http://www.ebook.edu.

vn
Muïc luïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
1

MUÏC LUÏC
CHÖÔNG 1 NHAÄP MOÂN THOÁNG KEÂHOÏC ................................6
1.1. SÔ LÖÔÏC SÖÏRA ÑÔØI VAØPHAÙT TRI EÅN CUÛA THOÁNG KEÂHOÏC
6
1.2. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHI EÂN CÖÙU CUÛA THOÁNG KEÂHOÏC. ................. 9
1.3. QUY LUAÄT SOÁLÔÙN VAØTÍ NH QUY LUAÄT THOÁNG KEÂ......... 11
1.4. NHÖÕNG KHAÙI NI EÄM THÖÔØNG DUØNG TRONG THOÁNG KEÂ
HOÏC. ........................................................................................................ 11
1.4.1. Toång theåthoáng keâ: ............................................................................... 11
1.4.2. Ñôn vòtoå ng theå: ................................................................................... 13
1.4.3. Ti eâu thöùc (ti eâu chí): ............................................................................. 13
1.4.4. Chæti eâu thoáng keâ: ................................................................................ 13
CAÂU HOÛI OÂ N TAÄ P CHÖÔNG 1 ............................................................................. 14
CHÖÔNG 2 QUAÙTRÌ NH NGHI EÂN CÖÙU THOÁNG KEÂ..................... 15
2.1. HEÄTHOÁNG CHÆ TI EÂU THOÁNG KEÂ........................................................ 15
2.1.1. Khaùi ni eäm heäthoáng chæti eâu thoáng keâ(goïi taét l aøheäthoáng chæti eâ u).... 15
2.1.2. Nguyeân taéc xaây döïng heäthoáng chæti eâu thoáng keâ.................................. 15
2.2. ÑIEÀU TRA THOÁNG KEÂ........................................................................... 16
2.2.1. KHAÙI NI EÄM, YÙNGHÓA NHI EÄM VUÏ............................................ 16
2.2.1.1. Khaùi nieäm:........................................................................................ 16
2.2.1.2. YÙùnghóa: ............................................................................................ 16
2.2.1.3. Yeâu caàu: ........................................................................................... 16
2.2.2. NOÄI DUNG KEÁHOAÏCH ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ. ....................... 17
2.2.2.1. Xaùc ñònh muïc ñích nhi eäm vuïcuûa coâng taùc ñi eàu tra thoáng keâ: ... 17
2.2.2.2. Xaùc ñònh ñoái töôïng ñi eà u tra, ñôn vòñi eàu tra: ............................... 17
2.2.2.3. Noäi dung ñi eà u tra:............................................................................ 17
2.2.2.4. Xaùc ñònh thôøi gi an vaøñòa ñi eåm ñi eàu tra: ....................................... 18
2.2.2.5. Laäp bi eå u ñieàu tra höôùng daãn caùch ghi : .......................................... 18
2.2.2.6. Keáhoaïch ti eán haønh:......................................................................... 18
2.2.3. CAÙC LOAÏI ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ............................................. 18
2.2.4. HAI HÌ NH THÖÙC TOÅCHÖÙC ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ................. 19
2.2.4.1. Baùo caùo thoáng keâñònh kyø:.................................................................... 19
2.2.4.2. Ñi eà u tra chuyeân moân: ........................................................................... 20
2.2.5. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP THU THAÄP TAØI LI EÄU BAN ÑAÀU. ............ 20
2.2.5.1. Ñaêng kyùtröïc ti eáp:............................................................................ 20
2.2.5.2. Phoûng vaán:........................................................................................ 20
2.2.5.3. Ñaêng kyùqua chöùng töøsoåsaùch: ........................................................... 20
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Muïc l uï c



Trang 2
2.2.6. CAÙC SAI SOÁTRONG ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂVAØBI EÄN PHAÙP
KHAÉC PHUÏC. ............................................................................................ 20
2.3. TOÅNG HÔÏP THOÁNG KEÂ.......................................................................... 21
2.3.1. KHAÙI NI EÄM YÙNGHÓA................................................................ 21
2.3.1.1. Khaùi nieäm:........................................................................................ 21
2.3.1.2. YÙnghóa: ............................................................................................ 21
2.3.1.3. Nhöõng vaán ñeàcô baûn cuûa toång hôïp thoáng keâ. .............................. 21
2.3.1.4. Baûng thoáng keâvaøñoàthòthoáng keâ: ................................................ 22
2.4. PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ......................................................................... 28
2.4.1. KHAÙI NI EÄM YÙNGHÓA NHI EÄ M VUÏ. ........................................... 28
2.4.2. CAÙC NGUYEÂN TAÉC CÔ BAÛN CUÛA PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ. ... 29
2.4.3. CAÙC VAÁN ÑEÀCHUÛYEÁU KHI TI EÁN HAØNH PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ.
.................................................................................................................. 30
2.4.3.1. Xaùc ñònh nhi eäm vuïcuïtheåcuûa phaân tích thoáng keâ. ..................... 30
2.4.3.2. Löïa choïn ñaùnh gi aùtaøi l i eäu duøng ñeåphaân tích. ............................. 30
2.4.3.3. Xaùc ñònh caùc phöông phaùp vaøcaùc chæti eâu phaân tích. .................. 31
2.4.3.4. So saùnh ñoái chi eáu caùc chæti eâu........................................................ 31
2.4.3.5. Ruùt ra keát l uaän vaøñeàxuaát ki eán nghò............................................. 32
CAÂU HOÛI OÂ N TAÄ P CHÖÔNG 2 ............................................................................. 33
CHÖÔNG 3 PHAÂ N TOÅTHOÁNG KEÂ.................................. 34
3.1. KHAÙI NI EÄM: ................................................................................. 34
3.2. PHÖÔNG PHAÙP PHAÂN TOÅTHOÁNG KEÂ: ........................................ 35
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 3........................................................................ 43
CHÖÔNG 4 LÖÔÏNG HOAÙHI EÄN TÖÔÏNG KI NH TEÁXAÕHOÄI ............. 45
4.1. CHÆTI EÂU TUYEÄT ÑOÁI : ............................................................... 45
4.1.1. Chæti eâu tuyeät ñoái thôøi ñi eåm: .............................................................. 45
4.1.2. Chæti eâu tuyeät ñoái thôøi kyø: ................................................................... 46
4.2. CHÆTI EÂU TÖÔNG ÑOÁI : .............................................................. 49
4.2.1. Soátöông ñoái ñoäng thaùi : ....................................................................... 50
4.2.2. Soátöông ñoái keáhoaïch:........................................................................ 52
4.2.3. Soátöông ñoái keát caáu:........................................................................... 53
4.2.4. Soátöông ñoái cöôøng ñoä: ....................................................................... 54
4.2.5. Soátöông ñoái so saùnh: .......................................................................... 54
4.3. CHÆ TI EÂU BÌ NH QUAÂN: ............................................................. 54
4.3.1. Khaùi ni eäm, yùnghóa vaøñaëc ñi eåm:....................................................... 54
4.3.2. Caùc l oaïi soábình quaân:......................................................................... 55
4.4. MOÁT............................................................................................... 63
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Muïc l uï c



Trang 3
4.4.1. Khaùi ni eäm............................................................................................. 63
4.4.2. Coâng thöùc xaùc ñònh moát ...................................................................... 63
4.4.3. ÖÙng duïng cuû a moát trong thöïc ti eãn: .................................................... 67
4.5. SOÁTRUNG VÒ................................................................................ 67
4.5.1. Khaùi ni eäm............................................................................................. 67
4.5.2. Caùch xaùc ñònh soátrung vò................................................................... 67
4.5.3. Tính chaát cuûa soátrung vò.................................................................... 69
4.6. ÑOÄBI EÁN THI EÂN CUÛA TI EÂU THÖÙC: .............................................. 69
4.6.1. Khaùi ni eäm, yùnghóa: ............................................................................. 69
4.6.2. Caùc chæti eâu ñaùnh gi aùñoäbi eá n thi eân cuûa ti eâu thöùc: .......................... 70
4.7. Caùc phöông phaùp tính phöông sai : ........................................................ 74
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 4........................................................................ 75
CHÖÔNG 5 TÖÔNG QUAN VAØHOÀI QUY .......................... 83
5.1. MOÁI LI EÂN HEÄGI ÖÕA CAÙC HI EÄN TÖÔÏNG, NHI EÄM VUÏCUÛA
PHÖÔNG PHAÙP HOÀI QUY VAØTÖÔNG QUAN. .................................. 83
5.2. TÖÔNG QUAN TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕA HAI TI EÂU THÖÙC............ 84
5.2.1. Tröôøng hôïp soál i eäu chöa phaân toå: ...................................................... 84
5.2.2. Tröôøng hôïp soál i eäu ñöôïc phaân toå: ...................................................... 89
5.3. TÖÔNG QUAN PHI TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕ A HAI TI EÂU THÖÙC. .. 90
5.3.1. Caùc phöông trình hoài quy: .................................................................. 91
5.3.2. Caùc l oaïi chæti eâu ñaùnh gi aùtöông quan phi tuyeán. ............................ 92
5.4. LI EÂN HEÄTÖÔNG QUAN TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕA NHI EÀU TI EÂU
THÖÙC. ...................................................................................................... 95
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 5........................................................................ 98
CHÖÔNG 6 DAÕY SOÁTHÔØI GI AN................................. 101
6.1. KHAÙI NI EÄM: .................................................................................. 101
6.2. CAÙC CHÆTI EÂU PHAÂN TÍ CH: ........................................................ 102
6.2.1. Möùc ñoätrung bình theo thôøi gi an: .................................................... 102
6.2.2. Löôïng taêng hoaëc gi aûm tuyeät ñoái : ..................................................... 104
6.2.3. Toác ñoäphaùt tri eån: .............................................................................. 105
6.2.4. Toác ñoätaêng hoaëc gi aûm: .................................................................... 106
6.2.5. Tròtuyeät ñoái cuûa 1% taêng (hoaëc gi aû m): .......................................... 106
6.3. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP BI EÅU HI EÄN XU HÖÔÙNG PHAÙT TRI EÅN
CUÛA HI EÄN TÖÔÏNG: ............................................................................. 107
6.3.1. Phöông phaùp môûroäng khoaûng caùch thôøi gi an: ............................... 107
6.3.2. Phöông phaùp soátrung bình tröôït: ..................................................... 108
6.3.3. Phöông phaùp hoài quy:........................................................................ 109
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Muïc l uï c



Trang 4
6.3.4. Phöông phaùp bi eåu hi eän bi eán ñoäng thôøi vuï: ..................................... 111
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 6...................................................................... 113
CHÖÔNG 7 PHÖÔNG PHAÙP CHÆSOÁ.................................... 115
7.1. YÙNGHÓA VAØTAÙC DUÏNG CUÛA CHÆ SOÁ: ............................... 115
7.1.1. Khaùi ni eäm chæsoá:............................................................................... 115
7.1.2. Ñaëc ñi eå m cuûa phöông phaùp chæsoá:.................................................. 115
7.1.3. Taùc duïng chæsoá: ................................................................................. 115
7.2. PHÖÔNG PHAÙP XAÙC ÑÒNH CHÆSOÁ:....................................... 115
7.2.1. Phaân l oaïi chæsoá:................................................................................. 115
7.2.2. Phöông phaùp tính chæsoáphaùt tri eån: ................................................. 117
7.2.3. Heäthoáng chæsoá: ................................................................................. 125
7.3. VAÄN DUÏNG HEÄTHOÁNG CHÆSOÁÑEÅPHAÂN TÍ CH TÌ NH HÌ NH
BI EÁN ÑOÄNG KEÁT QUAÛHOAÏT ÑOÄNG VAØHI EÄU QUAÛHOAÏT ÑOÄNG
CUÛA MOÄT TOÅNG THEÅPHÖÙC TAÏ P. .................................................... 134
7.3.1. Phaân tích söïbi eán ñoäng cuûa chæti eâu chaát l öôïng bình quaân qua hai
thôøi gi an khaùc nhau (phaân tích söïbi eán ñoäng hi eäu quaûhoaït ñoäng):.............. 134
7.3.2. Phaân tích söïbi eán ñoäng cuûa toå ng theåphöùc taïp ñoàng chaát vaøtìm
nguyeân nhaân aûnh höôûng. ................................................................................... 136
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 7...................................................................... 138
CHÖÔNG 8 ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU ......................... 141
8.1. KHAÙI NI EÄM, ÖU NHÖÔÏC ÑI EÅM VAØPHAÏM VI SÖÛDUÏNG ÑI EÀU
TRA CHOÏN MAÃU.................................................................................. 141
8.1.1. Khaùi ni eäm:.......................................................................................... 141
8.1.2. Öu ñi eåm cuûa ñi eàu tra choïn maãu:...................................................... 141
8.1.3. Phaïm vi söûduïng ñi eàu tra choïn maãu: ............................................... 142
8.1.4. Toång theåchung vaøtoå ng theåmaãu: .................................................... 143
8.2. ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU NGAÃU NHI EÂN................................... 144
8.2.1. Nhöõng vaán ñeàl yùl uaän........................................................................ 144
8.2.2. Caùc phöông thöùc toåchöùc choïn maãu....................................................... 153
8.2.3. Ñi eàu tra choï n maãu nhoûvaøchoïn maãu thôøi ñi eåm. .................................. 157
8.3. ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU PHI NGAÃU NHI EÂN. ......................... 159
8.3.1. Phaûi baûo ñaûm chính xaùc ñoái töôïng ñi eà u tra. ......................................... 159
8.3.2. Vaán ñeàchoïn ñôn vò ñi eàu tra. ................................................................. 160
8.3.3. Xaùc ñònh soáñôn vòñi eàu tra..................................................................... 161
8.3.4. Sai soáchoïn maãu....................................................................................... 161
8.3.5. Huaán l uyeän l öïc l öôïng tham gi a ñi eà u tra................................................ 162
CAÂU HOÛI VAØBAØI TAÄ P CHÖÔNG 8 ................................................................... 163
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Muïc l uï c



Trang 5
TAØI LI EÄU THAM KHAÛO ........................................................................... 165
PHUÏLUÏC................................................................................................. 166
Phuïl uïc 1. Maãu l aáy yùkieán khaùch haøng ....................................................... 166
Phuïl uïc 2. Maãu baùo caù o thoáng keâñònh kyø.................................................. 167
Phuïl uïc3. Tính heäsoáa, b treâ n excel cho phöông trình hoài quy y = a + bx..... 168
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
6

Chöông 1 NHAÄP MOÂN THOÁNG KEÂHOÏC
1.1. SÔ LÖÔÏC SÖÏRA ÑÔØI VAØPHAÙT TRI EÅN CUÛA THOÁNG KEÂHOÏC
Trong cô cheáki nh teáthòtröôøng, caùc nhaøki nh doanh, nhaøquaûn l yù, nhaøki nh teá
coùnhi eàu cô hoäi thuaän l ôïi cho coâng vi eäc nhöng cuõng coùkhoâng ít thöûthaùch. Vaán ñeà
naøy ñoøi hoûi caùc chuyeân gi a ñoùphaûi naâng cao trình ñoäveàthoáng keâ. Ñaây laømoät trong
nhöõng ñi eàu ki eän taát yeáu cuûa ki eán thöùc ñeåcaïnh tranh treân thöông tröôøng, l aøyeáu toá
caàn thi eát cuûa vaán ñeànghi eân cöùu xu höôùng vaødöïbaùo veàmöùc cung caàu, töøñoùñöa ra
caùc quyeát ñònh toái öu trong caùc l ónh vöïc hoaït ñoäng kinh doanh trong neàn ki nh teá
haøng hoùa vaødòch vuï.
Thuaät ngöõ“ Thoáng keâ“ ñöôïc söûduïng vaøhi eåu theo nhi eàu nghóa:
Thöùnhaát, thoáng keâñöôïc hi eå u l aømoät hoaït ñoäng thöïc ti eãn veàvi eäc thu thaäp,
tích l uõy, xöûl yùvaøphaân tích caùc döõl i eäu soá. Nhöõng soál i eäu naøy ñaëc tröng veàdaân soá,
vaên hoaù, gi aù o duïc vaøcaùc hi eän töôïng khaùc trong ñôøi soáng xaõhoäi .
Thöùhai , thoáng keâcoùtheåhi eåu l aømoät moân khoa hoïc chuyeân bi eät hay l aømoät
ngaønh khoa hoïc chuyeân nghi eân cöùu caùc hi eän töôïng trong ñôøi soáng xaõhoäi nhôøvaøo
maët l öôïng cuûa chuùng. Nhö moät coâng cuï, nguyeân l yùthoáng keâl aøcaùc phöông phaùp
quan troïng cuûa vi eäc l aä p keáhoaïch vaødöï baùo cuûa caùc nhaøki nh doanh, nhaøquaûn trò,
vaøcaùc chuyeân gi a ki nh teá.
Gi öõa khoa hoïc thoáng keâvaøthöïc ti eãn coùmoái töông quan vaøl i eân heämaät thi eát.
Khoa hoïc thoá ng keâsöûduïng caùc soál i eäu thöïc teátöøcaùc cuoäc ñi eàu tra thoáng keâ, toång
hôïp chuùng l aïi ñeåphaân tích, nhaän ñònh veàhi eän töôï ng nghi eâ n cöùu. Ngöôïc l aïi , trong
nhöõng hoaït ñoäng thöïc ti eã n, l yùthuyeát khoa hoïc thoáng keâñöôïc aùp duïng ñeågi aûi quyeát
cho töøng vaán ñeàquaûn l yùcuïtheå.
Thoáng keâcoùl òch söûphaùt tri eån qua nhi eà u theákyû. Söï xuaát hi eän vaøphaùt tri eån
cuûa noùl aødo nhu caàu thöïc ti eãn cuûa xaõhoäi : Khi caàn ñeåtính toaùn daân soá, soági a suùc,
ñaát ñai canh taùc, soátaøi saûn v.v. . . Nhöõng hoaït ñoäng naøy xuaát hi eä n raát sôùm ôûTrung
Quoác töøtheákyû23 tröôùc coâng nguyeân. Vaøo thôøi La maõcoåñaïi cuõng di eãn ra söï ghi
cheùp, tính toaùn nhöõng ngöôøi daân töïdo, soánoâl eävaøcuûa caûi . . . Cuøng vôùi söïphaùt tri eån
cuûa xaõ hoäi , haøng hoùa trong nöôùc cuõng nhö treân
thòtröôøng theági ôùi ngaøy caøng taê ng l eâ n, ñi eàu naøy ñoøi hoûi phaûi coùcaùc thoâng ti n veà
thoáng keâ. Phaïm vi hoaït ñoäng cuûa thoáng keângaøy caøng môûroäng, daãn ñeán söï hoaøn
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
7

thi eän cuûa caùc phöông phaùp thu thaäp, xöûl yùvaøphaân tích thoáng keâ. Trong thöïc teá, Caùc
hoaït ñoäng ña daïng cuûa thoáng keâñöôïc theåhi eän nhôøvaøo söïtích hôïp nhi eàu nguyeân l yù,
töøñoùkhoa hoïc thoáng keâñöôïc hình thaønh.
Nhi eàu nhaän ñònh cho raè ng: Neàn taû ng cuûa khoa hoïc thoá ng keâñöôïc xaây döïng
bôûi nhaøki nh teáhoïc ngöôøi Anh Wi l i am Petty (1623 – 1687). Töøcaùc taùc phaåm “ Soá
hoïc chính trò” , “ Söïkhaùc bi eät veàti eàn teä” vaømoät soátaùc phaåm khaùc nöõa, K. Markc ñaõ
goïi Petty laøngöôøi saùng l aäp ra moân Thoáng keâhoïc. Petty ñaõthaønh l aä p moät höôùng
nghi eân cöùu khoa hoïc gaén vôùi “ Soáhoïc chính trò” .
Moät höôùng nghi eân cöùu cô baûn khaùc cuõng l aøm khoa hoïc thoáng keâphaùt tri eån ñoù
l aøhöôùng nghi eân cöùu cuûa nhaøkhoa hoïc ngöôøi Ñöùc G. Conbri ng (1606 – 1681), oâng
ñaõxöûl yù, phaân tích heäthoáng moâtaûcheáñoäNhaønöôùc. Moân si nh cuûa oâng laøgi aùo sö
l uaät vaøtri eát hoïc G. Achenwal l (1719 – 1772) l aàn ñaàu ti eân ôûtröôøng Toång hôïp
Marburs (1746) ñaõdaïy moân hoïc môùi vôùi teân l aø“ Stati sti cs” . Noäi dung chính cuûa
khoùa hoïc naøy l aømoâtaûtình hình chính tròvaønhöõng söï ki eän ñaùng ghi nhôùcuûa Nhaø
nöôùc. Soál i eäu veàNhaønöôùc ñöôïc tìm thaáy trong caùc taùc phaåm cuûa M.B. Lomonosov
(1711 – 1765), trong ñoùcaùc vaán ñeàñöa ra xem xeùt l aødaân soá, taøi nguyeân thi eâ n
nhi eân, taøi chính, cuûa caûi haøng hoùa. . . ñöôïc mi nh hoïa baèng caùc soál i eäu thoáng keâ.
Höùông phaùt tri eån naøy cuûa thoáng keâñöôïc goïi l aøthoáng keâmoâtaû.
Sau ñoù, gi aùo sö tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Getti ngen A. Sl i ser (1736 – 1809)
caûi chính l aïi quan ñi eåm treân. OÂng cho raèng, thoáng keâkhoâng chæmoâtaûcheáñoächính
tròNhaønöôùc, maøñoái töôïng cuûa thoáng keâ, theo oâng, l aøtoaøn boäxaõhoäi .
Söïphaùt tri eån ti eáp theo cuûa thoá ng keâñöôïc vun ñaép bôûi nhi eàu nhaøkhoa hoïc l yù
thuyeát vaøcaùc nhaøkhoa hoïc thöïc nghi eäm. Trong ñoù, ñaùng quan taâm laønhaøthoáng keâ
hoïc ngöôøi BæA. Ketl e (1796 – 1874), oâng ñoùng goùp moät coâng trình ñaùng gi aùveàl yù
thuyeát oån ñònh cuûa caùc chæsoáthoáng keâ.
Xu höôùng toaùn hoïc trong thoáng keâñöôïc phaùt tri eån trong coâng trình nghi eân
cöùu cuûa Franci s Gal ton (Anh, 1822 – 1911), K. Pearson (Anh, 1857 – 1936), V. S.
Gosset (Anh, bi eät hi eäu Student, 1876 – 1937), R. A. Fi sher (Anh, 1890 – 1962), M.
Mi trel (1874 – 1948) vaømoät soánhaøtoaùn hoïc khaùc nöõa. . . F. Gal ton ñi ti eân phong ôû
nöôùc Anh veàThoáng keâhoïc, oâng ñöa ra khaùi ni eäm môûñaàu veàheäthoáng töông hoã
caùch thaêm doøthoáng keâñeåxaùc ñònh hi eäu quaûcuûa vi eäc caàu ki nh. OÂng ñaõcuøng K.
Pearson thaønh laäp taïp chí si nh traéc (Bi ometri ka). Keátuïc coâng trình cuûa Gal ton, K.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
8

Pearson l aømoät trong nhöõng ngöôøi saùng l aäp ra ngaønh Toaùn hoïc Thoáng keâhi eä n ñaïi .
OÂng nghi eân cöùu caùc maãu, ñöa ra nhöõng heäsoámaøngaøy nay ta goïi l aøheäsoáPearson.
OÂng nghi eân cöùu l yùthuyeát ti eán hoaùtheo moâhình Thoáng keâtoaùn hoïc cuûa oâng. Coø n
nhaøtoaùn hoïc V. Gosset döôùi danh hi eäu Student ñaõñöa ra l yùthuyeát choïn maãu nhoûñeå
ruùt ra keát l uaän xaùc ñaùng nhaát töøhi eän töôïng nghi eân cöùu. R. Fi sher ñaõcoùcoâng phaân
chi a caùc phöông phaùp phaân tích soál öôïng, oâng ñaõphaùt tri eån caùc phöông phaùp thoáng
keâñeåso saùnh nhöõng trung bình cuûa hai maãu, töøñoùxaùc ñònh söïkhaùc bi eät cuûa chuùng
coùyùnghóa hay khoâng. M. Mi trel ñaõñoùng goùp yùtöôûng “ Phong vuõbi eåu ki nh teá” . Nhö
vaäy, ñaïi di eän cho khuynh höôùng naøy l aøcô sôûLyùthuyeát xaùc suaát thoáng keâ. Ñoùlaømoät
trong caùc ngaønh toaùn öùng duïng.
Goùp phaàn quan troïng cho söïphaùt tri eån cuûa thoáng keâl aøcaùc nhaøkhoa hoïc thöïc
nghi eäm. ÔÛtheákyûXVI I I , trong coâng trình khoa hoïc cuûa I .C. Ki ri l ov (1689 – 1737)
vaøV. N. Tati sev (1686 – 1750) thoáng keâchæñöôïc l uaän giaûi chuûyeáu nhö moät ngaønh
khoa hoïc moâtaû. Nhöng sau ñoù, vaøo nöõa ñaàu theákyûXI X, khoa hoïc thoáng keâñaõ
chuyeån thaønh yùnghóa nhaän thöùc. V.S. Porosi n (1809 – 1868) trong taùc phaåm
“ Nghi eân cöùu nhaän xeùt veànguyeân l yùthoáng keâ” ñaõnhaán maïnh: “ Khoa hoïc thoáng keâ
khoâng chægi ôùi haïn ôûvi eäc moâtaû ” . Coøn I .I . Srezenev (1812 – 1880) trong quyeån
“ Ki nh nghi eäm veàñoái töôïng, caùc ñôn vòthoáng keâvaøki nh teáchính trò” ñaõnoùi raèng:
“ Thoáng keâtrong raát nhi eàu tröôøng hôïp ngaãu nhi eân ñaõphaùt hi eän ra “ Nhöõng ti eâu
chuaån hoaù” ” . Nhaøthoáng keâhoïc danh ti eáng D.P. Jurav (1810 – 1856) trong nghi eân
cöùu “ Veànguoàn goác vaøöùng duïng cuûa soál i eäu thoáng keâ” ñaõcho raèng: “ Thoáng keâl aø
moân khoa hoïc veàcaùc ti eâu chuaån cuûa vi eäc tính toaùn” .
Trong nghi eân cöùu cuûa gi aùo sö tröôøng Ñaïi hoïc Baùch khoa Peterbur A.A.
Truprov (1874 – 1926), thoáng keâñöôïc xem nhö phöông phaùp nghi eâ n cöùu caùc hi eän
töôïng töïnhi eân vaøxaõhoäi soál ôùn. Gi aùo sö I .U.E. Anson (1835 – 1839, tröôøng Ñaïi hoïc
Toång hôïp Peterbur) trong quyeån “ Lyùthuyeát thoáng keâ” ñaõgoïi thoáng keâl aømoân khoa
hoïc xaõhoäi . Ñi theo quan ñi eåm naøy coùnhaøki nh teáhoïc noåi ti eáng A.I . Trurov (1842 –
1908) trong taùc phaåm “ Thoáng keâhoïc” ñaõnhaán maïnh: “ Caàn nghi eân cöùu thoáng keâ
vôùi qui moâl ôù n nhôøvaøo phöông phaùp ñi eàu tra döõl i eäu vôùi ñaày ñuûsoálöôïng
vaøyeáu toácaàn thi eát ñeåtöøñoùcoùtheåmi eâ u taûcaùc hi eän töôïng xaõhoäi , tìm ra quy l uaät vaø
caùc nguyeân nhaân aûnh höôûng” .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
9

Coøn nghi eân cöùu cuûa nhaøbaùc hoïc A.A. Caufman (1874 – 1919) ñaõneâu l eân
quan ñi eå m veàthoá ng keânhö l aø“ Ngheäthuaät ño l öôø ng caùc hi eän töôïng chính tròvaøxaõ
hoäi ” .
Nhö vaäy, l òch söûphaùt tri eån cuûa thoá ng keâcho thaáy: Thoáng keâl aømoät moân khoa
hoïc, ra ñôøi vaøphaùt tri eån nhôøvaøo söïtích l uõy ki eán thöù c cuûa nhaân l oaïi , ruùt ra ñöôïc töø
ki nh nghi eäm nghi eân cöùu l yùthuyeát vaøthöïc ti eãn, cho pheùp con ngöôøi söûduïng ñeå
quaûn l yùxaõhoäi .
Trong vi eäc chuaån bònhaèm coùñöôïc thoâng ti n chính xaùc, ñaày ñuûcho hoaït ñoäng
ki nh doanh cuûa caùc nhaøquaûn trò, chuyeân vi eân ki nh teáthì nhöõng chuyeân vi eân naøy caàn
ñöôïc trang bòtoát veàki eá n thöùc thoáng keâ, bao goàm nhi eàu moân hoïc. Tröôùc heát, l aømoân
Nguyeân l yùthoáng keâ– Moân cô sôûñeånghi eân cöùu, thoáng keâki nh teáxaõhoäi . Ngoaøi ra
caàn moân Thoáng keâchuyeân ngaønh, Thoáng keâdoanh nghi eäp – Laøcaùc phöông phaùp
thoáng keâ, ñaùnh gi aùphaân tích hoaït ñoäng ki nh doanh cuûa ngaønh vaødoanh nghi eä p;
moân Döï baùo – Duøng döï baùo haøng hoùa, dòch vuï thòtröôøng vaøcaùc hi eä n töôïng khaùc
trong moái quan heäphuïthuoäc l aãn nhau.
1.2. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHI EÂN CÖÙU CUÛA THOÁNG KEÂHOÏC.
Ñeåphaân bi eät moân khoa hoïc naøy vôùi moân khoa hoïc khaùc phaûi döïa vaøo ñoái
töôïng nghi eân cöùu ri eâng bi eät cuûa töøng moân. Nhö vaäy ñoái töôïng cuûa thoáng keâhoïc laøgì
? Noùkhaùc vôùi caùc moân khoa hoïc khaùc nhö theánaøo.
- Tröôùc heát goïi thoáng keâhoïc l aømoät moân khoa hoïc xaõhoäi vì phaïm vi nghi eân
cöùu cuûa noùl aøcaùc hi eän töôïng vaøquaùtrình ki nh teáxaõhoäi . Caùc hi eän töôïng vaøquaù
trình naøy bao goàm:
+ Caùc ñi eàu ki eän cuûa saûn xuaát vaøtrình ñoäsaûn xuaát: daân soá, söùc l ao ñoäng, taøi
nguyeân thi eân nhi eân, cuûa caûi quoác daân tích l uyõ...
+ Quaùtrình taùi saûn xuaát xaõhoäi qua caùc khaâu: saûn xuaát, phaân phoái , vaøsöûduïng
saûn phaåm xaõhoäi .
+ Ngoaøi ra noùcoøn nghi eân cöùu veàñôøi soáng vaøsi nh hoaït cuûa nhaân daân: trình ñoä
vaên hoaù, tình hình söùc khoeû, tình hình si nh hoaït chính trò, xaõ hoäi ...
* Phaïm vi nghi eân cöùu cuûa thoáng keâhoïc l aøcaùc hi eän töôïng saûn xuaát khoâng bao
goàm caùc hi eän töôïng tö nhi eân, caùc vaán ñeàkyõthuaät, tuy nhi eâ n trong nghieân cöùu,
thoáng keâhoïc phaûi nghi eâ n cöùu ñeán nhöõng aûnh höôûng cuûa nhaân toátöï nhieân vaøkyõ
thuaät ñoái vôùi söïphaùt tri eån cuûa saûn xuaát, phaûi nghi eâ n cöùu ñeán tình hình aùp duïng caùc
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
10

bi eän phaùp kyõthuaät saûn xuaát ti eân ti eán nhaèm phaân tích trình ñoäsaûn xuaát cuûa xaõhoäi vaø
taùc duïng cuûa kyõthuaät môùi ñoái vôùi söïphaùt tri eå n cuûa saûn xuaát.
-Thöùhai , thoá ng keâhoïc nghi eân cöùu caùc hi eän töôïng ki nh teáxaõhoäi nhôøvaøo vi eäc
nghi eân cöùu caùc con soáthöïc teácuûa hi eä n töôïng ñoù, hay noùi caùch khaùc thoáng keânghi eâ n
cöùu maët l öôïng trong söï l i eân heächaët cheõvôùi maët chaát cuûa moät hi eän töôïng, moät quaù
trình cuïtheå, töùc l aøseõthoâng qua nhöõng bi eåu hi eän veàsoál öôïng, qui moâkeát hôïp quan
heätyûl eä, toác ñoäphaùt tri eån ... ñeåruùt ra nhöõng keát l uaän veàbaûn chaát vaøtính qui luaät cuûa
hi eän töôïng nghi eân cöùu, bôûi vì moïi söïvaät cuõng nhö moïi hi eä n töôïng saûn xuaát ñeàu coù
maët chaát vaømaët l öôïng khoâng taùch rôøi nhau. Maët l öôïng phaûn aùnh qui moâ, toác ñoäphaùt
tri eån... trong noäi boäsöïvaät. Ví duïmaët l öôïng gi uùp ta nghi eân cöùu qui moâsaûn xuaát cuûa
moät xí nghi eäp: coùsoácoâng nhaân l aøbao nhi eâu, soásaûn phaåm (böu, ñi eän) saûn xuaát ra
trong moät ngaøy... hoaëc gi uùp ta nghi eâ n cöùu ñöôïc keát caáu coâng nhaân: bao nhi eâu % l aø
coâng nhaân böu, bao nhi eâu % l aøcoâng nhaân ñi eä n...
Maët chaát gi uùp ta bi eát ñöôïc söïvaät ñoùl aøcaùi gì? Gi uùp ta phaân bi eät söïvaät aáy vôùi
söïvaät khaùc. Ví duïnghi eân cöùu cheáñoäsaûn xuaát, cheáñoäphuïc vuï, quy moâphuïc vuïcuûa
böu cuïc vaøcuûa böu ñi eän vaên hoaùxaõgi uùp ta phaân bi eät ñöôïc söïkhaùc nhau gi öõ a böu
cuïc vaøböu ñi eä n vaên hoùa xaõ. Nhö vaäy ta thaáy raèng l öôïng vaøchaát l aømoät theåthoáng
nhaát trong moät söï vaät, söï vaät khoâng theåcoùchaát maøkhoâng coùl öôïng vaøngöôïc l aïi
l öôïng naøo cuõng l aøl öôïng cuûa moät chaát nhaát ñònh.
- Thöùba, caùc hi eä n töôïng maøthoáng keâhoïc nghi eâ n cöùu phaûi l aøhi eän töôïng soá
l ôùn, l aøtoång theåcaùc hi eän töôïng caùbi eät vì nhö ta bi eát l öôïng cuûa hi eän töôïng caùbi eät
thöôøng chòu taùc ñoäng cuûa nhi eàu nhaân toá, coùnhöõng nhaân toábaûn chaát, taát nhi eân, cuõng
coùnhöõng nhaân toákhoâng baûn chaát, ngaãu nhi eâ n, do ñoùchæcoùthoâng qua vi eäc nghi eân
cöùu moät soál ôù n hi eän töôï ng, taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toángaãu nhi eân ñöôïc buøtröøvaøtri eät
ti eâu, baûn chaát vaøtính qui l uaät cuûa hi eän töôïng môùi coùkhaûnaêng theåhi eän roõreät.
- Ngoaøi ra, nhöõng qui l uaät maøthoáng keâtìm ra ñöôïc vôùi moät hi eän töôïng ki nh
teáxaõhoäi naøo ñoùnoùchæñuùng trong moät phaïm vi nhaát ñònh, moät thôø i kyønhaát ñònh,
chöùkhoâng nhö quy l uaät töïnhi eân, noùñuùng trong baát kyøthôøi gi an vaøñòa ñi eåm naøo.
Töønhöõng phaân tích treân ta coùtheåkeát l uaän raèng:
Thoáng keâhoïc l aømoät moân khoa hoïc xaõhoäi , noùnghi eân cöùu maët l öôïng trong söï
l i eân heächaët cheõvôùi maët chaát cuûa caùc hi eän töôïng ki nh teá- xaõhoäi soál ôùn trong ñi eà u
ki eän thôøi gi an vaøñòa ñi eåm cuïtheå.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
11

1.3. QUY L UAÄT SOÁLÔÙN VAØTÍ NH QUY LUAÄT THOÁNG KEÂ
Quy l uaät soál ôùn l aømoät quy l uaät cuûa l yùthuyeát xaùc suaát, yùnghóa cuûa quy l uaät naøy l a:ø
Toång hôïp söïquan saùt soál ôùn tôùi möùc ñaày ñuûcaùc söïki eän caùbieät ngaãu nhi eân thì tính
taát nhi eân cuûa hi eän töôïng seõboäc l oäroõreät, qua ñoùseõnoùi l eân ñöôïc baûn chaát cuûa hi eän
töôïng.
Thoáng keâvaän duïng quy l uaät soál ôùn ñeål öôïng hoaùbaûn chaát vaøquy l uaät cuûa
hi eän töôïng ki nh teáxaõhoäi thoâng qua tính quy l uaät thoá ng keâ.
Tính quy l uaät thoáng keâlaømoät trong nhöõng hình thöùc bi eåu hi eä n moái l i eân heä
chung cuûa caùc hi eän töôïng trong töï nhi eân vaøtrong xaõhoäi . khi nghi eân cöùu taøi l i eäu
thoáng keâveàmoät soákhaùl ôùn ñôn vòcaùbi eät tính quy luaät thoáng keâmôùi bi eåu hi eän roõ.
Nhö trong thoáng keâdaân soá, qua nghi eân cöùu moät soákhaùlôùn gi a ñình ôûnhi eàu ñòa
phöông vaønhi eàu nöôùc khaùc nhau, ngöôøi ta thaáy tæl eäsi nh chaùu gaùi khoâng vöôït quaù
49%.
Veàtính chaát, tính quy l uaät thoáng keâcuõng nhö caùc quy l uaät noùi chung, phaûn
aûnh nhöõng moái l i eâ n heänhaân quaûtaát nhi eâ n. Nhöng caùc moái l i eân heänaøy thöôøng khoâng
coùtính chaát chung roä ng raõi , maøphaûi phuï thuoäc vaøo ñi eà u ki eän phaùt tri eån cuï theåcuûa
hi eän töôïng.
Tính quy l uaät thoáng keâkhoâng phaûi laøkeát quaûtaùc ñoäng cuûa moät nguyeân nhaân,
maøl aøcuûa toaøn boäcaùc nguyeân nhaân keáhôïp vôùi nhau. Ñoùlaøbi eå u hi eän toå ng hôïp cuûa
nhi eàu moái l i eân heänhaân quaû, l aøñaëc tröng cuûa caùc hi eän töôïng soál ôùn ñöôïc toång hôïp
l aïi qua caùc toång theåthoáng keâ. Nhìn chung caøng môûroäng phaïm vi thôøi gi an cuøng vôùi
vi eäc taêng soál öôïng ñôn vòcuûa toång theåthoáng keâ, tính quy l uaät thoáng keâcaøng bi eå u
hi eän roõ.
1.4. NHÖÕNG KHAÙI NI EÄM THÖÔØNG DUØNG TRONG THOÁNG KEÂHOÏC.
1.4.1. Toång theåthoáng keâ:
Laøtaäp hôïp nhöõng ñôn vò, yeáu toá, hi eän töôïng caùbi eät treân cô sôûmoät ñaëc ñi eåm
chung. Ví duï: taä p hôïp caùc xí nghi eä p coâng nghi eäp caáu thaønh toång theåvì chuùng l aømoät
taäp hôïp nhöõng ñôn vòsaûn xuaát ra saûn phaåm coâng nghi eäp khoâng phaân bi eät xí nghieäp
tröïc thuoäc l oaïi hình gì, l ôùn hay nhoû, saûn xuaát ra saûn phaåm gì, hoaëc trong xí
nghi eäp Böu chính, taä p hôïp caùc toå, saûn xuaát böu chính caáu thaønh moät toång theåvì noù
l aømoät taäp hôïp nhöõng ñôn vòsaûn xuaát ra saûn phaåm böu, khoâng phaân bi eät toåñoùhoaït
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
12

ñoäng nhö theánaøo, l aøtoågi ao dòch, toåkhai thaùc, ñoùng goùi , ñoùng tuùi ... mi eãn l aøtoåñoù
phaûi tham gi a vaøo quaùtrình saûn xuaát ra saûn phaåm böu chính.
Vi eäc xaùc ñònh ñuùng ñaén toång theåthoáng keâcoùyùnghóa quan troïng trong nghi eâ n
cöùu thoáng keâ. Neáu xaùc ñònh khoâng ñuùng toång theåthoáng keâ(töùc l aøbao goàm caûnhöõng
ñôn vòthöïc ra khoâng naèm trong toång theåñoùù) caùc keát l uaän ruùt ra seõsai l aàm, muïc ñích
nghi eân cöùu khoâng ñaït ñöôïc.
Phaân l oaïi toång theåthoáng keâ:
Tuøy tröôøng hôïp nghi eân cöùu cuïtheå, chuùng ta gaëp caùc l oaïi toång theåsau:
* Toång theåboäc l oä: l aøtoång theågoàm caùc ñôn vòmaøta coùtheåtröïc ti eáp quan saùt
hoaëc nhaän bi eát ñöôïc (toång theånhaân khaåu, toång theåcaùc tröôøng ñaïi hoïc Vi eät Nam...)
* Toång theå ti eàm aån: l aøtoång theågoàm caùc ñôn vòmaøta khoâng tröïc ti eáp quan
saùt hoaëc nhaän bi eát ñöôïc. Muoán xaùc ñònh ta phaûi thoâng qua moät hay moät soáphöông
phaùp trung gi an naøo ñoù(toång theånhöõng ngöôøi öa thích ngheäthuaät caûi l öông, toång
theånhöõng ngöôøi meâtín dòñoan...).
* Toång theåñoàng chaát: l aøtoång theåbao goàm caùc ñôn vògi oáng nhau ôûmoät hay
moät soáñaëc ñi eåm chuûyeáu coùl i eân quan tröïc ti eáp ñeán muïc ñích nghi eân cöùu.
* Toång theåkhoâng ñoàng chaát: l aøtoång theågoàm caùc ñôn vòkhaùc nhau ôûnhöõng
ñaëc ñi eå m chuûyeáu l i eân quan ñeán muïc ñích nghi eân cöùu.
Vi eäc xaùc ñònh moät toång theål aøñoàng chaát hay khoâng ñoàng chaát l aøtuøy thuoäc
vaøo muïc ñích nghieân cöùu cuïtheå. Caùc keát l uaän ruùt ra töønghi eân cöùu thoáng keâchæcoùyù
nghóa khi nghi eân cöùu treân toå ng theåñoàng chaát, hay noùi caùch khaùc, toång theåthoáng keâ
l aøtoång theåñaûm baûo ñöôïc tính soál ôùn vaøtính ñoàng chaát.
* Toång theåchung: l aøtoång theågoàm taát caûcaùc ñôn vòthuoäc phaïm vi hi eän töôïng
nghi eân cöùu ñaõñöôïc xaùc ñònh.
* Toång theåboäphaän: l aøtoång theåchæbao goàm moät soáñôn vòthuoäc phaïm vi
hi eän töôïng nghi eâ n cöùu ñaõñöôïc xaùc ñònh.
Toång theåthoáng keâcoùtheål aøhöõu haïn, cuõng coùtheål aøvoâhaïn (khoâng theåhoaëc
khoùxaùc ñònh ñöôïc soáñôn vònhö toång theåtreûsô si nh, toång theåsaûn phaåm do moät l oaïi
maùy saûn xuaát ra...). Cho neân khi xaùc ñònh toå ng theåthoáng keâkhoâng nhöõng phaûi gi ôùi
haïn veàthöïc theå(toång theål aøtoång theågì), maøcoøn phaûi gi ôùi haïn veàthôøi gi an vaøkhoâng
gi an (toång theåtoàn taïi ôûthôøi gi an naøo, khoâng gi an naøo)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaä p moâ n thoáng keâhoïc
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------
13

1.4.2. Ñôn vòtoå ng theå:
Laøcaùc phaàn töûcaùbi eät (ngöôøi , vaät, söï vi eäc...) caáu thaønh toång theåthoá ng keâ
cuøng coùmoät hoaëc nhi eàu ñaëc ñi eåm chung. Trong töøng tröôøng hôïp cuï theå, caùc ñôn vò
toång theål aønhöõng phaàn töûkhoâng theåchi a nhoûñöôïc nöõa: Ví duïtrong toång theånhaân
khaåu thì moãi ngöôøi daân l aømoät ñôn vòtoå ng theå, trong toång theåxí nghi eäp coâng nghi eäp
thì moãi xí nghi eä p l aømoät ñôn vòtoång theå.
Ñôn vòtoå ng theål aøcaên cöùquan troïng ñeåxaùc ñònh phöông phaùp ñi eàu tra, toång
hôïp vaøaùp duïng caùc coâng thöùc tính toaùn khi phaân tích thoáng keâ.
1.4.3. Ti eâu thöùc (ti eâu chí):
Laøkhaùi ni eäm chæñaëc ñi eåm cuûa ñôn vòtoång theå, moãi ñôn vòtoång theåcoùnhi eà u
ti eâu thöùc khaùc nhau, tuyøtheo muïc ñích nghi eân cöùu ngöôøi ta seõchoïn ra moät soáti eâu
thöùc nhaát ñònh ñeål aøm noäi duïng ñi eàu tra, toång hôïp vaøphaân tích thoáng keâ.
- Ti eâu thöùc soál öôïng: l aønhöõng ti eâu thöùc ñöôïc bi eåu hi eän ra tröïc ti eáp baèng con
soá.
Ví duï: troïng l öôïng, ti eà n l öông, tuoåi ...
- Ti eâu thöùc chaát l öôïng (thuoäc tính): l aønhöõng ti eâu thöùc phaûn aùnh thuoäc tính
beân trong cuûa söïvaät, khoâng bi eåu hi eän tröïc ti eáp baèng caùc con soáñöôïc.
Ví duï: Gi ôùi tính, thaønh phaàn gi ai caáp...
* Ti eâu thöùc chæcoùhai bi eåu hieän khoâng truøng nhau treân moät ñôn vòtoång theå
ñöôïc goïi l aøti eâ u thöùc thay phi eân. Ví duï: ti eâu thöùc chaát l öôïng coùtheåcoùhai bi eåu
hi eän: ñaït chaát l öôïng vaøkhoâng ñaït chaát l öôï ng. Ti eâu thöùc söùc khoûe coùtheåchi a thaønh:
ngöôøi bòbeänh, ngöôøi khoâng bòbeänh…
1.4.4. Chæti eâu thoáng keâ:
Laøkhaùi ni eäm bi eåu hi eän moät caùch toå ng hôïp ñaëc ñi eåm veàmaët l öôïng trong söï
thoáng nhaát vôùi maët chaát cuûa toång theåthoáng keâ(naêng suaát l ao ñoäng cuûa coâng nhaân,
gi aùthaønh moät ñôn vòsaûn phaåm...). Caùc chæti eâu thoáng keâñöôïc bi eåu hi eän baèng caùc trò
soácuïtheå, caùc tròsoánaøy seõthay ñoåi theo thôøi gi an vaøkhoâng gian.
- Chæti eâu khoái l öôïng: phaûn aùnh qui moâ, khoái löôïng cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu
(soál öôïng coâng nhaân, soámaùy moùc...)
- Chæti eâu chaát l öôïng: bi eåu hi eän söïhao phí l ao ñoäng saûn xuaát vaøthöôøng ñöôïc
tính bình quaân cho moät ñôn vòtoå ng theå(gi aùthaønh, gi aùcaû, l ôïi nhuaän...)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 1. Nhaäp moâ n thoáng keâhoïc


14

Caâu hoûi oân taäp chöông 1

1) Haõy gi aûi thích ngaén goïn taïi sao noùi : “ Thoáng keâhoïc l aømoät moân khoa hoïc xaõhoäi ,
noùnghi eân cöùu maët l öôïng trong söïl i eân heächaët cheõvôùi maët chaát cuûa caùc hi eän töôïng
ki nh teá- xaõhoäi soál ôùn trong ñi eàu ki eän thôøi gi an vaøñòa ñi eåm cuïtheå.”
2) So saùnh söïgi oáng vaøkhaùc nhau gi öõa quy l uaät soál ôùn vaøtính quy l uaät thoáng keâ.
3) Phaân bi eät ti eâu thöùc soál öôïng vaøti eâu thöùc thuoäc tính, moãi l oaïi cho 3 ví duï.
4) So saùnh söïgi oáng vaøkhaùc nhau gi öõa ti eâu thöùc vaøchæti eâu.
5) Caùc chæti eâu sau chæti eâu naøo l aøchæti eâu khoái l öôïng:
a. naêng suaát l ao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân
b. Soál ao ñoäng bình quaân trong kyøcuûa doanh nghi eäp
c. Gi aùbaùn moät ñôn vòsaûn phaåm.
6) Trong caùc chæti eâu sau, chæti eâu naøo l aøchæti eâu chaát l öôï ng:
a. Soál ao ñoäng bình quaân trong kyøcuûa doanh nghi eäp
b. Soál öôïng saûn phaåm saûn xuaát ra trong doanh nghi eäp
c. Toång soánguyeân l i eä u ñaõti eâu hao cho saûn xuaát doanh nghi eäp
d. Naêng suaát l ao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 15

Chöông 2 QUAÙTRÌ NH NGHI EÂN CÖÙU THOÁNG KEÂ
Muïc ñích öùng duïng thoá ng keâtrong thöïc ti eãn l aønhaèm moâtaûsöï toàn taïi hi eän
töôïng, tìm hi eåu nhöõng moái l i eân heänoäi taïi , nhöõng nhaân toátaùc ñoäng ñeán hi eän töôïng xu
höôùng phaùt tri eån hi eän töôïng... baèng caùc phöông phaùp khaùc nhau ñeåtöøñoùruùt ra
nhöõng nhaän xeùt, keát l uaän veàbaûn chaát hi eän töôïng l aøm cô sôûcho vi eäc ñeàra caùc chính
saùch, bi eän phaùp toåchöùc, quaûn l yùhi eän töôïng.
Ñoái töôïng cuûa thoáng keâthöôøng l aøhi eän töôïng phöùc taïp, neân nghi eân cöùu thoáng
keâthöôøng phaûi traûi qua moät quaùtrình bao goàm nhi eàu gi ai ñoaïn: ñi eàu tra thoáng keâ,
toång hôïp thoáng keâ, phaân tích thoá ng keâvaødöïñoaùn. Nhu caàu thoâng ti n cho phaân tích
vaødöïñoaùn quyeát ñònh ñeán thu thaäp vaøxöûl yùthoâng ti n. Bôûi vaäy, trong thöïc teátröôùc
khi ti eán haønh thu thaäp thoâng ti n ngöôøi ta phaûi döï ki eá n moät danh muïc heäthoáng chæ
ti eâu thoáng keâ, nhaèm ñaùp öùng nhu caàu thoâng tin cho phaân tích vaødöïñoaùn.
2.1. HEÄTHOÁNG CHÆ TI EÂU THOÁNG KEÂ
2.1.1. Khaùi ni eäm heäthoáng chæti eâu thoáng keâ(goïi taét l aøheäthoáng chæti eâu)
Heäthoáng chæti eâu l aømoät taäp hôïp nhi eà u chæti eâu coùmoái l i eân heäl aãn nhau vaøboå
sung cho nhau, nhaèm phaûn aûnh caùc maët, caùc tính chaát quan troïng nhaát, caùc moái l i eân
heäcô baûn gi öõa caùc maët, cuûa toång theåvaømoái l i eân heäcô baûn cuûa toång theåvôùi caùc
hi eän töôïng l i eân quan.
2.1.2. Nguyeân taéc xaây döïng heäthoáng chæti eâu thoáng keâ
Caùc hi eän töôïng maøthoáng keânghi eân cöùu raát phöùc taïp. Ñeåphaûn aùnh chính xaùc
chuùng, caàn phaûi xaây döïng moät heäthoáng chæti eâu thoáng keâvôùi caùc nguyeân taéc sau:
1- Heäthoáng chæti eâu thoáng keâphaûi phuïc vuïcho muïc ñích nghi eân cöùu.
2- Hi eän töôïng caøng phöùc taïp nhaát l aøcaùc hi eän töôïng tröøu töôïng, soál öôïng chæ
ti eâu caàn nhi eàu hôn so vôùi caùc hi eän töôïng ñôn gi aûn.
3- Ñeåthöïc hi eän thu thaäp thoâng ti n, chæcaàn ñieàu tra caùc chæti eâu saün coùôûcô sôû,
nhöng caàn hình dung tröôùc soáchæti eâu seõphaûi tính toaùn nhaèm phuïc vuï cho vi eäc aùp
duïng caùc phöông phaùp phaân tích, döïñoaùn ôûcaùc böôùc sau.
4- Ti eát ki eä m chi phí, khoâng ñeåmoät chæti eâu naøo dö thöøa, khoâng hôïp l yùtrong
heäthoá ng.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 16
2.2. ÑIEÀU TRA THOÁNG KEÂ
2.2.1. KHAÙI NI EÄM, YÙNGHÓA NHI EÄM VUÏ.
2.2.1.1. Khaùi ni eäm:
Ñi eàu tra thoáng keâl aøtoåchöùc moät caùch khoa hoïc vaøtheo moät keáhoaïch thoáng
nhaát vi eäc thu thaäp, ghi cheùp nguoàn taøi l i eäu ban ñaàu veàcaùc hi eä n töôï ng vaøquaùtrình
ki nh teá- xaõhoäi .
Ñaây l aøgiai ñoaïn ñaàu ti eân cuûa quaùtrình nghi eân cöùu thoáng keâ, nhi eä m vuï chuû
yeáu l aøthu thaäp, ghi cheùp nguoàn taøi l i eäu ban ñaàu ñeål aøm caên cöùcho vi eäc toång hôïp vaø
phaân tích thoá ng keâ, tuø y theo muïc ñích nghi eân cöùu maøcaùc taøi l i eäu naøy seõcoùnoäi dung
khaùc nhau vaøseõñöôïc thu thaäp baèng caùc phöông phaùp khaùc nhau.
Ví duï: Nghi eân cöùu tình hình daân soácaûnöôùc vôùi caùc ñaëc ñi eåm veàcô caáu tuoåi
taùc, daân toäc, gi ôùi tính... thoá ng keâcaàn thu thaäp taøi l i eä u veàtöø ng ngöôøi daân theo caùc
ti eâu thöùc: tuoåi , gi ôùi tính, daân toäc... hoaëc nghi eân cöùu veàtình hình saûn xuaát cuûa xí
nghi eäp thì caàn thu thaäp taøi l i eäu ban ñaàu phaùt si nh taïi moãi xí nghi eäp: khoái l öôïng saûn
phaåm saûn xuaát ra haøng ngaøy, doanh thu, soál öôïng nguyeân vaät l i eäu ti eâu thuï...
2.2.1.2. YÙùnghóa:
Taøi l i eäu do ñi eàu tra thoá ng keâcung caáp seõlaøcô sôûñeånghi eâ n cöùu vaøphaân tích
caùc hoaït ñoäng saûn xuaát cuûa xí nghi eäp, l aøm cô sôûñeåxaây döïng keáhoaïch, quaûn l yùquaù
trình thöïc hi eän keáhoaïch trong töøng cô sôû, töøng xí nghi eäp cuõng nhö trong toaøn boä
neàn ki nh teáquoác daân.
2.2.1.3. Yeâu caàu:
Keát quaûcuûa ñi eàu tra thoáng keâseõaûnh höôûng tröïc ti eáp ñeán chaát l öôïng cuûa quaù
trình toång hôïp vaøphaân tích thoáng keâ, do ñoùñi eàu tra thoáng keâphaûi ñaûm baûo l aøm toát 3
yeâu caàu:
- Chính xaùc: caùc soál i eäu ñi eà u tra phaûi trung thöïc, khaùch quan, saùt vôùi tình hình
thöïc teá. Ñaây l aøyeâu caàu cô baûn nhaát cuûa ñi eà u tra thoáng keâ, taøi l i eäu ñi eàu tra chính xaùc
môùi coùtheål aøcaên cöùti n caäy cho vi eäc tính toaùn phaân tích vaøruùt ra keát l uaän ñuùng ñaén.
Ngöôïc l aïi , taøi l i eäu ñi eà u tra bòtheâm bôùt tuøy ti eän seõdaãn ñeán nhöõng keát l uaän khoâng
chính xaùc, ñoùl aømoät trong nhöõng nguyeân nhaân khoâng ñaåy maïnh ñöôïc saûn xuaát,
khoâng khai thaùc ñöôïc caùc ti eàm l öïc ki nh teámaøcoøn coùtheågaây roái l oaïn trong quaûn lyù
ki nh teá.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 17
- Kòp thôøi : ñi eàu tra thoáng keâphaûi nhaïy beùn vôùi tình hình, thu thaäp vaøphaûn
aùnh ñuùng l uùc caùc taøi l i eäu caàn nghi eân cöùu. Trong ñi eàu ki eän neàn ki nh teánöôùc ta hi eän
nay thöôøng xuyeân coùnhöõng bi eán ñoäng raát l ôùn, raát nhanh neân yeâu caàu ñi eà u tra kòp
thôøi l aïi caøng coùyùnghóa.
- Ñaày ñuû: taøi l i eäu ñi eàu tra phaûi ñöôïc thu thaäp ñuùng noäi duïng ñi eàu tra ñaõqui
ñònh, khoâng boûsoùt moät muïc naøo hoaëc ñôn vònaøo maøkeáhoaïch ñaõvaïch ra, coùnhö
vaäy môùi coùtheåtraùnh ñöôïc nhöõng keát luaän, phi eám di eän, chuûquan.
Trong ñi eà u tra thoáng keâ, ñeåõphaûn aùnh ñuùng ñaén baûn chaát cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu ta phaûi döïa treân cô sôûquan saùt soál ôùn, nghóa l aøcuøng moät l uùc ghi cheùp taøi
l i eäu cuûa nhi eàu ñôn vòhoaëc nhi eà u hi eän töôïng caùbi eät, coùnhö vaäy khi toång hôïp taøi l i eä u
caùc nhaân toángaãu nhi eân môùi ñöôïc buøtröøvaøbaûn chaát hi eän töôïng môùi ñöôïc boäc l oäroõ
reät. Ñaây l aøphöông phaùp cô baûn cuûa ñi eàu tra thoáng keâ.
2.2.2. NOÄI DUNG KEÁHOAÏCH ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ.
2.2.2.1. Xaùc ñònh muïc ñích nhi eäm vuïcuûa coâng taùc ñi eàu tra thoáng keâ:
Xaùc ñònh roõtroïng taâm cuûa cuoäc ñi eàu tra naøy l aøcaàn tìm hi eå u nhöõng vaán ñeàgì?
neáu muïc ñích khoâng xaùc ñònh roõraøng seõdaãn ñeán tình traïng thu thaäp soál i eäu khoâng
ñaày ñuûhoaëc thu thaäp caûnhöõng soál i eäu khoâng caàn thi eát, l aïc haäu.
2.2.2.2. Xaùc ñònh ñoái töôïng ñi eàu tra, ñôn vòñi eàu tra:
- Xaùc ñònh ñoái töôïng ñi eàu tra l aøxaùc ñònh toå ng theåvaøphaïm vi caàn ñi eàu tra.
- Xaùc ñònh ñôn vòñi eà u tra l aøxaùc ñònh nhöõng ñôn vòcuïtheåcaàn phaûi ñöôïc ñi eà u
tra trong ñoái töôïng quan saùt.
2.2.2.3. Noäi dung ñi eàu tra:
Nghóa l aøchoïn caùc ti eâu thöùc ñi eà u tra, khi l öï a choïn ti eâu thöùc ñi eàu tra caàn ñaûm
baûo caùc yeâu caàu sau:
- Ti eâu thöùc ñi eàu tra phaûi phuøhôïp vôùi muïc ñích vaønhi eäm vuïcoâng taùc nghi eâ n
cöùu thoáng keâ.
- Phaûi phaûn aûnh ñöôïc nhöõng ñaëc ñi eåm cô baûn, quan troïng nhaát cuûa ñoái töôïng
nghi eân cöùu.
- Phaûi thoáng nhaát vôùi chæti eâu keáhoaïch.
- Choïn caùc ti eâ u thöùc coùl i eâ n quan ñeåki eåm tra l aãn nhau.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 18
2.2.2.4. Xaùc ñònh thôøi gi an vaøñòa ñi eåm ñi eàu tra:
- Thôøi gi an ñi eàu tra laøkhoaûng thôøi gian töøkhi baét ñaàu ñaêng kyùthu thaäp soá
l i eäu cho ñeán khi keát thuùc ñi eàu tra.
- Ñòa ñi eåm ñi eàu tra: thöôøng l aønôi di eãn ra hi eän töôïng caàn nghi eân cöùu.
2.2.2.5. Laäp bi eåu ñi eàu tra höôùng daãn caùch ghi :
Bi eåu ñi eàu tra l aøbaûng höôùng daãn ghi nhöõng muïc caàn thi eát ñeåñi eàu tra, bao
goàm caùc coät coùghi caùc ti eâ u thöùc ñi eàu tra vaøcaùc caâu hoûi ñeåñôn vòñi eà u tra traûl ôøi .
Ví duï: Bi eåu ñi eàu tra (qua thö, thö ñi eä n töû, FAX) ñeåtìm hi eå u yùki eá n khaùch
haøng veàchaát l öôïng dòch vuïñi eä n thoaïi di ñoäng: (Xem maãu phi eá u ñi eà u tra ôûphaàn phuï
l uïc)
2.2.2.6. Keáhoaïch ti eá n haønh:
Boátrí l öïc l öôïng ñi eàu tra vaøchoïn phöông phaùp
2.2.3. CAÙC LOAÏI ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ
* Caên cöùtheo tính chaát l i eân tuïc cuûa vi eäc ñaêng kyùghi cheùp taøi l i eäu ban ñaàu,
ngöôøi ta phaân bi eät:
- Ñi eàu tra thöôøng xuyeân: ghi cheùp thu thaäp taøi l i eäu ban ñaàu cuûa hi eän töôïng
moät caùch l i eân tuïc gaén l i eàn vôùi quaùtrình phaùt si nh, phaùt tri eån cuûa hi eän töôïng.
Ví duï: ñi eàu tra quaùtrình saûn xuaát cuûa moät xí nghi eäp, phaûi ghi cheùp moät caùc
l i eân tuïc soácoâng nhaân ñi l aøm haøng ngaøy, soásaûn phaåm saûn xuaát ra, soádoanh thu. Taøi
l i eäu ñi eà u tra thöôøng xuyeân l aøcô sôûchuûyeáu ñeål aäp baùo caùo thoáng keâñònh kyø, l aø
coâng cuïtheo doõi tình hình thöïc hi eä n keáhoaïch.
- Ñi eàu tra thoáng keâkhoâng thöôøng xuyeân: ghi cheùp, thu thaäp taøi l i eäu ban ñaàu
moät caùc khoâng l i eân tuïc, taøi l i eäu ñi eàu tra chæphaûn aûnh traïng thaùi cuûa hi eän töôï ng ôû
moät thôøi ñi eåm nhaát ñònh.
Ví duï: Caùc cuoäc ñi eà u tra daân soá, ñi eàu tra toà n kho vaät tö.
* Caên cöùtheo phaïm vi ñoái töôïng ñöôïc ñi eàu tra thöïc teá, ngöôøi ta phaân bi eät:
- Ñi eàu tra toaøn boä: ti eán haønh thu thaäp taøi l i eäu ban ñaàu treâ n toaøn theåcaùc ñôn vò
thuoäc ñoái töôïng ñi eàu tra.
- Ñi eàu tra toaøn boäcoùtaùc duïng raát l ôùn, gi uùp ta naém ñöôïc tình hình taát caûcaùc
ñôn vò, l aøm cô sôûcho vi eäc laäp keáhoaïch vaøki eåm tra thöïc hi eä n keáhoaïch. Loaïi ñi eà u
tra naøy coùphaïm vi öùng duïng raát haïn cheávì nhi eàu toá n keùm.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 19
- Ñi eàu tra khoâng toaøn boä: l aøti eán haønh thu thaäp taøi l i eäu ban ñaàu treân moät soá
ñôn vòñöôïc choïn ra trong ñoái töôïng ñi eàu tra. Loaïi ñi eàu tra naøy ñöôïc aùp duïng trong
nhöõng tröôøng hôïp khoâng theåhoaëc khoâng caàn thi eát phaûi ti eán haønh ñi eàu tra toaøn boä.
Ví duï: ñi eàu tra veàñôøi soáng, veàtình hình gi aùcaûthòtröôø ng töïdo... ñaây laøhình
thöùc ñi eàu tra ñöôïc aù p duïng nhi eàu trong thöïc teá. Vì noùcoùnhöõng öu ñi eåm: nhanh, goïn,
ti eát ki eäm ñöôïc nhi eàu ti eàn cuûa, coâng söùc, phuøhôïp vôùi ñi eàu kieän thöïc teánöôùc ta hi eä n
nay, ngoaøi ra do phaïm vi ñi eàu tra ñöôïc thu heïp neân ta coùtheåñi saâu vaøo nghi eân cöùu
chi ti eát cuûa hi eän töôïng.
Trong thöïc ti eãn thoáng keâ, thöôøng aùp duïng caùc l oaïi ñi eàu tra khoâng toaøn boäsau:
- Ñi eàu tra choïn maãu (ñi eån hình): choïn ra moät soáñôn vònhaát ñònh thuoäc toång
theånghi eâ n cöùu ñeåti eá n haønh ñi eàu tra thöïc teá, sau ñoùduøng caùc keát quaûthu thaäp ñöôïc
ñeåtính toaùn vaøsuy roäng thaønh caùc ñaëc ñi eå m cuûa toaøn boätoång theå.
- Ñi eàu tra troïng ñi eåm: l oaïi ñi eàu tra chæti eán haønh ôûboäphaän chuûyeáu nhaát
trong toaøn boätoång theånghi eân cöùu thöôøng l aønhöõng boäphaän chi eá m tyûtroïng l ôùn trong
toång theå.
- Ñi eàu tra chuyeân ñeà(ñi eàu tra ñôn vòcaùbieät) chæti eán haønh treân moät soáraát ít
ñôn vò caùbi eät thuoäc toång theånghi eâ n cöùu, nhöng ñi saâu nghi eân cöùu chi ti eát nhi eàu
khía caïnh khaùc nhau cuûa ñôn vòñoù. Hình thöùc naøy thöôøng ñöôïc öùng duïng ñeånghi eân
cöùu ki nh nghi eäm cuûa caùc ñôn vòti eân ti eán hoaëc phaân tích nguyeân nhaân cuûa caùc ñôn vò
l aïc haäu.
2.2.4. HAI HÌ NH THÖÙC TOÅCHÖÙC ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂ.
2.2.4.1. Baùo caùo thoáng keâñònh kyø:
Laøhình thöùc toåchöùc ñi eàu tra thoáng keâthöôøng xuyeân, ñònh kyøtheo noäi dung,
phöông phaùp, cheáñoäbaùo caùo ñaõqui ñònh thoáng nhaát.
Baùo caùo thoáng keâñònh kyøcoùnoäi dung bao goàm nhöõng chæti eâu cô baûn veàhoaït
ñoäng saûn xuaát vaøl i eân quan chaët cheõñeán vi eä c thöïc hi eä n keáhoaïch nhaønöôùc. Caên cöù
vaøo nguoàn taøi l i eäu naøy, caáp treân coùtheåthöôøng xuyeân vaøkòp thôøi chæñaïo nghi eä p vuï
ñoái vôùi caáp döôùi , gi aùm saùt vaøki eå m tra tình hình thöïc hi eän keáhoaïch, phaùt hi eän caùc
khaâu yeáu vaøhi eä n töôïng maát caân ñoái trong toaøn boädaây chuyeàn saûn xuaát, toång hôïp
tình hình chung, so saùnh ñoái chi eáu gi öõ a caùc ñôn vò, phaân tích vaán ñeàvaøruùt ra nhöõng
keát l uaän thoáng keâcaàn thi eát.
Ví duï:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 20
Xem maãu baùo caùo thoáng keâsaûn l öôïng doanh thu böu chính vi eã n thoâ ng daønh
cho Ñôn vòböu ñi eän baùo cho cho Cuïc thoáng keâhaøng quí (naê m) ôûphaàn phuïl uïc.
2.2.4.2. Ñi eàu tra chuyeân moân:
Laøhình thöùc toåchöùc ñi eà u tra khoâng thöôøng xuyeân, ñöôïc ti eán haønh theo keá
hoaïch vaøphöông phaùp qui ñònh ri eâng cho moãi l aàn ñi eàu tra. Ñoái töôïng chuûyeáu cuûa
noùl aøcaùc hi eän töôïng maøbaùo caùo thoáng keâñònh kyøchöa hoaëc khoâng thöôøng xuyeân
phaûn aûnh ñöôïc, ñoùl aøcaùc hi eän töôïng tuy coùbi eán ñoäng nhöng chaäm vaøkhoâng l ôù n
l aém, caùc hi eä n töôïng ngoaøi keáhoaïch hoaëc khoâng döïki eán tröôùc ñöôïc trong keáhoaïch
(tình hình gi aùcaûthòtröôøng töïdo), tình hình chaát l öôïng saûn phaåm hoaëc moät soáhi eä n
töôïng baát thöôøng aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng (thi eân tai , tai naïn l ao ñoäng ...)
2.2.5. CAÙC PHÖÔNG PHAÙ P THU THAÄP TAØI LI EÄ U BAN ÑAÀU.
2.2.5.1. Ñaêng kyùtröïc ti eá p:
Nhaân vi eân ñi eàu tra ti eáp xuùc vôùi ñoái töôïng ñi eàu tra, tröïc ti eáp ti eán haønh vaø
gi aùm saùt vi eäc caàn, ñong ño, ñeám vaøghi soál i eä u vaøo phi eáu ñieàu tra.
2.2.5.2. Phoûng vaán:
Thu thaäp taøi l i eäu qua söï traûl ôøi cuûa ngöôøi hoaëc ñôn vòñöôïc ñi eàu tra. Coùcaùc
phöông phaùp sau:
- Cöûphaùi vi eâ n ñeán taän ñòa ñi eå m ñi eàu tra: Laøphöông phaùp thu thaäp taøi l i eäu
ñöôïc thöïc hi eän baèng caùch cöû nhaân vi eân ñi eàu tra ñeán taän ñòa ñi eåm ñi eàu tra, gaëp
ngöôøi caàn ñi eàu tra, ñaët caâu hoûi nghe traûl ôøi vaøtöïghi cheùp l aïi .
- Töïghi baùo: höôùng daãn caùc ñôn vòñöôïc ñi eàu tra töïghi cheùp.
- Trao ñoåi vaên ki eän, taøi l i eäu ñi eàu tra thoâng qua böu ñi eän. (Phöông phaùp göûi
thö)
2.2.5.3. Ñaêng kyùqua chöùng töøsoåsaùch:
Thu thaäp taøi l i eäu theo caùc chöùng töøsoåsaùch ñaõñöôïc ghi cheùp moät caùch coùheä
thoáng ôûcô sôû, ôûcaùc ñôn vòki nh teá.
2.2.6. CAÙC SAI SOÁTRONG ÑI EÀU TRA THOÁNG KEÂVAØBIEÄN PHAÙP KHAÉC
PHUÏC.
Sai soátrong ñi eàu tra thoáng keâl aøcheânh l eäch gi öõa caùc tròsoácuûa ti eâu thöùc ñi eàu
tra maøthoáng keâthu thaäp ñöôïc so vôùi tròsoáthöïc teácuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu. Caùc
sai soánaøy seõlaøm gi aû m chaát l öôïng ñi eàu tra, aûnh höôûng ñeán chaát l öôï ng cuûa toång hôïp
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 21
vaøphaân tích thoáng keâ, do ñoùta phaûi naém ñöôïc caùc nguyeân nhaân phaùt si nh sai soáñeå
coùbi eän phaùp khaéc phuïc hoaëc haïn cheásai soá.
- Sai soáñaêng kyù: phaùt si nh do vi eäc ghi cheùp taøi l i eäu ban ñaàu khoâng chính xaùc,
do nhaân vi eân ñi eà u tra voâtình hay coáyùghi cheùp sai söïthöïc.
- Sai soádo tính chaát ñaïi bi eåu: chæxaûy ra trong moät soácuoäc ñi eàu tra khoâng
toaøn boä, do vi eäc l öïa choïn soáñôn vòñi eàu tra khoâng ñuûtính chaát ñaïi bi eå u.
Ñeåhaïn cheánhöõng sai soátreân coùtheåaùp duïng moät soábi eän phaùp sau:
- Laøm toát coâng taùc chuaån bòñi eàu tra (boåtuùc theâm nghieäp vuï cho nhaân vi eâ n
ñi eàu tra, l aäp keáhoaïch ñi eàu tra).
- Ki eåm tra coùheäthoáng toaøn boäcuoäc ñi eàu tra (veàmaët l ogi c, veàmaët tính toaùn).
2.3. TOÅNG HÔÏP THOÁNG KEÂ
2.3.1. KHAÙI NI EÄM YÙNGHÓA.
2.3.1.1. Khaùi ni eäm:
Toång hôïp thoáng keâl aøsöï taä p trung, chænh l yùvaøheäthoáng hoaùmoät caùch khoa
hoïc caùc taøi l i eä u ban ñaàu thu thaäp ñöôïc trong ñi eàu tra thoáng keâ.
Sau khi ta thu thaäp ñöôïc nhöõng taøi l i eäu veàti eâu thöùc ñi eàu tra qua gi ai ñoaïn
ñi eàu tra thoáng keâthì nhöõng taøi l i eäu naøy coøn rôøi raïc, vuïn vaët, chöa theåsöûduïng ñöôïc
vaøo coâng taùc nghi eân cöùu vaøphaân tích thoáng keâ. Ñeåböôùc ñaàu neâu l eâ n moät soáñaëc
tröng chung cuûa toaøn boätoå ng theå, ta seõti eán haønh gi ai ñoaïn 2 cuûa quaùtrình nghi eâ n
cöùu thoáng keâñoùl aøgi ai ñoaïn toång hôïp thoáng keâ.
2.3.1.2. YÙnghóa:
Toång hôïp thoáng keâkhoâng phaûi chæl aømoät coâng taùc kyõthuaät ñeåsaép xeáp coùthöù
töïcaùc taøi l i eäu ban ñaàu hoaêïc chæduøng maùy tính ñeåtính toaùn caùc con soácoäng vaøtoång
coäng, maøtraùi l aïi ñaây l aømoät coâng taùc khoa hoïc phöùc taïp, chuûyeáu döïa vaøo söï phaân
tích l yùl uaän moät caùch saâu saéc. Neáu chuùng ta coùsoál i eäu moät caùch phong phuùchính
xaùc nhöng chuùng ta khoâng toång hôïp ñöôïc moät chaùch khoa hoïc thì khoâng bao gi ôø
chuùng ta coùñöôïc moät keát l uaän ñuùng ñaén, khoâng theågi aûi thích ñöôïc thaät khaùch quan,
chaân thöïc hi eän töôïng xaõhoäi .
2.3.1.3. Nhöõng vaán ñeàcô baûn cuûa toång hôïp thoáng keâ.
a. Xaùc ñònh muïc ñích toå ng hôïp:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 22
Muïc ñích toång hôïp l aøl aøm theánaøo ñeåcoùtheåkhaùi quaùt hoaùnhöõng ñaëc tröng
chung cuûa toång theåvaøñaëc tröng chung ñoùñöôïc bi eå u hi eän cuï theåbaèng caùc chæti eâu
thoáng keâ
b. Noäi dung toång hôïp:
Noäi dung toång hôïp ñöôïc caên cöùvaøo moät trong nhöõng ti eâu thöùc ñaõñöôïc xaùc
ñònh trong giai ñoaïn ñi eà u tra. Toång hôïp theo noäi dung naøo phaûi xuaát phaùt töømuïc
ñích nghi eân cöùu thoáng keâ.
c. Ki eåm tra taøi l i eäu tröôùc khi toång hôïp.
Tröôùc khi toång hôïp caàn phaûi ki eå m tra l aïi taøi li eäu veàmaët l ogi c, so saùnh caùc taøi
l i eäu, ki eåm tra veàmaët tính toaùn vaøñoähôïp l yùcuûa taøi l i eäu, phaùt hi eän caùc baát thöôøng ñeå
thaåm tra l aïi . Laøm toát khaâu naøy seõhaïn cheáñöôïc nhi eàu sai trong khaâu toång hôïp vaø
phaân tích thoá ng keâmaøcuõng khoâng maát nhi eàu thôøi gi an.
d. Phöông phaùp toång hôïp: söûduï ng phöông phaùp phaân toåthoáng keâ.
e. Toåchöùc vaøkyõthuaät toång hôïp:
- Chuaån bòtaøi l i eäu ñeåtoång hôïp: taäp trung ñaày ñuûcaùc phi eáu ñi eàu tra, ti eán haønh
maõhoaùnhöõng noäi dung traûl ôøi ñeåvi eäc toång hôïp ñöôïc thuaän l ôïi .
- Hình thöùc toåchöùc coùtheåti eán haønh töøng caáp hoaëc taäp trung.
- Kyõthuaät toång hôïp thuûcoâng hoaëc baèng maùy.
2.3.1.4. Baûng thoáng keâvaøñoàthòthoáng keâ:
* Baûng thoáng keâ:
a. yùnghóa vaøtaùc duïng:
- Baûng thoáng keâlaømoät hình thöùc trình baøy caùc taøi l i eäu thoáng keâmoät caùch coù
heäthoáng, hôïp l yùvaøroõraøng nhaèm neâu l eân caùc ñaëc tröng veàl öôïng cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu.
- Baûng thoáng keâgi uùp ta toång hôïp, phaân tích vaønhaän ñònh chung veàhi eän
töôïng nghi eân cöùu.
b. Caáu taïo chung cuûa baûng thoáng keâ:
- Veànoäi dung: goàm chuûñeà, phaàn gi aûi thích vaønguoàn soál i eäu.
c. Caùc l oaïi baûng thoáng keâ:
+ Baûng ñôn gi aûn:
Laøbaûng trong ñoùphaàn chuûñeàchæl i eät keâcaùc ñôn vò, boäphaän cuûa toång theå.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 23
Ví duï:
BAÛNG THOÁNG KEÂTRANG THI EÁT BÒBÖU CHÍ NH NAÊM 1999
Baûng 2.1.
TT Teân ñôn vò Böu cuïc Caân ñieän
töû
Maùy i n
cöôùc
Maùy xoùa
tem
Maùy buoäc
tuùi
1
2
3
4
5
6
7
8
Mi eàn Ñoâ ng Baéc
Mi eàn Taây Baéc
Ñ. baèng soâ ng Hoàng
Baéc Trung boä
D. haûi Nam T. boä
Taây Nguyeân
Ñoâng Nam boä
Ñ. baèng soâ ng C. Long
434
96
594
838
311
115
506
546
323
83
528
278
357
120
690
594
102
22
192
86
134
43
451
190
13
2
19
6
9
4
45
14
1
0
9
2
9
3
16
2
Coäng caûnöôùc 3.440 2.973 1.220 112 42
+ Baûng phaân toå:
Trong ñoùñoái töôïng nghi eâ n cöùu ghi trong phaàn chuûñeàñöôïc chi a thaønh caùc toå
theo moät ti eâu thöùc naøo ñoù.
Ví duï: Toång coâng ty X xeáp l oaïi caùc chi nhaùnh coâng ty cuûa mình theo doanh
thu trong naêm 2000 nhö sau:
Baûng 2.2.
Phaân toåcaùc chi nhaùnh theo
doanh thu (tyûñoàng)
Soáchi nhaùnh
Döôùi 5 tyû
Töø5 ñeán 10
10 ñeán 15
15 ñeán 20
20 ñeán 25
25 ñeán 30
treân 30 tyû
2
4
3
10
7
6
3
Coäng 35
+ Baûng keát hôïp:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 24
Laøl oaïi baûng trong ñoùñoái töôï ng nghi eân cöùu ghi ôûphaàn chuûñeàñöôïc phaân toå
theo hai ba ti eâu thöùc keát hôïp vôùi nhau.
Ví duï:
Coùsoál i eäu thoáng keâveàngheànghi eä p, gi ôùi tính, vaøtrình ñoähoïc vaán taïi Hoïc
vi eän X nhö sau:
Baûng 2.3.
Chi a theo trình ñoä Ngheànghi eä p vaøgi ôùi
tính
Soángöôøi
CÑ ÑH Th.S TS
1. Gi aùo vi eân:
- Nam
- Nöõ.
2. Coâng nhaân vi eân:
- Nam
- Nöõ
200
120
80
150
70
80
0
0
40
10
100
. . .
60
. . .
Coäng
d. Nhöõng yeâu caàu trong vi eäc xaây döïng baûng thoáng keâ:
- Quy moâbaûng khoâng neân quaùl ôù n ( töùc l aøkhoâng neân phaân toåkeát hôïp nhi eàu
ti eâu thöùc vaøquaùnhi eàu chæti eâu)
- Caùc ti eâu ñeàvaøti eâu muïc caàn ñöôïc ghi chính xaùc, ngaén goïn, deãhi eå u.
- Caùc haøng vaøcoät neân kyùhi eäu baèng chöõhoaëc baèng soáñeåthuaän l ôïi cho vi eäc
trình baøy hoaëc gi aûi thích noäi dung.
- Caùc chæti eâu caàn ñöôïc saép xeáp moät caùch hôïp l yù.
- Phaàn ghi chuùôûcuoái baûng duøng ñeånoùi roõnguoàn taøi l i eäu hoaëc gi aûi thích noäi
dung moät soáchæti eâu.
* Caùc qui öôùc thöôøng duøng trong baûng thoáng keâ:
- Khoâng coùsoál i eäu: trong oâghi (-)
- Soál i eäu coøn thi eáu: ba chaám (...)
- Hi eän töôïng khoâng l i eân quan: (x)
* Ñoàthòthoáng keâ:
a. Khaùi ni eäm:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 25
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
Soámaùy
ñi eän thoaïi
1994 1995 1996 1997
Naêm
Ñoàthòthoáng keâl aøphöông phaùp duøng caùc hình veõhoaëc ñöôøng neùt hình hoïc
vôùi caùc maøu saéc thích hôïp ñeåtrình baøy ñaëc tröng veàcaùc maët l öôïng cuûa hieän
töôïng kinh teáxaõhoäi .
Ví duï: Coùsoál i eäu veàsoámaùy ñi eän thoaïi thueâbao ôûnöôùc ta nhö sau (ñôn vò
tính: 1000 maùy)
1994 1995 1996 1997
470 766 1166 1716
Ta coùtheåduøng ñoàthòñeåbi eåu di eãn tình hình phaùt tri eån cuûa maùy ñi eä n thoaïi
thueâbao:








Vôùi cuøng moät goác vaøcuøng vaøcuøng l eàroäng, caùc chi eàu cao khaùc nhau cuûa coät
gi uùp ta nhaän thöùc veàtình hình phaùt tri eån cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu
- Hình veõtreân: Bi eåu ñoàthoáng keâ
- Phöông phaùp duøng hình veõñeåmoâtaûhi eän traïng qua caùc soál i eäu thoáng keâ:
goïi laøphöông phaùp ñoàthòthoáng keâ.
• Ñaëc ñi eåm cuûa ñoàthòthoáng keâ:
- Baûng thoáng keâchæl i eät keâsoál i eäu.
- Ñoàthòsöûduïng soál i eäu keát hôïp vôùi hình veõ, ñöoøng neùt vaømaøu saéc thích
hôïp ñeåmoâtaûñaëc tröng veàmaët l öôïng cuûa hi eän töôïng.
- Ñoàthòthoáng keâchætrình baøy moät caùch khaùi quaùt caùc ñaëc ñi eå m chuûyeáu
cuûa hi eän töôïng. Tuy nhi eân caùc ñaëc tröng vaøxu höôùng cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu thöôøng ñöôïc deãthaáy hôn neáu khoâng chæñeåsoál i eäu trong baûng
thoáng keâmaøcoøn ñöôïc trình baøy baèng ñoàthòthoáng keâ. Ví duï: Ñeåthaáy xu
höôùng chia seûsaûn l öôïng ñi eän thoaïi PSTN cuûa VNPT töøkhi ñi eä n thoaïi
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 26
VOI P 178 cuûa Vi ettel xuaát hi eän, ta nhìn vaøo ñoàthòseõroõhôn l aønhìn vaøo
baûng soál i eäu thoáng keâ.
Baûng 2.4.
Saûn l öôïng ñi eä n thoaïi hai chi eàu TPHCM – Haønoäi
ÑVT: Tri eäu phuùt
Thaùng/naêm 11/00 12/00 1/01 2/01 3/01 4/01 5/01 6/01 7/01 8/01 9/01 10/01
Coä ng 5,24 5,31 5,15 4,86 5,52 5,16 5,54 5,34 5,92 6,17 6,12 6,20
PSTN 3,34 3,33 3,31 3,06 3,45 3,12 3,24 2,98 2,88 2,86 3,11 2,30
178 1,89 1,98 1,84 1,79 2,07 2,04 2,29 2,37 2,22 2,18 1,72 1,90
171 0,82 1,13 1,29 1,30
177 0,70
Ghi chuù:
PSTN – Dòch vuïñi eän thoaïi ñöôøng daøi goïi qua maïng PSTN theo phöông thöùc truyeàn
thoáng.
Dòch vuï 178, 171, 177 - Dòch vuïñi eän thoaïi VOI P (Voi ce over i nternet protocol )
Soál i eäu trong baûng seõñöôïc trình baøy trong ñoàthòsau:











• Q
Quy taéc xaây döïng ñoàthòthoáng keâ:
Saûn l öôïng ñieän t hoaïi 2 chieàu HCM - HN
0
1
2
3
4
5
6
7
0 2 4 6 8 10 12 14
T
r
i
e
äu

p
h
u
ùt
Toång coäng PSTN 178 171 177

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 27
Ñoàthòthoáng keâphaûi ñaûm baûo yeâu caàu chính xaùc deãxem deãhi eå u, ngoaøi ra
coøn phaûi theåhi eä n tính thaåm myõcuûa noù.
• Caùc l oaïi ñoàthòthoáng keâ:
- Bi eåu ñoàhình thanh











- Bi eåu ñoàhình troøn.









- Ñoàthòñöôøng gaáp khuùc



0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
A B C D


0
5
10
15
20
1 2 3 4 5 6

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 28


.



2.4. PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ
2.4.1. KHAÙI NI EÄM YÙNGHÓA NHI EÄM VUÏ.
Phaân tích thoáng keâl aøthoâng qua caùc bi eåu hi eän baèng soál öôïng, neâu l eâ n moät
caùch toång hôïp baûn chaát vaøtính qui luaät cuûa caùc hi eän töôïng vaøquaùtrình ki nh teá- xaõ
hoäi trong ñi eàu ki eän thôøi gi an vaøñòa ñi eåm cuïtheå.
Phaân tích thoáng keâl i eân heämaät thi eát vôùi caùc gi ai ñoaïn ñi eàu tra vaøtoång hôïp
thoáng keâ, chæcoùdöïa treân cô sôûtaøi l i eäu ñi eàu tra phong phuù, chính xaùc, keát quaûtoång
hôïp moät caùch khoa hoïc thì phaân tích thoáng keâmôùi coùkhaûnaêng ruùt ra nhöõng keát l uaän
ñuùng ñaén, neáu khoâng, duøphöông phaùp phaân tích coùkhoa hoïc, hi eän ñaïi nhö theánaøo,
keát quaûcuõng seõbòhaïn cheá, thaäm chí khoâng coùgiaùtròvaøcoøn coùtheåxuyeân taïc söï
thaät.
Nhi eäm vuïcuûa phaân tích thoáng keânoùi chung nhaát trí vôùi nhi eäm vuïcuûa toaøn boä
quaùtrình nghi eân cöùu thoáng keâ, bi eåu hi eän cuïtheåôû2 nhi eäm vuïsau:
- Phaân tích tình hình thöï c hi eän keáhoaïch: trong phaân tích caàn neâu roõmöùc ñoä
hoaøn thaønh keáhoaïch, caùc nguyeân nhaân vaøaûnh höôûng cuûa caùc nguyeân nhaân ñoái vôùi
vi eäc hoaøn thaønh hoaëc khoâng hoaøn thaønh keáhoaïch, tính caân ñoái cuûa vi eäc thöïc hi eän
keát hoaïch…ñoàng thôøi coøn phaûi ki eåm tra tính thöïc teácuûa caùc chæti eâu keáhoaïch l aøm cô
sôûñeåruùt ra nhöõng öu nhöôïc ñi eåm trong coâng taùc l aäp vaøchæñaïo thöïc hi eän keáhoaïch.
- Phaân tích tính qui l uaät cuûa caùc hi eä n töôïng vaøquaùtrình ki nh teáxaõhoäi : ñoái
vôùi nhi eäm vuïnaøy caàn xaùc ñònh caùc ñaëc tröng veàmaët l öôïng cuûa hi eän töôïng nhö: qui
moâ, khoái l öôïng, keát caáu, quan heätæl eä…xaùc ñònh xu höôùng vaønhòp ñoäphaùt tri eån cuûa
hi eän töôïng, söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng, moái l i eân heägi öõa caùc hi eän töôï ng tính chaát
cuûa moái l i eân heä, ñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõcuûa moái l i eân heä…l aøm cô sôûcho vi eäc ruùt
ra nhöõng keát l uaän thoáng keâhoaëc döï baùo tính qui l uaät cuûa hi eän töôïng vaøquaùtrình
ki nh teá- xaõhoäi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 29
Hai nhi eäm vuïnaøy cuûa phaân tích thoáng keâcoùl i eân heämaät thi eát vaøkhoâng taùch
rôøi nhau trong moïi tröôøng hôïp phaân tích thoáng keâ. Tröôùc khi ti eán haønh phaân tích,
phaûi l aáy ñeàcöông phaân tích, trong ñoùneâu roõmuïc ñích (nhi eäm vuï) phaân tích, noäi
dung phaân tích, coâng taùc ki eåm tra, ñaùnh gi aùtaøi l i eäu duøng phaân tích, caùc chæti eâu vaø
phöông phaùp phaân tích, sau khi phaân tích phaûi l aäp baùo caùo phaân tích, trong ñoùneâu
caùc soál i eäu caàn thi eát, caùc l ôøi bình l uaän vaøcaùc ki eán nghòcuïtheå…
2.4.2. CAÙC NGUYEÂN TAÉC CÔ BAÛN CUÛA PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ.
Ñeåñaûm baûo tính chính xaùc vaøkhaùch quan cuûa caùc keát l uaän ruùt ra, khi phaân
tích thoáng keâphaûi döïa treân cô sôûkhoa hoïc ñöôïc theåhi eän thaønh 3 nguyeân taéc cô baûn
sau:
- Phaân tích thoáng keâphaûi ti eán haønh treân cô sôûphaân tích l yùl uaän ki nh teáxaõ
hoäi . Ñaây l aønguyeân taéc coùtính quyeát ñònh ñoái vôùi chaát l öôïng cuûa phaân tích thoáng keâ,
bôûi vì trong nghi eân cöùu caùc hi eän töôïng ki nh teáxaõhoäi , thoáng keâñaõsöûduïng raát nhi eà u
caùc phöông phaùp vaøcaùc chæti eâu ñeånoùi l eâ n bi eåu hi eän cuï theåcuûa qui l uaät phaùt tri eån
cuûa caùc hi eän töôïng ñoù, muoán aùp duïng caùc phöông phaùp phaân tích moät caùch khoa
hoïc, muoán xaùc ñònh caùc chæti eâu moät caùch chính xaùc vaømuoán noùi l eân ñöôïc noäi duïng
ki nh teáxaõhoäi cuûa caùc soál i eäu thoáng keâthì phaân tích thoáng keâphaûi döïa treân cô sôû
phaân tích saâu saéc vaøtoaøn di eän baûn chaát vaøqui l uaät phaùt tri eån cuûa hi eä n töôï ng, phaûi
nghi eân cöùu caùc taøi l i eäu con soátrong söï quan heämaät thi eát vôùi tình hình ki nh teáxaõ
hoäi , ñi eàu ñoùñoøi hoûi ngöôøi l aøm coâng taùc nghi eân cöùu thoáng keâphaûi coùsöïhi eåu bi eát veà
xaõhoäi moät caùch thöïc teá, ñaày ñuûvaøsaâu saéc, bôûi vì thöïc ra baûn thaân caùc soál i eäu thoáng
keâthöôøng khoâng phaûn aùnh ñöôïc ñaày ñuû, thöï c teáraát phong phuùvaønhi eà u khi raát phöùc
taïp.
- Phaân tích thoáng keâphaûi caên cöùvaøo toaøn boäsöïthaät vaøphaân tích trong söïl i eân
heäraøng buoäc l aãn nhau gi öõa caùc hi eän töôïng: ta bi eát raèng caùc hi eän töôïng ki nh teáxaõ
hoäi raát phöùc taïp, ña daïng vaøkhoâng ngöøng bieán ñoäng theo khoâng gi an vaøthôøi gi an,
söïbi eåu hi eän vaøbi eán ñoäng naøy bao gi ôø cuõng phuïthuoäc vaøo nhöõng moái l i eân heänhaát
ñònh, noùchòu söïtaùc ñoäng cuûa nhöõng ñi eàu ki eän vaønhöõng nhaân toácuïtheå. Do ñoùkhi
phaân tích thoáng keâkhoâng ñöôïc coâl aäp hi eän töôïng ra ñeånghi eân cöùu maøtaát yeáu phaûi
nghi eân cöùu trong söï raøng buoäc vaøaûnh höôûng l aãn nhau gi öõa caùc hi eän töôïng, ñoàng
thôøi phaûi xuaát phaùt töømoät soáraát lôùn söï thaät, khoâng ñöôïc tuøy ti eän choïn ra moät vaøi
hi eän töôïng hay söï thaät caùbi eät ñeåphaân tích vaøruùt ra keát l uaän vì nhö theáseõdeãdaãn
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 30
ñeán nhöõng keát l uaän phieán di eän, chuûquan, khoâng coùcô sôûkhoa hoïc vaødo ñoùseõthi eá u
tính chaát thuyeát phuïc.
- Khi phaân tích thoáng keâphaûi tuøy theo tính chaát vaøhình thöùc phaùt tri eån khaùc
nhau cuûa caùc hi eä n töôïng maøaùp duïng l i nh hoaït caùc phöông phaùp khaùc nhau: thoáng keâ
hoïc vaän duïng raát nhi eàu phöông phaùp ñeåñaùp öùng yeâu caàu cuûa phaân tích thoáng keâ,
moãi phöông phaùp ñeàu coùtaùc duïng vaøyùnghóa ri eâng neân khoâng theåmaùy moùc aùp duïng
phöông phaùp naøy hay phöông phaùp khaùc cho moïi hi eän töôïng hay trong moïi tröôøng
hôïp ñöôïc maøphaûi tuyøtheo tính chaát, hình thöùc phaùt tri eån cuûa hi eä n töôïng maøaùp duïng
thay ñoåi , keát hôïp caùc phöông phaùp moät caùch l i nh hoaït nhaèm neâu l eân moät caùch ñuùng
ñaén nhaát baûn chaát vaøtính quy l uaät cuûa hi eän töôïng. Maët khaùc, trong nhöõng gi ai ñoaïn
l òch söûkhaùc nhau, döôùi cheáñoäxaõhoäi khaùc nhau caøng ñoøi hoûi phaûi aùp duïng caùc
phöông phaùp phaân tích khaùc nhau.
2.4.3. CAÙC VAÁN ÑEÀCHUÛYEÁU KHI TI EÁN HAØNH PHAÂN TÍ CH THOÁNG KEÂ.
2.4.3.1. Xaùc ñònh nhi eä m vuïcuïtheåcuûa phaân tích thoáng keâ.
Nghóa l aøphaûi xaùc ñònh muïc ñích yeâu caàu, nhöõng vaán ñeàcaàn khi ti eán haønh
phaân tích môùi coùtheåquyeát ñònh ñöôïc caàn thu thaäp nhöõng taøi l i eä u naøo, thu thaäp töø
ñaâu, choïn chæti eâu naøo ñeåphaân tích vaøphaân tích baèng nhöõng phöông phaùp naøo. Thöïc
ra ñeåthoaûmaõn ñöôïc yeâu caàu cuûa quaùtrình nghi eân cöùu thoá ng keâthì nhi eäm vuï cuûa
phaân tích thoáng keâñaõñöôïc xaùc ñònh ngay töøkhi ñaët keáhoaïch ñi eàu tra vaøtoång hôïp
vì coùnhö vaäy caùc taøi l i eäu ñi eàu tra, toång hôïp môùi thoaûmaõn ñöôïc yeâu caàu cuûa phaân
tích, tuy vaäy khi böôùc vaøo gi ai ñoaïn phaân tích vaãn caàn nhaéc laïi vaøcuï theåhoaùhôn
nöõa nhi eäm vuï cuûa phaân tích, trong khi phaân tích phaûi xoay quanh nhi eäm vuï ñeàra,
traùnh ñöôïc vi eäc tính toaùn l an man nhöõng chæti eâu khoâng caàn thi eát, l aøm maát thôøi gi an
maøkhoâng ñaït hi eäu quaû.
2.4.3.2. Löïa choïn ñaùnh gi aùtaøi l i eäu duøng ñeåphaân tích.
Trong thöïc teámuoán ti eán haønh phaân tích thoá ng keâphaûi duøng moät khoái l öôïng
raát l ôùn caùc taøi l i eäu, caùc taøi l i eäu naøy ñöôïc thu thaäp töøraát nhi eàu nguoàn khaùc nhau cho
neân tröôùc khi söûduïng caàn coùsöïl öï a choïn vaøñaùnh gi aùtaøi l i eäu moät caùch ñaày ñuû. Khi
ñaùnh gi aùtaøi l i eäu cuïtheå, phaûi xem xeùt caùc maët sau:
- Taøi l i eäu thu thaäp coùñaûm baûo chính xaùc, ñaày ñuû, kòp thôøi , phöông phaùp thu
thaäp coùkhoa hoïc khoâng?
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 31
- Tính khoa hoïc vaøvi eäc ñaùp öùng muïc ñích nghi eâ n cöùu cuûa söï chænh l yùvaø
phaân toåcuûa taøi l i eäu.
- Phöông phaùp tính toaùn caùc chi ti eát, caùc phöông phaùp naøy coùnhaát quaùn vôùi
caùc phöông phaùp cuûa thoáng keâkhoâng?
- Khi ñaùnh gi aùcaùc taøi l i eäu thu thaäp baèng ñi eàu tra khoâng toaøn boä(ñi eàu tra
choïn maãu…) thì caàn chuùyùñeán tính ñaïi di eän cuûa soáñôn vòñöôïc choïn ñeåñieàu tra thöïc
teá.
Vi eäc l öïa choïn, ñaùnh gi aùtaøi l i eäu duøng ñeåphaân tích l aøcoâng vi eäc quan troïng,
raát caàn thi eát ñeåñaûm baûo tính chính xaùc vaøsöùc thuyeát phuïc cuûa caùc keát l uaän thoáng
keâ.
2.4.3.3. Xaùc ñònh caùc phöông phaùp vaøcaùc chæti eâu phaân tích.
Thoáng keâhoïc vaän duïng nhi eàu phöông phaùp khaùc nhau trong phaân tích, moãi
phöông phaùp coùmoät taùc duïng ri eâng, do ñoùtrong phaân tích, tuøy theo nhi eäm vuï
nghi eân cöùu, tuøy theo tính chaát vaøñaëc ñi eåm cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu maøsöûduïng
caùc phöông phaùp phaân tích khaùc nhau cho caùc hi eä n töôïng khaùc nhau sao cho taùc
duïng cuûa töøng phöông phaùp phaùt huy ñöôïc moät caùch ñaày ñuûnhaát.
Vaán ñeàxaùc ñònh chæti eâu phaân tích cuõng laøvaán ñeàkhoâng keùm quan troïng vì
bi eåu hi eän cuoái cuøng cuûa baûn chaát veàtính qui l uaät cuûa hi eän töôïng l aøcaùc chæti eâu vaø
soál i eäu thoáng keâ, do ñoùtrong phaân tích caàn döïa vaøo muïc ñích vaønhi eä m vuïphaân tích
maøxaùc ñònh chæti eâu phaân tích, khi l öïa choïn, xaùc ñònh caàn l öu yù:
- Caùc chæti eâu phaûi l aønhöõng chæti eâu quan troïng nhaát coùtheåphaûn aùnh ñuùng
ñaén vaøtaäp trung nhaát nhöõng ñaëc ñi eåm, tính chaát, caùc moái l i eân heäcô baûn cuûa hieän
töôïng.
- Caùc chæti eâu caàn coùsöïl i eân heävôùi nhau, döïa vaøo caùc phöông trình ki nh teáñeå
xaùc ñònh heäthoáng chæti eâu nhaèm phaân tích ñöôïc saâu saéc vaøtoaøn di eän hi eän töôïng
nghi eân cöùu.
2.4.3.4. So saùnh ñoái chi eáu caùc chæti eâu.
Moãi chæti eâu thoáng keâchæphaûn aùnh moät maët naøo ñoù cuûa hi eän töôï ng nghi eân
cöùu, do ñoùkhi phaân tích thoáng keâcaàn so saùnh, ñoái chi eáu caùc chæti eâu vôùi nhau. Qua
so saùnh ñoái chi eáu môùi coùtheåthaáy roõñöïôc caùc ñaëc ñi eåm vaøbaûn chaát cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu, môùi phaùt hi eä n ñöôïc nhi eà u vaán ñeàcoùyùnghóa, vaïch roõñöôïc nguyeân nhaân
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 32
phaùt tri eån cuûa hi eän töôïng, caùc vaán ñeàtoàn taïi , caùc khaûnaêng ti eàm taøng trong noäi boä
hi eän töôïng…töøñoùmôùi coùtheåruùt ra ñöôïc nhöõng keát l uaän saâu saéc, chính xaùc.
Ví duï: khi phaân tích tình hình saûn xuaát ôûmoät xí nghi eä p böu ñi eä n trong thaùng
naøo ñoù, roõraø ng ta phaûi ti eán haønh so saùnh ñoái chi eáu saûn l öôïng thöïc teáthaùng naøy vôùi
saûn l öôïng thöï c theáthaùng tröôùc, nhöng neáu chæso saùnh nhö theáthì chöa ñuû, chöa theå
thaáy roõñöôïc saûn xuaát cuûa xí nghi eäp nhö vaäy l aøtoát hay xaáu, bôûi vì saûn l öôïng cuûa xí
nghi eäp böu ñieän thöôøng bi eán ñoäng do nhi eàu nhu caàu khaùch quan, coùtheåsaûn l öôïng
cuûa thaùng naøy so vôùi thaùng tröôùc taêng raát cao nhöng tình hình saûn xuaát thöïc teál aø
khoâng phaùt tri eån do ñoùñeåcoùnhöõng keát l uaän saâu saéc vaøtoaøn di eä n ta coøn caàn so saùnh
vôùi caùc chæti eâu veànaêng suaát l ao ñoäng, chaát l öôïng saûn phaåm …
Trong so saùnh ñoái chi eá u caàn l öu yùphaûi ñaûm baûo tính chaát coùtheåso saùnh ñöôïc
gi öõa caùc chæti eâu thoáng keâ. Neáu caùc chæti eâu khoâng coùñaày ñuûtính chaát so saùnh thì
caàn phaûi ti eán haønh ñi eàu chænh, tính toaùn l aïi l aøm cho chuùng trôûthaønh so saùnh ñöïoc.
2.4.3.5. Ruùt ra keát l uaän vaøñeàxuaát ki eán nghò.
Ñaây l aøsöïtheåhi eän taäp trung thaønh quaûcuûa toaøn boäcoâng taùc nghi eân cöùu thoáng
keâbôûi vì phaân tích thoáng keâcuoái cuøng phaûi ñi tôùi keát l uaän chính xaùc vaøkhoa hoïc veà
baûn chaát vaøtính qui l uaät cuûa hi eän töôïng, ñoàng thôøi phaûi coùtheådöïñoaùn ñöôïc möùc ñoä
phaùt tri eån cuûa hi eän töôïng vaøñeàra ñöôïc nhöõng ki eán nghòthöïc teá.
Nhöõng keát l uaän ruùt ra phaûi chính xaùc vaøcoùcaên cöùkhoa hoïc, tuyeät ñoái traùnh
nhöõng keát l uaän ruùt ra töøsöïsuy ñoaùn chuûquan. Caùc ki eá n nghòñeàxuaát phaûi nhaèm gi aûi
quyeát caùc vaán ñeàthuùc ñaåy söïphaùt tri eån hôïp vôùi qui l uaät cuûa hi eän töôïng, nhaèm taêng
cöôøng caûi ti eán quaûn l yù, ñoàng thôøi nhöõng ki eán nghò, ñeàxuaát naøy phaûi coùyùnghóa thi eát
thöïc, phuøhôïp vôùi hoaøn caûnh thöïc teávaøcaùc khaûnaêng thöïc hi eän ñöôïc.

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 33
Caâu hoûi oân taäp chöông 2
1) Töøñoái töôïng nghi eân cöùu cuûa thoáng keâhoïc, haõy gi aûi thích taïi sao quaùtrình nghi eân
cöùu thoáng keâ(TK) goàm ba giai ñoaïn: Ñi eà u tra TK, toång hôïp TK vaøphaân tích TK.
2) Neâu caùc phöông phaùp cô baûn ñöôïc söûduïng trong quaùtrình nghi eân cöùu thoáng keâ.
3) Trình baøy phaân l oaïi ñi eàu tra thoáng keâ.
4) Khi ñi eà u tra thoáng keâ, phaûi ñaûm baûo nhöõng yeâu caàu gì? Taïi sao?
5) Haõy l aäp phi eáu ñi eàu tra thích hôïp cho moät cuoäc ñi eàu tra l aáy yùki eán khaùch haøng veà
möùc ñoähaøi l oø ng moät l oaïi dòch vuï(saûn phaåm) naøo ñoù(saûn phaåm, dòch vuïanh chòtöï
choïn).
6) Haõy ñeàxuaát nhöõng bi eä n phaùp khaéc phuïc sai soátrong ñi eàu tra thoáng keâ.
7) Cho ví duïveàcaùc maãu baûng thoáng keâñôn gi aûn, phaân toåvaøkeát hôïp. Töông öùng vôùi
soál i eäu cuûa moãi baûng veõcaùc ñoàthòñeåneâu baät ñaëc tröng cuûa hi eän töôïng ñoùvôùi ñoä
thaåm myõtheo baïn l aøcao nhaát.
8) Trình baøy caùc nguyeân taéc cô baûn cuûa phaân tích thoáng keâ.
9) Neâu teân caùc phöông phaùp phaân tích thoáng keâbaïn bi eát.
* Haõy choïn caâu ñuùng nhaát trong caùc caâu traûlôøi cho caùc caâu hoûi sau:
10) Caên cöùvaøo phaïm vi ñi eàu tra, ñi eàu tra thoáng keâñöôïc chi a ra:
a. Thöôøng xuyeân vaøkhoâng thöôøng xuyeân
b. Toaøn boävaøkhoâng toaøn boä
c. Chuyeân moân vaøbaùo caùo thoáng keâñònh kyø
d. Caûa, b, c ñeàu ñuùng
11) Toång ñi eàu tra daân soálaøl oaïi ñi eàu tra:
a. Toaøn boä
b. Thöôøng xuyeân
c. Khoâng thöôøng xuyeân
d. a vaøc ñuùng
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


34

Chöông 3 PHAÂN TOÅTHOÁNG KEÂ
3.1. KHAÙI NI EÄM:
Phaân toåthoá ng keâlaømoät nghi eä p vuïthoáng keâñöôïc duøng ñeåphaân chia toång theå
phöùc taïp thaønh nhi eàu toå ng theåboäphaän hoaëc nhi eàu toå(>=2) khaùc nhau treân töøng ti eâu
thöùc nhaát ñònh, trong töøng bi eå u hi eän thôøi gi an vaøkhoâng gi an xaùc ñònh.
Cô sôûñeåti eán haønh phaân toåbao goàm:
1. Muïc ñích yeâu caàu quaûn l yùhoaëc yeâu caàu phaân tích.
2. Tính chaát cuûa hi eä n töôïng nghi eân cöùu, tính chaát cuûa ti eâu thöù c nghi eân cöùu.
3. Cô caáu noäi taïi cuûa ñoàng theåphöùc taïp vaømoái quan heägi öõa chuùng.
4. Tính l òch söûcuûa ñoái töôïng quaûn l yùvaøtrình ñoäquaûn l yùcuûa töøng thôøi kyø.
Phaân toåthoáng keâñöôïc duøng ñeågiaûi quyeát caùc vaán ñeàcô baûn sau ñaâ y:
1. Xaùc ñònh l oaïi hình cô caáu cuûa toå ng theåphöùc taïp.
2. Xaùc ñònh qui moâcuûa toång theåphöùc taïp vaøqui moâcuûa töøng toång theåboä
phaän caáu thaønh neân toång theåphöùc taïp ñoù.
3. Nghi eân cöùu moái quan heänhaân quaûgi öõ a caùc hi eän töôïng trong moät heäthoáng
quaûn l yù.
4. Xaùc ñònh caùc cô sôûñeåsaép xeáp caùc coät, caùc doøng trong bi eåu baûng thoáng keâ
toång hôïp.
5. Phaân toåthoáng keâñöôïc duøng l aøm cô sôûñeåsaép xeáp caùc ñôn vòtoång theåtheo
moät traät töïnhaát ñònh.
Tuøy theo töøng muïc ñích yeâu caàu nghi eân cöùu maøphaân chi a thaønh caùc l oaïi
phaân toåthoáng keâsau ñaây:
1- Neáu theo soál öôïng ti eâu thöùc ñöôïc duøng l aøm cô sôûñeåti eá n haønh phaân toåthì
chi a l aøm 3 l oaïi :
+ Phaân toåñôn: Phaân chi a toång theåphöùc taïp, thaønh caùc toå, ti eåu toåtreân töøng
ti eâu thöùc nghi eân cöùu.
+ Phaân toåkeát hôïp: Ti eán haønh phaân chi a toång theåphöùc taïp thaønh nhi eàu toå, ti eåu
toåtreân cô sôûkeát hôïp nhi eàu ti eâu thöùc nghieân cöùu vôùi nhau.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


35

+ Phaân toål i eân heä: Ti eán haønh saép xeáp caùc ti eâu thöùc nghi eâ n cöùu hoaëc caùc chæ
ti eâu nghi eân cöùu vaøo caùc coät, caùc doøng cuûa bi eåu baûng thoáng keâñeåtrình baøy noäi dung
nghi eân cöùu, muïc ñích nghi eân cöùu.
2- Neáu theo tính chaát cuûa ti eâu thöùc nghi eân cöùu thì duøng l aøm 2 l oaïi :
+ Phaân toåphaân l oaïi : Ti eá n haønh phaân toåñoái vôùi ti eâu thöùc thuoäc tính.
+ Phaân toåkeát caáu: Ti eán haønh phaân toåñoái vôùi ti eâu thöùc soál öôïng.
3.2. PHÖÔNG PHAÙP PHAÂN TOÅTHOÁNG KEÂ:
Ñeåphaân toåthoáng keâphaûi thöïc hi eän tuaàn töïcaùc böôùc sau ñaây:
3.2.1. Xaùc ñònh ti eâu thöùc phaân toå:
Ti eâu thöùc phaân toål aøti eâu thöùc thöïc theåphaûn aù nh baûn chaát cuûa hi eän töôïng phaûi
phuøhôïp vôùi muïc ñích yeâu caàu quaûn l yùvaøphaân tích trong töø ng ñi eàu ki eän thôøi gian vaø
khoâng gi an xaùc ñònh.
3.2.2. Xaùc ñònh soátoåvaøñoäl ôùn cuûa moãi toåtrong moät toång theåphöùc taïp.
3.2.2.1. Tröôøng hôïp phaân toåñôn:
a. Ñoái vôùi ti eâu thöùc thuoäc tính:
Soátoåñöôïc chi a phuï thuoäc vaøo tính chaát cuûa l oaïi hình vaømuïc ñích nghi eâ n
cöùu.
a.1. Tröôøng hôïp soál oaïi hình ít (hoaëc khoâng nhi eàu)
Ñoøi hoûi quaûn l yùchaët cheõthì moãi l oaïi hình xeáp vaøo moät toå.
a.2. Tröôøng hôïp phöùc taïp: Soál oaïi hình quaùnhi eàu, tæmæ, phöùc taïp, khoùquaûn l yù
ti eán haønh gheùp moät soáloaïi hình coùtính chaát gi oáng nhau hoaëc gaàn gi oá ng nhau vaøo
moät toå.
* Chuùyù: Trong thöïc teángöôøi ta thöôøng döïa vaøo caùc ñöôøng l oái chuûtröông
chính saùch cuûa Ñaûng vaøNhaønöôùc hoaëc cuûa caùc ngaønh, boä, ñòa phöông ñaõqui ñònh
döôùi hình thöùc vaên baûn chæthòhay danh muïc vv…ñeåti eán haønh xaùc ñònh soátoåñöôïc
chi a.
b. Ñoái vôùi ti eâu thöùc soál öôïng: Soátoåñöôïc chi a phuï thuoäc vaøo tính chaát cuûa
daõy soál öôïng bi eán vaøtrình ñoäquaûn l yù.
b.1. Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán rôøi raïc vaøsöïbi eán thi eâ n gi öõ a caùc l öôïng bi eát ít
ñoøi hoûi phaûi quaûn l yùchaët cheõtreân töøng l öôïng bi eá n thì moãi l öôïng bi eán xeáp
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


36

vaøo moät toå. Sau khi xaùc ñònh ñöôïc soátoåcaàn chi a thì phaûi saép xeáp soáñôn vò
toång theåvaøo caùc toåtöông öùng, töùc l aøxaùc ñònh soál aàn xuaát hi eän cuûa töøng l öôïng
bi eán hoaëc cuûa töøng toåtrong töøng ti eâu thöùc phaân toå.
Ví duï: Ñeånghi eâ n cöùu chaát l öôï ng lao ñoäng cuûa coâng nhaân trong moät doanh
nghi eäp ngöôøi ta ti eá n haønh phaân toåtheo ti eâu thöùc baäc thôïnhö sau:
Baûng 3.1
Baäc thôï Soácoâng nhaân (ngöôøi )
1
2
3
4
5
6
7
10
30
100
150
80
50
5
TCoäng toaøn DN 425
Ví duï 2: Ñeåñaùnh gi aùtình hình thöïc hi eän keáhoaïch hoaùgi a ñình ôûmoät ñòa phöông
ngöôøi ta ti eán haønh phaân toåtheo ti eâu thöùc soácon trong moãi hoägi a ñình nhö sau:
Baûng 3.2
Soácon trong moãi hoä
gi a ñình
Soáhoägi a ñình
0
1
2
3
4
100
200
300
50
30
TC toaøn ñòa phöông 680
b.2. Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán rôøi raïc hoaëc ñoái vôùi daõy soál öôï ng bi eá n l i eân tuïc
vaøsöï bi eá n thi eâ n veàmaët l öôïng gi öõa caùc löôïng bi eán khaùlôùn vaøkhoùquaûn l yùthì ti eán
haønh phaân toåcoùkhoaûng caùch toå: töùc l aøgheùp moät soál öôïng bi eán coùmaët chaát gi oáng
nhau vaøo moät toåtheo nguyeân taéc l öôïng tích luyõñeán moät möùc ñoänaøo ñoùthì chaát thay
ñoåi , khi chaát thay ñoåi thì l öôïng bi eán ñoåi theo ñeåhình thaønh toåmôùi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


37

Ñoäl ôùn cuûa moãi toåphuï thuoäc vaøo khoaûng bi eán thi eân veàmaët l öôïng cuûa töøng
l oaïi hình maët chaát.
Phaân toåcoùkhoaûng caùch toåtöùc l aøtrong moãi toåseõcoù2 gi ôùi haïn, gi ôùi haïn döôùi
l aøl öôïng bi eán nhoûnhaát vaøgi ôùi haïn treân l aøl öôïng bi eá n l ôùn nhaát cuûa toåñoù. Bi eán naøo
l ôùn hôn gi ôùi haïn treân seõñöôïc xeáp vaøo toåti eáp theo. Do ñoùñoäl ôùn cuûa moãi toåñöôïc
xaùc ñònh baèng hi eäu giöõa gi ôùi haïn treân vaøgi ôùi haïn döôùi cuûa moãi toå.
Baûng 3.3
Ñi eåm thi Loaïi hình
Chaát l öôïng hoïc taäp Li eân tuïc R.raïc
Soási nh vi eân
(ngöôøi )
Yeáu keùm
TB
Khaù
Gi oûi
Xuaát saéc
1 – 4
4 – 6
6 – 8
8 – 10
0 – 3
4 – 6
7 – 8
9 – 10
10
100
80
50
TC toaøn l ôùp 240

Chuùyù: -Maët chaát caùc ti eâu thöùc soál öôïng ñöôïc xaùc ñònh phaûi döïa vaøo ti eâu thöùc
thuoäc tính coùl i eân quan.
- Trong phaân toåcoùkhoaûng caùch toåneáu l aødaõy soál öôïng bi eán l i eân tuïc thì gi ôùi
haïn treân vaøgi ôùi haïn döôùi cuûa 2 toål i eàn nhau phaûi ghi gi oá ng nhau. Öu ñi eåm veàvi eäc
choïn gi aùtrògi ôùi haïn treân vaødöôùi haïn döôùi trong tröôøng hôïp naøy l aøgi uùp cho ta coù
theåsaép xeáp ñöôïc taát caûcaùc l öôïng bi eá n coùgi aùtròl i eân tuïc, nhöng coùnhöôïc ñi eåm laø
phaûi chuùthích theâm nhöõng l öôïng bi eá n truøng vôùi giaùtròcuûa gi ôùi haïn treân (hoaëc gi ôùi
haïn döôùi cuûa toåkeáti eáp) thì phaûi ñöôïc ñaët vaøo toånaøo (hoaëc phaûi ghi roõ: töø x
mi n
ñeán
caän x
mi n+h
(töùc x
max
))

Coøn ñoái vôùi daõy soácoùl öôïng bi eán rôøi raïc thì ghi caùch nhau moät ñôn vò. Vi eäc
ghi gi ôùi haïn gi ôùi cuûa cuûa keáti eáp l ôùn hôn gi ôùi haïn treân cuûa toåtröôùc ñoù1 ñôn vògi uù p
ta phaân bi eät roõraøng, deãdaøng saép xeáp caùc l öôïng bieán, nhöng tröôøng hôïp naøy khoâng
theåsaép xeáp cho caùc l öôïng bi eán l i eân tuïc.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


38

- Neáu ñoäl ôùn gi öõ a caùc toåbaèng nhau goïi l aøphaân toåñeàu, ngöôïc l aï i goïi l aøphaân
toåkhoâng ñeàu. Trong moät toåneáu chæcoùmoät giôùi haïn thì goïi l aøtoåmôû, coøn neáu coùñuû2
gi ôùi haïn goïi l aøtoåñoùng.
Phaân toåñeàu ñöôïc aùp duïng ñoái vôùi toång theåñoàng chaát vaøsöïbi eán thieân veàmaët
l öôïng giöõa caùc l öôïng bi eán töông ñoái ñeàu ñaën.
Trong phaân toåñeàu tròsoákhoaûng caùc toåñeàu ñöôïc xaùc ñònh baèng coâng thöùc nhö
sau:
Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán l i eân tuïc thì tròsoákhoaûng caùch toåñeàu ñöôïc xaùc ñònh
baèng coâng thöùc:


Trong ñoù: -Xmax vaøXmi n l aøl öôïng bi eán lôùn nhaát vaøl öôïng bi eán nhoûnhaát
trong daõy soál öôïng bi eán cuûa ti eâu thöùc phaân toå.
- N l aøqui moâcuûa toå ng theåphöùc taï p hoaëc soáñôn vòtoång theå.
- 1+3,322 l gN = n : l aøcoâng thöùc toaùn ñöôïc duøng ñeåxaùc ñònh soátoåcaàn chi a
moät caùch khaùch quan.
Trong thöïc teácoùnhi eàu tröôøng hôïp soátoåcaàn chi a (n) ñöôïc xaùc ñònh moät caùch
chuûquan (aán ñònh saün) do ñoùh ñöôïc tính ñôn gi aûn nhö sau
Sau khi xaùc ñònh ñöôïc h thì phaûi xaùc ñònh gi ôùi haïn döôùi vaøgi ôùi haïn treân cuûa
moät toåtheo moät traät töïnhaát ñònh töønhoûñeán l ôùn hoaëc töøl ôù n ñeán nhoû. Gi ôùi haïn döôùi
cuûa toånhoûnhaát chính baèng Xmi n, gi ôùi haïn treân cuûa toånaøy baèng gi ôùi haïn döôùi coäng
vôùi tròsoákhoaûng caùch toåñeàu.
Xt = Xd + h
Toåthöù2: Gi ôùi haïn döôùi cuûa toåthöù2 baèng Xt = gi ôùi haïn treân cuûa toåñöùng keà
l i eân ngay tröôùc.
Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán rôøi raïc thì tròsoákhoaûng caùch toåñeàu ñöôïc xaùc ñònh
baèng coâng thöùc nhö sau
N
X X
h
lg ,
min max
322 3 1 +

·
n
X X
h
min max −
·
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


39

- n l aøsoátoåcaàn chi a moät caùch khaùch quan hoaëc chuûquan.
- Xmax vaøXmi n ñöôïc xaùc ñònh gi oáng nhö ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán l i eân tuïc,
noùchækhaùc ôûchoãXmax vaøXmi n cuûa hai toåli eàn nhau phaûi ghi caùch nhau 1 ñôn vò.
Ví duï: Ñeåñaùnh gi aùsaûn l öôïng thu hoaïch l uù a cuûa tænh X, ngöôøi ta ti eán haønh
ñi eàu tra choïn maãu ñeåxaùc ñònh naêng suaát thu hoaïch luùa bình quaân trong tænh treân soá
l i eäu ñi eàu tra cuûa 64 xaõtrong ñoùnaêng suaát thu hoaïch thaáp nhaát l aø38taï/ha, cao nhaát
l aø52taï/ha. Bi eát raèng di eän tích gi eo troàng l uùa trong toaøn tænh l aø2.000ha

Baûng 3.4
NSTHbq moãi xaõ
Taï/ha
Soáxaõ
Trung bình
38 – 40
40 – 42
42 – 44
44 – 46
46 – 48
48 – 50
50 – 52
4
8
10
17
12
8
5
TC 64 xaõ 64
Sau khi phaân toåta tính naêng suaát l uaùbình quaân moãi xaõtrong toaøn tænh roài
nhaân vôùi di eän tích l uaùgi eo troà ng caûtænh seõtính ñöôïc toång saûn l öôïng thu hoaïch.
Ví duï2: Ñeåquaûn l yùqui moâxí nghieäp trong moät ngaønh saûn xuaát ôûñòa phöông,
ngöôøi ta l öïa choïn ti eâu thöùc phaân toål aøsoácoâng nhaân vaøti eán haønh ñi eàu tra soácoâng
nhaân treân 20 xí nghi eäp cuûa ngaønh vôùi soál i eäu gi aûthi eát nhö sau:

n
n X X
h
) ( min) max ( 1 − − −
·
2 14
64 322 3 1
38 52
· ·
+

·
lg ,
h
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


40

Baûng 3.5
STT
XN
SoáCN
(ngöôøi )
STT
XN
SoáCN
(ngöôøi )
STT
XN
SoáCN
(ngöôøi )
STT
XN
SoáCN
(ngöôøi )
1
2
3
4
5
1200
1304
1800
1670
1400
6
7
8
9
10
1430
1350
1240
1700
1800
11
12
13
14
15
1650
2050
2120
1980
2400
16
17
18
19
20
2883
2540
2760
2300
2130
Gi aûsöûraèng qui moâcuûa xí nghi eäp ñöôïc phaûn aùnh l aønhoû, trung bình, l ôù n vaøraát
l ôùn
ð n = 4

Baûng 3.6
Loaïi hình Qui moâ SoáCN (ngöôøi ) SoáXN
Nhoû
Vöøa
Lôùn
Raát l ôùn
1.200 – 1.620
1.621 – 2041
2042 – 2482
2483 – 2880
6
6
4
4
TC toaøn ngaønh 20
Phaân toåkhoâng ñeàu: ñöôïc aùp duïng ñoái vôùi toång theåphöùc taïp khoâng ñoàng chaát.
Ñoäl ôùn cuûa moãi toåñöôïc xaùc ñònh phuïthuoäc vaøo l oaïi hình veàmaët chaát cuûa ti eâ u
thöùc thuoäc tính coùl i eân quan
Ví duï: Ñeåquaûn l yùtình hình hoïc si nh ñeán tröôøng ôûmoät ñòa phöông, ngöôøi ta
ti eán haønh phaân toåtheo ti eâu thöùc ñoätuoåi ñeán tröôøng nhö sau:
Baûng 3.7
Loaïi hình tröôøng Ñoätuoåi ñeán tröôøng SoáHS
420
4
1 4 1200 2883
·
− − −
·
) (
h

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 41
Ñaøo taïo

Li eân tuïc
(thaùng naêm)
Rôøi raïc
(naêm)
Ñeán tröôø ng
NT
MG
Caáp 1
Caáp 2
Caáp 3
TH+daïy ngheà
>ÑH
< 3
3 – 6
6 – 11
11 – 15
15 – 18
>18
<3
4 – 6
7 – 11
12 – 15
16 – 18
>19
50
500
600
550
400
100
Toång coäng toaøn ÑP 2.200
2.2. Phaân toåkeát hôïp
Cô sôûñeåti eán haønh phaân toåkeát hôïp ñoùl aøphöông phaùp phaân toåñôn vaøkhi keát
hôïp nhi eà u ti eâu thöùc phaân toåvôùi nhau thì phaûi theo moät traät töïnhaát ñònh sau ñaây:
- Ti eâu thöùc naøo xaûy ra tröôùc ti eán haønh phaân toåtröôùc vaøngöôïc laïi .
Ví duï: Ñeånghi eân cöùu moái quan heägi öõ a trình ñoäl ao ñoäng, naêng suaát l ao ñoäng
vaøgi ôùi tính cuûa coâng nhaân trong moät doanh nghi eäp ngöôøi ta ti eán haønh phaân toånhö
sau:
(Baûng 3.8)
NSLÑ
SP/ngöôøi
Baäc thôï

15 - 20

21 – 26

27 – 32
Toång soá
CN cuûa DN
(ngöôøi )
Baäc 1
- Nam
- nöõ
Baäc 2
- Nam
- Nöõ
.
baäc 7
- Nam
- Nöõ

10
3
7
_
_

20
10
10
30
20
10

.

_
_
_
40
30
10

.
30
13
17
70
50
20

.
Toång coäng soáCN
2.3. Phaân toål i eân heä: Cô sôûñeåphaân toål i eân heäl aøphöông phaùp xaùc ñònh phaân
toåñôn vaøphaân toåkeát hôïp, sau ñoùmôùi saép xeáp caùc chæti eâu hoaëc ti eâu thöù c nghi eân cöùu
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 42
vaøo caùc coät, caùc doøng cuûa bi eåu baûng thoáng keâtoå ng hôïp theo moät traät töï nhaát ñònh
sau ñaây:
1.- Ti eâu thöùc nguyeân nhaân saép xeáp tröôùc, ti eâu thöùc keát quaûsaép xeáp sau
2.- Nhöõng ti eâ u thöùc naøo coùmoái quan heägaàn nhau thì phaûi saép xeáp gaàn nhau.
3.- Ti eâu thöùc naøo xaûy ra tröôùc thì saép xeáp tröôùc vaøngöôïc l aïi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 2. Quaùtrình nghi eân cöù u thoá ng keâ



Trang 43
Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 3
1) Ñeåphaân toåthoáng keâmoät caùch hôïp l yù, ta döïa treân nhöõng cô sôûnaøo?
2) Trình baøy caùc böôùc phaân toåthoáng keâ.
3) Haõy choïn caâu traûl ôøi ñuùng nhaát: Khi phaân toåthoáng keâtheo ti eâu thöùc soál öôïng, ta
caên cöùvaøo:
a. Muïc ñích nghi eân cöùu
b. Soál öôïng caùc tròsoál öôïng bi eán theo ti eâu thöùc nghi eân cöùu
c. Caûa, b ñuùng
d. Caûa, b sai
Baøi taäp:
Baøi 1: Coùtaøi l i eäu sau cuaûcaùc coâng nhaân taïi moät nhaømaùy trong thaùng 1/2001 nhö
sau:
Toå SoáCN Soá
l öôïng
SP
Toå SoáCN Soá
l öôïng
SP
(ngöôøi ) kg (ngöôøi ) kg
A 1 2 A 1 2
1 26 2405 11 25 2125
2 20 1866 12 14 1134
3 16 1448 13 18 1494
4 12 936 14 22 1980
5 17 1530 15 8 728
6 14 1261 16 15 1382
7 15 1365 17 6 488
8 10 845 18 7 527
9 20 1884 19 15 1365
10 9 675 20 10 920
Yeâu caàu:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 3. Phaâ n toåthoá ng keâ


44

1/ Caên cöù vaøo naêng suaát lao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân, haõy phaân toåsoácoâng
nhaân treân thaønh 4 nhoùm coùkhoaûng caùch toåñeàu. Trong moåi nhoùm haõy tính soácoâng
nhaân vaøsoál öôïng saûn phaåm.
2/ Caên cöùtheo ti eâu thöùc soácoâng nhaân, haõy phaân toå20 toål ao ñoäng treân thaønh 4 nhoùm
coùkhoaûng caùch toåñeàu. Trong moãi nhoùm haõy tính soátoål ao ñoäng, soásaûn phaåm saûn
xuaát ñöôïc.
Baøi 2:
Coùsoál i eäu veàmöùc thu nhaäp vaøsoácaùn boäcoâng nhaân vi eâ n cuûa caùc böu cuïc trong moät
tænh trong naêm 2000 nhö sau:
Soá Thu nhaäp bq
thaùng
SoáLÑ Soá Thu nhaäp bq
thaùng
SoáLÑ
TT (tr. ñ/ngöôøi ) (ngöôøi ) TT (tr. ñ/ngöôøi ) (ngöôøi )
1 1,000 5 11 1,430 14
2 1,125 7 12 1,500 13
3 1,025 8 13 1,480 15
4 1,200 6 14 1,520 16
5 1,118 9 15 1,600 17
6 1,230 10 16 1,400 18
7 1,300 11 17 1,550 17
8 1,225 13 18 1,580 19
9 1,325 15 19 1,620 20
10 1,564 14 20 1,420 18
Yeâu caàu:
1/ Caên cöùvaøo thu nhaäp bình quaân moät coâng nhaân, haõy phaân toåcaùc böu cuïc treân
thaønh 3 toåcoùkhoaûng caùch toåñeàu (vôùi ñôn vòtính ti eàn laø1.000ñ), trong moãi toåhaõy
tính soáböu cuïc, soál ao ñoäng vaøtoång thu nhaäp.
2/ Töông tö nhö treân nhöng phaân thaønh 4 toå.
Caùc anh chòcoùnhaän xeùt gì veàmoái l i eân heägi öõa qui moâcuûa böu cuïc vôùi thu nhaäp
bình quaân cuûa coâng nhaân?
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi


45

Chöông 4 LÖÔÏNG HOAÙHI EÄN TÖÔÏNG KI NH TEÁXAÕHOÄI
(möùc ñoänghi eân cöùu hi eän töôïng ki nh teáxaõhoäi )
4.1. CHÆTI EÂU TUYEÄT ÑOÁI :
Laøchæti eâu phaûn aùnh qui moâ, soál öôï ng keát quaûhoaït ñoäng cuûa ñoái töôïng quaûn
l yù.
Maët l öôïng cuûa chæti eâ u tuyeät ñoái goïi l aøsoátuyeät ñoái .
Soátuyeät ñoái coùnhöõng ñaëc ñi eåm sau ñaây:
1.- Soátuyeät ñoái ñöôïc xaùc ñònh trong ñôn vòtính l aøñôn vòhi eän vaät töï nhi eân,
ñôn vòhi eän vaät quy ñoåi vaøñôn vògi aùtrò.
2.- Moãi soátuyeät ñoái ñöôïc xaùc ñònh taïi töøng thôøi ñi eåm hoaëc töø ng thôøi kyøcuïtheå
ñeåphaûn aùnh qui moâ, khoái l öôïng keát quaûhoaït ñoäng.
3.- Gi öõa caùc soátuyeät ñoái trong moät heäthoá ng quaûn l yùcoùmoái quan heämaät
thi eát vôùi nhau, phuïthuoäc taùc ñoäng aûnh höôûng vôùi nhau.
4.- Soátuyeät ñoái vaøchæti eâu tuyeät ñoái ñöôïc phaûn aùnh trong caùc baûo baùo caùo
thoáng keâveàkeát quaûhoaït ñoäng, tình hình bi eán ñoäng voán ñaàu tö.
5.- Khoâng ñöôïc duøng chæti eâu tuyeät ñoái ñeåñaùnh gi aùmaët chaát cuûa hi eän töôïng
vaøso saùnh gi öõa caùc hi eän töôïng vôùi nhau.
6.- Soátuyeät ñoái vaøchæti eâu tuyeät ñoái ñoùl aønhöõng soál i eäu goác caàn ñöôïc l öu tröõ
baûo quaûn caån thaän vì noùl aøcô sôûñeåxaùc ñònh caùc chæti eâu chaát löôïng khaùc.
Phaân l oaïi chæti eâu tuyeät ñoái :
Tuøy theo thôøi gi an bi eå u hi eä n cuûa soátuyeät ñoái maøchi a l aøm 2 l oaïi :
4.1.1. Chæti eâu tuyeät ñoái thôøi ñi eåm:
Phaûn aùnh qui moâ, soál öôïng, thöïc traïng cuûa hi eän töôï ng taïi töøng thôøi ñi eåm nhaát
ñònh trong kyønghi eân cöùu.
Chæti eâu tuyeät ñoái thôøi ñi eå m ñöôïc theåhi eän trong baûng caân ñoái keátoaùn, caân
ñoái taøi saûn, caân ñoái l ao ñoäng…
* Ñaëc ñi eåm:
- Maët l öôïng cuûa chæti eâu tuyeät ñoái thôøi ñi eåm l aøsoátuyeät ñoái thôøi ñi eåm do ñoù
tröôùc vaøsau thôøi ñi eåm ñoùmaët l öôïng coùtheåthay ñoåi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa hi eä n töôï ng ki nh teáxaõhoä i



Trang 46
- Trong töøng chæti eâu tuyeät ñoái thôøi ñi eåm caùc soátuyeät ñoái thôøi ñi eå m cuûa kyø
nghi eân cöùu khoâng theåtröïc ti eáp coäng laïi ñöôïc vôùi nhau nhöng taïi moät thôøi
ñi eåm caùc soátuyeät ñoái thôøi ñi eåm cuûa caùc khoâng gi an khaùc nhau thì coäng l aïi
ñöôïc vôùi nhau.
Ví duï: Coùsoál i eäu veàdaân soá cuûa tænh X qua caùc naêm nhö sau:
Baûng 4.1.
Thôøi gi an Soádaân
01.04.2000 3.050.600
01.04.2001 3.200.202
01.04.2002 3.500.600
Coäng? Khoâng theåcoäng ñöôïc

- Soátuyeät ñoái thôøi ñi eåm cuûa töøng thôøi kyønghi eân cöùu phaûi l aøsoátuyeät ñoái thôøi
ñi eåm bình quaân cuûa thôøi kyøñoù.
4.1.2. Chæti eâu tuyeät ñoái thôøi kyø:
Phaûn aùnh qui moâ, soál öôïng, keát quaûhoaït ñoäng cuûa ñoái töôï ng quaûn l yùtrong
töøng thôøi kyønhaát ñònh.
* Ñaëc ñi eåm: Maët l öôï ng cuûa chæti eâu tuyeät ñoái thôøi kyøl aøsoátuyeät ñoái thôøi kyø,
noùphaûn aùnh quaùtrình tích l uõy cuûa hi eän töôïng trong töøng thôøi kyønghi eân cöùu.
- Caùc soátuyeät ñoái thôø i kyøcuûa töøng chæti eâu nghi eâ n cöùu qua töøng khoaûng caùch
thôøi gi an tröïc ti eáp coäng l aïi ñöôïc vôùi nhau. Ví duï:
Baûng 4.2.
Thaùng Doanh soábaùn (tri eäu ñoàng)
1
2
3
200
250
300
Quùi I 750

Chuùyù: Khi coäng phaûi cuøng ñôn vòtính. Ví duï:
Baûng 4.3.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa hi eä n töôï ng ki nh teáxaõhoä i



Trang 47
Caùc l oaïi haøng baùn ÑVT Löôïng baùn
A
B
C
Taán
Kg
M
100
1000
500
TC - Khoâng coäng ñöôïc
Chæti eâu tuyeät ñoái thôø i kyøñöôïc phaûn aùnh trong baûng baùo caùo keát quaûhoaït
ñoäng cuûa doanh nghi eäp hoaëc cuûa ñoái töôïng quaûn l yù.
Phöông phaùp tính chæti eâu tuyeät ñoái :
* Caùch 1: Phöông phaùp ki eåm keâ: tröïc ti eáp caân ñong, ño ñeám tính toaùn veàkhoái
l öôïng troïng l öôïng keát quaûhoaït ñoäng cuûa töøng ñôn vòtoång theåbaèng tröïc quan.
• Chuùyù:
-Phöông phaùp naøy thöôøng ñöôïc aùp duïng ñoái vôùi caùc ñôn vòtoå ng theåboäc l oäcuûa
moät toång theåhöõu haïn.
- Phöông phaùp ki eåm keâñöôïc xaùc ñònh moät caùch chính xaùc ñaày ñuû, toaøn di eä n
trong toång theåphöùc taïp.
Ñeåñaûm baûo tính chính xaùc cuûa phöông phaùp naøy ñoøi hoûi phaûi trung thöïc
khaùch quan trong quaûn l yù.
* Caùch 2: phöông phaùp caân ñoái : Duøng phöông trình ki nh teáhoaëc haøm ki nh teá
ñeåxaùc ñònh moät chæti eâu tuyeät ñoái naøo ñoù.
Ví duï:
DSB = DGB x SLB (Doanh soábaùn = ñôn gi aùbaùn x soál öôïng baùn)
LN = DT – F – T (Lôïi nhuaän = Doanh thu – chi phí – thueá)
* Chuùyù: Hai phöông phaùp coùmoái quan heämaät thi eát vôùi nhau treân töø ng ñoái
töôïng quaûn l yù, do ñoùkeáquaûtính toaùn cuûa 2 phöông phaùp, phaûi baèng nhau (ñoái vôùi
caùc hi eä n töôïng tính ñöôïc caû2 phöông phaùp). Neáu coùsai l eäch phaûi tìm nguyeân nhaân
kòp thôøi .
Ñôn vòtính cuûa chæti eâu tuyeät ñoái :
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi


48

1.Ñôn vòhi eän vaät
1.a. Ñôn vò hi eän vaät töï nhi eân: l aøñôn vò ño l öôøng phuøhôïp vôùi ñaëc ñi eåm töï
nhi eân cuûa töø ng ñôn vòtoång theåvaøphuøhôïp vôùi ñôn vòño l öôøng quoác teá, quoác gi a veà
di eän tích, chi eàu daøi , dung tích, dung l öôïng, theåtích, thôøi gi an, soásöïki eän.
Ñôn vòhi eän vaät töï nhi eân chæduøng ñeåxaùc ñònh qui moâkhoái l öïông cuûa töøng
l oaïi ñôn vòtoång theåñoà ng chaát.
1b. Ñôn vòhi eän vaät qui ñoåi : (ñôn vòhi eän vaän ti eâu chuaån)
Duøng ñeåtoång hôïp qui moâ, soál öôïng cuûa caùc l oaïi saûn phaåm haøng hoaùcoùcuøng
coâng duïng ki nh teá, cuøng gi aùtròsöûduïng nhöng khaùc nhau veàkích töôùc maãu maõ, tyû
troïng l oaïi hình…
Ñeåqui ñoåi töøñôn vòhi eän vaät töïnhi eân sang ñôn vòhi eän vaät ti eâu chuaån thì phaûi
thöïc hieän tuaàn töïcaùc böôùc sau ñaây:
- Tính heäsoáqui ñoåi (ñoùl aøsoátöông ñoái ) ñöôïc xaùc ñònh baèng tæsoáso saùnh gi öõ a
khaûnaêng thöïc teácuûa moãi l oaïi vôùi khaûnaêng cuûa l oaïi ñöôïc choïn laøm chuaån ñeåqui ñoåi
caùc l oaïi coùcuøng coâng duïng ki nh teá, cuøng gi aùtròsöûduïng, cuøng tính naêng.
VD: - Ñoái vôùi ngoaïi teä, duøng tyûgi aùhoái ñoaùi .
- Heäsoáqui ñoåi cuûa moät soá loaïi saûn phaåm ñöôïc tính nhö sau:






- Xaùc ñònh soál öôïng khoái l öôïng cuûa töøng l oaïi trong ñôn vòhieän vaät qui ñoåi :
baèng tích gi öõa heäsoáqui ñoåi vôùi qui moâsoál öôïng thöïc teátöï nhi eân cuûa moãi l oaïi coù
cuøng coâng duïng ki nh teá, cuøng gi aùtròsöûduïng.
-Toång hôïp qui moâsoál öôïng cuûa caùc l oaïi coùcuøng coâng duïng ki nh teá, cuøng gi aù
tròsöûduïng trong ñôn vòhi eän vaät ti eâ u chuaån.
2.- Ñôn vògi aùtrò(ti eàn noäi teävaøngoaïi teä)
60%
% boâng xaø l oaïi moãi cuûa teá thöïc xeùt l öông Haøm
K
xaøboâ ng
·

(thoùc)(%) gaïo cuûa boät ti nh l öôïng Haøm
l oaïi (%) moãi teá thöïc boät ti nh l öông Haøm
K
l öôngthöï c
·
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 49
Duøng ñeåtoång hôïp caùc ñôn vò toång theåkhoâng ñoàng chaát hoaëc caùc l oaïi saûn
phaåm phaûi traûi qua nhieàu qui trình coâng ngheäkhaùc nhau, tính chaát saûn xuaát khaùc
nhau.
3.- Ñôn vòthôøi gi an l ao ñoäng: (gi ôøcoâng, ngaøy coâng…)
Thöôøng duøng ñeåtính l öôïng l ao ñoäng hao phí ñaõsaûn xuaát ra nhöõng saûn phaåm
khoâng theåtoång hôïp hoaëc so saùnh vôùi nhau ñöôïc baèng caùc ñôn vòtính toaùn khaùc hoaëc
nhöõng saûn phaåm phöùc taïp do nhi eà u ngöôøi thöïc hi eän qua nhi eàu gi ai ñoaïn khaùc nhau,
noùcoøn ñöôïc duøng ñeåtính naêng suaát l ao ñoäng, caân ñoái l ao ñoäng.
Khoâng ñaët vaán ñeàñôn vònaøo quan troïng, caû3 ñôn vòcoùmoái quan heäphuïl aãn
nhau.
4.2. CHÆTI EÂU TÖÔNG ÑOÁI :
Laøchæti eâu chaát l öôï ng ñöôïc duøng ñeål öôïng hoaùmoái quan heäso saùnh gi öõ a caùc
hi eän töôï ng qua thôøi gi an hoaëc khoâng gi an khaùc nhau trong ÑVT l aøsoálaàn hoaëc %
hoaëc %
0

* Ñaëc ñi eåm:
- Maët l öôïng cuûa chæti eâu töông ñoái l aøsoátöông ñoái .
- Cô sôûñeåxaùc ñònh soátöông ñoái hoaëc chæti eâu töông ñoái : ñoùlaønhöõng chæti eâ u
tuyeät ñoái coùl i eân quan phuøhôïp vôùi töøng yeâu caàu quaûn l yù. Soátöông ñoái l aøkeát quaûxöû
l yùthoâng ti n thoáng keâ.
- Moãi moät l oaïi soátöông ñoái ñeàu coùgoác so saùnh phuøhôïp vôùi töøng yeâu caàu
quaûn l yùvaøphaân tích.
- Vì soátöông ñoái l aøkeát quaûxöûl yùthoâng ti n thoáng keânhöng l aïi coùmoái quan heä
maät thi eát vôùi chæti eâ u tuyeät ñoái treân töøng phöông trình ki nh teádo ñoùsöûduïng moái
quan heänaøy ñeåtính moät soátöông ñoái hoaëc soátuyeät ñoái caàn tính.
Phöông phaùp tính soátöông ñoái :
Tuøy theo töøng muïc ñích yeâu caàu phaân tích vaøcaùch choïn goác so saùnh maøphaân
bi eät caùc l oaïi soátöông ñoái sau ñaây:
- Soátöông ñoái ñoäng thaùi
- Soátöông ñoái keáhoaïch
- Soátöông ñoái keát caáu
- Soátöông ñoái so saùnh
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 50
- Soátöông ñoái cöôøng ñoä (chæti eâu bình quaân)
4.2.1. Soátöông ñoái ñoäng thaùi :
Ñoùl aøchæti eâu ñöôïc duøng ñeåphaân tích tình hình bi eá n ñoäng cuûa hi eä n töôïng qua
thôøi gi an. Trong thöï c teágoïi l aøtoác ñoäphaùt tri eån, chæsoáphaùt tri eån, toác ñoätaê ng hoaëc
gi aûm, toác ñoätaêng hoaëc toác ñoäsuy thoaùi .
Soátöông ñoái ñoäng thaùi ñöôïc xaùc ñònh baèng tæsoáso saùnh gi öõ a möùc ñoäthöïc teá
ñaõxaûy ra trong kyøbaùo caùo hoaëc nghi eân cöùu (kyùhi eä u y
1
) vôùi möùc ñoäthöïc teáñaõxaûy
ra trong quaùkhöùñöôïc choïn l aøm goác so saùnh. (kyøgoác, kyùhi eäu y
o
)

VD: Haõy phaân tích tình hình bi eán ñoäng l öôïng baùn moät l oaïi haøng hoaùy cuûa
cöûa haøng trong naêm 2003 (baùo caùo) so vôùi 2002 (kyøgoác), bi eát raèng l öôïng baùn
haøng hoaùnaêm 2003 l aø1.200 taá n, l öôïng baùn naêm 2002 l aø1.000 taán.
Toác ñoäphaùt tri eån l öôïng baùn naêm 2003/2002
t
2003/2002
= l aàn hay 120%

Ñeål öôï ng hoaùmaët chaát cuûa toác ñoäphaùt tri eån thì phaûi xaùc ñònh chæti eâu toác ñoä
taêng hoaëc gi aûm nhö sau:
t’ = t – 1; t’ : toác ñoätaêng hoaëc gi aûm.


* Chuùyù:
- Caùc möùc ñoäy
1
vaøy
0
thöôøng l aøcaùc möùc ñoätuyeät ñoái cuûa chæti eâu tuyeät ñoái coù
l i eân quan.
- Neáu thu thaäp ñöôïc daõy caùc möùc ñoätuyeät ñoái qua thôøi gi an cuûa kyønghi eâ n
cöùu thì phaân tích tình hình bi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua caùc thôøi gian baèng caùc soá
töông ñoái ñoäng thaùi nhö sau:
* Soátöông ñoái ñoäng thaùi l i eân hoaøn (toác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn, toác ñoätaêng
(gi aûm) l i eân hoaøn): Ñöôïc söûduïng khi caàn phaûi phaân tích söï bi eán ñoäng qua töøng
2 1
000 1
200 1
,
.
.
·
0
0 1
0
1
1 1
y
y y
y
y
t t

· − · − · '
l aàn,%) : (ñvt
y
y
t
0
1
·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 51
khoaûng caùch thôø i gi an ngaén (töøng naêm, thaùng cuûa kyønghi eân cöùu. Noùñöôïc xaùc ñònh
baèng tæsoáso saùnh gi öõ a möùc ñoäcuûa kyønghi eân cöùu (y
i
) vaømöùc ñoäcuûa kyøñöùng keà
l i eàn ngay tröôùc ñoù(y
i – 1
)



Maët chaát cuûa toác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn ñöôïc xaùc ñònh baèng toác ñoätaêng
(gi aûm) l i eân hoaøn.
t’
i
= t
i
– 1 (l aàn, %)
* Soátöông ñoái ñoäng thaùi ñònh goác (toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác, toác ñoätaêng
gi aûm ñònh goác). Noùñöôïc xaùc ñònh baèng tæsoáso saùnh gi öõ a möùc ñoäkyønghi eâ n cöùu
(y
i
)vôùi möùc ñoäñaàu ti eâ n cuûa daõy ñöôïc choïn l aøm goác coáñònh cho moïi l aàn so saùnh (y
o
)



Soátöông ñoái ñoäng thaùi ñònh goác ñöôïc duøng ñeåphaân tích söï bi eá n ñoäng qua
töøng khoaûng thôøi gian daøi cuûa kyønghi eân cöùu.
- Maët chaát cuûa toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác ñöôïc xaùc ñònh baèng toác ñoätaêng
hoaëc gi aûm ñònh goác nhö sau:
T’
i
= T
i
- 1 (l aàn, %)
* Chuùyù: - Neáu coùn möùc ñoätuyeät ñoái trong daõy soáthì seõcoùn – 1 caùc soátöông
ñoái ñoäng thaùi trong töøng daõy soá.
- Toác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn ñaàu ti eân trong daõy soáseõbaèng toác ñoäphaùt tri eån
ñònh goác ñaàu treân trong daõy soácuõng nhö toác ñoätaêng (gi aû m) cuûa noù.
- Tích cuûa caùc toác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn trong daõy soáseõbaèng toác ñoäphaùt
tri eån ñònh goác cuoái cuøng cuûa kyønghi eâ n cöùu.
Πt
i
= T
n
= y
n
/y
0
(l aàn)
- Tæsoáso saùnh gi öõa 2 toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác l i eàn nhau trong daõy soáseõ
baèng toác ñoäphaùt tri eån l i eâ n hoaøn gi öõa 2 thôøi kyøñoù.
Ví duï: Haõy phaân tích tình hình bi eá n ñoäng soál öôïng saûn phaåm cuûa doanh
nghi eäp trong 6 naêm (1998 – 2003) theo soál i eä u giaûthieát nhö sau:
l aàn,%) : (Ñvt ) 0 (i
y
y
T
0
i
i
− − − − −
· · n ,
%) , l aàn (
y
y
t
1 i
i
i

·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 52
Baûng 4.3
Naêm Chæti eâu Ñôn vò
tính
1998 1999 2000 2001 2002 2003
Khoái l öôïng saûn
phaåm
1000 SP 110 121 126 131 136 141
Toác ñoäphaùt tri eån l i eân
hoaøn
% - 110% 104,1 103,97 103,82 103,68
Toác ñoätaê ng tröôûng
l i eân hoaøn
% - +10 +4,1 +3,97 +3,82 +3,68
Toác ñoäphaùt tri eån ñònh
goác
% - 110 114,55 119,09 123,64 128,18
Toác ñoätaê ng ñònh goác % - +10 +14,55 +19,09 +23,64 +28,18
Nhaän xeùt: Tình hình saûn xuaát cuûa doanh nghi eäp trong 6 naêm l aøtoát vì ngaøy
moät taêng roõreät (toác ñoätaêng ñònh goác) nhöng neáu xem xeùt söï bi eán ñoäng qua töøng
naêm (l i eân hoaøn) thì tình hình saûn xuaát coùtaêng nhöng khoâng coáñònh vì söïbi eán ñoäng
qua töø ng naêm coøn chòu nhi eàu nhaân toángaãu nhi eân taùc ñoäng ñeán noù.
4.2.2. Soátöông ñoái keáhoaïch:
-Soátöông ñoái nhi eä m vuï keáhoaïch: chæti eâ u naøy ñöôïc tính baèng caùch so saùnh
möùc ñoäkeáhoaïch vôùi möùc ñoäthöïc teákyøgoác.
Soátöông ñoái nhi eäm vuïkeáhoaïch =
y
k
– möùc ñoäkeáhoaïch.
y
0
– möùc ñoäthöïc teákyøgoác.
-Soátöông ñoái hoaøn thaønh keáhoaïch: ñöôïc xaùc ñònh baèng caùch so saùnh möùc ñoä
thöïc teákyøbaùo caùo (y
1
) vôùi möùc ñoäkeáhoaïch (y
k
).
Soátöông ñoái hoaøn thaønh keáhoaïch =

* Moái quan heägi öõa ba chæti eâu:
y
1
y
k
y
0
y
0
y
0
y
k
Soátöông ñoái Soátöông ñoái nhi eä m vuï Soátöông ñoái hoaøn thaønh
y
k
y
0
y
1
y
k
= x
= x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 53
ñoäng thaùi keáhoaïch keáhoaïch

VD: Keáhoaïch cuûa xí nghi eä p gi aûm gi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm 4% vôùi kyøgoác, thöïc
teáso saùnh vôùi kyøgoác gi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm baèng 92%. Xaùc ñònh tyûl eähoaøn
thaønh keáhoaïch chæti eâu gi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm.
Ta coù:
Soátöông ñoái nhi eäm vuïkeáhoaïch = y
k
/ y
0
= 96% (Gi aûm 4% so vôùi kyøgoác).
Soátöông ñoái ñoäng thaùi gi aùthaønh = y
1
/ y
0
= 92%
Maø:
Soátöông ñoái ñoäng thaùi
Soátöông ñoái nhi eäm vuïkeáhoaïch
= y
1
/y
k
= (y
1/
y
0
)/(y
k
/y
0
)]
= ( 92 / 96 ) x 100 = 95,83 %
Vaäy y
1
/y
k
= 95,83% hay gi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm thöïc teáthaáp hôn gi aùthaønh
keáhoaïch l aø4,1%
4.2.3. Soátöông ñoái keát caáu:
Phaûn aùnh quan heätyûl eägi öõ a möùc ñoäcuûa töøng boäphaän chi eám trong toaøn boä
toång theå.
Goïi y
i
( i = 1, 2, 3, ….. , n) : möùc ñoäcuûa töø ng boäphaän.
∑ y
i
: möùc ñoäcuûa caûtoång theå.
d
i
: keát caáu cuûa töøng boäphaän
d
i
= y
i
/ ∑ y
i
x 100
VD: Lôùp coù50 hoïc si nh, trong ñoùcoù: 2 hs gi oûi , 8 hs khaù, 38 hoïc si nh trung
bình, 2 hs yeáu. Tyûtroïng veàtrình ñoähoïc si nh gi oûi , khaù, trung bình, yeáu nhö sau:
Baûng 4.5.
Xeáp l oaïi Gi oûi Khaù Trung bình Yeáu Toång coäng
Soáhs (T
i
) 2 8 38 2 50
Tyûtroïng (d
i
, % )

4 16 76 4 100
Soátöông ñoái
hoaøn thaønh keáhoaïch
=
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 54
4.2.4. Soátöông ñoái cöôøng ñoä:
Phaûn aùnh trình ñoäphoåbi eán cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu trong ñi eà u ki eän thôøi
gi an vaøkhoâng gi an nhaát ñònh, ñöôïc so saùnh gi öõa hai chæti eâu khaùc nhau nhöng coù
l i eân quan vôùi nhau.
Ví duï:

Maät ñoädaân soá=


Maät ñoäñi eän thoaïi =

Ñôn vòtính cuûa soátöông ñoái cöôøng ñoäl aøñôn vòkeùp.
Caùc soátöông ñoái cöôøng ñoäta thöôøng gaëp nhö: toång saûn phaåm trong nöôùc tính
theo ñaàu ngöôøi , maät ñoäñi eän thoaïi , soáböu cuïc treân 100 daân, maät ñoämaïng l öôùi
thöông nghi eäp baùn l eû, soáy baùc só vaøgi öôøng beänh phuïc vuï cho moät vaïn daân…Soá
töông ñoái cöôøng ñoäthöôøng ñöôïc söûduïng ñeåso saùnh trình ñoäphaùt tri eån saûn xuaát
gi öõa caùc nöôùc khaùc nhau.
4.2.5. Soátöông ñoái so saùnh:
Phaûn aûnh söïso saùnh, ñaùnh gi aùcheânh l eäch veàmöùc ñoägi öõ a hai boäphaän trong
cuøng moät toång theå, hoaëc gi öõ a hai hi eän töôïng cuøng l oaïi nhöng khaùc nhau veàñieàu
ki eän khoâng gi an.
Ví duï: Doanh thu trong thaùng cuûa veàcaùc nghi eäp vuï vi eãn thoâng cuûa moät Böu
cuïc l aø50 tri eäu ñoàng, doanh thu beân böu chính cuûa Böu cuïc naøy trong thaùng l aø10
tri eäu ñoàng. Vaäy ta noùi doanh thu beân vi eãn thoâng cuûa Böu cuïc gaáp 5 l aàn doanh thu
böu chính hay doanh thu beân böu chính baèng 0,2 l aàn doanh thu vi eãn thoâng.
4.3. CHÆ TI EÂU BÌ NH QUAÂN:
4.3.1. Khaùi ni eä m, yùnghóa vaøñaëc ñi eåm:
a. Khaùi ni eäm: Soábình quaân l aøñaïi l öôïng bi eå u hi eän möùc ñoächung nhaát, ñi eå n
hình nhaát cuûa moät ti eâu thöùc naøo ñoùtrong toång theånghi eâ n cöùu bao goàm caùc ñôn vò
cuøng l oaïi .
b. YÙnghóa:
Toång soádaân

Toång di eän tích ñaát ñai
(Ngöôøi / km)
Toång soámaùy l aép ñaët

Toång soádaân
x100 ( maùy/100daân)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 55
-Soábình quaân coùvòtrí quan troïng trong l yùl uaän cuõng nhö trong coâng taùc thöïc
teá. Noùñöôïc duøng trong coâng taùc nghi eâ n cöùu nhaèm neâu l eân möùc ñoäñi eån hình, ñaëc
ñi eåm chung cuûa hi eän töôïng.
-Soábình quaân gi uùp ta so saùnh caùc hieän töôïng khoâng cuøng qui moâ, nghi eân cöùu
caùc quaùtrình bi eán ñoäng qua thôøi gi an. Noùcoøn ñöôïc duøng ñeåxaây döïng vaøki eåm tra
tình hình thöïc hi eän keáhoaïch.
-Soábình quaân coøn coùyùnghóa quan troïng trong vi eäc vaän duïng nhi eà u phöông
phaùp phaân tích nhö phaân tích bi eán ñoäng, phaân tích moái l i eân heä, trong ñi eàu tra choïn
maãu, trong döïñoaùn thoáng keâ…
c. Ñaëc ñi eåm (nhöôïc ñi eåm)
Soábình quaân sang baèng nhöõng cheânh l eäch gi öõa caùc l öôïng bi eán cuûa ti eâu thöùc
nghi eân cöùu.
4.3.2. Caùc l oaïi soábình quaân:
a. Soábình quaân soáhoïc: ñöôïc tính baèng caùch coäng l öôïng bi eá n cuûa taát caûcaùc
ñôn vòtrong toång theå, sau ñoùñem chi a cho soáñôn vòcuûa toång theånghi eân cöùu. (toång
theåcaùc taàn soá).
Soábình quaân soáhoïc bao goàm hai l oaïi : soábình quaân soáhoïc ñôn gi aûn vaø bình
quaân soáhoïc gi a quyeàn.
* Soábình quaân soáhoïc ñôn gi aûn (Laøtröôøng hôïp ñaëc bi eät cuûa soábình quaân soá
hoïc gi a quyeàn) : ñöôïc tính töøtaøi l i eäu khoâng phaân toå.

Ví duï: Coùtoåcoâng nhaân goàm 4 ngöôøi vaønaêng suaát l ao ñoäng (saûn phaåm/ngaøy)
nhö sau:
Baûng 4.5
Coâng nhaân 1 2 3 4
Naêng suaát l ao ñoäng
(Saûn phaåm /ngaøy)
120 130 125 135



) ngaøy ngöôøi / phaåm saûn ( 5 , 127
4
135 125 130 120
toå trong nhaân coâng soá Toång
toå cuûa phaåm saûn soá Toång
NSLÑ
bquaân
− ·
+ + +
·
·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 56



Toång quaùt:

x =

x : Soátrung bình soáhoïc.
x
i
: l öôïng bi eán cuûa ti eâ u thöùc.
n : Soáñôn vòtoå ng theå.
* Soábình quaân soáhoïc gia quyeàn: ñöôïc tính töøtaøi l i eäu phaân toå.
Trong ví duï treân ta tính naêng suaát l ao ñoäng bình quaân töø4 ngöôøi coâng nhaân,
nhöng thöïc teá, trong moät xí nghi eäp coùraát nhieàu coâng nhaân vaøcoùnhi eàu coâng nhaân coù
cuøng möùc naêng suaát l ao ñoäng, neáu vaãn tính naêng suaát l ao ñoäng theo coâng bình quaân
soáhoïc ñôn gi aûn nhö theáseõraát maát coâng trong vi eäc l i eät keâsoál i eäu vaøkhoâng khoa
hoïc trong vi eäc tính toaùn. Khi ñoùta duøng soábình quaân soáhoïc gi a quyeàn.
Ví duï: Vaãn vôùi möùc naêng suaát l ao ñoäng nhö treân nhög soácoâng nhaân baây gôølaø
50 ngöôøi chöùkhoâng phaûi 4 ngöôøi nöõa vaøsoál i eäu veànaêng suaát l ao ñoäng cuûa caùc coâng
nhaân (saûn phaåm/ngaøy) ñöôïc cho trong baûng sau:
Baûng 4.6
Möùc NSLÑ (x
I
) (SP/ngaøy) 120 125 130 135 Coäng
Soácoâng nhaân 10 15 20 5 50







Toång quaùt:
x
1
+ x
2
+ x
3
+ ……. + x
n
∑x
i

n n
=
) ngaøy ngöôøi / phaåm saûn ( 127
5 20 15 10
5 * 135 20 * 130 15 * 125 10 * 120
toå trong nhaân coâng soá Toång
toå cuûa phaåm saûn soá Toång
NSLÑ
bquaân
− ·
+ + +
+ + +
·
·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 57





Vôùi :
x
i
(i = 1, 2, 3, …, k) : l öôïng bi eá n cuûa caùc ñôn vòtheo ti eâu thöùc nghi eân cöùu
f
i
(i = 1, 2, 3, …, k) : taàn soá( coøn goïi l aøquyeàn soáhay troïng soá)

* Ñoái vôùi taøi l i eäu ñöôïc phaân toåcoùkhoaûng caùch toå: ñeåxaùc ñònh x, ta aùp duïng coâng
thöùc


x =

x
mi n
: gi ôùi haïn döôùi cuûa toå.
x
max
: gi ôùi haïn treân cuûa toå.
x
i
: ñöôïc xem l aøtròsoáñaïi di eä n moãi toå.
* Ghi chuù: Ñoái vôùi nhöõng toåmôû(toåhôû) ta coùqui ñònh nhöõng toånaøy coùtròsoákhoaûng
caùch toåbaèng tròsoácuûa khoaûng caùch toåñöùng tröôùc hoaëc sau noù.
Ví duï: Tính naêng suaát l uùa thu hoaïch bình quaân taïi moät ñòa phöông vôùi caùc soá
l i eäu:
Baûng 4.7
NS l uùa
(taï/ha)
Tròsoági öõ a
x
i
= (x
max
+x
mi n
)/2
Di eän tích gi eo caáy,
f
i
,(ha)
x
i
f
i
< 15
15 – 17
17 – 19
> 19
14
16
18
20
40
80
130
150

Toång coäng
∑x
i
f
i

∑f
i

Vôùi x
i
= (x
mi n
+ x
max
)/2


·
·

·
+ + +
+ + + +
·
k
1 i
i
k
1 i
i i
k 3 2 1
k k 3 3 2 2 1 1
f
f x
f .... f f f
f x ... f x f x f x
x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 58

* Soábình quaân coäng gi a quyeàn tính theo tyûtroïng: Neáu nhö trong soál i eäu thu thaäp
khoâng bi eát taàn soáf
i
maøchæcoùtaøi l i eäu veàtyûtroïng cuûa töøng taàn soáhoaëc cuûa töøng toå
caáu thaønh neân toång theåphöùc taïp d
i
(d
i
= f
i
/ ∑f
i
), thì soábình quaân coäng gi a quyeàn
ñöôïc bi eán ñoåi nhö sau:






Ghi chuù:






Ví duï: Haõy tính gi aùthaønh bình quaân ñôn vòsaûn phaåm cuûa doanh nghi eäp trong
quí I theo soál i eäu giaûthuyeát nhö sau:
Baûng 4.8

Thaùng Gi aùthaønh ñôn vòSP,
x
i
(1000 ñ)
Soál öôïng SP,
f
i
(1000 SP)
Toång chi phí SX,
x
i
f
i
(1000 ñ)
1
2
3
3
3,5
4
150
200
300
450
700
1200
Toång coäng quí I 3,615 650 2350
Gi aùthaønh bình quaân ñôn vòsaûn phaåm trong caûquí I :









·
·
·
·
·
·
·
·

· · ·
n
1 i
i
n
1 i
i i
n
1 i
n
1 i
i
i
n
1 i
n
1 i
i
i
i
n
1 i
i
n
1 i
i
d
d x
f
f
f
f
x
f
f x
x

¹
¹
¹
¹
¹
'
¹


· ·




·
·
·
·

% tính vò ñôn theo tính d Khi
100
d x
l aàn soá vò ñôn theo tính d Khi d x
d
d x
x
i
n
1 i
i i
i
n
1 i
i i
n
1 i
i
n
1 i
i i

650
1200 700 450
300 200 150
300 * 4 200 * 5 , 3 150 * 3
kyø trong xuaát saûn phaåm saûn soá Toång
kyø trong phaåm saûn xuaát saûn phí chi Toång
bqñvsp thaønh Gi aù
+ +
·
+ +
+ +
·
·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 59






* Gi aûsöûraèng chæbi eát gi aùthaønh ñôn vò saûn phaåm vaøtyûtroïng saûn l öôïng saûn phaåm
töøng thaùng trong quí I thì giaùthaønh bình quaân saûn phaåm trong quí I xaùc ñònh nhö
sau:
Baûng 4.9
Thaùng Gi aùthaønh ñôn vò
saûn phaåm, x
i
(1000 ñ)
Tyûtroïng saûn l öôïng
töøng thaùng (%)
x
i
f
i

1
2
3
3
3,5
4
23
30
47

Coäng QI 3,165 650 361,5

x = ∑x
i
d
i
/ 100 = 361,5/100 =3,615 (1.000ñ/SP)
Nhö vaäy ta thaáy hai keát quaûvaãn nhö nhau, chækhaùc nhau veàdöõl i eäu ñaàu baøi .
* Tính chaát quan troïng cuûa soábình quaân coäng: Toång caùc sai l eäch gi öõa caùc
l öôïng bieán x
i
vôùi gi aùtròtrung bình x tính ra töøl öôïng bi eán ñoùbaèng khoâng.
∑(x
i
–x) = 0
Trong tröôø ng hôïp taøi l i eäu ñöôïc phaân toå ( ), ta cuõng coù:
∑(x
i
–x)f
i
= 0
Tính chaát naøy duøng ñeåki eåm tra vi eäc xaùc ñònh soátrung bình soáhoïc coùchính
xaùc hay khoâng.
c. Soábình quaân ñi eàu hoøa: Trong soábình quaân coäng gi a quyeàn, ñeåxaùc ñònh
ñöôïc noùthì phaûi bi eát x
i
, f
i
, ∑f
i
, nhöng trong thöïc teánhi eàu tröôøng hôïp chæ
thu thaäp ñöôïc daõy soál öôïng bi eán cuûa ti eâ u thöùc nghi eân cöùu (x
i
) vaøbi eát ñaïi
l öôïng cuûa toå ng theåphöùc taïp ñoàng chaát (M
i i
= x
i
.f
i
), nhöng khoâng bi eát qui



·

i
i i
f
f x
x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 60
moâcuûa toå ng theåphöùc taïp (∑ f
i
) thì möùc ñoäbình quaân cuûa toång theåphöùc
taïp trong coâng thöùc soábình quaân coäng gi a quyeàn ñöôïc bi eán ñoåi nhö sau:





Coâng thöùc naøy goïi l aøsoábình quaân ñi eàu hoøa gi a quyeàn.
Ví duï: Coùtaøi l i eäu veànaêng suaát l ao ñoäng vaøsaûn l öôïng cuûa ba phaân xöôûng
trong moät xí nghi eäp nhö sau:
Baûng 4.10
Phaân xöôûng NSLÑ CN
(Saûn phaåm/ngöôøi )
Saûn l öôïng
(Saûn phaåm)
A
B
C
1000
1200
1300
12000
10800
14300
Tính naêng suaát l ao ñoäng bình quaân moãi coâng nhaân tính chung cho caûba phaân
xöôûng.
Goïi x l aønaêng suaát l ao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân
Thì









) phaåm Saûn ( 75 , 593 . 11
300 . 1
300 . 14
200 . 1
800 . 10
000 . 1
000 . 12
300 . 14 800 . 10 000 . 12
x Vaäy
·
+ +
+ +
·







·
·
·
·
·
·

· · ·
n
1 i i
i
n
1 i
i
n
1 i i
i
i
n
1 i
i i
n
1 i
i
n
1 i
i i
x
M
M
x
x
f
f x
f
f x
x
ñoäng l ao suaát Naêng
l öôïng Saûn
nhaân coâng l öôïng soá Maø
xöôûng phaân ba cuûa nhaân coâng soá Toång
xöôûng phaân ba cuûa l öôïng Saûn
x
·
·
·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 61


* Neáu caùc quyeàn soáM
i
baèng nhau: M
1
= M
2
= M
3
…= M
n
thì bình quaân ñieàu
hoøa gi a quyeàn ñöôïc ruùt goïn goïi l aøsoábình quaân ñi eàu hoøa gi aûn ñôn.

x =


Ví duï: Moät xe chôûthö chaïy töøböu cuïc A ñeán böu cuïc B taát caû4 l aàn (2 l aàn ñi
vaø2 l aàn veà) vôùi n toác l aàn l öôït l aø: 50km/h, 68km/h, 54km/h, vaø62km/h. Xaùc ñònh
vaän toác trung bình cuûa xe chôûthö.
Goïi x l aøvaän toác trung bình cuûa xe chôûthö

x =

Goïi M l aøquaõng ñöôøng ñi töøböu cuïc A ñeán böu cuïc B, thì:
M
11
= M
2
= M
3
= M
4
= M
Vaøthôøi gi an vaän chuyeån = Quaõng ñöôøng/Vaän toác. Neân:










c. Soábình quaân nhaân (coøn goïi l aøsoábình quaân hình hoïc):
∑M
i
nM n

∑ M ∑

M
x
i
=

1
x
i
=
1
x
i
Toång quaõng ñöôøng xe ñi
Toång thôøi gi an xe ñi
) h / km ( 68 , 57
)
62
1
54
1
68
1
50
1
(
4
)
x
1
x
1
x
1
x
1
( M
M 4
x
M
x
M
x
M
x
M
M M M M
x
4 3 2 1
4
4
3
3
2
2
1
1
4 3 2 1
·
+ + +
·
+ + +
·
+ + +
+ + +
·


Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 62
Soábình quaân nhaân ñöôïc xaùc ñònh khi caùc l öôïng bi eá n cuûa ti eâu thöùc nghi eân cöùu
coùmoái quan heätích soávôùi nhau. Do ñoùtrong thöïc teásoátrung bình nhaân ñöôïc aùp
duïng ñeåtính toác ñoäphaùt tri eån bình quaân qua töø ng khoaûng caùch thôøi gi an cuûa kyø
nghi eân cöùu.
* Soábình quaân nhaân gi aû n ñôn: aùp duïng trong tröôøng hôïp moãi l öôïng bi eán chæ
xuaát hi eän moät l aàn. Coâng thöùc:


Ví du: coùsoál i eäu veàsöïphaùt tri eån cuûa maùy ñi eän thoaïi thueâbao cuûa nöôùc ta töø
naêm 1991 ñeán naêm 1995 nhö sau: (ÑVT: 1000 maùy)
Baûng 4.11
Naêm 1991 1992 1993 1994 1995
Soámaùy ÑT 127 170 268 470 766,4
Haõy xaùc ñònh toác ñoäphaùt tri eån trung bình veàchæti eâu soámaùy ñi eän thoaïi thueâ
bao caûnöôùc ta trong caûthôøi kyø(1991 – 1995)
Goïi :
x
i
: Toác ñoäphaùt tri eån cuûa naêm 1991+ i so vôùi naêm 1990 + i , vôùi i = (1, 2, 3, 4)
thì:
x
1
= 170/127 = 1,339 (l aàn) hay 133,9 %
x
2
= 268/170 = 1,576 (l aàn) hay 157,6%
x
3
= 470/268 = 1,754 (l aàn) hay 175,4%
x
4
= 766,4/470 =1,163 (l aàn) hay 116,3%
x l aøt oác ñoäphaùt tri eån ñònh goác, thì:
x = 766,4/127 = 6,035 (l aàn) hay 603,5%
* Nhaän xeùt: Gi öõa caùc toác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn so vôùi toác ñoäphaùt tri eån ñònh
goác coùmoái quan heätích soá.
Thaät vaäy:
x
1
.x
2
.x
3
.x
4
= (170/127) x (268/170) x (470/268) x (766,4/470)
= 766/127 = x = 6,035 hay 603,5%
n
i
n
n
x x .... x . x . x x ∏ · ·

3 2 1

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 63
Vì gi öõa toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác vaøtoác ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn coùmoái l i eâ n
heänhaân neân ñeåtính toác ñoäphaùt tri eån bình quaân ta khai caên nhö sau:



Toác ñoäphaùt tri eån trung bình haøng naêm cuûa maùy ñi eän thoaïi thueâbao cuûa nöôùc ta tính
trong caûthôøi kyø1991 – 1995 laø156,7% hay 1,567 l aàn.
* Soábình quaân nhaân gi a quyeàn: aùp duïng trong tröôøng hôïp moãi l öôïng bi eán xuaát
hi eän nhieàu l aà n. Coâng thöùc:




f
i
: taàn soá(quyeàn soá)
Ví duï: Coùsoál i eäu veàtoác ñoäphaùt tri eån soáböu cuïc cuûa moät thaønh phoáX qua
caùc naêm nhö sau:
-Ba naêm ñaàu: toác ñoäphaùt tri eån haøng naêm: 1,12
-Ba naêm keá: toác ñoäphaùt tri eån haøng naêm: 1,16
-Hai naêm cuoái : toác ñoäphaùt tri eån haøng naêm: 1,15
Xaùc ñònh toác ñoäphaùt tri eån trung bình haøng naêm cho caûthôøi kyøtreân:


4.4. MOÁT
4.4.1. Khaùi ni eä m
Moát l aøl öôïng bi eán ñöôïc gaëp nhi eàu l aàn nhaát trong daõy soáphaân phoái hoaëc trong
toång theåhi eän töôïng nghi eân cöùu.
4.4.2. Coâng thöùc xaùc ñònh moát
4.4.2.1. Ñoái vôùi daõy soáphaân phoái khoâng coùkhoaûng caùch toå
% , , , . , . , 2 114 l aàn 142 1 15 1 16 1 12 1
8
2 3 3
hay x · ·

% 7 , 156 hay 567 , 1
035 , 6 x . x . x . x x
4 4
4 3 2 1
·
· ·


Π ·

·
· ·
·

n
1 i
i
i
n
1 i
i
k 3 2 1
f
f
i
n
1 i
f
f
k
f
3
f
2
f
1
x x ... x . x . x x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 64
• Tröôøng hôïp 1: Löôïng bi eán naøo öùng vôùi taàn soál ôùn nhaát thì l öôïng bi eá n ñoù
chính l aømoát.
Ví duï: Theo soál i eäu thoáng keâôûtaïi moät thaønh phoá, ta coùsoál i eäu sau:
Baûng 4.12
Soácon trong gi a ñình 0 1 2 3 4 5 >6
Soági a ñình 252 6 847 9 811 4 417 798 644 43
Trong ví duïtreân moát veàsoácon trong gi a ñình l aø2
• Tröôøng hôïp 2: Soáñôn vò cuûa toång theånghi eân cöùu coùkhuynh höôùng taä p
trung vaøo moät vaøi löôïng bi eá n nhaát ñònh, tröôøng hôïp naøy ta coùña moát.
Ví duï: Coùsoál i eäu veàñi eåm cuûa l ôùp Gi ao dòch vi eân thi heát moân “ Khai thaùc ñi eän
thoaïi nhö sau:
Baûng 4.13
Ñi eåm Döôùi 5 5 6 7 8 9 10 Toång soáSV
Soási nh vi eân 2 6 15 25 26 2 0 76
Trong tröôøng hôïp naøy ta thaáy caùc ñôn vòcoùkhuynh höôùng taäp trung vaøo hai
l öôïng nieán 7 ñi eåm vaø8 ñi eåm. Vaäy moát seõmang hai tròsoálaø7 vaø8.
4.4.2.2. Vôùi daõy soáphaân phoái coùkhoaûng caùch toå
• Tröôøng hôïp 1
Ñoái vôùi taøi l i eäu phaân toåcoùkhoaûng caùch toåñeà u, ñeåtìm moát tröôùc heát phaûi xaùc
ñònh toåchöùa moát.
Toåchöù a moát l aøtoåcoùtaàn soál ôùn nhaát.
Tròsoágaàn ñuùng cuûa moát ñöôïc xaùc ñònh theo coâng thöùc:




Vôùi :
M
0
– Kyùhi eäu cuûa moát
X
Mo(mi n)
– Gi ôùi haïn döôùi cuûa toåchöùa moát
h
Mo
- Tròsoákhoaûng caùch cuûa toåchöùa moát
) f f ( ) f f (
f f
h x M
M o M M M
M M
o M o
o o
o o
(mi n) o
1
1
1
+
− + −

+ ·


Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 65
f
Mo
– Taàn soácuûa toåchöùa moát
f
Mo-1
– Taàn soácuûa toåñöùng tröôùc toåchöù a moát
f
Mo+1
– Taàn soácuûa toåñöùng sau toåchöùa moát
Ví duï: Coùsoál i eäu veànaêng suaát l ao ñoäng vaøsoácoâng nhaân taïi moät xí nghi eäp
trong kyøbaùo caùo nhö sau:
Baûng 4.14.
Soáthöùtöïtoå Naêng suaát l ao ñoäng (kg/ngöôøi ) Soácoâng nhaân
1. 110 – 120 10
2. 120 – 130 30
3. 130 – 140 50
4. 140 – 150 60
5. 150 – 160 145
6. 160 – 170 110
7. 170 – 180 80
8. 180 – 190 15
Toång 500
Tröôùc ti eân ta xaùc ñònh moát rôi vaøo toåthöù5 (150 – 160), vì toånaøy coùtaà n soá
l ôùn nhaát (145 ngöôøi ). Töøñoùta xaùc ñònh:
X
Mo(mi n)
= 150
h
Mo
= 10
f
Mo
=145
f
Mo-1
= 60
f
Mo+1
= 110
Thay soál i eäu vaøo coâng thöùc tính moát, ta ñöôïc M
o
= 157,8 (kg/ngöôøi )

• Tröôøng hôïp 2: Ñoái vôùi taøi l i eäu phaân toåcoùkhoaûng caùch toåkhoâng ñeàu nhau,
moát vaãn ñöôïc tính theo coâng thöùc treân, nhöng l uùc naøy vi eäc xaùc ñònh toå
chöùa moát khoâng caên cöùvaøo taàn soámaøcaên cöùvaøo maät ñoäphaân phoái .
- Coâng thöùc tính maät ñoäphaân phoái :
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 66
F
i
= f
i
/h
i

- Toåchöùa moát l aøtoåcoùmaät ñoäphaân phoái l ôùn nhaát
- Coâng thöùc tính moát:




Vôùi :
X
Mo(mi n)
– Gi ôùi haïn döôùi cuûa toåchöùa moát
h
Mo
- Tròsoákhoaûng caùch cuûa toåchöùa moát
f
Mo
– Maät ñoäphaân phoái cuûa toåchöùa moát
f
Mo-1
– Maät ñoäphaân phoái cuûa toåñöùng tröôùc toåchöùa moát
f
Mo+1
– Maät ñoäphaân phoái cuûa toåñöùng sau toåchöùa moát
Ví duï: Phaân toåsi nh vi eân trong l ôùp theo ñi eåm thi nhö sau:
Baûng 4.15.
Ñi eåm, x
i
Soási nh vi eân, f
i
Maät ñoä, F
i
0 – 1 5 5
2 – 5 45 15
6 – 8 40 20
9 –10 10 10
100
Gi aùtròcuûa moát trong tröôøng hôïp naøy laø:




) F F ( ) F F (
F F
h x M
M
o
M
M
M
M M
o M o
o
o
o o
(mi n) o
1
1
1
+
− + −

+ ·



67 , 6
) 10 20 ( ) 15 20 (
15 20
2 6 M
o
·
− + −

+ ·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 67
4.4.3. ÖÙng duïng cuûa moát trong thöïc ti eãn:
Trong nghi eân cöùu thoáng keâ, moát l aøchæti eâu coùtaùc duïng boåsung hoaëc thay theá
cho vi eäc tính soátrung bình soáhoïc trong tröôøng hôïp vi eäc xaùc ñònh soátrung bình soá
hoïc gaëp khoùkhaên. Moát cho ta thaáy möùc ñoäphoåbi eán nhaát cuûa hi eän töôïng.
Moát ñöôïc öùng duïng roäng raõi trong thöïc teánhö duøng ñeåñi eà u tra thòhi eáu ti eâu duøng
cuûa moïi ngöôøi , ñeåneâu l eân ñaëc tröng cuûa daõy soáphaân phoái nhö kích côõgi aøy deùp, muõ
noùn, si ze quaàn aùo…
4.5. SOÁTRUNG VÒ
4.5.1. Khaùi ni eä m
Soátrung vò l aøl öôïng bi eá n cuûa ñôn vò ñöùng ôûvò trí gi öõa trong daõy soál öôïng
bi eán. Soátrung vòphaân chi a daõy soál öôïng bi eá n l aøm hai phaàn (phaàn treâ n vaøphaàn döôùi
soátrung vò), moãi phaàn coùsoáñôn vòtoång theåbaèng nhau.
4.5.2. Caùch xaùc ñònh soátrung vò
4.5.2.1. Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán rôøi raïc
• Tröôøng hôïp soáñôn vòtoå ng theål eû(n = 2m + 1, m l aøsoánguyeân döông): Soá
trung vòseõl aøl öôïng bi eán ôûñôn vòthöùm+1.
Kyùhi eäu M
e
: Soátrung vò
Khi n = 2m+1
Thì M
e
= X
m+1

Ví duï: Coùsoál i eäu veàbaäc thôïcuûa moät nhoùm 7 coâng nhaân:
1 2 3 4 5 6 7
Soátrung vòl aømöùc baäc thôïcuûa ngöôøi coâng nhaân thöù4 (m+1=4), töùc l aøbaäc 4.
• Tröôøng hôïp soáñôn vòtoå ng theåchaün (n= 2m)
Soátrung vòseõl aøl öôïng bi eán ôûvòtrí gi öõa l öôï ng bi eán m vaøm+1. Töùc l aø:
M
e
= (X
m
+ X
m+1
) / 2

Ví duï: Coùsoál i eäu veàbaäc thôïcuûa moät nhoùm 8 coâng nhaân:
1 2 3 4 5 6 7 8
Thì soátrung vòseõl aø:
M
e
= (4 + 5) / 2 = 4,5
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 68
4.5.2.2. Ñoái vôùi daõy soál öôïng bi eán coùkhoaûng caùch toå
Ñeåtính soátrung vò, tröôùc ti eân ta xaùc ñònh toåcoùsoátrung vò, sau ñoùmôùi tính
tròsoátrung vò.
- Xaùc ñònh toåcoùsoátrung vò
- Toåchöùa soátrung vòl aøtoåöùng vôùi taà n soátích l uõy naøo baèng hoaëc l ôùn hôn
moät nöõa toång caùc taàn soá(toång l öôïng toång theå), hay noùchính laøtoåcoùchöùa
soátrung vò
Taàn soátích l uõy ñöôïc xaùc ñònh baèng caùch coäng doàn taàn soácuûa caùc toåmoät
caùch tuaàn töï(l uõy keá)
- Coâng thöùc gaàn ñuùng ñeåxaùc ñònh soátrung vòlaø:




Trong ñoù:
X
Me(mi n)
– Gi ôùi haïn döôùi cuûa toåchöùa soátrung vò
h
Me
- Tròsoákhoaûng caùch cuûa toåchöùa soátrung vò
Σf
i
- Toång caùc taà n soá
S
Me-1
– Taàn soátích l uõy cuûa toåñöùng tröôùc toåchöùa soátrung vò
f
Me
– Taàn soácuûa toåchöùa soátrung vò

Ví duï: Coùtaøi l i eäu veàmöùc l öông cuûa coâng nhaân trong phaân X trong kyøbaùo caùo nhö
sau:
Baûng 4.16.
Möùc l öông (ngaøn ñoàng),
x
i
Soácoâng nhaân (ngöôøi ),
f
i
Taàn soátích l uõy,
S
i
800 –1.000 10 10
1.000 – 1.200 15 25
1.200 – 1.400 25 50
1.400 – 1.600 20 70
e
1 e
e (mi n) e
M
M
i
M M e
f
S
2
f
h x M


+ ·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 69
1.600 – 1.800 8 78
Coäng 78
- Toåchöùa soátrung vòl aøtoåcoùmöùc l öông töø1.200.000 ñeán 1.400.000 ñoàng vì
toång soácoâng nhaân Σf
i
= 78 -> Σf
i
/ 2 = 39, toåcoùtaàn soátích l uõy môùi vöøa l ôùn
hôn hoaëc baèng 39 l aøtoåsoátaàn soátích l uõy S
i
= 50.
- Soátrung vòl aø:



4.5.3. Tính chaát cuûa soátrung vò
Toång ñoäl eäch tuyeät ñoái gi öõa caùc l öôïng bi eán vôùi soátrung vòl aømoät tròsoánhoû
nhaát.
- Tröôøng hôïp taøi l i eäu khoâng phaân toå, ta coù:
Σ| x
i
– M
e
| = mi n
- Tröôøng hôïp taøi l i eäu phaân toå, ta coù:
Σ| x
i
– M
e
|* f
i
= mi n
Tính chaát naøy ñöôïc aùp duïng nhi eà u trong coâng taùc kyõthuaät vaøphuïc vuï coâng
coäng nhö xaây döïng maïng l öôùi ñi eä n thoaïi , ñöôøng oáng daãn nöôùc, boátrí caùc traïm ñoåxe
coâng coäng ôûvòtrí thuaän l ôïi ñeåcoùtheåñaït ñöôïc hi eäu quaûcao trong coâng taùc phuïc vuï.
4.6. ÑOÄBI EÁN THI EÂN CUÛA TI EÂU THÖÙC:
4.6.1. Khaùi ni eä m, yùnghóa:
Khaùi ni eäm: Söïcheânh l eäch gi öõa caùc l öôïng bieán vôùi nhau hoaëc gi öõ a caùc l öôïng
bi eán vôùi möùc ñoäbình quaân cuûa toå ng theånghi eân cöùu goïi l aøñoäbi eá n thi eân cuûa ti eâu
thöùc.
YÙnghóa: Ñoäbi eán thi eân cuûa ti eâu thöùc ñöôïc aùp duïng trong caùc tröôøng hôïp sau
ñaây:
- Ñaùnh gi aùtính chaát ñoàng ñeàu cuûa toång theåhoaëc ñoäphaân taù n cuûa caùc ñôn vòtrong
toång theå.
- Khi caàn phaûi so saùnh maët chaát gi öõa caùc toå ng theåvôùi nhau.
) ñoàng ngaøn ( 312 . 1
25
25 2 / 78
200 . 1 M
e
·

+ ·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 70
- Khi caàn phaûi xaùc ñònh möùc ñoächính xaùc, ñoäti n caäy hoaëc möùc ñoäsai soátrong ñi eàu
tra choïn maãu.
- Khi caàn phaûi döï baùo möùc ñoäcuûa kyøtöông l ai hoaëc ki eåm ñònh tính chaát cuûa hieän
töôïng nghi eân cöùu.
4.6.2. Caùc chæti eâ u ñaùnh gi aùñoäbi eán thi eâ n cuûa ti eâu thöùc:
4.6.2.1. Khoaûng bi eán thi eân (R – coøn goïi l aøgi ao ñoä): laøkhoaûng cheânh l eäch
tuyeät ñoái gi öõa l öôïng bi eán lôùn nhaát (x
max
) vôùi l öôïng bi eán nhoûnhaát (x
mi n
) trong
daõy soál öôïng bi eán cuûa chæti eâu nghi eân cöùu.
R = x
max
– x
mi n
(ÑVT truøng vôùi ÑVT cuûa l öôïng bi eán)
Ñaëc ñi eåm:
- Chæti eâu naøy chæduøng ñeåkhaùi quaùt tính chaát ñoàng ñeàu gi öõa caùc ñôn vòtrong
töøng toå ng theånghi eân cöùu.
- Neáu tròsoáR tính ra caøng nhoûthì chöùng toûsöïkhaùc bi eät gi öõa caùc ñôn vòtoång
theåcaøng ít, tính chaát ñoàng ñeàu caøng cao.
-Khoâng ñöôïc duøng chæti eâu naøy ñeåñaùnh gi aùmaët chaát cuûa töøng toång theåvaøso
saùnh gi öõa caùc toång theåvôùi nhau (chæñaùnh giaùtính chaát ñoàng ñeàu hay ñoäphaân taù n vì
noùchæñaùnh gi aùl öôïng bi eán max vaømi n)
Ví duï: Coùmöùc naêng suaát l ao ñoäng (SP / ngaøy) cuûa caùc coâng nhaân ôûhai toånhö
sau:
ToåI : 540 560 600 650 700
ToåI I : 590 600 610 620 630
Möùc naêng suaát l ao ñoäng trung bình cuûa coâng nhaân toåI laø:
X
1
= (540 + 560 + 600 + 650 + 700) / 5 = 610 (SP)
Möùc naêng suaát l ao ñoäng trung bình cuûa coâng nhaân toåI I l aø:
X
2
= ( 590 + 600 + 610 + 620 + 630) / 5 = 610 (SP)
Möùc naêng suaát l ao ñoäng l ao ñoäng trung bình cuûa moãi coâng nhaân caûhai toåñeàu
l aø610 saûn phaåm / ngaøy, nhöng veàtrình ñoäthaønh thaïo cuûa coâng nhaân ôûhai toåkhoâng
ñoàng ñeàu, vì ta thaáy naêng suaát l ao ñoäng cuûa caùc coâng nhaân ôûtoåI cheânh l eäch vôùi
nhau khaùnhi eàu so vôùi toåI I .
Ñeåthaáy ñöôïc möùc ñoäñi eå n hình cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu ta coùtheåxeùt ñeán
khoaûng bi eán thi eân ñeåñaùnh gi aù:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 71
Goïi R
i


(i = 1,2) l aøkhoaûng bi eá n thi eân veànaêng suaát l ao ñoäng cuûa coâng nhaân toå
I , thì:
R
1
= 700 – 540 = 160 (SP)
R
2
= 630 – 590 = 40 (SP)
Vôùi keát quaûvöøa tính coùtheåkeát l uaän trình ñoäthaønh thaïo cuûa coâng nhaân toåII
ñoàng ñeàu hôn coâng nhaân toåI vaøtính ñaïi bi eå u cuûa soátrung bình cuûa nhoùm I I cuõng
cao hôn.
4.6.2.2. Ñoäl eä ch tuyeät ñoái bình quaân: ( d )
Laøsoábình quaân coäng cuûa caùc tròsoátuyeät ñoái caùc khoaûng cheânh l eäch gi öõa caùc
l öôïng bieán x
i
vôùi möùc ñoäbình quaân cuûa toång theånghi eân cöùu. Coâng thöùc:








Vôùi :
x
i
(i = 1, 2, 3, …, n): l öôïng bi eán cuûa caùc ñôn vò.
n: soáñôn vòtoång theå.
x : soábình quaân soáhoïc.
f
i
(i = 1, 2, 3, …, n): taàn soá(quyeàn soá)
Ñôn vòtính cuûa d truøng vôùi ñôn vòtính cuû a chæti eâu nghi eân cöùu.
* Ñaëc ñi eåm:
- Ño l öôøng ñoäbi eán thi eân coùchính xaùc hôn so vôùi R.
-Neáu tròsoád tính ra caøng nhoûchöùng toûsöïkhaùc bi eät gi öõa caùc ñôn vòtoång theå
caøng ít, ñoäphaân taùn caøng ít, tính chaát ñoàng ñeàu cuûa ñôn vòtoång theåcaøng cao, toång
theåcaøng ñoàng chaát vaøngöôïc l aïi .
n
x
x khi
n
| x x |
d
n
1 i
i
n
1 i
i ∑ ∑
·

·


·

·




·
·

·
·


·

·
n
1 i
i
n
1 i
i i
n
1 i
i
i
n
1 i
i
f
f x
x khi
f
f | x x |
d
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
http://www.ebook.edu.vn Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 72
- Vì chæti eâu naøy l oaïi boûsöïbi eán thi eâ n veàdaáu cuûa caùc khoaûng cheânh l eäch, do
ñoùmöùc ñoächính xaùc cuûa chæti eâu chöa cao, vì vaäy khoâng neân duøng noùñeåñaùnh gi aù
maët chaát cuûa hi eän töôïng vaøso saùnh gi öõa caùc hi eän töôïng vôùi nhau.
Cuõng vôùi ví duï treân chuùng ta tính ñoäl eäch tuyeät ñoái bình quaân veànaêng suaát
l ao ñoäng cho toåI vaøtoåI I :
Baûng 4.15
ToåI ToåI I
x
i
x
i
– x |x
i
–x| (x
i
– x)
2
x
i
|x
i
– x| (x
i
–x)
2
540
560
600
650
700
-70
-50
-10
40
90
70
50
10
40
90
4900
2500
100
1600
8100
590
600
610
620
630
20
10
0
10
20
400
100
0
100
400
Coäng 0 260 1720 Coäng 60 1000
d
1
= 260 / 5 = 52 ; d
2
= 60 / 5 = 12
d
1
<d
2
: Ta keát l uaän trình ñoäthaønh thaïo cuûa coâng nhaân toåI I ñoàng ñeàu hôn toåI .
4.6.2.3. Phöông sai : ( σ
2
)
Laøsoábình quaân coäng cuûa bình phöông caùc khoaûng cheânh l eäch gi öõa caùc l öôïng
bi eán x
i
vôùi möùc ñoäbình quaân cuûa toång theånghi eân cöùu. Coâng thöùc:
+Tröôøng hôïp taøi l i eäu khoâng phaân toå:

σ
2
x
=

+Tröôøng hôïp taøi l i eäu phaân toå:

σ
2
x
=

Vôùi ví duïtreân ta tính phöông sai :
σ
2
xI
= 1720/ 5 = 3440
σ
2
xI I
= 1000 / 5 = 200
σ
2
xI I
< σ
2
xI
keát l uaän vaãn nhö treân.

∑ (x
i
-x)
2
n

∑ (x
i
-x)
2
f
i
∑ f
i

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 73

* Ñaëc ñi eåm:
- Phöông sai ñaõgiaûi quyeát söïkhoâng hoaøn thi eän cuûa hai chæti eâu treân.
- Phöông sai thöôøng ñöôïc duøng ñeåñaùnh gi aùñoäbi eá n thi eân cuûa ti eâu thöùc, ñeå
tính heäsoátöông quan, xaùc ñònh sai soátrong ñi eàu tra choïn maãu.
- Ñôn vòtính cuûa phöông sai l aøbình phöông ñôn vòtính cuûa ti eâ u thöùc nghi eân
cöùu, do ñoùñôn vòtính cuûa phöông sai khoâng bi eåu hi eän.
4.6.2.4. Ñoäl eä ch chuaån: (σ )
Laøcaên baäc hai cuûa phöông sai hay noùi caùch khaùc laøsoábình quaân toaøn phöông
cuûa caùc ñoäl eäch gi öõa caùc l öôïng bi eá n vôùi soábình quaân coäng cuûa chuùng. Coâng thöùc:
+Tröôøng hôïp taøi l i eäu khoâng phaân toå:




+Tröôøng hôïp taøi l i eäu phaân toå:




Vôùi ví duïtreân ta tính ñoäl eäch ti eâu chuaån:
σ
xI
= √ 3440 = 58,85 (SP)
σ
xI I
= √ 200 = 14,14 (SP)
* Ñaëc ñi eåm:
- Ñoäl eäch ti eâu chuaån ñaõgi aûi quyeát moïi söïkhi eám khuyeát cuûa caùc chæti eâu treân.
- Ñôn vòtính cuûa ñoäl eäch chuaån truøng vôùi ñôn vòtính cuûa chæti eâ u nghi eân cöùu
(truøng vôùi ñôn vòtính x
i
) .
- Neáu trò soácuûa ñoäl eäch chuaån (σ) tính ra caøng nhoû, chöùng toûñoäphaân taùn
caøng ít, tính chaát ñoàng ñeàu cuûa caùc ñôn vòtoång theå caøng cao, tính chaát ñaïi bi eåu cuûa
soábình quaân caøng cao, toång theåcaøng ñoàng chaát, söï sai soácuûa hi eän töôïng caøng ít,
n
) x x (
n
1 i
2
i
x

·


· σ


·
·


· σ
n
1 i
i
n
1 i
i
2
i
x
f
f ) x x (
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 74
maët chaát cuûa hi eän töôïng caøng toát. (σ coøn ñöôïc goïi l aøñoäl eäch chuaån, sai soáchuaån,
dung sai cho pheùp).
- Chæti eâu naøy ñeåñaùnh gi aùmaët chaát cuûa töøng toång theå, töø ng hi eän töôï ng,
khoâng ñöôïc duøng ñeåso saùnh maët chaát gi öõa caùc toång theåkhaùc nhau.
4.6.2.5. Heäsoábi eán thi eân: (V)
Laøsoátöông ñoái ñöôïc xaùc ñònh baèng tyûsoáso saùnh gi öõ a ñoäl eäch chuaån vôùi möùc
ñoäbình quaân coäng cuûa hi eä n töôïng nghieân cöùu. Do ñoù:

V = (l aàn hoaëc %)

Vôùi ví duïtreân ta coùV
I
= (58,65/610)x100 = 9,61%
V
I I
= (14,4/610)x100 = 2,23%
Nhö vaäy tính ñaïi bi eåu cuûa soábình quaân ôûtoåI thaáp hôn toåII .
* Ñaëc ñi eåm:
- Ñaây l aøchæti eâu toát nhaát ñeåño l öôøng söïbi eán thi eân cuûa chæti eâu nghi eân cöùu.
- Neáu tròsoácuûa V tính ra caøng nhoû, chöùng toûtính chaát ñoàng ñeàu caøng cao,
tính chaát ñaïi bieåu cuûa soábình quaân caøng cao, toång theåcaøng ñoàng chaát, möùc ñoäsai soá
cuûa hi eä n töôïng caøng ít, maët chaát cuûa toång theåcaøng toát.
- Duøng heäsoábi eá n thi eân ñeåso saùnh maët chaát gi öõa caùc hi eän töôï ng vôùi nhau
hoaëc gi öõa caùc toång theåkhaùc nhau, töùc l aøtoång theånaøo coùheäsoá bi eán thi eân cuûa ti eâu
thöùc nghi eân cöùu nhoûhôn thì maët chaát toát hôn.
-Trong thöïc teá (quaûn l yù) ngöôøi ta thaáy neáu V nhoûhôn hoaëc baèng 10% thì
chöùng toûmaët chaát cuûa hieän töôïng toát hôn vaøngöôïc l aïi .
4.7. Caùc phöông phaùp tính phöông sai :
a. Theo ñònh nghóa: Chuùng ta l aäp baûng:
Baûng 4.16
Chæti eâu nghi eân cöùu (x
i
)

Taàn soá(f
i
) x
i
f
i
( x
i
-x )
2
( x
i
-x )
2
f
i

x
1
x
2

.
f
1

f
2

.
x
1
f
1
x
2
f
2
.
( x
1
-x )
2
( x
2
-x )
2

.
( x
1
-x )
2
f
1

( x
2
-x )
2
f
2

.
σ

x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 75
.
.
x
n
.
.
f
n

.
.
x
n
f
n


.
.
( x
n
-x )
2

.
.
( x
n
-x )
2
f
n

∑x
i
∑f
i
∑x
i
f
i
∑( x
i
-x )
2
∑( x
i
-x )
2
f
i


x = ; hoaëc x =

σ
2
= ; hoaëc σ
2
=
b. Coâng thöùc ruùt goïn:



c. Qui taé c coäng phöông sai : Phöông sai chung baèng bình quaân caùc phöông sai
toåcoäng vôùi phöông sai cuûa caùc soábình quaân toå.



Trong ñoù:
σ
2
– Phöông sai chung
σ
2
i
– Bình quaân caùc phöông sai toå
δ
2
– Phöông sai cuûa caùc soábình quaân toå

Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 4
1) Cho ba ví duïveàsoátuyeät ñoái , töông ñoái vaøbình quaân.
2) Neâu yùnghóa cuûa töøng l oaïi chæti eâ u treân.
3) Neâu yùnghóa cuûa caùc ñoäbi eán thi eân.
* Haõy choïn caâu traûl ôøi ñuùng nhaát cho caùc caâu hoûi sau:
∑x
i
f
i

∑f
i

∑x
i

n
∑(x
i
-x)
2
f
i

∑f
i


∑(x
i
-x)
2

n


σ
2
=x
2
- x
2
2 2
i
2
δ + σ · σ

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 76
4) Soátöông ñoái trong thoáng keâñöôïc duøng ñeå:
a. Bi eåu hi eän keát caáu cuûa toå ng theå
b. Bi eåu hi eän nhi eäm vuïkeáhoaïch vaøki eåm tra tình thöïc hi eän keáhoaïch
c. Bi eåu hi eän söïbieán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua thôøi gi an, khoâng gi an
d. Bi eåu hi eän nhi eäm vuïkeáhoaïch vaøki eåm tra tình thöïc hi eän keáhoaïch
e. Bi eåu hi eän moái nhaân quaûgi öõa caùc hi eä n töôïng
f . Caûa, b, c ñeàu ñuùng
g. Caûa, b, c, d ñeàu ñuùng
h. Caûa, b, d, e ñeàu ñuùng
5) Ñoái vôùi soátuyeät ñoái thôøi ñi eåm cuûa moät chæti eâu thoáng keâ, ta coùtheå:
a. Coäng doàn theo khoâng gi an neáu cuøng thôøi ñi eåm
b. Coäng doàn theo thôøi gi an
c. Caûa, b sai
d. Caûa, b ñuùng
6) Taát caûcaùc chæti eâu sau ñeàu l aøchæti eâu ño l öôøng ñoäbi eán thi eân, ngoaïi tröø:
a. Phöông sai
b. Soábình quaân
c. Khoaûng bi eán thi eân
d. Ñoäl eäch tuyeät ñoái bình quaân
7) Phaùt bi eåu naøo trong soácaùc phaùt bi eåu sau veàñoäl eäch chuaån ñuùng:
a. Coùcuøng ñôn vòtính vôùi soál i eäu duøng ñeåtính ñoäl eäc chuaån cuûa ti eâu thöùc soálöôïng.
b. Luoân l uoân l ôù n hôn ñoäl eäch tuyeät ñoái bình quaân
c. Laøcaên baäc hai cuûa phöông sai .
d. a vaøc ñuùng
Baøi taäp:
Baøi 1:
Theo baùo caùo soál i eäu thoáng keâveàtình hình saûn xuaát cuûa caùc ngaønh ti eåu thuûcoâng
nghi eäp (TTCN), noâng nghieäp (NN) vaødòch vuï(DV) ôûmoät ñòa phöông nhö sau:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 77
- Tyûtroïng giaùtrò saûn xuaát ngaønh TTCN chi eám 20%, ngaønh NN - 50% trong naêm
2000. Döïki eán nhi eäm vuïkeáhoaïch veàgi aùtròsaûn xuaát naêm 2001 so vôùi naêm 2000 cuû a
ngaønh NN seõtaêng 5% vaøngaønh DV taêng 25%. Tính chung cho caû3 ngaønh toác ñoä
taêng nhi eäm vuï keáhoaïch veàgi aùtròsaûn xuaát l aø10%. Haõy döï baùo söï dòch chuyeån cô
caáu ngaønh ngheà trong naêm 2001 so vôùi naêm 2000.
Baøi 2:
a. Moät coâng ty mua 300 taán gaïo coùtyûl eätaám l aø12%. Ñeåxuaát khaåu phaûi l oaïi bôùt taám
ñeåcoøn tyûl eäl aø8%. Nhö vaäy troïng l öôïng gaïo coøn l aïi ñeåxuaát khaåu l aøbao nhi eâu?
b. Moät coâng ty mua 180 taán l uùa coùtyûl eätaïp chaát laø15%.
Haõy tính troïng l öôïng l uùa ti eâu chuaån qui ñoåi töông öùng neáu vôùi tyûl eätaïp chaát l aø10%.
Neáu gi aùmua 1 kg l uùa ti eâu chuaån l aø1.500ñ thì gi aùmua 1kg l uùa treân l aøbao nhi eâ u?
Baøi 3:
Cho bi eát toác ñoätaêng doanh thu cuûa moät Böu ñi eän naêm 2000 so vôùi naêm 1999 laø
25%. Trong ñoùdoanh thu vi eãn thoâng taêng 30%, doanh thu böu chính taêng 8%. Haõy
xaùc ñònh tyûtroïng cuûa doanh thu Böu chính, Vi eãn thoâng trong töøng naêm 1999 vaø
2000.
Baøi 4:
Coùtaøi l i eäu veàdoanh thu cuûa caùc böu cuïc tröïc thuoäc Böu ñi eän tænh X trong naêm
2001 vaø2002 nhö sau:
Doanh thu (tyûñoàng)
2001 2002

Teân Böu cuïc
Thöïc teá Keáhoaïch Thöïc teá
A
B
C
D
E
10,2
12,3
17,8
15,0
20,0
13,2
14,5
20,0
19,0
25,0
13,0
15,0
19,0
20,0
26,5
Haõy tính:
1. Soátöông ñoái nhi eäm vuïkeáhoaïch cuûa moãi Böu cuïc vaøcuûa caûBöu ñi eän tænh.
2. Soátöông ñoái hoaøn thaønh keáhoaïch cuûa moãi Böu cuïc vaøcuûa toaøn Böu ñi eän tænh.
3. Soátöông ñoái ñoäng thaùi cuûa moãi Böu cuïc vaøtoaøn Böu ñi eän tænh.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 78
4. Tính doanh thu bình quaân moãi böu cuïc trong naêm 2001 vaø2002
Trình baøy caùc keát quaûtính toaùn treân trong baûng thoáng keâ.
5. Tính ñoäl eäch tuyeät ñoái bình quaân theo doanh thu cuûa caùc böu cuïc trong naêm 2001
vaø2002
6. Tính phöông sai theo doanh thu cuûa caùc böu cuïc trong naêm 2001 vaø2002.
Baøi 5:
Coùsoál i eäu veàdoanh thu cuûa moät Böu ñi eän tænh trong naêm 2002 - 2003 nhö sau:
Doanh thu (tyûñoàng) Nghi eäp vuï
2002 2003
Toác ñoäphaùt tri eån
2003/2002 (%)
Toaøn boä:
Trong ñoù:
-Böu chính
-Vi eãn thoâng
98

9
?
108

?
?
?

120
?
Haõy ñi eà n nhöõng soál i eäu coøn troáng trong baûng treân?

Baøi 6: Coùtình hình hoaøn thaønh keáhoaïch veàdoanh thu cöôùc cuûa 4 böu cuïc trong moät
böu ñi eän huyeän X trong naêm 2002 nhö sau
6 thaùng ñaàu naêm 6 thaùng cuoái naêm
Böu cuïc
Keáhoaïch (tyû
ñoàng)
% hoaøn thaønh
KH
Thöïc hi eä n (tyû
ñoàng)
% hoaøn thaønh
KH
A 3,6 101,3 4,8 98,0
B 3,4 98,5 4,2 102,3
C 1,4 97,4 2,0 103,1
D 2,4 90,0 3,2 100,0
Haõy xaùc ñònh % hoaøn thaønh keáhoaïch bình quaân veàdoanh thu cuûa böu ñi eän huyeän
X.
1. Trong saùu thaùng ñaàu naêm.
2. Trong saùu thaùng cuoái naêm.
3. Trong caûnaêm 2002.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 79

Baøi 7:
a. Moät nhoùm 3 coâng nhaân cuøng chuyeån caùc böùc ñi eän chuyeån ti eàn trong
khoaûng thôøi gi an nhö nhau. Ngöôøi thöùnhaát chuyeån moät böùc ñi eän maát 1 phuùt, ngöôøi
thöùhai maát 50 gi aây t vaøngöôøi thöùba maát 1 phuùt 20 gi aâ y. Tính thôøi gi an hao phí bình
quaân ñeåchuyeån xong moät böùc ñi eän cuûa moät ñi eän baùo vi eân trong caûnhoùm treân.






b. Hai toåñi eän thoaïi vi eân 108 goàm: Toå1 coù10 ngöôøi , toå
2 coù12 ngöôøi cuøng tröïc moät ca trong khoaûng thôøi gi an l aø6
gi ôø. Trong toå1, bình quaân moãi ñi eän thoaï i vi eân traûl ôøi moät
cuoäc goïi cuûa khaùch haøng maát 2 phuùt, moãi ñi eän thoaïi vi eân toå
2 traûl ôøi moät cuoäc goïi cuûa khaùch haøng maát 1 phuùt 20 gi aây.
Tính thôøi gi an bình quaân moät ñi eän thoaïi vi eân traûl ôøi moät
cuoäc goïi cuûa khaùch haøng cuûa 1 ñi eän thoaïi vi eân trong 2 toå
treân.

Baøi 8:
Moät xe chôûthö khôûi haønh töøböu ñi eän A ñi böu ñi eä n Bùvôùi vaän toác trung bình l aø
50km/h vaøl öôït veàvôùi vaän toác 40km/h. Ñoaïn ñöôøng ñi töøböu ñi eän A ñeán böu ñieän B
l aø100km.Yeâu caàu:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 80
Tính vaän toác bình quaân cuûa ñoaøn xe treân trong hai l öôït ñi vaøveà. Tính vaän toác bình
quaân cuûa ñoaøn xe treân neáu khoâng coùtaøi l i eäu veàñoädaøi quaõng ñöôøng.

Baøi 9:
Thu thaäp taøi l i eäu töø100 xí nghi eä p cuûa cuøng moät ngaønh saûn xuaát vaøti eán haønh phaân
toå, ta coùbaûng sau:
Naêng suaát l ao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân (kg) Gi aùthaønh
1kg SP (1000
ñ)
40 –50 50-60 60-70 70-80 80-90
Coäng
30-32
28-30
26-28
24-26
22-24
2
6
2
8
6

10
20
10

6
12
4
2


2
6
4
4
30
40
20
6
Coäng 8 16 40 24 12 100
1) Haõy tính gi aùthaønh bình quaân cho 1kg saûn phaåm cuûa caùc xí nghi eäp.
2) Gi aûsöûtaát caûcaùc xí nghi eäp naøy ñeàu coùcuøng moät gi aùtròsaûn l öôïng, haõy tính naêng
suaát l ao ñoäng bình quaân moät coâng nhaân noùi chung.

Baøi 10:
Treân ñoaïn ñöôøng x , ta bi eát söïphaân boácaùc ngoâi nhaønhö hình veõsau:
km

0 1 2 3 4 5 6 7

10


15

25

38

44

28

20


30
Theo baïn ta neân ñaët beán xe coâng coäng ôûñaâu ñeåtoång khoaûng caùch töø taát caû
caùc ngoâi nhaøñeán beán xe l aøngaén nhaát.

Baøi 11 Treân vuøng ñaát hình nhö hình veõdöôùi daây, coùsöï phaân boácuûa caùc ngoâi nhaø
nhö sau:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 81
X km
Y km

Treân vuøng ñaát naøy seõñaët moät traïm ñi eä n thoaïi , gi aûsöûmoãi ngoâi nhaøñeàu l aé p ñaët moät
maùy ñi eän thoaïi höõu tuyeán coáñònh. Haõy xaùc ñònh toaïñoätraïm ñi eän thoaïi sao cho toång
chi eàu daøi ñöôøng daây thueâbao töø taát caûcaùc ngoâi nhaøñeán traïm ñi eä n thoaïi l aøngaén
nhaát.

Baøi 12
Moät cô sôûsaûn xuaát loaïi saûn phaåm A coùsoál i eäu sau:
Toå Soál ao ñoäng Naêng suaát l ao doäng
bình quaân thaùng ,
(SP/ngöôøi )
Gi aùthaønh bình quaân saû n
phaåm toå
ÑVT: 1000 ñoàng
I
I I
I I I
I V
V
20
18
22
20
24
37
28
30
32
34
190
205
202
200
195
Haõy tính:
1. Naêng suaát l ao ñoäng bình quaân moät l ao ñoäng cuûa caûcô sôûnoùi chung.
5 10 15 20 15
10 15 20 25 22
12 16 18 22 20
15 20 25 30 25
14 16 18 20 16
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 82
2. Gi aùthaønh bình quaân moät saûn phaåm cuûa cô sôûvaøñoäl eäch chuaån veàgi aùthaønh
saûn phaåm. .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy


83

Chöông 5 TÖÔNG QUAN VAØHOÀI QUY
5.1. MOÁI LI EÂN HEÄGI ÖÕA CAÙC HI EÄN TÖÔÏ NG, NHI EÄM VUÏ CUÛA PHÖÔNG PHAÙP
HOÀI QUY VAØTÖÔNG QUAN.
Theo quan ñi eå m cuûa duy vaät bi eän chöùng thì caùc hi eän töôïng toàn taïi trong moái
l i eân heäphoåbi eán vaønhi eàu veû, gi öõa chuùng coùmoái quan heämaät thi eát vôùi nhau, taùc
ñoäng qua l aïi laãn nhau. Khoâng coùmoät hi eän töôïng naøo l aïi phaùt si nh, phaùt tri eån moät
caùch coâl aäp, taùch rôøi hi eä n töôïng khaùc. Vì vaäy, vi eäc nghi eân cöùu moái l i eân heäl aømoät
trong nhöõng nhi eäm vuïquan troïng cuûa thoá ng keâ.
Khi nghi eâ n cöùu moái l i eân heä, neáu xeùt theo trình ñoächaët cheõthì coùtheåphaân
thaønh hai l oaïi l aø: l i eân heähaøm soávaø l i eâ n heätöông quan.
1. Li eân heähaøm soá: l aømoái l i eân heähoaøn toaøn chaët cheõvaøñöôïc bi eå u hi eä n
döôùi daïng moät haøm soá.
Ví duï: y = f (x). Ñi eàu naøy coùnghóa l aøkhi ñaïi l öôïng x bi eán ñoåi thì theo moät
qui taéc naøo ñoù, coùtheåxaùc ñònh ñöôïc gi aùtròtöông öùng cuûa ñaïi l öôïng y.
Moái l i eâ n heähaøm soáchæphoåbi eá n trong toaùn hoïc, vaät l yù. Ví duï: …
2. Li eân heätöông quan: Laømoái l i eân heäkhoâng hoaøn toaøn chaët cheõvaøñöôïc
bi eåu hi eä n ôûchoãkhi moät hi eän töôïng bi eán ñoåi thì l aøm cho hi eän töôï ng coùl i eân quan
bi eán ñoåi theo, nhöng noùkhoâng coùaûnh höôûng hoaøn toaøn quyeát ñònh ñeán söïbi eá n ñoåi
naøy.
Ví duï: Khi naêng suaát l ao ñoäng taêng l eân thì coùtheål aø m cho gi aùthaønh ñôn vò
saûn phaåm gi aûm vaøngöôïc l aïi . Nhöng söïbi eán ñoåi cuûa gi aùthaønh ngoaøi naêng suaát l ao
ñoäng thì coøn chòu söï taùc ñoäng cuûa nhaân toákhaùc. Do ñoùsöïbi eá n ñoäng cuûa noùkhoâng
hoaøn toaøn töông öùng vôùi söï bi eán ñoäng cuûa naêng suaát l ao ñoäng, töùc l aømoái l i eân heä
gi öõa naêng suaát l ao ñoäng vaøgiaùthaønh l aømoái l i eân heätöông quan. Ñeåphaûn aùnh moái
l i eân heänaøy moät caùch ñuùng ñaén ñoøi hoûi phaûi nghi eâ n cöùu treân nhi eàu ñôn vò, töùc l aø
nghi eân cöùu hi eän töôïng soál ôùn.
• Phöông phaùp hoài quy vaøtöông quan.
Hoài quy vaøtöông quan l aøphöông phaùp cuûa toaùn hoïc. Vaøo khoaûng naêm 1930,
moät nhaøthoáng keânhaân chuûng hoïc Thuïy Ñi eån l aøGante coùti eán haønh nghi eân cöùu moái
l i eân heägi öõ a chi eàu cao cuûa con caùi vaøchieàu cao cuûa boámeï. Theo quan ni eäm chung
neáu boámeï cao, con caùi seõcao nöõa l eân…Vaøneáu ñi eà u ñoùñuùng, ta coùtheåtaïo
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

84

ra ñöôïc nhöõng ngöôøi cao tuøy yù. Nhöng Gante ñaõphaùt hi eän ra ñi eàu ngöôïc l aïi : Neáu
cha meïquaùcao thì con caùi seõthaáp bôùt ñeåtrôûveàtraïng thaùi trung bình cuûa noøi gi oáng.
Hi eän töôïng ñoùGante ñaët teân laø“ Hoài qui ” .
Phöông phaùp töông quan ñöôïc vaän duïng ñeånghi eân cöùu moái l i eân heäkhoâng
hoaøn toaøn chaët cheõgi öõ a caùc hi eän töôïng hoaëc gi öõa caùc ti eâu thöùc. Ti eâu thöùc ñöôïc choïn
ra ñeånghi eân cöùu bao gi ôøcuõng coùmoät ti eâu thöùc keát quaûvaøsoácoøn l aïi l aøti eâu thöùc
nguyeân nhaân.
Ví duï: Gi öõa khoái l öôïng saûn phaåm saûn xuaát vaøtoång chi phí ñeåsaûn xuaát ra khoái
l öôïng saûn phaåm ñoùcoùmoái l i eân heätöông quan thuaän vaøkhoái l öôïng saûn phaåm saûn
xuaát l aøti eâu thöùc nguyeân nhaân vaøchi phí l aøti eâu thöùc keát quaû. Gi öõ a khoái l öôïng saûn
phaåm saûn xuaát vaøgi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm coùmoái töông quan nghòch vaøsaûn l öôïng
l aøti eâu thöùc nguyeân nhaân coøn gi aùthaønh saûn phaåm l aøti eâu thöùc keát quaû. Gi öõa chi phí
quaûng caùo vaøkhoái l öôïng saûn phaåm baùn ñöôïc (hoaëc doanh thu) coùmoái töông quan
thuaän, trong ñoùchi phí quaûng caùo l aøti eâu thöùc nguyeân nhaân, coøn l öôïng saûn phaåm baùn
ñöôïc (hoaëc doanh thu) l aøti eâu thöùc keát quaû.
• Phöông phaùp töông quan bao goàm moät soácoâng vi eäc:
- Xaùc ñònh tính chaát vaøhình thöùc cuûa moái l i eân heä.
- Xaây döïng ñoàthòñeåxaùc ñònh roõhôn tính chaát vaøhình thöùc l i eân heägi öõa caùc
ti eâu thöùc nghi eân cöùu.
- Laäp phöông trình hoài quy, tính caùc tham soácuûa phöông trình vaøgi aûi thích
yùnghóa cuûa caùc tham soá.
- Ñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõcuûa moái l i eân heäthoâng qua caùc chæti eâu: heäsoá
töông quan, tyûsoátöông quan.

5.2. TÖÔNG QUAN TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕA HAI TI EÂU THÖÙC.
5.2.1. Tröôø ng hôïp soál i eäu chöa phaân toå:
a. Phöông trình hoài quy:
Gi aûsöûcoùtaøi l i eäu veàtuoåi ngheà(naêm) vaønaêng suaát lao ñoäng (saûn phaåm) cuûa
10 coâng nhaân taïi moät xí nghi eäp nhö sau:
(Baûng 5.1)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

85

Teân coâng nhaân Tuoåi ngheà(naêm) Naêng suaát l ao ñoäng
(saûn phaåm)
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
1
2
5
7
8
9
10
13
15
17
5
6
10
12
11
13
14
12
18
16
Taøi l i eäu treân cho thaáy gi öõ a tuoåi ngheàcuûa coâng nhaân vaønaêng suaát lao ñoäng
cuûa hoïcoùmoái l i eân heävôùi nhau: Nhìn chung, vôùi söïtaêng l eân cuûa tuoåi ngheà(ti eâu thöùc
nguyeân nhaân) thì naêng suaát l ao ñoäng (ti eâu thöùc keát quaû) cuõng
taêng l eâ n. Song moái l i eân heänaøy khoâng hoaøn toaøn chaët cheõ, töùc l aøcöùkhoâng phaûi tuoåi
ngheàtaêng l eâ n thì naêng suaát l ao ñoäng cuõng taêng theo moät caùch töông öùng. Hay noùi
caùch khaùc l aømoái l i eân heägi öõa tuoåi ngheàvaønaêng suaát lao ñoäng l aømoái l i eân heätöông
quan.
Ñeåthaáy roõmoái l i eân heänaøy ta duøng heätruïc toaïñoävuoâng goùc, vôùi truïc hoaønh
bi eåu di eãn tuoåi ngheà(x) vaøtruïc tung bi eå u dieãn naêng suaát l ao ñoäng (y). Ta coùñoàthò
sau:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

86

Treân ñoàthònhöõng caëp tròsoá(x, y) taïo thaønh caùc ñi eåm. Noái chuùng l aïi ta ñöôïc
ñöôøng gaáp khuùc goïi l aøñöôøng hoài qui thöïc nghi eäm. Qua ñöôøng hoài qui thöïc nghi eäm ta
thaáy roõkhi tuoåi ngheàtaêng l eân thì naêng suaát l ao ñoäng cuõng taêng, bi eåu thòmoái töông
quan thuaän gi öõa hai ti eâu thöùc treân. Treân cô sôûquan saùt ñöôøng hoài qui thöïc nghi eäm
gi uùp ta phaùn ñoaùn, tìm phöông trình ñöôøng thaúng, coùcuøng höôùng, thay theácho ñöôøng
hoài qui thöïc nghi eäm. Ñöôøng thaúng naøy goïi l aøñöôøng hoài qui l yùthuyeát. Ñöôøng hoài qui
l yùthuyeát ñöôïc xaùc ñònh bôûi phöông trình:
y
x
= a+ bx.
Trong ñoù:
y
x
: Tròsoáñi eàu chænh cuûa ti eâu thöùc y theo quan heäphuïthuoäc vôùi ti eâu thöùc
x.
x: Tròsoácuûa ti eâu thöùc nguyeân nhaân.
a, b : caùc tham soáxaùc ñònh vòtrí cuûa ñöôøng hoài qui l yùthuyeát.
Gi öõa caùc tròsoáthöïc teávaøtròsoál yùthuyeát l uoân l uoân coùsöïsai l eäch. Goïi e l aøsai
l eäch gi öõa tròsoáthöïc teávaøtròsoál yùthuyeát.
e = (y
I
– y
x
)
Trong voâsoáñöôøng l yùthuyeát thì ñöôøng hoài qui l yùthuyeát naøo coùtoång sai l eäch
bình phöông beùnhaát thì ñoùl aøñöôøng hoài quy lyùthuyeát toát nhaát, töùc l aø:
∑e
2
= ∑ (y – y
x
)
2
-> mi n
hay ∑e
2
= ∑ (y – a – bx)
2
= δ
mi n

Muoán vaäy, ñaïo haøm ri eâng cuûa caùc tham soáphaûi tri eät ti eâu, töùc ta coùheäphöông
trình sau ñaây, ñöôïc goïi l aøheäphöông trình chuaån:
∂∑e
2
/∂a = 0
∂∑e
2
/∂b = 0
Gi aûi heäphöông trình treân ta ñöôïc:
∑y = na + b ∑x
∑xy = a ∑x + b ∑x
2

Vôùi heä2 phöông trình chöùa 2 aån soá, ta coùtheågi aûi ra ñeåtìm a vaøb:
b = [ n ∑xy – ∑x ∑y] /[ n ∑x
2
– (∑x)
2
]
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

87

vaøa = ∑y/n – b ∑x/n
Ñeågi aûi a vaøb ta laäp baûng tính nhö sau:
Baûng 5.2
Tuoåi ngheà,
x
Naêng suaát
l ao ñoäng, y
xy x
2
y
2
1 5 5 1 25
2 6 12 4 36
5 10 50 25 100
7 12 84 49 144
8 11 88 64 121
9 13 117 81 169
10 14 140 100 196
13 12 156 169 144
15 18 270 225 324
17 16 272 289 256
87 117 1194 1007 1515

Thay caùc soál i eäu trong baûng vaøo heäphöông trình ta ñöôïc;
117 = 10 a + 87 b
1194 =87 a + 1007b
Gi aûi ra ta ñöôïc:
a = 5,61 ; b = 0,7
Ñaây l aøphöông trình hoài quy phaûn aùnh moái l i eâ n heägi öõ a tuoåi ngheà (x) vaønaêng
suaát l ao ñoäng (y) theo taøi l i eäu töø10 coâng nhaân ñaõnoùi ôûtreân. Trong phöông trình
naøy, gi aùtròcuûa a = 5,61 coùtheåxem nhö möùc ñoäaûnh höôûng cuûa caùc nguyeân nhaân
khaùc ñeán naêng suaát l ao ñoäng ngoaøi tuoåi ngheà; b = 0,7 noùi l eân khi taêng theâm moät
naêm tuoåi ngheàthì naêng suaát l ao ñoäng taê ng bình quaân l aø0,7 saûn phaåm.

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

88

b. Heäsoátöông quan:
Heäsoátöông quan (ñöôïc kyùhi eä u l aør) l aømoät soátöông ñoái (bi eå u hi eän baèng l aàn)
duøng ñeåñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõcuûa moái l i eân heätöông quan tuyeán tính. Heäsoá
töông quan coùtheåñöôïc tính theo coâng thöùc sau ñaây:
Coâng thöùc naøy deãnhôù, nhöng ñoâi khi trong tính toaùn khoâng ñöôïc thuaän ti eän, ta
bi eán ñoåi coâng thöùc treân thaønh coâng thöùc khaùc, deãsöûduïng hôn:
Chi a töûsoávaømaãu soácho n vaøti eáp tuïc bi eán ñoåi ta ñöôïc:

Nhaân töûsoávaømaãu soácho σ
x
, roài ti eáp tuïc bi eán ñoåi ta ñöôïc coâng thöùc:
r = b σ
x
/

σ
y
(ct. 3)
Vôùi b l aøtham soátrong phöông trình hoài qui l yùthuyeát y = a + bx.
Cuõng töøcoâng thöùc (2), ta coùtheåbi eán ñoåi ti eáp tuïc ñeåñöôïc coâng thöùc:



• Tuøy theo soál i eäu chuùng ta coùmaøchuùng ta coùtheåchoïn moät coâng thöùc thích
hôïp töø4 coâng thöùc tính heäsoátöông quan r neâu treân ñeåtính cho goïn nheï.
• Taát caûcaùc coâng thöùc tính heäsoátöông quan naøy coùtheåvaän duïng trong
tröôøng hôïp taøi l i eäu phaân toånhöng phaûi l öu yùñeán quyeàn soá.
• Tính chaát cuûa heäsoátöông quan:
* .1. Heäsoá töông quan coùgi aùtròtöø -1 ñeán 1.
* .2. Neáu : r > 0 : töông quan thuaän.
∑ ∑

,
`

.
|

,
`

.
|

,
`

.
|

,
`

.
|

·
− −
− −
2 2
y y x x
y y x x
r
y x
y x xy
r
σ σ

,
`

.
|

·
_ _ ___
(ct. 2)
∑ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑
− − − · ) 4 . ct ( ) y ( y n ] [ ) x ( x n [ / ] y x xy n [ r
2 2 2 2

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 89
r < 0 : töông quan nghòch.
* .3. Neáu r = + 1: gi öõa x vaøy coùl i eân heähaøm soá.
* 4. r caøng gaàn + 1, moâí l i eâ n heägi öõa x vaøy caøng chaët cheõ.
* 5. r = 0 gi öõ a x vaøy khoâng coùl i eâ n heätuyeán tính.
Tính r:
Ñeåtính theo coâng thöùc (1), ta l aä p baûng sau:
Baûng 5.3
Tuoåi ngheà
x
Naêng suaát
l ao ñoäng
y
xy x
2
y
2
(x-x)(y-y) (x-x)
2
(y-y)
2

1 5 5 1 25 51,59 59,29 44,89
2 6 12 4 36 38,19 44,89 32,49
5 10 50 25 100 6,29 13,69 2,89
7 12 84 49 144 -0,51 2,89 0,09
8 11 88 64 121 0,49 0,49 0,49
9 13 117 81 169 0,39 0,09 1,69
10 14 140 100 196 2,99 1,69 5,29
13 12 156 169 144 1,29 18,49 0,09
15 18 270 225 324 39,69 39,69 39,69
17 16 272 289 256 35,69 68,89 18,49
87 117 1 194 1 007 1515 176,1 250,1 146,10
Theo coâng thöùc 1:
Tính theo caùc coâng thöùc 2; 3; 4 ta cuõng ñöôïc keát quaûr = 0,92 nhöng caùc pheùp
tính goïn nheïhôn. r = 0,92 cho pheùp ta keát l uaän moái l i eân heägi öõ a tuoåi ngheàvaønaêng
suaát l ao ñoäng l aømoái l i eân heäthuaän vaøkhaùchaët cheõ.
5.2.2. Tröôø ng hôïp soál i eäu ñöôïc phaân toå:
ÔÛphaàn treân ñeåñôn gi aûn hoùa vi eäc trình baøy phöông phaùp, neân ví duïñöôïc ñöa
ra l aøtaøi l i eäu veàtuoåi ngheàvaønaêng suaát l ao ñoäng cuûa 10 coâng nhaân. Song nhö chuùng
ta ñaõbi eát: Ñeåphaûn aùnh ñuùng ñaén moái l i eân heätöông quan ñoøi hoûi phaûi nghi eân cöùu
92 , 0
1 , 146 x 1 , 250
1 , 176
r · ·
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 90
hi eän töôïng soál ôùn – töùc l aønghi eâ n cöùu nhi eà u ñôn vò. Khi ñoùtaøi l i eäu thöôøng ñöôïc phaân
toåkeát hôïp theo ti eâu thöùc nguyeân nhaân (x) vaøti eâu thöùc keát quaû(y). Vi eäc phaân toåkeát
hôïp seõhình thaønh baûng töông quan coùdaïng sau ñaây:
Baûng 5.4
x
y
n
y


n
xy


n
x
N

Trong ñoù:
n
x
: Taàn soácaùc toåñöôïc phaân toåtheo ti eâu thöùc x.
n
y
: Taàn soácaùc toåñöôïc phaân toåtheo ti eâu thöùc y.
n
xy
: Taàn soácaùc toåñöôïc phaân toåkeát hôïp theo ti eâu thöùc x vaøti eâu thöùc y.
N : Soáñôn vònghi eân cöùu.
N = ∑n
x
=∑n
y
= ∑∑n
xy.

Töøbaûng töông quan, khi tính a, b, r phaûi nhaân vôùi caùc taàn soátöông öùng.
Heäphöông trình trong phaàn 1 seõñöôïc nhaân theâm vôùi caùc taàn soátöông öùng:

∑yn
y
= Na + b ∑xn
x

∑xyn
xy
= a ∑xn
x
+ b ∑x
2
n
x

Khi ñoùheäsoátöông quan r seõl aø:
r = ∑ (x – x) (y –y) n
xy
/√ ∑ ( x –x)
2
n
x
∑ (y – y)
2
n
y

5.3. TÖÔNG QUAN PHI TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕA HAI TI EÂU THÖÙC.
ÔÛmuïc treân ñaõtrình baøy veàl i eân heätöông quan tuyeán tính gi öõ a hai ti eâu thöùc
soál öôïng, töùc phöông trình hoài qui l aømoät phöông trình ñöôøng thaúng.Trong thöïc teá, ta
thöôøng gaëp moái l i eân heätöông quan gi öõa hai ti eâu thöùc soál öôïng l aømoái l i eân heätöông
quan phi tuyeán tính, töùc phöông trình hoài qui l aømoät ñöôøng cong.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 91
Ví duï: -Moái quan heägi öõ a khoái l öôïng saûn phaåm vaøgi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm:
Söïtaêng l eân cuûa khoái l öôïng saûn phaåm coùtheådaãn ñeán vi eäc giaûm gi aùthaønh ñôn vòsaûn
phaåm nhöng vieäc gi aûm naøy khoâng theo moät tyûl eätöông öùng vôùi söïtaêng l eân cuûa khoái
l öôïng saûn phaåm.
-Moái l i eân heägi öõ a tuoåi ngheàvaønaêng suaát lao ñoäng: trong moät gi ôùi haïn
naøo ñoùsöï taêng l eân cuûa tuoåi ngheàdaãn ñeán naêng suaát l ao ñoäng taêng l eân, nhöng vöôït
qua gi ôùi haïn ñoùthì söï taêng l eân cuûa tuoåi ngheàcoùtheåkhoâng laøm naêng suaát l ao ñoäng
taêng l eâ n maøngöôïc l aïi coùtheål aøm giaûm naêng suaát lao ñoäng vì cuøng vôùi söï taê ng l eân
cuûa tuoåi ngheàthì tuoåi ñôøi cuõng taêng l eân, söùc khoûe gi aûm suùt l aøm cho naêng suaát l ao
ñoäng cuõng gi aûm.
5.3.1. Caùc phöông trình hoài quy:
Tuøy theo ñaëc ñi eå m, tính chaát cuûa moái l i eân heämaøta l öïa choïn phöông trình hoài
qui phuøhôïp. Sau ñaây laømoät soáphöông trình hoài quy phi tuyeán tính thöôøng
ñöôïc söûduïng:
a. Phöông trình ñöôøng cong Parabol baäc hai :
y
x
= a + bx + cx
2

Phöông trình Parabol baäc 2 thöôøng ñöôïc söûduïng khi caùc tròsoácuûa ti eâu thöùc
nguyeân nhaân taêng l eân thì caùc tròsoácuûa ti eâu thöùc keát quaûtaêng (hoaëc gi aûm),
vi eäc taêng (hoaëc gi aûm) ñaït ñeán tròsoácöïc ñaïi (hoaëc cöïc ti eåu) roài sau ñoùgi aûm
(hoaëc taêng).
Ví duï: Moái l i eân heägi öõ a tuoåi ngheàvaønaêng suaát l ao ñoäng xeùt trong moät quaù
trình daøi .
Caùc tham soá trong phöông trình hoài qui Parabol baäc cuõng ñöôïc xaùc ñònh baèng
phöông phaùp bình phöông beùnhaát vaødaãn ñeán vi eäc gi aûi heäba phöông trình ba
aån soásau ñaây:

∑y = na + b ∑x + c ∑x
2

∑xy = a ∑x + b ∑x
2
+ c ∑x
3

∑x
2
y = a ∑x
2
+ b ∑x
3
+ c ∑x
4

b. Phöông trình ñöôøng cong Hyperbol :
y
x
= a + b/x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 92
Phöông trình Hyperbol ñöôïc aùp duïng trong tröôøng hôïp khi caùc tròsoácuûa ti eâu
thöùc nguyeân nhaân taêng l eân thì caùc tròsoácuûa ti eâu thöùc keát quaûcuõng coùtheågiaûm vaø
ñeán moät gi ôùi haïn naøo ñoù(y
l t
= a) thì haàu nhö khoâng gi aûm.
Ví duï: Moái l i eân heägi öõa khoái l öôïng saûn phaåm vaøgi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm,
moái l i eâ n heägi öõa qui moâcöûa haøng vaøtyûsuaát phí l öu thoâng.
Caùc tham soáa vaøb cuûa phöông trình hoài quy ñöôïc tính ra töøheäphöông trình
sau ñaây:
∑y = na + b ∑1/x
∑y/x = a ∑1/x + b ∑1/x
2

c. Phöông trình haøm muõ:
y
x
= ab
x

Phöông trình haøm muõñöôïc aùp duïng trong tröôøng hôïp cuøng vôùi söïtaêng l eân cuûa
caùc tròsoáti eâu thöùc nguyeân nhaân thì caùc tròsoácuûa ti eâu thöùc keát quaûthay ñoåi theo caáp
soánhaân, nghóa l aøcoùtoá c ñoäphaùt tri eån xaáp xænhau.
Caùc tham soáa vaøb ñöôïc xaùc ñònh töøheäphöông trình sau:
∑l gy = nl ga + l gb ∑x
∑xl gy = l ga ∑x + l gb ∑x
2

Ngoaøi ba daïng phöông trình phi tuyeán ôûtreân, coøn coùnhi eàu daïng khaùc nhö Parabol
baäc 3, l uõy thöøa, l ogi sti cque, compec…
5.3.2. Caùc l oaïi chæti eâu ñaùnh giaùtöông quan phi tuyeán.
a.Tyûsoátöông quan:
Tyûsoátöông quan (kyùhi eäu η = eâta) l aømoät soátöông ñoái (bi eåu hi eän baèng l aààn)
ñöôïc duøng ñeåñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõ cuûa moái l i eân heätöông quan. Phöông phaùp
tính tyûsoátöông quan nhö sau:
Khi coùmoái l i eân heägi öõa ti eâ u thöùc x (nguyeân nhaân) vaøti eâu thöùc y (keát quaû) thì
coùtheåtính caùc l oaïi phöông sai sau ñaây:
- Phöông sai chung: phaûn aùnh söï bi eán thi eân cuûa ti eâu thöùc y do aûnh höôûng
cuûa taát caûcaùc nguyeân nhaân (trong ñoùcoùnguyeân nhaân x).
σ
2
y
= ∑ (y – y)
2
/n.
- Phöông sai ri eâng phaûn aùnh söïbi eán thi eân cuûa ti eâu thöùc y do aûnh höôûng cuûa
ri eâng ti eâu thöùc nguyeân nhaân x.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 93
σ
2
yx
= ∑ (y
x
– y)
2
/n.
- Phöông sai ri eâng phaûn aùnh söïbi eán thi eân cuûa ti eâu thöùc y do aûnh höôûng cuûa
caùc ti eâu thöùc nguyeân nhaân khaùc, tröøti eâu thöùc x.
σ
2
y(x)
= ∑ (y – y
x
)
2
/n.
- Moái quan heägi öõa ba phöông sai l aø:
σ
2
y
= σ
2
yx
+ σ
2
y(x)

Nhö vaäy, neáu ti eâu thöùc nguyeân nhaân x caøng coùaûnh höôûng maïnh meõñoái vôùi
ti eâu thöùc keát quaûy thì σ
2
yx
chi eám phaàn l ôùn trong σ
2
y
vaøngöôïc laïi . Do ñoù, tyû
soági öõa hai phöông sai naøy coùtheåduøng l aøm thöôùc ño ñaùnh gi aùtrình ñoächaët
cheõcuûa moái l i eân heä.
Töùc l aø:
η = √ σ
2
yx
/ σ
2
y

Vì : σ
2
yx
= σ
2
y
- σ
2
y(x)

Neân: η = √ [ σ
2
y
- σ
2
y(x)
] / σ
2
y


η = √ 1 - σ
2
y(x)
/ σ
2
y

Hay η = √ 1 – ∑ (y – y
x
)
2
/ ∑ (y – y)
2
Tyûsoátöông quan coùmoät soátính chaát sau ñaây:
- Tyûsoátöông quan coùgiaùtròtrong khoaûng [ 0; 1] , töùc l aø0 < η < 1.
- Neáu η = 0 thì khoâng coùl i eân heätöông quan gi öõa x vaøy.
- Neáu η = 1 coùl i eâ n heähaøm soági öõ a x vaøy.
- Neáu η caøng gaàn 1 thì l i eân heätöông quan caøng chaët cheõ.
- Tyûsoátöông quan l ôùn hôn hoaëc baèng gi aùtrò tuyeät ñoái cuûa heäsoátöông
quan, töùc l aøη > | r |. Neáu η = | r | thì gi öõa x vaøy coùl i eân heätöông quan
tuyeán tính.
c. Ñoäco gi aõn: Trong phaân tích hoài quy – töông quan, ngoaøi vi eäc xaùc ñònh
phöông trình hoài quy, tính caùc heäsoáhoaëc tyûsoátöông quan, ngöôøi ta coøn
söûduïng ñoäco gi aõn ñeånghi eân cöùu söïbi eá n thieân cuûa ti eâu thöùc nguyeân nhaân
ñaõl aøm l aøm cho ti eâu thöùc keát quaûbi eán ñoåi nhö theánaøo?
Ñoäco gi aõn coùtheåñöôïc bi eåu hi eän baèng ñaïi l öôïng tuyeät ñoái hoaëc ñaïi l öôïng
töông ñoái .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 94
Gi aûsöûcoùphöông trình hoài quy y = f (x).
Soági a cuûa ti eâu thöùc nguyeân nhaân l aø∆x, soági a cuûa ti eâu thöùc keát quaûl aø∆y
= f (x + ∆x) – f (x).
- Ñoäco gi aõn tuyeät ñoái noùi l eân khi x thay ñoåi moät ñôn vòthì y thay ñoåi bao
nhi eâ u ñôn vò.
-
Neáu goïi E(x) l aøñoäco gi aõn tuyeät ñoái thì:

E(x) = ∆y/∆x
Gi aûsöûf (x) toàn taïi ñaïo haøm, ta coù:
l i m ∆y/∆x = f '(x)

∆x -> 0

ÔÛví duïtreân, ta coù:
f (x) = 5,61 + 0,7x
E(x) = f ’ (x) = (5,61 + 0,7x)’ = 0,7
nghóa l aøkhi ngöôøi coâng nhaân taêng l eâ n moät tuoåi ngheàthì naêng suaát l ao ñoäng
bình quaân taêng l aø0,7 saûn phaåm.
- Ñoäco daõn töông ñoái (coøn goïi l aøheäsoáco gi aõn) noùi leân khi x thay ñoåi 1%
thì l aøm cho y thay ñoåi bao nhi eâu phaàn traêm. Neáu goïi E’ (x) l aøñoäco gi aõn
töông ñoái thì:
E’ (x) = ∆y/y : ∆x/x
E’ (x) = ∆y/∆x . x/y
E’ (x) = f ’ (x).x/y
Nhö vaäy E’ (x) l aømoät haøm cuûa x vaøy; ôûví duïtreân ta coù:
E’ (x) = 0,7. x/ y
Trong thöïc teáñeåthuaän ti eän cho vi eäc tính toaùn vaøsöûduïng, trong coâng thöùc
treân ngöôøi ta thay x vaøy baèng soábình quaân cuûa chuùng. Töùc l aø:
E’ (x) = 0,7 x / y
E’ (x) = 0,7 .8,7/11,7 =0,52.
Töùc l aøkhi tuoåi ngheàtaêng 1% thì naêng suaát l ao ñoäng taêng 0,52%.
Heäsoáco gi aõn coùmoät soátính chaát sau ñaây:
- Neáu E’ (x) > 0 noùi l eâ n x vaøy bi eán thi eân cuøng chi eàu (thuaän) vaøngöôïc laïi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 95
- Neáu |E’ (x)| = 1: bi eán thi eân cuûa y truøng vôùi bi eán thi eân cuûa x.
- Neáu |E’ (x)| > 1: bi eán thi eân cuûa y nhanh hôn bi eán thi eân cuûa x.
- Neáu |E’ (x)| < 1: bi eán thi eân cuûa y chaäm hôn bi eán thi eâ n cuûa x.
- Neáu |E’ (x)| = 0: y l aøhaøm khoâng ñoåi .

5.4. LI EÂN HEÄTÖÔNG QUAN TUYEÁN TÍ NH GI ÖÕA NHI EÀU TI EÂU THÖÙC.
Trong thöïc teá, moät keát quaûdo nhi eàu nguyeân nhaân taùc ñoäng. Ví duï: naêng
suaát l ao ñoäng cuûa coâng nhaân do aûnh höôûng cuûa tuoåi ngheà, trình ñoätrang bò kyõthuaät,
trình ñoäquaûn l yù…Do ñoùvaán ñeàñaët ra l aøcaàn phaûi nghi eân cöùu moái l i eân heägi öõ a moät
ti eâu thöùc keát quaûvôùi moät soáti eâu thöùc nguyeân nhaân. ÔÛñaây cuõng phaûi gi aûi quyeát hai
nhi eäm vuïnghi eân cöùu cuûa phöông phaùp hoài quy töông quan l aøxaùc ñònh phöông trình
hoài qui vaøñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõcuûa moái l i eân heä.
Vaán ñeàtröôùc ti eân ñöôïc ñaët ra khi nghi eân cöùu moái l i eân heägi öõa moät ti eâu thöùc
keát quaûvôùi moät soáti eâu thöùc nguyeân nhaân l aøchoïn bao nghi eâ u ti eâu thöùc nguyeân
nhaân? Veàphöông di eän l yùthuyeát, coùtheånoùi raèng: Neáu soáti eâu thöùc nguyeân nhaân
choïn ra caøng nhi eà u thì caøng phaûn aùnh moät caùch ñaày ñuûmoái l i eân heä, song vi eäc tính
toaùn caøng trôûneân phöùc taïp. Vì vaäy, chæneân choïn nhöõng ti eâu thöùc nguyeân nhaân coù
taùc ñoäng l ôùn ñoái vôùi ti eâu thöùc keát quaû.
Sau khi ñaõl öïa choïn ñöôïc moät soáti eâu thöùc nguyeân nhaân coùaûnh höôûng l ôùn
ñeán ti eâu thöùc keát quaûthì phaûi choïn daïng phöông trình hoài quy phaûn aùnh moái l i eân heä
ñoù. Thoâng thöôøng, ngöôøi ta choïn daïng tuyeán tính vì nhö vaäy tính toaùn seõñôn gi aû n
hôn, maët khaùc veàmaët l yùthuyeát cuõng coùtheåchaáp nhaän keát quaûtính toaùn theo daïng
tuyeán tính.
Phöông trình hoài quy:
y
x1, x2, x3, …, xn
= a
0
+ a
1
x
1
+ a
2
x
2
+……+ a
n
x
n

Caùc tham soáa
i
(i = 0, 1, 2, 3, …, n) trong phöông trình hoài quy ñöôïc xaùc ñònh
baèng phöông phaùp bình phöông beùnhaát.
Gi aûsöûcoùhai ti eâu thöùc nguyeân nhaân x
1
vaøx
2
taùc ñoäng l ôùn nhaát ñoái vôùi ti eâu
thöùc keát quaûy. Ngöôøi ta coùtheåduøng phöông trình tuyeán tính ñeåphaûn aùnh moái quan
heänaøy.
y
x1, x2
= a
0
+ a
1
x
1
+ a
2
x
2

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 96
Söûduïng phöông phaùp bình phöông nhoûnhaát seõdaãn ñeán heäphöông trình:
∑y = na
0
+ a
1
∑x
1
+ a
2
∑x
2
∑x
1
y = a
0
∑x
1
+ a
1
∑x
1
2
+ a
2
∑x
1
x
2
∑x
2
y = a
0
∑x
2
+ a
1
∑x
1
x
2
+ a
2
∑x
2
2

Ñeåñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõmoái l i eân heätöông quan tuyeán tính nhi eà u ti eâu
thöùc ngöôøi ta thöôøng tính hai l oaïi heäsoátöông quan: heäsoátöông quan boäi vaøheäsoá
töông quan ri eâng.
Heäsoátöông quan boäi (kyùhi eä u l aøR) ñöôïc duøng ñeåñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõ
gi öõa ti eâu thöùc keát quaûvôùi taát caûcaùc ti eâu thöùc nguyeân nhaân ñöôïc nghi eân cöùu. Coâng
thöùc toång quaùt nhö sau:
R
y,x1,x2–..xn
= √ 1 – ∑(y – y
x1,x2–..xn
)
2
/∑(y – y)
2
Ví duïñoái vôi tröôøng hôïp phöông trình hoài qui vôùi hai ti eâu thöùc nguyeân nhaân x
1
vaøx
2

ôûtreân ta coù:
R
y,x1,x2
= √ 1 – ∑(y – y
x1,x2
)
2
/∑(y – y)
2

Hoaëc coùtheåtính theo coâng thöùc sau ñaây:
R
y,x11,x2
= √(r
2
yx1
+ r
2
yx2
– 2r
yx1
r
yx2
r
x1x2
)/(1 – r
2
x1x2
)
Trong ñoùr
yx1
; r
yx2
; r
x1x2
: l aøcaùc heäsoátöông quan tuyeán tính ñaõnoùi ôûmuïc treân.
Heäsoátöông quan boäi nhaän gi aùtròtrong khoaûng [0 ; 1], töùc l aø:
0 < R < 1
* R = 0 thì khoâng coùl i eâ n heätuyeán tính
* R caøng gaàn 1 thì moái l i eân heäcaøng chaët cheõ.
* R = 1 thì coùmoái l i eân heähaøm soá.
Heäsoátöông quan ri eâng ñöôïc duøng ñeåñaùnh gi aùtrình ñoächaët cheõmoái l i eân heägi öõ a
ti eâu thöùc keát quaûvôùi töøng ti eâu thöùc nguyeân nhaân vôùi ñi eà u ki eä n l oaïi tröøaûnh höôûng
cuûa caùc ti eâu thöùc nguyeân nhaân khaùc. Nhö trong tröôøng hôïp coùmoái l i eân heägi öõa y vôùi
x
1
, x
2
coùtheåtính:
- Heäsoátöông quan ri eâng gi öõ a y vaøx
1
(l oaïi tröøaûnh höôûng cuûa x
2
)
r
yx1(x2)
= (r
yx1
– r
yx2
r
x1x2
)/√(1 – r
2
yx2
)(1 – r
2
x1x2
)

- Heäsoátöông quan ri eâng gi öõ a y vaøx
2
(l oaïi tröøaûnh höôûng cuûa x
1
)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 4. Löôïng hoùa caù c hi eän töôï ng ki nh teáxaõhoäi



Trang 97
r
yx2(x1)
= (r
yx2
– r
yx1
r
x1x2
)/√(1 – r
2
yx1
)(1 – r
2
x1x2
)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy



Trang 98
Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 5
1. Haõy trình baøy caùc coâng vi eäc nghi eân cöùu hieän töôïng baèng phöông phaùp töông
quan
2. Haõy cho ví duïveàmoái l i eân heägi öõ a caùc ti eâu thöùc cuïtheå, cho bi eát ti eâu thöùc naøo
nguyeân nhaân, ti eâu thöùc naøo l aøkeát quaû.
Baøi taäp:
Baøi 1:
Coùtaøi l i eäu cuûa caùc doanh nghi eäp trong moät ngaønh dòch vuïnhö sau:
Soá
TT
Doanh thu
(tyûñoàng)
Quyõti eàn l öông
(tri eäu ñoàng)
Soá
TT
Doanh thu
(tyûñoàng)
Quyõti eàn l öông
(tri eäu ñoàng)
1
2
3
4
5
60
90
140
120
50
110
220
240
260
90
6
7
8
9
10
105
72
80
132
105
210
180
190
250
220
1. Bi eåu hi eän taøi l i eä u treân baèng ñoàthòtuyeán tính vaøñaùnh gi aùñònh tính moái l i eân heä.
2. Xaùc ñònh phöông trình hoài qui tuyeán tính, gi aûi thích yùnghóa caùc tham soátính
ñöôïc vaøtính heäsoátöông quan.
3. Xaùc ñònh phöông trình hoài qui daïng parabol vaøtyûsoátöông quan.
4. Xaùc ñònh phöông trình hoài qui daïng hypebol vaøtyûsoátöông quan.
5. Anh (chò) choïn daïng hoài qui naøo? taïi sao?
Baøi 2:
Coùtaøi l i eäu veàsaûn l öôïng vaøgi aùthaønh ñôn vòsaûn phaåm A trong 6 thaùng ñaàu
naêm 2002 taïi 1 doanh nghi eäp nhö sau:
Thaùng 1 2 3 4 5 6
1.Saûn l öôïng (100 taán)
2.Gi aùthaønh 1 taán saûn phaåm
(1000ñ)
50
20
35
22
10
30
20
25
40
22
30
23
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy



Trang 99
Haõy l aäp phöông trình hyperbol ñeåbieåu hi eä n moái l i eâ n heätöông quan treân. gi aûi
thích yùnghóa cuûa caùc tham soátính ñöôïc.
1. Tính tyûsoátöông quan vaøruùt ra keát l uaän.
2. Döïki eán thaùng 7 saûn xuaát 500 taán haøng. Haõy döïñoaùn gi aùthaønh 1 taá n saûn phaåm ôû
thaùng 7.
Baøi 3:
Coùtaøi l i eäu ñi eàu tra thòtröôøng veàgi aùbaùn l öôïng ti eâu thuïqua caùc thaùng cuûa
moät maët haøng nhö sau:
Gi aùbaùn (ñ/saûn phaåm): 1500 1700 1900 2100
Löôïng ti eâu thuï(1000SP) 250 200 120 70
Treân cô sôûphöông phaùp hoài qui töông quan. Haõy döïñoaùn l öôïng ti eâu thuïôû
möùc gi aù2000ñ/SP.
Baøi 4:
Coùtaøi l i eäu ñi eàu tra choïn maãu veàtuoåi ngheànghi eäp vaøti eàn l öông thaùng cuûa 30
coâng nhaân trong moät xí nghi eä p nhö sau:
SoáTT Tuoåi ngheà
(naêm)
Ti eàn l öông
(1000ñ)
SoáTT Tuoåi ngheà
(Naêm)
Ti eàn l öông
(1000ñ)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
10
02
20
20
05
01
09
24
05
13
15
01
30
14
08
1600
1300
1800
1650
1400
1200
1500
1750
1380
1500
1700
1220
1500
1600
1500
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
03
02
18
05
03
21
02
06
08
08
02
05
06
10
07
1250
1280
1700
1490
1300
1750
1300
1750
1300
1380
1500
1380
1400
1600
1550
Yeâu caàu:
1. Haõy xaùc ñònh daïng haøm töông quan tuyeán tính cuûa hai ti eâu thöùc treân.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy



Trang 100
Haõy caên cöùvaøo taøi l i eäu phaân toå30 coâng nhaân treân thaønh 6 toåñeàu ñeåxaùc ñònh daïng
haøm töông quan tuyeán tính cuûa hai ti eâ u thöùc treân.








.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------

101

Chöông 6 DAÕ Y SOÁTHÔØI GI AN
6.1. KHAÙI NI EÄM:
Maët l öôïng cuûa hieän töôïng thöôøng xuyeân bi eán ñoäng qua thôøi gi an. Trong
thoáng keâñeånghi eân cöùu söïbi eán ñoäng naøy ta thöôøng döïa vaøo daõy soáthôøi gi an.
Daõy soáthôøi gi an l aødaõy soácaùc tròsoácuûa chæti eâu thoáng keâñöôïc saép xeáp theo
thöùtöïthôøi gi an.
Ví duï: coùsoál i eäu veàdoanh thu cuûa Böu ñi eän X töønaêm 1999 –2003 nhö sau:
Baûng 6.1 ÑVT: tyûñoàng.
Naêm 1999 2000 2001 2002 2003
Doanh thu 23,9 28,1 37,3 47,2 67,4.
Ví duï treân ñaây l aømoät daõy soáthôøi gi an veàchæti eâu doanh thu cuûa ñôn vòBöu
ñi eän naøy töønaêm 1999- 2003. Qua daõy soáthôø i gi an coùtheånghi eân cöùu caùc ñaëc ñi eåm
veàsöïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng, vaïch roõxu höôùng vaøtính quy l uaät cuûa söïphaùt tri eån,
ñoàng thôøi ñeådöïñoaùn caùc möùc ñoäcuûa hi eän töôïng trong töông lai .
Moãi daõy soáthôøi gi an coùhai thaønh phaàn:
_ Thôøi gi an: coùtheål aøngaøy, tuaàn, thaùng, quí, naêm, . . . . Ñoädaøi gi öõa hai thôøi
gi an l i eàn nhau ñöôïc goïi l aøkhoaûng caùch thôøi gi an.
_ Chæti eâu veàhi eä n töôïng nghi eân cöùu: chæti eâu naøy coùtheål aøsoátuyeät ñoái , soá
töông ñoái , soábình quaân. Tròsoácuûa chæti eâu coøn goïi l aømöùc ñoäcuûa daõy soá.
* Phaân l oaïi daõy soáthôøi gi an:
Caên cöùvaøo tính chaát thôøi gi an cuûa daõy soá, coùtheåphaân bi eät thaønh 2 l oaïi :
1. Daõy soáthôøi kyø: l aødaõy soábi eåu hi eän maët l öôïng cuûa hi eän töôïng qua töøng thôøi
kyønhaát ñònh
2. Daõy soáthôøi ñi eåm: l aøl oaïi daõy soábi eå u hi eä n maët l öôïng cuûa hi eän töôïng qua
caùc thôøi ñi eåm nhaát ñònh. Daõy soánaøy coøn ñöôïc phaân bi eät thaønh 2 l oaïi :
_Daõy soáthôøi ñi eåm coùkhoaûng caùch thôøi gi an ñeàu nhau.
Ví duï: coùgi aùtròvaøhaøng hoùa toàn kho cuûa coâng ty X vaøo caùc ngaøy ñaàu thaùng
1, 2, 3, 4 naêm 1995, nhö sau:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

102

Baûng 6.2
Ngaøy 1-1 1-2 1-3 1-4
Gi aùtròhaøng toàn kho (tri eäu ñoàng) 356 364 370 352
_ Daõy soáthôøi ñi eåm coùkhoaûng caùch thôøi gi an khoâng ñeàu:
Coùsoál i eäu veàsoádö ti eàn vay ngaân haøng cuûa coâng ty Y, nhö sau:
Baûng 6.3
Ngaøy (thôøi ñi eåm) 1-1 20.1 15.2 10.3
Soádö ti eàn vay (tri eäu ñoàng) 400 600 500 700
* Caùc yeáu toáaûnh höôûng ñeán bieán ñoäng thôøi gi an:
1. Bi eán ñoäng coùxu höôùng.
2. Bi eán ñoäng theo thôøi vuï.
3. Bi eán ñoäng theo chu kyø.
4. Bi eán ñoäng baát thöôøng.
6.2. CAÙC CHÆTI EÂU PHAÂN TÍ CH:
Ñeåphaûn aùnh ñaëc ñi eåm bi eán ñoäng qua thôøi gi an cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu,
ngöôøi ta thöôøng tính caùc chæti eâu sau ñaây:
6.2.1. Möùc ñoätrung bình theo thôøi gi an:
Chæti eâu naøy phaûn aùnh möùc ñoäñaïi bi eå u cuûa caùc möùc ñoätuyeät ñoái trong moät
daõy soáthôøi gi an. Möùc ñoätrung bình theo thôøi gi an ñöôïc xaùc ñònh theo caùc coâng thöùc
khaùc nhau, tuøy theo tính chaát thôøi gi an cuûa daõy soá.
a) Ñoái vôùi daõy soáthôøi kyø, (muoá n tính) möùc ñoäbình quaân: ta coäng caùc möùc ñoä
trong daõy soároài chi a cho soácaùc möùc ñoä, töùc l aø:



Trong ñoù:
y
i
(i = 1, . . . , n): caùc möùc ñoäcuûa daõy soáthôøi kyø.
n: soámöùc ñoäcuûa daõy soá.
Töøví duïtreân ta doanh thu bình quaân moãi naêm cuûa Ñôn vòBöu ñi eän X l aø:
n
y
n
y y y y
y
n
i
i
n

·

·
+ + + +
·
1 3 2 1
...
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

103

y = (23,9 + 28,1 + 37,3 + 47,2 + 67,4)/5= 40,78 (tyûñoàng)
Keát quaûñöôïc noùi l eân trong thôøi kyøtöønaêm 1996 ñeán 2000, doanh thu trung
bình haøng naêm cuûa Böu ñi eän X l aø 40,78 tyûñoàng.
b) Ñoái vôùi daõy soáthôøi ñi eå m:
* Daõy soácoùkhoaûng caùch thôøi gian baèng nhau: möùc ñoätrung bình ñöôïc tính
theo coâng thöùc sau:
y = (y
1
/2 + y
2
+ y
3
+ …+ y
n-1
+ y
n
/ 2) / (n –1)
Trong ñoù: y
i
(i =1,2, . . . ,n) l aøcaùc möùc ñoäcuûa daõy soáthôøi ñi eåm.
n: soámöùc ñoäcuûa daõy soá
Töøví duï(2) ta tính y:
y = (256 / 2 + 364 + 370 + 352 /2) = 362,666
Coùnghóa l aøhaøng hoùa toàn kho trung bình cuûa quyùI l aø362,666 tri eäu ñoàng.
* Daõy soáthôøi ñi eåm coùkhoaûng caùch thôøi gi an khoâng baèng nhau, möùc ñoätrung
bình ñöôïc tính theo coâng thöùc:



Trong ñoù: y
i
(i =1,2,3, . . ., n): caùc möùc ñoäcuûa daõy soáthôøi ñi eåm.
t
i
(i =1,2, . . . , n): ñoädaøi cuûa caùc khoaûng caùch thôøi gi an.
Töøví duï(3), ñeåtính y ta l aäp baûng sau:
Baûng 6.4
y
I
t
i
(soángaøy) y
i
t
I
400 19 (1.1 ñeán 19.1) 7.600
600 26 (20.1 ñeán 14.2) 15.600
500 23 (15.2 ñeán 9.3) 11.500
700 22 (10.3 ñeán 31.3) 15.400
Coäng 90 ngaøy 50100


·
+ + + +
+ + + +
·
·
·


n
i
i
i
n
i
i
t
t y
n
n n
t t t t
t y t y t y t y
y
1
1
...
...
3 2 1
3 3 2 2 1 1
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

104

Keát quaûtreân noùi l eân soádö ti eàn vay trung bình cuûa quyùI l aø556,7 tri eäu ñoàng.
6.2.2. Löôïng taêng hoaëc gi aûm tuyeät ñoái :
Laøchæti eâu phaûn aûnh söï thay ñoåi veàtròsoátuyeät ñoái cuûa chæti eâu gi öõ a 2 thôøi
gi an nghi eân cöùu. Tuøy theo muïc ñích nghi eân cöùu ta coù:
a. Löôïng taêng (gi aûm) tuyeät ñoái töøng kyø(l i eân hoaøn):
Chæti eâu naøy cho thaáy l öôïng taê ng (hoaëc gi aûm) tuyeät ñoái cuûa hi eä n töôïng qua 2
kyøl i eàn nhau.
Coâng thöùc tính:
δ = y
i
– y
i -1
y
i
: möùc ñoäcuûa kyønghi eâ n cöùu
y
i -1
:möùc ñoäcuûa kyøñöùng l i eàn tröôùc ñoù.
* Nhaän xeùt:moät daõy soáthôøi gi an coùn möùc ñoäthì chæcoùtheåtính ñöôïc nhieàu
nhaát l aø(n-1) l öôïng taêng (gi aûm) tuyeät ñoái töøng kyø.
Töøví duï(1) ta coù:
δ
1
= y
2
-y
1
=
δ
2
= y
3
-y
2
=
δ
3
= y
4
-y
3
=
b. Löôïng taêng (hoaëc) gi aûm tuyeät ñoái ñònh goác:
Chæti eâu naøy phaûn aùnh l öôïng taê ng (hoaëc gi aûm) cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu qua
moät thôøi gi an daøi .
Coâng thöùc tính: ∆
y
= y
i
–y
1

y
i
: möùc ñoäcuûa kyønghi eâ n cöùu.
y
1
: möùc ñoäkyøgoác (thöôøng l aømöùc ñoäñaàu ti eâ n cuûa daõy soá).
+ Moái quan heägi öõ a ∆
y
vaøδ
y

Toång ñaïi soácuûa caùc l öôïng taêng (gi aûm) tuyeät ñoái töøng kyøbaèng l öôïng taêng
(gi aûm) tuyeät ñoái ñònh goác:

y
= ∑ δ
yi

c. Löôïng taêng gi aûm tuyeät ñoái trung bình:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

105

Chæti eâu naøy phaûn aùnh l öôïng taê ng (gi aûm) tuyeät ñoái ñieån hình cuûa hi eän töôïng
trong caûthôøi kyønghi eân cöùu:
δ
y
= ∑ δ
yi
/ (n -1) = ∆
y
/( n – 1) = (y
n
– y
1
) / ( n –1)
6.2.3. Toác ñoäphaùt tri eån:
Laømoät soátöông ñoái (thöôøng ñöôïc bi eå u hi eän baèng l aà n hoaëc %) phaûn aùnh toác ñoävaø
xu höôùng bi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua thôøi gi an. (tuyøtheo muïc ñích nghi eân cöùu ta
coùtoác ñoäphaùt tri eån sau ñaây:)
a. Toác ñoäphaùt tri eån töø ng kyø(l i eân hoaøn):
Chæti eâu naøy phaûn aùnh hi eän töôïng ñaõphaùt tri eån vôùi toác ñoäphaùt tri eån cuïtheål aø
bao nhi eâu qua 2 kyøl i eàn nhau:
k
i
= y
i
/ (y
i
–1) (ÑVT: l aàn hoaëc %)
* Nhaän xeùt: daõy soáthôøi gi an coùn möùc ñoä, chæcoùtheåtính ñöôïc nhi eàu nhaát l aø
(n-1) toác ñoäphaùt tri eån töøng kyø.
b. Toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác: chæti eâu naøy ñaùnh gi aùnhòp ñoäphaùt tri eån cuûa
hi eän töôïng nghi eâ n cöùu qua 1 thôøi gi an daøi .
K = y
n
/ y
1
(l aàn)
hoaëc K= y
n
x100/ y
1
(%)
Trong ñoù: y
i
: möùc ñoätöøng kyønghi eân cöùu (i =2,3, . . . .,n)
y
i
: möùc ñoäkyøgoác (thöôøng l aømöùc ñoäñaàu ti eân cuûa daõy soá).
* Moái quan heägi öõa K vaøk: tích soácuûa caùc toác ñoäphaùt tri eån töøng kyøbaèng toác
ñoäphaùt tri eån ñònh goác.
k
1
.k
2
.. . . . . k
n-1
. = K
c. Toác ñoäphaùt tri eån trung bình:
Chæti eâu naøy phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån ñi eån hình cuûa hi eän töôïng trong caûthôøi
kyønghi eâ n cöùu:




%) hoaëc l aàn (
y
y
k k ... k . k . k k 1 n
1
n
1 n
n
1 i
i
1 n
1 n 3 2 1


·



· ∏ · ·
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

106

6.2.4. Toác ñoätaêng hoaëc gi aûm:
Laøchæti eâu cho thaáy nhòp ñoätaêng tröôûng cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu qua thôøi
gi an.
a. Toác ñoätaêng (gi aûm) l i eân hoaøn (töøng kyø):
Chæti eâu naøy phaûn aùnh hi eä n töôïng ñaõtaêng (hoaëc gi aûm) vôùi toác ñoäl aøbao nhi eâ u
qua 2 thôøi kyønghi eân cöùu l i eà n nhau

a= = = k-1 (l aà n)

hoaëc a= k – 100 (%)
b. Toác ñoätaêng gi aû m ñònh goác:
Chæti eâu naøy phaûn aùnh hi eä n töôïng ñaõtaêng (hoaëc gi aûm) vôùi toác ñoäl aøbao nhi eâ u
qua 1 thôøi gi an daøi .


hoaëc b = K –100 (%)
c. Toác ñoätaêng (gi aûm) trung bình:
Chæti eâu naøy cho thaáy nhòp ñoätaêng (gi aû m) ñi eån hình cuûa hi eän töôïng trong caû
thôøi kyønghi eâ n cöùu.
a = k – 1 (l aàn)
hoaëc a = k – 100 (%)
6.2.5. Tròtuyeät ñoái cuûa 1% taêng (hoaëc gi aûm):
Chæti eâu naøy duøng ñeåñaùnh gi aùtròsoátuyeät ñoái töông öùng vôùi 1% cuûa toác ñoä
taêng (hoaëc gi aûm) töø ng kyø.
100 100
1 1 − −
·


· ·
i i i
y
k
y y
a
y
c
δ

(ÑVT truøng vôùi ÑVT cuûa l öôïng bi eán)
δ
y

y
i -1
y
i
– y
i -1
y
i -1
) l aàn ( 1 K
y
y y
y
y
b
1
1 i
1
− ·

·

·

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

107

6.3. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP BI EÅU HI EÄN XU HÖÔÙNG PHAÙT TRI EÅN CUÛA HI EÄN
TÖÔÏ NG:
6.3.1. Phöông phaùp môûroäng khoaûng caùch thôøi gi an:
Phöông phaùp naøy ñöôïc söûduïng khi 1 daõy soáthôøi kyøcoùkhoaûng caùch thôøi gi an
töông ñoái ngaén vaøcoùnhi eàu möùc ñoämaøqua ñoùchöa phaûn aùnh ñöôïc xu höôùng bi eán
ñoäng cuûa hi eän töôïng.
Ví duï: coùtaøi l i eäu veàsaûn l öôïng haøng thaùng cuûa naêm 1999 ôû1 xí nghi eä p nhö
sau:
Baûng 6.5
Thaùng Saûn l öôïng
(1.000 taán)
Thaùng Saûn l öôïng
(1.000 taán)
1 40,4 7 40,8
2 36,8 8 44,8
3 40,6 9 49,4
4 38,0 10 48,9
5 42,2 11 46,2
6 48,5 12 42,2
Daõy soátreân cho thaáy saûn l öôïng caùc thaùng thì taêng, khi thì gi aûm thaát thöôøng,
khoâng noùi roõxu höôùng bi eán ñoäng. Ngöôøi ta coùtheåmôûroäng khoaûng caùch thôøi gi an töø
thaùng sang quyù:
Baûng 6.6
Quyù Saûn l öôïng (1.000 taán)
1 117,8
2 128,7
3 135,0
4 137,3

Do khoaûng caùch thôøi gi an ñöôïc môûroäng (töøthaùng sang quyù), neân trong moãi
möùc ñoäcuûa daõy soámôùi chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toángaãu nhi eân (vôùi chi eàu
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

108

höôùng khaùc nhau) phaàn naøo ñaõñöôïc buøtröø(tri eät ti eâu) vaødo ñoùcho ta thaáy roõxu
höôùng bi eán ñoäng cô baûn laø: tình hình saûn xuaát cuûa xí nghi eäp taêng daàn töøquyù1 ñeán
quyù4 cuûa naêm 1999.
6.3.2. Phöông phaùp soátrung bình tröôït:
Soátrung bình tröôït (coøn goïi l aøsoátrung bình di ñoäng) l aøsoátrung bình coäng
cuûa 1 nhoùm nhaát ñònh caùc möùc ñoäcuûa daõy soáñöôïc tính baèng caùch l aà n l öôït l oaïi daàn
caùc möùc ñoäñaàu, ñoàng thôøi , theâm vaøo caùc möùc ñoäti eáp theo, sao cho toå ng soál öôïng
caùc möùc ñoätham gi a tính soátrung bình khoâng thay ñoåi .
Gi aûsöûcoùdaõy thôøi gi an y
1
,y
2
,y
3
, . . . y
n-1
,y
n

Neáu tính trung bình tröôït cho nhoùm 3 möùc ñoä, ta seõcoù:
y
2
= (y
1
+ y
2
+ y
3
) / 3
y
3
= (y
2
+ y
3
+ y
4
) / 3
y
2
= (y
3
+ y
4
+ y
5
) / 3
.
.
.
y
n-1
= (y
n-2
+ y
2-1
+ y
n
) / 3
Töøñoù, ta coù1 daõy soámôi goàm caùc soátrung bình tröôït l aøy
2
, y
3
, ….,y
n-1

Töøví duï(* ), tính soátrung bình tröôï t cho nhoùm 3 möùc ñoä, ta coù:
Baûng 6.7
Thaùng Saûn l öôïng Soátrung bình
tröôït y
i
Thaùng Saûn l öôïng Soátrung bình
tröôït y
i

1 40,4 7 40,8 44,7
2 36,8 39,3 8 44,8 45,0
3 40,6 38,5 9 49,4 47,7
4 38,0 40,3 10 48,9 48,2
5 42,2 42,9 11 46,4 45,8
6 48,5 43,8 12 42,2

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

109

Trung bình tröôït caøng ñöôïc tính töønhi eà u möùc ñoäthì caøng coùtaù c duïng san
baèng aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toángaãu nhi eân. Nhöng maët khaùc bòl aøm giaûm soál öôïng
caùc möùc ñoäcuûa daõy trung bình tröôït.
6.3.3. Phöông phaùp hoài quy:
Treân cô sôûdaõy soáthôøi gi an, ngöôøi ta tìm moät haøm soá(goïi l aøphöông trình hoài
quy) phaûn aùnh söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua thôøi gi an coùdaïng toång quaùt nhö sau:
Trong ñoù:
a
0
, a
1
, . . . . ., a
n
: caùc tham soá.
t: thöùtöïthôøi gi an.
Ñeål öï a choïn ñuùng ñaén daïng cuûa phöông trình hoài quy ñoøi hoûi phaûi döïa vaøo söï
phaân tích ñaëc ñi eå m bi eá n ñoäng cuûa hi eä n töôï ng qua thôøi gi an, ñoàng thôøi keát hôïp vôùi
moät soáphöông phaùp ñôn gi aûn khaùc (nhö döïa vaøo ñoàthò, döïa vaøo ñoätaêng (gi aûm)
tuyeät ñoái , döïa vaøo toác ñoäphaùt tri eån, . . . .)
Caùc tham soáa
i
(i = 1,2,3, . . . ,n) thöôøng ñöôïc xaùc ñònh baèng phöông phaùp bình
phöông nhoûnhaát. Töùc l aø:
∑ (y
LT
– y
TT
)
2
= mi n
Sau ñaây l aø1 soádaïng phöông trình hoài quy ñôn gi aûn thöôøng ñöôïc söûduïng:
_ Phöông trình ñöôøng thaúng: y = a
0
+ a
1
t
Phöông trình ñöôøng thaúng ñöôïc söûduïng khí caùc l öôïng taêng (hoaëc gi aûm) tuyeät
ñoái l i eân hoaøn (coøn goïi l aøsai phaân baäc 1) xaáp sænhau.
Ñeåxaùc ñònh a
0
vaøa
1
: ta aùp duïng phöông phaùp bình phöông nhoûnhaát.
Töøñoùa
0
vaø a
1
ñöôïc xaùc ñònh bôûi heäphöông trình sau:






Ví duï: Coùsoál i eäu veàdoanh thu cuûa moät ñôn vòsaûn xuaát qua caùc naêm nhö sau:
( ) *
t a t a yt
t a na y
n
1 i
2
1
n
1 i
0
n
1 1
n
1 i
1 0
n
1 1
¹
¹
¹
¹
¹
'
¹
+ ·
+ ·
∑ ∑ ∑
∑ ∑
· · ·
· ·
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy



Trang 110
Naêm 1998 1999 2000 2001 2002
Doanh thu (Tyûñoà ng) 30 32 31 34 33
Ñeåtính a
0
vaøa
1
cho ví duïnaøy, ta l aäp baûng sau:
Naêm y t t
2
ty y
LT
t
1998 30 1 1
30
30,4
1999 32 2 4
64
31,2
2000 31 3 9
93
32,0
2001 34 4 16
136
32,8
2002 33 5 25
165
33,6
160 15 55
488

Theácaùc gi aùtròtöông öùng trong baûng vaøo heäphöông trình treân (* ) ta ñöôïc:
160 = 5a
0
+ 15a
1

488 = 15a
0
+ 55a
1

Töøñaây ta tính ñöôïc a
0
= 29,6 vaøa
1
= 0,8. Theácaùc gi aùtròt l aàn l öôït töø1 ñeán 5
töông öùng vôùi thôøi gi an töønaêm 1998 ñeán naêm 2002 ta tính ñöôïc caùc gi aùtròdoanh thu
theo ñöôøng hoài quy l yùthuyeát y= a
0
+ a
1
t l aøcaùc gi aùtròtrong coät y
LT
t.
Ta nhaän thaáy raèng: bi eá n t l aøbi eá n thöùtöï thôøi gi an, ta coùtheåthay t baèng t'
(nhöng vaãn ñaûm baûo tính thöùtöï), sao cho ∑t'=0 thì vi eäc tính toaùn seõñôn gi aûn hôn.
Coù2 tröôøng hôïp:
1. Neáu thöùtöïthôøi gi an l aøsoál eûthì l aáy thôøi gi an ñöùng ôûgi öõa baèng 0, caùc thôøi
gi an ñöùng tröôùc laø–1, -2, -3 vaøt ñöùng sau l aø1, 2, 3.
2. Neáu thöùtöï thôøi gian l aøsoáchaün thì laáy hai thôøi gi an ñöùng gi öõa l aø–1 vaø1,
caùc thôøi gian ñöùng tröôïc l aàn l öôït l aø–3, -5, . . . vaøñöùng sau l aàn l öôït l aø3, 5, . . .
Vôùi ∑t'=0 thì heäphöông trình treân seõl aø:
∑y = na
0
=> a
0
= ∑y /n
∑t'y = a
1
∑t
2
=> a
1
= ∑t'y/∑t'
2

Khi ñoù: y
LT'
= a'
0
+a'
1
t'
Vôùi caùch choïn ∑t’

= 0, ta l aäp baûng sau:
Baûng 6.8
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

111

Naêm y t' t'
2
t'y y
LT
t
1998 30 -2 4 -60 30,4
1999 32 -1 1 -32 31,2
2000 31 0 0 0 32,0
2001 34 1 1 34 32,8
2002 33 2 4 66 33,6
160 0 10 8

a
0
= 160 / 5 = 32 ; a
1
= 8 /10 = 0,8
y
T'
=32 + 0,8t' (* )
Ñeådöïñoaùn saû n l öôïng cho naêm 2003 theát = 3 vaøo phöông trình (* ) ta ñöôïc y
= 32+0,8* 3 = 34,4 (tyûñoàng)
Vôùi hai caùch choïn ∑t # 0 vaø∑t = 0, ta thaáy keát quaûvaãn nhö nhau.
6.3.4. Phöông phaùp bi eå u hi eän bi eán ñoäng thôøi vuï:
Söïbi eá n ñoäng cuûa moät soáhi eän töôïng trong ki nh teáxaõhoäi thöôøng coùtính thôøi
vuï, nghóa l aøhaøng naêm trong töø ng thôøi gi an nhaát ñònh, söïbi eá n ñoäng ñöôïc l aëp ñi l aë p
l aïi .
Nghi eân cöùu bi eá n ñoäng thôøi vuï nhaèm ñeàra nhöõng chuûtröông bi eän phaùp phuø
hôïp, kòp thôøi , haïn cheánhöõng aûnh höôûng cuûa bi eán ñoäng thôøi vuï ñoái vôùi saûn xuaát vaø
si nh hoaït cuûa xaõhoäi .
Nhi eäm vuïcuûa nghieân cöùu thoáng keâl aødöïa vaøo soál i eäu cuûa nhi eàu naêm (ít nhaát
l aøba naêm) ñeåxaùc ñònh tính chaát vaømöùc ñoäcuûa bi eán ñoäng thôøi vuï. Phöông phaùp naøy
thöôøng ñöôïc söûduïng ñeåtính caùc chæsoáthôøi vuï.
Chæsoáthôøi vuïñöôïc tính theo coâng thöùc:
I
i
= (y
i
/ y
0
) x100 (%)
Trong ñoù:
I
i
soáthôøi vuïcuûa thôøi gi an i .
y
i
: Soábình quaân cuûa caùc möùc ñoäcuøng thôøi gi an i .
y
0
: Soábình quaân cuûa taát caûcaùc möùc ñoätrong daõy soá.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 5. Töông quan vaøhoài quy



Trang 112
Ví duï: Coùsoál i eäu veàsaûn l öôïng ñi eän thoaïi ñöôøng daøi cuûa moät ñôn vòBöu ñi eä n
qua caùc naêm nhö sau:
Baûng 6.9
Saûn l öôïng ñi eän thoaïi
ñöôøng daøi (cuoäc)


Thaùng 1997 1998 1999
Coäng caùc
thaùng cuøng
teân (y
i
)
Bình
quaân caùc
thaùng
cuøng teân
(y
i
)
Chæsoá
thôøi vuï
I
i
= (y
i
/y
i
)x100

A 1 2 3 4 5 6 7
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
137.139
130.009
159.241
147.674
148.589
162.643
160.598
172.235
180.119
181.161
185.552
197.785
184.326
213.218
234.300
222.667
236.260
229.976
235.483
246.789
249.628
254.651
246.818
259.143
241.892
270.682
350.684
338.037
353.488
368.601
376.304
383.399
410.292
421.905
415.502
632.233
563.357
613.909
744.255
708.378
738.337
761.220
772.385
802.423
840.039
857.717
847.872
1089.161
187.785
204.636
248.075
236.125
246.112
253.740
257.461
267.474
280.013
285.905
282.624
363.053
72.38
78.88
95.62
91.02
94.87
97.81
99.25
103.1
107.9
110.2
108.94
139.95
361.937
394.415
478.158
455.108
474.356
489.058
496.231
515.529
539.696
551.054
544.729
699.748
Coäng 9.339.023

y
0
= = 1.037.669 (cuoäc)

Qua keát quaûtrình baøy ôûbaûng treân ta thaáy saûn l öôïng ñi eän thoaïi ñöôøng daøi trong nöôùc
taêng cao nhaát ôûnhöõng thaùng cuoái naêm (gaàn teát) vaøgiaûm thaáp nhaát ôûthaùng gi eâng vaø
thaùng hai .
Gi aûsöûkeáhoaïch saûn l öôïng ñi eän thoaïi cho naêm 2000 l aø6 000 000 cuoäc thì ta
döïñoaùn saûn l öôïng cuûa töøng thaùng cuûa naêm 2000 seõl aø: caùc saûn l öôïng trong coät (7)
9.339.023
36
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an



Trang 113
Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 6
1. Phaân bi eät söï khaùc nhau gi öõ a daõy soáthôøi ñi eå m vaødaõy soáthôøi kyø. Moãi l oaïi cho 2 ví
duï.
2. Haõy tìm trong thöïc teá(Soál i eäu thöïc teácuûa moät doanh nghi eäp/ moät ñôn vòböu ñi eä n
X) soál i eäu thöïc veàmoät daõy soáthôøi kyøvaømoät daõy soáthôøi ñi eå m. Tìm caùc nhaân toáaûnh
höôûng ñeán söïbi eán ñoäng cuûa caùc daõy soánaøy.
Baøi taäp
Baøi 1.
Coùsoál i eäu veàgi aùtròhaøng hoùa toàn kho cuûa moät coâng ty thöông maïi trong 6 thaùng ñaàu
naêm 2002 nhö sau:
Thôøi gi an
Chæti eâu
1/1 ½ 1/3 ¼ 1/5 1/6 1/7
GT haøng hoùa toà n kho (tr.ñ) 220 224 226 230 210 240 216
Haõy tính giaùtròhaøng hoùa toàn kho bình quaân cuûa coâng ty trong caùc thôøi kyøsau:
töøng thaùng, töøng quí, 6 thaùng ñaàu naêm.
Baøi 2:
Tình hình saûn xuaát ki nh doanh cuûa moät ñôn vòqua 6 naêm ñöôïc cho trong baûng
sau. Töønhöõng soál i eäu ñaõbi eát haõy tính vaøñi eàn caùc soál i eäu coøn troáng vaøo baûng.
Bi eán ñoäng so vôùi naêm tröôùc Naêm Doanh thu,
Tyûñoàng
L öôïng taêng (gi aûm )
tuyeät ñoái ,
tyûñoàng
Toác ñoä
phaùt tri eå n,
%
Toác ñoä
taêng,
%
Tròtuyeät ñoái cuû a
1% taêng (gi aûm),
tyûñoàng
1998 10
1999 1
2000 115
2001
2002 20 0,14
2003 18
Vaøhaõy tính doanh thu bình quaân, toác ñoäphaùt tri eån bình quaân moãi naêm trong gi ai
ñoaïn 1998 – 2003 cuûa ñôn vòtreân.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 6. Daõy soáthôø i gi an



Trang 114
Baøi 3:
Saûn l öôïng l uùa thu hoaïch cuûa ñòa phöông A qua caùc naêm nhö
sau:
Naêm 199
5
199
6
199
7
199
8
199
9
200
0
200
1
Saûn l öôïng
(1000 taán)
900 102
0
110
0
123
0
130
0
142
0
153
0
Haõy döï ñoaùn saûn l öôïng l uùa cuûa ñòa phöông naøy trong caùc
naêm 2002 vaø2003 baèng caùc phöông phaùp:
a) Toác ñoäphaùt tri eå n bình quaân.
b) Ngoaïi suy haøm xu theá.
Theo baïn phöông phaùp naøo seõcho keát quaûdöïbaùo chính xaùc
hôn? Vì sao?

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

115

Chöông 7 PHÖÔNG PHAÙP CHÆSOÁ
7.1. YÙNGHÓA VAØTAÙC DUÏNG CUÛ A CHÆ SOÁ:
7.1.1. Khaùi ni eä m chæsoá:
Chæsoál aøphöông phaùp thoáng keâñöôïc duøng ñeåphaân tích tình hình bi eán ñoäng cuûa
hi eän töôïng qua thôøi gian hoaëc khoâng gi an vaøtìm ki eám caùc nguyeân nhaân aûnh höôûng
ñeán hi eän töôïng nghi eâ n cöùu.
7.1.2. Ñaëc ñi eåm cuûa phöông phaùp chæsoá:
- Phaûn aûnh söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua thôøi gi an hoaëc khoâng gi an baèng caùc soá
töông ñoái l aøchæsoá töông ñoái ñoäng thaùi , keáhoaïch vaøsoátöông ñoái khoâng gian.
- Phaûn aûnh söï bi eán ñoäng tuyeät ñoái cuûa hieän töôïng qua thôøi gi an hoaëc khoâng gi an
baèng chæti eâu cheânh l eäch tuyeät ñoái , töùc l aønoùñöôïc xaùc ñònh baèng hi eä u gi öõa töûvaø
maãu soácuûa soátöông ñoái l aøchæsoá.
7.1.3. Taùc duïng chæsoá:
Chæsoáñöôïc duøng ñeåtìm ki eám möùc ñoäaûnh höôûng cuûa töø ng nhaân toá, töøng nguyeân
nhaân ñoái vôùi hi eän töôïng nghi eâ n cöùu baèng heäthoáng chæsoá.
7.2. PHÖÔNG PHAÙP XAÙC ÑÒNH CHÆSOÁ :
7.2.1. Phaân l oaïi chæsoá:
Caùch 1: Neáu theo phaïm vi phaân tích söïbi eán ñoäng, ta chi a l aøm 2 l oaïi :
-Chæsoácaùtheå: duøng ñeåphaân tích söïbi eán ñoäng cuûa töøng ñôn vòtoång theåqua hai thôøi
gi an hoaëc hai khoâng gi an khaùc nhau.
-Chæsoáchung (Chæsoátoå ng hôïp) duøng ñeåphaân tích söï bi eán ñoäng cuûa toå ng phöùc taïp
qua hai thôøi gi an hoaëc hai khoâng gi an khaùc nhau.
Caùch 2: Neáu theo tính chaát cuûa chæti eâu nghieân cöùu thì caùc chæsoátreân l aïi ñöôïc phaân
chi a thaønh hai l oaïi sau ñaây:
-Chæsoáchæti eâu chaát l öôïng: phaûn aùnh söï bi eá n ñoäng cuûa chæti eâu chaát l öôïng qua hai
thôøi gi an hoaëc hai khoâng gi an khaùc nhau.
-Chæsoáchæti eâu soál öôïng: phaûn aùnh söïbi eá n ñoäng cuûa chæti eâu soálöôïng qua hai thôøi
gi an hoaëc hai khoâng gi an khaùc nhau.
Caùch 3: Neáu theo phöông phaùp tính chæsoávaømuïc ñích phaân tích thì caùc l oaïi chæsoá
treân l aïi ñöôïc phaân chi a thaønh ba l oaïi sau ñaây:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 116
- Chæsoáphaùt tri eån: duøng ñeåphaân tích söïbi eán ñoäng cuûa hi eä n töôïng qua hai thôøi gi an
khaùc nhau.
- Chæsoákeáhoaïch: duøng ñeåñaùnh gi aùnhi eäm vuïkeáhoaïch vaøki eåm tra tình hình thöïc
hi eän keáhoaïch.
- Chæsoákhoâng gi an: duøng ñeåphaân tích söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua hai khoâng
gi an khaùc nhau.
Chuùyù: Trong thoáng keângöôøi ta thöôøng duøng caùc kyùhieäu theo nhöõng nguyeân taéc sau
ñaây ñeåtruyeàn ñaït thoâng ti n:
- i : l aøkyùhi eäu cuûa chæsoácaùtheå.
- I : l aøkyùhi eä u cuûa chæsoáchung.
- Tính chaát cuûa chæti eâu nghi eâ n cöùu ñöôïc bi eåu hi eän baèng caùc kyùhi eä u chöõ(thöôøng
hoaëc i n) nhö:
+P, p: ñôn gi aùbaùn, mua, xuaát nhaäp khaåu.
+Q, q: saûn l öôïng, soál öôïng baùn, soál öôïng mua, l öôïng xuaát nhaäp khaåu…
+Z, z: Chi phí, gi aùthaønh.
+m: möùc söûduïng vaät tö trong moät ñôn vòsaûn phaåm, ñònh möùc vaät tö, chi phí vaät tö…
+W,w: hi eäu quaû, naêng suaát…
+D: di eän tích gi eo troàng
- Thôøi kyøcuûa chæti eâu nghi eân cöùu ñöôïc kyùhi eä u nhö sau:
+0: kyøgoác, kyøquaùkhöù, kyøcô sôû.
+1: Kyønghieân cöùu, kyøbaùo caùo, kyøhi eän taïi , kyøthöïc teá.
- Khoâng gi an cuûa chæti eâu nghi eân cöùu ñöôïc kyùhi eäu: A, B, C, …(Chöõi n)
- Kyønghi eân cöùu cuûa chæti eâu ñöôïc kyùhi eä u baèng caùch ghi caùc kyùhi eäu thôøi gi an döôùi
chaân caùc kyùhi eäu chöõ. Ví duï:
P
0
, P
1
, P
k
, W
0
, W
1
, W
k
, W
A
, W
B

- Tính chaát cuûa chæsoáñöôïc kyùhi eä u baèng caùch ghi caùc kyùhi eäu chöõdöôùi chaân kyùhi eäu
chöõsoá. Ví duï: I
p
, I
q
, I
z
, I
zq
, I
pq

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

117

7.2.2. Phöông phaùp tính chæsoáphaùt tri eån:
7.2.2.1. Chæsoácaùtheå: Phöông phaùp tính gi oá ng nhö phöông phaùp xaùc ñònh soátöông
ñoái ñoäng thaùi (toác ñoäphaùt tri eån).
Ví duï: phaân tích söïbi eán ñoäng l öôïng baùn cuûa töøng l oaïi haøng hoùa ôûkyøbaùo caùo so vôùi
kyøgoác baèng chæsoálöôïng baùn caùtheånhö sau: i
q


i
q
= q
1
/ q
0
(l aàn, %).
δ
q
= q
1
– q
0


i
q
phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån l öôïng baùn hoaëc toác ñoätaêng gi aûm l öôï ng baùn cuûa
töøng l oaïi haøng hoùa.
δ
q
: Sö taêng hoaëc giaûm l öôïng baùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác.
Ví duï: phaân tích söï bi eán ñoäng ñôn gi aùbaùn cuûa töøng l oaïi haøng hoùa ôûkyøbaùo caùo so
vôùi kyøgoác baèng chæsoácaùtheånhö sau: i
p

i
p
= p
1
/ p
0
(l aàn, %).
δ
p
= p
1
– p
0

i
p
phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån (taêng gi aûm) veàñôn gi aùbaùn cuûa töøng l oaïi haøng
hoùa.
δ
p
: Möùc ñoätaêng hoaëc gi aûm ñôn gi aùbaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác.
Ví duï: phaân tích söï bi eán ñoäng saûn phaåm gi öõ a hai doanh nghi eäp X vaøY baèng chæsoá
khoâng gi an caùtheånhö sau:
i
q(X/Y)
= q
X
/ q
Y
δ
q(X/Y)
= q
x
- q
Y
i
q
: Möùc ñoätaêng hoaëc gi aûm (l aàn) saûn l öôïng gi öõa hai khoâng gi an.
δ
q
: soál öôïng saûn phaåm (tuyeät ñoái ) taê ng hoaëc gi aûm gi öõa hai khoâng gi an.
7.2.2.2 Chæsoáchung:
Ñeåthöïc hi eän chæsoáchung phaûi thöïc hi eän tuaàn töïcaùc böôùc sau ñaây:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

118

B.1 - Tìm caùc phöông trình ki nh teáphaûn aùnh moái quan heätích soági öõ a caùc nhaân toá
caáu thaønh neân toång theåphöùc taïp. (Tìm coâng cuïñeåchuyeån ñoåi ñôn vòtoång theåkhoâng
ñoàng chaát).
B.2 - Khi nghi eân cöùu söïbi eán ñoäng cuûa nhaân toánaøo thì cho nhaân toáñoùbi eán ñoäng
qua thôøi gi an, coøn nhaân toánaøo khoâng ñöôïc nghi eân cöùu söïbi eán ñoäng thì phaûi coáñònh
noùôûtöûvaømaãu soácuûa soátöông ñoái laøchæsoá.Ví duï:

I
p
= ; I
q
=

Chuùyù: Trong chæsoáchung cuûa toång theåphöùc taïp khoâng ñoàng chaát thì nhaân toá
naøo ñöôïc nghi eân cöùu söï bieán ñoäng goïi l aønhaân toáchæsoáhoùa, coøn nhaân toánaøo ñöôïc
coáñònh ôûtöûvaømaãu soáthì goïi laøquyeàn soá. Quyeàn soácoùhai chöùc naêng:
+Laøm coâng cuïchuyeån doåi ñôn vòtoång theåkhoâng ñoàng chaát thaønh ñoàng chaát.
+Xaùc ñònh vòtrí vai troømöùc ñoäcuûa nhaân toáchæsoáhoùa.
B.3 - Xaùc ñònh thôøi kyøcho quyeàn soá.
Ñeåñaûm baûo yùnghóa cuûa quyeàn soávaøphuøhôïp vôùi tính chaát cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu ngöôøi ta qui ñònh caùc nguyeân taéc sau ñaây ñeåxaùc ñònh thôøi kyøcho quyeàn
soá:
+Khi phaân tích söïbi eán ñoäng chæti eâu chaát l öôïng caáu thaønh neân toång theåphöùc
taïp ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác thì quyeàn soácuûa noùl aøchæti eâu soál öôïng coùl i eân quan
ñöôïc coáñònh ôûkyøbaùo caùo:

I
y
= (Phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån, taêng, gi aûm cuûa chæti eâ u
chaát l öôïng)

y
= ∑y
1
n
1
– ∑y
0
n
1
(Phaûn aùnh möùc ñoätaê ng gi aûm tuyeät ñoái cuûa toå ng theåphöùc
taïp ñoàng chaát ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác do söï aûnh höôûng bieán ñoäng cuûa chæti eâu
chaát l öôïng. Ñôn vòtính cuûa ∆
y
truøng vôùi ñôn vòtính cuûa toång theåphöùc taïp).
Ví duï: phaân tích söïbi eán ñoäng giaùbaùn cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác baèng
chæsoági aùbaùn chung nhö sau:
I
p
= ∑p
1
q
1
/ ∑p
0
q
1
∑p
1
q
∑p
0
q
∑q
1
p
∑q
0
p
∑y
1
n
1

∑y
0
n
1
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

119



p
= ∑ p
1
q
1
- ∑p
0
q
1
I
p
: phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån veàgi aùbaùn, toác ñoätaêng hoaëc gi aûm gi aùbaùn cuûa
cöûa haøng.



p
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa doanh soábaùn cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo
so vôùi kyøgoác do söïaûnh höôûng bi eá n ñoäng cuûa gi aùbaùn.
Ví duï: phaân tích söï bi eá n ñoäng gi aùthaønh cuûa doanh nghi eäp ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyø
goác baèng chæsoági aùthaønh chung nhö sau:
I
p
= ∑z
1
q
1
/ ∑z
0
q
1


p
= ∑ z
1
q
1
- ∑z
0
q
1
I
z
: phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån veàgi aùthaønh, toác ñoätaêng hoaëc gi aûm gi aùthaønh
cuûa doanh nghi eäp (l aàn, %) .



p
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa chi phí saûn xuaát cuûa doanh nghi eä p ôûkyø
baùo caùo so vôùi kyøgoác do söïaûnh höôûng bieán ñoäng veàgi aùthaønh.

+ Khi nghi eân cöùu söïbi eán ñoäng cuûa chæti eâu soál öôïng caáu thaønh neân toå ng theå
phöùc taïp ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác thì quyeàn soál aøchæti eâu chaát l öôïng coùl i eân quan
ñöôïc coáñònh ôûkyøgoác.
I
n
= ∑n
1
y
0
/ ∑n
0
y
0


n
= ∑n
1
y
0
- ∑n
0
y
0
I
n
: phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån, toác ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa chæti eâu soál öôïng
(l aàn, %) .



n
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa toång theåphöùc taï p ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyø
goác do söïaûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa chæti eâ u soál öôïng.
Ví duï: phaân tích söïbi eán ñoäng l öôïng baùn caùc l oaïi haøng hoùa cuûa cöûa haøng ôû kyø
baùo caùo so vôùi kyøgoác baèng chæsoál öôïng baùn chung nhö sau:
I
q
= ∑q
1
p
0
/ ∑q
0
p
0


q
= ∑q
1
p
0
- ∑q
0
p
0
I
q
: Chæsoál öôïng baùn chung phaûn aùnh toác ñoäphaùt tri eån l öôï ng baùn, toác ñoätaêng
hoaëc gi aûm l öôïng baùn(l aàn, %) .

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------

120



n
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa doanh soábaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác
do söïaûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa l öôï ng baùn.
Ví duï: phaân tích söïbieán ñoäng söïbi eán ñoäng di eän tích gi eo troàng l uùa trong tænh
ôû kyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác baèng chædi eän tích gi eo troàng chung nhö sau:
I
D
= ∑D
1
W
0
/ ∑D
0
W
0


q
= ∑D
1
W
0
- ∑D
0
W
0
I
D
: Chæsoádi eän tích gi eo troàng chung trong toaøn tænh phaûn aùnh toác ñoäphaùt
tri eån, toác ñoätaêng hoaëc gi aûm veàdi eän tích gi eo troàng trong tænh (l aàn, %) .



n
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa saûn l öôï ng thu hoaïch l uùa trong tænh ôûkyø
baùo caùo so vôùi kyøgoác do söïaûnh höôûng bieán ñoäng cuûa di eä n tích gi eo troà ng.
Chuùyù: Khi nghi eân cöùu söï bi eán ñoäng cuûa moät toång theåphöùc taï p ñoàng chaát ôû
kyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác thì trong chæsoáchung cuûa noùkhoâng coùquyeàn soávì taát caû
caùc nhaân toácaáu thaønh neân toång theåphöùc taïp ñoàng chaát cuøng bi eán ñoäng.
Ví duï: phaân tích söï bi eán ñoäng doanh soábaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác cuûa
cöûa haøng baèng chæsoádoanh soá baùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác cuûa cöûa haøng baèng
chæsoádoanh soábaùn chung nhö sau:
I
pq
= ∑p
1
q
1
/ ∑ p
0
q
0

q
= ∑p
1
q
1
- ∑ p
0
q
0
I
pq
: Chæchung veàdoanh soábaùn chung cuûa cöûa haøng phaûn aùnh toác ñoäphaùt
tri eån, toác ñoätaêng veàdoanh soábaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác (l aàn, %) .



pq
: l aømöùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa doanh soábaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác
do söïaûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa gi aùbaùn vaøl öôïng baùn.
Ví duï: phaân tích tình hình ki nh doanh cuûa töøng l oaïi haøng hoùa chung vaøcho
caùc l oaïi haøng hoùa cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác theo soál i eäu giaûthi eát nhö
trong baûng sau:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 121
Baûng 7.1
T
o
ån
g

c
o
än
g

A

B

C

1


C
a
ùc

l
o
a
ïi

h
a
øn
g

h
o
ùa

-

k
g

l
í
t

m
e
ùt

2


Ñ
ô
n

v
ò

t
í
n
h

-

1
.
0
0
0

5
0
0

2
.
0
0
0

3


K
y
ø
g
o
ác

(
q
0
)

-

1
.
5
0
0

8
0
0

2
.
5
0
0

4


K
y
ø
b
a
ùo

c
a
ùo


(
q
1
)

L
ö
ô
ïn
g

b
a
ùn

-

1
0

8

2
0

5


K
y
ø
g
o
ác

(
q
0
)

-

1
2

7

1
9

6


K
y
ø
b
a
ùo

c
a
ùo


(
q
1
)

Ñ
ô
n

g
i
a
ù
b
a
ùn


p
0
q
0
=

5
4
.
0
0
1
0
.
0
0
0

4
.
0
0
0

4
0
.
0
0
7


K
y
ø
g
o
ác

(
p
0
q
0
)


p
0
q
1
=

7
1
.
4
0
0


1
5
.
0
0
0

6
.
4
0
0

5
0
.
0
0
0

8

k
y
ø
b
a
ùo

c
a
ùo

n
h
ö
n
g

g
i
a
ù
k
y
ø
g
o
ác

(
p
0
q
1
)


p
1
q
1
=

7
1
.
1
0
0

1
8
.
0
0
0

5
.
6
0
0

4
7
.
5
0
0

9


K
y
ø
b
a
ùo

c
a
ùo

(
p
1
q
1
)

D
o
a
n
h

s
o
á
b
a
ùn

(
1
0
0
0

ñ
)


I
q
=

1
3
3
,
2

1
5
0

1
6
0

1
2
5

1
0


i
q

I
p
=

9
9
,
5

1
2
0

8
5
,
7

9
5

1
1


i
p

I
p
q
=

1
3
1
,
6

1
8
0

1
4
0

1
1
8
,
7

1
2


i
p
q

T
o
ác

ñ
o
ä
p
h
a
ùt

t
r
i
e
ån

(
%
)


q
=

6
1
7
.
4
0
0

+
5
.
0
0
0

+
2
4
.
0
0
0

+
1
0
.
0
0
1
3


δ
q
= (q
1
-q
0
)p
0

p
=

-
3
0
0

+
3
.
0
0
0

-
8
0
0

-
2
.
5
0
0

1
4


δ
p
= (p
1
-p
0
)q
0

p
q
=

1
7
.
1
0
0

+
8
.
0
0
0

+
1
6
.
0
0
0

+
7
.
5
0
0

1
5


δ
pq
= (p
1
-p
0
)q
0
+(q
1
-q
0
)p
0

M
ö
ùc

ñ
o
ä
t
a
ên
g

(
+
)

g
i
a
ûm

(
-
)

d
o
a
n
h


s
o
á
b
a
ùn

(
1
0
0
0

ñ
)

1. Phaân tích sö bi eán ñoäng l öôïng baùn töøng l oaïi haøng hoùa vaøchung cho caùc loaïi haøng
hoùa:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 122
- Chæsoácaùtheåveàl öôïng baùn: i
q
= q
1
/q
0
= q
1
p
0
/q
0
p
0
(l aàn, %)
δ
q
= q
1
- q
0
(Ñôn vòtính: hi eän vaät töïnhi eân)
δ
q
= (q
1
- q
0
)p
0
(Ñôn vòtính:gi aùtrò)

-Chæsoáchung cho caùc l oaïi haøng hoùa:
I
q
= ∑q
1
p
0
/ ∑q
0
p
0
(l aàn, %)


q
= ∑q
1
p
0
- ∑q
0
p
0
(gi aùtrò: 1000 ñ)

2. Phaân tích söïbi eán ñoäng gi aùbaùn cuûa töøng l oaïi haøng hoùa vaøchung cho caùc l oaïi haøng
hoùa:
- Chæsoácaùtheåveàgi aùbaùn: i
p
= p
1
/p
0
= p
1
q
1
/p
0
q
1
(l aàn, %)
δ
p
= p
1
- p
0
(Ñôn vòtính: hi eän vaät töïnhi eân)
δ
q
= (p
1
- p
0
)q
1
(Ñôn vòtính:gi aùtrò)
-Chæsoáchung cho caùc l oaïi haøng hoùa:
I
p
= ∑p
1
q
1
/ ∑p
0
q
1
(l aàn, %)


p
= ∑p
1
q
1
- ∑p
0
q
1
(gi aùtrò: 1000 ñ)

3. Phaân tích söï bi eán ñoäng doanh soábaùn cuûa töøng l oaïi haøng hoùa vaøchung cho caùc
l oaïi haøng hoùa:
i
pq
= p
1
q
1
/ p
0
q
0
(Laàn, %)
δ
pq
=p
1
q
1
- p
0
q
0
(gi aùtrò: 1000ñ)

I
pq
= ∑p
1
q
1
/ ∑p
0
q
0
(Laàn, %)

pq
=∑p
1
q
1
- ∑p
0
q
0
(gi aùtrò: 1000ñ)
Ta duøng caùc soátrong baûng töøcoät (3) ñeán coät (6) theávaøo caùc coâng thöùc vaøñöa keát
quaûvaøo baûng töøcoät (7) ñeán coät (15).
Keát l uaän:
-Löôïng baùn caùc l oaïi haøng hoùa cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác taêng 32,2%
l aøm cho doanh soábaùn taêng 17 400 000 ñoàng.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 123
- Gi aùbaùn cuûa caùc l oaïi haøng hoùa cuûa cöûa haøng gi aûm 0,5% l aøm cho doanh soábaùn
gi aûm 300 000ñ ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác.
- Doanh soábaùn cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác taêng 31,6% hay l aøtaêng
17.000.000 ñoàng
7.2.2.3 Chæsoábình quaân:
Trong chæsoál i eân hôïp, muoán xaùc ñònh ñöôïc noù(I
y
,I
n
) thì phaûi thu thaäp ñöôïc
daõy soál öôïng bi eán cuûa chæti eâu chaát l öôïng vaøchæti eâu soálöôïng ôûkyøgoác vaøkyøbaùo
caùo. (y
0
, y
1
, n
0
, n
1
), nhöng trong thöïc teá coùnhi eàu tröôøng hôïp chæthu thaäp ñöôïc caùc
daõy soál öôïng bi eá n l aøcaùc chæsoácaùtheåcuûa chæti eâu chaát l öôïng hoaëc chæti eâu soál öôïng
(i
y
, i
n
) vaøbi eát ñaïi l öôïng cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát ôûkyøbaùo caùo hoaëc ôûkyøgoác
(∑y
1
, n
1
hoaëc ∑y
0
, n
0
) l aøm cho khoùkhaên trong vi eäc tính toaùn chæsoáchung, do ñoùkhi
xaùc ñònh caùc chæsoáchung cuûa töøng chæti eâu nghi eâ n cöùu hoaëc cuûa töøng nhaân toáaûnh
höôûng thì phaûi bi eán ñoåi caùc chæsoácho phuøhôïp vôùi tình hình thöïc ti eãn. Coùhai caùch
bi eán ñoåi sau ñaây:
Caùch 1 : Neáu thu thaäp ñöôïc daõy soál öôïng bieán l aøcaùc chæsoácaùtheåcuûa chæti eâu chaát
l öôïng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác i
y
= y
1
/y
0
vaøbi eát ñaïi l öôïng cuûa toång theåphöùc taï p
ñoàng chaát cuûa kyøbaùo caùo (∑y
1
n
1
) thì chæsoáchung cuûa chæti eâu chaát l öôïng (I
y
) seõ
ñöôïc bi eán ñoåi döôùi hình thöùc sau ñaây:
I
y
= ∑y
1
n
1
/∑y
0
n
1
= ∑y
1
n
1
/(∑y
1
n
1
/i
y
) – Ñaây chính l aøsoábình quaân ñi eàu hoøa gia
quyeàn, quyeàn soáy
1
n
1.

Caùch 2 : Neáu thu thaäp ñöôïc daõy soál öôïng bi eán l aøcaùc chæsoácaùtheåcuûa chæti eâu soá
l öôïng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác (i
n
= n
1
/n
0
) vaøbieát ñaïi l öôïng cuûa toång theåphöùc taïp
ñoàng chaát ôûkyøgoác (∑y
0
n
0
) thì chæsoáchung cuûa chæti eâu soál öôïng ñöôïc bi eán ñoåi döôùi
hình thöùc sau ñaây:
I
n
= ∑y
0
n
1
/∑y
0
n
0
= ∑i
n
y
0
n
0
/∑y
0
n
0
) – Ñaây chính l aøsoábình quaân coäng gia
quyeàn, quyeàn soáy
0n.
Ví duï: Coùtaøi l i eäu veàtình hình bi eán ñoäng l öôïng baùn cuûa töøng l oaïi haøng hoùa vaødoanh
soábaùn kyøgoác cuûa töøng l oaïi haøng hoùa trong cöûa haøng nhö sau: (soál i eäu gi aûthi eát trong
baûng töøcoät (1) ñeán coät (3))
Baûng 7.2
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 124
Caùc l oaïi
haøng hoùa
Toác ñoäphaùt tri eån
l öôïng baùn (%)
i
q
= (q
1
/q
0
)x100
Doanh soábaùn kyøgoác
(tri eäu ñoàng)
p
0
q
0
Doanh soábaùn kyøbaùo caùo tính
theo p
0
(tri eäu ñoàng)
p
0
q
1
= i
q
p
0
q
0
(1) (2) (3) (4)
A
B
C
105
112
98
20
24
16
21
26,88
15,68
Toång coäng I
q
=105,9% ∑p
0
q
0
=60 ∑p
0
q
1
=63,56

I
q
= ∑p
0
q
1
/∑p
0
q
0
= ∑i
q
p
0
q
0
/∑p
0
q
0
= 63,56/60 =1,059

q
= 63,56 – 60 = +3,56 (tri eäu ñoàng)
Keát l uaän: Löôïng baùn cuûa cöûa haøng taêng 5,9% ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác l aøm cho
doanh soábaùn taêng 3,56 tri eäu ñoàng.
Vaäy: Chæsoábình quaân l aømöùc ñoäbình quaân cuûa caùc chæsoácaùtheå, trong ñoù
bao goàm: chæsoábình quaân ñi eàu hoaøgi a quyeàn vaøchæsoábình quaân coäng gi a quyeàn.
Gi öõa chæsoábình quaân vaøsoábình quaân coäng (gi a quyeàn, ñi eà u hoøa gi a quyeàn)
coùnhöõng ñaëc ñi eåm gi oá ng vaøkhaùc nhau nhö sau:
-Gi oáng: veàhình thöùc cuûa coâng thöùc tính.
-Khaùc:
+Veàyùnghóa ki nh teá: chæsoábình quaân phaûn aùnh söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng
qua thôøi gi an, coøn bình quaân phaûn aùnh möùc ñoäphoåbi eá n, ñi eån hình cuûa hi eän töôïng
nghi eân cöùu.
+Ñôn vòtính: chæsoá(l aàn, %) vaøtrong ñoäl eäch tuyeät ñoái thì ñôn vòtính truøng
vôùi ñôn vòtính cuûa chæti eâu nghi eân cöùu. Ñôn vòtính cuûa chæti eâu bình quaân ñöôïc xaùc
ñònh bôûi töûvaømaãu trong coâng thöùc taïo thaønh.
+Thôøi kyønghi eân cöùu:
.Chæsoá: hai thôøi gi an khaùc nhau.
.Soábình quaân: tính cho töø ng thôøi kyønhaát ñònh.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 125
7.2.3. Heäthoáng chæsoá:
7.2.3.1 Khaùi ni eäm: Heäthoáng chæsoálaøphöông trình ki nh teáphaûn aùnh moái quan heä
ki nh teági öõa caùc nhaân toácaáu thaønh neân toå ng theåphöùc taïp qua thôøi gi an hoaëc khoâng
gi an.
Cô sôûñeåxaùc ñònh heäthoáng chæsoábao goàm:
-Muïc ñích yeâu caàu phaân tích.
-Tính chaát cuûa caùc moái quan heägi öõ a caùc chæti eâu thoáng keâ, gi öõ a caùc hi eä n
töôïng caáu thaønh neân toå ng theåphöùc taïp.
-Tính chaát cuûa chæti eâu nghi eâ n cöùu vaøtính chaát cuûa toång theåphöùc taïp.
-Tính chaát l òch söûcuûa ñoái töôïng quaûn l yù.
Ñeåphaân tích ñaùnh giaùtình hình bi eán ñoäng cuûa toång theåphöùc taï p vaøtìm caùc
nguyeân nhaân aûnh höôûng ñeán noùthì phaûi phaân bi eät caùc l oaïi heäthoáng chæsoásau ñaây:
a. Heäthoáng chæsoáphaùt tri eån:
Treân cô sôûcuûa phöông trình ki nh teáphaûn aùnh moái quan heätích soácuûa caùc toác
ñoäphaùt tri eån l i eân hoaøn baèng toác ñoäphaùt tri eån ñònh goác cuoái cuøng thì seõxaây döïng
ñöôïc moät heäthoáng chæsoáphaùt tri eån nhö sau:
∏t
i
= T
n
t
i
– chæsoáphaùt tri eån l i eân hoaøn.
T
n
– chæsoáphaùt tri eån ñònh goác cuoái kyø.
Ví duï: Ta coùmoät daõy möùc ñoätuyeät ñoái y
i
(i = 1,n ), vaøtích T
n
:
T
n
= (y
2
/y
1
) . (y
3
/y
2
) . . . . . (y
n
/y
n-1
) = y
n
/y
1
(ÑVT: l aàn, %)

(y
2
/y
1
) , (y
3
/y
2
) ,. . . . ., (y
n
/y
n-1
) : Caùc chæsoáphaûn aùnh söï bi eán ñoäng cuûa hi eä n
töôïng qua töø ng khoaûng caùch thôøi gi an cuûa kyønghi eân cöùu.
y
n
/y
1
: Chæsoáphaûn aùnh söïbi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng qua khoaûng caùch thôøi
gi an daøi cuûa kyønghi eân cöùu.
Söïbieán ñoäng tuyeät ñoái cuûa heäthoáng chæsoáñöôïc xaùc ñònh baèng phöông trình
ki nh teánhö sau: Toång cuûa caùc cheânh l eäch tuyeät ñoái baèng cheânh l eäch tuyeät ñoái ñònh
goác cuoái cuøng.
(y
2
– y
1
) + (y
3
– y
2
) + . . . . + (y
n
– y
n-1
) = y
n
– y
1
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 126
hay ∑δ
i
= ∆
n

δ
i
: Möùc ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa hi eän töôïng nghi eâ n cöùu qua töøng khoaûng caùch
thôøi gi an nhaát ñònh.

n
: Möùc ñoächeânh l eäch tuyeät ñoái (+ ; - ) cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu qua
khoaûng caùch thôøi gi an daøi .
* Chuùyù: Heäthoá ng chæsoánaøy phaûn aùnh tình hình bi eán ñoäng cuûa daõy soáthôøi
gi an.
Ví duï: phaân tích tình hình bi eán ñoäng gi aùbaùn cuûa cöûa haøng trong 5 naêm baèng heä
thoáng chæsoáphaùt tri eån gi aùvôùi gi aûthi eát nhö sau: Ñôn gi aùbaùn töøng loaïi haøng hoùa
trong töøng naêm moät: P
1
, P
2
, P
3
, P
4
, P
5
, soál öôïng baùn naêm thöùnaêm l aøq
5
.

∑p
2
q
5
∑p
3
q
5
∑p
4
q
5
∑p
5
q
5
∑p
5
q
5
x x x
=
∑p
1
q
5
∑p
2
q
5
∑p
3
q
5
∑p
4
q
5
∑p
1
q
5

Caùc chæsoáôûveátraùi phaûn aùnh tình hình gi aùbaùn bi eán ñoäng qua töøng naêm.
Chæsoábeân veáphaûi phaûn aùnh tình hình gi aùbaùn bi eán ñoäng qua 5 naêm.
Cheânh l eäch tuyeät ñoái :
(∑p
2
q
5 -
∑p
1
q
5
)+(∑p
3
q
5 -
∑p
2
q
5
)+(∑p
4
q
5 -
∑p
3
q
5
)+(∑p
5
q
5 -
∑p
4
q
5
) =(∑p
5
q
5 -
∑p
1
q
5
)
Caùc ñoäl eäch trong töøng daáu ngoaëc beân veátraùi phaûn aùnh möùc ñoätaêng hoaëc gi aûm
doanh soábaùn qua töø ng naêm do söïbi eá n ñoäng cuûa gi aùbaùn.
Veáphaûi phaûn aùnh möùc ñoätaêng hoaëc gi aûm doanh soábaùn qua 5 naêm do söïbi eán ñoäng
cuûa gi aùbaùn.
b. Heäthoá ng chæsoáphaùt tri eån vaøchæsoákeáhoaïch:
Cô sôûñeåxaùc ñònh heäthoáng chæsoánaøy l aøphöông trình ki nh teáphaûn aùnh toác
ñoäphaùt tri eån baèng tích cuûa toác ñoäphaùt tri eån nhi eäm vuï keáhoaïch vôùi trình ñoäthöïc
hi eän keáhoaïch cuûa chæti eâu nghieân cöùu.
t = t
nhi eän vuï
x t
kh
y
1
y
k
y
1
hay = x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 127
y
0
y
0
y
k

(Chæsoáphaùt tri eån = chæsoánhi eäm vuïkeáhoaïch x chæsoáthöïc hi eän keáhoaïch)
Cheânh l eäch tuyeät ñoái :
y
1
– y
0
= (y
k
– y
0
) + (y
1
– y
k
)
* Chuùyù: Khi nghieân cöùu moái quan heänaøy ñoái vôùi moät toång theåphöùc taïp thì
phaûi chuùyùñeán quyeàn soácuûa chæsoánhi eäm vuïkeáhoaïch vaøchæsoáthöïc hi eän keáhoaïch.
Cô sôûñeåxaùc ñònh chæsoáchung cuûa nhi eäm vuïkeáhoaïch vaøthöïc hi eä n keáhoaïch
bao goàm:
- Phöông phaùp xaùc ñònh soátöông ñoái keáhoaïch vaøthöïc hi eä n keáhoaïch.
- Tính chaát cuûa chæti eâu nghi eân cöùu.
- Phöông phaùp xaùc ñònh quyeàn soácuûa chæsoáphaùt tri eån chung
* Khi phaân tích söï bi eán ñoäng nhi eäm vuï keáhoaïch cuûa chæti eâu chaát l öôï ng caáu
thaønh neân toång theåphöùc taïp thì quyeàn soál aøchæti eâu soál öôï ng coùl i eân quan ñöôïc coá
ñònh ôûkyøbaùo caùo.
∑y
k
n
1
I
ynv
=

∑y
0
n
1
I
ynv
: Chæsoánhi eäm vuïkeáhoaïch cuûa chæti eâu chaát l öôïng.
n
1
: chæti eâu soál öôïng coùl i eâ n quan.
Cheânh l eäch tuyeät ñoái :

ynv
= ∑y
k
n
1
-

∑y
0
n
1.
Ví duï: Xaùc ñònh nhi eäm vuïkeáhoaïch veàgi aùthaønh cuûa nhaømaùyôûkyøkeáhoaïch
so vôùi kyøgoác baèng chæsoánhi eä m vuïkeáhoaïch gi aùthaønh nhö sau:
∑z
k
q
1
I
znv
=

∑z
0
q
1

znv
= ∑z
k
q
1
-

∑z
0
q
1.

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 128
* Khi nghieân cöùu trình ñoäthöïc hi eä n keáhoaïch cuûa chæti eâu chaát l öôï ng caáu
thaønh neân toång theåphöùc taïp thì quyeàn soál aøchæti eâu soál öôï ng coùl i eân quan ñöôïc coá
ñònh ôûkyøbaùo caùo:
∑y
1
n
1
I
yk
=

∑y
k
n
1
Cheânh l eäch tuyeät ñoái :

yk
= ∑y
1
n
1
-

∑y
k
n
1.
I
yk
: Chæsoáthöïc hi eän keáhoaïch cuûa chæti eâu chaát l öôïng.
Ví duï: Ñaùnh gi aùtrình ñoäthöïc hi eän keáhoaïch veàgiaùthaønh cuûa doanh nghieäp
baèng chæsoáchung nhö sau:
∑z
1
q
1
I
zk
=
∑z
k
q
1

zk
= ∑z
1
q
1
- ∑z
k
q
1
Ví duï: Phaân tích tình hình bi eá n ñoäng gi aùthaønh cuûa doanh nghi eäp ôûkyøbaùo
caùo so vôùi kyøgoác vaøtìm möùc ñoäaûnh höôûng cuûa nhi eäm vuïkeáhoaïch vaøtrình ñoäthöïc
hi eän keáhoaïch gi aùthaønh baèng heäthoá ng chæsoánhö sau:
∑z
1
q
1
∑z
k
q
1
∑z
1
q
1

= x
∑z
0
q
1
∑z
0
q
1
∑z
k
q
1


z
= ∆
znv
+ ∆
zk

* Ñoái vôùi chæti eâu soál öôïng: Khi nghi eân cöùu nhi eäm vuïkeáhoaïch cuûa chæti eâu soá
l öôïng caáu thaønh neân toång theåphöùc taïp thì quyeàn soál aøchæti eâu chaát l öôïng coùl i eân
quan coáñònh ôûkyøkeáhoaïch.
Chæsoánhi eäm vuïkeáhoaïch cuûa chæti eâu soál öôïng:
∑n
k
y
k

I n
nv
=
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 129
∑n
0
y
k


∆n
nv
= ∑n
k
y
k
- ∑n
0
y
k

Ví duï: Xaùc ñònh nhi eäm vuï keáhoaïch l öôïng baùn cuûa cöûa haøng baèng chæsoá
nhi eäm vuïkeáhoaïch nhö sau:
∑q
k
p
k

I q
nv
=
∑q
0
p
k


∆q
nv
= ∑q
k
p
k
- ∑q
0
p
k

* Khi ñaùnh gi aùtrình ñoäthöïc hi eä n keáhoaïch cuûa chæti eâu soál öôïng caáu thaønh
neân toå ng theåphöùc taïp thì quyeàn soál aøchæti eâu chaát l öôïng coùl i eân quan coáñònh ôûkyø
keáhoaïch.
Chæsoáthöïc hi eän keáhoaïch cuûa chæti eâu soál öôïng:
∑n
1
y
k

I n
k
=
∑n
k
y
k


∆n
k
= ∑n
1
y
k
- ∑n
k
y
k

Ví duï: Xaùc ñònh trình ñoäthöïc hi eän keáhoaïch baùn haøng cuûa moät coâng ty thöông
maïi baèng chæsoánhö sau::
∑q
1
p
k

I q
k
=
∑q
k
p
k


∆q
k
= ∑q
1
p
k
- ∑q
k
p
k.

Heäthoáng chæsoáphaùt tri eån vaøchæsoákeáhoaïch cuûa chæti eâu soál öôï ng ñöôïc theå
hi eän nhö sau:
∑n
1
y
k
∑n
k
y
k
∑n
1
y
k

= x
∑n
0
y
k
∑n
0
y
k
∑n
k
y
k
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 130


n
= ∆
nnv
+ ∆
nk


c. Heäthoá ng chæsoánhaân toá:
Khi phaân tích söï bi eán ñoäng toång theåphöùc taïp qua thôøi gi an phaûi tìm caùc
nguyeân nhaân aûnh höôûng ñeán chuùng.
Cô sôûñeåxaùc ñònh noùl aøphöông trình ki nh teá phaûn aùnh moái quan heätích soá
cuûa caùc nhaân toácaáu thaønh neân toång theåphöùc taïp. Ví duï:

∑yn = ∑ (yxn)
I
yn
= I
y
x I
n
(Heäthoáng chæsoánhaân toá)
∑y
1
n
1
∑y
1
n
1
∑y
0
n
1

= x
∑y
0
n
0
∑y
0
n
1
∑y
0
n
0


yn
= ∆
y
+ ∆
n

∑y
1
n
1 -
∑y
0
n
0
= (∑y
1
n
1
- ∑y
0
n
1
) + (∑y
0
n
1
- ∑y
0
n
0
)

Veátraùi cuûa caùc phöông trình phaûn aùnh söï bi eán ñoåi cuûa toå ng theåphöùc taïp do
söïaûnh höôûng bi eán ñoåi ñoàng thôøi cuûa taát caûcaùc nhaân toá.
Veáphaûi cuûa caùc phöông trình phaûn aùnh söï bi eán ñoäng cuûa töøng nhaân toáaûnh
höôûng ñeán söïbi eán ñoäng cuûa toång theåphöùc taïp.
Ví duï: phaân tích söïbi eán ñoåi doanh soábaùn cuûa cöûa haøng ôûkyøbaùo caùo so vôùi
kyøgoác vaøtìm caùc nguyeân nhaân aûnh höôûng ñeán noùbaèng heäthoáng chæsoá: (Vôùi gi aû
thi eát cho trong baûng soá7.1 trang ….)
∑pq = ∑ (pxq)
I
pq
= I
p
xI
q
∑p
1
q
1
∑p
1
q
1
∑p
0
q
1

= x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 131
∑p
0
q
0
∑p
0
q
1
∑p
0
q
0


71 100 71 100 71 400
= x
54 000 71 400 54 000
1,316 = 0,995 x 1,322


pq
= ∆
p
+ ∆
q

17 100 = -300 +17 400 (ngaøn ñoàng)
Keát l uaän: Doanh soábaùn ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác taêng 31,6% (hay taêng
17.100 ngaøn ñoàng), trong ñoù:
- Do gi aùbaùn cuûa cöûa haøng gi aûm 0,5% l aøm cho doanh soábaùn gi aûm 300 ngaøn
ñoàng.
- Vaødo l öôïng baùn cuûa cöûa haøng taê ng 32,20% l aøm cho doanh soábaùn taêng
17.400 ngaøn ñoàng.
Vaäy tình hình ki nh doanh cuûa cöûa haøng l aøtoát vì taêng doanh soábaùn chuûyeáu
l aødo taêng l öôïng baùn.
d. Phöông phaùp xaùc ñònh chæsoákhoâng gi an:
d.1. Chæsoákhoâng gi an caùtheå: phöông phaùp tính gi oáng nhö phöông phaùp xaùc
ñònh soátöông ñoái khoâng gi an l aøchæsoá.
Ví duï: phaân tích söïbi eá n ñoäng saûn l öôïng saûn phaåm A cuûa xí nghi eäp X so vôùi
xí nghi eäp Y trong kyønghi eân cöùu baèng chæsoákhoâng gi an saûn phaåm caùtheånhö sau:
q
X
i
q(X/Y)
= (l aàn, %)
q
Y

Cheânh l eäch tuyeät ñoái : Chæsoácaùtheå
δ
q(X/Y)
= q
X
- q
Y


Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 132
d.2. Chæsoákhoâng gi an chung: Cô sôûxaùc ñònh chæsoákhoâng gian chung bao
goàm:
- Muïc ñích yeâu caàu phaân tích tình hình bi eán ñoäng cuûa hi eän töôïng phöùc taïp
qua hai khoâng gi an khaùc nhau.
- Phöông phaùp xaùc ñònh soátöông ñoái khoâng gi an l aøchæsoá.
- Phöông phaùp xaùc ñònh chæsoáphaùt tri eån chung.
- Tính l òch söûcuûa hi eän töôïng vaøphaïm vi nghieân cöùu cuûa ñoái töôïng quaûn l yù.
Treân caùc cô sôûñoù, ngöôøi ta ruùt ra ñöôïc caùc nguyeân taéc xaùc ñònh quyeàn soácuûa
chæsoákhoâng gi an chung nhö sau:
* Khi nghi eâ n cöùu söï bi eán ñoäng cuûa chæti eâu soál öôïng caáu thaønh neân toång theå
phöùc taïp qua hai khoâng gi an khaùc nhau thì quyeàn soál aøchæti eâu chaát l öôïng bình quaân
coùl i eân quan gi öõ a hai khoâng gi an.
∑ n
A
y
I
n(A/B)
= (l aàn, %)
∑n
B
y

n(A/B)
= ∑n
A
y – ∑n
B
y
(Ñôn vòtính cuûa ∆
n
truøng vôùi ñôn vòtính cuûa toång theåphöùc taïp)
n
A
, n
B
: Daõy soál öôïng bi eán cuûa chæti eâu soál öôïng trong töøng khoâng gi an A vaø
B.
y: chæti eâu chaát l öôïng bình quaân gi öõa hai khoâng gi an:
n
A
y
A
+ n
B
y
B
y =
n
A
+ n
B

y
A
, y
B
: Daõy soál öôïng bi eán cuûa chæti eâu chaát l öôïng trong töø ng khoâng gian A
vaøB
Ví duï: phaân tích soál öôï ng baùn haøng cuûa cöûa haøng A so vôùi cöûa haøng B baèng
chæsoál öôïng baùn chung gi öõa hai khoâng gi an nhö sau:
∑q
A
.p
I
q(A/B)
=
(l aàn, %)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 133
∑q
B
.p


q(A/B)
= ∑q
A
.p - ∑q
B
.p


-Trong thöïc teáñeåñôn gi aû n caùch tính giaùbình quaânp, ngöôøi ta coùtheålaáy gi aù
coáñònh ñeål aøm quyeàn soáhoaëc gi aùqui ñònh trong töøng thôøi kyønghi eân cöùu.
Ví duï: So saùnh saûn l öôïng saûn phaåm gi öõa hai doanh nghi eä p X vaøY baèng chæsoá
saûn l öôïng khoâng gi an nhö sau:

∑q
X
z ∑q
X
I
q(X/Y)
= = (ÑVT: l aàn, %)
∑q
Y
z ∑q
Y


q(X/Y)
= ∑q
X
z – ∑q
Y
z
v Trong thöïc teácoùnhi eàu tröôøng hôïp tính gi aùthaønh bình quaân (z ) coù
nhi eàu khoùkhaên, do ñoùngöôøi ta coùtheåduøng l öôïng l ao ñoäng hao phí bình quaân ñeå
saûn xuaát saûn phaåm ñoùgi öõa hai khoâng gi an ñeåthay theá.
* Khi nghi eân cöùu söï bi eán ñoäng chæti eâu chaát l öôïng caáu thaønh neân toå ng theå
phöùc taïp qua hai khoâng gian khaùc nhau thì quyeàn soál aøchæti eâu soál öôï ng coùl i eân
quan cuûa töøng khoâng gi an hoaëc chung cho caûhai khoâng gi an:
∑y
A
.n
A
I
y(A/B)
= (l aàn, %)
∑y
B
.n
B

q
x
z
x
+ q
y
z
y
q
x
+ q
y
q
x
z
x
+ q
y
z
y
q
x
+ q
y
( )

,
`

.
|
+
+

,
`

.
|
+
+
·
B A
B B A A
B
B A
B B A A
A
B
A
q
q q
p q p q
q
q q
p q p q
q
I
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 134

y(A/B)
= ∑y
B
n
B
– ∑y
A
n
A

Hoaëc:

∑y
A
.N ∑y
A
(n
A
+ n
B
)
I
y(A/B)
= =
∑y
B
.N ∑y
B
(n
A
+n
B
) (¶ )



y(A/B)
= ∑y
A
.N - ∑y
B
.N

Trong thöïc teángöôøi ta thöôøng duøng chæsoá(¶ )

* Chuùyù: Khi phaân tích söïbi eán ñoäng moät toå ng theåphöùc taïp ñoàng chaát gi öõ a hai
khoâng gi an khaùc nhau thì trong chæsoákhoâng gi an chung seõkhoâng coùquyeàn soá:

∑y
A
n
A
I
Yn(A/B)
= (l aàn, %)
∑y
B
n
B



Yn(A/B)
= ∑y
A
n
A
– ∑y
B
n
B

7.3. VAÄN DUÏNG HEÄTHOÁNG CHÆSOÁÑEÅPHAÂN TÍ CH TÌ NH HÌ NH BI EÁN ÑOÄNG
KEÁT QUAÛHOAÏT ÑOÄNG VAØHI EÄU QUAÛHOAÏ T ÑOÄNG CUÛA MOÄT TOÅNG THEÅ
PHÖÙC TAÏP.
7.3.1. Phaân tích söï bi eán ñoäng cuûa chæti eâu chaát l öôïng bình quaân qua hai thôøi gi an
khaùc nhau (phaân tích söïbi eán ñoäng hi eä u quaûhoaït ñoäng):
Hi eäu quaûhoaït ñoäng cuûa ñoái töôïng quaûn l yùñöôïc bi eå u hi eä n baèng chæti eâu chaát
l öôïng bình quaân (chæti eâu naêng suaát l ao ñoäng bình quaân; soávoøng quay voán bình
quaân; doanh l ôïi bình quaân ... ).
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 135
Gi aûsöûcoù: + x
0
vaøx
1
l aøcaùc l öôïng bi eán cuûa chæti eâu chaát l öôïng ôûkyøgoác vaøkyø
baùo caùo treân töøng ñôn vòtoång theåcuûa ñoái töôïng quaûn l yùf
0
, f
1
(soáñôn vòtoång theå
hoaëc soál aàn xuaát hi eän cuûa caùc l öôïng bi eán x
0
, x
1
ôûkyøgoác vaøkyøbaùo caùo)
+ ∑f
0
, ∑f
1
: qui moâcuûa toång theåphöùc taïp ôûkyøgoác vaøkyøbaùo caùo.
thì:


l aøcaùc möùc ñoäcuûa chæti eâu chaát l öôïng bình quaân cuûa toång theåphöùc taïp ôû
kyøgoác vaøbaùo caùo, do ñoù:
* Phaân tích tình hình bi eán ñoäng chæti eâu chaát l öôïng bình quaân ôûkyøbaùo caùo so
vôùi kyøgoác vaøtìm nguyeân nhaân aûnh höôûng ñeán noùbaèng heäthoáng chæsoánhö sau:
∑x
1
f
1
∑x
1
f
1
∑x
0
f
1

x
1
∑f
1
∑f
1
∑f
1

I
x
= = = x
x
0
∑x
0
f
0
∑x
0
f
1
∑x
0
f
0

∑f
0
∑f
1
∑f
0

Veàñoäl eäch tuyeät ñoái :

(x
1
- x
0
)∑f
1
= (x
1
- x
01
) ∑f
1
+ (x
01
- x
0
) ∑f
1


Hay ta vi eát goïn l aïi :
x
1
x
1
x
01
I
x
= = x
x
0
x
01
x
0



X
= ∆
Xc
+ ∆
Xa
(ÑVT: truøng vôùi ñôn vòtính cuûa x tính cho moät ñôn vò
toång theå)
I
x
: phaûn aùnh toác ñoätaêng hoaëc gi aû m chæti eâu chaát l öôïng bình quaân ôûkyøbaùo
caùo so vôùi kyøgoác. (x
1
/x
0
)


·


·
− −
1
1 1
1
0
0 0
0
f
f x
x ;
f
f x
x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 136
(x
1
/x
01
): phaûn aùnh toác ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa baûn thaân chæti eâu chaát l öôïng,
l oaïi tröøsöïaûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa keát caáu ñôn vòtoå ng theå, töùc l aønoùphaûn aùnh möùc
ñoätaê ng gi aûm hi eäu quaûhoaït ñoäng qua thôøi gi an (phaûn aùnh söïñaàu tö chi eàu saâu).
(x
01
/x
0
): phaûn aùnh toác ñoätaêng hoaëc gi aûm cuûa chæti eâu bình quaân do söïaûnh
höôûng bi eán ñoäng cuûa keát caáu ñôn vòtoång theå.

I
X
= I
Xc
x I
Xa
(ÑVT: l aàn, %)

Chæsoá Chæsoá Chæsoáaûnh höôûng
caáu thaønh coáñònh keát caáu keát caáu ñôn vò
khaûbi eán ñôn vòtoång theå toå ng theå


X
: Phaûn aùnh möùc ñoätaêng (giaûm) tuyeät ñoái cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát
ôû kyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác do söï aûnh höôûng bi eán ñoäng ñoàng thôøi cuûa taát caûcaùc
nhaân toá.

Xc
: Phaûn aùnh möùc ñoächeânh l eäch tuyeät ñoái cuûa toå ng theåphöùc taï p ñoàng chaát
ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác do söï aûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa baûn thaân chæti eâu chaát
l öôïng (Do söïaûnh höôûng cuûa hi eäu quaûhoaït ñoäng).

Xa
: Phaûn aùnh möùc ñoätaêng (gi aûm) tuyeät ñoái cuûa toång theåphöùc taï p ñoàng chaát
ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác do söïaûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa keát caáu ñôn vòtoång theå.
7.3.2. Phaân tích söïbi eán ñoäng cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát vaøtìm nguyeân nhaân
aûnh höôûng.

Phaân tích söïbi eá n ñoäng keát quaûhoaït ñoäng vaøñaùnh gi aùmöùc ñoäaûnh höôûng cuûa
hi eäu quaûhoaït ñoäng ñoái vôùi toång theåphöùc taïp ñoàng chaát ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác
baèng heäthoáng chæsoánhö sau:

-Soátöông ñoái :
X = ∑X
i
f
i
/∑f
I

-Soátuyeät ñoái :


xf = ∆
x
+ ∆
∑f

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 137

Töøheäthoáng treân => ∑X
I
f
I
= X
i
∑f
I
= ∑X
i
f
i


Toång theåphöùc taïp ñchaát Chæti eâu Qui moâcuûa hieän töôïng,
(Keát quaûhoaït ñoäng cuûa chaát l öôïng qui moâcuûa toång theå
töøng kyønghi eân cöùu) bình quaân nghi eân cöùu töøng kyø

I
∑xf
= I
x
x I
∑f

∑X
1
f
1
∑X
1
f
1
∑f
1 x
∑f
1

∑X
0
f
0
∑X
0
f
0
∑f
0

∑f
0
X
1
∑f
1
X
1
X
01
∑f
1
X
0
∑f
0
X
01
X
0
∑f
0

I
∑xf
= I
x
x I
∑f
= I
xc
x I
xa
x I
∑f


I
∑xf
: Phaûn aûnh toác ñoätaêng (gi aûm) cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát hoaëc cuûa keát quaû
hoaït ñoäng ôûkyøbaùo caùo so vôùi kyøgoác do söï aûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa taát caûcaùc
nhaân toá. (3 nhaân toá).
I
∑f
: Phaûn aùnh toác ñoätaêng (gi aû m) qui moâhoaït ñoäng cuûa ñoái töôïng quaûn l yù.
Vaøsoátuyeät ñoái :

∑xf
= ∆
x
+ ∆
∑f
= ∆xc + ∆
xa
+ ∆
∑f


∑xf
= ∑X
1
f
1
- ∑X
0
f
0
= (X
1
– X
0
)∑f
1
+ (∑f
1
– ∑f
0
) X
0

=
x
=
x x
= x
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 138
= (X
1
- X
01
)∑f
1
+ (X
01
– X
0
)∑f
1
+ (∑f
1
– ∑f
0
)X
0

Trong ñoù:

∑xf
– phaûn aùnh möùc ñoätaêng (gi aûm) tuyeät ñoái cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát ôûkyø
baùo caùo so vôùi kyøgoác do söïaûnh höôûng bieán ñoäng cuûa taát caûcaùc nhaân toá. Trong ñoù:

xc
: phaûn aùnh möùc ñoätaê ng (giaûm) tuyeät ñoái cuûa toång theåphöùc taïp ñoàng chaát ôûkyø
baùo caùo so vôùi kyøgoác do söï aûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa baûn thaân chæti eâu chaát l öôïng
(cuûa hi eäu quaûki nh teá).

xa
: phaûn aùnh möùc ñoätaêng gi aûm tuyeät ñoái cuûa toå ng theåphöùc taïp ñoàng chaát do söï
aûnh höôûng bi eán ñoäng cuûa keát caáu ñôn vòtoång theå.

∑f
– phaûn aùnh cheânh l eäch tuyeät ñoái taê ng hoaëc gi aûm toång theåphöùc taïp ñoàng chaát do
söï aûnh höôûng bi eá n ñoäng cuûa qui moâhoaït ñoäng, (do söïaûnh höôûng cuûa ñaàu tö chi eàu
roäng).
* Ñeåñaùnh gi aùbaûn chaát cuûa tình hình bi eán ñoäng toång theåphöùc taïp ñoàng chaát thì phaûi
chuùyùvaøo I
xc
vaø∆
xc
vì noùphaûn aûnh hi eäu quaûhoaït ñoäng vaøthöïc l öïc cuûa ñoái töôïng
quaûn l yù.
Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 7
1. Chæsoátrong phaân tích thoáng keâl aøgì? Phaân l oaïi chæsoá?
2. Taïi sao phaûi nghi eân cöùu chæsoábình quaân?
Baøi taäp:
3. a. Vôùi cuøng moät soáti eàn mua haøng vôùi naêm 2002, naêm 2003 ngöôøi daân thaønh
phoáX mua theâm ñöôïc 20% l öôïng haøng hoùa so vôùi naêm 2002. Hoûi gi aùcaûtaïi thaønh
phoánaøy ñaõtaêng hay gi aûm bao nhi eâu % qua hai naêm?
b. Gi aùcaûcaùc maët haøng taïi thaønh phoáX trong naêm 2003 so vôùi naêm 2002
taêng 5%, coøn l öôïng haøng hoùa baùn ra taêng 8%. Vaäy toång l öôïng haøng hoùa
ti eâu thuïtaïi thaønh phoánaøy taêng bao nhi eâu %?
c. Gi aùcaûcaùc maët haøng taïi thaønh phoáX trong naêm 2003 so vôùi naêm 2002
gi aûm 4%, coøn l öôïng haøng hoùa baùn ra taêng 10%. Vaäy toång l öôïng haøng hoùa ti eâu
thuïtaïi thaønh phoánaøy taêng hay gi aûm bao nhi eâu %?
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 139
4. Coùsoál i eäu veàgi aùcöôùc bình quaân vaøsaûn l öôïng böu phaåm taïi moät ñôn vòböu
ñi eän trong kyøgoác vaøkyøbaùo caùo nhö sau:
Gi aùcöôùc bình quaân
(1000 ñoàng)
Saûn l öôïng
(caùi )

Teân saû n phaåm
Kyøgoác Kyøbaùo caùo Kyøgoác Kyøbaùo caùo
Böu ki eä n trong nöôùc
Böu ki eä n ngoaøi nöôùc
Böu phaåm CPN trong nöôùc
Böu phaåm CPN ngoaøi nöôùc
64
920
20
220
66
900
25
225
2.250
500
60.300
2.500
2.500
600
60.500
3.000
Haõy tính:
a. Chæsoácaùtheåveàgi aùcöôùc vaøl öôïng böu phaåm ñaõgöûi
b. Chæsoáchung vaøgi aùcöôùc vaølöôïng böu phaåm ti eâu duøng
c. Phaân tích söïthay ñoåi veàdoanh thu qua hai kyødo aûnh höôûng cuûa hai
nhaân toá: gi aùcöôùc vaøsaûn l öôïng ti eâu duøng.

5. Taïi moät thòtröôøng, coùtình hình baùn l eûcuûa moät soámaët haøng qua hai kyønhö
sau: Maëït haøng A taêng 3%, maët haøng B gi aû m 4%, maët haøng C gi aùkhoâng ñoåi , maët
haøng D taêng 5%. Haõy xaùc ñònh chæsoáchung veàgi aùcaû, bi eát raèng tyûtroïng ti eâu thuï
haøng hoaùkyøbaùo caùo cuûa 4 maët haøng treân ñöôïc cho trong baûng sau:
Maët haøng A B C D
Tyûtroïng, % 30 20 25 25

6. Coùsoál i eäu veàgi aùcöôùc thoâng ti n ñi eän thoaïi di ñoäng vaøsaûn l öôïng ñi eän thoaïi
goïi ñi töøcaùc maùy di ñoäng thuoäc 2 coâng ty ñi eän thoaïi di ñoäng X vaøY trong thaùng
1/2004 nhö sau:
Coâng ty X Coâng ty Y Teân dòch vuï
Ñôn gi aù
1 phuùt (ñoàng)
Soáphuùt goïi
Trong thaùng
(1000 phuùt)
Ñôn gi aù
1 phuùt
(ñoàng)
Soáphuùt goïi
Trong thaùng
(1000 phuùt)
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 7. Phöông phaùp chæsoá




Trang 140
-Thueâbao traûsau
-Thueâbao traûtröôùc
1.400
1.800
2.000
2.500
1.600
1.850
1.500
2.100
Haõy:
a. So saùnh gi aùchung cho hai l oaïi dòch vuïcuûa hai Coâng ty X so vôùi Coâng
ty Y vaøngöôïc laïi .
b. So saùnh saûn l öôïng chung cho hai l oaïi dòch vuïcuûa hai Coâng ty treân.
7. Coùsoál i eäu veànaêng suaát l uùa vaødi eän tích gi eo troàng cuûa ba ñòa phöông trong
hai naêm 2002 vaø2003 nhö sau:
Naêm 2002 Naêm 2003 Khu vöïc
Naêng suaát
(taï/ha)
Di eän tích (ha) Naêng suaát
(taï/ha)
Di eän tích (ha)
I
I I
I I I
42
45
38
10.000
6.000
8.000
45
44
40
10.000
8.000
9.000
Haõy tính:
a. Chæsoácaùtheåveànaêng suaát l uùa vaødi eä n tích gi eo troàng?
b. Tính chæsoáchung veànaêng suaát thu hoaïch vaødi eän tích gi eo troàng?
c. Phaân tích saûn l öôïng l uùa thu hoaïch chung cho ba ñòa phöông treân do aûnh
höôûng cuûa hai nhaân toá: naêng suaát vaødi eän tích gi eo troàng?



Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 141
Chöông 8 ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU

8.1. KHAÙI NI EÄM, ÖU NHÖÔÏ C ÑI EÅM VAØPHAÏM VI SÖÛDUÏNG ÑI EÀU TRA CHOÏN
MAÃU.
8.1.1. Khaùi ni eäm:
Ñi eàu tra choïn maãu l aøl oaïi ñi eàu tra khoâng toaøn boä, trong ñoùngöôøi ta chæchoïn
ra moät soáñôn vòcuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu ñeåñi eàu tra thöïc teá. Caùc ñôn vònaøy
ñöôïc choïn theo nhöõng qui taéc nhaát ñònh ñeåñaûm baûo tính ñaïi di eän, sau ñoùduøng
keát quaûxaùc ñònh ñöôïc ñeånhaän thöùc vaøñaùnh gi aùveàtoaøn boähi eän töôïng nghi eân
cöùu.
Ví duï: Ñeåñaùnh gi aùchaát l öôïng (theo nhöõng ti eâu chuaån cuï theå) cuûa caùc l oaïi
daây caùp ñöôïc saûn xuaát ra trong nhaømaùy thi eát bòBöu ñi eän, ta l aáy ra moät soásaûn
phaåm ñeåxaùc ñònh cuïtheåveàchaát l öôïng cuûa chuùng theo nhöõng ti eâu chuaån ñaõñaët
ra. Treân cô sôûkeát quaûxaùc ñònh ñöôïc ta keát l uaän veàchaát l öôïng toaøn boäcaùc l oaïi
daây caùp naøy ñaõsaûn xuaát ra trong kyø.
Vì sao chæcaàn ñi eàu tra moät soáñôn vòmaøkeát quaûl aïi coùtheåsuy ra cho toaøn
boätoång theå? Veàñi eà u naøy quy l uaät soál ôùn ñaõchæra raèng: Neáu nghi eân cöùu moät soá
töông ñoái l ôùn hi eän töôïng thì nhöõng bi eåu hi eän ngaãu nhi eâ n, nhöõng ñaëc thuøcuûa hi eä n
töôïng ñôn nhaát seõbuøtröøvaøtri eät ti eâu cho nhau, tính qui l uaät seõñöôïc bi eåu hi eän roõ.
Lyùthuyeát xaùc suaát cuõng chöùng mi nh raè ng: Söï sai khaùc gi öõa soátrung bình cuûa
moät soál ôùn caùc ñaïi l öôï ng ngaãu nhi eân vôùi kyøvoïng toaùn cuûa noùl aømoät ñaïi l öôïng
nhoûtuøy yù.
8.1.2. Öu ñi eåm cuûa ñi eàu tra choïn maãu:
Ñeåthu thaäp taøi l i eäu phuïc vuïcho nghi eân cöùu toaøn boähi eä n töôïng, chuùng ta coùtheå
söûduïng ñi eàu tra toaøn boähoaëc söûduïng ñi eàu tra choïn maãu. Cho neân xeùt öu ñi eåm
cuûa ñi eà u tra choïn maãu töùc l aøso saùnh noùvôùi ñi eàu tra toaøn boä. Ñi eàu tra choïn maãu
coùnhöõng öu ñi eåm sau:
- Ñi eàu tra choïn maãu thöôøng nhanh hôn raát nhi eàu so vôùi ñi eàu tra toaøn boä. Vì
ñi eàu tra ít ñôn vò neân coâng vieäc chuaån bòseõgoïn, soál öôï ng taøi l i eäu ghi
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 142
cheùp gi aûm ñi , thôøi gi an ñi eàu tra, thôøi gian toå ng hôïp, phaân tích seõñöôïc ruùt
ngaén. Ñi eà u naøy l aøm cho ñi eàu tra choïn maãu coùtính kòp thôøi cao.
- Do soáñôn vòñi eàu tra ít, soánhaân vi eân ñi eà u tra vaømoïi chi phí seõgiaûm. Vì
vaäy, ñi eàu tra choïn maãu ti eát ki eäm ñöôïc khaùnhi eàu söùc ngöôøi , vaät tö vaøti eàn
cuûa.
- Cuõng do soáñôn vòñi eàu tra ít, coùtheåmôûroä ng noäi dung ñi eàu tra, ñi saâu
nghi eân cöùu nhi eàu maët cuûa hi eän töôïng.
- Taøi l i eäu thu ñöôïc trong ñi eàu tra choïn maãu seõcoùñoächính xaùc cao, bôûi vì
soánhaân vi eâ n ñi eàu tra caàn ít neân coùtheåchoïn ñöôïc nhöõng ngöôøi coùkinh
nghi eäm, coùtrình ñoänghi eäp vuïcao, ñoàng thôøi vi eäc ki eåm tra soál i eäu coùtheå
ti eán haønh tæmævaøtaäp trung, gi aûm ñöôïc caùc sai soádo ghi cheùp.
- Ñi eàu tra choïn maãu khoâng ñoøi hoûi moät toåchöùc l ôù n nhö ñi eàu tra toaøn boä.
Moät cô quan nhoûcuõng coùtheå ti eán haønh ñi eà u tra choïn maãu.
8.1.3. Phaïm vi söûduïng ñi eàu tra choïn maãu:
Do coùnhöõng öu ñi eå m ñaõkeåtreân maøtrong thöïc teáñi eàu tra choïn maãu ñöôïc söû
duïng raát nhi eàu vôùi nhi eàu muïc ñích khaùc nhau:
- Khi ñoái töôïng nghi eân cöùu cho pheùp coùtheåñi eàu tra toaøn boähoaëc coùtheå
ñi eàu tra choïn maãu thì ngöôøi ta thöôøng aùp duïng ñi eàu tra choïn maãu ñeåcoù
thoâng ti n nhanh hôn vaøti eát ki eä m hôn.
- Tröôøng hôïp khi ti eán haønh ñi eà u tra l aøm bi eán daïng hoaëc phaùhuûy ñôn vòthì
phaûi aùp duïng ñi eàu tra choïn maãu.
- Tröôøng hôïp soáñôn vòcuûa hi eän töôïng voâhaïn hoaëc khoâng xaùc ñònh thì phaûi
aùp duïng ñi eàu tra choïn maãu.
- Khi muoán so saùnh caùc hi eä n töôïng vôùi nhau maøchöa coùthoâng ti n cuï theå
hoaëc khi muoán ki eåm ñònh moät gi aûthuyeát ñaët ra ngöôøi ta thöôøng duøng ñi eà u
tra choïn maãu ñeåthu thaäp taøi l i eäu.
- Trong moät soácuoäc ñi eàu tra toaøn boä, ñeåmôûroä ng noäi dung ñi eà u tra vaøñaùnh
gi aùkeát quaûcuûa ñi eà u tra toaøn boängöôøi ta ti eán haønh ñoàng thôøi cuoäc ñi eà u tra
choïn maãu.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 143
Ñi eàu tra choïn maãu chæñi eàu tra moät soáñôn vòtrong toaøn boäcaùc ñôn vòthuoäc toång
theånghieân cöùu, cho neân caàn phaân bi eät hai khaùi ni eäm: Toång theåchung vaøtoång maãu.
8.1.4. Toång theåchung vaøtoång theåmaãu:
- Toång theåchung l aøtoång theåbao goàm toaøn boäcaùc ñôn vòthuoäc ñoái töôïng nghi eân
cöùu. Soáñôn vòcuûa toång theåchung thöôøng ñöôïc kyùhi eäu baèng chöõ N.
- Toång theåmaãu laøtoång theåbao goàm moät soáñôn vò nhaát ñònh ñöôïc choïn ra ñeåñi eà u
tra thöïc teá. Soáñôn vòcuûa toång theåmaãu thöôøng ñöôïc kyùhieäu baèng chöõn.
Ví duï: Trong moät ñôït saûn xuaát 10.000 boùng ñeøn ñi eän töûduøng trong toång ñaøi
ngöôøi ta choïn ra 20 boùng ñeåki eåm tra chaát l öôïng saûn phaåm. Nhö vaäy soáñôn vòtoång
theåchung N= 10.000 boùng ñeøn, soáñôn vòtoång theåmaãu n=20 boùng.
Do chæñi eàu tra thöïc teátreân n ñôn vò, nhöng keát quaûñöôïc duøng ñeånhaän thöùc
toaøn boätoång theåN ñôn vò, neân toång theåmaãu phaûi ñaïi di eän ñöôïc cho toång theåchung.
Vi eäc choïn ra n ñôn vòtrong toång soáN ñôn vò coùtheåñöôïc thöïc hi eän baèng moät trong
hai ki eåu sau:
-Choïn ngaãu nhi eân: Nghóa l aøkhi choïn maãu, phaûi baûo ñaûm tính chaát hoaøn toaøn
khaùch quan. Taát caûcaùc ñôn vòtrong toång theåchung ñeàu coùcô hoäi ñöôïc choïn vaøo
maãu nhö nhau, khoâng phuïthuoäc vaøo yùmuoán chuûquan cuû a ngöôøi choïn.
Ñeåñaûm baûo tính ngaãu nhi eân ta coùtheåduøng nhi eà u caùch khaùc nhau: boác thaêm,
duøng baûng soángaãu nhi eân…
-Choïn maãu phi ngaãu nhi eân: Nghóa l aøkhi choïn maãu, ngöôøi ta döïa vaøo nhöõng
thoâng ti n ñaõbi eát veàtoång theåchung vaøsöïhi eåu bi eát cuûa ngöôøi choïn maãu veàtoång theå
chung ñeåchoïn ra nhöõng ñôn vòmaãu, taïo ra toång theåmaãu coùtheåñaïi di eän cho toång
theåchung.
Trong tröôøng hôïp naøy ta coùtheåchoïn nhöõng ñôn vò trung bình hoaëc nhöõng
chuyeân gi a trong töøng l ónh vöïc nghi eâ n cöùu.
Toång theåchung cuõng nhö toång theåmaãu ñeàu coùnhöõng tham soáñaëc tröng nhö:
Soátrung bình, tyûl eä, phöông sai …
Noäi dung cô baûn cuûa phöông phaùp choïn maãu l aødöïa vaøo söïhi eå u bi eát caùc tham
soáθ’ cuûa toå ng theåmaãu ñi eàu tra ñeåsuy l uaän thaønh tham soáθ cuûa toå ng theåchung.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 144
Vi eäc l aøm nhö vaäy goïi l aøöôùc l öôïng. Khi öôùc l öôïng, ñeåñaûm baûo chaát l öôïng cao phaûi
l öïa choïn haøm öôùc löôïng theo caùc ti eâu chuaån:
1. Öôùc l öôïng khoâng cheäch: Tham soácuûa maãu ñöôïc goïi l aøöôùc l öôïng khoâng cheäch
cuûa tham soáθ cuûa toå ng theåchung (ñaïi l öôïng ngaãu nhi eân goác X) neáu M(θ’ ’ ) =
M(θ).
2. Öôùc l öôïng hi eäu quaû: Tham soá θ ’ cuûa maãu ñöôïc goïi l aøöôùc l öôïng hi eäu quaûcuûa
tham soáθ cuûa toång theåchung neáu noùcoùphöông sai nhoûnhaát so vôùi moïi tham soá
khaùc xaây döïng treâ n cuøng maãu ñoù.
3. Öôùc l öôïng vöõng: Tham soáθ ’ cuûa maãu ñöôïc goïi l aøöôùc l öôïng vöõng cuûa tham soáθ
cuûa toå ng theåchung neáu θ ’ hoäi tuïtheo xaùc suaát ñeán θ khi n ti eá n tôùi ∞. Töùc l aøvôùi
moïi ε döông beùtuøy yùta l uoân coù:
l i mP(|θ ’ - θ | < ε) = 1
n -> ∞
Thoáng keâtoaùn ñaõchöùng mi nh vaøruùt ra moät soákeát l uaän sau:
- Vì trung bình maãu l aøöôùc l öôïng khoâng cheäch, hi eäu quaûvaøvöõng cuûa trung
bình toång theåchung, do ñoùneáu chöa bi eá t trung bình toång theåchungcoùtheå
duøng trung bình maãu ñeåöôùc l öôïng.
- Vì taàn suaát maãu f l aøöôùc l öôïng khoâng cheäch, hi eäu quaû, vöõng cuûa taàn suaát
toång theåchung p, do ñoùneáu chöa bi eát p coùtheåduøng f ñeåöôùc l öôïng.
- Vì phöông sai ñi eàu chænh maãu S’
2
l aøöôùc l öôï ng khoâng cheäch, hi eä u quaûvaø
vöõng cuûa phöông sai chung σ
2
, do ñoùneáu chöông bi eát phöông sai σ
2
coù
theåduøng S’
2
ñeåöôùc l öôïng.
Chuùyù raèng, phöông sai maãu S
2
vaøphöông sai hi eäu chænh maãu chækhaùc
nhau chuùt ít bôûi heäsoá n/(n-1), do ñoùkhi n l ôùn thì söï khaùc bi eät naøy l aø
khoâng ñaùng keå. Trong thöïc teáphöông sai hieäu chænh maãu ñöôïc söûduïng
khi n < 30.
8.2. ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU NGAÃU NHI EÂN.
8.2.1. Nhöõng vaán ñeàl yùl uaän.
a. Choïn hoaøn l aïi vaøkhoâng hoaøn l aïi :
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 145
- Choïn hoaøn l aïi : töùc l aøtröôùc khi choïn ñôn vòthöùk vaøo maãu nghi eân cöùu thì
ñaõtraûl aïi toång theåchung ñôn vòthöù(i -1) maøta ñaõnghi eân cöùu xong (i = 2 -
>n). Nhö vaäy, soáñôn vòtrong toå ng theåchung seõkhoâng thay ñoåi trong suoát
quaùtrình l öïa choïn.
Goïi K l aøsoákhaûnaêng thi eát l aäp ñöôïc toång theåmaãu. Soákhaûnaêng naøy trong
choïn hoaøn laïi ñöôïc xaùc ñònh theo coâng thöùc:
K = N
n

- Choïn khoâng hoaøn l aïi : töùc l aøkhi moãi ñôn vòñaõñöôïc choïn ñeånghi eân cöùu seõ
ñöôïc xeáp ri eâng ra, khoâng traûveàtoång theåchung neân khoâng coùkhaûnaêng
ñöôïc choïn l aïi . Soáñôn vòtoång theåchung seõgi aûm daàn trong quaùtrình choïn
töøng ñôn vò. Trong choïn khoâng hoaøn l aïi , soákhaûnaêng thi eát l aäp toång theå
maãu tính baèng coâng thöùc:
K = C
n
N
= N! /[ n! (N-n)! ]
Trong thöïc teáneáu qui moâcuûa toång theåchung khaùl ôùn vaøqui moâcuûa maãu
choïn ra chi eám moät phaàn raát nhoûtrong toång theåchung thì phöông thöùc l aáy
maãu hoaøn l aïi hay khoâng hoaøn laïi cho ta caùc keát quaûsai l eäch khoâng ñaùng keå.
Ñaëc bi eät, khi qui moâcuûa toång theåchung l aøvoâhaïn, coøn qui moâcuûa maãu l aïi
höõu haïn thì haàu nhö khoâng coøn söï khaùc bi eä t gi öõa hai phöông thöùc l aá y maãu
treân nöõa, l uùc ñoùcoùtheåchoïn theo phöông thöùc khoâng hoaøn l aïi maøvaãn coùtheå
gi aûthi eát maãu ñöôïc choïn theo phöông thöùc hoaøn l aïi .
b. Choïn maãu vôùi xaùc suaát ñeàu vaøkhoâng ñeàu:
-Choïn maãu vôùi xaùc suaát ñeàu laøñaûm baûo moãi ñôn vòcuûa hi eän töôï ng nghi eân cöùu
ñeàu coùcô hoäi ñöôïc choïn vaøo maãu nhö nhau. Tính bình ñaúng cuûa caùc ñôn vòcoøn
theåhi eän trong vi eäc öôùc l öôïng keát quaûbôûi vì keát quaûthu ñöôïc treân maãu khoâng
phaân bi eät thuoäc ñôn vònaøo. Phöông phaùp choïn maãu vôùi xaùc suaát ñeàu noùi chung
khoâng l öu yùñeán söïkhaùc bi eät l aãn nhau gi öõ a caùc ñôn vòtoång theå. Noùthöôøng ñöôïc
söûduïng trong caùc tröôøng hôïp:
+Caùc ñôn vòcuûa hi eän töôïng töông ñoái ñoàng ñeàu nhau theo ti eâu thöùc nghi eân cöùu.
+Khoâng bi eát tröôùc ñöôïc söïkhaùc bi eät gi öõa caùc ñôn vò.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 146
-Choïn maãu vôùi xaùc suaát khoâng ñeàu l aøkhoâng caàn ñaûm baûo khaûnaêng ñöôïc choïn
vaøo maãu cuûa caùc ñôn vòphaûi baèng nhau. Caùc ñôn vòcoùtheåñöôïc choïn theo xaùc
suaát tyûl eävôùi vai troøcuûa töøng ñôn vò. Xaùc suaát aán ñònh cho moãi ñôn vòveàkhaû
naêng ñöôïc choïn vaøo maãu goïi l aøxaùc suaát bao haøm. Con soánaøy ñoùng vai troøtroïng
soávaøseõtham gi a vaøo caùc öôùc l öôï ng toái öu. Tröôøng hôïp xaùc suaát bao haøm tyûl eä
vôùi kích thöôùc naøo ñoùcuûa ñôn vòñi eàu tra thì goïi laøchoïn maãu vôùi xaùc suaát tyûl eä
kích thöôùc. Choïn maãu vôùi xaùc suaát khoâng ñeàu seõkhoùkhaên phöùc taï p hôn vì caàn
phaûi coùsoál i eäu ti eân nghi eäm veàqui moâ, kích thöôùc cuûa hi eän töôï ng nghi eân cöùu.
c. Sai soáchoïn maãu:
Sai soáchoïn maãu l aøsöïkhaùc bi eät gi öõ a tròsoátöøñi eà u tra maãu thu thaäp ñöôïc vôùi trò
soáthaät cuûa noùtrong toång theåchung. Ñoächính xaùc vaøñoäti n caäy cuûa soál i eäu maãu
chòu aûnh höôûng cuûa hai l oaïi sai soákhaùc nhau: sai soál aáy maãu vaøsai soákhoâng l aá y
maãu. Coùtheåbi eåu thòbaèng coâng thöùc toång quaùt sau:
θ = θ ’ + ε
M
+ ε
0
Trong ñoù:
θ : Tham soácuûa toång theåchung.
θ ’ : Tham soácuûa toång theåmaãu.
ε
M
: Sai soál aáy maãu.
ε
0
: Sai soákhoâng l aá y maãu.
- Sai soál aáy maãu l aøsai soádo söïl aáy maãu gaây ra. Trong thöïc teákhoâng theåcoù
moät maãu naøo coùtheål aøm ñaïi di eä n chính xaùc cho toång theå, maëc duøngöôøi
nghi eân cöùu coùtheåchoïn raát khoa hoïc vaøcaån thaän.
Sai soál aá y maãu coùtheågi aûm baèng caùch taêng qui moâcuûa maãu, khi qui moâ
cuûa maãu taêng baèng qui moâcuûa toå ng theåchung thì sai soálaáy maãu seõbi eán
maát.
- Sai soákhoâng l aá y maãu: l aøsai soáxaûy ra ngoaøi vi eäc l aáy maãu. Sai soákhoâng
l aáy maãu coùtheåxaâm nhaäp vaøo nhöõng soál i eäu ôûmöùc ti nh vi . Nhöõng sai soá
naøy xaûy ra do nhi eà u nguyeân nhaân:
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 147
+ Do ñôn vò ñi eàu tra traûl ôøi sai vì hi eåu khoâng ñuùng noäi dung, trí nhôùtoài ,
khoâng chính xaùc, hoaëc coáyùkhai sai .
+ Do ngöôøi nghi eân cöùu voâtình ghi cheùp sai .
+ Do ño l öôøng sai .
+ Do maõhoùa hoaëc hi eä u chænh döõl i eäu coùsai laàm…
Ngöôïc l aïi vôùi sai soál aáy maãu, khi qui moâcuûa maãu taêng thì nhöõng sai soákhoâng
l aáy maãu coùtheåtaêng theo. Chuùng ta khoâng theåtính ñöôïc cuï theåsai soákhoâng
l aáy maãu vaøcuõng khoâng l oaïi boûñöôïc hoaøn toaøn sai soánaøy. Tuy nhi eân, ta coù
theågi aûm noùbaèng caùch chuaån bòkyõnoäi dung caâu hoûi vaøki eåm tra moät caùch coù
heäthoá ng.
Ri eâng ñoái vôùi sai soálaáy maãu trong choïn ngaãu nhi eân, thoáng keâtoaùn ñaõchöùng
mi nh caùch xaùc ñònh sai soátrung bình choï n maãu theo caùc coâng thöùc:
-Khi nhi eäm vuïchoïn maãu l aøöôùc l öôïng soátrung bình veàmoät ti eâu thöùc naøo ñoù,
sai soátrung bình choïn maãu seõl aø:
+ Tröôøng hôïp choïn hoaøn l aïi :
µ
x
= √ σ
2
/n
Do σ
2
nhi eàu khi khoâng tính ñöôïc phaûi l aáy phöông sai maãu hi eäu chænh ñeåthay
theáS’
2
. Ta coùcoâng thöùc:
µ
x
= √ S
2
/(n – 1)
+ Tröôøng hôïp choïn khoâng hoaøn l aïi :
µ
x
= √ σ
2
(1-n/N)/n
hay µ
x
= √ S
2
(1-n/N)/(n – 1)
Trong ñoù:
µ
x
: Sai soátrung bình choïn maãu.
σ
2
: Phöông sai cuûa toång theåchung.
S
2
: Phöông sai cuûa toång theåmaãu.
n: Soáñôn vòtoå ng theåmaãu.
N: Soáñôn vòtoång theåchung.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 148
- Khi nhi eäm vuïchoïn maãu l aøñeåöôùc l öôïng tyûl eätheo moät ti eâu thöùc naøo ñoù, sai
soátrung bình choïn maãu seõl aø:
+ Tröôøng hôïp choïn hoaøn l aïi :
µ
p
= √ p(1-p)/n

Hay µ
p
= √ f (1-f )/n
+ Tröôøng hôïp choïn khoâng hoaøn l aïi :
µ
p
= √ p(1-p)(1-n/N)/n

hay µ
p
= √ f (1-f )(1-n/N)/n
Trong ñoù:
p: Tyûl eäcuûa toång theåchung.
f : Tyûl eäcuûa toång theåmaãu.
Caùc coâng thöùc sai soá trung bình choï n maãu treân ñaây bi eåu thòtròsoátrung
bình cuûa caùc sai soá choïn maãu coùtheågaëp phaûi khi öôùc l öôïng. Song do ti eán
haønh choïn ngaãu nhi eân neân sai soánaøy khoâng phaûi l aømoät tròsoáñöôïc xaùc ñònh
tröôùc veàdaáu (+ hoaëc -) maøphaûn aùnh moät phaïm vi cheânh l eäch coùtheånhieàu
hôn hoaëc ít hôn so vôùi tham soácuûa toå ng theåchung. Nhö vaäy coùnghóa l aø
cheânh l eäch gi öõa x vaøX , gi öõa f vaøp khoâng phaûi hoaøn toaøn baèng µ maønaèm
trong phaïm vò+ µ.
Cuõng theo chöùng mi nh cuûa toaùn: Neáu ñaïi l öôïng ngaãu nhi eân phaân phoái
theo qui l uaät chuaån thì khi öôùc l öôïng tham soácuûa toång theåchung, cho phaïm
vi sai soáñuùng baèng + µ thì ñoäti n caäy cuûa öôùc l öôïng môùi chæbaèng 0,6827. Coù
theånaâng cao ñoäti n caäy baèng caùch môûroäng theâm phaïm vi sai soáchoïn maãu.
Neáu nhö phaïm vi naøy ñöôïc môûroäng gaáp ñoâi , töùc l aø+2 µ thì ñoäti n caäy seõl eân
tôùi 0,9545. Neáu môûroäng phaïm vi l eân 3 laàn (+3µ) thì ñoäti n caäy seõl eân tôùi
0,9973 v.v…
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 149
Noùi toùm laïi , caøng môûroäng phaïm vi sai soá, söùc maïnh cuûa öôùc l öôïng
caøng taêng, nhöng maët khaùc cuõng l aø m cho sai soál aáy maãu taêng theo (khoaûng
öôùc l öôï ng roä ng ra).
Coâng thöùc toång quaùt tính phaïm vi sai soáchoïn maãu l aø:
ε
M
= t.µ
Trong ñoù: t – Heäsoáti n caäy vôùi haøm xaùc suaát φ
t
ñaõñöôïc Li apounov (Nhaøtoaùn
hoïc Nga, 1857 – 1918) l aäp baûng tính saün.
d. Xaùc ñònh soáñôn vòmaãu ñi eàu tra:
Vi eäc xaùc ñònh soáñôn vòmaãu caàn ñieàu tra cho phuøhôïp cuõng ñöôïc coi nhö laø
moät ngheäthuaät. Neáu chuùng ta tuaân thuûqui trình toång quaùt veàxaùc ñònh kích côõmaãu,
chuùng ta coùtheåti eáp nhaän nhi eäm vuï naøy moät caùch vöøa khoa hoïc, vöøa ki nh teávaøseõ
mang l aïi nhöõng keát quaûchaáp nhaän ñöôïc.
Nhi eäm vuï cuûa nhaønghi eân cöùu l aøchoïn maãu ñuûl ôùn ñeåcoùtheåöôùc l öôïng moät
caùch töông ñoái chính xaùc caùc tham soácuûa toång theåchung, nhöng ñoàng thôøi cuõng
khoâng l aõng phí quyõnghi eân cöùu vaøo caùc maãu quaùl ôùn vaøkhoâng caàn thi eát. Vaán ñeàl aø
phaûi l aáy bao nhi eâu ñôn vòtöøtoång theåchung ñeåñi eàu tra thöïc teá? Laøm theánaøo ñeåcaùc
nhaønghi eân cöùu xaùc ñònh ñöôïc maãu côûñuùng? Qui trình xaùc ñònh côûmaãu traûi qua caùc
böôùc sau:
- Qui ñònh phaïm vi sai soácho pheùp:
Yeáu toáaûnh höôûng ñaàu ti eân ñeán côõmaãu l aøñoäl ôùn cuûa sai soá. Ñoäl ôùn cuûa sai soá
phaûi naèm trong dung sai cuûa muïc ñích nghi eân cöùu. Löïa choïn ñoäl ôùn (phaïm vi
cho pheùp) cuûa sai soáphuïthuoäc vaøo ñoänhaïy cuûa keát quaû. Caùc nhaønghi eân cöùu
phaûi raát thoâng thaïo veàmaët naøy.
- Ñònh roõñoäti n caäy ñeåxaùc ñònh heäsoáti n caäy:
Neáu chuùng ta muoán coùkeát quaûnghi eân cöùu vôùi möùc ti n caäy laø100% thì phaûi
ñi eàu tra toaøn boäcaùc ñôn vòtrong toång theå. Song ñi eà u naøy quaùtoán keùm vaø
khoâng thöïc teá. Do vaäy, thöôøng phaûi chaáp nhaän möùc ti n caäy döôùi 100%. Trong
thöïc teámöùc thöôøng ñöôïc söûduïng l aø99%, 95% vaø90%. Möùc ti n caäy 95%
ñöôïc söûduïng phoåbi eán nhaát. Möùc ti n caäy naøy cho pheùp keát quaûnghi eân cöùu
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 150
sai soá5% so vôùi gi aùtrò thöïc cuûa toång theå, vaømöùc sai soùt naøy thöôøng ñöôïc
chaáp nhaän ñoái vôùi phaàn l ôù n caùc quyeát ñònh trong nghi eân cöùu ki nh teá, xaõhoäi .
Heäsoáti n caäy ñöôïc xaùc ñònh thoâng qua baûng tính saün.
- Öôùc tính ñoäl eäch ti eâu chuaån:
Coùnhi eàu caùch ñeåöôùc tính ñoäl eäch ti eâu chuaån:
+ Neáu tröôùc ñaây ñaõti eán haønh ñi eàu tra vaøñöôïc xem l aøtöông töïvôùi l aàn naøy thì
coùtheålaáy ñoäl eäch ti eâ u chuaån cuûa l aàn ñi eà u tra tröôùc.
+ Ti eá n haønh ñi eà u tra thí ñi eåm ñeåtính ñoäl eäch ti eâu chuaån.
+Coùtheåöôùc tính ñoäl eäch ti eâu chuaån theo khoaûng bi eán thi eâ n (R) tuøy theo ñaëc
ñi eåm phaân phoái cuûa hi eän töôïng nghi eân cöùu. Neáu l aøphaân phoái chuaån thì:
σ = R/6 = (X
max
– X
mi n
)/6
- Caùc coâng thöùc tính côõmaãu thöôøng duøng:
Caùc coâng thöùc tính côõmaãu thöôøng ñöôïc ruùt ra töøcoâng thöùc tính sai soátrung
bình choïn maãu, neân cuõng phaân ra caùc tröôønghôïp:
+ Khi nhi eäm vuïnghi eân cöùu l aøñeåöôùc l öôïng soátrung bình theo moät ti eâu thöùc
naøo ñoù:
• Tröôøng hôïp choïn hoaøn l aïi :
n = t
2
σ
2
/ ε
2
x
• Tröôøng hôïp choïn khoâng hoaøn l aïi :
n = t
2
σ
2
N/ (ε
2
x
N + t
2
σ
2
)
Trong ñoù:
n: Soáñôn vòcaàn ñi eàu tra (côõmaãu)
t: Heäsoáti n caäy.
ε
x
: Phaïm vi sai soácho pheùp.
N: Soáñôn vòtoång theåchung.
- Khi nhi eäm vuïnghi eân cöùu l aøñeåöôùc l öôïng tyûl eätheo ti eâu thöùc naøo ñoù:
• Tröôøng hôïp choïn hoaøn l aïi :
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 151
n = t
2
pq

/ ε
2
p
• Tröôøng hôïp choïn khoâng hoaøn l aïi :
n = t
2
pq

N/ (ε
2
p
N + t
2
pq)
Trong ñoù:
p: tyûleähay taàn suaát xuaát hi eän.
ε: Phaïm vi sai soácho pheùp.
q = 1 – p
Tính côõmaãu trong tröôøng hôïp öôùc l öôïng tyûl eäcuõng ñöôïc ti eán haønh theo qui
trình treân, chækhaùc l aøkhi öôùc tính ñoäl eäch ti eâ u chuaån phaûi caên cöùvaøo taàn suaát
xuaát hi eän p. Chuùyùraèng vôùi moät ñoächính xaùc cho tröôùc, khi gi aùtròcuûa taàn
suaát xuaát hi eän gaàn tôùi 50% thì côûmaãu gia taêng vöøa phaûi , vaøkhi gi aùtròcuûa taà n
suaát xuaát hi eän ti eán gaàn tôùi 100% hay 0% thì côûmaãu gi aûm daàn. Coùtheålaäp caùc
baûng l i eät keâcaùc ñoäsai soáti eâu chuaån ôûtöøng möùc ti n caäy vaøöùng vôùi caùc taàn
suaát xuaát hi eän khaùc nhau.
e. Suy roäng caùc keát quaûñi eà u tra choïn maãu:
Suy roäng caùc keát quaûñi eàu tra choïn maãu l aøöôùc tính caùc chæti eâu cuûa toång theå
chung treân cô sôûcaùc taøi l i eäu thu thaäp ñöôïc trong ñi eàu tra choïn maãu. Coùhai caùch
suy roäng sau ñaây:
e.1. Phöông phaùp tính ñoåi tröïc ti eáp:
Phöông phaùp naøy ñöôïc aùp duïng khi ngöôøi ta duøng caùc soátrung bình maãu vaøtyûl eä
maãu ñeåöôùc l öôïng ra caùc chæti eâu töông öùng cuûa toå ng theåchung. Caùch tính nhö
sau:
x – ε
x
< X < x + ε
x

Vaø f – ε
p
< p < f + ε
p

Trong ñoù:
X, p: Trung bình chung vaøtyûleächung.
x, p: Trung bình maãu vaøtyûleämaãu.
ε
x
, ε
p
: Phaïm vi sai soáchoïn maãu.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 152
Ví duï: Gi aûsöûsau khi ñi eàu tra choïn 1000 chi eác ñi eä n thoaïi di ñoäng, tính ñöôïc tyû
l eänhöõng chi eác ñi eän thoaïi di ñoäng goïi ñi bòreøl aø2,1%. Vôùi ñoäti n caäy 95% tính ra
phaïm vi sai soáε
p
= 0,02. Nhö vaäy, suy ra tyûleänhöõng chi eác ñi eän thoaïi khoâng ñaït
ti eâu chuaån cuûa caûñôït saûn xuaát seõnaèm trong phaïm vi :
f – ε
p
< p < f + ε
p

0,021 – 0,02 < p < 0,021 + 0,02
0,001 < p < 0,041
e.2. Phöông phaùp heäsoáñi eàu chænh:
Phöông phaùp naøy thöôøng ñöôïc söûduïng ñeåxaùc mi nh keát quaûcuûa ñi eàu tra toaøn
boä. Noäi dung cuûa noùl aø: Döïa treân söïñoái chi eáu soál i eäu cuûa ñi eàu tra toaøn boävaø
cuûa ñi eàu tra choïn maãu, tính ra tyûl eächeânh l eä ch roài duøng tyûleänaøy laøm heäsoá
hi eäu chænh soál i eäu ñi eàu tra toaøn boä.
Ví duï: Khi toång ñi eàu tra daân soángöôøi ta coùtheåñoàng thôøi toåchöùc ñi eàu tra
choïn maãu treân 5% soáñòa baøn ñi eà u tra. Muïc ñích cuûa ñi eàu tra choïn maã u l aø
nghi eân cöùu theâm moät soáchæti eâu veàsi nh, töûvaønhaøôû, ñoàng thôøi coøn coùtaùc
duïng ki eåm tra soál i eäu cuûa ñieàu tra toaøn boä. Gi aûsöûtheo keát quaûcuûa toå ng ñi eàu
tra daân soácuûa tænh X vaøo thôøi ñi eåm 0 gi ôøngaøy 1/4/1999 laø1.765.200 ngöôøi ,
trong ñoùchætính ri eâng 5% soáñòa baøn ñi eà u tra (l aønhöõng ñòa baøn ñònh ñi eàu tra
choïn maãu) l aø95.260 ngöôøi . Khi ti eán haønh ñi eàu tra choïn maãu cuõng treân 5% soá
ñòa baøn ñoùtính ra ñöôïc 95.300 ngöôøi . Nhö vaäy coùnghóa laøñi eàu tra toaøn boäñaõ
boûsoùt maát 40 ngöôøi trong caùc ñòa baøn ñoù.
Tyûleäboûsoùt laø: 40/95.260 = 0,00042
Coùtheåduøng heäsoánaøy l aøm heäsoáhieäu chænh nhaèm hi eäu chænh laïi soál i eäu cuûa
ñi eàu tra toaøn boä. Nhö vaäy, trong toaøn tænh soángöôøi bòboûsoùt coùtheål eân tôùi :
0,00042 x 1.765.200 = 741 ngöôøi .
Soádaân cuûa tænh X ñöôïc hi eäu chænh l aïi l aø:
1.765.200 + 741 = 1.765.941 ngöôøi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 153
8.2.2. Caùc phöông thöùc toåchöùc choïn maãu
Choïn caùc ñôn vòmaãu töøtoång theåchung coùtheåti eán haønh theo nhi eàu caùch khaùc
nhau. Thoáng keâthöôøng duøng caùc phöông phaùp sau:
- Choïn maãu ngaãu nhi eâ n ñôn gi aûn.
- Choïn maãu maùy moùc (choïn heäthoáng)
- Choïn maãu phaân l oaïi (phaân l ôù p)
- Choïn maãu caûkhoái (maãu chuø m).
- Choïn maãu nhi eàu baäc.
a. Choïn maãu ngaãu nhi eân ñôn gi aûn:
Laøphöông phaùp toåchöùc choïn maãu töøtoång theåchung moät caùch heát söùc ngaãu
nhi eân khoâng qua moät söïsaép xeáp naøo. Ngöôøi ta seõl aàn l öôït choïn ra töø ng ñôn vò
baèng caùch ruùt thaêm, quay soáhoaëc theo baûng soángaãu nhi eân. Moãi ñôn vòtoång
theåchung coùtheåñöôïc choïn moät l aàn (khoâng hoaøn l aïi ) hoaëc choïn nhi eàu l aàn
(choïn hoaøn l aïi ).
Khi tính toaùn sai soátrung bình choïn maãu coùtheåtính theo caùc coâng thöùc ñaõ
trình baøy ôûphaàn treân.
Phöông phaùp choïn ngaãu nhi eân ñôn gi aûn coùtheåcho keát quaûtoát neáu gi öõa caùc
ñôn vòtoång theåchung khoâng coùgì khaùc bi eät nhau nhi eàu. Neáu toång theåchung coù
keát caáu phöùc taïp thì choïn theo phöông phaùp naøy seõkhoùñaûm baûo tính ñaïi di eän.
Maët khaùc, ñoái vôùi caùc toång theål ôùn coùhaøng ngaøn ñôn vòthì vi eäc l aä p soáruùt thaêm
vaøñaët soáhi eäu cho töøng ñôn vòcuõng gaëp khoù khaên.
b. Choïn maãu maùy moùc (choïn heäthoáng)
Trong choïn maùy moùc caùc ñôn vòñöôïc l öïa choïn töøtoång theåchung theo khoaûng
caùch thôøi gi an, khoâng gi an hoaëc thöùhaïng baèng nhau.
Töøtoång theåchung N ñôn vò, caàn choïn ra n ñôn vòmaãu.
Nhö vaäy khoaûng caùch choïn maãu l aøk=N/n
Töùc l aøcöùcaùch k ñôn vòthì choïn moät ñôn vò.
• Choïn maãu theo heäthoáng ñöôøng thaúng
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 154
Trong soák ñôn vòñaàu ti eân cuûa daøn choïn maãu, choïn ngaãu nhi eân moät ñôn
vò. Ñaây l aøñôn vòñaàu ti eân ñöôïc choïn vaøo maãu. Caùc ñôn vòti eáp theo caùch
ñôn vòñaàu ti eân moät khoaûng caùch l aøk; 2k; 3k;…nhö vaäy l aáy ñeán cuoái daøn
choïn maãu ta ñaõcoùñuûn ñôn vò.
• Choïn maãu heäthoáng xoay voøng
Trong N ñôn vò, choïn ngaãu nhi eân moät ñôn vò(duøng baûng soángaãu nhi eân
hoaëc ruùt thaêm l aáy ngaãu nhi eân moät soánaèm trong khoaûng (1, N). Ñaây l aøñôn vò
ñaàu ti eâ n ñöôïc choïn.
Caùc ñôn vòkeáti eáp caùch ñôn vòñaàu (veàphía cuoái daøn choïn maãu) moät
khoaûng caùch l aøk; 2k; 3k;…
Khi ñeán cuoái daøn choïn maãu neáu chöa coùñuû n ñôn vòthì ta quay laïi
ñaàu daøn choïn maãu vôùi qui öôùc:
N + 1 = 1
N + 2 = 2
ñeåti eáp tuïc laáy cho ñuûn ñôn vò.
Choïn maãu heäthoáng coùöu ñi eåm l aøñôn gi aûn, ít toán thôøi gi an, caùc ñôn vòmaãu
traûi ñeàu theo daøn choïn maãu, neân tính ñaïi di eä n cuûa maãu coùtheåcao hôn so vôùi choïn
maãu ngaãu nhi eâ n ñôn giaûn. Tuy nhieân khi N/n khoâng phaûi l aøsoánguyeân thì ta phaûi
l aøm troø n soá, nhö vaäy caùc ñôn vòñöôïc choïn khoâng duøng xaùc suaát vaøkhi duøng ñaëc
tröng maãu ñeåöôùc l öôïng ñaëc tröng cuûa toång theåchung coùtheåbòl eäch. Maët khaùc, choïn
maãu heäthoáng coùtheål aøm xuaát hi eän sai soáheäthoáng.
c. Choïn maãu phaân toå:
Ñeåthöïc hi eän choïn maãu phaân l oaïi , tröôùc heát caàn phaân chi a toång theånghi eâ n
cöùu thaønh caùc toå(nhoùm) coùñoäthuaàn nhaát cao, sau ñoùchoïn caùc ñôn vòñaïi
di eän cho töøng toåtheo caùch choïn ngaãu nhi eân ñôn gi aûn hay maùy moùc. Soáñôn vò
ñöôïc choïn töømoãi toåcoùtheåtöông öùng vôùi tyûtroïng cuûa toåñoùtrongtoå ng theå
chung, goïi l aøphaân l oaïi theo tyûleä, hoaëc coùtheåkhoâng töông öùng vôùi tyûtroïng
ñoù.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 155
- Tröôøng hôïp choïn maãu phaân toåtheo tyûl eä, sai soátrung bình choïn maãu seõ
ñöôïc tính nhö sau:
Baûng 8.1
Nhi eäm vuïöôùc l öôïng Choïn hoaøn l aïi Choïn khoâng hoaøn l aïi

Öôùc l öôïng soátrung bình






Öôùc l öôïng tyûleä


Trong ñoù:
σ
2
I
= ∑σ
2
I
n
I
/∑n
I
= ∑σ
2
I
N
I
/∑N
I
p ( 1 – p ) = ∑ p
I
( 1 – p
I
) n
I
/ ∑ n
I
= ∑p
I
( 1 – p
I
) N
I
/ ∑ N
I
- Tröôøng hôïp choïn phaân l oaïi khoâng theo tyûl eä, sai soátrung bình choïn maãu
tính theo coâng thöùc:
µ = 1 /N √∑µ
2
I
N
I

Trong ñoù:
µ
I
: Sai soátrung bình choïn maãu töøng toå.
N
I :
Soáñôn vòtrong töøng toåcuûa toång theåchung.
Phöông phaùp choïn maãu phaân toåthöôøng ñöôïc duøng ñeåñi eà u tra caùc hi eän töôïng
ki nh teáxaõhoäi phöùc taïp, bao goàm nhieàu l oaïi hình khaùc nhau. Khi phaân toåta
ñaõphaân chi a ñöôïc caùc l oaïi hình, trong töøng toåcaùc ñôn vò töông ñoái thuaàn
nhaát. Neáu choïn maãu phaân l oaïi theo tyûl eäta l aïi coùñöôïc maãu coùkeát caáu gaàn
gi oáng vôùi keát caáu cuûa toå ng theåchung neân tính ñaïi bi eåu cao. Muoán cho tính
ñaïi bi eå u cuûa maãu cao hôn nöõa, ngöôøi ta coøn coùtheåruùt maãu toái öu, töùc laøsoá
ñôn vòmaãu choïn ra ôûmoãi toå khoâng nhöõng tyûl eävôùi tyûtroïng cuûa toåñoùchi eám
trong toång theåmaøcoøn töông öùng vôùi ñoäbi eán thi eân ti eâu thöùc ôûmoãi toå.
d. Choïn maãu caûkhoái (maãu chuø m)
n
i
x
− −
·
2
σ
µ ( )
n
N n
i
x
/ −
·
− −
1
2
σ
µ
n
p p
p
− − − − − − − −

·
) ( 1
µ
n
N n p p
p
) / ( ) ( − −
·
− − − − − − − −
1 1
µ
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 156
Choïn maãu caûkhoái l aøphöông phaùp toåchöùc choïn maãu trong ñoùsoáñôn vò
maãu ñöôïc ruùt ra ñeåñi eàu tra khoâng phaûi l aøtöø ng ñôn vòl eûteûmaøl aøtöøng khoái
(chuøm) ñôn vò. Nhö vaäy, tröôùc heát toång theåchung phaûi ñöôïc chi a thaønh caùc
khoái , sau ñoùchoïn ngaãu nhi eân moät khoái ñeåñi eàu tra.
Trong choïn maãu caûkhoái , tính chính xaùc cuûa taøi l i eäu ñi eàu tra phuïthuoäc
vaøo söï cheânh l eäch gi öõa caùc soátrung bình khoái . Vì vaäy, khi tính sai soátrung
bình maãu ngöôøi ta söûduïng phöông sai gi öõa caùc soátrung bình khoái ñeåtính.
Ta coùcaùc coâng thöù c tính sai soátrung bình:
- Tröôøng hôïp öôùc l öôïng soátrung bình:
µ
x
= √(δ
2
x
/r)[ (R-r)/(R-1)]
- Tröôøng hôïp öôùc l öôïng tyûl eä:
µ
p
= √ [ P
r
(1-P
r
)/r] [ (R-r)/(R-1)]
Trong ñoù:
R: Toaøn boäcaùc khoái cuûa toång theåchung.
r: Soákhoái choïn ra ñeåñi eàu tra (maãu).
δ
2
x
= ∑ (x
i
– x)
2
n
i
/∑n
i

p
r
= ∑p
i
n
i
/∑n
i
n
i
: l aøsoáñôn vòcuûa töøng khoái .
Choïn maãu caûkhoái coùöu ñi eåm laøtoåchöùc goïn nheï, giaûm ñöôïc chi phí. Song vì
soáñôn vòñöôïc choïn chætaäp trung vaøo moät soákhoái neân coùtheåñöa ñeán sai soál ôùn neáu
gi öõa caùc khoái coùsöïkhaùc bi eät nhi eà u.
Vaäy, ñeåphaùt huy ñöôïc öu ñi eåm cuûa choïn caûkhoái chuùng ta neân söûduïng noù
trong tröôøng hôïp gi öaõcaùc ñôn vòtrong moãi khoái coùsöïkhaùc nhau ñaùng keå, song gi öõ a
caùc khoái l aïi gi oá ng nhau veàbaûn chaát.
e. Choïn maãu nhi eàu caáp:
Trong tröôøng hôïp caùc ñôn vòcuûa toång theåphaân taùn quaùroäng vaøthi eáu thoâng
ti n veàchuùng, ngöôøi ta thöôøng choïn maãu theo nhi eàu caáp. Khi choïn maãu nhieàu
caáp ta coùcaùc l oaïi ñôn vòchoïn maãu ôûmoãi caáp khaùc nhau thöôøng ñöôïc goïi l aø
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 157
ñôn vòchoïn maãu caáp 1, caáp 2…Ñeåchoïn maãu ôûmoãi caáp chæcaàn coùthoâng ti n
veàcaùc ñôn vòaáy l aøñuû.
Chaúng haïn, ñeåñi eàu tra möùc soáng cuûa daân cö trong caûnöôùc, coùtheåchoïn maãu
theo ba caáp nhö sau:
- Ñôn vòmaãu caáp 1: Choïn caùc tænh, thaønh phoá.
- Ñôn vò maãu caáp 2: Trong caùc tænh, thaønh phoáñaõchoïn, choïn ra moät soá
quaän huyeän.
- Ñôn vòmaãu caáp 3:Trong caùc quaän, huyeän ñaõchoïn, choïn ra moät soáhoäñeå
ñi eàu tra.
Vi eäc choïn maãu ôûmoãi caáp coùtheåti eán haønh theo phöông phaùp ngaãu nhi eân ñôn
gi aûn, maùy moùc, hay phaân l oaïi .
Gi öõa choïn maãu caûkhoái vaøchoïn maãu nhi eà u caáp thì choïn maãu nhi eàu caáp coù
nhi eàu öu ñi eåm hôn. Ta bi eát raèng trong moät khoái (chuøm) thì caùc ñôn vòri eâng
bi eät thöôøng coùxu höôùng gi oáng hoaëc gaàn gi oáng nhau theo caùc ti eâu thöùc nghi eân
cöùu. Vì vaäy, khoâng caàn thi eát ñi eàu tra heát caùc ñôn vò ri eâng bi eät trong khoái
maãu, maøchæcaàn ñi eàu tra ôûmoät soáñôn vòmaãu ñöôïc choïn ra töøkhoái maãu l aøcoù
theåcoùñuûthoâng ti n caàn thi eát cho nghi eân cöùu. Nhö vaäy choïn maãu caûkhoái
chuyeån thaønh choïn maãu hai caáp.
Khi ñòa baøn nghi eân cöùu quaùroäng, soáñôn vòcuûa toång theåchung quaùlôùn, nhi eàu
khi khoâng xaùc ñònh ñöôïc thì tuøy ñaëc ñi eåm hi eän töôïng caàn nghi eâ n cöùu coùtheå
aùp duïng phöông phaùp choïn maãu phaân toå, choïn maãu caûkhoái hoaëc choïn maãu
nhi eàu caáp.
8.2.3. Ñi eàu tra choïn maãu nhoûvaøchoïn maãu thôøi ñi eåm.
a. Ñi eàu tra choïn maãu nhoû
Trong thöïc teácoùnhi eàu tröôøng hôïp khoâng theåñi eàu tra moät soáñôn vòtöông ñoái
l ôùn vì noùl i eân quan ñeán vi eäc huûy boûñôn vòñi eàu tra nhö: ki eåm tra chaát l öôïng
ñoàhoäp,thöûñoäbeàn cuûa boùng ñeøn, cuûa sôïi …Vì vaäy, ñaõnaûy si nh yeâu caàu choïn
maãu nhoû, nghóa laøtìm hi eåu ñaëc ñi eåm cuûa toå ng theåchung töømoät maãu nhoû(n
< 30). Trong thoáng keâtoaùn ngöôøi ta ñaõchöùng mi nh raèng ngay trong choïn
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 158
maãu nhoû, vôùi phöông phaùp tính toaùn thích hôïp vaãn coùtheåñaûm baûo ñoächính
xaùc ñeåsuy roäng taøi l i eäu.
Trong ñi eàu tra choïn maãu nhoû, sai soátrung bình choïn maãu ñöôïc tính theo coâng
thöùc:
µ
0
= √ S
2
/(n –1)
µ
0
= √ f (1 – f )/(n –1)
Trong ñoù:
µ
0
: Sai soátrung bình choïn maãu nhoû.
S
2
: Phöông sai maãu.
f : Tyûleämaãu.
Trong choïn maãu nhoû, ngöôøi ta ñaõchöùng mi nh raèng caùc tham soácuûa maãu phaân
phoái theo qui l uaät T-Student, neân khi tra baûng seõsöûduïng baûng phaân phoái T-
Student.
d. Ñi eàu tra choïn maãu thôøi ñi eåm.
Ñi eàu tra choïn maãu thôøi ñi eå m l aøphöông phaùp ñi eàu tra choïn maãu ñaëc bi eät,
thöôøng ñöôïc duøng trong saûn xuaát coâng nghi eäp, böu ñi eä n vaøgi ao thoâng vaän
taûi . Noäi dung cuûa phöông phaùp naøy laø: Trong nhöõng thôøi ñi eåm nhaát ñònh,
ngöôøi ta ñaêng kyùsöïtoà n taïi cuûa caùc phaàn töûthuoäc quaùtrình nghi eân cöùu, khoâng
keåthôøi gi an toàn taïi ñoùdaøi hay ngaén.
Choïn maãu thôø i ñi eåm thöôøng ñöôïc duøng ñeånghi eân cöùu tình hình söûduïng thôøi
gi an l aøm vi eäc cuûa coâng nhaân hoaëc cuûa thi eát bò, söûduïng toa xe chôûthö, toa xe
cuûa ngaønh vaän taûi ñöôøng saét…Noùi chung, caùc tröôøng hôïp maøcaùc phaàn töû cuûa
quaùtrình nghi eân cöùu keáti eáp nhau moät caùch l i eân tuïc, nhöng khoâng xuaát hi eän
ñoàng thôøi .
Ví duï: Khi nghi eân cöùu tình hình söûduïng thôøi gi an l aøm vi eäc cuûa coâng nhaân
trong phaân xöôûng, coùtheåchi a thôøi gi an ra thaønh hai phaàn: l aøm vieäc vaøngöøng
vi eäc. Trong ca l aøm vi eäc, cöùsau moät khoaûng thôøi gi an nhaát ñònh l aïi ñi ki eåm
tra caùc coâng nhaân moät l aàn. Moãi l aàn ki eåm tra, ñaêng kyùtình hình söûduïng thôøi
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 159
gi an l aø m vi eäc cuûa töø ng coâng nhaân vaøo l uùc ñoù(l aøm vi eäc hay ngöøng vi eäc)
khoâng keåthôøi gi an l aøm vi eäc hay ngöøng vi eäc daøi hay ngaén.
Chaúng haïn, moät phaân xöôûng coù40 coâng nhaân. Cöùcaùch 30 phuùt l aïi ñi ki eå m tra
moät l aàn. Trong suoát 8 gi ôøl aøm vi eäc ñaõghi l aïi ñöôïc:
8 x 2 x 40 = 640 tröôøng hôïp.
Trong ñoù576 tröôøng hôïp coâng nhaân ñang l aø m vi eäc vaø64 tröôøng hôïp ngöøng
vi eäc.
Nhö vaäy, tyûl eäcoâng nhaân l aøm vi eäc laø:
p = 576 /640 = 0,9
Trong choïn maãu thôøi ñieåm, caùc khaùi ni eäm toång theåchung, toång theåmaãu
thuoäc veàyeáu toáthôøi gi an. Toång theåmaãu l aøsoáquan saùt, coøn toång theåchung l aø
toaøn boäthôøi gi an l aøm vi eäc cuûa coâng nhaân. Soál öôï ng toå ng theåchung coi nhö
voâhaïn neáu khoaûng caùch thôøi ñi eåm ñi eàu tra l aøngaén nguûi . Toång theåmaãu ñöôïc
hình thaønh baèng caùc phöông phaùp choïn ngaãu nhi eân ñôn gi aûn hoaëc maùy moùc.
Tuy caùc thôøi ñi eåm chæcoùtheåchoïn moät l aàn song khi tính toaùn vaãn duøng caùc
coâng thöùc cuûa choïn hoaøn laïi vì toå ng theåchung N khoâng xaùc ñònh ñöôïc.
8.3. ÑI EÀU TRA CHOÏN MAÃU PHI NGAÃU NHI EÂN.
Choïn maãu phi ngaãu nhi eân l aøsöïl öïa choïn caùc ñôn vòvaøo maãu ñi eà u tra döïa treân
ki nh nghi eä m vaøsöïhi eåu bi eát cuûa con ngöôøi veàtoång theånghi eâ n cöùu. Choïn maãu
khoâng ngaãu nhi eân khoâng hoaøn toaøn döïa treân cô sôûtoaùn hoïc nhö choïn maãu
ngaãu nhi eâ n maøchuûyeáu ñoøi hoûi phaûi keát hôïp chaët cheõgi öõa phaân tích l yùl uaän
vôùi thöïc ti eãn xaõhoäi . Söï nhaän xeùt chuûquan cuûa ngöôøi toåchöùc coùaûnh höôûng
l ôùn ñeán chaát l öôïng ñi eà u tra. Chính vì vaäy, muoán cho chaát l öôïng taøi l i eäu ñi eàu
tra toát phaûi gi aûi quyeát caùc vaán ñeàsau:
8.3.1. Phaûi baûo ñaûm chính xaùc ñoái töôïng ñi eàu tra.
Phaûi phaân toåñoái töôïng ñi eàu tra vì moãi ñôn vòñöôïc choïn ra duøcoùtính ñaïi
bi eåu cao ñeán maáy cuõng chæcoùkhaûnaêng ñaïi di eän cho moät boäphaän, moät l oaïi
hình naøo ñoùtrong toång theåphöùc taïp. Neáu taäp hôïp ñöôïc caùc ñi eån hình cuûa
nhi eàu boäphaän thì caùc ñi eå n hình naøy seõcoùkhaûnaêng ñaïi di eän cho caûtoång theå
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 160
phöùc taïp. Maët khaùc, vi eäc phaân toåcoùtaùc duïng thu heïp ñoäbi eán thi eân ti eâu thöùc
trong moãi toå. Neáu phaân toåchính xaùc caùc ñôn vòtrong cuøng moät toåseõkhoâng
khaùc nhau nhi eàu, laøm cho vi eäc öôùc l öôï ng coùñoächính xaùc cao. Ñoái vôùi nhöõng
toång theåquaùphöùc taïp coùtheåphaûi phaân toåtheo nhi eà u böôùc ñeåcoùñöôïc nhöõng
toåchi ti eát hôn.
Ví duï: Phaân toåphaân caáp trong ñi eàu tra möùc soáng: Tröôùc ti eân, toaøn quoác
ñöôïc phaân thaønh caùc vuøng ki nh teá. Trong caùc vuøng l aïi phaân ra caùc huyeän. Töø
caùc huyeän phaân hoägi a ñình theo ngaønh ngheà. Cuoá i cuøng môùi choïn caùc hoä
ñi eån hình trong töø ng ngaønh ngheàñeåñi eàu tra.
8.3.2. Vaán ñeàchoïn ñôn vò ñi eàu tra.
Trong choïn maãu phi ngaãu nhi eân ngöôøi ta choïn caùc ñôn vòñi eån hình coùkhaû
naêng ñaïi di eän cho töøng boäphaän khaùc nhau trong toång theånghi eân cöùu. Coù
nhi eà u caùch choï n ñôn vòñaïi di eä n:
- Choïn nhöõng ñôn vòcoùmöùc ñoäti eâu thöùc gaàn vôùi soátrung bình cuûa töøng boä
phaän nhaát, ñoàng thôøi cuõng l aømöùc ñoäphoåbi eán nhaát trong boäphaän ñoù. Khi
choïn phaûi thoâng qua quan saùt baøn baïc, phaân tích taäp theåthì môùi choïn ñöôïc
nhöõng ñôn vòcoùtính ñaïi bi eåu cao.
Ví duï: Khi ñi eàu tra möùc soáng daân cö phaûi tham khaûo caùc taøi l i eäu veà
nguoàn thu ñeåchoïn caùc ñôn vòcoùmöùc soáng trung bình. Sau khi choïn ñöôïc caùc
ñôn vòñi eà u tra phaûi ki eåm tra tính ñaïi bi eåu cuûa caùc ñôn vòñoù, neáu chaáp nhaän
ñöôïc thì môùi ti eán haønh ñi eàu tra thöïc teá.
- Choïn nhöõng ñôn vòcoùki nh nghi eäm veàmoät maët naøo ñoù(ñi eàu tra yùki eá n
chuyeân gi a). Loaïi naøy thöôøng duøng ñeånghi eâ n cöùu caùc vaán ñeàthuoäc xaõhoäi
hoïc.
Ví duï: Ñi eàu tra yùki eá n chuyeân gi a veàmoät soávaán ñeàcaàn gi aûi quyeát nhö:
vaán ñeàti eàn l öông, vaán ñeàthöông bi nh xaõhoäi , vaán ñeàbaûo hi eåm…Ngöôøi ta
choïn ra moät soángöôøi trong töø ng ngaønh, töøng ñòa phöông am hi eåu nhi eàu veà
caùc vaán ñeàtreân ñeåtröng caàu yùki eá n. Sau ñoùtoång keát caùc yùki eán vaøñöa ra keát
l uaän.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 161
- Choïn moät soáñòa phöông (tænh) ñaïi di eän cho töøng vuøng ki nh teá. Trong caùc
tænh naøy l aïi choïn ra moät soáhuyeän, xaõñeåñi eà u tra.
8.3.3. Xaùc ñònh soáñôn vòñi eà u tra
Choïn maãu phi ngaãu nhi eân cuõng phaûi döïa treân cô sôûcuûa ñònh l uaät soál ôùn,
nghóa l aøcaàn choïn ra moät soáñôn vòñi eàu tra nhi eàu tôùi möùc ñuûkhaûnaêng ñaïi
di eän cho caûtoå ng theå. ÔÛñaây vì choïn maãu phi ngaãu nhi eân neân khoâng theå
duøng coâng thöùc toaùn hoïc ñeåtính. Muoán xaùc ñònh soáñôn vòmaãu cho phuø
hôïp caàn phaûi :
- Caên cöùvaøo tính chaát phöùc taïp cuûa toång theånghi eâ n cöùu. Toång theå caøng
phöùc taïp caøng caàn ñi eà u tra nhi eà u ñôn vò. Chaúng haïn, khi ñieàu tra möùc soáng
noâng daân, coùmöùc soáng cheânh l eäch nhau nhi eàu thì caàn ñi eà u tra nhi eàu hoä.
- Hoaëc caên cöùvaøo ki nh nghieäm cuûa caùc ñòa phöông khaùc, nöôùc khaùc, cuûa
caùc l aàn ñi eàu tra tröôùc ñeåquyeát ñònh soáñôn vòcaàn ñi eàu tra l aà n naøy. Chaúng
haïn, trong ñieàu tra möùc soáng, theo ki nh nghi eäm cuûa caùc nöôùc vaøcaùc l aà n
ñi eàu tra tröôùc, ngöôøi ta thaáy chæcaàn ñi eàu tra khoaûng 1% soáhoälaøñuû.
- Caên cöù vaøo möùc ñoäñoøi hoûi cuûa vi eäc nghi eâ n cöùu, vaøo l öïc l öôïng caùn boävaø
khaûnaêng vaät chaát ñeåquyeát ñònh taê ng theâm hoaëc gi aûm bôùt soáñôn vòñi eàu
tra.
Ngoaøi ra, caàn choïn moät soáñôn vòdöï bòñeåcoùtheåboåsung hoaëc thay theá
khi caàn thi eát.
8.3.4. Sai soáchoïn maãu
Sai soá choïn maãu trong choïn phi ngaãu nhi eân khoâng theåtính ñöôïc baèng
coâng thöùc toaùn hoïc maøphaûi thoâng qua nhaän xeùt, so saùnh ñeåöôùc l öôïng ra.
Neáu thaáy sai soákhoâng l ôùn l aém (cheânh l eäch khoâng nhi eàu so vôùi thöïc teá) thì
coùtheåduøng keát quaûñi eàu tra maãu ñeåsuy ra keát quaûchung. Neáu thaáy nghi
ngôøkeát quaû, coùtheåchoïn l aïi vaøñieàu tra l aïi . Cuõng coùtheåduøng phöông
phaùp ki eå m ñònh thoáng keâñeåxaùc ñònh chaát l öôïng keát quaûñi eàu tra choïn
maãu.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 162
Khi suy roäng keát quaûñi eà u tra choïn maãu phi ngaãu nhi eân ngöôøi ta suy roäng
tröïc ti eáp, khoâng suy roäng coùphaïm vi nhö choïn ngaãu nhi eân. Vì caùc ñôn vò
ñi eàu tra ñöôïc choïn l öï a ñaïi di eän cho töøng boäphaän khaùc nhau neân khi suy
roäng phaûi theo thöùtöï töøng böôùc vaøphaûi chuùyùñeán tyûtroïng cuûa moãi boä
phaän chi eám trong toång theå.
8.3.5. Huaán l uyeän l öïc l öôïng tham gi a ñi eàu tra
Qua caùc vaán ñeàtreân chuùng ta thaáy trong choïn maãu phi ngaãu nhi eâ n ñoøi hoûi
phaûi gi aûi quyeát ñuùng ñaén nhi eàu vaán ñeàphöùc taïp. Cô sôûchuûyeáu ñeågiaûi
quyeát l aødöï treân söï phaân tích saâu saéc ñoái töôïng nghi eâ n cöùu, muïc ñích
nghi eân cöùu. Keát quaûcuûa ñi eàu tra choïn maãu phi ngaãu nhi eân chòu aûnh
höôûng nhi eàu bôûi nhaän xeùt chuûquan cuûa con ngöôøi . Chính vì vaäy, muoán
l aøm toát coâng taùc ñi eàu tra, ngöôøi caùn boäkhoâng nhöõng phaûi thaønh thaïo veà
nghi eäp vuï, am hi eåu veàhi eän töôïng nghi eân cöùu maøcoøn caàn phaûi trung thöïc
vaøl aøm toát coâng taùc toåchöùc vaän ñoäng quaàn chuùng. Caùn boäñi eàu tra caàn gi aûi
thích cho moïi ngöôøi hi eå u roõmuïc ñích nghi eân cöùu ñeåhoïtích cöïc tham gi a
vaøtöïgi aùc tham gi a, töïgi aùc khai baùo. Tuyeät ñoái traùnh nhöõng yùnghókhoâng
ñuùng l aøm aûnh höôûng ñeán chaát l öôï ng ñi eàu tra (ngaïi khoù, l aøm qua loa ñaïi
khaùi , choïn nhöõng ñôn vòkhoâng ñaïi bi eåu…)
Ñi eàu tra choïn maãu ngaãu nhi eâ n vaøphi ngaãu nhi eân ñeàu l aøcaùc phöông
phaùp choïn maãu coùhi eä u quaû. Moãi phöông phaùp coùnhöõng maët öu ñi eåm ñaëc
bi eät ri eâng cuûa noù, thích hôïp vôùi töøng hi eän töôï ng nghi eân cöùu. Trong thöïc teá
neáu bi eát kheùo l eùo keát hôïp caûhai phöông phaùp choïn naøy, keát quaûñi eàu tra
seõcoùchaát l öôïng cao vaøthuûtuïc l aøm cuõng ñôn gi aûn hôn.

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 163

Caâu hoûi vaøbaøi taäp chöông 8
Caâu hoûi :
1. Haõy trình baøy khaùi ni eäm vaøöu nhöôïc ñi eåm cuûa ñi eàu tra choïn maãu?
2. Trình baøy khaùi ni eäm choïn maãu ngaãu nhi eâ n, choïn maãu phi ngaãu nhi eân. Cho ví
duïmi nh hoïa trong töøng tröôøng hôïp.
3. Trình baøy khaùi ni eäm choïn maãu hoaøn l aïi vaøkhoâng hoaøn l aïi
4. Trình baøy khaùi ni eäm choïn maãu theo xaùc suaát ñeàu vaøkhoâng ñeàu
5. Sai soáchoïn maãu l aøgì? Sai soáchoïn maãu coùmoái l i eân heänhö theánaøo vôùi qui
moâmaãu?
6. Trình baøy caùc phöông phaùp toåchöùc choïn maãu thöôøng duøng?

Baøi taäp:
Baøi 1:
Taïi moät trung taâm khai thaùc böu chính, ngöôøi ta ti eán haønh ñi eà u tra choïn maãu veà
troïng l öôïng cuûa caùc böu phaåm goùi nhoûtheo phöông phaùp choïn ngaãu nhi eâ n khoâng
hoaøn l aïi . Soágoùi nhoûchoïn ra l aø200 caùi . Keát quaûñi eàu tra nhö sau:

Troïng l öôïng, gam Soál öôïng goùi nhoû, goùi
Döôùi 100 8
Töø100 ñeán döôùi 250 25
Töø250 ñeán döôùi 500 35
Töø500 ñeán döôùi 1000 90
Töø1.000 ñeán döôùi 1.5000 30
Treân 1.500 12
Toång coäng 200

Vôùi ñoäti n caäy laø95,45% haõy öôùc l öôï ng troïng l öôïng bình quaân moät goùi nhoûtrong
toång theåchung.
Trong 200 goùi nhoûtreân, ngöôøi ta thaáy coù2 goù i bòvi phaïm chaát l öôïng veàthuûtuïc khai
thaùc, cuõng vôùi ñoäti n caäy 95,45% haõy öôùc l öôïng soágoùi nhoûkhai thaùc bòvi phaïm veà
qui trình khai thaùc trong toång theåchung.

Baøi 2:
Taïi ñaøi 1088 cuûa moät Trung taâm khai thaùc thoâng ti n, ngöôøi ta ti eán haønh ñi eàu tra
choïn maãu veàñoädaøi bình quaân moät cuoäc ñi eän thoaïi tö vaán theo phöông phaùp choïn
ngaãu nhi eân khoâng hoaøn l aïi . Soácuoäc choïn ra l aø300 cuoäc. Keát quaûnhö sau:
Ñoädaøi thôøi gi an tö vaán, phuùt Döôùi 3 3 4 5 6 7 8
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Chöông 8. Ñi eà u tra choïn maã u



Trang 164

Soácuoäc 5 40 175 30 25 15 10
a. Haõy tính sai soábình quaân choïn maãu ñoädaøi cuoäc tö vaán.
b. Haõy öôùc l öôïng ñoädaøi bình quaân moät cuoäc tö vaán vôùi ñoäti n caäy l aø99,06%.
c. Neáu nhö sai soátrung bình choïn maãu cho pheùp veàñoädaøi cuoäc tö vaán l aø12
gi aây thì vi eäc choïn qui moâmaãu l aø300 cuoäc ñaõñöôïc hay chöa hay phaûi choïn
moät con soákhaùc, neáu vaãn l aáy ñoäti n caäy l aø99,06%?

Baøi 3:
Ñeåki eåm tra thôøi gi an chaùy saùng boùng ñeøn ñi eän töûtrong moät ñôït saûn xuaát, ngöôøi ta
ti eán haønh ñi eà u tra choïn maãu 20 boùng ñeøn. Keát quaûnhö sau:
Thôøi gi an
chi eáu saùng,
gi ôø

4.000–4.200

4.201–4.400

4.401– 4.600

4.601– 4.800

4.801– 5.000
Soáboùng 2 3 8 6 1
Haõy öôùc l öôïng thôøi gi an thaép saùng bình quaân cuûa moät boùng ñeøn trong ñôït saûn xuaát
vôùi ñoäti n caäy l aø99,06%



Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Taøi l i eäu tham khaûo


165

TAØI LI EÄU THAM KHAÛO

1. Traàn BaùNhaãn Baøi gi aûng Lyùthuyeát thoáng keâ(1999), TP HoàChí Mi nh
2. ToâPhi Phöôïng Gi aùo trình Lyùthuyeát thoáng keâ(1996), NXB Gi aùo duïc,
Haønoäi
3. Traàn Vaên Thaéng Gi aùo trình Lyùthuyeát thoáng keâ(1998), NXB Thoáng keâ,
TP HoàChí Mi nh
4. A.A spi ri na, O.E.
Basi noi
Obsaj a teori a stati sti ki (1999), NXB Fi nans & Stati sti ka,
Moscow








Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Phuïl uï c



Trang 166
PHUÏLUÏC
Phuïl uïc 1. Maãu l aáy yùki eán khaùch haøng
























MAÃU LAÁY YÙKI EÁN KHAÙCH HAØNG
VEÀMÖÙC ÑOÄHAØI LOØNG VÔÙI CLDV
Ñeànghòquyùvòcho bi eát:
- Loaïi maùy ñi eän thoaïi di ñoäng ñang ñöôïc söûduïng:………
- Nôi mua:…………………
- Thôøi gi an ñaõsöûduïng dòch vuï:……………..
Trong moät thôøi gi an töø:……………. ñeán ………………. Quyùvòcho bi eát yùki eán veà
chaát l öôïng dòch vuï ñieän thoaïi treâ n maï ng di ñoäng maët ñaát maøquyùvòñaõsöû
duïng baèng caùch ñaùnh daáu (x)
Raát toát ( ) Toát ( )
Taïm ñöôïc ( ) Xaáu ( )
Neáu l aøtaïm ñöôïc hoaëc xaáu ñeànghòquyùvòcho bieát roõl yùdo:
Aâm l öôïng nhoû ( )
Coùti eáng uørít, l aïo xaïo ( )
Thoâng baùo cuûa toång ñaøi l aøkhoâng l i eân l aïc ñöôïc. ( )
Khoâng nhaän ra gi oïng ngöôøi ñoái thoaïi ( )
Nghe ñöôïc ti eáng mình voïng l aïi khi ngöøng noùi ( )
. . .
Xi n caûm ôn quyùvò ñaõdaønh thôøi giôøñeåtraûl ôøi nhöõng caâu hoûi cuûa
chuùng toâi .
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Phuïl uï c



Trang 167
Phuïl uïc 2. Maãu baùo caùo thoáng keâñònh kyø

Bi eåu 04/BÑ SAÛN LÖÔÏNG, DOANH THU Ñôn vòbaùo caùo:
Ban haønh theo QÑ BÖU CHÍ NH VI EÃN THOÂNG Ñôn vònhaän:
Soá: 01/TCTK-QÑ (Quùi , naêm) Ngaøy nhaän:

Thöïc hi eän
Chæti eâu
Ñôn vòtính Maõ
soá
Keá
hoaïch
naêm

Quyù
Töøñaàu
naêm ñeán
cuoái quí
A B C 1 2 3
1.Böu phaåm ñi coùcöôùc.
2.Böu ki eän ñi coùcöôùc
3.Soál öôï ng thö chuyeån ti eàn vaø
ñi eän chuyeån ti eàn coùcöôùc.
4.Soáti eà n göûi thö chuyeån ti eàn
vaøñi eän chuyeån ti eàn coùcöôùc.
5.Toång soátôøbaùo phaùt haønh
qua böu ñi eä n
trong ñoù: -Baùo Trung öông
-Baùo nhaäp khaåu
-Baùo ñòa phöông
6.ñi eä n thoaïi ñöôøng daøi ñi coù
cöôùc.
Trong ñoù: ngoaøi nöôùc
7.ñi eä n baùo ñi coùcöôùc
trong ñoù: ngoaøi nöôùc
8.Soámaùy ñieän thoaïi .
Trong ñoù: soámaùy coùthu cöôùc.
1 000 caùi
1 000 caùi

1 000 caùi

1 000 ñ


1 000 tôø
1 000 tôø
1 000 tôø
1 000 ñ.vò
1 000 ñ.vò
1 000 ti eáng
1 000 ti eáng
caùi
caùi
caùi

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
Phuïl uï c



Trang 168
Soámaùy nghi eä p vuï
9.Maùy tel ex
Trong ñoù: Soámaùy coùthu cöôùc.
Soámaùy nghi eä p vuï
10.Toång doanh thu qui ti eàn
Vi eät Nam
Trong ñoù:
Doanh thu böu chính
Doanh thu ñi eän chính
caùi
caùi
caùi

tri eäu ñoàng

tri eäu ñoàng
tri eäu ñoàng

Ngaøy …thaùng …naêm …
Ngöôøi laäp bi eåu Thuûtröôûng ñôn vò
Kyù teân Kyù, ñoùng daáu
Hoï, teân Hoï, teân

Phuïl uïc3. Tính heäsoáa, b treân excel cho phöông trình hoài quy y = a + bx
A= I ntercept(y,x)
B= sl ope(y,x)
Veõñoàthò:
Queùt 2 coät y,x; vaøo chart; choïn scater, choïn bi eåu töôï ng ñoàthòtöông quan
x y, enter; ti eâu ñeà: truïc x: teân ; y:…teân; choïn vaøo sheet ñang l aøm -> ra ñoà
thò; nhaáp chuoät traùi ñeåi nsert ñöôøng thaúng; choïn add trendl i ne (môûhoäp
thoaïi , choïn daïng ñöôøng thaúng, choïn ti eáp option, di spl ay equati on, enter)

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful