De oudste sporen van het strafrecht Strafrechtsgeschiedenis: bronnen Materiële sporen Rechtsarcheologie = aan de hand van materiële relicten

/ objecten uit het verleden de geschiedenis van het strafrecht proberen te beschrijven.  Gerechtsgebouwen Gravensteen (14E – 18E): gerechtsgebouw, belangrijkste justitieplaats van Vlaanderen  Graaflijke justitieraad  vergeetput, tortuurkamer Koophandelsplein (19E)  tempel, zittingzaal zoals in de kerk (altaar) Recht stond boven de gewone mens Opgeëistenlaan (eind 20E) Veel glas  “ Hier wordt recht bedeeld, kom gerust eens kijken.”  reactie op het gesloten karakter van het recht Het gebouw geeft de sfeer weer waarin recht bedeeld wordt.  Schandpalen  wapenschild van de heer van dat dorp  zei wie de baas was in het dorp  mensen vastketenen om zich belachelijk te maken  ten schande stellen toen was dit de goede manier van straffen, nu is het niet meer aanvaard.  Zwaarden

Rechtsiconografie = afbeeldingen waarop recht wordt afgebeeld  Heraldiek = wapenkunde, regels waaraan wapenschilden van adellijke families moeten voldoen.  Portretten Hoe zagen de grote geleerden uit het verleden eruit?  Leerboeken Boek over het gewoonterecht in Doornik  Justice à un pilier “ Justitierecht met één zuil”  schandstraf Justice à deux piliers “Justitierecht met twee zuilen”  galg (1 mens ophangen)

1

Justice à trois piliers “Justitierecht met drie zuilen”  meerdere mensen (bendes) ophangen / vervolgen

 Hoe justitiemacht uitbeelden? Heren in het gewoonte recht hadden niet allemaal evenveel macht. De ene had meer macht dan de andere  Gerechtigheidstaferelen Het is een kunstwerk (schilderijen, beeldhouwwerken, tapijten) in opdracht van een rechtbank, om uit te hangen in de rechtbank. Het zijn voorbeelden van goede/slechte rechtspraak. vb. Het oordeel van Cambyses

 Groeningenmuseum Brugge  schilderij van Gerard David (15E)  bestaat uit 2 panelen  verhaal van voor Christus, maar geschilderd in setting van de 15E Het stelt een rechterlijk oordeel voor. Cambyses is een Babylonische koning. Hij heeft als koning het recht om rechters aan te stellen. Deze rechter is een slechte rechter, hij heeft zich laten omkopen. Hij moet veroordeeld worden  levend villen. Zijn zoon wordt rechter. Hij zit op de rechterstoel, die overtrokken is met leder.  Hij zit op het vel van zijn vader. Het heeft als functie de rechter te vermanen, de rechters op hun plichten te wijzen, een moraliserend voorbeeld te geven. Wij hebben deze straf nooit toegepast in de Nederlanden. De straf heeft bestaan in het Midden- en Verre Oosten. Belangrijkste gerechtigheidstafereel dat in iedere rechtbank in het ancien regime hing in de Nederlanden: het laatste oordeel (= een verhaal uit de bijbel waarbij gezegd wordt dat op je laatste dag van de wereld alle doden zullen opstaan uit de dood). Links (rechts van God): de hemel, de goede mensen gaan naar de hemel Rechts (links van God): slechte mensen gaan naar de hel Spreek goed recht, er komt een dag dat er over jou zal geoordeeld worden.

2

Geschreven bronnen Onderscheid tussen formele rechtsbronnen en toepassingen daarop. Formele rechtsbronnen: in welke vorm ontstaat het recht? Waar komt ons recht vandaan? Het recht  de regels moeten in bepaalde vorm ontstaan, een jurist zoekt zijn kennis van het recht in de formele rechtsbron om vorm aan te duiden waarin recht ontstaat Wetgeving De meeste regels komen tot ons in de vorm van een wet. De overheid zegt: “Dit moeten we voortaan doen”. Als je een wet vindt, ben je niet altijd zeker dat hij wel werd toegepast. Het is niet omdat het ergens staat of zo verteld wordt dat het zo is. vb. Strafrecht in België in 1960 “Hij die iemand anders vermoordt, krijgt de doodstraf (onthoofding).” MAAR: de laatste onthoofding vond plaats in 1918. Rechtspraak = rechters die oordelen in concrete geschillen. Eeuwen lang werd er recht gesproken maar niet geschreven. Verhalende bronnen: er werd recht gesproken in de 12E in Brugge, maar er zijn geen sporen. Het hele proces was toen mondeling. Er is nu nog altijd veel dat gezegd wordt in strafzaken maar nergens op papier staat. Rechtsleer Alles wat er maar geschreven wordt over het recht. Geschreven bronnen zijn ook niet altijd betrouwbaar! Wat is de reden van het schrijven? - “Ik weet goed hoe het is, ik wil ook dat mijn kinderen dit weten.” - “Moet je eens zien hoe slecht ons systeem is!” (alleen slechte dingen beschrijven) - “Moet je eens zien hoe goed ons systeem is!” (alleen goede dingen beschrijven) Rechtstoepassingen in contracten e.a. We weten veel over de dagelijkse leefwereld van mensen in de 16E-17E (hoe huizen eruit zagen, welk meubilair er stond, hoe rijk de mensen waren). We weten dit omdat er geprocedeerd werd over de erfenis en de eerste stap was dan het beschrijven van de erfenis. Van het strafrecht werd er echter niets opgeschreven. Het werd beleefd, daarna was het gedaan. Soms een uitzondering In Veurne (westhoek), in een landhuis op de grote markt is een vonnis bewaard. Deze man moest als straf zijn hand laten afhakken op de markt maar hij was rijk genoeg om zijn straf af te kopen. In plaats van zijn hand af te laten hakken, heeft hij een bronzen hand laten maken. Dit werd omhoog gehangen op de markt met het vonnis erop, om mensen af te schrikken.

De oudste bronnen De oudste bronnen vind je niet bij ons, maar wel bij de culturen rond de Middellandse Zee. 3

Wel aandacht voor “publiekrecht” De vorst is bekommerd over de organisatie van de staat. 4 . Legitimatie van recht en macht Diegene die macht heeft. maar ook verhalende bronnen. “wetten”? “wetboeken”? In Susa in Iran vond men een steen waar iets opgeschreven stond. Het zijn de juridische normen van de codex Hammoerabi (?) Hij staat nu in het Louvre. We aanvaarden macht omdat die macht zich weet te legitimeren.    Hiërogliefen (Egypte) Spijkerschrift (Mesopotamië) Brahmi & Kharosti (Indië) We vinden deze sporen in de vruchtbare halve maan.Middellandse Zee: bakermat van onze West-Europese cultuur 3 x R (basis van onze Westerse cultuur)  Religie (Jeruzalem)  Ratio (Athene)  Recht (Rome) Hier zijn de eerste grote stedelijke culturen ontstaan. Redactie? Toepassing? Gevaar voor hineininterpretierung = met hedendaagse maatstaven het verleden proberen te begrijpen. Het gaat meestal over de verhouding tussen de burgers en de staat. Er zijn weinig regels over de verhouding tussen burgers onderling. Hier was een takenverdeling. legt regels op. dit is een risico. wij nog niet). hij rekent erop dat zijn gezag erkend wordt. Waarom? Schriftstelsels (i. Oudste juridische sporen Rechtsteksten Wanneer? Er zijn “wetboeken” bewaard van ± 2000 voor Christus. indirecte bronnen voor onze streken) en steden Er zijn teksten bewaard (zij konden al schrijven.t.t. Hier zijn mensen zich voor het eerst gaan bezig houden met het recht. Die persoon rekent erop dat die rechtsregels aanvaard zullen worden door de mensen.

Wanneer? 18E voor Christus. Wat? Het is een steen. De tekst die erop staat is in spijkerschrift. een zuil die vandaag in het Louvre staat. We aanvaarden iets omdat het van iemand komt met charisma.” Rationele legitimatie “We aanvaarden de macht omdat die macht zich weet rationeel te legitimeren.” Het recht is dus eigenlijk een kind van het geloof. een groot rechter van hemel en aarde. Inhoud? De regels gaan over hoe mensen zich moeten verhouden in de maatschappij. Wie? Hammoerabi.  Het recht van de goden Belangrijkste: Codex Hammoerabi Er is wel al recht. Het recht wordt gelegitimeerd door de godsdienst. de koning. Diegene die zit is nog veel groter.999…% van ons recht rationeel gelegitimeerd. staat voor een troon waarop iemand anders zit. Hij is ongeveer 2 meter hoog. blijven we ze herkennen. wijsgeren. dicteert de wet aan Hammoerabi.” “Aangezien we die macht altijd herkend hebben. 5 . maar er is nog geen rechtswetenschap  ze aanvaarden het recht nog niet omdat het rationeel is maar omdat het een kind van God is en omdat het geopenbaard is. Wetboek? Wetboek zoals we dat vandaag kennen is voor een bepaalde tak van het recht een systematisch en formeel exhaustief geheel van alle wetten van die tak van het recht. “U moet deze regels naleven omdat God het gezegd heeft. geen rechtswetenschap WEL: openbaring. Systematisch  er zit een systeem. Wat mogen ze wel doen en wat niet?  geen religieuze regels! Legitimatie? Charismatische legitimatie.  Traditionele legitimatie “We hebben het altijd zo gedaan en we blijven het zo doen.” Vandaag: 99. Samas (de zonnegod). een orde in.NIET de rede. traditie Er zijn 3 kanalen van legitimatie (Weber):  Charismatische legitimatie Het gaat uit van iemand met een bepaalde uitstraling.

