir ülkede yaşamıyor muyuz? İhtiyaç duyduğumuz her şey fazlasıyla hizmetimize sunulmuş. Fakat bizim sahip olduklarımızı hiç göremeyen insanlar da var. Bugün Afrika’da açlıktan susuzluktan ölen çocukların yerinde biz olabilirdik. Afganistan’da Irak’ta, Filistin’de ölenler bizim ailemiz olabilirdi. O halde bizim bu insanları halini anlayıp şükretmemiz ve onlar için dua ve yardımda bulunmamız gerekiyor. Zaten Allah’ımız bunun için kimimizi zengin, kimimizi fakir yaratmış. Çünkü O, bizim de kendisi gibi cömert olmamızı istiyor ve bize verdiği nimetleri başkalarıyla paylaştığımızı görmek istiyor. Şimdi gelin sahip olduğumuz maddi ve manevi nimetlerin bir listesini oluşturalım. İkinci olarak bu nimetlerden hangilerini ihtiyaç sahipleriyle

155

paylaştığımız zaman eksikliğini çekmeyeceklerimizin listesini yapalım. Her iki listeleri oluşturduktan sonra listenin altına düşüncelerimizi yazalım.

SAHİP OLDUĞUM MADDİ VE MANEVİ NİMETLER 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. … PAYLAŞTIĞIMDA EKSİKLİĞİNİ ÇEKMEYECEĞİM NİMETLER 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. … DÜŞÜNCELERİM:

156

Tablo 2.10 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği
Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: ÖLÇÜTLER
Hiçbir zaman Bazen Çoğun lukla Her zaman

Sınıf / Numara:
PUANLAR

1
1 Sahip olduğum nimetlerin her zaman farkındayım ve bunlara şükrediyorum. Bana iyilik yapan birini her zaman şükranla anarım. Elimde olan bir şeyi azalacağından endişe etmeden paylaşırım. Benden daha kötü durumda olan insanların neler çektiğini düşünür ve halime şükrederim. Elimdeki nimeti paylaştığımda Allah’ın onu daha da artıracağına inanırım. Bana yapılan bir iyiliğe mutlaka bir iyilikle cevap vermek isterim. Ben de olmayan fakat başkalarının sahip olduğu imkânları kıskanmam. Elimdekilerle yetinmeyi bilir, kimsenin malına göz dikmem.

2

3

4

2 3

4

5

6

7

8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ

Toplam Puan Hiçbir zaman 1 Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

9 10 11 12

Elindekiyle yetinmeyi bilir. Sahip olduklarından fazlasını arkadaşlarıyla paylaşır. Kendine yapılan iyiliği asla unutmaz, iyilik yapanın kıymetini bilir Yapılan bir iyiliğe iyilikle karşılık vermek ister. Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

Öğretmenin Değerlendirmesi:

157

11) KOMŞULUK VE AKRABALIK İLİŞKİLERİNE DEĞER VERMEK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Dostluk Komşuluk ve akrabalık ilişkilerine değer vermek Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Dost ve akrabalarının değerini bilir ve onlarla iyi ilişkiler kurar. Yakınlarına karşı sadakatli ve vefalı olur. Yakınlarından hasta olanları ziyaret eder.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri

Dost ve akrabalık ilişkilerine önem vermek, çevreyle iyi ilişkiler kurmak. 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Fotoğraf Yorumlama Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
İbadet

ve Uygulama süreleri Yorumlama

20’ 20’ 5. sınıf
Hz. Muhammed Hz.

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Hz. Muhammed Hz.

Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

4. sınıf
Din ve Kültür

6. sınıf
Hz. Muhammed Son Peygamber Hz Muhammed

Aile ve din

Muhammed ve Aile hayatı

Ramazan ayı ve oruç ibadeti

Muhammed ‘in hayatından örnek davranışlar

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun hazırlanmış “sanal problem” ve kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

158

A. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Güzel şehir Medine’nin kenar mahallelerinden birinde oturan Ümmü Mihcen adında yaşlı bir hanım vardı. Kendisi temiz olduğu kadar düşünceleri ve kalbi de tertemiz olan bu kadın bir gün: — Madem ki yüce Allah benim kalbimi inançsızlık ve günahtan temizledi, bana îman temizliğini bahşetti; ben de onun evini temizlemeliyim, diyerek her gün Peygamber Mescidi’ni temizlemeye başladı. * Ümmü Mihcen yaptığı temizliğin karşılığında bir ücret

beklemekte midir? Niçin? Ümmü Mihcen’in, mescidi temizlemesi Allah Rasulü’nü çok memnun ediyordu. Peygamberimiz Ümmü Mihcen’i çok seviyor; onu mescitte her gördüğünde tebessüm ederek hâl ve hatırını soruyordu. * Allah Resûlü kendisiyle konuşurken, Ümmü Mihcen neler hissediyor olabilir? Gün geldi, zaten yaşlı olan Ümmü Mihcen hastalandı. Günlerce ne Peygamber Efendimizin mescidini temizleyebildi ne de O’nun mübarek yüzünü görebildi. Ümmi Mihcen bu duruma o kadar çok üzülüyordu ki hemen iyileşmek ve tekrar mescitteki görevine devam etmek istiyordu. Ama hastalığı onun mescide gitmesine mani oluyordu. Onun için üzüntüsünden hep ağlıyordu. * Ümmü Mihcen’in asıl üzüldüğü konu nedir? Peygamber Efendimiz onu bir kaç gün göremeyince komşularına sordu. Onlar: — Hastadır ey Allah'ın Rasulü, dediler.

159

* Bu durumda Peygamber Efendimiz ne yapmış olabilir? Bu cevap üzerine Peygamber Efendimiz Medine’nin kenar mahallesinde oturan Ümmü Mihcen’in evine doğru yürümeye başladı. Bazıları ondan önce Ümmü Mihcen’e giderek: — Müjdeler olsun sana ey Ümmü Mihcen, Peygamber Efendimiz seni ziyarete geliyor, dediler. Ümmü Mihcen bu müjdeyi aldığı zaman heyecandan ne yapacağını bilemedi. Hastalıktan iyice halsiz düşen yüreği hızla çarpmaya başladı. Çok geçmeden tatlı bir ses duyuldu: — Esselâmü Aleyküm, diyordu Peygamber Efendimiz… Ümmü Mihcen yattığı yerden doğrulmaya çalışarak, kısık bir sesle: — Ve Aleykümüsselâm, ey Allah'ın Rasulü, diye cevap verdi. Ziyaret kısa sürdü. Fakat Ümmü Mihcen için bu zamanın değeri gerçekte çok büyüktü. Çünkü Allah’ın Peygamberi, ziyaretine gelmişti. Artık hiç yerinden kalkamasa bile üzülmezdi. * Ümmü Mihcen bu ziyaret sırasında neler düşünmüş, neler hissetmiş olabilir? Bundan sonra Sevgili Peygamberimiz, sürekli Ümmü Mihcen'in nasıl olduğunu komşularına sordu. Onun sağlık durumu hakkında sık sık bilgi aldı. Komşularına şu tembihte bulundu: — Ümmü Mihcen vefat ederse, haberim olmadan onu gömmeyin. Nihayet bir akşamüzeri Ümmü Mihcen, tertemiz ruhunu Allah’a teslim etti. Komşuları vakit geçirmeden onu yıkayıp, kefenlediler. Hazırlık tamamlanınca cenaze namaz kıldırması için Peygamber Efendimiz’in evine

160

gitmeye niyet ettiler. Ancak yatsı namazı kılınmış, vakit epeyce ilerlemiş Peygamber Efendimiz evinde istirahata çekilmişti. Cenazede bulunanlar kendi aralarında konuşmaya başladılar: — Demek nasibi bu kadarmış. — Ne iyi bir kadındı. — Ne zaman görsek mescidi temizlerdi. — Acaba Peygamberimizi uyandırsak mı? * Siz orada olsaydınız ne yapmaya karar verirdiniz? — Peygamber Efendimizi rahatsız etmemiz doğru olmaz. — Ama Peygamberimiz kendisine haber verilmesini istemişti. Bilmeden bir hata etmiş olmayalım! — Bence Peygamberimizi rahatsız etmeyelim! Bu tür tereddütlü konuşmalar devam etti. Sonunda Ümmü Mihcen, Peygamberimize haber verilmeden kabristana götürüldü. Cenaze namazı kılındı ve toprağa verildi. Sabahleyin Peygamber Efendimiz onu sorduğunda: — Ey Allah'ın Rasulü! O vefat etti, bizde onu defnettik. Aslında biz onu yıkayıp kefenledikten sonra size geldik. Fakat siz istirahata çekilmiştiniz. Sizi rahatsız etmek istemedik, dediler. * Bu durumda Peygamber Efendimiz ne yapmış olabilir? Peygamberimiz çok üzüldü. Çünkü onun cenaze namazını kendisi kıldırmak istiyordu.

161

— O zaman benimle gelin, dedi ve arkadaşlarıyla birlikte kabristana doğru gittiler. Komşuları Ümmü Mihcen'in mezarını gösterdiler. Peygamber Efendimiz ve sahabeler Ümmü Mihcen için tekrar cenaze namazı kıldılar. Çokça dua edip oradan ayrıldılar. * Peygamber Efendimiz niçin bu şekilde hareket etmiş olabilir? * Bir insana ölümünden sonra da vefa ve sadâkât gösterilir mi? Bu nasıl olabilir? Peygamber Efendimiz bu güzel ahlâklı hanıma ölümünden önce olduğu gibi ölümünden sonra da değer vermiş ve ona karşı güzel bir vefa örneği göstermiş oldu. Böylece Ümmü Mihcen hayatta iken de öldükten sonra da Allah Rasulü’nü çok sevmenin ve Allah’ın evi yerinde olan mescidi temizlemenin karşılığını almıştı. 190 *** Bilâl-i Habeşî de Peygamberimizi çok seven ve onun komşusu olan bir sahabe idi. Canından çok sevdiği Peygamberin vefatından sonra üzüntüye dayanamadı. O’nun adının geçtiği ezanı mescitte bir daha okuyamadı. Medine’de her şey ona Peygamberini hatırlatıyordu. Rasulullah’a duyduğu muhabbetle her gün yanıp tutuşuyor, için için gözyaşları döküyordu. * Hiç çok sevdiğiniz bir yakınınızdan ayrı düştüğünüz oldu mu? Neler hissettiniz? Nihayet Medine’de kalmaya tahammül edemedi ve zamanın halifesi olan Hz. Ebubekir’den izin alarak Şam’a gitti. Hz. Ömer’in halifelik dönemine kadar orada kaldı. Hz. Ömer ordusuyla Şam’a gelince, onlara katılıp orduyla beraber Kudüs’e gitti. Bir gece rüyasında Peygamber Efendimizi gördü. Sevgili

Peygamberimiz kendisine sitem ediyordu:
190

Buhari, Cenâiz, 67

162

—Bunca ayrılık yetmedi mi, Ya Bilal? Hâlâ kabrimi ziyarete gelmeyecek misin? Bilâl’in yüreği, duracak hale gelmişti. Heyecan ve ter içinde uyandı. Hemen Medine’ye gitmek üzere hazırlığa başladı. Şafak sökerken, ince, uzun ve garip devesiyle Medine yollarına düştü. Biricik Efendisi’ne yaklaştıkça havayı kokluyor, içine çekiyor, taşları toprakları okşuyor bir taraftan da gözyaşı döküyordu. Issız çölleri yara yara Medine’ye vardı. * Sizin de uğruna uzun yollar aşacağınız sevdikleriniz var mı? O’na rastlayanlar, selam veriyorlardı. Sonra da yanındakilere; —İşte Bilal, o Hazreti Peygamberin Müezzini. O’nun gibi ezan okuyan bu dünyaya daha gelmemiştir, diyorlardı. Fakat O, bunların hiçbirini duymuyor, görmüyordu. Sanki Allah Rasulü’nün kabri kuvvetli bir mıknatıs olmuş onu kendine doğru çekiyordu. Peygamber Efendimizin mübarek kabirine doğru ilerledi. Yüce makama girerken Kuran-ı Kerim okudu. En sonunda en sevdiğinin yanında bayılıp kaldı. * Bilâl’i bayılacak kadar derinden etkileyen durum ne olabilir? Ayıldığı zaman, başucunda, sevgilisinin sevgili torunları Hasan ve Hüseyin saçlarını okşuyorlardı. Sanki dünyalar onun oldu. Sarıldılar, kucaklaştılar, ağlaştılar. Bilâl, “Yavrularım! Ne kadar da dedeniz gibi kokuyorsunuz!” dedi. Hasan sordu; — Dedemiz seni de çok severdi. Acaba O’nun hatırı için, bir şey istesek yapar mısın? Bilal çok şaşırdı: —Bu ne biçim söz? Bu kölenizden ne isterseniz, yerine getiririm!

163

* Onlar Bilâl’den ne istemiş olabilirler? — Senden, bir defa daha ezan dinlemek istiyoruz, dediler. * Bilâl onların bu isteğini geri çevirmiş midir? Niçin? Ertesi sabah Bilal-ı Habeşi, son ezanını Mescid-i Nebevi’de okudu. Yanık ve hasret dolu sesiyle; “Allahü Ekber! Allahü Ekber!” dediği zaman; bütün Medine halkı ayağa kalktı. * Medineliler yıllar sonra Bilâl-i Habeşî’nin ezan sesiyle

uyanınca neler hissetmiş olabilirler? “Eşhedü en la ilahe illallah! Eşhedü enne Muhammeden Rasulullah” deyince kadın-erkek, genç-ihtiyar, çoluk-çocuk, hatta yataklarındaki hastalar bile, sokaklara döküldüler. Mescid-i Nebevi’ye koştular. O kadar etkilenmişlerdi ki Peygamber Efendimiz tekrar geri geldi sanmışlardı. O günden beri dünyada, bir daha böyle ezan okunmadı. 191 7C. Yaparak Öğrenme Peygamber Efendimizin çocukluğu anne ve babasından mahrum olarak geçmişti. Amcası Ebu Talip ona sahip çıkmış, bakımını üstlenmişti. Yengesi Fatıma’nın Onun üzerine çok emeği geçmişti. Yine dadısı Ümmü Eymen de onun her türlü hizmetinde bulunmuştu. Peygamberimiz, hayatı boyunca kendisine yapılan bu iyilikleri unutmadı. Onları sık sık ziyaret etti, hatırlarını sordu ve bir ihtiyaçları olduğunda hemen karşıladı. Peygamber efendimiz zaten, kendisine gelsin veya gelmesin bütün dost ve akrabalarını ziyaret eder onların gönlünü hoş ederdi. Bizim de aynı şekilde olmamızı tavsiye eden Sevgili Peygamberimiz dost ve akrabalarımızla ilişkilerimizi özellikle güzel tutmamızı istiyor ve bunu yaptığımız takdirde bize şu müjdeyi veriyor:
191

İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-Gabe, 1/209

164

—Kim Allah için bir hastayı veya bir Müslüman kardeşini ziyaret ederse, bir ses ona şöyle der: “Ne güzel ve ne hoş bir iş yaptın! Bu işi yaparken yürüyüşün bile sana sevap kazandırdı. Cennette kendine güzel bir yer hazırladın! 192 Dost ve akrabaları ziyaret ve onlarla ilişkilerini iyi tutan kimse hem kendisi mutlu olur, hem de onları mutlu eder. İnsanları sever ve onlar tarafından sevilir. Peygamber Efendimiz, bunu yapan kimseleri Allah Teâlâ’nın da çok seveceğini bildiriyor. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: “Beni memnun etmek için birbirlerini sevenler, muhtaçlara karşı cömert olanlar, birbirlerini sevmede samimî davranan sadık dostlar, akraba ilişkilerini kesmeyenler ve birbirlerini ziyâret edenler benim de sevgimi hak etmişlerdir.” 193 Biz de Peygamber Efendimizin bu sözlerini öğrendikten ve Allah Teâlâ’nın müjdesini duyduktan sonra Rabbimizin ve Peygamber Efendimizin sevgisini kazanmak için şunları yapalım: Anne babamızla (ailemizle) görüşerek, ziyaret etme imkânımız olan akraba, komşu ve yakınlarımızdan üç aile belirleyelim. Özellikle uzun bir süredir ziyaret etmediğimiz veya (eğer varsa) bir hastalığı olan yakınımızı tercih edelim. Gideceğimiz yakınlarımızla görüşerek kendilerini ziyaret etmek isteğimizi ve zamanını bildirelim. İmkânımız el verdiği bir ölçüde, hediye onların götürelim hoşuna ve gideceğini ziyaretimizi düşündüğümüz gerçekleştirelim. Ziyaretimiz boyunca onlara karşı samimi sevgi ve saygımızı çeşitli yollarla gösterelim. Ziyaretiniz bitirdikten sonra, gözlemleriniz doğrultusunda aşağıdaki soruları cevaplayınız.

192 193

Tirmizî, Birr, 64 İbn-i Hanbel, V, 229

165

1. Ziyarete giderken hissettiğiniz duygular nelerdi? 2. Bu ziyaret daha önce yaptıklarınızdan farklı mıydı? 3. Ziyaretiniz, yakınlarınız üzerinde duygusal olarak nasıl değişiklikler meydana getirdi? 4. Hasta olan yakınınız (eğer gittiyseniz) size karşı neler hissetti. Onun en çok hangi sözü veya davranışı dikkatinizi çekti? 5. Ziyaret ettiğiniz yakınlarınız size karşı nasıl davranışlar sergilediler? 6. Ziyaretinizin bitiminde nasıl bir muamele gördünüz? Bu sizi nasıl etkiledi? 7. Ziyaret ettiğiniz kişilere duyduğunuz sevgi ve bağlılık ziyaret öncesi mi daha fazlaydı yoksa şimdi mi? 8. Bu ziyaretin size kazandırdığı en önemli ders ne oldu? 9. Bundan sonra yakınlarınızı ziyaret hususunda neler düşünüyorsunuz?

D. Fotoğraf Yorumlama

166

1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Sizce buradaki kızın dost ve akrabaları var mıdır? 3. Kızın bir dostu veya akrabası niçin onun yanında değil? 4. Bu kız ile köpek arasında nasıl bir yakınlık vardır? Hayvandan insana dost olabilir mi? 5. Eğer bu kız vefalı bir dosta ya da akrabaya sahip olsaydı hayatı nasıl değişirdi? 6. İnsan bir dostuna, akrabasına veya komşusuna en çok ne zaman ihtiyaç duyar? 7. Vefalı, sadık ve seven bir dost bulmanın yolları nelerdir? 8. Böyle bir dost bulduğunuzda onu kaybetmemenin yolları nelerdir? 9. Kimsesiz kız hastalansa onu kimler ziyarete gelir? 10.Komşularının, akrabalarının ve dostlarının Peygamber Efendimiz çok sevmelerinin sebepleri neler olabilir? 11.“Dost zor zamanda belli olur” gerçeğinden hareketle acaba siz de zor zamanda belli olan bir dost musunuz?

E. Yaratıcı Yazma
(Duyguya Bürünme) Şöyle bir durum hayâl ediniz: Bir gün çok hastalandınız ve uzun süre tedavi görmeniz gerekti. Haftalar boyunca yataktan kalkamadan istirahat etmek zorunda kaldınız. Aradan günler, haftalar geçmesine rağmen hiçbir arkadaşınız veya akrabanız ziyaretinize gelmedi. Oysa siz sevdiğiniz arkadaşlarınızdan, sizi aramalarını, geçmiş olsun dileklerini bir telefonla bile olsa iletmelerini bekliyordunuz. Ne var ki sizin çok sevdiğiniz ve sizi de sevdiklerini düşündüğünüz arkadaş, akraba ve tanıdıklardan hiç biri ortalıkta yok. Çok ümitsiz ve üzüntülüsünüz. Kalemi kâğıdı elinize aldınız ve o anda düşündüklerinizi, hissettiklerinizi yazmaya, içinizdekileri yazıya dökmeye karar verdiniz. Neler yazarsınız?

167

Tablo 2.11 F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği
Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: ÖLÇÜTLER
Hiçbir zaman Bazen Çoğun lukla Her zaman

Sınıf / Numara:
PUANLAR

1
1 2 3
Sevdiklerimin özel günlerini hatırlar ve onların sevincini paylaşırım. Vefat etmiş büyüklerimin ve tanıdıklarımın kabirlerini ziyaret ederim. Çevremdeki insanlara karşı vefalı olursam Allah’ın ve Rasulü’nün sevgisini kazanacağımı düşünürüm. Hasta olduğunu öğrendiğim yakınlarımı ziyaret ederim. Bayramlarda ve önemli günlerde komşularımı ve akrabalarımı ziyaret ederim. Bana ihtiyacı olan arkadaşımın yanında ve destekçisi olurum. Komşularımdan yardıma ihtiyacı olan varsa bilir ve elimden geleni yaparım. Arkadaşlarımın arkasından konuşmayı ve konuşulmasını çirkin sayarım

2

3

4

4 5

6 7 8

ÖĞRETMEN GÖZLEMİ Hiçbir zaman 1 9 10 11 12
İhtiyacı olan arkadaşının yardımına koşmak ister. Öğretmenlerine bağlı ve vefalıdır. Arkadaşlarla ilişkilerini istikrarlı olarak devam ettirir. Arkadaş ve öğretmenlerinin mutluluk ve sevinçlerini paylaştıkları özel günlerine duyarlıdır.

Toplam Puan Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Öğretmenin Değerlendirmesi:

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

168

12) NEZAKETLİ VE ALÇAK GÖNÜLLÜ OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Nezaketli ve alçak gönüllü Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama İlkeli, nazik, kibar ve duyarlı olur. Bütün insanlara değer verir. Kimseyi küçük görmez, mütevazı olur.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Nazik, ince duygulu ve mütevazı olmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Ahlak

20’ 20’ 5. sınıf
Ahlâk

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Hz. Muhammed İnsan olarak Peygamber Hz. Muhammed

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Kur’an Ve Yorumu

6. sınıf
Hz. Muhammed Son Peygamber Hz. Muhammed

Sevgi, dostluk ve kardeşlik

Sevinç ve üzüntülerimiz paylaşalım

İslâm Düşüncesinde Yorumlar

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun hazırlanmış “beyin fırtınası” yapmaya müsait soru ve problemler

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

169

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Araplar müslüman olmazdan önce köleleri insan yerine koymazlardı. Zengin ve soylular fakir ve zayıf kimselerle yan yana yürümez, onlarla oturup kalkmaz ve onlarla bir şey yiyip içmezlerdi. Köle ve fakirlere karşı hor ve aşağılayıcı davranırlar, onlara yakın olduklarında şan ve şereflerinin azalacağını düşünürlerdi. * Sizin hiç beraber görülmekten utandığınız kimseler var mı? Niçin? Sevgili Peygamberimiz İslâm’ı insanlara öğretirken efendi, hizmetçi; zengin, fakir; soylu ya da halktan kim olursa olsun herkese değer verir ve eşit davranırdı. Hiç kimseyi kimseden aşağı görmedi ve birini diğerinden ayrı tutmadı. Peygamber Efendimiz uzaktan yakından kendini ziyarete gelen bütün misafirleri ağırlar, onların meselelerini dinler ve bunlara çözüm bularak kendilerine yardımcı olurdu. Yine böyle bir gündü. Allah Resûlü kendisiyle görüşmek isteyen herkesle görüşüyor, insanların derdini dinliyordu. Bu sırada uzak diyarlardan gelen bir adamcağız Allah Rasulü’nü merak etmiş ve görmek istemişti. Görünüşe bakılırsa adam fakir ve gariban bir kişiydi. Adamı Allah Rasulü’nün yanına getirdiler. Adamcağız, büyük bir kralın huzuruna çıktığı düşüncesiyle heyecandan ve korkudan tir tir titriyordu. * Adamın heyecan ve korkusunun sebebi ne olabilir? Bunun üzerine Peygamberimiz adama: —Sakin ol! Ben bir kral değilim; ben de senin gibi, herkesin yediği gibi kurutulmuş et yiyen bir kadının oğluyum. Bana dilediğin ve merak ettiğin her şeyi sorabilirsin, dedi.

170

* Adam beklemediği bu tavır karşısında ne düşünmüş olabilir? Adamcağız gördüğü bu mütevazı davranış karşısında hem şaşırdı hem de rahatladı. Kendi kendine “Muhammed hakkında duyduğum sözlerin ne kadar doğru olduğunu şimdi daha iyi anlıyorum” diye düşündü. Ne kadar alçak gönüllü ne yüce bir insanmış, dedi. 194 Bir kişinin Peygamber Efendimizle görüşmek isteyip de görüşememesi mümkün değildi. Herkesin derdine derman olmaya çalışırdı. Çünkü o, kendisini çok sevdiği müslüman kardeşlerine adamıştı. Bazen kendisiyle görüşmek isteyenler o kadar çok olurdu ki, etrafı çepeçevre kuşatırlar, çevresinde adeta pervane gibi dönerlerdi. * İnsanlar ona niçin böyle rağbet edip ilgi göstermektedirler? Bu şekilde insanlar istemeyerek de olsa bazen Allah Rasulü’ne rahatsızlık veriyorlardı fakat o bunlara aldırmıyordu. O’nun rahatını düşünen sahabeleri ise: — Ey Allah’ın Rasulü! Size şöyle yüksekçe ve ayrı bir yer yapalım orada oturun ve size gelenlerle rahatça görüşün” diye teklif ettiklerinde Allâh Resûlü: * Peygamber Efendimiz bu teklife ne cevap vermiş olabilir? — Hayır! Yemin olsun ki ömrüm bitip de Allâh beni halkımın içinden alıp kendine kavuşturuncaya kadar onların aralarında duracağım. Kardeşlerim varsın ökçelerime bassınlar, elbisemi çekiştirsinler, onların kaldırdıkları tozlar benim üzerime gelsin! Onların bu hâli beni rahatsız etmiyor, 195 dedi. Peygamber Efendimiz, kendine karşı yapılan kaba ve rahatsız edici davranışlar karşısında çok nazik ve kibar bir üslupla, yalnız bunu yapan

194 195

İbn Mace, 3 Heysemî, 9/21

171

kişinin duyacağı şekilde ve onu utandırmadan ikaz ederdi. Asla ayıpları ve kusurları yüze vurmaz, kimseyi toplum içinde aşağılamazdı. * Peygamber Efendimiz gibi davranan bir kişi insanların

gözünde nasıl bir yer kazanır? Peygamber Efendimiz bir gün arkadaşlarıyla sohbet ederken oradaki bir adamın elbisesinde sarı bir leke görmüştü. Adam bundan habersizdi. Fakat bir şekilde kendisine bunun söylenmesi gerekirdi. Allah Resûlü o ortamda adama hiçbir şey söylemedi. Adamcağız bir süre sonra kalkıp gitti. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz yanındaki arkadaşlarından birine: * Ne söylemiş olabilir? — Ona söyleyiverin de o lekeyi temizleyiversin! Siz de bir kardeşinizin ayıbını gördüğünüz zaman onu açığa çıkarmayın, dedi. 196 * Peygamber Efendimiz o kişiyi herkesin yanında uyarmış olsaydı, adam neler hissederdi? Peygamberimiz evine davet ettiği kimselere ve misafirlerine karşı da çok nazik davranırdı. Onların yanlış anlayıp da gönüllerinin kırılabileceği davranışlardan uzak dururdu. Sevgili Peygamberimizin sevgili kızı Zeynep'in düğünü yapılıyordu. Bütün akrabalarını ve ashabını düğüne davet etti. Ayrıca toplumun bütün fakir ve kimsesiz olanları da düğünden haberdardı, onlar da düğünde yer aldılar. * Allah Rasulü’nün düğününe davet edilen fakir ve gariban kimseler neler düşünmüş olabilirler?

196

Ebu Dâvud, Edeb, 45

172

Düğün oldukça kalabalıktı. O bundan son derece memnundu herkesle ilgileniyor, güler yüzüyle sevincini ve memnuniyetini herkesle paylaşıyordu. Allah Rasulü, daha önceden itina ile hazırlattığı ekmek ve etten misafirlerine evinde ikram etti. Herkes dilediği kadar yedi ve doydu. Aradan bir hayli zaman geçmiş, düğün sona ermiş davetliler yavaş yavaş dağılmaya başlamışlardı. Allah Resûlü kendilerine teşekkür etti ve onları tek tek uğurladı. Vakit bir hayli geç olmasına rağmen, davetlilerden iki kişi aralarında sohbete dalmış, düğün evinden çıkmamışlardı. Peygamber Efendimiz ise sabahtan beri ayaktaydı, iyice yorulmuştu. Bir an önce odasına çekilip Rabbi’ne ibadet etmek istiyordu. Ancak herkes çoktan gitmiş olmasına rağmen geriye kalan bu iki misafirini incitecek bir davranışta bulunmak da istemiyordu. * Bu durumda siz olsaydınız ne yapardınız? * Peygamber Efendimiz ne yapmış olabilir? Bir süre oradan ayrıldı ve hanımının yanına uğradı ve onunla biraz sohbet etti. Sonra tekrar misafirlerini bıraktığı yere döndü. Baktı ki hâlâ o iki kişi orada oturmuş konuşmaya devam ediyorlardı. * Sevgili Peygamberimizin bu kişilere niçin hiçbir söz

söylememiş olabilir? İki misafir, O’nun döndüğünü görünce, artık geç kaldıklarını fark ettiler ve kalkıp gittiler. Allah Resûlü tam odasına gelmişti ki Cebrâil kıyamete kadar gelecek tüm müslümanlara misafirlikte âdap ölçüsü olacak şu âyeti kerîmeyi getirdi: "Ey îmân edenler! Yemek için size bir davet yapılmadıkça Peygamberin evine girmeyin. Davet edildiğinizde de gidin, fakat yemeğinizi yedikten sonra

173

sohbete dalmadan dağılın. Bu hareketleriniz Peygambere eziyet verir, o da size bunu açıklamaktan sıkılır. Allah ise hakîkati açıklamaktan çekinmez..." 197 * Bu âyeti kerîmeden bir davete katılmak ve misafirliğe gitmekle ilgili hangi prensipleri çıkarabiliriz? Âyeti kerîme ertesi gün müminler tarafından öğrenildiğinde, herkes hem Peygamberimizle, hem de diğer yakınlarına misafirlikleri hususunda çok daha dikkatli hareket etti. 198 * Sevgili Peygamberimizin bu örnek davranışlarını ve âyeti kerimeyi öğrendikten sonra neler yapmaya karar verdiniz?

C. Yaparak Öğrenme Peygamber Efendimiz insanların en güzel ahlâklısı idi. İnsanların ayıbını hiçbir zaman yüzüne vurmaz, onları utandırmazdı. Bir hata ya da ayıp gördüğünde bunu yapanı mahcup etmeden düzeltirdi. Yapılan bir hatayı asık yüzle karşılamadığı gibi, bazen de tebessüm ederek bunun fark edilmesini sağlardı. O aynı zamanda da çok alçak gönüllü idi. Zengin-fakir, işci- işveren, çocuk- yetişkin arasında ayrım yapmadan herkese değer verirdi. Bizim de mütevazı bir insan olmamızı isteyerek: —Müslüman kardeşine karşı alçakgönüllü olan kişiyi Allah yüceltir; üstünlük taslayarak gururlanan kişiyi de alçaltır. —Sizin içinizden en çok sevdiklerim güzel ahlâklı olanlardır. Onlar, kıyamet günü bana en yakın kimseler olacaklardır. Kıyamet günü bana en uzakta olanlar ise geveze, boşboğaz ve kibirli olup büyüklük taslayanlar olacaktır, 199 buyururdu.

197

el-Ahzâb, 53 Müslim, Nikâh, 8 199 Tirmizî, Birr, 77
198

174

Allah Teâlâ ise Kurân-ı Kerîm’de: Peygamber Efendimize edepli ve mütevazı kimseler için şu müjdeyi veriyor: “...(Ey Nebî!) O mütevazı, saygılı ve samimi insanları müjdele! Onlar ki Allah’ın adı anıldığında Allaha olan sevgilerinden ve huşularından dolayı kalpleri ürperir.” 200 Sevgili Peygamberimiz bize şu tavsiyede bulunuyor: Size yakışan, dindarlıkta ve güzel ahlâkta kendimizden üstün olanlara bakıp onları örnek almanız; zenginlik ve dünyevi imkânlarda ise kendinizden daha zayıf durumda olanlara bakmanızdır. Böylece Allah’ın sizlere verdiği nimetlere şükredersiniz. Allah da sizden memnun olur şükreden ve sabreden bir kulu olarak sizi çok sever. 201 Şimdi bütün bu bilgiler ışığında, Rabbimizin bizden memnun olduğu bir kul ve Peygamber Efendimizin seveceği bir Müslüman olabilmemiz için şunları yapalım: 1. Okulda, sık konuşmadığımız, pek fazla işimizin olmadığı sınıf arkadaşlarımızdan birine yakınlık gösterelim ve onunla sohbet edelim. Bu arkadaşımızı memnun edecek, sevindirecek davranışlar yapalım. Mesela eşyalarımızı onunla paylaşalım, küçük de olsa bir hediye verelim. 2. Sınıfımızda çok güzel bir ahlâka sahip olduğunu düşündüğümüz bir arkadaşımızı belirleyelim. Bu arkadaşımızın davranışlarını gözleyelim hangi güzel huylara sahip olduğunu tespit edelim. 3. Bu arkadaşlarımızın bizden ahlâken üstün oldukları hususlarda onları örnek almaya çalışalım. 4. Sınıf içinde veya yakın çevremizde eğer varsa sizden çok daha az zengin olduğunu düşündüğümüz arkadaşlarınızın size göre hangi imkânlardan mahrum olduklarını anlamaya çalışalım.

200 201

el- Hacc, 34, 35 Tirmizî, Kıyâmet, 58

175

5. Bu arkadaşlarımızla bizim sahip olduğumuz fakat onların sahip olmadığı eşyalarımızı ve imkânlarımızı (yiyecek, kalem, defter vs.) paylaşalım. Hafta boyunca yaptığınız bu işlemlerden sonra gözlemlerinizi aşağıdaki sorulara cevap vererek yazınız. 1. Daha önce sık konuşmadığınız bu arkadaşınızın sizin hakkınızdaki önceki kanaatleri ile şimdiki kanaati arasında fark oldu mu? 2. Sizin ona karşı duygu ve düşüncelerinizde nasıl bir değişiklik oldu? 3. Güzel ahlâklı arkadaşınız hangi yönlerini örnek aldınız? 4. Onu örnek almak hangi davranışlarınızı değiştirmenize sebep oldu? 5. Maddi yönden sizden daha zayıf olduğunu tespit ettiğiniz arkadaşlarınız, sizin sahip olduğunuz hangi imkânlara sahip değildi? 6. Bu arkadaşınıza yaklaşımınızdan sonra onun, size karşı tutum ve davranışları değişti mi? 7. Bu arkadaşınızla eşyalarınızı paylaştıktan sonra ona karşı diğer tutum ve davranışlarınızda bir değişiklik oldu mu? 8. Bu faaliyet size ne fayda sağladı?

176

D. Fotoğraf Yorumlama

1. Fotoğrafta neler görüyorsunuz? 2. Sizce fotoğraftaki kişilerden en üstünü ve değerlisi hangisidir? 3. Buradaki üç kişi birbiri hakkında ne düşünüyor ya da ne hissediyor olabilirler? 4. Arabaya binen ile arabayı çeken kişinin çocukları bu görüntüyü birlikte görselerdi ne düşünürlerdi? 5. Size göre bir insanın değeri ve diğerlerine göre üstünlüğü neye göre belirlenir? 6. Buradaki üç kişinin hanımları bir davette bir araya gelseler birbirlerine nasıl davranırlardı? 7. Fotoğraftaki üç kişiden biri utansaydı sizce bu hangisi olurdu? Niçin? 8. Sizce burada en çok utanması gereken kişi hangisidir? Niçin? 9. Siz bu fotoğrafta hangi kişinin yerinde olmak isterdiniz? Niçin? 10.Burada Peygamber Efendimiz olsaydı arabaya binen mi, yoksa arabayı çeken mi olurdu?

177

11. Sizin de diğer insanlar tarafından gururlu, kibirli olduğunuz görüntüsünü verecek davranışlarınız var mı? E. Yaratıcı Yazma Çalışması (Beyin fırtınası ve ters beyin fırtınası) Aynı insanlar toplumu paylaştığımız, bazı fikirlerimiz uzaktan oluşur. veya yakından bu tanıdığımız kanaatlerin hakkında Edindiğimiz

tanıdığımız kimseleri ne kadar sevdiğimizi veya sevmediğimizi belirlemede belirleyici bir etkisi vardır. Mesela nazik, kibar, ince duygulu, mütevazı, fedakâr ve sevgi dolu insanlar herkes tarafından hayranlık duyulan ve sevilen kimselerdir. Buna karşılık kaba, bencil ve kibirli insanlar da hiç kimsenin yaklaşmak istemediği kişilerdir. Aşağıda, tartışmak ve birlikte bir takım sonuçlara varmak için iki konu verilmiştir. Bu iki konu üzerinde tartışıp en doğru fikirlere ulaşmaya ve insanların davranışlarıyla diğerlerinin gözünde hak ettiği değer arasındaki ilişkiyi görmeye çalışalım. A) Edepli, alçak gönüllü ama fakir bir insan mı; yoksa kibirli, şımarık fakat zengin bir insan mı daha çok sevilir? B) Herkes tarafından kibirli, burnu havada ve şımarık bir kişi olarak bilinmek için neler yapmak gerekir?

178

Tablo 2.12
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: ÖLÇÜTLER Sınıf / Numara:
PUANLAR

Hiçbir zaman

Bazen

Çoğun lukla

Her zaman

1
1 2 3 4 5

2

3

4

6 7

8

Arkadaşlarımın kusurlarını araştırmam. Hatasından dolayı kimseyi ayıplamam. Başkaları tarafından övüldüğümde utanırım. Kimseyi kendimden aşağıda görmem. Allah’ın alçakgönüllü insanları yücelteceğini bilirim. Güzel huylu arkadaşlarımı kendime örnek alırım. İnsanlarla konuşmalarımda nezaketli ve kibar olurum. Kaba ve kırıcı davranmak beni rahatsız eder. Toplam Puan Hiçbir zaman 1 Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

ÖĞRETMENİN GÖZLEMİ

Kendini arkadaşlarından üstün görmez. 10 Arkadaşlarını ve öğretmenlerini incitecek söz ve davranışlardan uzak olur. 11 Bir kusurundan dolayı kimseyi kınamaz ve hor görmez. 12 Çevresindeki her insana, insan olduğu için değer verir. Öğretmenin Değerlendirmesi:
9

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

179

13. BARIŞSEVER VE HOŞGÖRÜLÜ OLMAK

A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Barışsever ve hoşgörülü olmak Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Herkesin inançlarına ve düşüncelerine saygı duyar. Her din, inanç ve ıratan insanlarla barış ve hoşgörüye dayalı ilişkiler kurar.

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Aynı ülkeyi ve dünyayı paylaştığı insanlarla huzur ve hoşgörü içinde yaşamak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
Ahlak

20’ 20’ 5. sınıf
Din ve Kültür Vatanımızı ve milletimizi seviyoruz. İslamiyet ve Türkler

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Din ve Kültür

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Din ve Kültür

6. sınıf
Din ve Kültür

Sevgi, dostluk ve kardeşlik

Kültürümüz ve Din

Dinler ve Evrensel Öğütleri

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun seçilmiş bir fotoğraf ve kalem kâğıt

Son değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

180

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Sevgili Peygamberimiz (sallellâhü aleyhi vesellem), hayatı boyunca bütün insanlarla barış içinde yaşamaya gayret etti. Müminler arasında kardeşlik duygularıyla sevgiyi hâkim kılmaya çalıştı. Her inançtan ve ırktan insanların bulunduğu toplumda güven ve huzur ortamı oluşturmaya çalıştı. * Peygamberimiz niçin hep barış ve güven ortamını tercih etmiştir? Müslüman kardeşlerine o kadar düşkündü ki onları bir annenin yavrusunu tehlikelerden koruması gibi şefkatle korurdu. Onların başına kötü bir hâl gelmesinden çok endişe ederdi. Aslında Peygamber Efendimiz, Allah’ın yarattığı bir kul olarak bütün insanları çok sever onlara değer verirdi. Bu yüzden insanlar arasında çıkan anlaşmazlıkları üstün zekâsı ve adaletiyle hemen çözer, barış ve hoşgörü ortamı oluştururdu. Bir gün bir yolculuk sırasında Müreysi kuyusu başında, biri Medineli diğeri Mekkeli iki Müslüman arasında bir tartışma çıktı. Münakaşa iyice kızışıp her ikisi de kendi tarafından yardımcılar çağırınca tartışma iyice kızıştı. Neredeyse bir kavga çıkacaktı. Orada bulunan münafıklar da bu münakaşayı körüklüyorlardı. durumdu. * Bir toplumda barışı ve huzuru kimler istemez? Niçin? Olay Peygamberimize haber verilince, O, hemen olay yerine gitti. Her iki tarafı da yanına çağırdı. Tarafları dinledi. Gerçekte, ortada ne tartışacak bir sebep, ne de kavgaya sebep olacak bir anlaşmazlık vardı. Hadise sadece tarafların birbirini anlayamamalarından kaynaklanmıştı. Sevgili Peygamberimiz tatlı sözler ve güzel nasihatlerle onları barıştırdı. Aslında bu kavgayı başlatmak, kendilerini müslümanlardanmış gibi gösteren münafıkların öteden beri arzu ettikleri bir

181

* Bu anlaşmazlık Hazret-i Muhammed tarafından çözülmemiş olsaydı nasıl bir durum ortaya çıkardı? Yine bir gün Peygamber Efendimiz, kendi evinin önünde bir alacaklı ile borçlunun yüksek sesle tartıştıklarını duydu. Çok zor durumda olan ve borcunun tamamını ödeme imkânı olmayan adam alacaklı kişiye: — Sana borcumu ödemek istiyorum ödeyeyim, diyordu. Alacaklı ise: —Vallahi kabul etmiyorum! Alacağımın hepsini şimdi istiyorum, diye bağırıp duruyordu. * Sizce insanlar arasında çıkan anlaşmazlıkların en önemli sebepleri neler olabilir? Kendini halkının mutluluğu ve huzuru için adamış olan Sevgili Peygamberimiz evinden çıktı ve her ikisiyle de konuştu. Allah Resûlü’nün akıllıca ve güzel sözleri alacaklı adamın kalbini yumuşattı. * Alacaklı ikna olmuş mudur? Niçin? Adam, borçlunun gerçekten borcunu ödeyemeyecek kadar zorda olduğunu anlamıştı. Alacağının yarısını aldı ve kalan yarısını borçluya bağışladı. Böylece her iki tarafa da zarar verecek bir tartışma Sevgili Peygamberimizin araya girmesiyle önlenmiş oldu. 202 Allah Rasulü hayatı boyunca hep barıştan yana oldu. Mekkeli Müşrikler kendisini ve O’na inanan Müslümanları zulüm, işkence ve baskıyla Mekke’den göç etmek zorunda bıraktılar. O asla savaşa başvurmadı. Medine’de yaşarken, Müslümanlarla birlikte Mekke’ye Kâbe’yi ziyaret için geldiklerinde, Müşrikler onları Kabe’ye yaklaştırmadılar. O yine savaşa başvurmadı. Oysa onlarla savaşıp onları yenecek güçleri vardı. Müşriklerle onların istediği
Kamil Miras, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi, 1-8, Ankara 1972, 8/129
202

ama imkânım yok. Şimdi

borcumun yarısını ödeyeyim diğer yarısını ise ileride para kazandığımda

182

şartlarda Hudeybiye barışını imzaladı. Üstelik arkadaşları bu anlaşmanın şartlarını Müslümanlar için çok ağır ve kabul edilemez bulmuşlardı. Ancak Allah Rasulü bu barış sayesinde çok kısa zamanda yüzlerce Mekkeli müşrikin İslâm’ı yakından tanıyıp Müslüman olacağını biliyordu. * Peygamberimiz İslâm’a karşı çıkanlarla barış anlaşması yerine savaşmayı tercih etseydi onlar İslâm’ı tercih ederler miydi? Gerçekten de kime İslâm’dan söz açılsa, biraz düşündükten sonra hakikati kavrıyor ve hemen Müslüman oluyordu. Hudeybiye barışından sonra iki yıl içinde İslâm’a girenler, bundan önceki on dokuz sene içinde müslüman olanların sayısına ulaşmış, hatta geçmişti. Aradan iki yıl geçmişti ki Mekkeliler anlaşma şartlarını yerine

getirmeyerek barışı bozdular. * Bu durumda Peygamber Efendimiz nasıl bir tavır göstermiş olabilir? Allâh Resûlü sulh ortamının devâmını sağlamak için büyük gayretler gösterdi. Bunlar da çare olmadı. * Sizce savaş yapmak hangi durumlarda doğru ve haklı bir iş olabilir? Peygamber Efendimiz Müslümanlar için hayâti bir ehemmiyet taşıyan, vazgeçilmez bir ibadet mekânı olan kutsal şehir Mekke’yi müşriklerin elinden kurtarma zamanı geldiğine karar verdi. Fakat bunun hiç kimsenin kılına bile zarar vermeden, hiç kan dökülmeden yapılması gerekiyordu. * Peygamberimiz niçin Mekke’yi kan dökülmeden fethetmek istememektedir? O arzu ediyordu ki Mekke’nin fethi sırasında hiçbir müşrik küçük düşmesin, hiç kimsenin şerefine, malına ve canına zarar gelmesin. Böylece

183

insanlar İslâm’ın ne kadar yüce, ne kadar insan kıymeti bilir ve merhametli bir barış dini olduğunu anlasınlar. Peygamber Efendimiz bu hedeflerine ulaşmak için bazı tedbirler aldı. Mekke’ye bir sefer düzenleyeceğini hiç kimseye söylemedi. Hatta en yakın dostu Hazret-i Ebu Bekir’e ve hanımı Âişe validemize de Mekke’yi fethetmek istediğini söylemedi. Böylelikle Peygamber Efendimiz Mekkelilerin önceden durumdan haberdar olup savaş hazırlığı yapmalarını engellemiş oldu. Çünkü O, gerçekten kan dökülmesini istemiyordu. * Mekkeliler, müslümanların Mekke’yi ele geçireceklerini

öğrenmiş olsalardı ne yaparlardı? Eğer Mekkeliler Müslümanların oraya geleceklerini önceden öğrenmiş olsalardı, güçlü bir ordu hazırlayabilirler ve aralarında şiddetli bir savaş olabilirdi. Ama Allah Rasulü bunu istemiyordu. O İslâm’ın ve Müslümanların Mekke’ye güzellikle girmesini istiyor; böylece Mekkeli müşriklerin de kısa zamanda kendi istekleriyle müslüman olacaklarını düşünüyordu. * Bir toplumda barış ve huzurun sağlanması için halka ve yöneticilere düşen görevler nelerdir? O’nun Mekke’yi ele geçirmek istemesinin bir tek sebebi vardı. On dokuz yıl boyunca insanları Allah’ın yoluna çağırmıştı. O insanların kalplerini Allah’a açmak istiyordu. İşte bu mübarek şehir Mekke’nin hem Müslümanların huzur içinde ibadet edeceği bir yer haline gelmesini, hem de Mekkeli müşriklerin gönüllerinin İslâm’ın nuruyla aydınlanmasını istiyordu. * Sizce Peygamber Efendimiz bu hedefine ulaşabilmiş midir? Allah Rasulü’nün Mekke’yi fethetmesi, gerçekten her dinden bütün insanlara huzur ve güven ortamı getirdi. İnsanlığa barış, sevgi ve saygı getirdi. Müslümanlar güç ve yönetim kendi ellerinde olmasına rağmen hiçbir zaman gururlanmadılar. Hangi inanç ve düşünceye sahip olursa olsun

184

kimseye haksızlık yapmadılar. Bütün dünya için örnek bir barış ve kardeşlik ilişkileri sergilediler. * Peygamber Efendimiz savaşı göze alarak Mekke’yi müşriklerin elinden almasaydı bugün Mekke nasıl bir durumda olurdu? O günden beri Mekke şehri, insanların mutluluk ve huzur içinde yaşadığı bir adalet, güven ve barış şehri oldu.

C. Yaparak Öğrenme Peygamberimiz, Hazreti Muhammed (sav) hayatı boyunca hiçbir insanla kavga etmemiş ve kimseyi incitmemiştir. Daima barıştan yana olmuş ve herkesle iyi ilişkiler kurmuştur. Yaşadığı devirde sahabelerine ve kendisinden yüzyıllar sonra gelecek insanlara da aynı şekilde hoşgörüyü, anlayışı ve barışı tavsiye etmiştir. Aile fertlerinden başlayarak, komşuluk ilişkilerine; kendi milletinden, bütün dünya milletlerine daima barış ve huzur içinde yaşamayı öğütlemiştir. Peygamber Efendimiz hayırlı bir insanı iyi bir müslümanı şöyle anlatmıştır: Müslüman, dilinden, elinden başkalarını zarar görmediği 203 ve kendisinden iyilik beklenen ve kötülük yapmayacağına dair kendisine güvenilen 204 insandır. Müminler birbirlerini, sevmekte, korumakta ve birbirlerine merhamet etmekte tek vücut gibidirler. Vücudun bir kısmı (organı) rahatsız olduğunda diğer kısımların uykusuzluk ve rahatsızlık hissettiği gibi müminler de diğer müminlerin çektikleri sıkıntıdan dolayı acı çeker ve rahatsızlık duyarlar. 205 Bundan anlıyoruz ki Peygamber Efendimiz, aramızdaki kardeşlik duygularının ve sevginin kuvvetlenmesini istiyor. Bunun için de “selâmün aleyküm”, “Aleyküm selâm” diyerek birbirimizle selamlaşmamızı 206 tavsiye ediyor. Ve birbirimizle musâfaha yaparak (tokalaşarak) aramızdaki sevgiyi

203 204

Buhâri, İman, 4,5 Tirmizi, Fiten, 76 205 Buhâri, Edeb, 27 206 Tirmizi, İsti'zan, 10

185

artırmamızı

istiyor.

Böyle

yaptığımız

zaman

kalplerimizdeki
207

kin

ve

düşmanlığın bitip yüreğimizin sevgiyle dolacağını, haber veriyor.

Çünkü bir insana gülümseyerek 208 “Selâmün Aleyküm” demek aslında ona şunları söylemektir: “Kardeşim ben seni gördüm. Sana değer veriyorum, seni seviyorum. Bana güvenebilir ihtiyaç duyduğunda benden yardım isteyebilirsin. Senin için Allah’tan, hakkında hayırlı olanı isterim. Allahın sana rahmet etmesini ve seni bağışlamasını isterim. 209 Bu dünyada da ahirette de huzur ve saadet içinde olmanı arzu ederim”. Aynı şekilde “aleyküm selâm” diyerek selam aldığımız zaman karşımızdakine şunları söylemiş oluyoruz. “Mümin kardeşim, ben de sana güveniyorum. Zor durumda kaldığım zaman benim iyiliğim için çalışacağına inanıyorum. Senin de benim ve bütün müslümanlar için hayır dualar ettiğini biliyorum.” Kelime manasıyla barış, huzur, güven gibi anlamlara gelen “selâm” aynı zamanda dinimiz İslâm’ın da içerdiği manalardan biridir. Selam vermek nerdeyse dinimizin gayesiyle aynı manaya gelecek kadar önemlidir. Çünkü Peygamber Efendimiz (sav): Siz, iman etmedikçe cennete giremezsiniz. Birbirinizi sevmedikçe de gerçekten iman etmiş olamazsınız. Size, yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir
210

şey

söyleyeyim

mi?!

Aranızda

selâmlaşmayı yaygınlaştırınız!

Buyurmuştur.

Selâm hakkında bu öğrendiklerimizden hareketle şu çalışmaları yapalım: 1) Bir hafta boyunca yakınlarımızla, “ arkadaşlarımızla selâm” ve

çevremizdekilerle

“selamün

aleyküm”,

aleyküm

şeklinde

selamlaşalım. Bunu yaparken selâmın manasını düşünelim. 2) Çevremizdekilerle güler yüzle selamlaşalım selamlaştıklarımızla mümkün olduğunda tokalaşalım.

207 208

Muvatta, Hüsnü'l-Hulk, 16 Tirmizi, Birr, 36 209 Ebu Davud, Edeb, 153 210 Müslim, İman, 93

186

3) Bilgisi, tecrübesi ve saygınlığıyla tanınan yakınlarımızdan birine şu ve benzeri soruları soralım ve verdiği cevapları yazalım. a) Selamlaşmakla ilgili bir hatıranızı anlatır mısınız? b)Çevrenizdekilerle güler yüzle selamlaşmak size bir fayda sağlıyor mu? c) Çevrenizdeki insanlarla güler yüzle selamlaşmak sizi olumsuz durumlardan hiç koruduğu oldu mu? d) Tanıdığınız birinin bir sıkıntısını paylaşarak onun üzüntüsüne ortak olduğunuz oldu mu? Neler hissetmiştiniz? e) Müslümanların birlik, bütünlük ve kardeşliğini bir nesneye

benzetseydiniz neye benzetirdiniz? 4) Türk Milleti ve bütün vatandaşlar olarak hepimizin bir kardeş olduğunu anlatan bir şiir yazalım. Yazdığınız şiiri anne babamıza okuyarak duygularımızı paylaşın. Bu çalışmaları yaptıktan sonra şu sorulara cevap veriniz. 1. Manasını düşünerek ve tebessüm ederek yaptığınız selamlaşmalarda karşınızdakiler hakkında neler hissettiniz? 2. Onların size yaklaşımları nasıl oldu? 3. Selamlaştığınız kişiyle tokalaşmak o kişi hakkında duygu ve düşüncelerinizi nasıl etkiledi? 4. Yakınınıza sorduğunuz sorulardan anladığınıza göre; selamlaşmanın en büyük faydası nedir? 5. Barış, güven ve huzur ortamı içinde yaşamakta güler yüzle selamlaşmanın ve birbirimizle sevinç ve üzüntüleri paylaşmanın önemi nedir?

187

6. olabilir?

İnsanlara sevgimizi göstermenin en kısa ve kolay yolu sizce ne

D. Fotoğraf Yorumlama

Yukarıdaki fotoğrafı inceleyiniz. 1. 2. 3. 4. olurdu? 5. 6. Stadyumda birbirleriyle öldüresiye kavga edenler önceki Aynı kimseler bir süre sonra camide karşılaşsalardı ne gün, iş hayatında veya okulda karşılaşsalardı nasıl davranırlardı? düşünürlerdi? Fotoğrafta neler görüyorsunuz? Buradaki gençleri çok öfkelenmesinin ve birbirlerine

vurmalarının sebepleri neler olabilir? İnsanlar ve toplumlar arasında çıkan kavga ve savaşların Onların ellerinde bıçak, tabanca gibi aletler olsaydı neler sizce en önemli sebebi nedir?

188

7. 8. etkilemiştir? 9. 10. 11.

Fotoğrafta birbirini yaralayan insanlar bu hadiseden sonra Bu durum onların aile, okul veya çalışma hayatını nasıl Aynı ligde farklı takımları destekleyen bu gençler birlikte Peygamber Efendimizin çok hoşlanacağı bir güven ve Çevrenizi, kimsenin kimseye zarar vermediği bir barış ve

mutlu ve huzurlu olabilmişler midir?

milli takımlarının maçını izleselerdi neler yaparlardı? huzur ortamının fotoğrafını çekseydiniz, fotoğrafta neler olurdu? huzur ortamı haline getirmek için neleri değiştirirdiniz?

E. Yaratıcı Yazma (Fotoğrafın hikâyesini yazma)

Ülkesini işgal etmiş bir Amerikalı askere su veren Iraklı bir çocuk! Bu fotoğraftaki olaylar ve kahramanları düşünce duygu ve hayallerinize göre kurgulayıp bir hikâye oluşturunuz.

189

Tablo 2.13
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME
Hiçbir zaman

Soyadı: ÖLÇÜTLER
Bazen Çoğun lukla

Sınıf / Numara:
PUANLAR Her zaman

1
1 2 Tartışan arkadaşlarım olduğunda aralarını düzeltirim. Aynı ortamda başka bir dine mensup birinin olması beni rahatsız etmez. Fikirlerinden dolayı insanları eleştirmem, önce anlamaya çalışırım. Fikir tartışmalarında karşı tarafı kırmamak benim için önemlidir. İnsanların dini, mezhebi ve görüşü ne olursa olsun kişiliklerine saygı duyarım. Bütün problemlerin konuşularak hallolacağına inanırım. Bana kötülük edenlere bile önce iyilikle karşılık veririm. Sorunlarımı kaba kuvvet kullanmadan halletmeye çalışırım.

2

3

4

3 4 5

6 7 8

ÖĞRETMENİN GÖZLEMİ
Hiçbir zaman 1
9

Toplam Puan Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

Sorunlarını konuşarak ve hoşgörüyle halletmeye çalışır. 10 Başkalarını şikâyet etme alışkanlığı yoktur. 11 Kavga eden arkadaşlarının arasını düzeltmeye çalışır. 12 Farklı din ve mezhep taraftarlarına önyargılı davranmaz. Öğretmenin Değerlendirmesi:

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

190

14) CESUR VE YİĞİT OLMAK
A. Planlama Temel ahlâkî değer Ön değerlendirme Kazanımlar
Hedef davranış gelişim ölçeği ön uygulama Milli ve manevi değerlerine sahip çıkma hususunda cesur, gözü pek olur. Vatan, millet, din uğrunda her şeyin feda edilebileceği bilincine varır. Bayrağa ve istiklâl marşına saygı gösterir. Cesur ve yiğit olmak

Temel Beceriler Hedef Kitle Öğretim Teknikleri ve Uygulama süreleri Din Kül. Ve Ah. Bil. Öğrenme alanları Ünitelerle eşgüdüm

Vatanını ve milletini sevmek Milli ve manevi değerlere sahip çıkmak 10–14 yaş arası çocuklar (İlköğretim 4–8. sınıf öğrencileri) Hadise Yorumlama Fotoğraf Yorumlama 4. sınıf
İnanç Din ve ahlâk hakkında ne biliyoruz?

20’ 20’

Yaparak Öğrenme Yaratıcı Yazma 7.sınıf
Din ve Kültür

10’+20’ 10’+20’ 8.sınıf
Hz. Muhammed

5. sınıf
Din ve Kültür Vatanımızı ve milletimizi seviyoruz.

6. sınıf
Din ve Kültür

İslamiyet ve Türkler

Kültürümüz ve Din

Hz. Muhammed ‘in hayatından örnek davranışlar

Materyaller

* Hadise yorumlama için hazırlanmış metin * Yaparak Öğrenme için hazırlık metni, faaliyet taslağı ve sorular * Fotoğraf yorumlama için seçilmiş uygun fotoğraf(lar) ve sorular * Yaratıcı yazma için hedefe uygun “fikir ve buluş tablosu” ve kalem kâğıt

Son Değerlendirme

Hedef davranış gelişim ölçeği son uygulama ve düzeltmeler

191

B. Hâdise Yorumlama (örnek metin) Sevgili Peygamberimiz insanların en cesuru ve en kahramanı idi. En zor ve korkulu anlarda bile cesaretinden hiçbir şey kaybetmezdi. Dini, halkı ve vatanı uğrunda canını feda etmeyi göze alırdı. Dini, vatanı ve halkı için bir tehlikede olmadığı zaman herkesle barışa dayalı, dostça ilişkiler içinde olurdu. Issız ve karanlık bir geceydi. Medine halkı sessizlik ve huzur içinde uyuyordu. Vakit gece yarısıydı. Bir anda ıssız çölün derinliklerinden, daha önce hiç duyulmamış korkunç bir çığlık, garip bir feryat sesi yükseldi. Herkes bir anda yataklarından fırladı ve korku içinde sokağa döküldü. Ortalık karanlıktı. Hiç kimse sesin geldiği tarafa gitmeyi göze alamıyordu. Ne olduğunu bilemedikleri bu ses Medinelileri korku ve merak içinde bırakmıştı. İnsanların ne olup bittiği üzerine kendi aralarında konuşmaları devam ederken, * İnsanlar nasıl bir beklenti içinde olabilirler? Allah Resûlü’nü atının üzerinde ve kılıcı boynunda, sesin geldiği taraftan dönmekte olduğunu gördüler. * Peygamber Efendimiz niçin herkesten önce sesin geldiği tarafa gitmiş olabilir? Allah Resûlü -sallallâhu aleyhi ve sellem- herkesten önce, sesin geldiği tarafa gitmiş ortalığı bir gözden geçirmişti. Zira o herhangi bir tehlikeli durum karşısında sordular: — Ne oldu! O ses neydi ey Allah’ın Resûlü? Peygamberimiz endişeli gözlerle bekleyenleri: halkını korumalıydı. Etrafı araştırıp, bir tehlike olmadığını anladıktan sonra da evine dönerken halkla karşılaşmıştı. Oradakiler hemen

192

Korkmayınız!
211

Korkmayınız!

Hiçbir

tehlike

yoktur,

diyerek

sakinleştirdi.

O günlerde Müslümanların Ordusu, Mekkeli müşriklerin isteğiyle çok çetin bir savaşa girecekti. Peygamber Efendimiz, savaşın yapılacağı Uhud bölgesine gitmek üzere hazır bekleyen orduyu teftiş etmekteydi. Savaşa katılabilecek kadar yetişkin gençlere izin veriyor, henüz yaşı müsait olmayanları ise geri çeviriyordu. * Peygamberimiz niçin böyle bir teftiş yapmaktadır? Peygamber Efendimiz, henüz on dört, on beş yaş civarında olan Semüre ile Rafi’yi yaşları küçük olduğu için geri çevirdi. Oysa ikisi de bu harbe katılmayı çok istiyordu. * Rafi ve Semüre’nin yerinde siz olsaydınız tercihiniz ne olurdu? Râfi’yi çok seven ve onun kabiliyetlerini iyi bilen Züheyr: —Ya Resûlallâh! Râfi’ iyi ok atıcıdır, harpte bize çok faydası olur, diyerek onun orduya katılmasını istedi. Bunun üzerine Allah Resûlü, Râfi’ye bir kez daha baktı ve onu baştan aşağı süzdü. * Râfi, bu sırada neler hissediyor olabilir? * Râfi ve Semüre niçin bu harbe çok katılmak istemektedirler? Rafi ise heyecandan titriyordu. Parmak uçlarına basarak yükselmeye, uzun görünmeye çalıştı. Ne olursa olsun bu savaşa katılmalı ve ne kadar cesur ve yiğit olduğunu ispat etmeliydi. Peygamber efendimiz: —Haydi, sen de gel bakalım, dedi.
211

Buhâri, Edeb, 39

193

Semüre ise Rafi’ye müsaade edildiğini duyunca hemen üvey babası Mürey’e koştu: —Babacığım! Resûlullâh Râfî’ye müsâade etti. Beni ise geri çevirdi. Hâlbuki ben ondan daha güçlüyüm ve güreşte de onu yeniyorum, dedi. Mürey oğlunun bu iştiyakını görünce Allah Resûlü’ne gidip: —Ya Resûlallâh! Râfî’ye izin verdiniz ama benim oğlumu geri çevirdiniz. Oysa oğlum güreşte Râfi’i yenecek kadar güçlüdür, dedi. * Peygamber Efendimiz burada ne karar vermiş olabilir? Bunun üzerine Allâh Resûlü Râfî ile Semüre’yi yanına çağırdı: — Haydi, güreşin bakalım! Dedi. Kıyasıya bir güreş başladı kısa bir süre içinde Semüre, Râfî’yi yendi. Semüre ayağa kalktı ve Peygamber Efendimize doğru dönerek kahraman bir eda ile baktı. Allah Resûlü: — Haydi, sen de gel bakalım, diyerek ona da izin verdi. * Eğer Allah Resûlü, izin vermeseydi Semüre nasıl bir halde olurdu? — Semüre mutluluktan uçuyor; kendisini dünyanın en güçlü, en yiğit adamı gibi hissediyordu. 212 Sevgili Peygamberimizin eşsiz kahramanlık örneklerinden bir de

Uhud’da yaşanmıştır. Resûl-i Ekrem Efendimiz, savaşın en şiddetli olduğu ve insanların kaçıştığı zamanlarda askerlerine cesâret verirdi. Muhammed b. Mesleme şöyle der; Kulaklarımla duydum, gözlerimle gördüm ki Müslümanlar Uhud’da

212

Taberî, Târih, 2/505- 506; Vâkıdî, Megâzî 1/216

194

bozguna

uğradıkları

zaman

dağa

doğru

kaçıyorlardı.

Resûlullâh

da

arkalarından: — Bana doğru gelin! Bana doğru gelin! Ben Allah’ın Rasûlüyüm! Diyerek onlara cesaret veriyordu. 213 Bu hakikati, Allah Teâlâ bize şöyle bildiriyor: “O zaman sizin bir kısmınız harp sahasından hızla kaçıyor ve kimseye dönüp bakmıyordunuz. Rasulüm Muhammed ise (büyük bir cesaret ve yiğitlikle olduğu yerde durarak) arkanızdan sizi çağırıyordu…” 214 * Sizce Peygamber Efendimizin böyle korkusuz ve yiğit

oluşunun sebebi ne olabilir? Uhud savaşının yapıldığı gün Müslümanlar ile Müşrikler arasındaki savaş, çok şiddetli bir şekilde devam ediyordu. Birçok mümin şehitlik mertebesine eriyordu. Düşmanlar güçlü bir taarruzla Resûlullah’a iyice yaklaşmışlardı. Çarpışma sırasında yüzüne gelen bir darbeyle Peygamber Efendimizin başındaki zırhından iki parça yanağına saplandı ve mübarek dişi kırıldı. Dudağından ve yüzünün yaralanan kısmından kanlar süzülüyordu. Tam bu sırada düşmanın tuzak olarak kazdığı çukurlardan birine düştü. Hazreti Ali hemen Allâh Resûlü’nün yanına gelerek elinden tuttu. Talha bin Ubeydullah da hemen çukura inerek Peygamberimizi buradan çıkardı. * Peygamber Efendimizin yanağına demir halkalar saplandıktan sonra, sahabeler ne yapmış olabilir? Ebû Ubeyde b. Cerrah, Efendimizin yüzüne batan miğfer halkalarından birisini dişiyle çekip çıkarırken kendisinin ön dişi kırıldı. Bunun acısına hiç aldırmadan öteki halkayı çıkarmaya çalıştı. Bu sırada bir dişi daha kırıldı. * Ubeyde, iki dişi de kırıldıktan sonra neler düşünmüş olabilir?

213 214

Vâkıdî, a.g.e, 1/237 Âl-i İmrân, 153

195

Bu durum sahabelerin son derecede ağırına gitti ve Peygamber Efendimiz’e: * Peygamber Efendimizin candan arkadaşları ne söylemiş olabilirler? —Kureyş müşriklerine beddua etsen de mahvolup gitseler, dediler. * Peygamber Efendimiz onlara ne cevap vermiş olabilir? Niçin? Peygamber Efendimiz: —Ben lanetleyici ve beddua edici olarak gönderilmedim. Bilakis doğru yola davet edici ve rahmet peygamberi olarak gönderildim, dedi ve Allâhım! Bize düşmanlık eden Mekke’li müşriklere doğru yolu göster. Çünkü onlar gerçekleri göremiyorlar” diyerek dua etti. 215 Bir savaş sırasında, kendisi yaralıyken bile düşmanlarının iyiliği için dua eden bir insan, düşmanlarıyla niçin savaşıyor olabilir?

C. Yaparak Öğrenme Peygamber Efendimiz hayatı boyunca, Müslümanların inançlarını ve ibadetlerini hürce yaşayacakları bir vatanları olması için çalıştı. Müslümanlar da birçok eziyet ve işkence çekmelerine rağmen dinlerinden ve özgürlüklerinden taviz vermediler. Günlerce aç kaldılar, kızgın kumlarda susuz bırakıldılar ama üzerinde bayraklarının dalgalanacağı, ezan seslerinin çınladığı bir vatan sahibi olmaktan vazgeçmediler. Peygamber Efendimiz vatanını sevdiği gibi Kur’anı Kerîm’i de çok severdi. Ona çok hürmet ederdi. Ne zaman Kur’an okuyan ve ayetleri

215

Buhârî, Megâzî, 20; İbn-i Hanbel, 3/201

196

üzerinde düşünerek aralarında fikir alışverişi yapan kimseleri görse onların yanına gider ve derslerine katılırdı. 216 Peygamber Efendimiz, Müslümanları temsil eden sancağa da büyük ehemmiyet verirdi. Savaşlarda sancağı en güzel taşıyacağına ve onu yere düşürmemek için ömrünün son anına kadar mücadele edeceğine inandığı kişilere sancağı teslim ederdi. 217 Allah’ın bize gönderdiği, hayat rehberimiz Kur’an-ı Kerim’in kıymetini ancak bir vatana ve dine sahip olduğumuz sürece bilebiliriz. Kur’an-ı Kerim, Allah’ın bize emanetidir. Kur’an’a sahip çıkar, saygı gösterir ve ondan faydalanırsak bu emaneti muhafaza etmiş oluruz. Ay yıldızlı bayrağımız da atalarımızın bize yadigârı ve emanetidir. Bayrağımız Türk milletinin namusunu, şerefini, inancını, milli bütünlüğünü ve kardeşliğini temsil eder. Bu bakımdan biz, hem Kur’an-ı Kerim’imizi hem bayrağımızı çok severiz. Bu manevi değerlerimizi muhafaza etmek ve yüceltmek adına canımızı, malımızı yani bütün varlığımızı feda ederiz. Çünkü Kur’an’ımızı ve bayrağımızı kaybetmek, onların temsil ettiği din, peygamber, vatan, namus gibi değerlerimizi de kaybetmek demektir. Bunun için biz, Kur’an-ı Kerim’e ve bayrağımıza olan sevgi ve saygımızı her yerde, değişik şekillerde gösteririz. Eminim ki diğer arkadaşlarımız da bu konuda çok duygulu ve duyarlıdırlar. Şimdi bir kere daha kutsal kitabımız Kur’an’a ve milletimizi temsil eden bayrağımıza karşı sevgimizi ve saygımızı ifade etmek için şöyle bir çalışma yapalım. 1. Biriktirdiğimiz harçlıkları kullanarak ve biraz da anne babamızdan para desteği alarak orta boy bir bayrak satın alalım. 2. Eğer evimizde yoksa orta büyüklükte ve mümkünse Türkçe manalı bir Kur’an-ı Kerim satın alalım.

216 217

İbn-i Mâce, Mukaddime, 17 Buhârî, Meğâzî, 44; İbn-i Hişâm, 3/ 433–436

197

3. Sonra annemizden Kur’an-ı ve bayrağı içine saracağımız güzel, işlemeli bir örtü isteyelim. 4. Aldığımız bayrağı güzelce katlayarak bu örtünün içine yerleştirelim. Kur’an-ı Kerim’i de aynı özen ve saygıyla bayrağın yanına bu örtünün içine saralım. 5. Hazırladığımız bu bohçayı sınıfa getirelim. 6. Sonra sınıf arkadaşlarımızdan şu sorulara cevap niteliğinde duygu ve düşüncelerini yazmalarını isteyelim. a. Kur’an ve bayrağımızın niçin değerlidir? b. Kur’an okunurken ve bayrağımız gökte dalgalanırken neler hissediyorsunuz? c. Sizden Kur’an’a ve bayrağımıza bir değer biçilmesini istenseydi ne derdiniz? d. Kur’an’ımızı ve bayrağımızı kaybetmemek uğruna nelerinizden fedâkarlık yaparsınız? 7. Arkadaşlarınızın cevaplarını yazdığı bu kâğıtları bohçanın içine koymalarını isteyin. 8. Arkadaşlarınızın duygularını düşüncelerini yazdığı bu kâğıtları sınıfa okuyun. Bu işlemleri yaptıktan sonra aşağıdaki sorulara yazarak cevap veriniz. 1. Kur’an ve bayrağımızın sarılı olduğu bohçayı nerede muhafaza ettiniz? Niçin orayı tercih ettiniz? 2. Arkadaşlarınızın yazdığı kâğıtlardan en çok hangisini beğendiniz? Niçin?

198

3. Yukarıda altıncı maddedeki sorulara siz de cevap veriniz. 4. Bu faaliyetten sonra Kur’an ve bayrağımıza olan sevgi ve saygınızda bir değişme oldu mu? Olduysa bunu gösteren birkaç örnek veriniz?

D. Fotoğraf Yorumlama

Yukarıdaki resmi inceleyiniz. 1. Çanakkale savaşından gerçek bir görüntü olan bu resimdeki askerler sizce kaç yaşlarındadırlar? 2. Onların geride bıraktıkları ailelerinin geçimini kim sağlıyor olabilir? 3. Bu askerlerden daha önce hücum eden askerlerden kaçı sağ kalmış olabilir? 4. Onların elbiseleri acaba kaç gün önce yıkanmıştır? 5. Bu askerler Sabah kahvaltıda ne yemiş olabilirler? 6. Anne-babalarını ya da hanım ve çocuklarını en son ne kadar zaman önce görmüş olabilirler? 7. Yukarıdan başlarına yağmur gibi mermi ya da top şarapnelleri yağarken neler düşünüyor olabilirler?

199

8. Onların uğrunda eşinden, çocuğundan, malından ve canından vazgeçtikleri şeyler nelerdir? 9. Onların vazgeçip feda ettikleri şeyler karşılığında bekledikleri tek şey nedir? 10. Onlar vatanımızı, dinimizi kurtarmak için mallarını ve canlarını feda ettiler; Biz bugün onlara borcumuzu ödemek için neler yapmalıyız? 11. Bir gün sizin de vatanınız düşmanlar tarafından işgal edilse, milletimizi ve dinimizin kurtuluşu için nelerden fedâkârlık yaparsınız? E. Yaratıcı Yazma Çalışması (Vatana ve millete faydalı insan nasıl olur?) Türk milleti olarak kendi milli değerlerimize ve manevi değerlerimize sahip çıkmak en önemli mesuliyetimizdir. Vatanımızı, milletimizi sevmek bayrağımızı yüceltmek, şeref ve namusumuzu korumak hepimizin temel görevidir. Aynı şekilde hangi mesleğe sahip olursak olalım vatana millete hizmet etmek, milli menfaatlerimizi korumak değişmez özelliğimiz olmalıdır. Aşağıda hazırlanan tabloya, vatanını ve milletini seven ve bunlar için fedakârca hizmet etmek isteyen insanların bulundukları meslek gruplarına göre sahip olması gereken özellikleri yazınız.

1. özellik

2. özellik

3. özellik

İşçi

Memur

Bilim adamı Sanatçı

200

Esnaf

Tüccar

Din bilgini

Öğretmen

Öğrenci

201

Tablo 2.14
F. Hedef Davranış Gelişim Ölçeği Adı: ÖĞRENCİ ÖZ DEĞERLENDİRME Soyadı: ÖLÇÜTLER
Hiçbir zaman Bazen Çoğun lukla Her zaman

Sınıf / Numara:
PUANLAR

1
1 2

2

3

4

3

4

5

6

7

8

İstiklal Marşı’nı okumak ve dinlemek beni onurlandırır. Ülkem ve dinimi savunmam gerektiği bir konuda korkum olmaz. Vatanımız ve milletimiz için savaşmış atalarımızın devrinde yaşamış olmayı isterdim. Şehitlik ve gaziliğin en şerefli ve yüksek mertebe olduğuna inanırım. Vatanımı tehdit eden kişilerin beni de tehdit ettiğini düşünürüm. Vatanımız ve milletimiz için savaşmış atalarımız beni gururlandırır. Bayrağımı ve vatanımı canımı vermek pahasına da olsa korurum. Bu ülkede yaşamak benim için mutluluk kaynağıdır. Toplam Puan Hiçbir zaman 1 Bazen 2 Çoğun lukla 3 Her zaman 4

ÖĞRETMENİN GÖZLEMİ

İstiklal Marşı’nı saygıyla okur ve dinler. 10 Vatanı, milleti sevdiğini belli eder. 11 Şehitlik ve gaziliğin değerini idrak etmiştir. 12 Vatanı korumanın dini ve namusu korumak olduğunu bilir. Öğretmenin Değerlendirmesi:
9

Toplam Puan GENEL TOPLAM PUAN

202

3. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİNDE KULLANILAN TEKNİKLERİN ANALİZİ A. PLANLAMA
Bütün eğitim öğretim programlarının başarıyla uygulanmasında iyi planlamaya ihtiyaç olduğu gibi söz konusu Karakter eğitim modelinin uygulanmasında da içeriği, hedefleri, hedef kazanımları, ilgili öğretim tekniklerini ve materyallerini gösteren ve uygulayıcıya kılavuzluk edecek bir planın olması şarttır. Bu bakımdan karakter eğitimi modelimizin sağlıklı uygulanıp başarıya ulaşması için her bir temel ahlâkî değerin işlenişini düzenini içeriğini ve eşgüdüm bağlantılarını kapsayacak bir planlama yapıldı. İçerik uygulamalarının hemen başında yer alan planlamada: İlgili temel evrensel ahlâkî değer, hedef davranış gelişim ölçeği, ilgili ahlâkî değerle bağlantılı hedefler ve çocuklar üzerindeki hedef kazanımlar, uygulamanın hedef kitlesi, uygulamada kullanılacak teknikler ve bunlara ayrılacak süre, kendisiyle eşgüdümlü olarak işlenecek DKAB programının ilgili öğrenme alanları ve ünite konuları, uygulamada ikinci kez gibi kullanılacak uygulanıp bu taslak materyaller, Her hedef davranış faaliyetinin gelişim ölçeğinin

sonuçlarının değerlendirip raporlanması ayrı ayrı gösterilmiştir. eğitim planlamasında olduğu planlamada da eğitimcilerin içerik üzerinde kişisel tercihini kullanarak kısmî değişikliklere gitmesi de tabiidir.

B. HADİSE YORUMLAMA
1. Hâdise Yorumlama tekniği Hadise yorumlama tekniği, genelde çocukların karakter gelişimini hedef alan özelde ise belli bir ahlâkî fazileti kazandırmak amacıyla gerçekten yaşanmış hadise veya hadiseler zincirini öğrencilerin duygu,

203

düşünce ve davranış boyutunda idrak etmelerini sağlayan; hadise içinden modellenecek şahsiyetin örnek karakter özelliklerinin öne çıkarılarak özendirici bir üslupla sunulduğu, yine öğrenciyi duygu, düşünce ve davranış planında faal hale getiren, öğrenci merkezli bir karakter eğitim tekniğidir. Hâdise yorumlama tekniği, yaşanmış gerçekler üzerinden hareket ederek gerçek hayatta modellenmesi mümkün olan davranışları teşvik eden bir tekniktir. 2. Karakter eğitimine uygunluğu Teknikte kullanılan örnek metnin, hayatın içinden ve gerçeklere uygun duygu düşünce ve davranış kalıplarıyla örülmüş olması, hâdise yorumlama tekniğinin öğrenciler için ilgi çekici, sürükleyici olmasını ve onlar üzerinde kalıcı etkiler oluşturmasını sağlar. Öğrenciler sürekli soru ve cevaplarla, yorum ve değerlendirmelerle bilfiil eğitim sürecine katıldıklarından ders ortamı ilgi çekici, zevkli ve eğlenceli bir hale gelir. Bu da hadise yorumlama tekniğinden elde edilmesi beklenen hedeflerin kolayca gerçekleşmesine zemin hazırlar. Özellikle ahlâkî gelişimi hedef alan eğitim faaliyetlerinde kullanılan metotların, öğrencileri eğitim sürecine isteyerek katılımını sağlaması mutlaka aranan bir özelliktir. Teknik uygulanırken öğrenciler hadiselerin heyecanı içine çekilir böylece hadiseleri bizzat kendileri yaşıyormuş gibi hissederler. Olayların kahramanı ile duygusal bir yakınlık kuran öğrenciler, onun rollerini benimser ve kahramanın davranışlarını modellerler. Hadise yorumlama tekniğinde nedenler, niçinler nasıllar sorgulandığı için öğrenciler hadise içinde olup biten her şeyi sebepleri ve ayrıntılarıyla kavrarlar. Hadise içinde geçen problemlere çözüm üretmek durumunda olan öğrenciler, sonunda problemi kendileri yaşıyormuş gibi o durumda ne yapmaları gerektiğine kendileri karar verirler. Doğru olan davranışı kendileri bulur ve uygularlar. Bu durumun, öğrencilerin istenilen davranışları yapmalarında ve arzu edilen ahlâkî tutumu geliştirmelerinde olumlu bir etkisi vardır. Tekniğin uygulanma sürecinde öğrenciler kendi duygu ve düşüncelerini çokça ifade etme imkânına sahip olacaklarından, iç gözlem

204

yapmaları kolaylaşır ve kendilerini daha iyi tanıma fırsatı elde derler. Bu, aynı zamanda, öğrencilerin sınıf içinde arkadaşlarını bütün duygu ve düşünceleriyle daha yakından tanıması anlamına gelir. Birbirini daha yakından ve içten tanıyan öğrencilerin okul içinde kuracağı arkadaşlık ve dostluk bağları da daha kuvvetli olur.

3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu Kullanılan öğretim tekniklerinin ve materyallerinin öğrencilerin gelişim ve öğrenme özelliklerine göre seçilmesi gerekir. Yazılı ve görsel metinlerin hayatın içinden, tecrübe edilebilir, gerçek hayatla uyumlu, araştırabilir ve uygulanabilir olması zaruridir. 218 Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi müfredatının uygulandığı öğrencilerin ortalama yaşları 10 ile 14 arasıdır. Duygusal, zihinsel ve ahlâkî gelişim özellikleri dikkate alındığında yaşları iki itibarıyla 10–12 ve 12–14 olarak tasnif etmek mümkündür. 219 10–12 yaş grubu çocukları kendini diğer insanların yerine koyarak kolay empati yapabilirler. Çünkü duygu ve düşüncelerini rahat dışa vurma özelliğine sahiptirler. Kişilerin düşünce ve davranışta ferdî farklılıkları olabileceğini anlayabildiklerinden bilinçli bir şekilde örnek şahsiyetleri kendilerine modelleyebilirler. Hadise yorumlama tekniğinin uygulamalarında öğrencilerin, kendileri üzerinde dini bir otorite olan Hz. Peygamberin yaptıklarını sebepleriyle anlayabilmeleri amaçlanır. Böylece onun tavsiyelerine uyma isteklerinin artması beklenir. 12–14 yaş grubu çocuklarında ise derin düşünme (tefekkür) , hayâl gücü (tahayyül) analitik ve sistematik düşünme (tasavvur) kabiliyetleri gelişmiştir. artırdığından Bu durum onların farazî ve soyut düşünme imkânlarını felsefi yorum ve akıl yürütmeden hoşlanırlar. Hz.

Peygamberin hayatından yaşanmış hâdiseler üzerinde, onun davranış, söz ve maksatları yorumlayarak neyin iyi neyin kötü olduğunu kendileri keşfettiklerinden ahlâkî
218 219

ilkeleri kendileri belirlemiş olmanın zevkini elde

Tuğba Yanpınar ve Yıldırım Soner, a.g.e. s.27–31 Barth, James L. ve Abdullah Demirtaş, İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretimi, böl: 2.1 – 2.5

205

ederler. 220

Bu,

çocukların

arzu

edilen

davranışları

kalıcı

olarak

kazanmalarında önemli bir faktör olur. 4. Avantajlı ve sınırlı yönleri Hadise yorumlama tekniği, yaşanmış hadiseler üzerine kurgulandığından hayatın içinden ve hayatın kendisidir. Hikâye tarzında hazırlanmış örnek metin öğrencilerin dikkatini ve ilgisini çeker. Öğrenciler, hikâyenin senaryosunda bir sonraki adımda ne geleceğini kestiremediklerinden hep bir merak içinde olurlar. Zihinsel ve duygusal manada sürekli aktif olduklarından derse karşı istek ve ilgileri sürekli yüksek olur. Hadise yorumlama tekniğinin işleniş tarzı interaktiftir. Öğrenci, öğretmenle sürekli diyalog halinde olduğundan öğrenme ve keşfetme sürecine aktif olarak katılır. Duygu ve düşünceleriyle aktif olan öğrencinin öğrenme süreci daha verimli hale gelir. İşleyiş sürecinde hadiselerde sürekli “nedenler”, “niçinler” araştırıldığından ezberci anlayış terk edilir. Hikmetler ve ibretler üzerinde düşünmeye yönelen öğrenciler, böylece öğrendikleri bilgileri yorumlamayı ve kullanmayı daha kolay öğrenebilirler. Sınıf geneline göre zayıf durumda olan veya kişisel yetersizliği sebebiyle derse aktif katılmakta zorlanan öğrenciler de basit yorumlarıyla bu öğretim tekniği derse uygulamalarına değer katan kolayca bir fert katılabilirler. olarak Öğrenciler kendilerini, artı gördüklerinden

özgüvenleri artar. Derse ve öğretmene ilgi ve sevgileri artarak devam eder. Bu tekniğin uygulandığı derslerde gayretsiz ve yetersiz gibi görünen öğrencinin bile derse katacağı, dolayısıyla dersten kazanacağı bir şeyler olacaktır. Bunların yanı sıra, hadise yorumlama tekniğinin bazı zayıf ve yetersiz tarafları da vardır. Eğer hadiseler öğrencilerin ilgi alanlarına ve gelişim seviyelerine uygun seçilemezse, hadiseleri yorumlamakta zorlanabilirler. Sorulan soruların çok olması ya da verilen cevapların

220

bkz. a.g.e., Piaget’de ahlak gelişim kuramı “özerk dönem”in özellikleri

206

uzayıp gitmesi konunun akışını ve bütünlüğünü bozabilir dolayısıyla öğrencilerin konuya yoğunlaşmaları zorlaşabilir. 5. Amaçları Hâdise Yorumlama Tekniğinin öncelikli hedefi evrensel üstün ahlâkî faziletlere sahip bir model şahsiyeti (Hz. Muhammed) öğrencilere yakından tanıtmayı hedefler. Bu tanıtma, model kişiliğin hayatında gerçekten yaşanmış hadiselerle ve bugünün gerçeklerine uygun bir tarzdadır. Öğrenciler, model kişiliğin hayatında meydana gelen ve faziletlerin sergilendiği örnek hadiseleri, günümüzle irtibatını kullanmakta zorlanmazlar. Böylece model şahsiyetin üstün ahlâkî nitelikleri yüzyıllar öncesinden bile olsa bugüne uygulanabilir olarak taşınır. Öğrencilerin kendi hayatlarında yapabileceği birer ahlâkî davranış olarak somutlaştırılır. Bu şekilde, model şahsiyet, öğrencilere sevdirilir; onun ahlâkî özelliklerini kazanmak özendirilir. Öğrencilerde model şahsiyetin yaptıklarını taklit etme ve ona benzeme isteği uyandırılır. Diğer taraftan örnek hadise içinde gerçekleşen tutum ve davranışların sebep ve sonuçları açıkça gösterildiğinden iyi davranışın hangi olumlu neticeleri; kötü davranışın hangi çirkin neticeleri beraberinde getirdiği de açıkça ortaya çıkar. İyi davranış ve ödülü; kötü davranış ve cezası açıkça gösterilir. Bu şekilde öğrenciler iyi ve kötü olan arasındaki farkı görerek bilinçli bir tercih yaparlar. “Sen olsaydın ne yapardın? Hangi kararı verirdin? Aksi bir durumda ne olurdu? gibi sorularla öğrenciler, duygu ve düşünceleriyle hadiselerin içine çekilerek hangi durumda karşısında hangi ne davranışı yapması kendi nasıl gerektiği kendilerine karşılaştıkları buldurulur. olaylar Böylelikle öğrenciler yapmaları, hayatlarında davranmaları

gerektiğini öğrenmiş olurlar. Örnek metin içindeki hadiseleri çok yönlü kritik etmeye teşvik edilen öğrencilerin, kendi hayatlarında da olaylara farklı boyutlardan bakabilme yetenekleri gelişir.

207

Sınıf ortamında öğrencilerin, hadiseleri incelerken birbirinden farklı görüş ve kanaate sahip olduklarını görmeleri demokratik olma ve diğer görüş ve düşüncelere saygılı olma özelliklerinin gelişmesini destekler. Hadise yorumlama tekniğinin uygulama sürecinde örtülü hedeflerden biri de öğrencileri duygu, düşünce ve davranış boyutunda harekete geçirmek ve sürekli iyi davranışı özendirmektir. 6. Uygulanışı Hadise Yorumlama tekniğini uygularken öğretmen: a. Ders için planını yapar; gerekli materyalleri hazırlayıp üzerinde çalışır. b. “Hadise Yorumlama” metnini öğrencilere anlatır veya okur. c. Metni önceden belirlediği yerlerde keserek öğrencilere ilgili soruları yöneltir. d. Mümkün olduğunca daha çok öğrencinin soruyla ilgili duygu ve düşüncelerini ifade etmesine imkân verir. Bunu yaparken bütün öğrencilerin adaletli katılımına dikkat eder. e. İhtiyaç duyduğunda kendi de öğrencilerden biri gibi soruya cevap vererek, fikrini söyleyerek öğrencilerin dersin hedefleri çerçevesinde yoğunlaşmasına fırsat sağlar. f. Öğrencilerin duygu ve düşüncelerini ifade etmelerinden duyduğu memnuniyeti dile getirir. g. Öğrencilerin özgüveni zedelenmemesi için birbirlerine müdahale ve alay etmelerine müsaade etmez. h. Herkesin sağlar. i. Diyalog sürecinde soru ve cevap bölümlerinin uzayıp gitmesine ve metnin akışının bozulmamasına dikkat eder. j. Uygulamanın sonunda söz konusu ahlâkî verir. değerle ilgili genel prensipleri o konuyla özel mesajları toparlayarak öğrencilere aynı hâdise üzerinde farklı düşünüp farklı fikre varabilecekleri gerçeğinin, öğrenciler tarafından fark edilmesini

208

k. Öğrencilere yararlı ve önemli katılımlarından dolayı teşekkür eder.

C. YAPARAK ÖĞRENME
1. Yaparak öğrenme tekniği “Yaparak öğrenme” günümüz eğitim felsefecilerinin hemen hepsinin üzerinde birleştiği bir öğretim yöntemidir. Eğitimcilerin sözlü anlatım yerine göstererek örnek olarak sundukları bilgiler öğrenenler tarafından taklit edilerek ve yaparak / uygulayarak öğrenildiğinde daha uzun süreli ve nitelikli bir öğrenme gerçekleşmektedir. 221 Bir karakter eğitimi tekniği olarak “yaparak öğrenme”, Allah Resûlü’nün hayatında, bizzat yaşayarak tecrübe ettiği bir takım ahlâkî davranışları, çocukların duygu, düşünce ve ahlâkî gelişim seviyelerine uygun olarak yaparak ve yaşayarak öğrenmelerini hedefleyen aktif ve interaktif bir metottur. Yaparak öğrenme, Hz. Peygamberin güzel ahlâkının mühim hususların, çocuklara kazandırılması hedeflenen ahlâkî niteliklere uygun olarak seçilen hadîs-i şeriflerin çocuklar tarafından nasıl uygulanacağının bunlara tespit edildiği; bir bu doğrultuda Yaparak öğrencilere öğrenme, yapması eğitim gereken davranışların ve işlerin adım adım gösterilerek öğrencilerin yönlendirildiği tekniktir. materyallerinde aranılan kolay uygulanabilirlik, öğrenciye uygunluk ve ders konularıyla uyumluluk özeliklerine sahip materyalle uygulanan 222 bir tekniktir. Bu tekniğin uygulama sürecinde, öğrenciler kendilerini ve muhataplarını gözlemlerler. Yaptıkları ahlâkî davranışların, kendileri ve diğerleri üzerindeki etkilerini fark eden öğrenciler, bunu arkadaşlarıyla sınıf ortamında paylaşarak tecrübî bilgi ve keşiflerini pekiştirirler. Böylece arzu edilen ahlâkî davranışlar öğrenciler tarafından duygu, düşünce ve davranış boyutunda kavranılmış olur.
221 222

Çiğdem Kağıtçıbaşı, a.g.e. s 49 Özcan Demirel, Planlamadan Değerlendirmeye Öğretme Sanatı, Tuğba¸ Ankara 2003; s.54

209

Yaparak öğrenme tekniğinde öğrenciler, gözlemlerini, keşfettikleri duygu ve düşüncelerini sınıf ortamında paylaşırlar. Böylece hadiseleri birçok boyuttan değerlendirme imkânı elde ederler. 2. Karakter eğitimine uygunluğu Yaparak Öğrenme tekniği, buluş yoluyla öğrenme 223 biçimlerinden biridir. Psikolojide, öğrenmede davranışçı yaklaşıma göre buluş yoluyla öğrenme süreci ve bunların karşılığı olan öğrenme durumları bu tekniğin uygulanışında da aynı şekilde gerçekleşir. Bu süreç şöyle işler: a. Dikkat -->Öğrencinin dikkatini çekme b. Beklenti -->Öğrenciyi hedefler hakkında bilgilendirme c. Hafızaya hatırlatma --> Ön bilgilerin verilmesi d. Seçici algı --> Uyarıcı bilgi ve materyallerin sunulması e. Hafızaya kodlama --> Öğrenciye rehberlik etme f. Tepkide bulunma --> Davranışı ortaya çıkarma g. Pekiştirme --> Geri bildirim verme h. Hatırlama --> Bilginin kalıcılığını ve aktarılabilirliğini sağlama
224

İnsanda istenilen davranışlarının kalıcı ve istikrarlı hale gelmesi bu davranışların bir tutum haline gelebilmesiyle alâkalıdır. 225 Davranışların zamanla tutum haline ve kişisel karakterin bir parçası haline gelmesi, davranışı yapan kişinin isteyerek ve severek yapmasıyla doğrudan ilgilidir. 226 Yaparak öğrenme tekniğini uygulayan öğrencide, arzu edilen ahlâkî davranışları başta görev olarak yaparken keşfettiği doğrular ve davranışlar tekrar edilen davranışlar gerçekleştirmeye yönelik olumlu manevi hazlar ve kurduğu iyi ilişkiler sayesinde arzu edilen davranışlara gönüllü bir istek uyanır. Ahlâkî haline gelir ve hedef davranışları

tutumlar geliştirmeye başlar. Böylece duygu ve düşünce planında ortaya çıkan ahlâkî faziletler önce davranışa zaman içinde de olumlu tutumlara dönüşerek birer karakter haline gelir.
223 224

Bkz. Öğrenci Merkezli Eğitim Uygulama Modeli s. 84–85 Bkz. Münire Erden ve Yasemin Akman, “Gelişim Öğrenme – Öğretme” s.180–186 225 Erden ve Akman, s.116 226 a.g.e, s.114–116

210

Buluş yoluyla öğrenme biçimi olan bu teknik, öğrencinin model alabileceği anne, baba, akrabalar, komşular, öğretmenler gibi yakın çevresini de kuşattığı için modelleme yoluyla arzu edilen birçok ahlâkî davranışın kazanılmasını da sağlar. 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu Yaparak öğrenme tekniği, ahlâkî doğru ve yanlışları öğrencilerin keşfetmelerini sağlar. Doğruları ve yanlışları kendisi keşfeden öğrenciler bu bilgileri kalıcı davranışlara dönüştürmeye daha meyilli olurlar. Yapılan araştırmalar ve gözlemler de göstermiştir ki ahlâkî gelişim aşamaları bakımından – Piaget’e göre özerk dönem- öğrenciler, tavsiye ve nasihat şeklinde anlatılan doğrulardan daha çok kendilerinin tespit ettikleri doğruları davranışa dökme eğilimindedirler. 227 Öğrenciler bilgiyi, doğrudan doğruya gerçek hadiselerin içinden, kişi veya nesnelerle ilişkiler kurarak elde ederler. Duyu ve algılama organlarının tamamı aktif olduğundan bizzat yaşayarak bilgiyi öğrenirler. Öğrencilerin bu şekilde daha çok bilgiyi, birçok boyutuyla ve daha kalıcı olarak öğrenmeleri mümkündür. 228 4. Avantajlı ve sınırlı yönleri Yaparak öğrenme tekniğinde, öğrenciler güzel ahlâkî davranışları bizzat yaşayarak öğrendikleri için uygulama sürecinde hem iç gözlem, hem dış gözlem yaparlar. Bir taraftan kendi duygu ve düşüncelerinde meydana yaptıkları diğerlerine gelen olumlu değişiklikleri diğer insanlar Bu, gözlemlerken üzerinde onları diğer taraftan, getirdiği iyi ahlâkî davranışların faydasını meydana çok

değişiklikleri gözlemlerler. Böylece, yaptığı ahlâkî davranışın kendisine ve keşfederler. daha davranışlar yapmaya yönlendirdiği gibi aynı ahlâkî davranışların tekrarına da sevk eder.

227 228

A.g.e, s.116 Piaget’in ahlâk gelişim kuramından “özerk dönem” ile ilgili bkz. a.g.e, s.175–176

211

Sınırlılık olarak yaparak öğrenme uygulamalarının genellikle pratik olma özelliği taşımamasıdır. İki aşamadan oluşan uygulamalar öğretmenin planladığı zamanın dışına çıkmasına sebep olabilir. 5. Amaçları Yaparak Öğrenme tekniğinin amacı, çocukların istenilen ahlâkî nitelikleri kazanmaları için kalıcı bir öğrenme sağlamaktır. Karakter eğitiminde arzu edilen davranışı kazandırmak için çocuklara bizzat bu faziletli davranışları yapmalarını teşvik etmektir. Diğer bir ifadeyle çocukların Hz. Muhammed’in (sav) hadislerinde yer alan faziletli davranışlardaki manevi güzellikleri, zevkleri ve hazları keşfetmelerine imkân hazırlayarak rehberlik etmektir. Böylece çocukların kalıcı bir öğrenme; ilgili konuda olumlu tutum kazanmaları mümkün olur. Çünkü manevi hazzını keşfettikleri bir ahlâkî davranışı veya ibadeti devamlı yapar hâle gelmeleri kolaylaşır. Sevilerek isteyerek yapılan davranışların kalıcı tutumlara dönüşmesi daha kolaydır. 229 Böylece, eğitimde mühim bir hedef olan çocukta iç disiplinin gelişmesi mümkün olur. 230 6. Uygulanışı Öğretmen Yaparak Öğrenme tekniğini uygularken; a. Ders için planını yapmış; tekniği uygulamak için gerekli ön hazırlıklarını yapmış olmalıdır. b. Hazırlanmış olan metni okuyarak ya da anlatarak öğrencileri bilgilendirerek motive eder. c. Karakter bakımından Hz. Peygamber’e benzemenin ancak onun yaptıklarını yapmak ve onu örnek almakla mümkün olduğunu vurgular. d. Öğrencilerin bir hafta boyunca yaparak, yaşayarak öğrenecekleri faaliyetleri açıklar. e. Bir bilgiyi en iyi öğrenme yolunun onu hayatımıza geçirmek olduğunu vurgular.

229 230

Bkz. Çiğdem Kağıtçıbaşı, İnsan ve İnsanlar, İstanbul 1996; s.128–130 Bkz. a.g.e, s. 51–52

212

f. Kendilerinden yapmalarını istediği işleri yaptıkları takdirde bir yeni ve özgün bilgi ve tecrübeler elde edeceklerini vurgular. g. Öğrencilerden, bir hafta boyunca yapacakları çalışmanın ardından sorulan soruları ayrıntısıyla yazarak cevap vermelerini ister. h. Öğrencilerin yazdıkları cevapları okur ve değerlendirir. i. j. Öğrencilerin yazdıkları cevapları anne babalarıyla paylaşmasını ister. Öğrencilerin yazdıkları cevapları dilerlerse arkadaşlarıyla paylaşmalarına imkân hazırlar. k. Öğrencilere bu çalışmadan kazandıkları, kendileri için en yeni ve faydalı bilginin ne olduğunu sorar. l. Bu çalışmadan sonra kendi hayatlarıyla ilgili yeni bir karar alıp almadıklarını aldılarsa bunun ne olduğunu sorar.

D. FOTOĞRAF YORUMLAMA
1. Fotoğraf yorumlama tekniği Fotoğraf yorumlama tekniği, karakter eğitimi hedeflerine ve kazandırılacak hedeflenen davranışlara uygun, hayatın içinden ve gerçeğe uygun olarak seçilmiş bir veya birkaç fotoğrafın öğretmenin rehberliğinde hazırlanmış sorular doğrultusunda öğrenciler tarafından yorumlanmasıdır. Fotoğraf yorumlama, öğrenci merkezli bir tekniktir. Öğrencilere görme, düşünme, yorumlama, analiz ve sentez yapma, duygularını harekete geçirme imkânı sağladığı gibi sözlü olarak faaliyete katılmaya teşvik eder. Fotoğraf yorumlama çalışmasında yapılan işlemler beş aşamada gerçekleşir. Tanıma aşamasında öğrenci fotoğraf içindeki canlı veya nesnelerin ne olduğunu bilir (tanır). Tanımlama aşamasında öğrenci, fotoğraftaki objelerin ne işe yaradığını, işlevinin olduğunu ifade eder(tanımlar). Anlamlandırma aşamasında ise objelerin niçin orada olduklarını ve bu durumda bulunduklarını, bu nesnelerin birbiriyle ilişki ve

213

etkileşimlerini idrak eder. (anlamlandırır). Sonuçlandırma aşamasında ise oradaki nesnelerin birbiriyle ilişki ve etkileşimlerinden ortaya çıkan olumlu veya olumsuz neticelerin iyi veya kötü değer ifade eden ahlâkî durumların farkına vararak ahlâkî yargılara ulaşır(sonuçlandırır). Ders çıkarma aşamasında da ulaştığı sonuçları kendi tecrübe ve bilgileriyle birleştirerek kendi yaşayışı için yeni bilgi ve tecrübelere ulaşarak doğru davranışlara yönelir(ders çıkarır). 2. Karakter eğitimine uygunluğu Öğrencinin aktif halde bulunduğu fotoğraf yorumlama tekniği öğrencilerin duygu, düşünce ve davranış boyutunda harekete geçiren etkili bir “buluş yoluyla öğrenme” şeklidir. Tekniğin uygulanmasında buluş yoluyla öğrenme süreci şu şekilde işler: Öğretmen örnekleri sunar, öğrenciler örnekleri tanımlar ve tasvir ederler. Öğrenciler farklı veya zıt örnekleri karşılaştırarak buradan bazı özellikleri ve durumları teşhis ederler. Öğretmen de rehberlik yaparak bu bilgi ve ilkeleri teyit eder. 231 Böylece öğrenciler fotoğraftaki kişi nesne ya da olayları yorumlayarak doğruları kendi keşfederler. Fotoğraf yorumlama tekniği öğrencilerin işitme, görme gerektiğinde dokunma duyularına hitap ettiğinden ulaşılan sonuçlar elde edilen bilgiler daha kolay hafızaya alınır ve daha kalıcı belleme gerçekleşir. Bir öğrenme etkinliğinde öğrencilerin ne kadar çok duyu organına hitap edilirse o kadar kalıcı öğrenme gerçekleşeceği bilinmektedir. 232 Çünkü öğrenme faaliyetinde kullanılan duyu organlarına göre öğrenme oranları farklıdır. İnsanlar genel olarak: Okuduklarının % 10’unu; duyduklarının % 20’sini; gördüklerinin % 30’unu; hem görüp hem işittiklerinin % 50’sinin; görüp, işitip ve söylediklerinin % 80’ini; görüp, işitip, dokunup ve söylediklerinin % 90’ını, hatırlarlar. 233

231 232

Nuray Senemoğlu , “Gelişim, Öğrenme ve Öğretim”, İstanbul 1997; s.477 Demirel, a.g.e, s.50 233 a.g.e, s.51

214

Seçilen fotoğraf veya fotoğraflar üzerinde görme, düşünme, tasvir etme, yorumlama, düşüncelerini ifade etme imkânı bulan öğrencilerin daha etkili bir öğrenme gerçekleştirecekleri açıktır. Fotoğraf yorumlama tekniğinde soruların aşamalara göre hazırlanarak uygulama sürecinin buna göre gerçekleştirilmesi anlamayı ve doğruyu bulmayı kolaylaştırır. Özellikle sonuçlandırma ve ders çıkarma aşamalarında öğrencilerin kendilerinin ulaştığı doğru bilgi ve ahlâkî olan davranışları kendileri uygulamaya daha meyyal hale gelirler. Çünkü öğrenme kalıcı ve etkili öğrenme üzerine yapılan psikolojik araştırmalar öğrencilerin kendi keşfettikleri doğruları davranışlara dönüştürmeye daha istekli olduklarını göstermiştir. 234 Aynı zamanda öğrencilerin sorulara yazılı olarak cevap vermeleri de yine daha etkili ve kalıcı bir öğrenmede avantaj sağlar. 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu 11 yaşından itibaren zihinsel gelişim olarak soyut işlemler dönemine girmeye başlayan çocukların kişiler ve nesneler arası ilişkiler üzerinde analitik ve sentetik düşünme, yorumlama çok yönlü muhakeme etme yetenekleri gelişmeye başlamıştır. Buna göre soyut işlemler dönemine giren bir çocuk: Nesne ve olaylar hakkında soyut düşünebilir. Olayları ve durumları farklı bakış açılardan ve çok yönlü muhakeme edebilir. Kişi, nesne ve olaylar üzerinde analiz ve sentez yapabilir. Soyut çözümleyebilir. Durumlar ve hadiseler neticesinde genellemeler yapabilir. fotoğraflar üzerinde yorum yapmak, muhakeme etmek
235

(sosyal,

psikolojik)

problemleri

sistematik

olarak

Fotoğraf yorumlama tekniğinde hayatın içinden gerçekleri yansıtan ve ahlâkî

234 235

Rousseau, Emil, Meşher Emile Yahut Terbiye, Trc. Ali Rıza İzmir, 1931; 3/32 bkz. Ziya Selçuk, Eğitim Psikolojisi, Ankara 1997; s.78–81

215

değerlerle ilgili neticelere ulaşmaları çocukların zihinsel gelişimine de olumlu katkıda bulunur. 236 Genel olarak, çocukların bilişsel ve duygusal gelişimiyle ahlâk gelişimi arasında sıkı bir bağ olduğu kabul edilir. Düşünce ve duygu geliminde var olan somuttan soyuta doğru tekâmül ahlak gelişimi için de söz konusudur. Gerek Piaget’in ve Kohlberg’in ahlak gelişim aşamalarında tekâmül sürecini belirleyen unsurlardan biri de yaştır. 237 Bu bağlamda soyut algılama dönemine giren bir çocuğun olay ve olgu örgülerinden hareketle bir fotoğraf üzerinden, empati kurma, analitik ve sentetik düşünme ve alternatifli düşünme gibi yollarla iç dünyasının gelişmesine ve yaratıcılık niteliklerinin artmasına zemin hazırlanır. 238 Çocuğun, öğretmeninin de rehberliği doğrultusunda ahlâkî iyi ve kötüleri idrak etmesi ve bir kısım ahlâk prensiplerini buradan çıkarması mümkün olacaktır. 4. Avantajlı ve sınırlı yönleri Fotoğraf yorumlama tekniğinde çocukların, hayatın içinden gerçek figürleri yansıtan somut bir nesne olan fotoğraf üzerinde düşünmesi ve yorum yapması eğlenceli, zevkli ve kolay bir iştir. Öğretmen çocukların ilgisini çekecek nitelikte seçtiği bir fotoğrafla öğrencilerin ilgisini kolayca çekebilir ve konuya karşı motivasyon ve dikkat yoğunluğu sağlayabilir. Aynı zamanda analitik ve sentetik; tüme varım ve tümden gelim; empati, tersten ve alternatifli düşünme gibi çeşitli öğretim yöntemlerini uygulayarak düşünmeyi de öğretir. Fotoğraf yorumlama tekniğinde klasik öğrenme yöntemlerinden farklı olarak öğrenciler duyguları, hayalleri ve yaşadıkları hatıralarıyla eğitim sürecinin merkezinde yer alırlar. Bu, onların konuya daha çok ilgi duymalarını temin ederken diğer arkadaşlarının konu hakkındaki görüşlerine karşı merak hissi de uyandırır.

236 237

bkz. Rousseau, a.g.e, s. 32 bkz. Doğan Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, İstanbul 1993; s. 353 – 355 238 bkz. Üstün Dökmen, İletişim Çalışmaları ve Empati, İstanbul 1993; s. 158 vd.

216

Bir

ders

materyali

olarak

fotoğraf

dergi,

gazete,

kitap

gibi

yayınlardan elde edilebilir. Özellikle de internet kaynaklarından kolay bulunabilecek bir malzemedir. Temin edilmesi kolay olan fotoğrafın ders materyali olarak hazırlanması da fazla zaman almayan bir iştir. Bir ders materyali olarak fotoğraf her ne kadar kolay ulaşılabilen ve çabuk hazırlanabilen malzeme olsa da eğitim hedeflerine uygun olmayan iyi seçilmemiş ve bir fotoğrafla ve teknik inceliklere ve özel hedeflere yönelik iyi hazırlanmamış malzemelerle öğrencilerin karşısına çıkmak beklenilenin tam aksi neticeler verebilir. Bu durumda dersin akışı öğretmenin Yalnız temel ahlâkî istemediği bir mecralara kayabilir, öğretmeni eğitimi hedeflerinden hedeflerinin diğer uzaklaştırabilir. fotoğrafa değerlerin üzerinden karakter gerçekleştirmeyi beklemek de çok iyimser bir düşüncedir. Bu bakımdan kazanılmasında belirlenen hedefler tekniklerle de desteklenerek gerçekleştirilmeye çalışılmalıdır. 5. Amaçları Fotoğraf yorumlama tekniği, eğitim sürecinde öğrencileri aktif halde tutmayı amaçlar. Hayatın içinden olayları olguları ve yorumlamayı kolaylaştırarak öğrencilerin çok yönlü görme ve düşünmelerine yardımcı olur. Bu teknik bir öğretmenin rehberliğinde öğrencilerin kendi kendilerine öğrenmelerini hedefleyerek, onların doğru ve ahlâkî davranışları keşfetmelerine, erdemli olanı tespit etmelerine imkân hazırlar. Böylelikle bizzat öğrenciler tarafından keşfedilmiş doğruların, kendileri üzerinde davranışa daha kolay dönüşeceğini öngörür. Fotoğraf yorumlama tekniği zevkli ve eğlenceli uygulamasıyla bütün öğrencilerin eğitim sürecine aktif ve istekli katılmasını sağlar. Sınıf ortamında sosyal ve zihinsel gelişimi geri ya da özgüven eksikliği olan öğrencilerin eğitime daha kolay katılabilmelerine fırsat verir. Tekniğin uygulamasında seçilen fotoğraflar gerçekçi ya da gerçeğe uygun olduğundan öğrencileri gerçek hayalî bir dünyaya bilgisine değil ve bilginin uygulamaya dönüştüğü hayatın tecrübesine

217

yönlendirir.

Önceki
239

bilgi

ve

tecrübelerine

dayanarak

yeni

bilgilere

ulaşmasını sağlar.

6. Uygulanışı Fotoğraf yorumlama tekniğini uygulayan öğretmen; a) Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Yıllık ünite planıyla uyumlu olarak hazırlanmış karakter eğitimi planına göre konusunu işler. b) Bu planda yer alan temel ahlâkî değerlerleri işlemeye uygun bir fotoğraf bulur. c) Fotoğrafı tekniğe uygun olarak işlemede aşamalarını belirler ve soruları hazırlar. d) Tekniği işleyiş aşamalarını dikkate alarak hazırladığı soruları, öğrencilere demokratik ve adil bir şekilde söz hakkı vererek sorar. e) Öğrencilerin çok yönlü ve farklı düşünmelerine yardımcı olur. f) Önce, öğrencilerin verdiği cevapları kendisi tekrar ederek olduğu gibi kabul eder. g) Sonra öğrencilere her soru için verdiği söz hakkının bitmesi neticesinde soruya hedef kazanımlara yönelik en uygun ve yönlendirici cevaplar verir. h) Bütün öğrencilerin faaliyete katılmasına özen gösterir. ı) Soruların bitiminde öğrencilerin o dersten çıkardıkları en önemli dersi ve yeni bilgi olarak neler öğrendiklerini sorar. J) Öğrencilerin verdiği cevapları düzenleyerek tahtaya yazıp herkesin görmesini sağlar. k) Öğrencilere, güzel fikirlerinden ve tespitlerinden dolayı teşekkür eder.

239

“Constructivism” maddesi, http://www.funderstanding.com/constructivism.cfm

218

E. YARATICI YAZMA TEKNİĞİ
1. Yaratıcı yazma tekniği Yaratıcı yazma tekniğini incelemeden önce “yaratıcı düşünme” kavramı üzerinde durmak gerekir. ‘Yaratıcı’ ve ‘düşünme’ kelimelerinden oluşan bu kavram doğuştan gelen yeteneklerle desteklenen ve fakat sonradan öğrenilebilen bir yaşama biçimidir. Yaratıcılık, belirlenmesinde, meselelerle getirir. Yaratıcı düşünme bilimden sanata, dinden felsefeye ve insan ilişkilerine kadar hayatın her alanında önemli bir özelliktir. 240 Yaratıcı yazma çalışmalarının Avrupa’da mevcut eğitim sistemlerinde özellikle ilköğretim düzeyinde anadil öğretiminde ve diğer derslerde yaygın olarak kullanıldığını biliyoruz. 241 Eğitimin hemen her alanında da sıkça kullanılabilen yaratıcı yazma çalışmaları, öğrenciyi ve öğrenmeyi merkeze alan günümüz eğitim felsefesine uygun öğrenmeyi öğretmeyi amaçlar. Öğrencilerin yetenek ve kapasitelerini keşfetmelerine, var olan yeteneklerini geliştirmelerine önemli bir katkısı olan yaratıcı yazma çalışmaları, öğrenme sürecinde öğrenciyi aktif hale getirir. Özellikle karakter eğitim için etkili olabilecek bazı yaratıcı yazma çalışmaları şunlardır. • Doğa ve çevre gezileri • Grupla beraber öykü yazma • Sözcük türeterek öykü yazma • Senaryo yazma
Şafak Öztürk, “Eğitimde Yaratıcı Düşünme” On Dokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, yıl:2004 sayı:18, s.78 241 Z. Canan Karababa, “İngilizce Anadili Ders Kitaplarının İncelenmesi ve Karşılaştırılması” Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, Yaz 2005, Yıl 33, sayı:167
240

aynı

zamanda

kişinin ve

karakterinin

kimliğinin kendini yaratıcı

sosyolojik çıkabilmesinde

psikolojik bir etkisi

açıdan bulunan

gerçekleştirmesinde önemli rol oynar. Hayatın zorlukları karşısında ferdin başa önemli düşünme aynı zamanda hayatı daha renkli, eğlenceli ve zengin hale

219

• Diyalog yazma • Müzik ve fotoğraflar eşliğinde yazma • Öykü karakterleri oluşturma • Özgün deyişler oluşturma • Rüyalardan öyküler oluşturma • Tanıtım ve reklâm metinleri oluşturma • Eşyalarla diyaloglar 242 Ayrıca yaratıcı düşünmeyi kuvvetlendirecek tekniklerden bazılarını sayacak olursak; Altı Şapkalı Düşünme, Kavram Haritaları, Görüş Geliştirme, Örnek Olay İnceleme, Yaratıcı Problem Çözme, Ters Beyin Fırtınası, Beyin Fırtınası vb. tekniklerden bahsetmek mümkündür.243 Bizim de “Yaratıcı yazma teknikleri” adıyla, her bir ahlâkî değer için farklı olarak hazırlamış olduğumuz çalışmalarda öğrencilerin karakter gelişimlerinde yaratıcı düşünme, problem çözme, doğru ve güzel olanı yanlış ve çirkinden ayırt etme, ahlâkî getirmeleri için gibi yeteneklerini olanla olmayanı fark etmelerini geliştireceğini ve kapasitelerini amaçladık. Bu çalışmalarla, onların hayatlarını daha renkli ve kolay hale artıracağını hedefledik. Birbirinden farklı kabiliyetlere ve mizaca sahip farklı kapasiteleri haiz bulunan öğrencilerin özgün, yaratıcı ve kendileri olmalarına imkân sağlayan “yaratıcı yazma çalışmaları” karakter eğitiminde çocukların kendilerini keşfetmelerinde ve güzel ahlâkî etkili olacağını öngörmek mümkündür. 2. Karakter eğitimine uygunluğu Genel olarak eğitimde olduğu gibi karakter eğitiminde de bireysel farklılıkların görülmesi ve dikkate alınması bir prensiptir. Bu bakımdan öğrencilerin görsel, işitsel ve dokunsal yeteneklerinin hem öğretmen hem de öğrencilerin kendileri tarafından keşfedilmesi ve bunların öğrencinin mizacına uygun yönlendirilerek geliştirilmesi önem arz eder. Bu bağlamda
242 243

davranışlar kazanmalarında

Günseli Oral, Yine Yazı Yazıyoruz, Ankara 2003; s.99 Bkz. Demirel, a.g.e, s. 74–105

220

karakter

eğitiminde

“yaratıcı

yazma

tekniği”ne

göre

hazırlanan

çalışmaların gerçekleştirilmesi uzun ve kısa vadeli hedeflere doğru atılmış bir adımdır. Karakter eğitiminde yaratıcı yazma tekniği çalışmaları neticesinde öğrencilere kazandırılması gereken ya da başka bir deyişle kazanmaları beklenen niteliklerden bazıları şunlardır. a. b. c. d. e. f. g. h. i. j. k. l. m. n. o. Meraklı olabilme Derin düşünebilme Detayları görebilme Verilen süre içinde çeşitli fikirler ileri sürebilme Olayları görsel veya sözel detaylandırabilme Canlı, sezgili, dış dünyaya duyarlı olabilme Bilinenlere bağlı kalmama Yargı ve fikirlerinde özgür olabilme Yeni fikirlere açık olabilme Özgün ve yaratıcı olabilme Güvenilir ve doğal olma Eleştirel olabilme Değişen gerçeklere çözüm bulabilme Azimli olabilme Yeni deneyimlere açık olma 244 yazma ve çalışmaları yeni çocukların var olan kabiliyetlerini olur.

Yaratıcı

geliştirmelerinde

beceriler

kazanmalarına

yardımcı

Özgüvenlerini artırır. Başarılı olma duygusunu tatmin ederek yeni iş ve davranışlara isteklendirir ve yüreklendirir. Yaratıcı yazma tekniğinde öğrencilerin farklı yeteneklerini kullanacakları ya da farklı yeteneklere sahip öğrencilerin yapabilecekleri uygun faaliyetler olduğu için sınıf içinde yetersiz ve çekingen öğrencilerin de eğitime aktif katılımları sağlanır. Yaratıcı yazma çalışmaları da öğrencilerin yaratıcılığını, kendine özgürlüğünü geliştirici ve kendi kişiliklerini tanımayı sağlayan nitelik taşır.

244

Bkz. Öztürk, a.g.m, s.78

221

Çünkü yaratıcı yazı demek, kişinin bir konudaki duygu ve düşüncelerini hayal gücünü kullanarak kendini özgürce ifade etmesidir. Öğrenciler yaratıcı yazma çalışmalarında farkında olarak veya olamayarak cesaretlerini ve özgüvenlerini kullanır ve geliştirirler. Kendi görüş ve düşüncelerini çoğunluğun baskısından ve dış beklentilerin geriliminden kurtararak aktarabilirler. Böylece kendilerine olan güveni artar. Bu, düşünsel ve duygusal gelişimin yanında duygusal zekânın gelişimine de katkı sağlar. Kişisel kabiliyet ve eğilimlerini keşfeden öğrenciler hem daha mutlu hem de daha başarılı bir fert haline gelirler. Yaratıcı yazma çalışmalarının diğer bir faydası da, öğrencilerin farklı ve özgün fikirler, neticeler elde etmesi neticesinde birbirlerinin fikir ve anlayışına ilgi duyarak birbirlerini tanımalarını ve birbirlerine saygılarını artırmaktır. Böylelikle öğrencilerin kendilerini tanıma ve kişiliğini gerçekleştirme sürecine olumlu bir katkı sağlanmış olunur. 3. Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygunluğu Çocuklarda 11 yaş itibarıyla soyut ve mantıkî düşünebilme yeteneği gelişmeye başlar. Öncesinde ağırlıkla şimdiki zamanı düşünmelerine rağmen bu yaşlardan itibaren geleceğe yönelik soyut düşünebilir, varsayımlarda bulunabilir ve çeşitli ihtimaller üzerinde düşünerek akıl yürütebilir. Bir konunun farklı yönlerini düşünerek bunların doğruluğunu ayrı ayrı yorumlayabilir. Ayrıca gözlemler yaparak bunlardan ilkeler çıkarabilir. 245 Bir problemin farklı çözümlerinin olabileceğini bilir, yalnız bir görüşe bağlı almazlar. Bu dönemde çocuklarda olaylara kendi bakış açısını oluşturma ve yetişkinlerden farklı düşünme eğilimi de ortaya çıkar. Çocuk artık duygu, düşünce ve davranışlarıyla kendi kişiliğini aramaya ve oluşturmaya başlayan bir bireydir.

245

Adnan Kulaksızoğlu, Ergenlik Psikolojisi, İstanbul 1999; s.136–137

222

4. Avantajlı ve sınırlı yönleri İnsanlar yaratılıştan gelen farklı yaratıcılık özelliklerine sahiptirler. Çocuklarda bulunan bu potansiyel özellikler çeşitli motivasyonlar ve hedef göstermelerle harekete geçirildiklerinde onların ne kadar hârikulâde işler yapabilecekleri de ortaya çıkar. Her çocuğun genetik özelliklerine göre sahip olduğu yaratıcılık niteliklerinin teşvik edilerek bunları keşfetme fırsatlarının verilmesi, onların kabiliyet ve becerilerinin gelişmesi yanı sıra birçok bakımdan karakter gelişimlerinde de oldukça önemli bir katkısı olur. Bu bağlamda, yaratıcı yazma tekniğiyle işlenen ahlâkî değerler çocukların kendilerine özel yaratıcı yönlerini keşfetmelerini sağlar. Kendi özel niteliklerini keşfeden, becerilerini somut olarak gören çocuklarda kendilerini iyi tanımakla birlikte bir özgüven duygusu da gelişir. Yaratıcı yazma tekniği bir yazılı çalışma olması sebebiyle üzerinde, çocukların sözlü çalışmalardan daha çok zaman ve emek harcamalarını gerektirir. Bu onların dersin konusu olan ahlâkî değer üzerinde daha çok düşünmesi buna bağlı duygu, düşünce ve davranışlarla daha çok haşir neşir olması demektir. Öğrenme veya öğretme faaliyetlerinde yazılı çalışmaların, sözlü çalışmalardan daha kalıcı bir faydaya sahip olduğu ise bilinen bir gerçektir. Yaratıcı yazma tekniği çocukların ailesi, yakın çevresi ve tabiatla, hayvanlarla veya gereğine göre dış çevreden insanlarla iletişime geçmesini gerektireceğinden onların çok yönlü ve sosyal gelişimi üzerinde olumlu bir etkisi olur. 246 Öğrencilerin öğretmen ve yaptıkları yaratıcı paylaşması yazma çalışmalarını farklı arkadaş, aileleriyle konuları boyutlarıyla

kavramalarına yardımcı olur. Olayların veya olguların farklı boyutlarını fark etmek onlara bir düşünme disiplini ve tecrübesi kazandırır. 6. Amaçları

246

Bkz. Kağıtçıbaşı Çiğdem, İnsan Aile ve Kültür, s. 53

223

Yaratıcı

yazma

tekniğinin

amaçlarına

geçmeden

önce

genel

anlamıyla yaratıcı yazma çalışmalarının çocuklar üzerinde ulaşmak istediği hedeflerden söz etmek yerinde olur. Bu bağlamda yaratıcı yazma çalışmalarının genel olarak amacı, öğrencilerdeki yaratıcılık bilinci ve tutumlarını geliştirmektir. Bunu yaparken onları yaratıcılık konusunda bilgilendirmek, onlara yaratıcı öğretim teknikleri sunmak, yaratıcı sorun çözme yeteneklerini, yaratıcı kişilik özelliklerini, yaratıcı düşünme tekniklerini öğretmek ve yaratıcı yetenekleri geliştirecek araştırmalar yapmak gibi yedi mühim amaçtan bahsedilebilir. 247 Bu bakımdan çocuklara küçük yaşlardan uygulanan eğitim programlarında, yaratıcı düşüncelere değer vermeyi, özgün düşünce üretmekten zevk almayı, açık görüşlü ve eleştiriye açık olmayı, özgün olmayı, risk almayı ve hata yapmaktan korkmamayı kazandıracak çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

7. Uygulanışı Öğretmen yaratıcı yazma tekniğini uygularken; a. Yaratıcı yazma tekniğinin plan, materyal ve malzemesini hazırlar ve önceden deneme uygulaması yaparak hazırlıklarını sınarak uygulamaya hazır hale getirir. b. Faaliyet için gerekli materyalleri ve ortamı önceden hazırlar. c. Öğrencilerini bilgi, duygu, düşünce, sezgi ve hayalleriyle birlikte harekete geçirecek şekilde çalışmayla görevlendirir. Onlara somut örnekler sunarak kolaylık sağlar. d. Öğretmen faaliyet ve yazım aşamasında öğrenciye müdahale etmez, ancak ona destek olur ve rehberlik eder. e. Çalışma sürecinde öğretmen öğrencileri sevdiğini onların düşünce ve duygularına değer verdiğini hissettirir. Çalışma

Bkz. Davis, G. & Rimm, S. Education of the gifted and talented, MA: Allyn and Bacon. USA 1998; http://www.ustunler.org/yazilar/beyin_arastirmalari.asp “Beyin Araştırmaları” Prof. Dr. Füsun Akarsu

247

224

sırasında hata ve yanlış yapma endişesine düşmemelerini söyleyerek kendilerini yüreklendirir. f. Çalışmaları topladığında, öğrencilerin şahsını değil yazı ya da çalışmalarını değerlendirir. Her öğrenciyi yüreklendirecek ve cesaretlendirecek sözler söyler. g. Bu çalışmada güzel olanın herkesin işin farklı boyutlarını görmesi ve kendi kabiliyetleriyle şahsına özgü çalışma yapmak olduğunu vurgular. h. Öğrencilerin i. Öğretmen, çalışmalarını bu çalışmada sınıfta arkadaşları ve evde ve aile diğer fertleriyle paylaşmalarına imkân hazırlar. öğrencilerin kendileri çalıştıkları konular hakkında yeni bir şey keşfedip etmediklerini sorar varsa anlatmalarını ister. j. Öğretmen yaratıcı yazma çalışmalarını çocukların gelişim özelliklerine göre değerlendirerek elde çalışmalarında kullanır. ettiği verileri diğer

F. HEDEF DAVRANIŞ GELİŞİM ÖLÇEĞİ

1. Hedef davranış gelişim ölçeği Hedef davranış gelişim ölçeği, karakter eğitim modelimizde hedeflediğimiz kısa ve orta ölçekli başarı ve performansı ölçmek için hazırlanmıştır. Bu, çocuklara kazandırılması amaçlanan ahlâkî değerlerin ne ölçüde gerçekleştiğini görmek bakımından oldukça önemlidir. Seçmiş olduğumuz on dört ahlâkî değer ve bunların hedef davranışları ayrıca bunlara bağlı arzu edilen davranışların öğrenciler tarafından ne kadar kazanılmış olduğunu görmek eğitim sürecinin yönetimi için zaruridir. 248

Ölçeğin hazırlanmasında, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Eğitimi Araştırma ve geliştirme Dairesi Başkanlığı, Öğrenci Merkezli Eğitim Uygulama Modeli, eserin veri ve örneklerinden faydalanılmıştır.

248

225

Hedef davranış gelişim ölçeğinde, öğrencilerin hedef davranışlar konusunda kendi kendilerini değerlendirmeleri ve aynı şekilde öğretmenlerin onlar üzerinde yaptığı gözlemlerin neticesi olarak onları değerlendirmesi olarak iki olgu söz konusudur. Bu değerlendirme, modelin uygulanmasından önce ve uygulanmasından sonra olmak üzere iki aşamada gerçekleşen bir süreçtir. Öğrencinin kendisini ve öğretmenin öğrenciyi ayrı ayrı değerlendirmesi ve bunun karakter eğitimi uygulamalarının öncesinde ve sonrasında yapılması ve verilerin ayrı ayrı hesaplanması, hedef davranış gelişim ölçümünün hem objektif, hem de kolay yorumlanabilir nitelikte olmasını sağlamaktadır. Öğrencilerin bilgi, duygu ve davranış gelişimleri arasındaki denge ve söz konusu ahlâkî değerin karakteristik nitelikleri göz önüne alınarak hazırlanan 249 hedef davranış gelişim ölçeği onların tutum ve değerlerini ölçmenin yanı sıra performansını da ölçer. Davranış gelişim ölçeğinden elde edilen veriler ışığında, karakter eğitimi modelinin uygulanmasında gereken iyileştirme ve tashihler yapılır. Böylece ölçek uygulamada belirleyici ve yol gösterici bir rol oynar.

2. Amacı 10 – 14 yaş çocuklarının, ortalama zihinsel, duygusal, sezgisel, davranış ve ahlâkî gelişim seviyelerinin dikkate alınarak hazırlanan 250 davranış gelişim ölçeğinin öncelikli amacı, karakter eğitimi modelinin hedef davranışlarının öğrenciler üzerinde bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez düzeyinde ne ölçüde gerçekleştiğini ortaya koymaktır. 251 Öğrencilerin dini, kültürel durumları ve ahlâkî durumlarının dikkate alınarak hazırlanan ölçeğin amacı öğrencilerin eğitim uygulamalarından sonra hedef davranışları ne ölçüde kazandıklarını göstermektir. Karakter

249

250 251

bkz. Barth, James L. ve Abdullah Demirtaş, a.g.e, böl: 12.1 -12.30

bkz. Sönmez, Veysel, Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabı, s. 17–100
bkz., Özcan, a.g.e. s. 205

226

eğitimi uygulamalarından önce ve sonra olmak üzere iki kez uygulanan ölçeğin daha objektif ve tutarlı olması için hem öğrencinin kendi gözlemi hem de öğretmen izlenimleri birlikte değerlendirilir. Böylece ölçek, öğretmenin eğitim sürecini yorumlamasına işleyişte strateji ve yaklaşımlarını belirlemesine yardımcı olur. Her ahlâkî değerin hedef davranışlarını ölçmek üzere hazırlanmış ölçekler, eğitim programı sonunda her öğrenci için tamamı bir arada değerlendirilerek her bir öğrencinin yıllık performansını ortaya koyar. 3. Faydaları Davranış gelişim ölçeğinin faydalarını öğrenciye ve öğretmene sağlayacağı fayda bakımından ayrı ayrı ele alabiliriz. Davranış gelişim ölçeği, eğitim programından önce kendisine uygulanan öğrenci, bu programda kendisinde nasıl bir gelişim görülmek istendiğinin bilincine vararak, hedef davranışlara karşı bir ilgi ve istek oluşur. Eğitim programında yer alan yani öğreneceği güncel ahlâkî değerleri duygu, düşünce ve davranış boyutunda nasıl ortaya çıkacağını fark eder. Öğrenciler bu ölçekte kendi kendilerini değerlendirdiklerinden, bunu kendilerine verilen bir değer ve duyulan bir güven olarak algılamaya müsait olurlar. Program sonunda kendi şahsiyetlerinde meydana gelmesi beklenen olumlu değişikliklerin ne kadar gerçekleşip gerçekleşmediğine bir ölçüde kendileri karar verdiğinden sonuçlar kendileri için çok önemli hale gelir. Ölçeği ikinci kez doldurduktan sonra meydana gelen değişimi yorumlayan öğrenci hangi bakımlardan zayıf ve kuvvetli olduğunu fark eder ve onu durumunu iyileştirmeye yönlendirir. Böylece öğrencilerde kendi öğrenmelerinden sorumlu oldukları anlayışı da gelişir. 252 Konuya ölçeğinin öğretmen açısından baktığımızda, davranış gelişim ön uygulamasının öğretmene öğrencilerini ahlâkî değerler

bakımından daha nitelikli ve çok yönlü tanıma imkânı sağlaması karşımıza çıkar. Programı uygulamadan önce ve sonra öğrencilere uygulanan ölçek,

252

bkz. Öğrenci Merkezli Eğitim Uygulama Modeli s. 230

227

karakter eğitimi programının hedeflerinin ne ölçüde gerçekleştiğini ve başarısını görmek bakımından önemli veriler sunar. Ölçeğin öğrenci ve öğretmen tarafından hem başta hem de sonda uygulanması neticesinde öğretmenin öğrencilerini tanıması için de bir avantaj sağlar. Buna göre öğretmen eğitim uygulamasının sonraki aşamalarında ölçekten elde ettiği verilere göre faaliyetlerine yön verir. 4. Uygulanışı Öğretmen, hedef davranış gelişim ölçeğini aşağıdaki durumlara ve sırasına dikkat ederek uygular: a. Yukarıda geçen uygun kıstaslara göre, her bir ahlâkî değer için önceden hazırlanmış hedef davranış gelişim ölçeği, önce programa katılan bütün öğrencilere “öğrenci öz değerlendirme” bölümü doldurtularak uygulanır. b. Öğretmen bunları tek tek değerlendirmeden önce her öğrenci için “öğretmenin değerlendirmesi” bölümünü kendi doldurur. c. Öğretmen, öğrenciyi kendi değerlendirmesini, öğrencinin kendi kendini değerlendirmesinin puanlarını ayrı ayrı toplar. Sonra her iki değerlendirmenin genel toplamını çıkarır. d. Öğretmen, eğitim modelinin uygulamada bu ölçekten öğrenci ve sınıf bazında çıkacak sonuçlara göre dilerse, bir takım takdim tehirler, uzatma ve kısaltmalar yapabilir. e. Her ahlâkî değerin dört farklı teknikle işlenmesinden sonra öğretmen aynı ölçeği ikinci defa öğrencilere uygular; aynı şekilde kendisi de ölçeği doldurur. f. Öğretmen öğrenci ve sınıf bazında ulaştığı neticeleri önceki ölçekte elde ettiği sonuçlarla karşılaştırmalı olarak yorumlar. g. Tespit ettiği durumlara ve varsa eksik ve hatalarına göre programın ilerleyen safhalarında çalışmalarını ve hareket tarzını yeniden değerlendirir. h. Öğretmen sınıf ve öğrenci bazında yaptığı değerlendirmeleri bir rapor halinde hazırlar ve daha sonra faydalanmak üzere arşivler.

228

5. Sonucu yorumlama Davranış gelişim ölçeğinin yorumlanması beş aşamada gerçekleşir. a. Öğretmen her ahlâkî değerle ilgili her öğrencinin öz değerlendirmesinden elde ettiği verilerin puan olarak karşılığını tespit ederek yorumlar. b. Aynı ahlâkî değerle bağıntılı öğrenci hakkında yaptığı değerlendirmeyi de puan türünden hesaplayarak ortaya çıkan durumu yorumlar. c. Öğretmen kendi değerlendirmesiyle öğrencinin öz değerlendirmesini toplam puan türünden hesaplayarak öğrencinin o ahlâkî değerle ilgili durumunu tespit etmiş olur. d. Öğretmen yukarıdaki üç aşamayı eğitim modelinin uygulanması sonrasında uyguladığı ölçekle tekrar değerlendirir ve sonuçları yorumlar. e. Son olarak her öğrenci için birinci ölçekle, ikinci ölçek arasındaki farkları karşılaştırarak olumlu ve olumsuz yönleriyle yorumlayarak bir sonuca ulaşır.

229

4. BÖLÜM
KARAKTER EĞİTİMİNDE MODELİ TEKNİKLERİN SINANMASI
A. Konu ve Problem 253 Karakter eğitimi modelindeki tekniklerin verimliliğinin sınanması,

modelin fonksiyonelliğini ve işe yararlığını ortaya koymak bakımından gereklidir. Modelde yer alan “Hadise Yorumlama, Yaparak Öğrenme, Fotoğraf Yorumlama ve Yaratıcı Yazma” olarak yer alan dört farklı teknik, tezin birinci ve ikinci bölümlerinde belirtilen bir takım ilke ve prensipleri dikkate alarak denekler üzerinde test edilmiştir. Araştırma 2007–2008 öğretim yılı birinci döneminde, Ankara Özel Hayat İlköğretim Okulu, Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi öğretmeni Rabia Arslaner; Adana Yüreğir Sofulu, Ömer Kanaatbilen İlköğretim Okulu, Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi öğretmeni Yaşar Çıraklı; İstanbul Özel İrfan İlköğretim Okulu, Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi öğretmeni Mustafa Top tarafından farklı yaş ve cinsiyetlerden oluşan ikişer denek grubu (sınıf) üzerinde yaklaşık 4 hafta boyunca ve gönüllü olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın genel problemini, “Karakter Eğitimi Modeli’nde kullanılan teknikleri ve uygulama örnekleri, öğrencilerin karakter gelişimine katkı sağlamakta mıdır?” şeklinde ifade edebiliriz. Araştırma da “Belirlenen eğitim prensipleri ve kullanılan teknikler, öğrencilerin için hedef kazanımları ve temel becerilerini olumlu yönde desteklemekte midir? Modelde kullanılan teknikleri ve uygulamada uyulan prensipler uygulayıcı öğretmeni eğitim amaçlarına ulaşmada fonksiyonel hale getirmekte midir? Model öğretmenin dersine, ahlâk öğretim alanına katkıda bulunmakta mıdır?” sorularına cevap aranmıştır.
253

Araştırma modeli “Zeki Arslantürk’ün , Araştırma Metod ve Teknikleri, adlı eserinden hareketle seçilmiştir.

230

B.

Amaç ve Önem İlköğretim DKAB dersi öğrencilerinin ahlâk eğitimine destek ve ahlâkî

gelişimlerine yardımcı olmak niteliğine sahip olmayı hedefleyen bu karakter eğitim modeli, on dört ahlâkî değeri, dört teknikle ve belirlenen eğitim ilkeleri ve prensipleri doğrultusunda hedeflerine ulaşmayı amaçlamaktadır. Modelde sınanmasıyla, kullanılan öğrenciler tekniklerin, üzerinde uygulama örnekleriyle ve birlikte temel

hedeflenen

kazanımların

becerilerin ölçülmesi hedeflenmektedir. Bu yolla, modelin genel anlamda hedeflerine ulaşmada, hedef kitle üzerinde uygulamaya elverişli ve belirlenen hedef davranışları kazandırmada verimli olup olamayacağını ortaya konmak amacı vardır. Bu araştırma, modelin her ahlâkî değer için öğrencilere kazandırmayı hedeflediği kazanımlar ve temel becerilerin ne kadar mümkün olabildiğini görmek ve modelin fonksiyonelliğini ve verimliliğini ortaya koymak bakımından önemlidir. C. Hipotez ve Varsayımlar Araştırma sonuçları için iki temel hipotezimiz vardır. i. Sıfır hipotezi: Gözlenen iki grup (kontrol ve deney grubu) arasında fark yoktur. H0 (X1-X0)= 0: Kontrol grubuna faktör uygulanmasından (Y1-Y0) = 0:

önce ve sonra yapılan deneklerin kendi kendilerini değerlendirmesinin sonunda yapılan ölçümlerin sonucu nötrdür. H0 Kontrol grubuna faktör uygulanmasından önce ve sonra yapılan uygulayıcı öğretmenlerin denekleri değerlendirmesinin sonunda yapılan ölçümlerin sonucu nötrdür.

231

ii.

Alternatif hipotezler: Gözlenen iki grup arasında (kontrol ve deney grubu) olumlu veya olumsuz bir fark vardır.

H1

(X1-X0)= 1: Kontrol grubuna faktör uygulanmasından önce ve (X1-X0)= -1: Kontrol grubuna faktör yapılan deneklerin kendi kendilerini (Y1yapılan

sonra yapılan deneklerin kendi kendilerini değerlendirmesinin sonunda yapılan ölçümlerin sonucu eksidir. H1 uygulanmasından önce ve sonra

değerlendirmesinin sonunda yapılan ölçümlerin sonucu artıdır. H1 uygulayıcı öğretmenlerin denekleri değerlendirmesinin sonunda

Y0)= 1: Kontrol grubuna faktör uygulanmasından önce ve sonra yapılan ölçümlerin sonucu eksidir. H1 (Y1-Y0)= -1: Kontrol grubuna faktör

uygulanmasından önce ve sonra yapılan uygulayıcı öğretmenlerin denekleri değerlendirmesinin sonunda yapılan ölçümlerin sonucu eksidir. Araştırmanın genel ve alt problemleri doğrultusunda varsayımlar şu şekilde düzenlenmiştir. i. ii. Modelde kullanılan teknikler, hedef kazanımlara ulaşmada etkilidir. Teknikler öğretmen ve öğrenciler açısından fonksiyonel ve

verimlidir. iii. Model, öğrencilerin karakter gelişimine katkı sağlayacak niteliktedir.

D.

Sınırlıklar ve Sınırlar Araştırma, Adana, Ankara ve İstanbul şehirlerinde birer okul üzerinde

yapılmıştır.

Her

okulda

bir

uygulayıcı

öğretmen,

iki

denek

grubuyla

araştırmaya katılmıştır. Daha geniş çaplı ve çok yönlü bir araştırma yapılabileceği düşünülmesine rağmen hedef, “modelde kullanılan tekniklerin fonksiyonelliğinin ve verimliliğin sınanması” olarak daraltılmış, buna göre araştırma kapsamı sınırlandırılmaya çalışılmıştır.

232

Birinci Uygulayıcı Öğretmen iki denek grubu (7. ve 8. sınıf) üzerinde “Dürüst ve Güvenilir Olmak” ve “Adaletli, Ölçülü Olmak ve Hakça Davranmak” ahlaki değerleri üzerine araştırma yapmıştır. İkinci Uygulayıcı Öğretmen “Dostluk, komşuluk ve akrabalık ilişkilerine değer vermek” ve “Yardımsever ve Cömert olmak” üzerine; Üçüncü Uygulayıcı Öğretmen ise (6. ve 8. sınıf üzerinde) “Dürüst ve Güvenilir Olmak” ve “Yardımsever ve Cömert Olmak” üzerine araştırma yapmıştır. Araştırma, okul yetkililerinin ve öğretmenlerin gönüllü katılımını

gerektirdiğinden bunu kabul eden okullarda yapılmıştır. Modelin hedef kitlesi olan ilöğretim 4.5.6.7.8. sınıfları öğrencileri üzerinde araştırma yapılabileceği varsayılmasına rağmen 4. sınıf üzerinde araştırma yapılamamıştır. Uygulayıcı öğretmene bağlı bu problem, uygulayıcı öğretmenlerinin müfredat gereği DKAB dersine 4. sınıftan itibaren derse girmelerinden kaynaklanmıştır. Öğretmenlerin öğrencilerin duygu, düşünce ve davranışlarını değerlendirebilecek kadar tanıyamamaları araştırmanın 4. sınıf öğrencileri üzerinde uygulanabilmesine engel teşkil etmiştir. Araştırma da ölçek olarak her ahlâki değerin öğretilmesinde hedeflenen kazanımların duygu, düşünce ve davranış boyutunda ölçüldüğü “hedef davranış gelişim ölçeği” kullanılmıştır. 254 Öğrencinin kendi kendisini sekiz soruyla değerlendirdiği ve öğretmenin öğrencisini dört soruyla değerlendirdiği bu ölçekler daha da genişletilebilirve ve sınırları geliştirilebilir şu olmasına haliyle rağmen yeterli araştırmanın görülmüştür. E. İlgili Çalışmalar Ülkemizde DKAB öğretim programı, derslerin işlenişi ve bir takım teklifler, değerlendirmeler içeren birçok çalışmalar ve araştırmalar yapılmıştır. Bunlardan, bu araştırmayla ilgisi olduğunu düşündüğümüz bir kaçını örnek olarak verebiliriz. pratikliği bakımından anki

254

Araştırmada kullanılan ölçekler, ikinci bölümün alt kısımlarının sonunda verilen ve her ahlâkî değer için ayrı hazırlanmış ‘hedef davranış gelişim ölçekleri’dir.

233

1. Mustafa Öcal tarafından “Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersinde Ulaşılması Gereken Hedefler ve Gerçekleşme Oranları” başlığıyla yapılan bu çalışmada DKAB derslerinin süresi, müfredatı, kitapları ve öğretmenleri hakkında tespitler ve değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu çerçevede dersin hedefleri ve sonuçları bakımından değerlendirmeler yapılmış değişik kategorilerde başarı yüzdeleri tespit edilmiştir. (Kayseri İBAV, 1998, s.101–157) 2. MEB Din Öğretimi Genel Müdürlüğü tarafından “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Öğretim Programları ve Bir Uygulama Örneği (Ankara Modeli)” adıyla Mehmet Çıtakçı, Muhittin Eşsiz, Yüksel Kaymakoğlu ve diğerleri tarafından hazırlanan bu çalışma dersin programını tanıtıp ders işleyiş örnekleri sunmakta ve programın işleyişine yeni bir yaklaşım getirmektedir. Ayrıca öğretmene ders işleyiş yöntemi ve öğrencileri değerlendirme konularında kılavuzluk etmektedir. (İstanbul 2001) 3. “Din Öğretiminde Yeni Yöntem Arayışları Uluslararası Sempozyum Bildiri ve Tartışmalar 28–30 Mart 2001 İstanbul” adlı organizasyon, MEB Din Öğretimi Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenmiştir. Sempozyum, “Çoğulcu Toplumda Din Eğitimi, Din Öğretiminde Dinler Arası Yöntem” gibi din öğretiminde daha başka yöntemlerin ele alındığı başlıca konularla dünyada din öğretimi alanında gelişmeleri yansıtmaktadır. 4. Halis Ayhan, Hayati Hökelekli, Yurdagül Mehmedoğlu ve Diğerleri tarafından 1999–2000 yılları arasında İlköğretim 4. ilâ 8. sınıf ve Ortaöğretim 1. ilâ 3. sınıf öğrencilerinin DKAB dersi üzerinde, öğrencilerin müfredat bilgilerini yeterince öğrenmelerini, dinle ilgili problemlerine tatmin edici cevap bulmalarını, derse ilgilerini, dersin içeriğinin öğrencilerin gelişimine uygunluğunu, dersin yeterliğini ve beklentilere cevap vermesini ölçen bir araştırma yapmışlardır. Bu çalışma neticesinde birçok yönden dersin problemlerini ve verimliliğini ortaya koyan verilere ulaşılmıştır. (DEM 2004)

234

5. Recep

Kaymakcan

“Türkiye’de

Din

Eğitiminde

Çoğulculuk

ve

Yapılandırmacılık: Yeni Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Programı Bağlamında Bir Değerlendirme” adlı makalesiyle 2005 Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi programı üzerine çok yönlü ve ayrıntılı olarak bir analiz yapmıştır. Programın ilkeleri ve hedefleri arasında olan Yapılandırmacı Yaklaşım, Çoğulcu Din Öğretimi ve İslâm Dışı Dinlerin Öğretimi gibi üç önemli konuya eleştirel ve yapıcı tenkitler getirmiş ve problemlere ışık tutmuştur. (Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, Ocak 2007, s. 177–210)

F.

Araştırma Yöntemi 1. Araştırma Modeli Çalışmada deney modelli araştırma tercih edilmiştir. İki tür hipotez kurgulanmıştır. Sıfır hipotezi (H0): Gözlenen iki grup

(kontrol ve deney grubu) arasında farkın yoktur. Alternatif hipotezler(H1): Gözlenen iki grup arasında (kontrol ve deney grubu) olumlu veya olumsuz bir fark vardır. Her iki hipotez testi için değişme Değişme=f(Xı-Xo) förmülüne göre ölçülmüştür. Bu tür hipotez testini tercih etmemizin sebebi bu testin, iki veya daha çok eşit veya benzer sosyal grupların aynı veya farklı faktör/faktörlere maruz bırakılması sebebiyledir. sonucunda ortaya çıkan ölçüm farklılıklarını ifade etmesi

Eğitim Faktörü

X0

X1

Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

235

Toplam Değişme=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

Buna göre kontrol grubu deneklerine, kendi kendilerini ölçen X0 testi yapılmış sonrasında dört hafta boyunca eğitim faktörü uygulanmış ardından deney grubu öğrencilerine X1 testi yapılmıştır. gelişim ölçeği” olarak hazırlanan ve Bu testler, “hedef davranış kendi kendilerini öğrencilerin

değerlendirdikleri sekiz sorudan ibarettir. Testin soruları öğrencilerin algılama seviyeleri ve değerlendirme yapabilme yetenekleri dikkate alınarak (hiçbir zaman=1, bazen=2, çoğunlukla=3, her zaman=4) şeklinde dörtlü derecelendirme ölçeğine göre hazırlanmıştır. Aynı süreçte uygulayıcı öğretmen kontrol grubu öğrencilerini “hedef davranış gelişim ölçeği”nde hazırlanan dört soruyla, Y0 testiyle ölçmüş, eğitim faktörü sonunda deney grubuna da yine aynı dört soruyla Y1 testini yapmıştır. Deneklere eğitim faktörü uygulanamadan önce uygulayıcı

öğretmenlerle materyal paylaşımı yapılmış ve birebir görüşülerek araştırma ve uygulamalar hakkında görüşülmüştür. Araştırma sürecinde irtibat devam ettirilerek ortaya çıkan problemler aşılmış, muhtemel sakıncalar istişare edilerek sürecin sağlıklı işlemesine destek verilmiştir. Üç uygulayıcı öğretmen birbirinden bağımsız ve eş zamanlı hareket etmişlerdir. Öğretmenler “Hadise Yorumlama, Yaparak Öğrenme, Fotoğraf Yorumlama ve Yaratıcı Yazma” (sınıfa) uygulama yapmıştır. Araştırma öğrencileri sonunda fark kontrol grubu öğrencileriyle deney grubu tekniklerini sırasıyla yaklaşık dört hafta boyunca kesintisiz uygulamışlardır. Her öğretmen iki ayrı denek grubuna

arasındaki

Değişme=f(X1-X0)

bulunmuş

uygulayıcı

öğretmenlerin ölçümündeki fark da Değişme=f(Y1-Y0) bulunduktan sonra
Toplam Değişme=f(X1-X0)+(Y1-Y0) şeklinde hesaplanmıştır.

2. Evren ve Örneklem

236

Deneklerin hedef davranış gelişimlerini tam ve doğru olarak ölçmek için hazırlanan hedef davranış zorunlu gelişim DKAB ölçeklerinin dersi gören evreni, Türkiye’de sınıf İlköğretim Okullarının 4.5.6.7.8.

öğrencileridir. Araştırma için ilköğretim okullarının 4.5.6.7.8. sınıfları arasından altı farklı örneklem seçilmiştir. Bunlar adı geçen okullardaki sınıflardan, 18 ila 25 kişiden oluşan denek gruplarıdır. Örneklem, Türkiye evreninden, İstanbul, Ankara ve Adana’dan herhangi bir ölçüt aranmadan seçilmiştir. Denekler farklı bilgi, ekonomik ve kültür seviyelerine sahiptirler. Söz konusu illerden seçilen örneklemlerde İlköğretim 5. ila 8. sınıflara ait değişik yaş seviyelerinde öğrenciler bulunmaktadır. Bu denek grupları 69’u erkek, 65’i kız olmak üzere 134 kişiden oluşmaktadır. 3. Verilerin Toplanması Üç uygulayıcı öğretmen, ikişer denek grubu (sınıf), kontrol grubu ve deney grubu üzerinde faktör uygulanmadan önce ve uygulandıktan sonra öğrencilerin kendilerini değerlendirdiği ve uygulayıcının öğrencileri değerlendirdiği iki yönlü bir ölçüm yapmışlardır. Bu ölçümlerden elde edilen veriler, EK2’de tablolar halinde verilmiştir. Bu tablolarda araştırmada, hangi faktörün hangi ahlâkî değer olduğu, deneklerin ait olduğu sınıflar, cinsiyetlere göre dağılım gösterilmiştir. Kontrol grubu üzerinde yapılan ölçümler yukarıda belirtilen iki yönüyle, Değişme=f(X1-X0) formülüne göre derecelendirme ölçeğine göre rakamsal ve formül olarak ifade edilmiştir. Aynı şekilde uygulayıcı öğretmenin gözlemleri sonucu ölçüm de Değişme=f(Y1-Y0) olarak yine derecelendirme ölçeğine göre gösterilmiştir. Her ölçümlerin toplamı ve kontrol grubu ve deney grubu arasındaki farklar hesaplanarak
Toplam Değişme=f(X1-X0)+(Y1-Y0) şeklinde ifade edilmiştir. Nihai sonuçlar

ise yine öğrenci bazında eksi (-), artı (+) ve nötr ( ) cinsinden belirtilerek % oran cinsinden çıkarılmıştır.

237

4. Verilerin Çözümü ve Yorumlanması Adana’daki uygulayıcı öğretmenin iki denek grubu (50 kişi) üzerinde yaptığı ölçüm sonunda, hedef davranışların gelişiminde birinci denek grubunda 25 öğrenciden 24’ünde olumlu değişim gözlenirken, 1 öğrencide nötr durum ortaya çıkmıştır. Birinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 8 dir. Aynı uygulayıcı öğretmenin 25 kişilik ikinci denek grubundan 22’sinde olumlu değişim, 2’sinde olumsuz değişim, 1’inde nötr durum ölçülmüştür. İkinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 7,5 tir. Uygulayıcı öğretmen, eğitim faktörünün derse değişik yönlerden olumlu katkısının olduğunu, dersin işlenişine canlılık ve heyecan getirdiğini ifade etmiştir. Ankara’daki uygulayıcı öğretmen 46 kişiden oluşan iki ayrı denek grubuyla araştırmaya katılmış ve şu sonuçları elde etmiştir: Birinci gruptaki 25 öğrenciden 22’sinde olumlu değişim; 2’sinde olumsuz değişim 1’nde ise nötr durum. Birinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 9,3 tür. İkinci gruptaki 21 öğrenciden 19’unun hedef davranış gelişiminde olumlu değişim meydana gelirken 2’sinde olumsuz değişim ortaya çıkmıştır. Nötr durum ise yoktur. Birinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 8,1 dir. Bu uygulayıcı öğretmen, yeni tekniklerin dersine renk kattığını, uygulamanın dersinin verimini artırdığını ve öğrencilerin davranış gelişiminde gözle görülür değişiklikler gözlemlediğini ifade etmiştir. İstanbul’daki uygulayıcı öğretmen de iki ayrı denek grubu (38 kişi) üzerinde şu sonuçlara ulaşmıştır: Birinci gruptaki 18 öğrenciden 11’inde olumlu değişim; 5’inde olumsuz değişim 2’sinde ise nötr durum. Birinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 4 dür. İkinci grupta yer alan 20 öğrenciden, 19’unda olumlu değişim meydana gelirken, olumsuz değişim gözlenmemiş ancak 1’inde nötr durum görülmüştür. İkinci grubun genelinde ortalama gelişim oranı (+) % 8,7 dir. Üçüncü uygulayıcı öğretmen sınadığı tekniklerin öğrencilerin derse ilgisini ve katılımını artırdığını, ancak ders dışı sürece yayılan etkinliklere öğrencilerin tamamının katılımını sağlamakta zorlandığını ifade etmiştir. Bunu da öğrencilerin genel olarak ödev yapmama

238

isteklerine bağlamıştır. Birinci denek grubu ile ikincisi arasındaki sınıf bazındaki farkı, kendisinin ve öğrencilerin uygulamaya alışık olmamasından kaynaklandığını belirtmiştir. 5. Bulgular ve Tartışma “Karakter Eğitimi Teknikleri”nin belirlenen ilkelere göre elverişliğinin, verimliliğinin sınanmasını amaçlayan ve 69’u erkek, 65’i kız olmak üzere 134 kişi üzerinde üç ayrı öğretmenin yaklaşık dört hafta boyunca devam ettiği araştırma sonuçlarına göre söz konusu tekniklerin modelin içeriğiyle birlikte uygulanması sonunda şu sonuçlara ulaşılmıştır. Tablo 1. Hipotezlerin doğrulanma oranları
Hipotezlerin Doğrulanması H0 H0 H1 H1 H1 H1 (X1-X0)= 0 (Y1-Y0) = 0 (X1-X0)= -1 (Y1-Y0)= -1 (X1-X0)= 1 (Y1-Y0)= 1 Topl. 268 22 14 31 9 81 111 (X1-X0)= 0 ve H0 % 100 8,2 5,2 11,6 3,4 30,2 41,4 71,6 15 13,4

Araştırma sonuçlarında H0

(Y1-Y0) = 0

hipotezlerinin doğrulandığı nötr değişim oranları (8,2 ile 5,2) arasındaki fark olağan olarak değerlendirilebilir. Ancak H1
(X1-X0)= -1 ve H1 (Y1-Y0)= -1 hipotezlerinin doğrulandığı öğrenci ve öğretmen ölçümlerinin sonuçlarındaki

değişim oranları arasındaki fark (11,6 ile 3,4) yüksek görünmektedir. Öğrenci değerlendirmelerinin öğretmen değerlendirmelerine göre, olumsuz değişim oranından yüksek olması, eğitim faktörünün öğrencilerin önlerine koyduğu hedef kazanımların kendilerine yüksek görünmesinden kaynaklanmış olabilir. Kontrol grubu deneklerinin eğitim faktörünü bilmeden önce daha rahat bir değerlendirme yaparken, faktör sonrası daha ciddi ve eleştirel bir değerlendirme yapmak durumunda kalmaları da sebepler

239

arasında sayılabilir. Aradaki bu olumsuz değişim farkının öğretmenler nezdinde üçte bir oranda kalması, bu fikri desteklemekle birlikte genel anlamda olumlu ve manidar bir veridir.
H1 (X1-X0)= 1 ve H1 (Y1-Y0)= 1 hipotezinin doğrulandığı olumlu

değişim bağlamında söz konusu farkın (30,2 ile 41,4) rakamlarında kalması, eğitim faktörünün olumlu sonuçlarını fark etmede deney gruplarının anlayış birliği içinde olduğunu gösteren olumlu bir neticedir. H0 hipotezlerinin doğrulandığı kanalda genel oranın çok yüksek çıktığı düşünülebilir. Lakin H0, %13,4 ve H-1, % 15 hipotezlerinin toplamda % 28,4 te kalması, H+1 hipotezinin 71,6 doğrulanma oranının yüksekliği yanında, yukarıda sözü geçen görünmeyen etkileri de dikkate aldığımızda oldukça düşük bir seviyeyi ifade etmektedir. Tablo 2. Öğrenci bazında toplam değişme oranları
Toplam Değişme ve Genelde Hipotezin Doğrulanması => f(X1-X0)+(Y1-Y0) Toplam Değişme => f(X1-X0)+(Y1-Y0) = 0 Toplam Değişme => f(X1-X0)+(Y1-Y0) = -1< Toplam Değişme => f(X1-X0)+(Y1-Y0) = 1< Topl.134 117 10 7 % 100 % 87,3 % 7,5 % 5,2

Bu

araştırma olumlu

neticesinde ve anlamlı

Karakter bir

Eğitimi

Modelinde

kullanılan varmak

tekniklerin ilköğretim 4. ila 8. sınıf öğrencilerine belirli ahlâkî değerleri kazandırmada etkisi olduğu sonucuna mümkündür. İkili ölçüm sonunda faktörel ahlâkî değerle ilgili olarak hedef kazanımların elde edilmesinde ikili ölçüm ayrı ayrı göz önüne alındığında birincide 30,2 ikincide 41,4 toplamda 71,6 ve her ikisinden çıkan ortak sonucun edilebilir. % 87,3 olması olumlu ve arzu edilen bir sonuç olarak kabul

240

Tablo 3. Uygulayıcı öğretmenler bazında toplam değişme oranları
Uygulayıcı Öğretmenler Bazında Toplam Değişimler 1. Uygulayıcı Öğretmen (Adana) 2. Uygulayıcı Öğretmen (Ankara) 3. Uygulayıcı Öğretmen (İstanbul) Toplam Denek:134 () 3 2 3 (-) 2 4 4 (+) 45 40 31 Değişim % 100 () 6 4,3 7,9 (-) 4 8,7 10,5 (+) 90 87 81,6

50 46 38

Araştırmaya

göre,

uygulayıcı

öğretmenlerin

ikişer

denek

grubu

üzerindeki yaptığı ölçümlerde, birinci uygulayıcı öğretmenin denek grupları üzerinde % 90 düzeyinde; ikinci uygulayıcı öğretmenin % 87 seviyesinde; üçüncü uygulayıcı öğretmenin ise 81,6 derecesinde bir değişim tespit edilmiştir. Buna göre her uygulayıcı öğretmenin denek gruplarına göre, öğrenci bazında ortalama olumlu değişim ortalaması ise sırasıyla %7,8; % 8,7; % 6,4 tür. Görüldüğü gibi uygulayıcı öğretmenlerin denek grupları bazındaki ortalama değişim oranı ile öğrenci bazında ortalama değişim oranların farklıdır. Bu, öğretmen, öğrenci ve öğrenme ortamı gibi birçok sebebe bağlı olabileceği gibi uygulayıcı öğretmenin performansıyla da ilişkilendirilebilir. Ayrıca uygulayıcı öğretmenlerin deneklerden aldığı geri bildirimler ve izlenimler araştırmanın sayısal sonuçlarına ayrı bir ışık tutmuştur. Uygulayıcı öğretmenlerin dersin işlenişine heyecan katması, zevkli bir eğitim ortamı oluşması, öğrencilerde gözle görülür değişim tespit etmeleri, öğrenci katılımın yüksek olduğu bir eğitim faktörü gözlemlemeleri gibi benzer olumlu izlenimler ve sayısal sonuçların doğruluğunu teyit etmek bakımından ayrıca anlamlı bir durum olarak değerlendirilebilir.

241

SONUÇ

Ülkemizde DKAB programıyla yürütülen ahlak eğitiminde, ders içi ve ders dışı uygulamalarla her zaman buna destek sağlayacak daha spesifik ve yeni çalışmalara ihtiyaç vardır. İlköğretim DKAB programı içinde uygulanacak 4 ila 8. sınıf

öğrencilerine yönelik yardımcı bir karakter eğitimi modeli hazırlamak, bunu yaparken de azami ölçüde Hz. Peygamber (sav) hayatından evrensel ahlâkî ölçüleri referans almak, bu çalışmanın hareket noktası olmuştur. Öncelikle günümüzde, bazı Batı’lı eğitimcilerin ahlâk eğitimi alanında yaptığı çalışmalardan ve ülkemizdeki çok zengin sayılamayacak çalışmalardan faydalanarak çocuklara uygulanacak bir karakter eğitiminin nasıl olması gerektiği bu eğitimin ana hatlarıyla ilkeleri ve prensipleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Öğrencinin öğrenme ortamı olan okulda okul yönetimi, öğretmenler ve okul personelinin misyonu, eğitim faaliyetlerinin nitelikleri ve öğretmen yeterlilikleri kısaca belirlenmeye çalışılmıştır. Bu teze konu olan karakter eğitim modelinde, öğrencileri duygu, düşünce, davranış boyutunda kuşatacak ve harekete geçirecek; yaparakyaşayarak ve aktif öğrenme imkânları sağlayacak örnek uygulamaların işlendiği eğitimi teknikleri geliştirilmeye çalışılmıştır. Eğitim tekniklerinin örnek uygulamalarında mümkün olabildiğince Hz. Peygamber’in hayatından yaşanmış olaylar ve gerçek olgular seçilmiştir. Öğretim tekniklerin seçilip geliştirilmesinde ve içeriğin

oluşturulmasında geniş bir yaş dilimine hitap edebilmenin zorluklarına rağmen hedef kitle olan 10–14 yaş çocuklarının ahlâkî ve zihinsel gelişim özellikleri dikkate alınmaya gayret edilmiştir. Evrensel ahlâkî değerlerin öğretiminde, Hz. Muhammed ahlâkını referans alan bir karakter eğitimi modeli olabilme amacı güden olan bu

242

çalışmanın

DKAB

programıyla

uyumlu

ve

eşgüdümlü

yürütüleceği

tasarlanmıştır. Ahlâkî değerlerin belirlenmesinde de, Hz. Muhammed’in ahlâkından örnekler ve tavsiyeleri esas alınmış; ayrıca DKAB öğretim programının “Ahlâk” ve “Hz. Muhammed” öğrenme alanlarının içeriği dikkate alınarak on dört temel ahlâkî değer belirlenmiştir. Bunlar: 1. Temiz Olmak 2. Dürüst ve Güvenilir Olmak 3. Adaletli, Ölçülü Olmak ve Hakça Davranmak 4. Sorumluluk Sahibi Olmak 5. Yardımsever ve Cömert Olmak 6. Şefkatli ve Merhametli Olmak 7. Saygılı ve İtaatkâr olmak 8. Çalışkan, Sabırlı ve Sebatkâr Olmak 9. İyimser ve Ümitli Olmak 10. Kanaat Sahibi ve Şükredici Olmak 11. Dostluk, Komşuluk ve Akrabalık İlişkilerine Önem Vermek 12. Edepli ve Alçak Gönüllü Olmak 13. Barışsever ve Hoşgörülü Olmak 14. Cesur ve Yiğit Olmak’tır. Bu bağlamda, belirlenen ahlâkî değerlerin kazandırılmasında,

geleneksel eğitim anlayışından farklı olarak öğrencilerin aktif olarak öğrenme sürecinde yer alacakları bir içerik oluşturuldu. İçeriğin işlenmesinde ve tekniklerin geliştirilmesinde yine Yapılandırmacı Eğitim yaklaşımına uyumlu olmaya dikkat edildi. ‘Hadise Yorumlama’, ‘Yaparak Öğrenme’, ‘Fotoğraf Yorumlama’,

‘Yaratıcı Yazma’ Karakter Eğitimi Modeli’nde kullanılan tekniklerdir. Bu teknikler ve hazırlanan Hedef Davranış Gelişim Ölçeği ve ahlâkî değerlerin her biri için ayrı ayrı planlanarak hazırlandı ve uygulayıcıya bir kılavuz niteliğinde düzenlendi. Hazırlanan amaçlanan hedef modeli uygulamaya önceden geçmeden ne kadar önce, sahip öğrencilerin olduklarını

davranışlara

belirleyecek ve aynı hususta öğretmenlerin öğrencileri hakkındaki tespitlerini ortaya çıkarmak amacıyla bir davranış gelişim ölçeği hazırlandı. Bu ölçek programa başlamadan önce bir veri olmakla birlikte, program sonunda tekrarlanarak programın uygulaması tamamlandığında kat edilen yolu da gösteren bir ölçme değerlendirme aracı olarak düşünüldü.

243

Bu modelin uygulanması sırasında öğretmenin iyi bir model ve rehber olması, uygulamaya hazır ve yeterli olması faydasına binaen uygulayıcı öğretmenlerin önceden bir hizmet içi eğitimden geçmeleri alternatif teklifler arasında düşünülebilir. Uygulamada karşılaşabilinecek zorluklar kabilinden öğrencilerin önceden bilgilendirilip motive edilerek hazır hale getirilmesini sayabiliriz. Sınıftaki öğrencilerin farklı bilgi ve kültür seviyelerine sahip olması, Hz. Muhammed (sav) hakkında önceden fazla bilgiye sahip olmamaları yine uygulamada karşılaşılacak zorluklar arasında zikredilebilir. Bu modelin hazırlanmasında, ülkemizde genelde ahlâk eğitimi özelde çocuklar için karakter eğitimi alanında pratik ve uygulamaya yönelik akademik çalışmaların ve örnek teşkil edecek eserlerin çok olmaması bu çalışmanın gerekli akademik olgunluğa ulaşmasını olumsuz etkileyen faktörler arasındadır. Hedef kitlenin (10–14 yaş) zihinsel ve ahlâkî gelişim özellikleri ve öğretim tekniklerinin hazırlanıp geliştirilmesinde bir takım eksikliklere sebep olması kabul edilebilir bir durumdur. Ancak eksiklik ve hatalara rağmen belirlenen hedef, geliştirilen içerik ve teknikler tezin bir yenilik arayışı içinde olduğunu göstermektedir. Karakter Eğitimi Modeli’nin, öğretim tekniklerinin elverişliliğinin ve verimliliğinin sınanması için araştırma yapılmıştır. Üç uygulayıcı öğretmenin ikişer denek grubu üzerinde çalıştığı bu araştırmanın veri ve bulgularına göre, modelde ahlâkî değerler için belirlenen hedef davranışları kazandırmada başarılı olduğunu gösteren sonuçlar ortaya çıkmıştır. 69’u erkek, 65’i kız olmak üzere 134 kişi üzerinde yapılan araştırma sonuçlarına göre söz konusu tekniklerin, modelin içeriğiyle birlikte uygulanması neticesinde: Hedef davranışlarda olumlu değişme gösteren öğrenci sayısı: 117 (% 87,3); olumsuz değişme görülen öğrenci sayısı, 10 (% 7,5); kendisinde bir değişim görülmeyen öğrenci sayısı ise 7 (% 5,2) olarak tespit edilmiştir. Bütün bunlar, modelde kullanılan tekniklerin, modelin genel ve özel hedeflerine yaklaşmasına olumlu bir katkıda bulunduğu şeklinde yorumlanmıştır.

244

Karakter eğitiminde yenilik ve gelişmelerin sürekli olması, buna bağlı olarak eğitim teknik ve materyallerin çeşitlenmesi, bu modelin başkaca ahlâkî değerler ve yeni tekniklerle desteklenerek geliştirilmesi ihtiyacını ortaya çıkaracaktır. Netice olarak, örgün öğretim programlarına ilaveten bu ve benzeri yardımcı eğitim modelleri kaçınılmaz bir ihtiyaçtır. Yapılan bu çalışma, ilköğretim DKAB dersi öğrencilerinin karakter eğitiminde ihtiyaca cevap verebilecek, fonksiyonel, verimli bir model olma arzusundadır.

245

EK1. İLKÖĞRETİM DKAB ÖĞRETİM PROGRAMI ÖĞRENME ALANLARI, ÜNİTELER VE ÜNİTE AÇILIMLARI Tablo 1.1 ÖĞRENME ALANI: İNANÇ
4. SINIF DİN VE AHLAK HAKKINDA NELER BİLİYORUZ? 1. Günlük Konuşmalarımızda Dine İlişkin İfadeler 1.1.Bismillâhirrahmanirrahim 1.2. Allah’a Şükür 1.3. Helal, Haram, Sevap ve Günah Kavramları 1.4. Dilek ve Dualarımızda Dinî İfadeler 1.5. Selamlaşıyoruz 1.6. “Kelimeitevhit” ve “Kelimeişehadet”i Öğreniyoruz 2. Çevremizde Bulunan Dinî Sembolleri Tanıyalım 3. Dini Öğrenmenin Önemi 4. “Din Güzel Ahlaktır” 4.1. Güzel Söz Söyleyelim 4.2. Güzel Davranışlarda Bulunalım 5. Sübhaneke Duası ve Anlamı 5. SINIF ALLAH İNANCI 1. İnsan Akıllı İnanan Bir Varlıktır 2. Evrende Bir Düzen Vardır 3. Allah Vardır Birdir 4. Her Şeyi Yaratan Allah’tır 5. Allah’ın Eşi Benzeri Yoktur 6. Allah Her Şeyi İşitir, Bilir ve Görür 7. Allah’ın Her Gücü Yeter 8. Allah Bizimle Beraberdir 9. Çalışırım, Allah’ın Yardımına Güvenirim ve başarırım 10. İhlâs Suresi Ve Anlamı 6. SINIF PEYGAMBERLERE VE İLAHÎ KİTAPLARA İNANÇ 1.Peygamber ve Peygamberlere İman 1.1. Peygamberlerin İnsanlardan Seçilmesinin Nedenleri 1.2. Peygamberlerin Nitelikleri 1.2.1. Doğru Olmak 1.2.2. Güvenilir Olmak 1.2.3. Akıllı ve Zeki Olmak 1.2.4. Günah İşlemekten Kaçınmak 1.2.5. Allah’tan Aldığı Mesajları Olduğu Gibi İnsanlara Bildirmek 1.3. Kur’an’da Adı Geçen Peygamberler 1.4. Peygamberlere Gelen Mesajların Ortak Amacı 2. İlahî Kitap ve İlahî Kitaplara İman 2.1. Allah Niçin Vahiy Göndermiştir? 2.2. İlahî Kitaplar 2.2.1. Tevrat 2.2.2. Zebur 2.2.3. İncil 2.2.4. Kur’an 3. Asr suresi ve Anlamı 7. SINIF MELEK VE AHİRET İNANCI 1. Varlıklar Âlemi 2. Meleklere İman 2.1. Meleklerin Özellikleri Görevleri 2.2. Meleklere İmanın, Davranışların Güzelleşmesine Katkısı 3. Toplumda Yaygın Olan İnançlar 4. Kur’an’a Göre Şeytan 4.1. Şeytan Kötülüğün Simgesidir 4.2. Şeytanın Kötülüğünden Korunma Konusunda Öğütleri 5. Ahirete İman 6. Kıyamet ve Yeniden Dirilme 7. Dünya Hayatında Yapılanların Karşılığı: Ahiret 8. Ahirete İmanın Davranışlara Etkisi 9. Nas Suresi ve Anlamı 8. SINIF KAZA VE KADER 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye Göre Yaratmıştır 2. Kader ve Evrendeki Yasalar 2.1. Fiziksel Yasalar 2.2. Biyolojik Yasalar 2.3. Toplumsal Yasalar 3. İnsan İradesi ve Kader 3.1. İnsanın Özgürlüğü ve Sorumluluğu 3.2. İnsanın Çabası: Emek ve Rızık 3.3. Dünya Hayatının Sonu: Ecel ve Ömür 4. Allah’a Güvenmek (Tevekkül) 5. Ayete’l-Kürsi ve Anlamı
1

1

Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, İlköğretim DKAB Dersi, Öğretim Programı ve Kılavuzu’ndan derlenmiştir. s.71–76

246

Tablo 1.2 ÖĞRENME ALANI: İBADET 4. SINIF 5. SINIF
TEMİZ OLALIM 1. Dinim Temiz Olmamı İstiyor 1.1. Bedenimi Temiz Tutarım 1.2. Elbiselerimi Temiz Tutarım 1.3. Çevremi Temiz Tutar ve Korurum 1.4. Sağlığım İçin Temizlik 2. Sözünde Durmak, Dürüst, Güvenilir Olmak ve Temizlik 3. Fatiha Suresi ve Anlamı İBADET KONUSUNDA BİLGİLENELİM 1. İbadet Nedir? 2. İbadetlerle İlgili Kavramları Öğreniyoruz (Farz, Vacip, Sünnet) 3. Niçin İbadet Edilir? 4. Başlıca İbadetler 5. Camiyi Tanıyalım 6. Dua 6.1. Niçin Dua Edilir? 6.2. Nasıl Dua Edilir? 6.3. Dua İbadetin Özüdür 6.4. Kur’an’dan ve Hz. Peygamberden Dua Örnekleri 7. Güzel İş ve Güzel Davranış: Salih Amel 8. İbadetler Davranışlarımızı Güzelleştirir 9. Rabbena Duaları ve Anlamı

6. SINIF
NAMAZ İBADETİ 1. Namaz Nedir ve Niçin Kılınır? 2. Namazın Şartları 2.1. Namaza Hazırlık Şartları 2.1.1. Abdest, Boy Abdesti (Gusül) ve Teyemmüm 2.1.2. Namaza Hazırlığın Diğer Şartları 2.2. Namazın Kılınış Şartları 3. Namaza Çağrı: Ezan ve Kamet 4. Günlük Namazlar (Beş Vakit Namaz ) 5. Cemaatle Namaz 6. Cuma Namazı 7. Teravih Namazı 8. Bayram Namazı 9. Cenaze Namazı 10.Namazı Bozan Durumlar 11. Namazın İnsana Kazandırdıkları 12. Kunut Duaları ve Anlamı

7. SINIF
RAMAZAN AYI VE ORUÇ İBADETİ 1. Ramazan Ayı ve Önemi 2. Oruç Nedir? 3. Ramazan Ayı ve Oruçla İlgili Kavramlar 3.1. Sahur, İmsak ve İftar 3.2. Mukabele 3.3. Teravih Namazı 3.4. Fitre 4. Oruç Tutarken Nelere Dikkat Etmeliyiz? 5. Orucu Bozan Durumlar 6. Oruç İbadetinin Kişiye ve Topluma Kazandırdıkları 7. Ramazan Bayramı Sevinci 8. Maun Suresi ve Anlamı

8. SINIF
ZEKÂT, HAC VE KURBAN İBADETİ 1. İnsanın Paylaşma ve Yardımlaşma İhtiyacı 2. İslam’ın Paylaşma ve Yardımlaşmaya Verdiği Önem 3. Paylaşma ve Yardımlaşma İbadeti Olarak Zekât 3.1. Zekât Nedir? 3.2. Zekâtı Kimler Verir? 3.3. Zekât Nelerden Verilir? 3.4. Zekâtı Kimlere, Nasıl Vermeliyiz? 4. Toplumsal Dayanışma İbadeti Olarak Sadaka 5. Zekât ve Sadaka Verecek Duruma Gelmeye Çalışmalıyız 6. Yardımlaşma Kurumlarımız 7. Hac Nedir ve Niçin Yapılır? 8. Hac ve Umre ile İlgili Kavramlar 9. Haccın İnsan Davranışları Üzerindeki Etkisi 10. Kurban Nedir ve Niçin Kesilir?

247

Tablo 1.3 ÖĞRENME ALANI: HZ. MUHAMMED 4. SINIF 5. SINIF
HZ. MUHAMMED’İ TANIYALIM 1. Hz. Muhammed’in Doğduğu Çevreyi Tanıyalım 2. Hz. Muhammed’in Aile Büyüklerini Tanıyalım 3. Hz. Muhammed’in Doğumu, Çocukluk ve Gençlik Yılları 3.1. Doğumu ve Çocukluk Hayatı 3.2. Gençlik Hayatı 4. Hz. Muhammed’in Çocukluk ve Gençlik Yıllarındaki Erdemli Davranışları 4.1. Hz. Muhammed Aile Büyüklerini Sever ve Sayardı 4.2. Hz. Muhammed Kötü Davranışlardan Kaçınırdı 4.3. Hz. Muhammed Haksızlıklara Güzel Bir Tavırla Karşı Çıkardı 5. Kevser Suresi ve Anlamı HZ. MUHAMMED VE AİLE HAYATI 1. Hz. Muhammed’in Evliliği ve Çocukları 2. Hz. Muhammed’in Ailesi içindeki Örnek Davranışları 2.1. Hz. Muhammed Aile Fertlerini Sever, Aralarında Ayırım Yapmazdı 2.2. Hz. Muhammed Aile Bireylerine Danışır ve Görüşlerine Değer Verirdi 2.3. Hz. Muhammed Akrabayı Ziyaret Ederdi 3.Hz. Muhammed’in Ailesinin Örnek Davranışları 3.1. Hz. Muhammed’in Ailesinde Sevinçler ve Sıkıntılar Paylaşılırdı 3.2. Hz. Muhammed’in Ailesinde Misafire Cömert Davranılırdı 3.3. Hz. Muhammed’in Ailesinde İsraftan Kaçınılırdı 3.4. Hz. Muhammed’in Ailesinde Komşuluk İlişkilerine Önem Verilirdi 3.5. Hz. Muhammed’in Ailesinde Öksüzler ve Yoksullar Gözetilirdi 4. Salavat Duaları ve Anlamı

6. SINIF
SON PEYGAMBER HZ. MUHAMMED 1.Hz. Muhammed’in Çağrısı: Mekke Dönemi 1.1. İlk Vahiy: Yaratan Rabb’inin Adıyla Oku! 1.2. Yakın Çevreye Çağrı 1.3. Çağrının Yaygınlaşması 1.4. Hicret Olayı 2. Hz. Muhammed’in Çağrısı: Medine Dönemi 2.1. Peygamber Mescidi ve Sosyal İşlevi 2.2. Eğitim ve Öğretim Etkinlikleri 2.3. Toplumsal Barışın Kurulması 3. Hudeybiye Antlaşması ve Mekke’nin Fethi 4. Veda Hutbesi 5. Hz. Muhammed’in Vefatı 6. Nasr Suresi ve Anlamı

7. SINIF
BİR İNSAN VE PEYGAMBER OLARAK HZ. MUHAMMED 1. Hz. Muhammed’in İnsani Yönü 2. Hz. Muhammed’in Peygamberlik Yönü 2.1. Hz. Muhammed Son Peygamberdir 2.2. Hz. Muhammed Kur’an’ı Açıklayıcıdır 2.3. Hz. Muhammed İnsanlık İçin Bir Uyarıcıdır 2.4. Hz. Muhammed İnsanlığa Bir Rahmettir 2.5. Hz. Muhammed Güzel Ahlakın Tamamlayıcısıdır

8. SINIF
HZ. MUHAMMED’İN HAYATINDAN ÖRNEK DAVRANIŞLAR 1. Hz. Muhammed İnsanlara Değer Verirdi 2. Hz. Muhammed Güvenilir Bir İnsandı 3. Hz. Muhammed Hoşgörülüydü 4. Hz. Muhammed Bilgiye Önem Verirdi 5. Hz. Muhammed Danışarak İş Yapardı 6. Hz. Muhammed Merhametli ve Affediciydi 7. Hz. Muhammed Çalışmayı ve Yardımlaşmayı Severdi 8. Hz. Muhammed Sabırlı ve Cesaretliydi 9. Hz. Muhammed Zamanı İyi Değerlendirirdi 10. Hz. Muhammed Hakkı Gözetirdi 11. Hz. Muhammed Doğayı ve Hayvanları Severdi

248

Tablo 1.4 ÖĞRENME ALANI: KUR’AN VE YORUMU 4. SINIF 5. SINIF
KUR’AN-I KERİMİ TANIYALIM 1. Son İlahî Kitap Kur’anı Kerim 2. Kur’an-ı Kerim'in Hz. Muhammed’e İndirilişi 3. Kur’an-ı Kerim’in Kitap Hâline Getirilmesi ve Çoğaltılması 4. Kur’an-ı Kerim’in İç Düzeni 4.1 Ayet 4.2. Sure 4.3. Cüz KUR’AN’DA KISSALAR 1. Kıssa nedir? 2. Kur’an Kıssalarının Amacı 3. Kur’an’da Peygamber Kıssaları 3.1. Allah’ı Arayan İnsan: Hz. İbrahim 3.2. Sevgi ve Merhamet Örneği: Hz. Yusuf 3.3. Sabır Örneği: Hz. Eyyup 3.4. Bilge İnsan: Hz. Lokman 4. Fil Suresi ve Anlamı

6. SINIF
KUR'AN-I KERİM'İN TEMEL EĞİTİCİ NİTELİKLERİ 1. İslam Dininin Temel Kaynağı: Kur’an 2. Kur’an’ın Açıklayıcılığı ve Yol Göstericiliği 2.1. Kur'an’da, İnsanAllah İlişkisi 2.2. Kur'an’da, İnsanın İnsanla İlişkisi 2.3. Kur'an’da, İnsanınEvrenle İlişkisi 2.4. Kur'an’da, AllahEvren İlişkisi 3. Kur’an İyiye ve Güzele Yönlendirir, Kötülüklerden Sakındırır

7. SINIF
KUR’AN’DA AKIL VE BİLGİ 1. Aklın Dinî Sorumluluktaki Yeri ve Önemi 2. Kur’an Aklımızı Kullanmamızı İster 3. Kur’an Doğru Bilgiye Önem Verir 4. Kur’an’da Bilgi Edinme Yolları 5. Bilgi Taassubu Önler

8. SINIF
İSLAM DÜŞÜNCESİNDE YORUMLAR 1. Din ve Din Anlayışı 2. Din Anlayışındaki Yorum Farklılıklarının Sebepleri 2.1. İnsan Unsuru 2.2. Toplumsal Değişim 3. İslam Düşüncesinde Yorum Biçimleri 3.1. İnançla İlgili Yorumlar 3.2. Fıkhi Yorumlar 3.3. Tasavvufi Yorumlar 4. Din Anlayışındaki Farklılıklar Niçin Zenginliktir? 5. Dinde Zorlama Yoktur

249

Tablo 1.5 ÖĞRENME ALANI: AHLÂK 4. SINIF 5. SINIF
SEVGİ, DOSTLUK VE KARDEŞLİK 1. Sevmek ve Sevilmek Niçin Bir İhtiyaçtır? 2. Sevgi Allah’ın Bize Verdiği Bir Nimettir 3. Allah Yarattıklarını Sever 4. Dostluk ve Kardeşliğin Temeli Sevgidir 5. İslam Dini Dostça ve Kardeşçe Yaşamayı Öğütler 6. Yaşatmak Sevgi İşidir SEVINÇ VE ÜZÜNTÜLERIMIZI PAYLAŞALIM 1. Paylaşmak Niçin Önemlidir? 2. Sevinçlerimizi Paylaşalım 2.1. Bayramlar Sevinçli Günlerimizdir 2.1.1. Dinî Bayramlarımız 2.1.2. Millî Bayramlarımız 2.2. Kandil Gecelerimiz 2.3. Diğer Önemli Günlerimiz 2.3.1. Cuma Günü Bütün Müslümanlar İçin Önemlidir 2.3.2. Ramazan Ayını Sevinç ve Heyecanla Karşılarız 3. Üzüntülerimizi Paylaşalım 3.1. Hastaları Ziyaret Ederiz 3.2. Geçmişlerimizi Anarız 3.3. Zor Durumda Olanlara Yardım Ederiz 3.4. Engellilere Sevgi ile Bakar, Sıkıntılarını Paylaşırız 4. Tahıyyat Duası ve Anlamı

6. SINIF
İSLAM’IN SAKINILMASINI İSTEDİĞİ DAVRANIŞLAR 1.Yalan Söylemek ve Hile Yapmak 2. Gıybet ve İftira 3. Hırsızlık 4. Kıskançlık (Haset) 5. Alay Etmek 6. Büyüklenmek (Kibir) 7. Kötü Zanda Bulunmak 8. Başkalarının Kusurlarını Araştırmak 9. Anne, Baba ve Büyüklere Saygısızlık 10. Kötü Davranışlar Karşısında Duyarsız Kalmayalım 11. Felak Suresi ve Anlamı

7. SINIF
İSLAM DİNİNE GÖRE KÖTÜ ALIŞKANLIKLAR 1. Alkollü İçki İçmek 2. Uyuşturucu Kullanmak 3. Kumar Oynamak 4. Kötü Alışkanlıklar Nasıl Başlıyor? 5. Kötü Alışkanlık ve Davranışlardan Nasıl Korunalım? 6. Başkalarına Zarar Vermek: Kul Hakkı

8. SINIF
DİN VE GÜZEL AHLAK

1. Din Güzel Ahlaklı Olmama Nasıl Katkı Sağlar? 2. İslam’da Övülen Bazı Tutum ve Davranışlar 2.1. Doğruluk 2.2. Başkalarına Maddi Yardımda Bulunmak (İnfak) 2.3. Emaneti Korumak 2.4. Adaletli Olmak 2.5. Kardeşlik 2.6. Hoşgörü ve Bağışlama 2.7. Alçakgönüllülük (tevazu) 2.8. Sözünde Durmak 2.9. Görgülü Olmak 2.10. İnsanlara İyi Davranmak ve Güzel Söz Söylemek 2.11. Savurganlıktan Kaçınmak

250

Tablo 1.6 ÖĞRENME ALANI: DİN VE KÜLTÜR 4. SINIF 5. SINIF
AİLE VE DİN 1. Aile Toplumun Temelidir 2. Anne-Babam Benim İyiliğimi İster 3. Kardeşlerimle İyi Geçinirim 4. Ailemizde Birbirimize Saygı Gösterir, Yardım Ederiz 5. Ailemizde Birbirimizi Anlamalıyız ve Sorunlarımızı Birlikte Çözmeliyiz 6. Aile İçi İlişkilere Yönelik İslam’ın Öğütleri VATANIMIZI VE MİLLETİMİZİ SEVİYORUZ 1. Vatan ve Millet Kavramlarını Öğreniyoruz 2. Biz Vatanımızı ve Milletimizi Çok Severiz 3. Bu Vatanda Hepimiz Bir Milletiz 4. Manevi Değerlerimizi Koruyup Saygı Gösteririz 4.1. Bayrağımıza ve İstiklal Marşı’mıza Saygı Duyarız 4.2. Gazilerimize Saygı Gösterir, Şehitlerimizi Rahmetle Anarız 4.3. Askerlik Yapmak Vatan Borcumuzdur 5. “Yurtta Barış, Dünyada Barış” Temel İlkemizdir

6. SINIF
İSLAMİYET VE TÜRKLER 1. Türklerin Müslüman Oluşu 2. Türkler Arasında İslam’ın Yayılmasında Etkili Olan Bazı Şahsiyetler 2.1. Ebu Hanife 2.2. İmam Maturidî 2.3. Ahmet Yesevî 2.4. Yunus Emre 2.5. Ahi Evran 2.6. Hacı Bektaş Veli 2.7. Mevlânâ Celâleddin- Rumi 3.Türklerin İslam Medeniyetine Katkıları 3.1 Türklerin Bilime Katkıları 3.3 Türklerde Peygamber ve Ehlibeyt Sevgisi

7. SINIF
KÜLTÜRÜMÜZ VE DİN 1. Kültür ve Kültürün Ögeleri 2. Dinin Kültürümüz Üzerindeki Etkileri 2.1. Dilimizdeki Dinî Motifler 2.2. Örf ve Âdetlerimizdeki Dinî Motifler 2.3. Musikimizdeki Dinî Motifler 2.4. Mimarimizdeki Dinî Motifler 3. Laiklik, Din ve Vicdan Özgürlüğünün Garantisidir

8. SINIF
DİNLER VE EVRENSEL ÖĞÜTLERİ 1. Din Niçin Evrensel Bir Gerçekliktir? 2. Niçin Birden Çok Din Vardır? 3. Günümüzde Yaşayan Büyük Dinleri Tanıyalım 3.1. Hinduizm ve Budizm 3.2. Yahudilik 3.3. Hristiyanlık 3.4. İslam 4. Dinlerin ve İslam’ın Evrensel Öğütleri 4.1. Doğruluk 4.2. Temizlik 4.3.İyilik ve Yardımseverlik 4.4. Büyüklere Saygı, Küçüklere Sevgi Göstermek 4.5. Hayvanlara İyi Davranmak 4.6. Çevreyi Korumak 4.7. Zararlı Alışkanlıklardan Kaçınmak 4.8. Başkalarına Zarar Vermemek 4.8.1. Öldürmemek 4.8.2. Hırsızlık Yapmamak 4.8.3. Yalancı Şahitlik Yapmamak 5. Başkalarının İnançlarına Hoşgörülü Olmak

EK 2: ARAŞTIRMASI BULGULARI VE VERİLERİ

251

Tablo 1.1 Karşılaştırmalı veriler tablosu AHLÂKÎ DEĞER Dürüst ve Güvenilir Olmak
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

Sınıf:

8

DENEKLER Kız: 20 Erkek:5 TOP. FARK
Toplam Değişme

FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

DENEKLER
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP

KONTROL GRUBU

DENEY GRUBU
30 16 31 15 29 13 31 15 28 12 30 15 31 16 29 13 30 16 30 15 30 15 31 14 27 14 32 14 24 13 30 15 30 16 31 12 26 13 30 13 30 15 29 15 29 16 30 15 30 15 46 46 42 46 40 45 47 42 46 45 45 45 41 46 37 45 46 43 39 43 45 44 45 45 45

SONUÇ (%)
(+) % 10,4 (+) % 14,6 (+) % 16,7 (+) % 10,4 (+) % 6,3 (+) % 10,4 (+) % 6,3 (+) % 22,9 ( )% 0 (+) % 8,3 ( )% 0 (+) % 2,1 (+) % 2,1 (+) % 2,1 (+) % 2,1 (+) % 6,3 (+) % 6,3 (+) % 10,4 (+) % 8,3 (+) % 16,7 (+) % 12,5 (+) % 6,3 (+) % 6,3 (+) % 6,3 (+) % 6,3

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

26 15 29 10 22 12 28 13 26 11 25 15 29 15 21 10 31 15 26 15 29 16 30 14 26 14 30 15 25 11 28 14 29 14 27 11 25 10 22 13 27 12 26 15 28 14 29 13 27 15

41 39 34 41 37 40 44 31 46 41 45 44 40 45 36 42 43 38 35 35 39 41 42 42 42

4 1 2 5 7 1 3 2 2 1 5 0 2 1 8 3 -1 1 4 o 1 -1 1 0 1 0 2 -1 -1 2 2 1 1 2 4 1 1 3 8 0 3 3 3 0 1 2 1 2 3 0

5 7 8 5 3 5 3 11 0 4 0 1 1 1 1 3 3 5 4 8 6 3 3 3 3

Tablo 1.2 Karşılaştırmalı veriler tablosu

252

Adaletli, Ölçülü Olmak ve Hakça Davranmak
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

AHLÂKÎ DEĞER

Sınıf:

7

DENEKLER Kız: 14 Erkek:11
(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

TOP. FARK
Toplam Değişme

DENEKLER

KONTROL GRUBU

DENEY GRUBU
31 36 39 35 45 37 37 34 40 43 45 42 40 39 44 43 38 34 38 46 40 44 33 32 42 25 14 22 16 29 16 29 15 31 15 26 13 28 14 26 13 32 16 30 15 30 16 28 16 29 13 30 13 31 16 30 13 28 15 30 14 29 14 29 16 29 13 31 16 27 13 23 11 26 39 38 45 44 46 39 42 39 48 45 46 44 42 43 47 43 43 44 43 45 42 47 40 34 39

SONUÇ (%)

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP

20 11 22 14 27 12 23 12 30 15 25 12 25 12 23 11 27 13 29 14 31 14 27 15 28 12 27 12 29 15 29 14 25 13 22 12 27 11 30 16 27 13 29 15 22 11 23 9 28

5 3 0 2 2 4 6 3 1 0 1 1 3 2 3 2 5 3 1 1 -1 2 1 1 1 1 3 1 2 1 1 -1 3 2 8 2 2 3 -1 0 2 0 2 1 5 2 0 2 -2

8 2 6 9 1 2 5 5 8 2 1 2 2 4 3 0 5 10 5 -1 2 3 7 2 -3

(+) % 16,7 (+) % 4,2 (+) % 12,5 (+) % 18,8 (+) % 2,1 (+) % 4,2 (+) % 10,4 (+) % 10,4 (+) % 16,7 (+) % 4,2 (+) % 2,1 (+) % 4,2 (+) % 4,2 (+) % 8,3 (+) % 6,3 ( )% 0 (+) % 10,4 (+) % 20,1 (+) % 10,4 (-) % 2,1 (+) % 4,2 (+) % 6,3 (+) % 14,6 (+) % 4,2 (-) % 6,3

ÖP

14

13

-1

253

Tablo 2.1. Karşılaştırmalı veriler tablosu
AHLÂKÎ DEĞER Dostluk, komşuluk ve akrabalık ilişkilerine değer vermek
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

Sınıf: 5 FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

DENEKLER Kız: 15 Erkek: 10 TOP. FARK
Toplam Değişme

(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

DENEK
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP

KONTROL GRUBU

DENEY GRUBU
41 35 36 36 35 33 27 31 34 36 33 33 31 36 32 40 43 37 48 43 38 32 31 40 39 27 15 29 16 27 12 29 11 25 12 27 15 24 14 23 9 27 13 28 15 28 13 28 14 25 10 29 15 26 15 31 14 31 16 29 12 30 16 30 16 30 8 27 10 24 13 30 15 30 15 42 45 39 40 37 42 38 32 40 43 41 42 35 44 41 45 47 41 46 46 38 37 27 45 45

SONUÇ (%)
(+) % 2,1

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

30 11 25 10 21 15 28 8 27 8 22 11 18 9 23 8 26 8 27 9 22 11 21 12 23 8 27 9 23 9 32 8 31 12 29 8 32 16 31 12 30 8 28 4 24 7 28 12 30 9

-3 4 4 6 6 -3 1 3 -2 4 5 4 6 5 0 1 1 5 1 6 6 2 7 2 2 2 2 6 3 6 -1 6 0 4 0 4 -2 -2 -1 4 0 0 -1 6 0 6 2 3 0 6

1 (+) % 20,1 10 (+) % 6,3 3 (+) % 8,3 4 (+) % 4,2 2 9 11 1 6 7 (+) % 16,7 8 (+) % 18,8 9 (+) % 4 (+) % 8 (+) % 18,8 9 (+) % 5 4 4 -2 3 0 5 -4 5 6 (+) % (+) % (- ) % (+ ) % ( )% (+) % (- ) % 8,3 8,3 4,2 6,3 0 0,4 8,3 0,4 6,7 8,3 (+) % 18,8 (+) % 22,9 (+) % 2,1 (+) % 12,5 (+) % 14,6

(+) % 10,4 (+) % 2,5

254

Tablo 2.2. Karşılaştırmalı veriler tablosu
AHLÂKÎ DEĞER YARDIMSEVER VE CÖMERT OLMAK
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

Sınıf: 7 FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

DENEKLER Kız: 4 Erkek: 17 TOP. FARK
Toplam Değişme

(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

DENEK 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP

KONTROL GRUBU

DENEY GRUBU 32 12 28 12 30 12 32 12 30 15 30 15 28 11 28 14 30 10 32 12 26 15 31 15 30 15 32 16 28 14 32 16 29 13 23 8 31 14 32 13 24 12 44 40 42 44 45 45 39 42 10 44 41 46 45 48 42 48 42 31 45 45 36

SONUÇ (%)
(+) %

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

32 8 28 9 31 8 22 14 28 8 30 8 32 8 29 8 31 9 32 7 25 9 32 9 29 9 32 6 32 9 31 10 31 9 29 13 32 9 32 7 26 9

40 37 39 36 36 38 40 37 40 39 34 41 38 38 41 41 40 42 41 39 35

0 4 0 3 -1 4 10 -2 2 7 0 7 -2 3 -1 6 -1 1 0 5 1 6 -1 6 1 6 0 10 -4 5 1 6 -2 4 -6 -5 -1 5 0 6 -2 3

8,3 6,3 6,3 12,5 18,8 14,6 2,1

4 3 3 8 9 7 -1 5 0 5 7 5 7 10 1
(+) % (+) % (+) % (+) % ( ) % (+) % (+) % (+) % (+) % (+) % (- ) % (+) % (+) % (+) %

(+) % 10,4

0 10,4 14,6 10,4 14,6 16,7 2,1 14,6 4,2 18,8 8,3

7 2 -11 4 6 1
(+) % 12,5 (+) % (+) % (- ) % (+) %

2,1

255

Tablo 3.1. Karşılaştırmalı veriler tablosu Dürüst ve Güvenilir Olmak
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

AHLÂKÎ DEĞER

Sınıf:

8

DENEKLER Kız: 7 Erkek: 11 TOP. FARK
Toplam Değişme

FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

DENEK 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP

KONTROL GRUBU

DENEY GRUBU 30 14 30 16 32 10 24 12 30 16 30 16 28 16 32 15 31 10 30 14 28 16 28 14 31 15 29 16 28 16 25 11 30 16 27 12 44 46 42 36 46 46 42 47 41 44 44 42 46 45 44 36 46 39

SONUÇ (%)
( ) % 0 (+) % 2,1 (+) % 12,5 (-) % 4,2 ( ) % 0 (+) % 6,3 (-) % 2,1 (-) % 14,6 (+) % 2,1 (+) % 6,3 (+) % 8,3 (+) % 4,2 (+) % 10,4 (+) % 6,3 (-) % 6,3 (+) % 6,3 (+) % 4,2 (-) % 4,2

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

31 13 31 14 21 15 28 10 30 16 29 14 29 14 24 16 31 9 29 12 27 13 28 12 29 12 30 12 29 16 26 7 28 15 29 12

44 45 36 38 46 43 43 40 40 41 40 40 41 42 45 33 44 41

-1 1 -1 2 11 -5 -4 2 0 0 1 2 -1 2 8 -1 0 1 1 2 1 3 0 2 2 3 -1 4 -1 0 -1 4 2 1 -2 0

0 1 6 -2 0 3 -1 7 1 3 4 2 5 3 -1 3 3 -2

256

Tablo 3.2. Karşılaştırmalı veriler tablosu Yardımsever ve Cömert Olmak
KP: Öğrencinin kendine verdiği puan ÖP: Öğretmenin öğrenciye verdiği puan

AHLÂKÎ DEĞER

Sınıf: 6 FARKLAR
Değişme=f(X1-X0) Değişme=f(Y1-Y0)

DENEKLER Kız: 9 Erkek: 11 TOP. FARK
Toplam Değişme

(+) Olumlu (-) Olumsuz ( ) Nötr

DENEK 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP KP ÖP 30 13 28 11 26 15 28 15 30 8 28 10 31 13 26 10 30 12 29 12 27 13 30 11 28 11 27 12 30 9 24 10 27 12 29 8 26 10 29 10 43 39 41 43 38 38 44 36 42 41 40 41 39 39 39 34 39 37 36 39 29 14 29 15 31 16 30 16 31 11 30 14 31 16 28 14 30 14 30 14 31 16 31 14 30 12 30 14 30 11 29 12 31 14 31 12 24 13 29 15 43 44 47 46 42 44 47 42 44 44 47 45 42 44 41 41 45 43 37 44

SONUÇ (%)
( ) % 0 (+) % 10,4 (+) % 12,5 (+) % 6,3 (+) % 8,3 (+) % 12,5 (+) % 6,3 (+) % 12,5 (+) % 4,2 (+) % 6,3 (+) % 14,6 (+) % 8,3 (+) % 6,3 (+) % 10,4 (+) % 4,2 (+) % 14,6 (+) % 12,5 (+) % 12,5 (+) % 2,1 (+) % 10,4

=f(X1-X0)+(Y1-Y0)

-1 1 1 2 5 1 2 1 1 3 2 4 0 3 2 4 0 2 1 2 4 3 1 3 2 1 3 2 0 2 5 2 4 2 2 4 -2 3 0 5

0 5 6 3 4 6 3 6 2 3 7 4 3 5 2 7 6 6 1 5

257

KAYNAKÇA
AKYÜZ, Ali, Yaşayan Kur’an Hazret-i Peygamber, A kitaplar, İstanbul, 2003 ALKAN C., D. Deryakulu ve N. Şimşek, Eğitim Teknolojisine Giriş, Ankara 1995 ARSLANTÜRK, Zeki, Araştırma Metod ve Teknikleri, İFAV Yayınları, İstanbul 1999 AYDIN, Mehmet Zeki, Ailede Çocuğun Ahlâk Eğitimi, DEM Yayınları, İstanbul 2005 AYHAN, Halis, Eğitim Bilimine Giriş, Şule Yayınları, İstanbul 1997 AYHAN, Halis ve M. Diğerleri, Faruk, Din ve Ahlâk Öğretiminde Öğretmen Yeni Yaklaşımlar, DEM Yayınları, İstanbul 2004 BAYRAKTAR, İslâm Eğitiminde Öğrenci Münasebetleri, İFAV yayınları İstanbul 1989 BAYRAKTAR, M. Faruk, Türkiye’de Vaizlik Tarihçesi ve Problemleri, İFAV yayınları İstanbul 1997 BARTH, James L. ve DEMİRTAŞ Abdullah, İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretimi, Milli Eğitimi Geliştirme Projesi Hizmet Öncesi Öğretmen Eğitimi, Ankara 1996 BERKOWİTZ, W. Marvin, The Science of Character Education, http://wwwhoover.stanford.edu/publications/books/fulltext/character/43.pdf BİLECİK, Fahrünnisa ve Diğerleri, Karakter Eğitimi, Kubbealtı

Neşriyatı, İstanbul 2005 BİLGİN, Beyza, SELÇUK Mualla, Din Öğretimi, Gün Yayıncılık, Ankara 2000 BROOKS B. David and Mark E.KANN, What Makes Character Education Programs Work? Educational Leadership, Character Education, Volume 51 Number 3 November 1993

258

BUHÂRÎ, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail, el-Camiu’s-Sahih, IVIII, İstanbul 1981 Büyük Larousse, Sözlük ve Ansiklopedisi, Gelişim Yayınları, İstanbul 1996 ÇAMDİBİ, H. Mahmut, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâli, İFAV Yayınları, İstanbul 1999 ÇAMDİBİ, H. Mahmut, Din Eğitiminin Temel Meseleleri, İFAV Yayınları, İstanbul 1994 CARLSON, R Neil, Psychology The Science of Behevior, Allyn&Bacon, Boston 1993 Character Education Informational Handbook & Guide, Department of Public Instruction, Public Schools of North Carolina 2001 http://www.ncpublicschools.org/docs/charactereducation/handbook/content. pdf CÜCELOĞLU, Doğan, İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1993 DAVİS G., & RİMM S., Education of the gifted and talented, MA: Allyn and Bacon. USA 1998 DED, Değerler Eğitimi Dergisi, Ensar Neşriyat, C.1, say:1 Ocak 2003 DEMİREL, Özcan, Planlamadan Değerlendirmeye Öğretme Sanatı, Pegem A Yayıncılık, Ankara 2003 DEMİREL, Özcan, Kuramdan Uygulamaya Eğitimde Program Geliştirme PEGEM yayıncılık, Ankara 2000 DİKMEN, Hamit, “Hz. Peygamber’de Hoşgörü ve İnsan Sevgisi”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. III, Sayı: 2, s.129–138, Adana 2003 DİLMAÇ, Bülent , İnsanca Değerler Eğitimi, Nobel Yayınları, Ankara, 2002 DÖKMEN, Üstün, İletişim Çatışmaları ve Empati, Sistem Yayıncılık, İstanbul 1994 Ebû NUAYM, Ahmed bin Abdillâh, Hilyetü’l-Evliyâ, I-X, Beyrut 1967

259

Ebû DAVÛD, Süleyman b. Eş’as es- Sicistanî, es-Sünen, I–V, İstanbul 1981 Educational Leadership, David N. Perkins, “The Many Faces of Constructivısm” Novenber1999, 6–11 Educational s.66–69 Educational Leadership, Jacqueline G.Brooks and Martine G. Boks “The Courage ta be Constructivist.” November, 1999 Educational Leadership, Hooloway John H. “Caution Constructivism Ahead” s. 85 November, 1999 Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, Milli eğitim üç aylık, Yaz 2005, Yıl 33, sayı:167 EL-MÜTTAKÎ, Ali, Kenzü’l-Ummâl, I-XVI, Beyrut 1985 EL-ASKALÂNÎ, İbn Hacer, El-İsâbe fı Temyizi's-Sahabe, I-IV, Mısır 1939 ERDEM, Hüsamettin, Son Devir Osmanlı Düşüncesinde Ahlâk, DEM Yayınları, İstanbul 2006 ERDEN, Münire ve AKMAN, Yasemin, Gelişim Öğrenme – Öğretme, Arkadaş Yayınları, Ankara 1998 GORDON, Thomas, Etkili Öğretmenlik Eğitimi, YAPA Yayınları, İstanbul 1993 GOUGH, W. Russell, Karakteriniz Kaderinizdir, çev. Gökhan Sezgi, HYB Yayıncılık, Ankara 2002, HEYSEMÎ, Hâfız Nûreddîn Ali bin Ebî Bekir, Menbau’l-Fevâid, I-X, Beyrut 1988 HÖKELEKLİ, Hayati, “Hz. Peygamber’in Çocuk ve Gençlere Yaklaşımı”, Hz. Muhammed ve Gençlik, Diyanet Yayınları, Ankara1995. İbn-i ESÎR, Üsdü’l-Gâbe, I-VII, Kâhire 1970 İbn HANBEL, Ahmed b. Hanbel, Müsned-i Ahmed ibn Hanbel, I-VI, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981 Mecmau’z-Zevâid ve Leadership, John Abbott and Terence Ryan, “Consstructing Knowledge, Reconstructing Schooling” November, 1999;

260

İbn HİŞAM, es-Sîretü’n-Nebeviyye, I-II Beyrut 1937 İbn MÂCE, Ebû Abdillah Muhammed Abdullah İbn Müslim, İbn Kuteybe, Sünen-ü İbn Mâce, I-II, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981 KASTALLÂNÎ, Ebu’l-Abbâs Ahmed bin Muhammed, el-Mevâhibü’lLedünniye Tercemesi, I-II, (Trc. Şâir Sadl Abdülbâki. Turgut Ulusoy, İstanbul 1984) KAĞITÇIBAŞI, Çiğdem, İnsan Aile ve Kültür, Remzi Kitabevi, İstanbul 1996 KAĞITÇIBAŞI, Çiğdem, İnsan ve İnsanlar, BETA Yayınları, İstanbul 1983 KARABABA, Z. Canan, “İngilizce Anadili Ders Kitaplarının İncelenmesi ve Karşılaştırılması” Milli eğitim Üç aylık Eğitim ve Sosyal Bilimler Dergisi, YAZ 2005, YIL 33, SAYI:167 KAYA, Mevlüt, Din Eğitiminde İletişim ve Dini Tutum, Etüt Yayınları, Samsun 1998 KAYMAKCAN, Recep, UYANIK, Mevlüt, Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlâk, DEM Yayınları, İstanbul 2007 KAYMAKCAN, Recep, “Türkiye’de Din Eğitiminde Çoğulculuk ve

Yapılandırmacılık: Yeni Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Programı Bağlamında Bir Değerlendirme” Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, Ocak 2007 KERSCHENSTEİNER, G, Karakter Kavramı ve Terbiyesi, Trc. H. Fikret Kanad, Ankara 1977 KULAKSIZOĞLU, Adnan, Ergenlik Psikolojisi, Remzi Kitabevi, İstanbul 1999 KÖYLÜ, Mustafa, Küresel Ahlâk Eğitimi, DEM Yayınları, İstanbul 2006 KÜKEN, A. Gülnihal, Felsefe Açısından Eğitim, Platon, J.J. Rousseau, B. Russel, Alfa Yayınları, İstanbul 1996 LİCONA, Thomas, The Teachers Role in Character Education, Journal of Education, BOSTON UNIVERSITY 1997 LICKONA, Thomas, Eleven Principle of Character Education, Journal of Moral Education, http://www.character.org/principles/ (20 Ekim 2004)

261

MENGÜŞOĞLU, Takiyyettin, Felsefî Antropoloji, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1971 MİRAS, Kâmil, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi, 1–8, Ankara 1972 Müslim, Ebû Hüseyin Müslim b. Haccâc, el-Camiu’s-Sahih, I-III, İstanbul 1981 NESAÎ, Abdurrahman b. Şuayb, es-Sünen, I-VIII, Çağrı Yayınları İstanbul 1981 OĞUZ Orhan, OKTAY Ayla, AYHAN Halis, 21. Yüzyılda Eğitim ve Türk Eğitim Sistemi, SEDAR Yayıncılık, İstanbul 2001 ORAL, Günseli, Yine Yazı Yazıyoruz, PegemA Yayıncılık, Ankara 2003 ÖCAL, Mustafa, “Çocuk Terbiyesi ve Peygamberimizin Eğitim Metodu” Diyanet Dergisi Peygamberimiz Özel Sayısı, c. XXV, Sayı: 4, Ankara 1989 ÖCAL, Mustafa, “Hz. Muhammed’in Çocuk Eğitimindeki Metodu”, Hz. Muhammed ve Gençlik, Diyanet Yayınları, Ankara1995 Öğrenci Merkezli Eğitim Uygulama Modeli, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Eğitimi Araştırma ve geliştirme Dairesi Başkanlığı, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 2004 ÖZBEK, Abdullah, Bir Eğitimci Olarak Hz. Muhammed, Esra Yayınları, Konya 1991 ÖZTÜRK, Şafak, Eğitimde Yaratıcı Düşünme, On Dokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, yıl 2004, sayı 18 ROUSSEAU, Emil, Trc. Ali Rıza, Meşher Emile Yahut Terbiye III. Kitap, Meşher Matbası, İzmir 1931 SAĞLAM, İsmail, “Hz. Peygamber’in Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususlar”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. XI, Sayı 2, Bursa 2002 SELÇUK, Ziya, Eğitim Psikolojisi, Pegem Ankara 1997 SENEMOĞLU, Nuray, Gelişim Öğrenme ve Öğretim, Ertem Matbaacılık, Ankara 1997 SÖNMEZ, Veysel, Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabı, Anı Yayıncılık, Ankara 2005

262

ŞEMİN, Refia, Çocukta Ahlâkî Edebiyat Fakültesi, İstanbul 1954

Davranış ve Ahlâkî

Hüküm, İ.Ü.

ŞEMİN, Refia, Karekter Formasyonu, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi, İstanbul 1968 TABERÎ, Ebû Câfer Muhammed bin Cerîr, Târih, I-XI, Mısır ts. T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersi, (4. 5. 6. 7. 8. SINIFLAR) Öğretim Programı ve Kılavuzu Ankara 2006 TİRMİZÎ, Muhammed İbn. İsâ bin Sevre, Sünenü-t Tirmizî, I-V, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981 TİTİZ Osman, Yeni Öğretim Sistemi, Zambak Yayınları, İstanbul 2005 Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, ,Milliyet, İstanbul 1992 VÂKIDÎ, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer, Megâzî, I-III, Beyrut, 1989 YAKUBî, Ahmed bin Ebî Ya’kûb bin Câfer, Târîhü’l-Ya’kûbî, I-II, Beyrut 1992 YANPINAR Tuğba ve YILDIRIM Soner, Öğretim Teknolojileri ve Materyal Geliştirme, Arı Yayıncılık, Ankara 1999 YÖRÜKOĞLU, Atalay, Değişen Toplumda Aile ve Çocuk, Aydın Kitabevi, Ankara, 1983 http://www.egitim.aku.edu.tr/yapilandirma.doc. (19 Ocak 2007) Hasan H. Şaşan, “Yapılandırmacı Öğrenme” http://www.funderstanding.com/constructivism.cfm 2006) http://www.teachingvalues.com/principlesummary.html Şubat 2005) http://www3.telus.net/linguisticsissues/constructivist.html (11 Mart 2007) (18 (05 Ekim

263

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful