You are on page 1of 70

S.B. Leble

Skrypt dla studentów Wydziału FTiMS PG

PODSTAWY TERMODYNAMIKI I FIZYKI STATYSTYCZNEJ

18 czerwca 2009

Politechnika Gdańska

Gdańsk 2006

Spis treści

1 Termodynamika

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

1

1.1 Wstęp

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

1

1.2 Informacje termodynamiczne, pojęcze

stanu.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

2

1.3 Zasady termodynamiczne

 

3

2 Podstawy Klasycznej Fizyki Statysticznej

 

11

2.1 POSTULATY FIZYKI STATYSTYCZNEJ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

11

2.2 ROZKŁADY

GIBBS’A

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

12

2.2.1 Rozkład mikrokanoniczny

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

12

2.2.2 ROZKŁAD MIKROKANONICZNY w teorii gazu

 
 

doskonałego

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

14

2.2.3 ROZKLAD KANONICZNY

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

14

2.2.4 ROZKŁAD KANONICZNY DLA GAZÓW

 

15

2.2.5 POTENCJAŁY TERMODYNAMICZNE. ENERGIA

 
 

SWOBODNA

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

16

2.2.6 GAZ DOSKONAŁY W POLU ZEWNĘTRZNYM

 

19

2.2.7 WIELKI ROZKŁAD KANONICZNY. POTENCJAŁ

 
 

CHEMICZNY.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

21

3 Fizyka kwantowa versus statystyczna

 

23

3.1 Stan układu w mechanice kwantowej

23

3.2 ROZKŁADY W MECHANICE KWANTOWEJ z

 

uwzględnieniem spinu i

zasady Pauliego

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

23

3.3 Przykłady

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

29

3.3.1 GAZ OSCYLATORÓW HARMONICZNYCH

 

29

3.3.2 MODEL SZTYWNEGO ROTATORA

 

31

3.3.3 Średnie ciśnienie i energia dla gazu

 

34

4 Układy kwantowe, rozkłady kwantowe

 

39

4.1

Związek między spinem a statystikoj

 

39

VI

Spis treści

4.2 OKREŚLENIA FORMALNE ROZKŁADÓW STANÓW

 

KWANTOWYCH

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

40

 

4.3 KONDENSACJA BOSEGO-EINSTEINA

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

42

4.4 JEDNOATOMOWY

GAZ

DOSKONAŁY

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

44

4.5 FOTONY

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

46

4.6 FONONY,ciepło własciwe

 

48

 

Model

4.6.1 Einsteina .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

49

4.6.2 Debay’a .

Model

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

50

 

4.7

FERMIONY

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

52

 

4.7.1 Gas doskonały Fermi

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

52

4.7.2 CIEPŁO WŁAŚCIWE GAZU DOSKONAŁEGO

 
 

ELEKTRONÓW

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

55

 

4.8

FLUKTUACJE LICZBY CZĄSTEK

 

57

 

4.8.1

FLUKTUACJA KRYTYCZNA

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

58

5

Kinetyka

Fizyczna

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

61

5.1 Teoria równania Boltzmana

 

61

 

5.1.1 Pojęcie nierównowagi

61

5.1.2 Wyprowadzenie równania Boltzmanna

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

62

 

5.2 Wyprowadzenie

równań hydrodynamiki

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

63

5.3 OBSERWACJE

FLUKTUACJI

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

65

5.4 Twierdzenie LIOUVILLE’A

 

66

5.5 TWIERDZENIE BOLTZMANN’A

 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

67

Literatura

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

69

1

Termodynamika

1.1 Wstęp

W mechanice klasycznej stan cząstki punktowej określany jest współrzędnymi położenia i pędu. Obie te wielkości należą do tzw. przestrzeni fazowej Γ (ob- szar wszelkich możliwych kombinacji wielkości fizycznych opisujących dany układ fizyczny). Można zapisać że:

r, p Γ.

W mechanice kwantowej stan takiej samej cząstki określany jest przez funkcję falową,

ψ p (r) H.

która jest elementem przestrzeni Hilberta H o iłoczniu skaliarnym (ψ, φ) = ψ, φdr. Poruszając się w obszarze mechaniki kwantowej nie można zapomnieć

o bardzo istotnych dla niej elementach. Obserwable, bo o nich mowa, to mierzalne w mechanice kwantowej wielkości które są reprezentowane przez

operatory hermitowskie

f . Nie istnieje dla nich pojęcie „wartości” a jedynie

wartosci własnych λ (funkcja własna φ λ ), które występują w pomiarach z

prawdopodobieństwem |(ψ, φ λ )| 2 , albo „wartości średniej” ¡f¿. Definiuje się je

w postaci:

< f >= (ψ, fψ).

Inne własności tych operatorów i ich rolę w sformulowaniu mechaniki kwan- towej pozostawiamy do samodzielnego przestudiowania w literaturze [2]. W termodynamice klasycznej, która jest typowym przykładem teorii makroslopowej, pojęcie stanu opera się na zbiór parametrów wewnętrzych i temperatury. Go reprezentuję tak zwane równania stanu.

ˆ

ˆ

2

1 Termodynamika

W fizyce statystycznej : rozważa się dowolną liczbę cząstek N. Dla N cząstek stan kłasyczny jest elementem przestrzeni fazowej

{r 1 , p 1 ,

r N , p N } = R Γ 6N .

Gęstość prawdopodobieństwa znalezienia układu w punkcie R można zapisać w postaci funkcji:

(1.1)

f (R),

z oczywistym unormowaniem f(R

Γ 6N

f (R)dR.

(1.2)

To oznacza że najefektywniejsza sytuacja ma miejsce gdy N jest bardzo duża; idealny stan jest wtedy gdy N > . Przy okazji fizyki statysty- cznej pojawia się pojęcie zespołu statystycznego. Zespołem takim określa się

). Wylicze-

cząstki znajdujące się w pewnych warunkach i obszarze np.(V,T

nie parametrów termodynamiki jest jednym z najważniejszych zadań fizyki statystycznej.

1.2 Informacje termodynamiczne, pojęcze stanu

Termodynamikę można określić jako opis makroskopowy procesów cieplnych

z uwzględnieniem zmian energii wewnętrznej. Stan termodynamiczny jest to

minimalny zbiór parametrów wystarczający do określenia dynamiki układu; np., w przypadku gazów, w najprostrzej sytuacji, - objętości V i temperatury T. Wspomniane parametry można podzielić na dwie grupy: - zewnętrzne oraz

wewnętrzne. Określiamy zewnętrzne - które zależą od stanu (położenia, etc.) cial zewnętrznych w stosunku do układu. Do tych pierwszych, według definicji, można zaliczyć np. objętość „V” albo gęstość masowa ρ bo ona jest ρ = m, natężenie pola elektrycznego „E” lub indukcję pola magnetycznego „B”; do drugiej grupy - wewnętrznych zaliczymy między innymi ciśnienie „p”, indukcje elektryczną „D”, wektor natężenia pola magnetycznego „H”. Nie sposób tutaj nie wspomnieć o wielkości „T” zwanej temperaturą której nie można niestety umieścić w żadnej z tych grup parametrów. Definiujemy temperaturę beśpośriednie przez pomiary. Niech parametry, jako w przykładach, tworzą pary:

X i , y i , i = 1,

,

n.

Zależność parametrów wewnętrznych (X i ) od zewnętrznych (y i ) i temperatury dają równania stanu, są one dwóch typów:

1.Termiczne

1.3 Zasady termodynamiczne

3

X i (y 1 ,

2.Kaloryczne definiuje energiję wewnętrzną:

U(y 1 ,

,

,y

y n , T)

n ,T)

Sformulowanie równań termodynamiki opera się na pojęcie pracy (elemen-

tarnej) śił wewnętrzbych. Naprzykład, dl a standatdowego przykładu cilindru z gazem pod tłokiem

(patrz Rys. ??) praca siły ciśnienia jest wyrażana w następujący sposób:

pSdx

co można z kolei zapisać w postaci pdV

W ogólności parca elemrntarna się reprezentuje formę Pfaffa:

i

X i dy i = δA

gdzie: X-parametry wewnętrzne y-parametry zewnętrzne Rozważmy δQ=0 proces adiabatyczny jako sposób definicji energii wewnętrznej ze zprawdzeniem że ona nie zależy od drogi - jest funkcją stanu. δQ = 0 proces adiabatyczny =¿ definicja energii wewnętrznej U. Przekaz ciepła definuje się przez δQ wymaga pomiaru strat energii wewnętrznej ”termostatu”(formuly typu cm(t t 0 )) pod warunkiem izolacii adyabatycznej ukłeadu razem z ter- mostatem i założeniu o biląsu energii. (patrz kalorymetr Rys?? ) Prawo zachowania energii dl układu w postaci różniczkowej:

δQ = dU +δA (1) (prawo doświadczalne) Fiłozofja: Nie ma prawa jeśli nie ma niezależnej definicj każdej z wielkości (δQ, dU, δA) wchodzacej do sformulowania tego prawa.

1.3 Zasady termodynamiczne

ZASADY TERMODYNAMIKI 1) Zerowa zasada termodynamiki : Istnieje stan równowagi termodynam- icznej, który charakteryzuje się temperaturą T. Uwaga: „Jeśli układy A i B mogące ze sobą wymieniać ciepło są ze sobą po jakimś czasie w równowadze termodynamicznej, i to samo jest prawdą dla układów B i C, to układy A

i C również są ze sobą w równowadze termodynamicznej. Przez równowagę

termodynamiczną rozumiemy stan, który w danych warunkach układ osiąga

i już go nie zmienia.” Jan Szargut „Termodynamika” 2) Pierwsza zasada termodynamiki (zasada zachowania energii): Zmiana energii wewnętrznej układu jest równa sumie pracy wykonanej bądź przez

układ bądź nad układem i ciepła dostarczonego lub oddanego przez układ. Ilość ciepła przekazywana do układu w przypadku gazu pod tłokiem

wygląda:

4

1 Termodynamika

(1)

(1’)

δQ = dU + pdV

δQ = dU + δA

δA =

3

i=1

x i dy i

(2) - praca elementarna - forma Pfaffa

x i

- parametr wewnętrzny, jako składowe wektora x

y i

- parametr zewnętrzny, jako składowe wektora y Rozważmy gaz pod tłokiem. Gdy

δQ

=0 to jest to proces adiabatyczny. Ciepło nie jest przekazywane do układu, ale energia wewnętrzna może zmienić się na dU przez pracę pdV. Zaakceptujmy to jako definicje energii wewnętrznej U(V,T) = ?dU – funkcji stanu. dU= -pdV (3)

p= RT

U(V,T) = ?dU – funkcji stanu. dU= -pdV (3) p= RT - termiczne równanie stanu dla

- termiczne równanie stanu dla mola gazu doskonałego

- parametry zewnętrzne – ich wartości są zdefiniowane przez położenie albo stan ciał zewnętrznych.

- Np. dla gazów w polu elektromagnetycznym V,

B, E

- Każdy parametr zewnętrzny wymaga wprowadzenie parametru wewnętrznego.

- p – ciśnienie ,

D

- indukcja elektryczna

- Równanie stanu x i =x i (y,T)

a) r-nie termiczne p(V,T)

b) r-nie kaloryczne U(V,T); U – energia wewnętrzna . 3) II zasada termodynamiki. Entropia.

Rozważamy gaz o jednym stopniu swobody dU=

1.3 Zasady termodynamiczne

5

∂U

V dV + U dT

∂T

(1)

Istnieje czynnik całkujący

,taki ze:

µ

µδQ = µdU + µpdV = dS

(2)

dU podstawiamy do (2) otrzymujemy:

(3)

Stwierdzenie:

Dla gazu doskonałego

(4)

∂V µ ∂U

∂T

=

∂T µ

V ∂U + µp

µ =

1

T

dS = dU + pdV

T

(2’)

dS- kwazi-rownowaga, przechodzi z jednego ciała do drugiego. W taki sposób wprowadzamy pojęcie temperatury bezwzględnej jako odwrotność czynnika całkującego. S - jest funkcja stanu (dS jest różniczka zupełna) - entropia Całkując wzór (2’) mając wzór na p i U wyprowadzam wzór na S Entropia w układzie zamkniętym nie ma wymiany energii z otoczeniem. Energia wzrasta po wymianie ciepła. Czwicienie Druga zasada termodynamiki : W układzie zamkniętym w procesach odwracal- nych, ciepło ma czynnik całkujący w postaci odwrotności temperatury. Prowadzi to pojęcia entropii jako funkcji stanu. Pozostańmy na chwilę przy tej ostat- niej uwadze. Dyskusja pozwoli na sensowne wytłumaczenie potrzeby czynnika całkującego. Przypomnijmy: Jeśli U jest funkcją stanu (x,y) dU jest różniczką zupełną , albo:

1. II zasada wg Klauzjusza II zasada wg Carnot’a (sprawność) =¿ np. gęstość strumieńia ciepła (jed-

nowymiarowy) q = - dT

3. Entropia wzrasta dla układów izolowanych

ciepła (jed- nowymiarowy) q = - dT 3. Entropia wzrasta dla układów izolowanych x; trójwymiarowy -

x; trójwymiarowy - q = gradT .

6

1 Termodynamika

4) Trzecia zasada termodynamiki (Twierdzenie Nernsta): lim T>0 S = 0. Uzupełnia definicje entropii. Podstawą sformułowania równania jest zależność wewnętrznych parametrów od temperatury – równanie stanu.

dS = dU + pdV

T

!!! Wyprowadzić wzór na entropię S dla gazu doskonałego !!!

=

dS =

T 1 δQ

δQ = dU + pdV

δQ = dU + pdV

∂U

∂T

dU + V ∂U dV + pdV

δQ = CvdT + V + p dV

∂U

/pV = RT /

/p(V, T ) = RT /

V

/U (T ) = CvT /

δQ = CvdT + RT dV

V

nie ma warunku całkowalności, entropia powstaje dzięki współczynnikowi całkującemu

całkujemy S(V,T) =??

dS =

T δQ = Cv dT +

1

T

/

/

∂V Cv

R

∂T V

T

= 0/

= 0/

R

V

dV

1.3 Zasady termodynamiczne

7

Rozwiązanie :

(1)

S(V,T)= Cv lnT+C(v)

(2)

 

∂S

V

,

(1)

(2)

∂S

= Cv

∂T ∂S

T

= R

V

∂V

= C (V ) = R

V

C(V ) = R ln V + C

S(V,T)=Cv lnT+R lnV + C

(V 0 , T 0 )

Z zastosowaniem III zasady termodynamiki :

S 0 = Cv ln T 0 + R ln V 0 + C 0 = 0

S = Cv ln T

T

0

+ R ln V

V

0

!!! Dla równania van der Waalsa wyprowadzić wzór na

!!!

(*)

U = CvT +

a

V

Równanie van der Waalsa:

(V

b) p +

2 = RT

a

V

δQ = dU + pdV

dU = U ∂T dT +

∂U

∂V dV

∂U

δQ = U dT + V dV + pdV

∂T

dS =

T 1 δQ

8

1 Termodynamika

z (*)

dS =

1

∂U

∂T

T

dT +

T

1

V ∂U + p dV

∂U

∂V T ∂T

1

1

1

∂T∂V = T

2 U

2

T

=

∂T T ∂V + p

1

∂U

∂U

V + p + 1

2 U

1 ∂p

T ∂T∂V + T ∂T

2

1

T

=

∂U ∂V + p

1

∂p

T ∂T

p =

RT

a

V

b

V 2

1

∂U

R

a

R

   

T 2 ∂V

+ V b TV 2 =

V

b

U

∂U

∂V

a

=

V 2

a

= V + C(T)

∂U

∂T

= Cv

zakładamy, że Cv zależy od T

∂U

∂T

=

C (T)

C(T ) = CvT + C

a

U = V

+ CvT + U 0

Gaz van der Waalsa jest uogólnieniem gazu doskonałego Inną metodą na wyznaczenie jest metoda doświadczalna. !!! Zakładamy, że gaz znajduje się w dwóch komorach. Policzyć entropię S w końcu procesu !!!

S = S 1 + S 2

1.3 Zasady termodynamiczne

9

entropia jest funkcją stanu

n- ilość moli Entropia początkowa:

S = nCv ln T

T

0

+ nR ln V

V

0

S

= p 1 V 1 RT 1

Cv ln T 1

T

0

+ R ln V 1

V 0 + p 2 V 2

RT 2

Cv ln T 2

T

0

ilość moli wyznaczamy ze wzoru:

pV = nRT pV

n =

RT

+ R ln

V 2 V 0

(&) Energia wewnętrzna jest stała, gdy układ jest izolowany.

=

Z (&)

U = nCvT

U k = p 1 V 1 CvT 1 + p 2 V 2 CvT 2

RT 1

RT 2

U

= p (V 1 + V 2 )

RT

CvT

(V 1 + V 2 ) Cv = (p 1 V 1 + p 2 V 2 )

p

R

R

p (V 1 + V 2 )

Cv

p 1 V 1 + p 2 V 2

p 1 V 1 + p 2 V 2

p

=

V 1 + V 2

T = pV

nR = p 1 V 1 +

p 2 V 2 V 1 + V 2

R

V 1 + V 2

n 1 + n 2

1

10

1 Termodynamika

T = (p 1 V 1 + p 2 V 2 )

Entropia końcowa:

1

1

= (p 1 V 1 + p 2 V 2 ) T 1 T 2 = (n 1 RT 1 + n 2 RT 2 ) T 1 T 2

T 2 p 1 V 1 + T 1 p 2 V 2

T 2 n 1 RT 1 + T 1 n 2 RT 2

R

p 1 V 1 + p 2 V 2

RT 2

RT 1

S k = p RT 1 V 1 1

+ p 2 V 2 RT 2

Cv ln T

T

0

Po uporządkowaniu równań:

+ R ln V 1 + V 2

V

0

S p = ln

T 0 n 1 Cv T 2

T 1

T 0 n 2 Cv + ln

V V 0 1 n 1 R V V 0 2 n 2 R

S k = ln T

T 0 (n 1 +n 2 )Cv + ln V 1 + V 2 (n 1 +n 2 )Cv

V

0

Zacytujmy:

Teraz - komietarz po kolei:

= n 1 T 1 + n 2 T 2

n 1 + n 2

Zerowa zasada termodynamiki. Zerowa zasada jest niczym innym jak podniesienie faktu istnienia równowagi termicznej do poziomu axiomatu z uzupelnieniem o tranzytiwnosci temperatury. Ważne podkreślić różnicę po- jęcza stanu równowagi i stanu stacjonarnego (parametry też nie zmieniają sie, ale są niezerowy strumieni). Każdy układ dąży do równowagi termicznej. Istnieje temperatura, jako miara równowagi – dwa ciała o różnej temperaturze. Ruch cieczy- równanie Stokesa- równowagą w każdym punkcie (równowaga łokalna). O różniczce zupełnej mówimy wtedy gdy:

W przypadku gazu (patrz):

Zauważmy że powyższe równanie w ogólności nie jest różniczką zupełną.

W związku z tym należało znaleźć czynnik całkujący który implikuje zu-

pełność różniczki. Możemy określić temperaturę Kelwina jako odwrotność czynnika całkującego. Pojawia się tutaj również pojęcie entropii. Zdefiniowana jest ona w następu- jący sposób: patrz (1)

II. Zasada termodynamiki: (2) III. Zasada termodynamiki :, zgodnie z przyjętą III zasadą termodynamiki( entropia dąży do tej samej wartości niezależnie od punktu T,V ) zasadą . Skoro mowa tu o procesach odwracalnych to warto przypomnieć jeden z nich Wykres tzw. „Cyklu Carnota” Na podstawie analizy Cyklu Carnota można wyprowadzić drugą zasadę termodynamiki (2).

2

Podstawy Klasycznej Fizyki Statysticznej

2.1 POSTULATY FIZYKI STATYSTYCZNEJ

Przestrzeń fazowa:

- Każda cząstka w fizyce klasycznej ma odpowiedni stan

(r, p)

- W mechanice kwantowej stan jednej cząstki:

- Zestaw współrzędnych:

Γ

ψ(r, δ) H

{r 1 , p 1 ,

,

r n , p n } ≡ R

jest to wielowymiarowa przestrzeń fazowa. Funkcja charakteryzująca każdy punkt w przestrzeni.

6N zmiennych

f

(r 1 , p 1 ,

,

Γ f (R, t) dR = Γ f (r 1 ,

r n , p n , t)

,

p n , t) d 3 r,

d 3 p n = 1

(2.1)

jeśli f charakteryzuje wagę punktu to jest to prawdopodobieństwo (distri- bution function-rozkład prawdopodobieństwa) REGUŁA FIZYKI STATYSTYCZNEJ I. Przestrzeń fazowa

Γ

jest jednorodna w stanie równowagi II. Jeżeli przestrzeń fazowa jest jednorodna to wtedy układ jest w stanie

12

2 Podstawy Klasycznej Fizyki Statysticznej

równowagi

Wniosek:

Jeżeli wielkość A zdefiniowana na przestrzeni fazowej to wtedy

A = A (Γ ) f (Γ )

Np., energia w fizyce klasycznej reprezentuje sie ι funkcjej Hamiltona

H =

Wtedy jej wartość srednia

N

i=1

p

2

2m i +

i

i,j

U

H = U

(r i r j )

jest energią wewnętrzną. Ważnym celem fizyki statystycznej jest wyprowadzenie termodynamicznych równań stanu Rozważanie pewnych parametrów (np. - temperatury T)

f (Γ, T )

A(T) = A (Γ ) f (Γ, T )

oraz uwzględnienie warunków brzegowych (ścian naczyniu),

H=T+W(V)

f (Γ, T ) H (r 1, p 1 ;

)

i=N

i=1

dr i dp i = U

U (V, T ) = T + W (V )

podobnie - pól zewnętrznych.

2.2 ROZKŁADY GIBBS’A

2.2.1 Rozkład mikrokanoniczny

(2.2)

– Każdy rozkład powstaje na skutek założenia. Układ izolowany ter- micznie, adiabatycznie (nie ma wymiany ciepła i energii)

H (Γ ) = E

(2.3)

Równanie (2.3) – określa powierzchnię w przestrzeni fazowej. Dla jednowymiarowej jednej cząstki

2.2 ROZKŁADY GIBBS’A

13

jest równaniem elipsy

H (x, p) =

p

2

2m + U (x) = E

U = kx 2

2

H (x, p) =

2m + kx 2

p

2

2

= E

Rysunek 2.1. Elipsa (x1) 2

16

+ (y2) 2

4

= 1

f (R, t)

- funkcja określająca rozkład prawdopodobieństwa, reprezentuje ją delta Diraca

(2.4)

f (Γ) =

1 δ (H E)

W przypadku jednowymiarowym delta Diraca definuje się

+

−∞

δ (x ξ) dx = 1

Ogólne WARUNEK UNORMOWANIA:

1 δ (H E) = 1

(2.5)-warunek unormowania daje

= δ (H E)

Energia średnia

1 U = H = Ω
1
U = H =

w teorii gazu v obszarze V:

δ (H E) H (Γ )

U =

1 δ (H E) H (Γ ) dpV N

(2.5)

objętość naczynia, w którym znajduje się gaz :

dr i = V

14

2 Podstawy Klasycznej Fizyki Statysticznej

2.2.2 ROZKŁAD MIKROKANONICZNY w teorii gazu

doskonałego

:

Energia wewnętrzna gazu doskonałego :

H =

U =

1 U = H = δ (H − E) H (Γ ) dΓ Ω Ω
1
U
= H =
δ (H − E) H (Γ ) dΓ
Ω δ
1
1
1
2
2
E
dp i dq i
i
i
2m p
2m p
1
2
E =
i
2m p

= δ (H E)

U =

1

dϕdrr 3N1 H (E) δ (H E) J (ϕ)

= dϕdrδ (H E) r 3N1 J (ϕ)

2.2.3 ROZKLAD

KANONICZNY

2) Def. Rozkład kanoniczny – układ znajduje się w równowadze z otocze- niem Stosunki między układem i podukładem. Podukład nie zależy od układu.

Wydarzenia są niezależne miedzy 1. i 2. Prawdopodobieństwem tych wydarzeń jest iloczyn 1. i

2.

f (Γ) = f (H)

- Hamiltonian definiuje stan termodynamiczny. Podukład 1.=>

2.=>

H 1

H 2

Efektem jest gęstość prawdopodobieństwa.

1.+2.=

2.2 ROZKŁADY GIBBS’A

H 1 + H 2 + V

Hamiltonian jest sumą jeśli można zaniedbać oddzia lywaniem

f (H 1 + H 2 ) = f (H 1 ) (H 2 )

15

(2.6)

Równanie (2.6) demonstruje własnosc funkcji wykładniczej można rozwiązać :

f (H) =

−H 1 Θ Z e
−H
1
Θ
Z e

(2.7)

– postać jawna, stałe Zi Θ łączy warunek unormowania (2.5)

(*)

f (H) =

H

łączy warunek unormowania (2.5) (*) f ( H ) dΓ = − H Z e Z

Z

e

Z = e

H

Θ

= 1

– całka statystyczna lub suma statystyczna Wniosek:

Θ = kT

2.2.4 ROZKŁAD KANONICZNY DLA GAZÓW

:

W przypadku gazu doskonałego całka statystyczna jest jednowymiarowa.

Z = e

h

h Θ dpV = V e

=

p x + p y + p

2

2

2

z

2m

(2.8)

p

2

x

p

2

y

2e 2e

p

2

z

p

2

x

p

2

y

2mΘ dp x dp y dp z = e 2mΘ dp x e 2mΘ dp y e

z = e

h

Θ dpdrh =

dla wielu (N) cząstek:

p x + p y + p

2

2

2

z

2m

z = e

p

2

x

p

2

y

2e 2e

p

2

z

p

2

x

2mΘ dp x dp y dp z = e 2mΘ dp x e

p

2

z

2

p

2

y

2

16

2 Podstawy Klasycznej Fizyki Statysticznej

H

= U

=

3 ΘN

2

3

2