dus het kan niet inhoudelijk (materieel) exhaustief zijn. Ze konden nog niet schrijven. dan zal de metselaar worden omgebracht. en als het huis instort. dan zal de metselaar de eigenaar een gelijkwaardige slaaf bezorgen. Hij beschreef dus een situatie met Latijnse zinnen en woorden. de wetboeken zouden te dik worden. Tacitus schrijft „Germania‟ over hoe de Germanen samenleven. 18E voor Christus: een stap vooruit. Standenmaatschappij: Overal is ongelijkheid. Het probleem met de codex Hammoerabi is dat hij 282 artikels telt en niet systematisch is. maar voor de rest weten we daar zeer weinig van. 6 .  Evenveel onrecht als jij de andere hebt aangedaan wordt jou aangedaan. We hebben geen eigen Germaanse optekening. maar dat is compleet gewoonterecht. Formeel  er moeten voldoende principes inzitten om problemen op te lossen. volledig. alles staat in de wet. het is een volledige regeling. Alles staat door elkaar  men kan dus niet spreken van een wetboek Enkele citaten Strafrecht: talioprincipe: oog om oog. … (beperking eigenrichting):    Als een kind zijn vader geslagen heeft.   Als een metselaar een huis voor iemand gebouwd heeft. die de dood vindt door de instorting. Het Germaans strafrecht Rechtstreekse Romeinse invloed? De oudste juridische bronnen in onze regio „Rechtsleer‟ Julius Caesar beschrijft hoe hier aan recht wordt gedaan. zal men zijn hand afhakken bij de pols. Je moet kunnen interpreteren. zal men hem ook een oog uitsteken. Als iemand een vrij man een oog uitgestoken heeft. Van nature uit zijn we ongelijk. en als de eigenaar van het huis daarbij gedood wordt.Formeel exhaustief: exhaustief  uitputtend. Tacitus zelf sprak zelf geen Germaans. De Franken hebben een eigen rechtssysteem. ze hebben nog geen schrift. MAAR allochtonen mogen niet stemmen. begin van het beperking van eigenrichting. en als hij zijn werk niet verstevigd heeft. zal men hem eveneens een been breken. Als iemand een been gebroken heeft van een vrij man. Nu: alle Belgen zijn gelijk voor de wet. „Wetgeving‟ De Franken (één van de vele stammen die in onze regio leven) Later zullen hier Frankrijk & Frankfurt uit evolueren. Indien het een slaaf van de eigenaar van het huis is. Elke maatschappij kent ongelijkheid.

maar de paus niet. Er is in het noorden begonnen met aanvallen. Romeinen vinden dat we in hun rijk mogen leven. De kerk organiseert zich zoals een keizerrijk. In dit geval: het opnemen van Romeins Recht in het eigen recht. Salica = Salische Franken (aan de kusten) BEPERKTE „romanisering‟ van onze gebieden Het West-Romeinse rijk is nog niet gevallen (laatste keizer die in Rome zit wordt verdreven). Het is vooral een indirecte legal transplant (= receptie). majesteitschennis  kerk: ketterij (goddelijke majesteitschennis)  doodstraf Het Romeinse rijk valt. Bureaucratische administratie De administratie van ambtenaren valt weg. geen groot rijk. Wij zitten daar 1500 kilometer vandaan. ook wel het verwetenschappelijken van ons recht. We moeten dit met een korreltje zout nemen! Lex Salica: oudste optekening voor onze regio Lex = wet (Latijn). Romeinen dwingen hun rechtssysteem niet op. Christendom = staatsgodsdienst (ketterij = majesteitschennis) Iedereen moet christen zijn. Staat als magistratuur Cultuurcocktail (Griekse denken – Romeinse recht – Byzantijns charisma) De cultuur gaat een stap achteruit. de Romeinse keizer maakt wetten. ze respecteren het vreemde recht. Universalisme In het rijk van de Romeinen was er één centrum.     7 . In de 12E vindt er romanisering plaats van ons recht. Hij blijft zich wel spiegelen aan de Romeinse keizer. Het duurt lang voor ze in Rome zelf zijn. zij zijn baas maar wij zijn bevoorrechte partners. en Romeins recht) tekenen het Germaanse gewoonterecht op. Bij de Germanen is het rijk verbrokkeld. Vanaf het einde van de 4E is de kerk de bevoorrechte partner van de keizer. één hoofd) Bij de Germanen zijn er meerdere kleinere gebieden. Bij ons: Napoleon Indirecte legal transplant: vreemde elementen worden vrijwillig in het recht opgenomen. Directe legal transplant: vreemde heerser komt vreemd recht opdringen. Ook de idee dat ze een functie uitoefenen in naam van het rijk valt weg.  Het verplanten/verplaatsen van een juridische regel uit een rechtssysteem naar een ander. vb. Hospitalitasgedachte: Er is een gastvrijheid ten aanzien van vreemde volkeren.De Romeinen en geleerden (taal (Latijn). De „val‟ van het (West-)Romeinse rijk (476): door nalatigheid verdwijnen:   Centralisme (één rijk. Elke koning is baas in zijn eigen gebied. De kerk gaat zich organiseren naar het voordeel van de keizer.

Maar in realiteit: de sterke militaire leiders van de Germanen wilden even machtig zijn als de Romeinse keizer. Germaans gewoonterecht Indringers en autochtonen: een duale rechtsorde Men schrijft het gewoonterecht op omdat in het Romeinse recht wetten waren. De kerk kon hen daarbij helpen. Verhaal dat de kerk vertelt over de kerstening: de kerk bracht een blije boodschap die de mensen overtuigde. Portugal. terwijl gewoonterecht overgeleverd wordt van vader op zoon. Alle bibliotheken zijn verdwenen. 8 . De kerstening is dus eigenlijk een alliantie. Overal in Europa wordt het gewoonterecht opgeschreven.BLIJFT: de Kerk Eigen hiërarchische structuur bisdommen = Romaanse civitates organisatie van een concilie = organisatie van de Romaanse senaat Ecclesia vivit lege romana = “De kerk leeft zoals het Romeinse recht” Eigen rechtbanken Officialiteiten Eigen recht Canoniek recht (aangepast aan de noden van de kerk) Drager van TAAL (Latijn) CULTUUR (schrift) Als je wilt studeren. een akkoord tussen de wereldlijke machthebbers en de kerk. en we weten niet goed wat de precieze betekenis daarvan is. ze hadden de kennis nodig. Het is beter dat we geschreven teksten hebben. Bij ons: Lex Salica = gewoonterecht van de samenspraak Meer naar het Zuiden: Spanje. behalve in de kloosters zijn er nog bibliotheken. Actieve propaganda: de “kerstening” Kerstening = nog niet gedoopte volkeren. Houder van gronden en (dus) machten De kerk speelt een belangrijke rol. Zuid-Frankrijk: Altijd 2 soorten recht  Leges Romanuru: recht van de oorspronkelijke bevolking die veel langer onder Romeinse invloed is geweest en dus meer Romeinse recht toepast. nog niet tot de katholieke kerk bekeerde volkeren bekeren zich tot de christelijke godsdienst. die veel duidelijker waren. moet je dat doen in een kerkelijke school. De steden ontstaan rond de kerken.  Leges Barbaruru: recht van de Germaanse bevolking die uit het Noorden komt.

Is dit “publiek strafrecht”? Is geen “grondwet”. het is meegekregen van onze (voor)ouders. Het is niet gemaakt.Op 1 plaats leven 2 soorten groepen met elk hun eigen recht: geromaniseerde burgers en Germanen. Tarieven wijzen erop dat dit meer privaatrecht is dan publiekrecht. Omdat de publieke orde geschonden is. We mogen de teksten van toen niet lezen met de begrippen van nu. Hoe zuidelijker. Het is ook geen wetboek want het zijn geen wetten die erin staat. Er staan verschillende soorten regels in maar het meeste gaat over strafrecht. De hele geschiedenis van het strafrecht is eigenlijk een evolutie waarbij we van privaat strafrecht (mensen rekenen onder mekaar af) evolueren naar publiek strafrecht (de overheid komt tussen). 9 . hoe later “territorialisering” Leidt tot optekenen van GEWOONTE “Lex” “Ewa” Ewa  eeuwig Gewoonterecht  recht waarvan we de indruk hebben dat het al eeuwig meegaat. laat de Lex Salica optekenen. noch een “wetboek” Het is geen grondwet want er staat niets in over de staatsstructuur of de fundamentele rechten. Het is een soort tarievenboek. welke zijn de procedures die gevolg moeten worden? Vandaag is de strafrechtsprocedure een publieke procedure omdat de eis wordt ingesteld door het openbaar ministerie. Clovis . Gebruikte niet de (hedendaagse / wetenschappelijke) terminologie “fiscus” = privaat koninklijk domein (HEEFT NIETS MET BELASTINGEN TE MAKEN) “publicus” = vorstelijk (persoonlijk) Strafrecht is niet publiek Strafrecht is inhoudelijk absoluut geen publiek strafrecht. Nu hebben we nog Germaans strafrecht in het private strafrecht.die de Salische Franken leidt. het is overgeleverd gewoonterecht en het is niet formeel exhaustief. Strafrecht bij de Franken Lex Salica: tarievenboek voor misdrijven Clovis liet zich rond 500 dopen (kerstening) met de bedoeling een machtige leider te worden.  Formeel luik: de vorm.

Vandaar ook de volksverhalen over opgevlogen mensen die blijven ronddwalen en een dreiging vormt. Diegene die een nadeel heeft geleden beschuldigt de andere. dan moet je 2 geiten en een koe als vergoeding geven. Dit doden brengt nieuwe kracht. Latere fase: kracht voor kracht: afkoop van de vete Als er een concreet geschil is komt de clan samen. Diegene die wil dat de andere veroordeeld wordt moet zelf in actie schieten. zal die familie iemand dood doen in de familie van de dader. niet statelijke) orde vraagt om herstel Als je iemand doodt in een andere familie. Verstoring van die (familiale. De idee bestond dat er goede en kwade krachten waren in de maatschappij. Die vergoeding bestaat uit 2 delen: o “faidus” belangrijker dan “fredus” faidus: vergoeding die familie van de dader moet betalen aan familie van het slachtoffer. welke zijn de misdrijven en welke zijn de straffen? Wanneer je iemand hebt geslagen tot bloedens toe.Het is de overheid die gaat vervolgen. Men probeert terug naar een kosmisch evenwicht te komen. Wij zouden dit een schadevergoeding aan de burgerlijke partij noemen. Men denkt zelfs dat als je die gedode niet verenigd dat hij je zal blijven achtervolgen. Materieel luik: de inhoud. Die krachten dwaalden als demonen rond in de maatschappij. De procedure wordt door het slachtoffer of zijn haar/familie gestart.” De staat is nog ver weg. anders ben je een eerloze waar men niet naar opkijkt. Later zal men dit vervangen door dieren of een stuk grond als vergoeding te geven. Je moet opkomen voor je rechten. we zullen dit betaald zetten.  familie tegen familie als er iets gebeurt. Herstel van de magische orde Eerste fase: bloed voor bloed: de bloedvete Als er iemand vermoordt wordt in de ene familile. Wat is de beste vergoeding? 10 . moet je een kind van jouw familie aan de andere familie te geven om de krachten te herstellen. Bij de Germanen: accusatoir systeem. De familie waartoe iemand behoort is drager van die krachten. “uw clan heeft iets aan mijn clan gedaan. fredus: een stuk dat je moet betalen aan boete aan de overheid o Eerder schadevergoeding dan boete! Hoe te verklaren? Samenleving van de Germanen beheerst door een „demonisch-magisch‟ wereldconcept. er is geen individueel strafrecht. het kan evengoed een onschuldige zijn die vermoord wordt! Als je dit niet doet is dat een teken van zwakte.

ben je schuldig. maar wel vee. ben je onschuldig. Middeleeuws strafrecht Bronnen van het strafrecht De vijf formele bronnen kunnen we hier niet gebruiken. zal het zuivere water je opnemen. ben je onschuldig. ben je schuldig. en het is dus ook de gemeenschap die reactie geeft. MAAR ze getuigen over hoe het recht in elkaar zit. Blijft steeds: gevolgaansprakelijkheid De intentie (met opzet of niet) doet er niet toe. Irrationele bewijzen: godsbewijzen. Die vergadering noemt men het “ding”. Heetwaterproef: men moet een hand in kokend water steken en ondertussen de eed uitspreken dat men onschuldig is. Je kan ook de eed zweren dat je onschuldig bent. Je gaat op God een beroep doen om de schuld of de onschuld te bewijzen. Water zuivert. Dit is hedendaags en bestond toen nog niet. Een ding is dus eigenlijk een vergadering van de gemeenschap. als je zuiver (onschuldig) bent. je moet eedhelpers hebben. Als de wonde ontsteekt. Als de brandwonden na 3 dagen goed aan het genezen zijn. 11 . Als je onder gaat.Er wordt nog geen geld gegeven. Het zijn meestal oudere mensen omdat die ervaring hadden en wisten hoe er werd gestraft. niet over de feiten. gebruikersvoorwerpen en zelfs personen. Vaak wordt dit bevestigd door een eed. en op basis van dat gevolg word je gestraft. wapens. Orakeltakjes: men gooit de takjes omhoog en hoe de takjes vallen bepaald of je schuldig bent. Germaans bewijsrecht in strafzaken Principe: één partij toegelaten tot het bewijs De ene partij moest naar de rechtbank stappen en daarbij alles bewijzen. Koudwaterproef: men bindt de verdachte met handen en voeten samen en gooit hem in het water. Klacht met een dode man: het lijk meenemen naar de rechtbank. Gloeiend ijzer: men moet een gloeiend ijzer vastnemen en terwijl de eed uitspreken dat men onschuldig is. Er doet zich een gevolg voor. Als de brandwonden na 3 dagen goed aan het genezen zijn. Het is de gemeenschap die geleden heeft. ben je schuldig. De schade is er en die moet hersteld worden. Ongeschreven De gewoonte Bewijs:   Precedent = het is al eens gebeurd Turbe = gerechtelijke bewijsmiddel waarbij 10 getuigen worden opgeroepen. Als je boven blijft drijven. ben je onschuldig. Als de wonde ontsteekt. Iedereen moet zeggen dat hij onschuldig is. Je kan dit niet alleen doen.

 Vorstelijke rechter: hij heeft de vorstelijke autoriteit. … Geschreven Het meeste recht is ongeschreven. De eerste afspraken gingen over handel. (bv. We weten echter niet veel over de toepassing van deze geschreven bronnen. Als er iemand opgehangen wordt. dan kan je ook de bescherming van die regels ook niet inroepen. verhalen. Men geeft het dus door via moraal. Er staat in het vonnis dat bepaalde feiten inbreuken zijn op bepaalde keuren. Een misdadiger wordt beschouwd als een misdadiger van de gemeenschap. keuze. Stedelijke en andere keuren Het is een andere naam voor stadsrecht. Je kan het niet opschrijven. Ze kiezen het recht dat ze samen willen naleven. in de stad  stadskeuren). Op de inbreuken staan eerder geringe straffen omdat ze er zelf aan onderworpen worden. Een typische straf is de verbanning 12 . Dit is een descending theory of power  de koning wil alsmaar meer macht. Dit is nieuw voor de 11E. De rechters zeggen nooit hoe ze tot een uitspraak komen. besprenkelen ze het touw eerst met wijwater en is er een priester aanwezig. Ze voelen zich gebonden aan het (gewoonte)recht. Als je je niet aan de afspraken houdt. Als de meerderheid beslist heeft. religie. Het komt van willekeur. we willen passief samenleven en daarom maken we afspraken. maar ook aan de keuren. het is een rechtsgevoel. er ontstaan steden en dus zijn de inwoners (poorters) vrij in hun stad. maar doorheen de middeleeuwen duiken er steeds meer geschreven bronnen op. Er zijn wetten met zeer zware straffen omdat ze moeten afschrikken. De koning wil zijn macht tonen.  Vredeloosheid We straffen omdat we vrede gesloten hebben met elkaar. is dat zo. Dit is een ascending theory of power  mensen streven naar alsmaar meer macht en dit zie je zeer duidelijk in de middeleeuwse stad. … Het gewoonterecht moet doorgegeven worden. Het betekent het gekozen recht. ze motiveren hun uitspraak niet. Late middeleeuwen: geleerd recht In de late middeleeuwen (12E) is er geleerd recht: Romeins recht en canoniek (kerkelijk) recht. Ze bepalen zelf hun rechten en plichten  Judicium parium principe = in de stad oordelen poorters over poorters en priesters oordelen over priesters.  Oordeel van gelijken: burgers motiveren niet omdat men dan weet wie voor en wie tegen is. religie. kiezen.De moraal. verhalen (Reinaart de Vos). Grondslagen van het middeleeuws strafrecht  Germaans idee Godenoffer (magisch-demonisch wereldbeeld) De terechtstellingen zijn als rituelen. hij moet niet motiveren. Vorstelijke wetten De vorst bouwt vanaf de 12E-13E een soevereine staat uit.

( tijdelijk) Op zondag mag er niet gevochten worden. vrouwen. Ook hier wordt er steeds uitgebreid  tegen bepaalde mensen mag je geen geweld gebruiken (kinderen. We gaan strenge straffen zetten op de regels die worden uitgevaardigd. en die richten daarmee een hospitaal op.  De wraak Dit blijft een grondslag van het strafrecht en heeft vooral te maken met passie. Het godsbestand: gedurende een tijdje wordt er niet gevochten. dit is nog steeds een kale plaats.  vorstelijke ordonanties = descending theory of power We straffen omdat we de mensen willen afschrikken. iedereen mag zijn mening zeggen. De godsvrede Je mag nooit geweld gebruiken op bepaalde plaatsen (territoriaal). ze moeten onderhandelen om de schade te vergoeden. De familie betaalt een schadevergoeding aan de familie Alijn. We willen naar de toekomst iedereen duidelijk maken dat bepaald gedrag niet getolereerd wordt. handelaren. De familie Rijm is verbannen uit de stad en hun huis werd afgebroken. De kerk heeft zelf geen leger.  De publieke actie van de vorst De vorst streeft naar soevereinitiet. 13 . een geweldmonopolie installeren. Er begint een godsvrede beweging in Zuid-Frankrijk. Dit wordt altijd uitgebreid. priesters … = personele toepassing) De wereldlijke vorst zal dit voorbeeld overnemen.  De godsvrede (± 1000) Het grote rijk van Karel de grote valt uit elkaar. Er mag niet meer gevochten worden. want dan moet men naar de kerk gaan. andere hebben minder te zeggen). Eigenlijk is dit een soort van geweldmonopolie. ondanks het feit de kerk de vredesboodschap brengt. omdat we een voorbeeld willen stellen. De hele familie moest vaak betalen. de beste straf is dus bijvoorbeeld op bedevaart gaan om terug een goede mens te worden. Bv. De familie Rijm doodt 2 broers van de familie Alijn. Herstel van het onrecht Het is een Germaans idee die in de middeleeuwen is blijven bestaan. De schadevergoeding werd dan over de andere familie verdeeld. wapens … dus ze kunnen het niet afdwingen. families Rijm & Alijn in Gent Deze 2 families hebben ruzie met elkaar. Schandstraffen dienen om te kleineren. (Ik wil zoveel mogelijk te zeggen hebben. politie. Men mag alleen vechten als de kerk het zegt.  Boete-idee canoniek recht Een individu heeft eigenlijk een zonde begaan tegen God. en er is overal oorlog. maar sterft uit in de 15E – begin 16E  faidus & fredus uit Lex Salica Vooral in familiale vetes: familiale weergeld dat betaald wordt om andere familie te vergoeden.

Dankzij de kerk kan de staat zich uitbouwen. Door een ander geloof te hebben misken je de goddelijke majesteit. Enkele bijzondere misdrijven  Ketterij Zeker zo oud als er wetteksten zijn gevonden. Als men een huis in brand stak sloot men deze persoon op in een huis en stak het in brand.  Verbanning We willen je niet meer bij ons. dus moest ook de duivel een proces hebben. Ze gingen ervan uit dat die mensen een relatie hadden met de duivel. 14 .  Zelfmoord God bestaat en regels alles.  Misdrijven tegen goede zeden Homo‟s zijn tegen Gods wet dus werden ze verbrand of kregen ze een spiegelstraf. Dit is een straf waarbij de strafuitvoering de daad weerspiegelde. De meeste heksenprocessen waren rond 1600. omdat we dan samen sterker zijn. Deze mensen gingen een contract aan met de duivel. Enkele bijzondere straffen  Vredeloosheid Heeft veel te maken met vredes die gesloten worden (bv godsvrede) Je zal nergens nog vrede vinden. beslis je zelf wanneer je sterft en dat is ingaan tegen de majesteit. het werd naar buiten gegooid omdat het niet waardig was op een menselijke manier naar buiten te worden gedragen. Iedereen kan wapens tegen jou gebruiken. Als je zelfmoord pleegt. en daar schoof men de homo over. Bij homo‟s stak men bijvoorbeeld een paal in de grond met een scherpe punt.  Toverij (heksen) Mensen werden vervolgd omwille van toverij. Het lijk werd achter een ezel gespannen en door de stad gesleept. dus hij bepaalt ook wanneer je sterft. Je zal nergens nog rust vinden binnen de eigen maatschappij. Je moet solidair zijn en de wet naleven. Je hebt je niet gehouden aan de rechten en verplichtingen van onze groep dus je behoort niet meer tot onze groep. De gemeentelijke solidariteit We moeten straffen omdat we samen sterker staan. Men vindt ketterij vooral terug bij systemen waar een staatsgodsdienst is. In de codex van Justinianus in de 6E staat er al dat men ketters moet straffen. Daarna werd het met een paal vastgenageld in de grond omdat men dacht dat ze niet echt dood waren. Zelfmoord mislukt  tot doodstraf veroordeeld Zelfmoord gelukt  het lijk kreeg een proces.

Invloed receptie geleerd recht Universiteiten Eind 11E ontstond de eerste grote universiteit: Bologna. Men kon je tot 1 mijl buiten de stad vervolgen. WAT? 15 . Orléans).“ban”  oud-Germaans woord = recht om bevelen te geven Diegene die het banrecht heeft kan bevelen geven. vierendelen. Er waren mensen die daarvoor (12E – 13E) al gingen studeren naar het zuiden. Daarna werd het uitgebreid naar Frankrijk (Parijs. Je mag je niet meer laten zien in het gebied waar de banheer banrechten heeft.  Schandstraffen Een zeer typische straf voor de middeleeuwse samenlevingen. De invloed van het geleerde recht op de rechtspraktijk wordt groter als er een universiteit is: er zijn meer juristen. De straf is hiervoor dat je met takken van de boom geslagen wordt op de rug. bijna alle universiteiten zijn op dit moment katholiek. Toen gingen we verder naar het noorden (Keulen).  Verwoesting van het huis De hele familie wordt gestraft. uitrekken. Verbanning = we sluiten je uit de gemeenschap die onder het hetzelfde banrecht valt. Men wordt ten schande gezet. In de loop van de vroeg-moderne tijd sterft dit geleidelijk uit. Naar het voorbeeld van Bologna ontstonden nog andere universiteiten in Noord-Italië. Banmolens = molen van banheer (iedereen die daar woonde moest zijn graan naar die molen brengen om te laten malen). Het huis wordt verwoest en mag niet meer opgebouwd worden. tot de rug eruit ziet als een boomschors (= spiegelstraf). De boom van iemand anders stelen of takken afzagen is een zwaar misdrijf.  Doodstraf Dit wordt op allerhande manieren uitgevoerd. Dit wil niet zeggen dat wij daarvoor geen juristen hadden.  Verminkingen Boomschendersstraf Een boom betekent veel in de economie van de middeleeuwen. Montpellier. In de middeleeuwse samenleving wordt veel belang gehecht aan de persoonlijke eer. Het katholieke is op dit ogenblik niet uitzonderlijk. Het duurt tot de 15E voor wij hier in de Nederlanden een universiteit krijgen: de katholieke universiteit in Leuven.

 Canoniek recht (= kerkelijk recht) Bronnen die binnen de kerk ontwikkeld zijn. Gratianus maakt dit in de 12E. De bijbel inspireert: als heksen op de brandstapel komen is dit omdat dit in het OT staat. Teksten van tekstvaders (= geleerden uit de kerk) Het is een wirwar van bronnen. had u de bedoeling om …?” Het zijn eigenlijk handleiding voor de priesters die de biecht moeten afnemen om het geweten te onderzoeken. Er wordt dus echt een nadruk gelegd op de intentie en veel minder op het gevolg. waaraan hebt u gedacht toen u dat deed. De kerk wil weten waarom iemand iets misdaan heeft. Je moet het dan goed maken tegenover God. Het geheel van alle kerkelijke regels is de corpus iurus canonici. Binnen de kerk ontstaan nieuwe boeken. gaat het een betere mens worden. er worden niet meteen straffen opgelegd.  Gratianus is een monnik in Noord-Italië in de 11E. “Waarom hebt u dit gedaan. Het is vooral de vorst die het geleerde recht gaat gebruiken om zijn staat uit te bouwen. Het zijn biechtboeken. Dus gaan we zijn geweten proberen aan te spreken. Men bestudeert dit aan de kerkelijke faculteit. Biechtboeken gaan op zoek naar de psyche achter het gedrag.Er werden 2 soorten recht gegeven aan de universiteit:  Romeins recht (= wereldlijk recht) Aan de wereldlijke faculteit bestudeert men corpus iurus civilis. (op het ogenblik dat het canoniek recht een universitaire wetenschap wordt)  decretum van Gratianus is een overzichtelijk samenbrengen van alle kerkelijke regels tot op dat moment. In de biechtboeken worden er vragen gesteld. je Gods wil niet respecteert. Het is de harde kern van de studie van het canonieke recht. nieuwe instellingen creëren op basis van het geleerde recht. Geleerden studeren af en komen in de praktijk terecht: Eerst in de centrale organen van de vorst en dan pas in de lagere organen. Gratianus maakt het decretum van Gratianus. Om de strafmaat te bepalen moet je kijken naar de intentie van de dader (opzet?). het moet individueel zijn. Wetenschappelijke invloed op het strafrecht Can.  wetten maken.” De canonieken zeggen dat als je een misdrijf pleegt. 16 . de bijbel. het is zeer onduidelijk. Als je hem tot inkeer kan doen komen. / Rom. ter vervanging van oudere boeteboeken (te vergelijken met lex salica). reactie op Germaans systeem van familiale leedvergelding  Intentie is belangrijker dan het gevolg Strafrecht is niet collectief. Je mag niet zoals bij de Germanen kijken naar het gevolg. Beslissingen van de paus en van concilies. Er moet orde gebracht worden. Er komen daarna nog regels. “Als je een misdrijf begaat zit het vanbinnen.

De wereldlijke overheid is daar niet mee akkoord. De bedoeling daarvan is dat men nadenkt en tot inkeer komt. Inquirere  Latijn voor onderzoeken Keizer Justinianus leeft in de 6E. Dit komt het uit corpus iurus civilis. De romano-canonieke (straf)procedure  Inquisitoir (vanuit laat-romeins recht) De strafprocedure is helemaal anders dan bij de Germanen. Ketters moeten op de brandstapel terechtkomen. met de bedoeling als men eruit komt een beter mens te zijn. Een straf moet een voorbeeld stellen voor de rest van de samenleving. De keizer wil alle macht. Elke inbreuk op de wet. er zijn 2 boeken die over strafrecht gaan. hij start het strafproces.  Systeem van legale bewijzen Men moet bewijzen dat iemand schuldig is. wanneer de christengodsdienst de staatsgodsdienst is. niet naar het gevolg. “Als het over misdrijven gaat moet er gekeken worden naar de wil. Iemand die iets gestolen heeft hakt men de handen af zodat hij nooit meer kan stelen. De eerste en grootste golf van vervolgingen: kerkelijke inquisitie. Dit staat ook beschreven in het heilige Romeinse boek. Een van zijn wetten zegt: wie geen christen is. en de straf dus ook individueel moet zijn. anders wordt je zelf vervolgd voor ketterij als het later uitkomt dat jij ervan wist. namelijk boek 47 en 48.De romanisten vinden ook dat je veel meer moet kijken naar de opzet dan naar het gevolg. Voor de 18E dienen de straffen hier vooral om af te schrikken. Het bestaat over meerdere boeken. maar de overheid gaat zelf het misdrijf vervolgen = inquisitoire procedure. De eerste gevangenissen zijn gemaakt door de kerk.” Men maakt een opzet tussen onopzettelijke en opzettelijke opzet. cipiers te werk te stellen en het eten voor de gevangenen te betalen. De dorpsgemeenschap moet samen komen op het dorpsplein en zeggen wie een ketter is. in het corpus iurus civilis. ze hebben een exemplarische functie. De kerk gaat onderzoeken wie een ander geloof heeft. hij laat niet toe dat iemand anders geweld gebruikt. Bij de Germanen deed men dit met het godsbewijs. De kerkelijke inquisitierechtbank komt naar het dorp. Het geweldmonopolie moet volledig in handen van de keizer zijn. De kerk gaat op onderzoek en vervolgt. Nu wachten we niet tot het slachtoffer het heft in eigen handen neemt. Het is een zware kost om gebouwen op te richten. Binnen opzettelijke opzet is er nog een onderscheid tussen gewone opzet en voorbedachte rade. elk misdrijf is eigenlijk een belediging tegen mij. Ik heb dus het recht om mijn orde te laten respecteren. moet vervolgd worden. Een straf moet als doel hebben de dader tot inkeer te doen komen. Vroeger werd de familie van de dader gestraft door de familie van het slachtoffer. Het duurt tot de 18E voor de gevangenisstraf hier wordt uitgesproken.  Individuele schuld belangrijker dan de schuld van de familie Canonieken en Romeinen zijn het niet eens over de functie van de straf De canonieken vinden dat het misdrijf individueel is. Er zijn geruchten van ketters in het dorp. 17 .

kinderloosheid) zijn duivelspact = contract met de duivel mens kon ziel verkopen aan duivel in ruil voor aardse voordelen. huidverkleuring. mensen doden. mannen. uitrekken)  Dit is een rationeel bewijs! Soms hebben mensen het wel gedaan en ze bekennen niet. Duivel kon vele gedaanten aannemen (dieren. (≠ rationele bewijzen!) Er wordt in de wet bepaald wat de waarde is van het bewijs. en het godsbewijs wordt verboden. pact ondertekenen met eigen bloed. op bezem. onderdanigheid en dienstbaarheid (God heiligen en sacramenten afzweren. oogst doen mislukken. tovenaars en heksen begaven zich ernaar toe op rare wijze: zweven.  Tortuur Heksenvervolgingen in Vlaanderen Definitie van een heksenproces: “ een strafproces waarin een man of een vrouw werd vervolgd en eventueel gestraft voor een aantal feiten die tot zijn vier kernelementen terug te brengen zijn:  schadelijke toverij kon zowel positief (goede oogst bereiken.De canonieken vinden dat je God niet mag uitdagen. Hiërarchie van bewijsmiddelen:   Vermoeden (je ziet iets en leidt daaruit iets af wat je niet hebt gezien)  waarde 25% Getuigen 1 getuige is niet genoeg. …) Lid van duivel omschreven als ijskoud bijeenkomsten met andere heksen/duivels (= heksensabbat) samenkomst van verschillende heksen en tovenaars met de duivel (ervaringen uitwisselen. Er was een strafproces. duivelsteken = merkteken in vorm van wrat. Er wordt een nieuw systeem van legale bewijzen ingevoerd. Fases:    Het in werking stellen van de publieke strafvordering Het (gerechtelijk) vooronderzoek Het eigenlijke gerechtelijke onderzoek 18 . 2 getuigen = waarde 50% Bekentenis Mensen martelen. Soms bekennen mensen als ze het niet gedaan hebben omdat ze gemarteld worden. …)    “Criminelijcke” afhandeling: De verdachte werd van ambtswege vervolgd door een gerechtelijk ambtenaar volgens de criminele procesgang in strafzaken (voor misdrijven kon immers ook „civiliter‟ geprocedeerd worden) Het was een element van het strafrecht. vrouwen. …) seks met de duivel heks of tovenaar werd ervan beschuldigd seks te hebben gehad met de duivel = bijzonder onaangenaam. offeren van bepaalde voorwerpen. op afgelegen plek. genezen van een persoon) als negatief (mensen ziek maken. onder druk zetten om tot bekentenis te doen komen (geselen. impotentie.

Alle misdrijven moeten bekend gemaakt worden.  Eindvonnis Executie 1. Door verklikking door een medeheks Bij het proces werd gevraagd wie gezien werd op de heksensabbat vaak sneeuwbaleffect van processen Door het instellen van de “actie uit iniurie” (= smaadproces) U moet stappen ondernemen als er over u geroddeld wordt dat je een heks bent. baljuw. bijvoorbeeld op cafe Bij de “deurgaende waerhede” Gerechtelijk officier komt 1x per jaar in het dorp. Informeel. o o Wat? Door de baljuw Hoe   Feitelijke aanwijzingen zoeken Getuigen opzoeken 19 . “Ik wil dat u. die persoon heeft de reputatie een heks te zijn). Drie soorten feiten: een eenvoudige verklaring (mensen die zeiden: ja inderdaad. Deze drie feiten waren respectievelijk verre. Dit is een soort klacht voor smacht     2. Het in werking stellen van de strafvordering Hoe kwam het gerecht hekserij op het spoor?  Door klacht of aangifte Iemand gaat bij bevoegde instantie klacht neerleggen. opsporingsonderzoek waarbij 2 rechters/commissarissen opdracht krijgen misdrijf hekserij te bestuderen. baljuw besliste hierover. dichte of zeer dichte aanwijzingen van het bestaan van hekserij. omgaan met padden of zwarte katten. Schriftelijk of mondeling Door openbaar gerucht Geen loutere/formele klacht of aangifte. bezit van ongewone kruiden of zalven)  demonologie (heksenleer). Alle dorpsbewoners komen samen. Niet altijd gunstig einde . Het (gerechtelijke) vooronderzoek  De” informatie preparatoire” = soort vooronderzoek. optreedt om dit geroddel uit de wereld te helpen”. Getuigen waren slachtoffers van praktijken van de heks Vaststellen van bepaald deviant gedrag van de verdachte (‟s nachts rondlopen in de regen.

ze moesten die bevestigen of aanpassen onder ede. Huiszoeking was aanbevolen en zo snel mogelijk omdat er niets zou kunnen verdwijnen door de duivel. Het waren zeer gerichte vragen (bv. 6) Confrontatie Confrontatie van verdachte met getuigen. de rug werd eerst binnen gebracht in de verhoorkamer. als de persoon in kwestie daar niet op reageert of geen last van heeft. 4) Ondervraging verdachte in de gevangenis Rechter moest aangehouden persoon binnen 24u ondervragen. Het kwam erop neer dat dezelfde personen van in de eerste fase van het proces opnieuw ondervraagd werden.3. de persoon werd neergelaten in een waterreservoir.Duivelsteken en de prikproef Duivelsteken: de duivel liet bij het paren op de heksensabbat een teken achter. 3) Huiszoeking en eventueel inbeslagname Na de opsluiting. als er geen bloed uitkwam en/of de verdachte voelde geen pijn: dan ging het om een duivelsteken . Hebt u seks gehad met de duivel? Hoe komt dat u niets voelt wanneer een naald in uw duivelsteken gestoken wordt?) voorzorgsmaatregelen om te vermijden dat men betoverd werd: de verdachte moest andere kleren aandoen. men moest wijwater met enkele druppels van gewijde kaars drinken 5) “Enqueste” of “informatie ordinaire” Het verhoren van getuigen door de rechter in de volgende fase van het proces. Men ging op zoek naar verdachte dingen in het huis van de betrokkene zoals verdachte kruiden. Hun eerdere verklaringen werden voorgelezen. wassen beeldjes doorprikt met naalden. 7) Aanwijzingen van hekserij: proeven . Prikproef: Er werd in het teken geprikt. Soms was die getuige ook aanwezig. kon overal op het lichaam van de heks zijn. De voorwaarden van opsluiting waren erbarmelijk. als hij/zij 20 . Eigenlijk onderzoek = het proces 1) Dagvaarding en ondervraging op vrije voet Er was nog niet 100% zekerheid van schuld 2) Aanhouding en opsluiting in de gevangenis Het is heel duidelijk dat het om een heks gaat. Bedoeling was te komen tot een spontane bekentenis. was dit een teken van schuld . poeders.Tranenproef Bepaalde stof wordt in de ogen aangebracht.De waterproef Men bond de persoon in kwestie de linkerarm aan het rechterbeen omgekeerd. volledig naakt.De vlammende ogen Als de ogen straalden. is dit een aanwijzing van hekserij . Als de persoon onder ging was dit een goed teken.

Men kleedde haar volledig uit en kalfshoren. 8) Tegenbewijzen (“contrepreuve”) Er kon een tegenbewijs geleverd worden: getuigen ten voordele van de heks. verbanning. Men nam de nodige voorzorgen. 21 . Men zei dat de duivel toen tussenkwam en bijvoorbeeld de nek van de verdachte brak. hij moest er heelhuids uitkomen. Bekentenissen die tijdens tortuur werden afgelegd. Men ging op zoek naar het duivelsteken en men zocht naar stukjes perkament of andere duivelse middelen die de verdachte op zich had om de tortuur te doorstaan. moet je dwingen. palen (een houten wig door het hart drijven) Steeds: confiscatie en kosten De gerechtskosten moesten betaald worden en alle goederen werden geerfd De nieuwe tijd De nationale soevereine staat: de absolute monarchie De laat-Middeleeuwse machtstemperingen beperkt Recht komt in handen van een naar absolutisme strevende vorst. Zo niet. het gaat om een heks die moet overtuigd om te bekennen dat het een heks is. Het kwam voor dat een verdachte tijdens het pijnlijk verhoor toch zware verwondingen opliep of kwam te overlijden. Voorbereiding: gevaarlijke tegenstander. De tortuur was geen straf. kon de tortuur opnieuw beginnen.bleef drijven was dit een teken van hekserij. toch mistoestanden: het was niet de bedoeling dat de persoon verminkt of vermoord werd. schandstraffen. maar bv. Heksen waren niet populair. Het ging er hardhandig aan toe. geseling. 24u na de foltering moest de heks de bekentenis herhalen. geen vrienden. De duivel was ook aanwezig in een of andere vorm. Machtstemperingen: constitutionalisme en parlementarisme Constitutionalisme  onderdanen van de vorst hadden bepaalde rechten die hen niet mochten afgenomen worden. Het eindvonnis en de executie  Meestal: vonnis tot executie o o o Levend verbranden (lichaam en ziel moeten verbrand worden) Gunst voor vrouwen: eerst wurgen en nadien verbranden Indien geen bekentenis: geen doodstraf. 4. het was om een manier/middel om de heks tot bekentenis te dwingen. 9) Pijnlijk verhoor: bekentenis Om waarheid te doen zeggen. Tamelijk moeilijk. Via tortuur. hadden geen bewijskracht. Mensen durfden niet getuigen omdat ze zelf zouden beschuldigd worden van hekserij. De heks werd pijnlijk verhoord om haar tot bekentenis te doen overgaan.

Hij moest tekenen dat hij een aantal fundamentele rechten ging erkennen. Parlementarisme Adel De vorst geeft een adellijke titel aan zijn ambtenaren. Compositierecht: tussen de partijen gaat men elkaar vergoeden en er verder over zwijgen. maar de vorst keurt wel eerst de bisschoppen goed. 22 . 2 regels: o o geen vreselijke. Het volk beloofde aan de vorst hem te dienen maar ze wouden in ruil een contract met de fundamentele rechten van de Brabander (bv. Alleen Brabanders kunnen in Brabant rechter worden). De baljuw (vertegenwoordiger vorst) gaat het strafproces voeren en hij gaat op onderzoek uit (= inquisitoir). Familiale zoen: de familie van de dader en van het slachtoffer verzoenen met elkaar. Geen teksten voor Vlaanderen In Vlaanderen was er nooit een tekst en dus geen fundamentele rechten voor de Vlamingen. De soevereiniteit en het absolutisme Uitingen in het strafrecht Proces: inquisitoire procedure De vorst gaat de inquisitoire procedure uitbuiten. en dus zal de overheid niet meer vervolgen. gestraft zodra ze zich proberen te roeren. Baronnen vinden dat het niet meer kan hij zoveel geld int.Magna Carta    eerste grondwet in de geschiedenis het is een grote brief van de vrijheden Koning Jan in Engeland meende rechten te hebben in vele landen. Geestelijken De geestelijkheid krijgt een nationale kerk. De uitbreiding ervan lukt niet dus komt er een bevriezing.  uitdoven compositierecht en familiale zoen. gruwelijke en ongewone straffen due proces of law  eerlijk proces  geen enkele vrije man mag zomaar aangehouden worden tenzij na een vonnis van een rechter. Steden De steden worden gemuilkorfd. dit was de Magna Carta. op basis van het recht van een land  Bevriezing Blijde Inkomst in Brabant 1356: de nieuwe hertog gaat zich overal presenteren.

hel. Elke inbreuk op religieuze verplichtingen wordt een inbreuk op het wereldlijke recht. Hij had romeins recht gestudeerd aan de universiteit van Leuven. Filips Wienant (Gentenaar) oefende een juridisch beroep uit in gent. criminele zaken. Joost de Damhouder is een Bruggeling die volledig in de commerciële geest het boek van Filips Wienant overschrijft en uitbreidt. 23 . Nieuwe wetten worden doorgestuurd naar de pastoor en die leest de nieuwe wetten en dus wordt iedereen geacht de wet te kennen. Carpzov is een Duitser die een handboek schrijft over het Duitse strafrecht. in deze periode is er in het Gentse nog geen goed ingeburgerde drukkerij. geleerden maakten boeken voor de praktijk. Hij beschrijft hoe een proces moet gevoerd worden als een inquisitoir proces. religieuze en morele orde beschermd! Door de samenwerking is er een beter zicht. duivel). begin 16e eeuw. en vervolgen betekent macht hebben. Het handboek dat gebruik wordt bij toepassen van het strafrecht is in de eerste plaats het gemene recht. Hij schrijft een tweede boek: de praktijk in strafzaken. hij was raadsheer van Vlaanderen. maar in het Vlaams. procureurs. Hij schrijft een boek over hoe de staat moet werken en over hoe je een heks kan herkennen en hoe je ze moet vervolgen. Jean Bodin Hij studeert af aan de universiteit en komt in dienst van de koning. 2 redenen:   Er waren paradigma‟s (hemel.Samenwerking Kerk – Staat  politieke. het is een handboek waarin hij beschrijft hoe een burgerlijk proces moet gevoerd worden. Het is een boek bedoeld voor de praktijk maar zeer geleerdrechtelijk geïnspireerd. Hij heeft pech. Het eerste boek is de praktijk van het burgerlijke recht (civiele zaken). Filips Wienant leeft op het einde van de 15e eeuw. Het wordt ettelijke keren herdrukt in het Vlaams. Niet in het Latijn. betere greep en controle op/over de onderdanen. advocaten uit de praktijk. Hij schrijft een boek over hoe je het geleerde recht in de praktijk kunt toepassen. Het lijkt erg op wat Joost de Damhouder schrijft. Het verspreidt zich over heel Europa. Het is bedoeld voor de rechters. Dit is een belangrijk kanaal van receptie van het geleerde recht. Hij laat het boek uitgeven. Bronnen Geleerd recht als subsidiaire bron Dankzij boekdrukkunst werd het geleerd recht verspreid over heel Europa. dus zijn redenering was een logisch gevolg van die veronderstellingen Hij was een slecht mens en hij wist dus dat het allemaal niet waar was. maar hij gebruikte het als een middel om te vervolgen. Frans. Jean Bodin was een heel slimme man maar toch schreef hij iets dat totaal niet klopte. Duits en Latijn. Hij zal een beetje ten voordele van de vorst spreken.

Ons land komt in opstand: de opstand van de Nederlanden.  Alva. In het stadhuis van Gent moet de landvoogd ondertekenen dat de vorst zijn ergste maatregelen weer intrekt. Hij is hier niet graag gezien. ik ga mijn Spaanse troepen onder dwang houden. 2 redenen:   Codificatie en homologatie van gewoonten Unificatie door middel van wetgeving Criminele ordonnanties van 1570 van Filips II Filips II is niet graag gezien. hardvochtige tiran. De gevangenissen op dat ogenblik vooral bedoeld als voorlopige hechtenis. hij is het toonbeeld van een tirannieke vertegenwoordiger van een tirannieke vorst. Het is geen strafgevangenis. de iure: juridisch gezien houden de criminele ordonnanties in 1576 op te bestaan de facto: in de Nederlanden worden de criminele ordonnanties na 1577 blijvend geciteerd. hoe gaan we een strafproces voeren? Dit is een wettelijk vastleggen van de inquisitoire procedure. deze wetten worden gedrukt in duizenden exemplaren. Hij gebruikt het strafrecht om zijn staat sterk uit te bouwen met bijzondere wetten. 1 fase is hier heel belangrijk: de opstandige gewesten beginnen zich militair te organiseren tegen die Spaanse koning die voor het blok werd gezet. Het is een vredesluiting met de opstandige gewesten. kondigt de wetten hier af.   De eerste ordonnantie gaat over de strafprocedure. die de vertegenwoordiger van Filips II in de Nederlanden is. De tweede ordonnantie gaat over het materiële strafrecht. ik ga de criminele ordonnanties intrekken. Alva installeert de Bloedraad in Brussel. Met de criminele ordonnanties van 1570 betonneert hij het strafrecht van die tijd. Het is te vergelijken met ons strafwetboek maar meer het algemeen deel. 2 redenen  er staat zwart op wit hoe het geleerde recht in elkaar zit 24 . Ze gelden eigenlijk juridisch niet meer. Het is eigenlijk een strafwetboek en een wetboek van strafvordering avant la lettre. Filips II belooft om zijn ketterijplakkaten in te trekken. medeplichtigheid. … De derde ordonnantie gaat over gevangenissen.Lokaal gewoonterecht (blijft grotendeels) Het lokaal gewoonterecht kan nog overleven als het de vorm van een wet krijgt of als het gehomologeerd wordt. maar toch worden ze door alle advocaten en juristen gebruikt. Vorstelijk strafrecht komt opzetten (machtsmiddel) In de 16e eeuw breiden de wetten enorm uit. Dit is de pacificatie (vrede) van Gent. hij is een zeer intolerante. het gaat vooral om algemene theorieën als opzet. Ordonnanties? Het zijn 3 wetten van begin juli 1570. Pacificatie van Gent: de criminele ordonnanties hebben geen kracht van wet meer. Er worden niet veel individuele misdrijven omschreven.

25 . de criminele ordonnanties zijn gedrukt in honderden versies en verspreid in duizenden exemplaren. De rede leert ons dat wanneer de ene de macht heeft en de andere niet. De idee dat de rechter gelijk wat kon toepassen in het Ancien Regime is niet juist. er is geen regel of er is een regel en die regel zegt: afhankelijk van de omstandigheden mag je zwaar of minder zwaar straffen. dat dit is omdat de ene rijk is en de andere niet. moet je de wet toepassen. De tekst is ter beschikking van alle juristen. incest. De koning richtte nieuwe rechtbanken op. Ira regis mors est: de woede van de koning betekent de dood. …) Er is één leidmotief: geen enkel misdrijf mag onbestraft blijven. Vandaag: geen uitdrukkelijke wet. Er waren crimina ordinaria: de gewone misdrijven: misdrijven die ergens in een wet voorzien worden. als je op een slecht blaadje staat bij de koning kan hij je laten onthoofden. Crimina extra ordinaria: buitengewone misdrijven  misdrijven die nieuw zijn. De vorstelijke willekeur is totaal. ook als er geen wet is Vorstelijke autonomie Aangezien de vorst bron is van alle recht kan hij zijn wetten naast zich neerleggen en anders beslissen. niet straffen Ancien regime: altijd straffen. Frankrijk: lettres de cachet: wanneer de vorst in een koninklijke akte waaraan hij zijn zegel hing. De regel voorziet dat de rechter zelf mag oordelen. Elke politieke descident kan op die manier vervolgd worden. bv. de koning kon iedereen laten aanhouden en in de gevangenis steken. De koning kon een aanhoudingsbevel uitvaardigen tegen gelijk wie. Als er een wet over is. tegennatuurlijke seks (homofiele praktijken. had uitvoerbare kracht en moest de wet niet respecteren. Er was geen recht op een eerlijk proces voor je werd aangehouden. levenslang opsluiten. De geleerde mens in de 17e en 18e eeuw gaat dit in vraag stellen. Willekeur Rechterlijke autonomie Willekeur van de rechter: rechters voelden zich meestal gebonden door het recht. Engeland: prerogative courts: uitzonderingsrechtbanken. We zijn van nature uit gelijk en we zouden dus allemaal gelijke rechten moeten hebben. De verlichting: het verlicht absolutisme = de willekeur is “rede-lijk” beperkt   omwille van natuurlijke vrijheden omwille van de algemene welvaart (nut) In deze periode werd de rede een vooraanstaande rol nadat gedurende eeuwen de geopenbaarde wijsheden de vooraanstaande rol hadden. Het is niet omdat het in het recht staat dat je het moet toepassen. ze blijven ze gebruiken.

in de loges praatte men over wat er beter kan. het worden burgerlijke registers. Algemeen wetenschappelijk Er worden encyclopedieën gemaakt. De staat mag niet kiezen voor een of ander geloof. Registers burgerlijke stand: parochieregisters leggen we aan in de vorm van registers van de burgerlijke stand. Jozef II en Frederik de Grote: verlichte vorsten. Staatsscholen: de staat moet instaan voor neutraal onderwijs. Tolerantie 26 . Ze luisteren naar de geleerde juristen en geleerde filosofen. Ze gaat ervan uit dat je een heel rechtssysteem kan opbouwen aan de hand van de rede. Juridische gevolgen van het Vernunftrecht Staatsfunctie in plaats van het patrimonium. Ontwikkeling van rechtstakken. vroeger was alleen het huwelijk voor de kerk mogelijk. Doorknippen band Kerk-Staat     Laïcisering huwelijk: het burgerlijk wordt nu ook ingevoerd. Dit heeft een invloed op het strafrecht. Er zijn een aantal fundamentele universele rechten die iedereen moet hebben. ongeacht in welke staat je woont.De school van het Natuurrecht ontstaat. waar er indelingen bestaan in het recht. het is niet de kerk die dit moet bijhouden. Privaat en publiek is voorbij. schema‟s. geopenbaarde teksten. Een aantal verlichte vorsten gaan inzien dat ze op die manier beter hun macht kunnen uitbouwen van de absolutisten.of Vernunftrecht Basisidee De REDE leidt tot universele basisrechten In tegenstelling tot willekeurig wettenrechten. Kroondomein  staatsdomein Alle bezittingen van de koning worden afgepakt en worden staatsdomein. Ze gaan op een redelijke wijze hun macht beperken. De staat wordt een apart systeem dat niet meer de private eigendom is van de vorst. Er is geen band meer tussen kerk en staat. Romeins recht. er worden discussiegroepen opgericht. tabellen Er ontstaan boeken waarin schema‟s ontstaan. Het recht is rationeel opgebouwd (deductief) Aan de hand van de rede komen tot de meest fundamentele rechten en deductief daaruit de rest afleiden. Juridisch: Natuur.

 code pénal. schilderkunst en verhalen.Codificatie Iedereen moet zijn rechten kunnen kennen. vooral lage ambtjes in de Nederlanden. Institutioneel venaliteit (koopbaarheid) van ambten. Fundamentele mensenrechten en dus humanisering van het strafrecht zet zich vooral door na 1 figuur: Cesare Beccaria De evolutie van het strafrecht 1. Alle rechten moeten dus op papier staan. veel geld in ambt geïnvesteerd  veel mensen vervolgen hij wil return voor zijn investering. je moet weten waaraan je te houden. beroep. Ook alle instellingen van de staat worden logisch geordend. Inhumaan strafrecht “Wreed” strafrecht: tortuur. Zware straffen om de mensen een lesje te leren: kom niet meer in opstand tegen de vorst Geleerd recht laat toe om heel hardvochtig te zijn “Renaissance”: na de Middeleeuwen. van de Grieken en van de Romeinen. Humanisering 27 . landlopers) worden vervolgd om te tonen hoe sterk de vorst is. er is maar één aanleg. rechter. in Frankrijk tot op het hoogste niveau.en doodstraffen Toppunt: late Middeleeuwen en begin Nieuwe Tijd Oorzaken  Absolutisme (vervolging als middel tot macht. lijf. Vooral gerealiseerd door de Franse Revolutionairen. Er is een nieuw systeem: ingevoerd in het einde van de 18e eeuw door Jozef II  eerste aanleg. schand-. zigeuners. Renaissance in de bouwkunst. betekent het opnieuw in het middelpunt van de belangstelling stellen van de kennis uit de oudheid. dit is de codificatie van het recht. cassatie. hij maakt misbruik omdat zijn ambt moet opbrengen Juridisch je kan niet in beroep gaan in strafzaken. ketters. Sociologisch rede van het harde strafrecht alle overheidstaken (baljuw. … Rationaliseren instellingen (gerecht/bestuur) Iedereen moet zijn rechten kennen. Strafzaken moeten snel gedaan zijn       Dit zijn veel redenen waarom strafrecht heel hard is. macht die het systeem heeft gebruiken om sociale kloof te bevestigen Psychologisch (?) Mensenleven was toen minder waard dan vandaag. 2. zwakke mensen (heksen. ambtenaar) worden uitgevoerd door een bepaalde elite.

Hij is voor de afschaffing van de doodstraf en van tortuur. … Cesare Beccaria (Milaan): Over misdaden en straffen (1764)  jurist. Dit boek is compleet volgens de Verlichting. meer nuttige straffen zijn. Noord-Italië) Milaan was op dat moment deel van het Grote Habsburgse Rijk waar Verlichte vorsten waren. en dan pas mogen die regels toegepast worden  nulla poena sine lege Goswin De Fierlant (Voorzitter Geheime Raad ~ minister van justitie) Hij leest de boeken van Becarria. het lijk hangt niet meer in het midden van de markt. moet men eerst afspreken wat de regels zijn. Op het einde van de 18e eeuw maakt hij een ontwerp van een strafwetboek dat het meest Verlichte strafwetboek van Europa was. 1764: Over misdrijven en straffen Beccaria ontwikkelt hierin een aantal ideeën die grondleggend zijn voor het hedendaagse strafrecht. dan kunnen we aan de overheid die we dan creëren de bevoegdheid tot straffen afgeven. Dit is de algemene civiliseringstendens. succesrijke kritiek.Strafrecht begint automatisch (zonder tussenkomst overheid) in het begin van de 17e eeuw te verminderen. politieke invloed  REDE (verlichting)  straffen voor iedereen gelijk  straf in verhouding tot misdrijf  nulla poena sine lege  afschaffing doodstraf  afschaffing wettelijke bewijzen en tortuur Cesare Beccaria (Milaan. Als we allemaal samen afspraken maken om samen te leven. 28 . maar het is nooit ingevoerd. Wanneer men een maatschappelijk contract sluit. zoals dwangarbeid.in plaats van doodstraffen civiliseringstendens: minder doodstraffen (ingegeven door verlichte ideeën) omdat er andere. Strafrecht van de Franse revolutie tot WO II 1795 – 1814: België is een deel van FRANKRIJK 1. We kunnen dit maatschappelijk verdrag sluiten. galei. Er is een algemene civiliseringstendens. Zinnen uit zijn boek komen letterlijk voor in de bespreking van de Amerikaanse en Belgische grondwet. doodstraffen worden uitgevoerd ‟s morgens. Invloed (op rechters en wetgevers) van filosofen in de 18e eeuw: Locke. Montesquieu. Het is los van de algemene theorieën van het geleerde recht. Alle mensen zijn gelijk. Het boekje is al vertaald in het Nederlands in 1768. Zelfs los daarvan is een civiliseringstendens: mensen worden beschaamd om wat ze doen. De REVOLUTIE brengt Verlichtingsideeën in de praktijk De revolutionairen hebben gerealiseerd wat de Verlichtingsfilosofen hadden voorbereid. De facto vanaf 17e eeuw: mildering / civilisering Bv. Voltaire. Beccaria kan dus vrij schrijven. Hij is een denker van het sociaal verdrag. doodstraffen die uitgevoerd werden in het midden van de markt verminderen.

 („quasi-sacralisering‟ van de instellingen) Men legt te veel de nadruk op het beschermen van de nieuwe instellingen.  Strafwetten hadden geen terugwerkende kracht  Procedure op tegenspraak  je moet je kunnen verdedigen  Jury in criminele zaken  Proportionaliteit van de straffen  Rechterlijke controle op aanhouding en huiszoeking 3. Soms is het strafrecht nog zwaarder dan vroeger. Innovaties Constituante met betrekking tot het strafrecht Misdrijven Nadruk op inbreuken op de openbare macht. 29 .  Belang van het strafrecht  er wordt komaf gemaakt met alle oude wetgevingen en bronnen. Men wil 1 wetboek waarin alles staat  Les codes des délis et des peines (1791) Wat vinden we daarin terug?  Realisatie van de gelijkheidsgedachte  Meer „humanere‟ straffen  De 3 soorten misdrijven 2. Amerika Virginia had ook een Bill of Rights die verder uitgewerkt was. er is geen soepelheid meer. Er wordt voorzien dat je tegen elke beslissing van de uitvoerende macht kan opkomen bij de rechterlijke macht. Legaliteitsprincipe (Déclaration des droits de l‟homme – 1789) Artikel 7 : nullum crime sine lege : geen misdrijf zonder wet Artikel 8 : niet retro-activiteit van de strafwet  De wet moet duidelijk zijn Het volk moet de wetten kennen. Bill of Rights (1689)  de Koning moet eerst de wet respecteren voor hij koning kan worden. Geen vorstelijke wetten. Inspiratie uit Anglo-Amerikaanse traditie Engeland Magna Carta (1215) Habeas Corpus Act (1679)  wet die toelaat dat wanneer iemand gevangen wordt genomen hij meteen zijn invrijheidstelling kan aanvragen. gewoonterecht. invloed van het geleerde recht meer want die geleerde boeken waren voor een stuk in het Latijn geschreven. Dit is een soort grondwet.  volkstaal  verplichte publicatie  ruime kenbaarheid De nadruk ligt op de bescherming van de burger tegen de overheid. Dit wordt gerealiseerd via bijzondere decreten en strafrechtscodificatie. Als de Fransen bv. Italië bezetten dan vertalen ze hun wetten naar het Italiaans. lokaalrecht.

met heropvoedende rol  Nooit levenslang (perspectief behouden) De „burger‟ gestraft: burgerlijke degradatie en carcan (dus ook behoud afschrikkingseffect) Carcan  er is een misdrijf gepleegd en daardoor is de dader geen burger meer. Afschaffing van lijfstraffen (menselijke waardigheid) en brandmerk (nieuwe kansen behouden) Doodstraf door middel van guillotine (menselijke waardigheid) 4. nog steeds!) Onder andere code pénal (1810.  strenge censuurwetgeving  geen jury‟s meer  afhankelijke rechterlijke macht  geen recht op vrijheid van vereniging 1830 – heden: België 1. Grondwet 1831 Herinvoeren jury in strafrecht:  Misdaden  Politieke misdrijven  Drukpersmisdrijven Legaliteitsbeginsel in het strafrecht 30 . Straffen Opkomst van de gevangenisstraf. Militaire overheersing en publiekrechtelijke consolidatie De wettelijke verankering Les codes (wetboek van strafvordering van 1808. dan is hij daarna terug een burger van de samenleving geworden. deportatie.  houten paal met ijzeren ketting waar mensen ten schande werden gezet. Als hij de carcanstraf ondergaat.Voor 1 misdrijf is er nog 1 straf. opnieuw lijfstraffen en levenslang o Poging gestraft als gelukt misdrijf o Medeplichtigheid gestraft als mededader 1815 – 1830: Koninkrijk der NEDERLANDEN Pogingen tot nieuwe nationale codificaties … zonder succes Willem I was een verlichte despoot of absolute monarch. schandstraffen (carcanpalen). blijft in België tot 1867)      Balans tussen Ancien Régime en revolutie Minima en maxima Behoud van de driedeling Functie van de straf : preventie (intimidatie gebaseerd op de raison d‟état en het nutsbeginsel Daardoor hard (Franse humanisering 1832 niet voor België): o Doodstraf. Napoleon  monarch die alle macht naar zich toetrekt.

Materieel: strafwet   1834: ontwerp Lebeau afgevoerd 1848 – 1867: ontwerp Haus en Nypels Geen ommekeer.Fundamentele rechten (veel in verband met strafrecht): vrijheidsberoving. maar verder bouwen o Verzachting strafsancties (poging en medeplichtigheid minder) o Technische verbeteringen o Meer vertrouwen in de rechter (bv. Hebreeuws recht. brandstapel.. … Algemeen gerechtelijk (dus ook strafprocesrecht)  Openbaarheid  Motiveringsplicht Herziening van de wetboeken voorzien …. De doodstraf en het abolitionisme Doodstraf gekend:    Oudheid (Romeinen. 2. ophanging. Ketters) Toch verzet Middeleeuwen en Nieuwe Tijd: onthoofding. Discussies buiten de codificaties a. …) Germaanse en Karolingische recht Houding kerk NT zachter dan OT Beveiligingsgedachte (bv. verbeurdverklaring. . verzachtende omstandigheden) Officiële vertaling in het Nederlands pas in 1964  3. huiszoeking.  Evolutie onder invloed van de Verlichting   Beccaria: onrechtmatig en nutteloos Toscane: sinds 1786 afgeschaft 31 . Nieuwe wetboeken?? Formeel: strafvordering Veel gesleutel aan het oude frame    Voorlopige hechtenis Aanpassingen vooral onder invloed van EVRM en de zaak Dutroux Franchimont: klein (rechten slachtoffer) … maar niet groot De grote Franchimont is een compleet nieuw wetboek van strafvordering opgesteld maar omdat er andere problemen zijn die de overheid belangrijker acht is hij nog steeds niet gerealiseerd.

wel 242 na WO II) 32 . maar „humane‟ uitvoering Franse Revolutie    Commissie 1791 voor afschaffing Maar toch steeds meer misdrijven ingevoer Maar via guillotine 1810: doodstraf behouden Hollandse tijd: feitelijke daling (wettelijk behoud. ook in ontwerp) België   De iure: Wet 1996 o Grondwettelijk verankerd 2005 De facto o Debatten vanaf onafhankelijkheid o Vanaf 1862 systematische genade  Uitzondering: wereldoorlog (Duitse en Belgische Krijgsgerechten) repressie (niet uitgevoerd na WO I.    Algemene civiliseringstendens Montesqieu: alleen voor doodslagen Rousseau: wel volgens sociaal contract De Fierlant: wel nog mogelijk.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful