You are on page 1of 113

‫‪1‬‬

‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(1‬‬
‫ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﻳﯽ و اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ‬
‫هﺮ دﻳﻨﯽ داراﯼ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ هﺎ اﺛﺒﺎت ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ؟ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ‬
‫دﻳﻨﯽ را اﺛﺒﺎت ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ)ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ( ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﻠﯽ ﺳﻴﻨﺎ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ﻣﻌﺎد را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ دﻻﺋﻞ ﻋﻘﻠﯽ‬
‫اﺛﺒﺎت ﮐﺮد]‪ .[1‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‪ ،‬وﺟﻮد ﺧﺪا را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ دﻻﺋﻞ ﻋﻘﻠﯽ اﺛﺒﺎت ﮐﺮد‪ .‬وﻗﺘﯽ ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻌﻀﻠﯽ روﺑﺮوﺳﺖ‪ ،‬ﺗﮑﻠﻴﻒ ﻧﺒﻮت روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻤﺘﺮﻳﻦ ادﻋﺎ در ﺧﺼﻮص اﺛﺒﺎت ﻋﻘﻠﯽ ﺁن وﺟﻮد دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻌﻀﻞ ﮐﺴﺎﻧﯽ‬
‫را واداﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﺎ ﭘﺮوژﻩ ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ در ﻗﺒﻮل دﻳﻦ و اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﺁن را ﮐﻨﺎر ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪.‬‬

‫"اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ" )‪ (Fideism‬ﺑﺪﻳﻞ "ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﻳﯽ" )‪ (Rationalism‬در ﺑﺎب دﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن ‪ ،‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ‬
‫را ﺧﺮدﮔﺮﻳﺰ)ﻧﻪ ﺧﺮد ﺳﺘﻴﺰ( ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁورﻧﺪ ‪.‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ و اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ ﭘﻠﻨﺘﻴﻨﺠﺎ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ را‬
‫ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ ﮐﻴﺮﮐﮕﻮر ﭘﺎرﻩ اﯼ از ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﺧﺮدﺳﺘﺰ ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎور اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﻧﺒﻮت ‪ ،‬ﻣﻌﺎد و دﻳﮕﺮ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از هﺮﮔﻮﻧﻪ ﻗﺮﻳﻨﻪ و اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ اﺳﺖ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪،‬‬
‫اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﻴﺎزﯼ ﺑﻪ ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ ﯼ ﻋﻘﻠﯽ و دﻟﻴﻞ و ﮔﻮاهﯽ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﭘﻴﺮوان اﻳﻦ ﻣﺸﺮب ‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎﻧﯽ ﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﻔﺮوﺿﺎت ﺁدﻣﯽ هﺴﺘﻨﺪ و ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﺑﺎ ﻣﻴﺰان ﻋﻘﻞ ﻣﯽ ﺳﻨﺠﺪ‪ ،‬ﺧﺪا را در ﭘﺎﯼ ﻋﻘﻞ ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻌﺸﻮق ﭼﻨﻴﻦ ﮐﺴﯽ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺧﺪا‪ .‬از اﻳﻨﺮو ‪ ،‬ﻓﻘﺪان اﺳﺘﺪﻻل و ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﯽ دﻟﻴﻠﯽ ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ ﭘﺪﻳﺪ‬
‫ﻧﻤﯽ ﺁورد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن را از ﺷﺮ ﻟﻮازم ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻋﻘﻞ ﺣﻘﻴﺮ رهﺎ ﻣﯽ ﺳﺎزد‪ .‬ﻣﻮﻟﻮﯼ ﺑﻪ ﻳﮏ ﻣﻌﻨﺎ ﻣﺪاﻓﻊ ﭼﻨﻴﻦ روﻳﮑﺮدﯼ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﯽ‬
‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫ﭘﺎﯼ ﭼﻮﺑﻴﻦ ﺳﺨﺖ ﺑﯽ ﺗﻤﮑﻴﻦ ﺑﻮد‬ ‫ﭘﺎﯼ اﺳﺘﺪﻻﻟﻴﺎن ﭼﻮﺑﻴﻦ ﺑﻮد‬

‫ﺁن ﻋﺼﺎ ﮐﻪ دادﺷﺎن ﺑﻴﻨﺎ ﺟﻠﻴﻞ‬ ‫اﻳﻦ ﻋﺼﺎ ﭼﻪ ﺑﻮد؟ ﻗﻴﺎﺳﺎت و دﻟﻴﻞ‬

‫ﺁن ﻋﺼﺎ را ﺧﺮد ﺑﺸﮑﻦ اﯼ ﺿﺮﻳﺮ‬ ‫ﭼﻮن ﻋﺼﺎ ﺷﺪ ﺁﻟﺖ ﺟﻨﮓ و ﻧﻔﻴﺮ‬

‫ﺁن ﻋﺼﺎ از ﺧﺸﻢ هﻢ ﺑﺮوﯼ زدﻳﺖ‬ ‫او ﻋﺼﺎﺗﺎن داد ﺗﺎ ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪﻳﺖ‬

‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ اول‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪2140-2142‬و ‪(2132‬‬

‫‪+++‬‬

‫ﺣﺴﺒﯽ اﷲ ﮔﻮ ﮐﻪ اﷲ ام ﮐﻔﯽ‬ ‫ﻋﻘﻞ ﻗﺮﺑﺎن ﮐﻦ ﺑﭙﻴﺶ ﻣﺼﻄﻔﯽ‬

‫رﺳﺘﮕﯽ زﻳﻦ اﺑﻠﻬﯽ ﻳﺎﺑﯽ و ﺑﺲ‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ اﺑﻠﻪ ﮐﻦ ﺗﺒﻊ ﻣﯽ رو و ﺳﭙﺲ‬

‫ﺑﻬﺮ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺴﺖ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﺒﺸﺮ‬ ‫اﮐﺜﺮ اهﻞ اﻟﺠﻨﻪ اﻟﺒﻠﻪ اﯼ ﭘﺴﺮ‬

‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪1418 -1419‬و ‪(1407‬‬

‫‪+++‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺗﺎ ز ﺷﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﯽ ﻣﯽ رهﻨﺪ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺻﺤﺎب ﺟﻨﺖ اﺑﻠﻬﻨﺪ‬

‫ﺗﺎ ﮐﻨﺪ رﺣﻤﺖ ﺑﻪ ﺗﻮ هﺮ دم ﻧﺰول‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ را ﻋﺮﻳﺎن ﮐﻦ از ﻓﻀﻞ و ﻓﻀﻮل‬

‫اﺑﻠﻬﺎن از ﺻﻨﻊ در ﺻﺎﻧﻊ ﺷﺪﻩ‬ ‫زﻳﺮﮐﺎن ﺑﺎ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﻗﺎﻧﻊ ﺷﺪﻩ‬

‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ ﺷﺸﻢ‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪ 2370-2371‬و ‪(2374‬‬

‫‪+++‬‬

‫ﻣﺼﻄﻔﯽ اﻧﺪر ﺟﻬﺎن اﻧﮕﻪ ﮐﺴﯽ ﮔﻮﻳﺪ ز ﻋﻘﻞ‬

‫ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ هﻢ ﺑﻪ اﻗﺘﻔﺎﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ ‪ ،‬در ﮐﺘﺎب ﻧﺎن و ﺣﻠﻮا ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺣﮑﻤﺖ اﻳﻤﺎﻧﻴﺎن را هﻢ ﺑﺨﻮان‬ ‫ﭼﻨﺪ و ﭼﻨﺪ از ﺣﮑﻤﺖ ﻳﻮﻧﺎﻧﻴﺎن‬

‫ﻓﻀﻠﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﺑﻮد ﺑﺮ ﺁن ﺣﺠﺮ‬ ‫وﻳﻦ ﻋﻠﻮم و اﻳﻦ ﺧﻴﺎﻻت و ﺻﻮر‬

‫ﺳﻨﮓ اﺳﺘﻨﺠﺎﯼ ﺷﻴﻄﺎن در ﺑﻐﻞ‬ ‫ﺷﺮم ﺑﺎدت ز ﺁﻧﮑﻪ دارﯼ اﯼ دﻏﻞ‬

‫ﮐﯽ ﺷﻔﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﻧﺒﯽ ﻣﻌﺘﻠﯽ‬ ‫ﺳﻮر رﺳﻄﺎﻟﻴﺲ و ﺳﻮر ﺑﻮﻋﻠﯽ‬

‫وﻩ ﭼﻪ ﺧﻮش ﻣﯽ ﮔﻔﺖ از روﯼ ﻃﺮب‬ ‫ﺑﺎ دف و ﻧﯽ دوش ﺁن ﻣﺮد ﻋﺮب‬

‫ﮐﻞ ﻣﺎ ﺣﺼﻠﺘﻤﻮﻩ وﺳﻮﺳﻪ‬ ‫اﻳﻬﺎ اﻟﻘﻮم اﻟﺬﯼ ﻓﯽ اﻟﻤﺪرﺳﻪ‬

‫ﻣﺎ ﻟﮑﻢ ﻓﯽ اﻟﻨﺸﺎﻩ اﻻﺧﺮﯼ ﻧﺼﻴﺐ‬ ‫ﻓﮑﺮﮐﻢ ان ﮐﺎن ﻓﯽ ﻏﻴﺮ اﻟﺤﺒﻴﺐ‬

‫ﮐﻞ ﻋﻠﻢ ﻟﻴﺲ ﻳﻨﺠﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺎد‬ ‫ﻓﺎﻏﺴﻠﻮا ﻳﺎ ﻗﻮم ﻋﻦ ﻟﻮح اﻟﻔﻮاد‬

‫ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺘﯽ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪﻩ ﯼ ﻏﺬاﯼ ﻣﻮﻣﻦ ﺷﻔﺎﺳﺖ‪ .‬ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ رواﻳﺖ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮐﺠﺎ ﻓﺮﻣﻮدﻩ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪﻩ ﻏﺬاﯼ ارﺳﻄﻮ و ﺑﻮﻋﻠﯽ ﺷﻔﺎﺳﺖ؟ ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ هﻴﭻ ﮐﺲ ﺑﺎ ﺧﻮردن ﭘﺲ ﻣﺎﻧﺪﻩ هﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ ارﺳﻄﻮ و‬
‫ﺑﻮﻋﻠﯽ و دﻳﮕﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺷﻔﺎﯼ روﺣﯽ ﭘﻴﺪا ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻪ رﻳﺴﻤﺎن اﻳﻤﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺁوﻳﺨﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻘﻞ اﺳﺘﺪﻻﻟﮕﺮ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪.‬‬

‫ﻟﻮﺗﺮ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺁب هﺎﯼ ﺷﻔﺎف و زﻻل اﻧﺠﻴﻠﻬﺎ را ﮔﻞ ﺁﻟﻮد ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎﻣﺲ ﺟﻔﺮﺳﻮن هﻢ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ‪":‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﻳﯽ ﮐﻪ از‬
‫زﺑﺎن ﺧﻮد ﻋﻴﺴﯽ ﻣﺴﻴﺢ ﺟﺎرﯼ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ ﺣﺘﯽ ﺑﺮاﯼ ﻳﮏ ﮐﻮدﮎ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ هﺰاران ﺟﻠﺪﯼ ﮐﻪ درﺑﺎرﻩ اﻓﻼﻃﻮن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ هﻨﻮز ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﻣﻘﺼﻮد او را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﺪﻳﻬﯽ‪ ،‬اﻳﻦ اﺑﺎﻃﻴﻞ هﺮﮔﺰ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ"‪.‬‬

‫اﻳﻤﺎن ﺁوردن ‪ ،‬ﺗﻦ ﺑﻪ ﺧﻄﺮ دادن )ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﻴﺮ ﮔﮕﻮر( و رﻳﺴﮏ ﺑﺮد و ﺑﺎﺧﺖ ﻗﻤﺎر ﺑﺎزﯼ )ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻮﻟﻮﯼ( را ﺑﻪ ﺟﺎن‬
‫ﺧﺮﻳﺪن اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻬﺶ اﻳﻤﺎﻧﯽ" )‪ (leap of faith‬ﮐﻴﺮ ﮔﮕﻮر‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﺁوردن اﺳﺖ ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺪون هﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ دﻟﻴﻞ و ﻗﺮﻳﻨﻪ ﺣﺎﮐﯽ از‬
‫ﺻﺪق اﻋﺘﻘﺎدات ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﮐﺮدن اﻳﻤﺎن دﻳﻨﯽ ﺑﺮ اﺳﺘﺪﻻل‪ ،‬ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ و ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ‪" .‬ﺑﺪون ﺧﻄﺮ ﮐﺮدن اﻳﻤﺎﻧﯽ در ﮐﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪...‬‬
‫ﺳﻌﺎدت اﺑﺪﯼ ﭼﻴﺰﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﻪ ﺧﻄﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻦ هﻤﻪ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻘًﺎ هﻤﻪ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ"‪.‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺧﺪا ﻏﻴﺮ‬
‫ﻋﻘﻼﻧﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮوﺟﻮد ﺧﺪا ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻤﺎن اﻣﮑﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬ﺁدﻣﯽ در ﺑﯽ ﻳﻘﻴﻨﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﺎل ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫اﻳﻤﺎن ﻣﯽ ﺁورد]‪ [2‬و ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت اﻳﻤﺎﻧﺶ ﺑﻪ اﻣﺮ ﻋﻘﻼًﻣﺤﺎل)ﺧﺪا(‪ ،‬در ﻣﻮاردﯼ ﺑﺎﻳﺪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﮐﺎرهﺎﯼ ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﺰﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﮐﻴﺮﮔﮕﻮر ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ دﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﺑﺮﺗﺮﯼ ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺑﻮدن ﺁن ﻳﺎ اﺛﺒﺎت ﺻﺪق ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺁن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬
‫ﭘﺎرادوﮐﺴﯽ ﺗﺮ ﺑﻮدن ﺁن اﺳﺖ‪" .‬دﺷﻮارﯼ ﻣﻄﻠﻖ" ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﻮدن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁن را واﺟﺪ اﻳﻤﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﺟﻬﺶ اﻳﻤﺎﻧﯽ ﻓﺮد را از‬

‫‪3‬‬

‫ﻋﻘﻞ ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﯽ ﺑﺮد و دﺷﻮارﺗﺮ ﺑﻮدن ﻗﻮت اﻳﻦ اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﻴﺎر ﺳﻨﺠﺶ ﺁن ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻓﺮﻳﺘﻴﻮف ﺷﻮوان‪،‬‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺑﻪ ﺟﺎﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺎ "دل" اش "ﺑﺒﻴﻨﺪ" ‪ ،‬ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﺎ "ﻣﻐﺰ" اش "ﻣﯽ اﻧﺪﻳﺸﺪ"‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ‪ ،‬ﻋﻘﻞ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ)‪ (reason‬را‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺷﻬﻮد )‪ (intuition‬ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻋﻘﻞ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﻳﮕﺎﻧﮕﯽ‪،‬ﺟﺎوداﻧﮕﯽ و ﺟﻬﺎﻧﺸﻤﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﺳﺘﺪﻻل ‪ ،‬ﻣﻮﻗﺖ و‬
‫زﻣﺎﻧﻤﻨﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻧﻈﺮ زﻣﺎﻧﯽ‪ -‬ﻣﮑﺎﻧﯽ‪ -‬ﻓﺮهﻨﮕﯽ در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮل اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻬﻮد ﺑﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ واﺣﺪ ﺳﺮ و ﮐﺎر دارد‪.‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻﻟﮕﺮا )‪ (rationalist‬ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺪم و رﺟﺤﺎن ﻋﻘﻞ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ ﺑﺮ ﺷﻬﻮد و وﺣﯽ و اﻧﮑﺸﺎف اﻟﻬﯽ‬
‫)‪(revelation‬را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و وﺣﯽ را ﻏﻴﺮ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬وﺣﯽ ﻧﻮﻋﯽ ﺗﻌﻘﻞ ﺷﻬﻮدﯼ ﮐﻴﻬﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ‬
‫اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ ﺑﺪون اﻳﻤﺎن راﻩ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺮد‪ ،‬اﻗﺒﺎل ﺑﻪ ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس دﻳﻨﯽ ﺷﺮط ﻻزم اﻳﻤﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ هﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬
‫ﺑﻮد ﺑﻪ دﺳﺖ ﺁوردن ﺁراﻣﺶ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺮﺳﻨﺎﮎ ﻋﻘﻠﯽ و ﺑﺤﺚ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﺎرﻩ ﯼ‬
‫ﮐﺎر‪ ،‬رﻳﺎﺿﺖ و ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺑﺮﺧﯽ دﻳﮕﺮ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ را ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ‬
‫ﻓﺮاﺗﺮ از ﻃﻮر ﻋﻘﻞ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان درﺑﺎرﻩ ﯼ دﺳﺘﺎوردهﺎﯼ ﺁن داورﯼ ﮐﺮد‪ .‬ﭘﺎرﻩ اﯼ از وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﺷﻨﺎﺳﺎن‪ ،‬از‬
‫"اﻳﻤﺎن ﮔﺮوﯼ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻨﯽ" ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ]‪.[3‬در اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬دﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﺤﻮﻩ ﯼ زﻳﺴﺖ ﻣﻮﻣﻨﺎﻧﻪ ﻓﺮوﮐﺎﺳﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‬
‫و ﻣﺘﮑﯽ ﺑﺮ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﺳﺘﺒﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺧﻮد ادﻳﺎن ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬دﻳﻨﺪارﯼ رﺑﻄﯽ ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻل و ﺧﺮد ورزﯼ ﻧﺪارد‪.‬‬

‫ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ اﺛﺒﺎت ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﺑﺮﺧﯽ از اﻋﺎﻇﻢ‬
‫ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷﻴﻌﻪ در اﻋﺼﺎر اﺧﻴﺮ ﺻﺮﻳﺤًﺎ اﻇﻬﺎر ﻣﯽ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﯽ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﯽ ﺧﺪا ﺻﺪ در ﺻﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ‬
‫ﻋﻘﻞ ﺑﺸﺮ دﻟﻴﻞ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از راﻩ ﺗﻌﺒﺪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺎرع ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻠﺘﺰم ﺷﻮﻳﻢ ﮐﻪ ﺧﺪا ﻳﮑﯽ اﺳﺖ"]‪ .[4‬وﻟﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻈﺮ اﺳﺖ ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ﻧﻈﺎم اﻋﻘﺎدات دﻳﻨﯽ)ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻧﺒﻮت ‪ ،‬ﻣﻌﺎد و ‪" (...‬ﻣﻨﺤﺼﺮًا" ﺑﺎﻳﺪ از راﻩ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ دﺳﺖ ﺁﻳﻨﺪ‪" :‬اﻳﻨﮑﻪ در‬
‫دﻳﻦ ﻣﻘﺪس اﺳﻼم ﺗﻘﻠﻴﺪ در اﺻﻮل دﻳﻦ ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻨﺤﺼﺮًا از راﻩ ﺗﺤﻘﻴﻖ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺤﺼﻴﻞ ﺷﻮد دﻟﻴﻞ‬
‫ﺑﺎرزﯼ اﺳﺖ ﺑﺮاﻳﻨﮑﻪ اﺳﻼم ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ را در ﺣﺪود اﺻﻮل دﻳﻦ ﺑﺮاﯼ ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎن ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﯽ داﻧﺪ"]‪.[5‬‬

‫ﺁﻳﺎ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ ﭘﺮوژﻩ اﯼ ﻗﺎﺑﻞ دﻓﺎع اﺳﺖ؟ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮ ﭼﻪ ﻣﺒﻨﺎﻳﯽ ﻳﮏ ﺁﺋﻴﻦ را ﺑﺮ ﺁﺋﻴﻦ دﻳﮕﺮ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﯽ‬
‫دهﻨﺪ؟ وﻗﺘﯽ دﻟﻴﻞ و اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ و ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﺑﺠﺎﯼ ﺗﻌﺒﺪ و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ "ﺗﺜﻠﻴﺚ" ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻌﺒﺪ و اﻳﻤﺎن‬
‫داﺷﺖ؟ﭼﺮا ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻤﺎن داﺷﺖ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﺎﯼ ﻧﺎﺻﺮﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﻘﻴﻘﯽ ﮐﻠﻤﻪ ﺧﺪا ﺑﻮد؟ﻣﮕﺮ ﻣﺴﻴﺢ ﻧﻤﯽ ﮔﻔﺖ‪":‬هﺮﮐﻪ ﻣﺮا‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﭘﺪر را دﻳﺪﻩ اﺳﺖ")ﻳﻮﺣﻨﺎ‪ (9:14،‬و "ﻣﻦ و ﭘﺪرم ﺧﺪا‪ ،‬ﻳﮑﯽ هﺴﺘﻴﻢ")ﻳﻮﺣﻨﺎ‪ .(30:10‬ﺑﻪ ﺑﺎور اﮐﺜﺮ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ‪ ،‬ﺧﺪا‬
‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﭼﻮن ﮐﻮدﮐﯽ زادﻩ ﺷﺪ‪،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮐﻔﺎرﻩ ﯼ ﮔﻨﺎهﺎن ﻣﺎ ﻣﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ در روز ﺳﻮم‪ ،‬از ﮔﻮر ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و دوﺑﺎرﻩ ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن‬
‫ﻋﺮوج ﮐﺮد‪ .‬اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﺣﻀﺮت ﻳﻌﻘﻮب ﺑﺎ ﺧﺪا ﮐﺸﺘﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ)ﺳﻔﺮ ﺗﮑﻮﻳﻦ‪،‬ﻓﺼﻞ‪ ،32‬ﺁﻳﺎت‪ ، (24-31‬ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻤﺎن و ﺗﻌﺒﺪ داﺷﺖ؟ﭼﺮا ﺑﻪ اﺳﻄﻮرﻩ ﯼ "ﻗﻮم ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻩ" و "ارض ﻣﻮﻋﻮد"‬
‫ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎور داﺷﺖ؟ ﭼﺮا اﻳﻤﺎن ﻧﻤﯽ ﺁورﻳﻢ ﮐﻪ ﺧﺪا ﻳﮏ روز ﺗﻤﺎم ﺁﻓﺘﺎب را از ﺣﺮﮐﺖ ﺑﺎز ﻧﮕﺎﻩ داﺷﺘﻪ ﺗﺎ اﺳﺮاﺋﻴﻠﻴﺎن‬
‫ﻓﺮﺻﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻮد را ﻗﺘﻞ و ﻋﺎم ﮐﻨﻨﺪ؟ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﺎﺋﻮل ﻓﺮﻣﺎن ﻣﯽ دهﺪ‪ ":‬ﺣﺎل ﺑﺮو و ﻣﺮدم ﻋﻤﺎﻟﻴﻖ را ﻗﺘﻞ و‬
‫ﻋﺎم ﮐﻦ‪ .‬ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ رﺣﻢ ﻧﮑﻦ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ زن و ﻣﺮد و ﻃﻔﻞ ﺷﻴﺮﺧﻮارﻩ‪ ،‬ﮔﺎو و ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ‪ ،‬ﺷﺘﺮ و اﻻغ‪ ،‬هﻤﻪ را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﻦ")اول ﺳﻤﻮﺋﻴﻞ‪،‬‬
‫‪.(3:15‬اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﭼﺮا ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺪا در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ در ﺧﺎﻧﻪ اش ﺑﺮ روﯼ ﺗﺨﺘﯽ ﻧﺸﺴﺘﻪ)ﺧﺪاوﻧﺪ را دﻳﺪم ﮐﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺗﺨﺘﯽ ﺑﻠﻨﺪ و ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻩ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ ﯼ ﺧﺪا از ﺟﻼل او ﭘﺮ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬اﺷﻌﻴﺎء‪ ،(1:5 ،‬دﻳﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ؟ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﮔﻤﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﭘﻴﺮو ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ و ﺑﺒﻴﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ هﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت اﻳﻤﺎن و ﺗﻌﺒﺪ دارﻧﺪ‪.‬اﻟﻮﻳﻦ‬
‫ﭘﻠﻨﺘﻨﺠﺎ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ اﻳﺮاﻧﯽ از ﺁراﯼ او ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﺳﻮد ﻣﯽ ﺟﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ را‬
‫ﻣﻌﻘﻮل و ﺻﺎدق و ﻣﻮﺟﻪ ﻣﯽ داﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﮕﺮ ادﻳﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎدات ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﻧﺪ‪" ،‬ﮐﺎذب هﺴﺘﻨﺪ"]‪.[6‬‬
‫ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺠﺴﺪ)ﻣﺴﻴﺢ(‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ راﻩ رﺳﺘﮕﺎرﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﭘﻠﺘﻴﻨﺠﺎ‪" ،‬ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد او)ﻣﺴﻴﺤﯽ( دﻳﺪﮔﺎهﻬﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﻣﻐﺎﻳﺮ دﻳﺪﮔﺎﻩ وﯼ اﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ‪ ،‬از هﻤﺎن اﺳﺘﺤﮑﺎم‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪات ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ"]‪".[7‬ﻣﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪم ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن از ﺣﻴﺚ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﮏ ﺗﻌﺒﻴﺮ از اﻗﺒﺎﻟﯽ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎﻧﺸﺎن از ﺁن ﺑﯽ ﺑﻬﺮﻩ اﻧﺪ"]‪ .[8‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎور ﺑﻪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻌﺒﺪ ﻣﺤﺾ) اﻳﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻧﺎﻣﻮﺟﻪ(‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‬ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺎ دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮ ﺻﺪق ﺁن ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ)ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻗﺎﺗﻠﯽ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﮐﻪ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻗﺘﻞ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﻣﺎ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎ ﻣﺪارﮎ و ﺷﻮاهﺪ ﻗﺎﺗﻞ ﺑﻮدن او را اﺛﺒﺎت ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ(‪ .‬داﻧﺴﺘﻦ ﻳﮏ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ داﻧﺴﺘﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ‬ ‫داﺷﺘﻦ)ﺻﺪق( ﺁن ﻣﺪﻋﺎﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺮوان هﺮ دﻳﻨﯽ ﺑﻪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻦ ﺧﻮد اﻃﻤﻴﻨﺎن دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‬ ‫ﺧﺪا وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ دﻻﻳﻞ ﺧﻮب و ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮﻟﯽ ﺑﺮاﯼ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪا‬ ‫ﺑﺮﺳﺎزﻧﺪ‪.‬ﺑﺎور ﺻﺎدق ﻣﻮﺟﻪ )‪ ،(true justified belief‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬دو ﺑﺎور زﻳﺮ‬ ‫را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد‪.[9‬ﺑﺎور ﺻﺎدق‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻮاهﺪ و دﻻﺋﻞ‬ ‫ﻗﺎﻧﻊ ﮐﻨﻨﺪﻩ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻓﺮد ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺮهﺎﻧﯽ ﺻﻮرﺗًﺎ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺑﺮاﯼ‬ ‫وﺟﻮد هﻤﺴﺮش ﺑﺴﺎزد‪ ،‬اﻣﺎ از اﻳﻦ ﻧﺎﺗﻮاﻧﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ هﻤﺴﺮ وﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ ‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﺎن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺎ ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ از ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ‬ ‫دﻧﺒﺎل ﻋﻘﻼﻧﯽ ﮐﺮدن ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ اﻧﺪ‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪" ،‬اﻋﺘﺒﺎر ﻗﺮﺁن و ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﻮدن‬ ‫ﺁن ) ﺣﺘﯽ وﺟﻮد ﺧﺪا( ‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻋﻘﻞ ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ"]‪ .‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺻﺎدق اﺳﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﺎ ﺑﺮهﺎن اﺛﺒﺎت ﺷﺪﻩ اﻧﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‬ ‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻗﺮاﺋﻦ ﺧﺮد ﭘﺴﻨﺪ اﺳﻼم ﺁوردﻩ اﻧﺪ؟ دﻳﻦ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺣﺎﮐﯽ از ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﺎﮐﻨﻮن‬ ‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﺮاهﻴﻨﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد"‪ ،‬ﺻﺎدق اﺳﺖ‪،‬‬ ‫اﮔﺮ و ﺗﻨﻬﺎ اﮔﺮ‪ ،‬ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬‬ ‫هﻴﭻ ﻳﮏ از اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎم ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮهﺎﻧﯽ ﺻﻮرﺗًﺎ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت "ﻣﻦ‬ ‫وﺟﻮد دارم" وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد‪ . ‫‪4‬‬ ‫دﻳﻨﺪاران ‪ ،‬ﻣﺪﻋﯽ "ﻣﻌﺮﻓﺖ" دﻳﻨﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎور ﺑﻪ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﮐﺎذب اﻣﮑﺎن ﭘﺬﻳﺮاﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﺮط ﻻزم داﻧﺴﺘﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺎورﯼ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ دﻻﺋﻞ و ﺷﻮاهﺪ ﻗﺎﻧﻊ ﮐﻨﻨﺪﻩ اﯼ ﺑﺮاﯼ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺁن در دﺳﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬ﭘﺲ در ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﻳﯽ اﻧﺘﻘﺎدﯼ ﺳﺨﻦ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﻮﺟﻴﻪ )‪(justification‬ﺑﺎورهﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد" ﺻﺎدق‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ و ﺗﻨﻬﺎ اﮔﺮ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد" ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ ﺑﺎﺷﺪ]‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬ﻃﺮﻓﻴﻦ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺧﻮد را ﭘﻴﺮوز ﺟﻨﮓ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬وﻟﯽ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ‬ ‫ﺻﺪق ﺁن ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬هﺮ ﺑﺎورﯼ‪،‬‬ ‫ﺑﺎور ﺻﺎدق ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬داﻧﺴﺘﻦ ﻣﺘﺮادف ﺑﺎ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﻮدن ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎور‬ ‫ﺷﺮط ﻻزم داﻧﺴﺘﻦ اﺳﺖ ‪ ،‬وﻟﯽ ﺷﺮط ﮐﺎﻓﯽ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﻧﺎدرﺳﺖ ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﺑﺎور دارﻧﺪ‪.‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺮاهﻴﻦ اﺛﺒﺎت ﺧﺪا از ﻧﻈﺮ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻓﺎﻗﺪ‬ ‫اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﻧﺎﻗﺺ ﺑﺎﺷﻨﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺧﺪا وﺟﻮد دارد" ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎور ﺑﺎﻳﺪ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ .[10‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻤﻮم ﻣﻔﺴﺮان ﻓﻴﻠﺴﻮف‬ ‫ﻣﺸﺮب ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ داﻋﻴﻪ اﯼ دارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ .‬‬ ‫ﻗﺮﻳﻨﻪ )‪ (evidence‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻟﻴﻞ ﻗﻮﯼ و ﻣﺤﮑﻢ ﺷﺮط ﻻزم داﻧﺴﺘﻦ اﺳﺖ‪ .‬در ﺳﺮاﺳﺮ‬ ‫ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﻣﺎ ﻓﻘﻂ در دﻻﺋﻞ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺧﺪﺷﻪ وارد ﺧﻮاهﻴﻢ ﺁورد‪ ،‬ﻧﻪ اﺻﻞ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻣﺪﻋﻴﺎت‪ .‬ﭘﻴﺮوان ادﻳﺎن‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻣﻄﻠﻖ ﻓﻘﻂ دﻳﻦ ﺧﻮد را دﻳﻦ ﺣﻖ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺣﮑﻢ در ﺧﺼﻮص ﺑﺎور دﻳﮕﺮ هﻢ ﮐﻪ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬ ‫وﺟﻮد ﻧﺪارد"‪ ،‬ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ دﻻﺋﻞ ﻣﺎ ﺳﺴﺖ و ﺑﯽ ﭘﺎﻳﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﭘﺲ ﺗﻔﮑﻴﮏ "ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎ" از "دﻻﺋﻞ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎ" ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺰارﻩ ﯼ‬ ‫"ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد"‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮ و ﺗﻨﻬﺎ اﮔﺮ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ ﯼ ﺻﺎدق "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد‬ ‫دارد" ﺑﺎ ﺷﻮاهﺪ و دﻻﺋﻞ ﻗﺎﻧﻊ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻣﻮﺟﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎورهﺎ ﺑﺮ دو ﻧﻮع اﻧﺪ‪ :‬ﺑﺎورهﺎﯼ ﺻﺎدق‪ ،‬ﺑﺎورهﺎﯼ ﮐﺎذب‪ .‬ﻓﺮض ﮐﻨﻴﻢ ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد"‪ ،‬ﺑﺎورﯼ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﮐﺜﺮ دﻳﻨﺪاران وﺟﻮد‬ ‫ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﺻﻮرﯼ ﺑﺮاهﻴﻦ اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﺧﺪا‪ .‬ﺑﺎور ﺻﺮف‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎم ﻧﺪارد‪ .

‫‪5‬‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 29 ،‬ﻣﺮداد ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪-1‬ﻣﻼﺻﺪرا هﻢ درﺑﺎرﻩ ﯼ دﺷﻮارﯼ هﺎﯼ ﺑﺤﺚ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ در ﺧﺼﻮص ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺑﺪن ﻣﺎدﯼ ﺁدﻣﯽ ﻣﺘﻼﺷﯽ و ﻣﻌﺪوم ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ ..‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺘﺸﺮﻋﻪ‪ ،‬اﻳﻦ رأﯼ ﺻﺪرا را ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺷﺮع ﻗﻠﻤﺪاد ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬و درﺳﺖ ﻣﺜﻞ هﺮ اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ از هﺮ اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬هﺴﺘﯽ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬اﻳﻤﺎن ﺧﻮد ﺳﭙﻬﺮﯼ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم اﺳﺖ‪ ،‬و هﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﮐﺞ‬ ‫ﻓﻬﻤﯽ از ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ را ﻣﯽ ﺗﻮان از ﺗﻼﺷﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺁن ﺑﻪ ﻳﮏ ﺁﻣﻮزﻩ و اﻧﺘﻘﺎل ﺁن ﺑﻪ ﺳﭙﻬﺮ ﻋﻘﻞ ﺻﻮرت ﻣﯽ ﮔﻴﺮد ﺑﺎزﺷﻨﺎﺧﺖ")ﺳﻮزان‬ ‫ﻟﯽ اﻧﺪرﺳﻮن‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮐﻴﺮ ﮔﮕﻮر‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﺸﺎﻳﺎر دﻳﻬﻴﻤﯽ‪ ،‬ﻃﺮح ﻧﻮ‪ ،‬ص‪.‬وﻟﯽ او در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ در اﺳﻔﺎر در ﺧﺼﻮص زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﻇﻮاهﺮ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و ﻣﺘﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ ‪.(73‬‬ ‫‪ -2‬ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﯼ زﻳﺮ از ﺳﺨﻨﺎن ﮐﻴﺮﮔﮕﻮر‪ ،‬ﺑﺨﻮﺑﯽ ﻧﮕﺎﻩ وﯼ ﺑﻪ دﻳﻦ را ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ‪:‬‬ ‫"ﻗﻠﻤﺮو اﻳﻤﺎن‪.‬زﻧﺪﻩ ﺷﺪن هﻤﺎن ﺑﺪن‪،‬‬ ‫اﻋﺎدﻩ ﻣﻌﺪوم اﺳﺖ‪ .(109‬‬ ‫"اﻳﻤﺎن دﻗﻴﻘًﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﻴﺎن ﺷﻮر ﻧﺎﻣﺘﻨﺎهﯽ ﻣﮑﻨﻮﻧﻴﺖ ﻓﺮد و ﺗﺮدﻳﺪ و ﺑﯽ ﻳﻘﻴﻨﯽ ﻋﻴﻨﯽ اﺳﺖ‪..‬‬ ‫ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬اﻋﺘﻘﺎد ﻣﺎ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺣﺸﺮ ﺑﺪﻧﻬﺎ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﻴﺎن ﻗﺒﻮر‪ ،‬اﺑﺪان ﻣﺤﺸﻮر ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ ...(110‬‬ ‫"ﻣﺸﮑﻞ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ را ﻧﻤﯽ ﻓﻬﻤﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻞ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﻓﻬﻤﻴﻢ ﻣﺴﺤﻴﺖ ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.(178-179‬‬ ‫"ﮐﻤﺘﺮ ﮐﺴﯽ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ رﺑﺎﻧﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﻣﻌﺎد ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ را ﺑﺮ ﺷﻴﻮﻩ ﯼ ﻳﻘﻴﻨﯽ و ﺑﺮهﺎﻧﯽ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺁور و ﺳﮑﻮن ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت‬ ‫رﺳﺎﻧﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .(159‬‬ ..‬اﮔﺮ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺷﮑﻠﯽ ﻋﻴﻨﯽ درﻳﺎﺑﻢ‪،‬‬ ‫اﻳﻤﺎن ﻧﻤﯽ داﺷﺘﻢ‪ ،‬اﻣﺎ دﻗﻴﻘًﺎ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻢ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺷﮑﻠﯽ ﻋﻴﻨﯽ درﻳﺎﺑﻢ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورم")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪..‬و ﻓﻼﺳﻔﻪ اﯼ هﻤﭽﻮن ﺑﻮﻋﻠﯽ ﺳﻴﻨﺎ و هﻤﮕﻨﺎﻧﺶ هﺮﭼﻨﺪ در ﺗﻘﺪﻳﺲ ﻣﺒﺪأ و ﺗﻨﺰﻳﻪ او از ﻣﺜﻞ و ﺷﺒﻪ و ﻧﻈﻴﺮ و ﻧﻴﺰ در ﺗﻮﺣﻴﺪ‬ ‫اﻟﻬﯽ از ﺷﺎﺋﺒﻪ ﯼ دوﮔﺎﻧﮕﯽ و ﺗﺮﮐﻴﺐ ﻋﻴﻨﯽ و ذهﻨﯽ و اﻋﺘﺒﺎرﯼ و ﺗﺤﻠﻴﻠﯽ ﺑﻪ ﮐﻤﺎل ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ .(110‬‬ ‫""اﻣﺎ ﻣﺤﺎل ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﺤﺎ ل اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ازﻟﯽ اﺑﺪﯼ در زﻣﺎن ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ وﺟﻮد ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬رﺷﺪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و‪ ..‬ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ زﻳﺮ در‬ ‫ﺧﻮر ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫"از اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺨﻮاهﯽ ﺑﺮ اﺣﻮال ﻣﻌﺎد ﺑﺪون اﺳﺘﻔﺎدﻩ از دﻟﻴﻞ ﻧﻘﻠﯽ و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻏﻴﺐ و ﺑﺎ ﺗﮑﻴﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﺑﻴﭽﺎرﻩ و ﺑﺮهﺎن ﺳﺴﺖ‪ ،‬ﺁﮔﺎهﯽ ﻳﺎﺑﯽ‬ ‫ﺑﺮﺣﺬر ﺑﺎش‪ ،‬زﻳﺮا در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺴﺎن ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﻳﯽ ﺧﻮاهﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ رﻧﮕﻬﺎ را ﺑﺎ زﺑﺎن ﻳﺎ ﺷﺎﻣﻪ ﻳﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﻳﺎ ﻟﻤﺲ درﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻋﻴﻦ‬ ‫اﻧﮑﺎر وﺟﻮد رﻧﮕﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﮐﻼﺳﯽ ﺑﺮاﯼ ﮐﻮدﻧﺎن ﺳﭙﻬﺮ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻳﺎ ﺁﺳﺎﻳﺸﮕﺎهﯽ ﺑﺮاﯼ ﮐﻨﺪ ذهﻨﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﭘﺲ ﻣﻌﺎد ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ‪-‬ﻣﺎدﯼ ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻌﺎرض دارد‪ .(129‬‬ ‫ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ اﻋﺎدﻩ ﻣﻌﺪوم ﻣﺤﺎل اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد ﻣﻄﺎﺑﻖ واﻗﻊ اﺳﺖ و ﭼﻨﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺁن اﺑﺪان ﻣﺜﻞ و اﺷﺒﺎح اﻋﻴﺎن‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا از ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ و ﻧﻴﺰ ﻣﺴﺘﻔﺎد از ﺷﺮاﻳﻊ و ادﻳﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﻧﭽﻪ در ﻣﻌﺎد ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﻋﻴﻨًﺎ ﻣﺠﻤﻮع‬ ‫ﺑﺪن و روح اﺳﺖ ﻧﻪ ﺻﺮف روح")ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪،‬ج‪،6‬ص ‪.‬هﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺖ اﻣﻴﺪ ورزﻳﺪن ﺑﻪ ادراﮎ ﺣﺎﻻت ﺁﺧﺮت از روﯼ اﺳﺘﺪﻻل و ﺻﻨﺎﻋﺖ ﮐﻼم ﮐﻪ ﺑﻪ اﻧﮑﺎر ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺧﻮاهﺪ‬ ‫ﺷﺪ")ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪ ،‬ج ‪ ، 5‬ص ‪.‬ﻣﻼﺻﺪرا در اﺳﻔﺎر ارﺑﻌﻪ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬ﺑﺪﻧﯽ ﺧﻴﺎﻟﯽ از ﺟﻨﺲ ﺻﻮر ﻋﻠﻤﻴﻪ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ و ﻣﺪﻋﯽ ﻣﯽ ﮔﺮدد ﮐﻪ در ﺁﺧﺮت ارواح ﺑﺎ ﺻﻮرت ﻣﺜﺎﻟﯽ داراﯼ اﺑﻌﺎد و ﻓﺎﻗﺪ ﻣﺎدﻩ ﺑﻪ‬ ‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﺧﻮاهﻨﺪ داد‪.‬و اﻃﻼع از اﻳﻦ ﻋﻠﻢ اﻣﮑﺎن‬ ‫ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﻧﻮر ﻣﺘﺎﺑﻌﺖ از اﻓﻀﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و اﻗﺘﺒﺎس از ﻣﺸﮑﺎت ﻧﺒﻮت و ﻧﻮر ﮔﺮﻓﺘﻦ از ﻧﻮر اوﻟﻴﺄ اﻳﺸﺎن"")ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن‬ ‫اﻟﮑﺮﻳﻢ‪،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪،‬ج ‪ ، 6‬ﺻﺺ‪.‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﮐﻪ هﺮ ﮔﺎﻩ هﺮ‬ ‫ﻳﮏ از ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻨﮕﺮﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﯽ اﻳﻦ ﻓﻼﻧﯽ و اﻳﻦ ﻓﻼﻧﯽ اﺳﺖ‪ .(63-64‬‬ ‫"در اﻣﻮرﯼ ﮐﻪ ﻓﺮاﺗﺮ از ﻋﺮﺻﻪ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬هﻤﭽﻮن ﺣﺎﻻت ﺁﺧﺮت و اﺣﮑﺎم ﺑﺮزخ‪ ،‬ﻋﻘﻮل ﺁﻧﺎن]ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﻳﺎن[ از ﮐﺎر ﻣﯽ اﻓﺘﺪ و ﺟﺰ ﺑﺎ‬ ‫ﭘﻴﺮوﯼ ز ﺷﺮﻳﻌﺖ راﻩ ﺑﺠﺎﻳﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺮﻧﺪ")ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪،‬ج ‪ ،4‬ص‪..‬اﻣﺎ هﻤﮕﯽ در ﻋﻠﻢ ﻣﻌﺎد دﭼﺎر ﺗﻘﺼﻴﺮ‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ و اﻋﺘﺮاف ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ از ﺁﮔﺎهﯽ و وﻗﻮف از ﺣﺎﻻت ﺁﺧﺮت و ﻧﺸﺌﻪ ﯼ ﻗﺒﺮ و ﺣﺎﻟﺖ ﺣﺸﺮ و ﻧﺸﺮ ﻧﺎﺗﻮاﻧﻨﺪ‪ .

‬دﯼ‪.‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ )‪،(correspondence theory‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻘﺒﻮل ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‬ ‫ﻻ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﻮر ﻧﻪ ﺑﺪان ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ادراﮎ ﺣﺴﯽ ﺷﻴﺌﯽ را اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪا را‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺜ ً‬ ‫اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻧﻪ ﺳﺒﺐ اﺣﺘﻤﺎﻻﺗﯽ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺧﺪا ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪Lectures and Conversations On Aesthetics. Change and Forms of Life.303‬‬ ‫‪ -9‬در ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ از ﺻﺪق ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ‪ .‬ﮐﺎرل ﭘﻮﭘﺮ در دﻓﺎع از اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺷﮑﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﺑﺎ اﻣﻮر واﻗﻊ ﺁن ﭼﻴﺰﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫"ﺻﺪق" ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﻴﻢ و در زﺑﺎن ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ "ﺻﺪق" ﻣﯽ ﻧﺎﻣﻴﻢ ﻧﻪ هﻤﺨﻮاﻧﯽ ﻳﺎ ﺳﻮدﻣﻨﺪﯼ ﻋﻤﻠﯽ‪ .‬ﻣﺎ ‪":‬ﭼﺮا ﻧﺒﺎﻳﺪ‬ ‫ﻳﮏ ﻧﺤﻮﻩ ﯼ زﻧﺪﮔﯽ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر اﻳﻤﺎن ﺑﻪ روز ﺟﺰا ﺑﻴﻨﺠﺎﻣﺪ؟"‬ ‫)‪(Lectures and Conversations On Aesthetics.‬اﮔﺮ ﺑﺎ ﻣﻌﻴﺎرهﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ ﺑﺮﺧﻮرد‬ ‫ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل ﺗﻠﻘﯽ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪":‬ﻣﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻢ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺎور هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻗﻄﻌًﺎ ﻣﻌﻘﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬واﺿﺢ‬ ‫اﺳﺖ‪".238-239‬‬ ‫‪ -7‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪،‬ص ‪.‬ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل" ‪ ،‬در ﻧﺰد هﺮ ﮐﺴﯽ‪ ،‬ﺗﻠﻮﻳﺤًﺎ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﺬﻣﻮﻣﯽ دارد‪ .‬ﺗﺠﺎرب ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺮادم روﻳﺎهﺎ و دﻳﮕﺮ ﺻﻮر ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺣﺴﯽ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ "وﺟﻮد اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد" را اﺛﺒﺎت‬ ‫ﻼ اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ رﻧﺞ را در ﻧﻈﺮ دارم‪ .‬ﺧﺪا ﻣﺤﺼﻮل دﻻﺋﻞ ﻋﻘﻠﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﺤﺼﻮل زﻧﺪﮔﯽ اﺳﺖ‪":‬زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺨﺺ را ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ‬ ‫ﺧﺪا ﺑﺎر ﺁورد‪ .‬ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﺑﺎ ارﺟﺎع ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻣﻮﺟﻪ ﺳﺎﺧﺖ‪ . P.299‬‬ ‫‪ -8‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص‪.‬اﻓﺮاد ﺗﻠﻘﯽ ﺷﺎن اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ ﻣﺒﺘﻨﯽ‬ ‫ﺑﺮ ﻣﻌﻘﻮﻟﻴﺖ اﺳﺖ‪ .(1383 ،‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﻣﻌﻨﺎ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ‪ .Z. D. (London: Macmillan‬‬ ‫از ﻧﻈﺮ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺸﻤﻮل ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻧﻤﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬ﻋﻤﻞ‬ ‫ﻼ ﺑﺮﺧﻼف ﮐﺎرﺑﺮد زﺑﺎن در ﺑﻴﺎن‬ ‫)‪ (practice‬ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ "ﺁﻧﭽﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ دهﻴﻢ"‪ . P.‬ﻓﻴﻠﻴﭙﺲ در‬ ‫ﮐﺘﺎب زﻳﺮ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺷﻮاهﺪ و ﻗﺮاﺋﻦ درون ﻣﺘﻨﯽ ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻳﻤﺎن ﮔﺮوﯼ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻨﯽ را رد ﮐﺮدﻩ و ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ در ﺣﻮزﻩ‬ ‫ﯼ دﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﮔﺮا ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪Phillips.‬هﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ اﯼ ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ هﺎﯼ ﻋﻬﺪ ﺟﺪﻳﺪ]ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس[ را ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪:‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺁن ﻣﻌﻘﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬ ‫ﻧﺎﺑﺨﺮداﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻌﻘﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻈﺎهﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﻘﻮل ﺑﻮدن هﻢ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ"‪.(86‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻮﺷﺶ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﺧﺪا وﺟﻮد دارد" را اﺛﺒﺎت ﻳﺎ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﮐﻨﺪ‪ ،‬در دام ﻣﻐﺎﻟﻄﻪ اﻓﺘﺎدﻩ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ دﻳﻦ را ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﻋﻮﺿﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ . Psychology and Religious Beliefs. Psychology and Religious Beliefs. ‫‪6‬‬ ‫‪ -3‬وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ‪":‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮم ﺑﺎور دﻳﻨﯽ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﭼﻴﺰﯼ ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪ ﺷﻮرﻣﻨﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ارﺟﺎع ‪(system of‬‬ ‫)‪ reference‬ﺑﺎﺷﺪ")‪ .(1986): Belief.‬‬ ‫ﮐﺘﺎب درس ﮔﻔﺘﺎرهﺎ و ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ هﺎﻳﯽ درﺑﺎرﻩ زﻳﺒﺎﻳﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬روان ﺷﻨﺎﺳﯽ و ﺑﺎور دﻳﻨﯽ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺸﺨﺼﺎت زﻳﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ‬ ‫اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻟﻮدوﻳﮓ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬درس ﮔﻔﺘﺎرهﺎﯼ زﻳﺒﺎﻳﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻣﻴﺪ ﻣﻬﺮﮔﺎن‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﮔﺴﺘﺮش هﻨﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان ‪.‬ﺗﺠﺎرب و اﻓﮑﺎر‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ زﻧﺪﮔﯽ‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم را ﺑﺮ ﻣﺎ ﺗﺤﻤﻴﻞ‬ ‫ﮐﻨﺪ")ﭘﻴﺸﻦ‪،‬ص ‪ . 1380‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽ رﺳﺪ ﮐﻪ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﺑﻪ "ﺗﻌﻬﺪﯼ ﺷﻮرﻣﻨﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﺻﻮر زﻧﺪﮔﯽ" ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .58. P.Culture and Value.‬‬ ‫‪4‬و‪-5‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺁﺛﺎر‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،6‬اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺪرا‪ ،‬ص ‪880‬‬ ‫‪ -6‬اﻟﻮﻳﻦ ﭘﻠﺘﻴﻨﺠﺎ‪ ،‬دﻓﺎع از اﻧﺤﺼﺎر ﮔﺮاﻳﯽ دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ ﻧﺮاﻗﯽ‪ ،‬در ﺻﺮاﻃﻬﺎﯼ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺮاط‪ ،‬ﺻﺺ‪.58.‬ﻗﺎﺿﯽ اﯼ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻳﮏ‬ ‫ﺷﺎهﺪ ﺗﺬﮐﺮ ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﮕﻮﻳﺪ و ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﻧﮕﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﺁن ﺷﺎهﺪ ﺗﺬﮐﺮ ﻧﻤﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﺁﻧﭽﻪ را ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻳﺎ ﺑﺮاﯼ هﺮ ﻓﺮد‬ .64‬اﻳﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺎ ﻣﺸﺨﺼﺎت زﻳﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬ﻟﻮدوﻳﮓ‬ ‫وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮓ و ارزش‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻣﻴﺪ ﻣﻬﺪﮔﺎن‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ ،‬ﮔﺎم ﻧﻮ‪ .‬زد‪.‬ﮐﺎرﺑﺮد زﺑﺎن در ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫اﻣﺮ واﻗﻊ اﺳﺖ‪ .

Objective Knowledge(London: Oxford University Press.‬‬ ‫‪Karl Popper.‬‬ ‫‪ -10‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 1‬ﺻﺺ ‪.P. 1979).317.‬ﻗﺎﺿﯽ ﺑﻪ ﺷﺎهﺪ ﺗﺬﮐﺮ ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﮕﻮﻳﺪ و ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﻧﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﯽ ﮔﻮﻳﺪ "ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰﯼ‬ ‫ﮐﻪ از ﺷﻤﺎ ﻣﯽ ﺧﻮاهﻴﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﻧﺸﻮﻳﺪ"‪ ،‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ هﻤﺨﻮاﻧﯽ ﺑﺎور داﺷﺖ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺁﻧﭽﻪ او از ﺷﺎهﺪ‬ ‫ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺴﺖ"‪.9-10‬‬ . ‫‪7‬‬ ‫دﻳﮕﺮ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﻣﯽ داﻧﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ .

‬‬ ‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن در ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻦ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪﻩ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﯽ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪.‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﻮﻳﯽ اﺳﻼم ﻣﻮﻟﻒ از ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﺪﻟﻞ ازﻟﯽ و‬ ‫اﺑﺪﯼ اﺳﺖ و ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ هﻢ ﺑﺎ ادﻟﻪ ﯼ ﺧﺪﺷﻪ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎورهﺎ و ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺧﻮد را اﺛﺒﺎت ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اهﻞ ردﻩ ﻳﺎزدﻩ ﻓﺮﻗﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ . ‫‪8‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(2‬‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‪ ،‬ﻓﻘﻴﻬﺎن و‪ .‬اﻳﻦ هﺪف ﮐﻪ ﺳﺒﺐ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﻧﺠﺎت ﻣﺮدم ﻣﯽ ﺷﻮد ﺑﻪ هﺮ ﺷﮑﻠﯽ ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻪ‬ ‫اﺳﺖ‪.‬ﺗﻔﮑﻴﮏ و ﺗﻤﺎﻳﺰ "دﻳﻨﺪارﯼ ﻣﻌﻠﻞ" از "دﻳﻨﺪارﯼ‬ ‫ﻣﺪﻟﻞ" ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‪ ،‬اﮔﺮ دﻟﻴﻞ و اﺳﺘﺪﻻل در ﮐﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ)ﻣﺴﻴﺤﯽ‪ ،‬ﻳﻬﻮدﯼ‪ ،‬ﺑﻮداﻳﯽ‪،‬‬ ‫هﻨﺪوﻳﯽ و‪ (.[3‬‬ ‫ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﻴﻦ زرﻳﻦ ﮐﻮب در ﮐﺘﺎب دوﻗﺮن ﺳﮑﻮت ﻧﻈﺮﯼ ﻣﺸﺎﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎﻩ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ اراﺋﻪ ﮐﺮدﻩ و ﺧﺸﻮﻧﺖ هﺎﯼ اﻋﺮاب ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﺮدن اﻳﺮاﻧﻴﺎن را ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻣﯽ ﺳﺎزد‪..‬ﭘﺲ از وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‪ ،‬ﺷﻮرش ردﻩ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﺑﺮﺧﯽ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن اﻳﺮاﻧﻴﺎن را ﻣﻌﻠﻮل رهﺎﻳﯽ از ﭘﺮاداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ داﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ‪.‬ﻋﺪﻩ اﯼ ادﻋﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﻋﺮاب هﻢ از ﭘﺮداﺧﺖ زﮐﺎت ﺧﻮد دارﯼ ورزﻳﺪﻧﺪ‪.‬ﻣﺤﻘﻖ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺴﻴﻦ ﻣﺪرﺳﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬در ﮐﺘﺎب ﻣﮑﺘﺐ در‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪن ﺗﺸﻴﻊ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﺳﻼﻣﯽ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﺑﻪ‬ ‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺗﺤﻮﻳﻞ دادﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺰ ﺣﺎﺿﺮ و ﺁﻣﺎدﻩ اﯼ ﻧﺒﻮد‪ ،‬اﺳﻼم هﻤﭽﻮن هﺮ دﻳﻦ دﻳﮕﺮﯼ‪" ،‬ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪-‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ" اﺳﺖ‪.‬اﻣﺎ از ﻟﺤﺎظ‬ ‫اﺻﻼح ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺤﮑﻮم ﻧﻴﺴﺖ‪،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺠﺎز اﺳﺖ‪.‬ﭼﻪ ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ؟‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر و ﺑﺴﻂ و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺁﺋﻴﻦ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ اﺗﻮرﻳﺘﻪ و ﮐﺎرﻳﺰﻣﺎ در ﺟﺎ اﻧﺪاﺧﺘﻦ اﻳﻦ ﺳﺮﻣﺸﻖ)‬ ‫‪ (paradigm‬ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻧﻘﺶ را داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﺮ ﺣﺎل ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﮐﻪ‬ ‫ﭼﻨﺪﻳﻦ دهﻪ ﺑﻪ درازا ﮐﺸﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮل ﻋﻠﻞ ﻋﺪﻳﺪﻩ اﯼ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ دﻟﻴﻞ ﻧﻘﺶ ﭼﻨﺪاﻧﯽ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ...‬زﻳﺮا اﻣﺮﯼ ﻣﻘﺪس ﺗﺮ از اﻳﻦ ﮐﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﯼ از ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺷﺨﺼﻴﺘﻬﺎ و ﺑﺘﻬﺎ و ﺧﺮاﻓﺎت ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬ﻣﺪﻋﻴﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ هﻢ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﺗﻮان ﭘﺮﺳﻴﺪ‪:‬‬ ‫اﮔﺮ ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﺪﻋﯽ ﺳﺮﮐﻮب ﻧﻤﯽ ﮔﺮدﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم ﭼﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﯽ ﭘﻴﺪا ﻣﯽ ﮐﺮد؟ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﺮدن اﻳﺮاﻧﻴﺎن‪ ،‬ﺑﺮ‬ ‫ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺖ وﮔﻮ و اراﺋﻪ ﯼ دﻟﻴﻞ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺘﺢ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﻮد]‪ .‬ﺷﻴﻌﻴﺎن رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ اﻣﺎﻣﺎن ﺧﻮد را ﺑﺎﻻ و ﺑﺎﻻ ﺑﺮدﻧﺪ و‬ ‫ﺑﻪ ﻋﺮش رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﻌﺼﻮم و ﺧﻮد را ﻏﺎﻟﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ..‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮش ﺟﻤﻌﯽ‪-‬‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻞ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺪﻟﻞ‪ .‬اﻣﺎ وﯼ ﺑﺮﺧﻼف ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ ‪ ،‬ﺑﮑﺎرﮔﻴﺮﯼ اﻳﻦ ﻧﻮع روش هﺎ را ﻣﺸﺮوع ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﮔﺮاﻳﯽ)‪ ،(constructionism‬هﻤﻪ ﯼ ﭘﺪﻳﺪﻩ هﺎ را ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ ﺁدﻣﯽ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﯽ داﻧﺪ]‪..[4‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ‬ ‫ﺗﺸﻴﻊ ﻧﮕﺎﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻦ اﻳﻦ هﻮﻳﺖ ﺑﻪ روﺷﻨﯽ ﺑﺮﻣﻼ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ ..‬ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ در اﻳﻦ‬ ‫ﺧﺼﻮص ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬اﺳﻼم اﻳﺮان را ﺑﻪ زور ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻼف دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﻟﻴﺒﺮاﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﻣﺎ ﺁن را ﺑﺮ اﺳﺎس‬ ‫دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﻟﻴﺒﺮاﻟﻴﺴﻢ ﻣﻄﺮح ﮐﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺤﮑﻮﻣﺶ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ ﮐﻪ ﭼﺮا ﺑﻪ زور ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ را ﺑﺮ اﻳﺮان ﺗﺤﻤﻴﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ هﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩ ﯼ ﺳﭙﺎﻩ اﺳﻼم در ﺑﺮاﺑﺮ اﻋﺘﺮاض ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻩ ﯼ اﻳﺮان‬ ‫ﮐﻪ ﭼﺮا ﺁﻣﺪﻩ اﻳﺪ‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﻣﺎ ﺁﻣﺪﻩ اﻳﻢ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را از ﭘﺴﺘﯽ زﻧﺪﮔﯽ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﻮ ﺁﺳﻤﺎن و از ﺑﻨﺪﮔﯽ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﯽ ﺧﺪا و از‬ ‫ﻇﻠﻢ ادﻳﺎن ﺑﻪ ﻋﺪل اﺳﻼم ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ"‪ .‬ﺣﺘﯽ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﺁﻣﻮزﻩ ﯼ ﻓﻮﮐﻮﻳﯽ "ﻗﺪرت‪-‬‬ ‫داﻧﺶ" ‪ ،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﭘﺬﻳﺮش و ﮔﺴﺘﺮش اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻤﺎن را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﺮد]‪ .[2‬ﻣﺮدم اﻳﺮان ﺑﻪ زور ﺷﻤﺸﻴﺮ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﮕﺮدﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﺪون ﺗﺴﺨﻴﺮ ﻧﻈﺎﻣﯽ اﻳﺮان و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن ﺣﮑﺎم‪ ،‬اﻳﺮان ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﮕﺮﯼ ﻣﯽ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬وﯼ ﺑﺎ ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬ .[1‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻗﺪرت در‬ ‫ﺣﻔﻆ اﻳﻦ ﺳﺮﻣﺸﻖ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﺑﮑﺮ ﺑﺎ ﺑﺴﻴﺞ ﻧﻴﺮو و‬ ‫اﻋﺰام ﺳﭙﺎهﻴﺎن ‪،‬ﺗﻤﺎم ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺷﺪت ﺳﺮﮐﻮب ﮐﺮد‪ .‬و اﮔﺮ ﺁزادﯼ‬ ‫اﻓﺮاد از ﻟﺤﺎظ ﺳﻴﺎﺳﯽ و ﺣﻘﻮﻗﯽ ﺿﺎﻳﻊ ﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﺤﻘﻖ اﻳﻦ هﺪف و اﻳﺪﻩ ﺁل ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺠﺎز اﺳﺖ"]‪.

‬ﻋﻴﺪ ﻏﺪﻳﺮ ﺧﻢ از ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ ‪،‬زﻣﺎن ﻋﺰاﻟﺪوﻟﻪ دﻳﻠﻤﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻴﺪ‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪ 13 .‬ﻣﺎ ﺑﺎ‬ ‫اﻳﻦ روﻳﮑﺮد ﮐﺎرﯼ ﻧﺨﻮاهﻴﻢ داﺷﺖ‪ .‬رﺟﺐ را ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﻳﻦ ﺷﺎﻩ ﻗﺎﺟﺎر ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺸﻦ و ﺗﻌﻄﻴﻠﯽ ﺑﻪ ﺗﺸﻴﻊ اﺿﺎﻓﻪ ﮐﺮد‪.‬‬ ‫اﻟﺒﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﮕﺎهﯽ ﻏﻴﺮ اﻟﻬﻴﺎﺗﯽ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ‪ -‬ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻞ وﺟﻮدﯼ ﭘﻴﺪاﻳﺶ و ﮔﺴﺘﺮش و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺁﺋﻴﻦ هﺎ را ﻣﯽ‬ ‫ﮐﺎود و ﻧﻘﺶ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻗﺪرت در ﺑﺮﮐﺸﻴﺪن ﻳﮏ ﺁﺋﻴﻦ و ﺳﺮﮐﻮب دﻳﮕﺮ ﺁﺋﻴﻦ هﺎ را ﺗﻌﻠﻴﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺤﺘﻮاﯼ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻣﺮﯼ ﺣﺎﮐﯽ از واﻗﻊ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺷﻮد‪.‬ﺑﺎ ﻣﻼﮎ هﺎﯼ ﭘﺎراداﻳﻢ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ داورﯼ در ﺧﺼﻮص ﭘﺎراداﻳﻢ دﻳﻦ ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﮔﺮاﻳﯽ ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺁﺋﻴﻦ هﺎ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺣﻘﺎﻳﻖ ازﻟﯽ و اﺑﺪﯼ ‪.‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺳﻨﺖ ﻓﻠﺴﻔﯽ ‪ -‬ﮐﻼﻣﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻًﺎ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪،‬ﺑﻪ ﺑﺎورهﺎ ﺑﺴﻴﺎر اهﻤﻴﺖ ﻣﯽ‬ ‫دهﺪ و هﻤﻪ ﯼ اﻋﺘﻘﺎدات را ﺣﻘﻴﻘﺖ)ﺻﺎدق ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ ( ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن‪ ،‬ﺧﺪا و ﻣﻌﺎد و دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ را داراﯼ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺧﺎرﺟﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺁدﻣﯽ‪ ،‬ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻳﮏ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ ﻋﻠﻤﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﮏ ﻣﻮرد ﻧﻘﺾ اﺑﻄﺎل ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ دﻋﺎﯼ ﻣﺴﺘﺠﺎب ﻧﺸﺪﻩ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ)ﻗﺪرت ﺧﺪا‪،‬‬ ‫ﺧﻴﺮﺧﻮاهﯽ ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﺎور ﺑﻪ دﻋﺎ( را اﺑﻄﺎل ﮐﻨﺪ‪.‬اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﻨﯽ‪،‬ﺑﺮﺧﻼف ﺗﺌﻮرﯼ هﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ‪ ،‬ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺷﻮاهﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮐﻢ و ﺑﻴﺶ ﺁﻧﻬﺎ را‬ ‫ﻣﺤﺘﻤﻞ داﻧﺴﺖ‪ .‬ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ‬ ‫ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ از ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﮏ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺳﻮال ﮐﻨﻴﻢ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﺁﺋﻴﻦ ﺑﻬﺎﺋﻴﺖ را ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ اﺟﺎزﻩ‬ ‫دهﺪ ﺁزاداﻧﻪ ﺁﺋﻴﻦ ﺧﻮد را در اﻳﺮان ﺗﺒﻠﻴﻎ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﭘﻴﺶ ﺧﻮاهﺪ ﺁﻣﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﯽ اﺟﺎزﻩ ﻣﯽ دهﺪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‬ ‫ﺁزاداﻧﻪ دﻳﻦ ﺧﻮد را در اﻳﺮان ﺗﺒﻠﻴﻎ ﮐﻨﻨﺪ و ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ را ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ؟ ﻳﺎ اﮔﺮ ﻳﮏ اﻳﺮاﻧﯽ ﻣﺴﻠﻤﺎن اﻋﻼم ﮐﻨﺪ از ﺳﺮ ﺁﮔﺎهﯽ‬ ‫و اﺧﺘﻴﺎر دﻳﻦ دﻳﮕﺮﯼ اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﺗﺪ اﻋﺪام ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؟ وﻻﻳﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪ ﯼ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻠﻘﻴﺪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺶ را هﻢ ﺑﺮ‬ ‫ﻧﻤﯽ ﺗﺎﺑﺪ‪ ،‬ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن واﻗﻌﯽ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬زﺑﺎن دﻳﻦ را زﺑﺎن واﻗﻊ ﮔﺮا )‪ (realistic‬ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ در ﺁن ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﻳﻦ ﺧﻄﺎﻳﯽ هﻢ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬ﻧﺰاع ادﻳﺎن ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻧﺰاع ﺣﻖ)ﺻﺪق( و‬ ‫ﺑﺎﻃﻞ)ﮐﺬب(‪ ،‬ﺳﻌﺎدت و ﺷﻘﺎوت ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و‬ ‫دﻳﻦ‪ ،‬ﺳﻪ ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ ﻣﺘﻔﺎوت اﻧﺪ‪ .‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ ﭼﻨﺪان اهﻤﻴﺘﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻴﻮﻩ ﯼ زﻳﺴﺖ و ﻋﻤﻞ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﯽ دﻳﻨﯽ )‪ (religions non.‬‬ ‫در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم‪ ،‬ﭘﺲ از دوران ﻇﻬﻮر و ﺗﺜﺒﻴﺖ اﺳﻼم‪ ،‬هﺮﻧﻮع دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ارﺗﺪاد و زﻧﺪﻗﻪ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﺷﺪ‪ .‬هﺮ دﻳﻨﯽ ﻧﻮﻋﯽ "ﺻﻮرت ﺣﻴﺎﺗﯽ" اﺳﺖ ﺑﺎ "ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ" ﺧﺎص ﺧﻮد ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت و ﺳﻌﺎدت‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎن‪ .[6‬وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬و وﻻﻳﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪ ﯼ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬را در دوران ﻗﺎﺟﺎر ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﺸﻴﻊ اﻓﺰودﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﯽ ﻓﻼﺳﻔﻪ و‬ ‫ﻋﺮﻓﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﻨﯽ و ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ در ﭼﻨﺒﺮﻩ ﯼ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﮑﻠﻴﻒ ﻣﺮﺗﺪان واﻗﻌﯽ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬ ‫ﻣﺪﻋﯽ روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻪ ﺑﻮدﻩ؟ اﻣﺮوز هﻢ در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم هﻴﭻ ﻧﻮع روادارﯼ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﮕﺎﻩ ﻧﺎﻗﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﻮن‬ ‫ﻣﻘﺪس دﻳﻨﯽ دارﻧﺪ ‪ ،‬روا داﺷﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد و از ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ رﺳﻤﯽ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ دﻓﺎع ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﺻﺪق ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ واﻗﻊ ﻳﺎ ﺳﺎزﮔﺎرﯼ‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﻌﻠﻖ دارد‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ "ﮔﻔﺘﻤﺎن دﻳﻨﯽ" ﻣﺎهﻴﺘًﺎ ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻋﻠﻤﯽ و ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺗﻔﺎوت دارد‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﺁﻧﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻣﺤﺼﻮل ﺁرﻣﺎﻧﻬﺎﯼ ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ‬ .‬ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﺮ واﻗﻊ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺻﺪق اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﻨﯽ ﻧﺎﺷﯽ از‬ ‫اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎم‬ ‫ﻓﺮاوردﻩ هﺎﯼ وﺣﯽ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻓﺮهﻴﺨﺘﮕﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﮔﻤﺎﻧﻨﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ روﻳﮑﺮد)ﺑﺮﺧﻮرد ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺑﺎ دﻳﻦ و ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﯼ دﻟﻴﻞ( ﺗﻤﺎﻣًﺎ‬ ‫ﺧﻄﺎﺳﺖ‪ . ‫‪9‬‬ ‫ﮔﺮوﻩ ﮐﻮﭼﮑﯽ از ﻳﺎران اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ‪ ،‬اﻣﺎم دوازدهﻢ را ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻨﺪ]‪ .‬زﻳﺎرت ﻋﺎﺷﻮرا ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﻓﺎﻗﺪ ﺳﻨﺪ اﺳﺖ]‪.‬ﺑﻪ‬ ‫ﮔﻤﺎن وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻨﺎزﻋﺎت ﻧﺎﺷﯽ از ﻳﮑﯽ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﺎزﯼ هﺎﯼ زﺑﺎن دﻳﻨﯽ ﺑﺎ ﺑﺎزﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ و ﻋﻠﻤﯽ اﺳﺖ در ﺻﻮرﺗﯽ‬ ‫ﮐﻪ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻓﺮاﻋﻘﻠﯽ و ﻓﺮاﻣﻨﻄﻘﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ .[5‬از ﺁن ﺑﻪ ﺑﻌﺪ هﻢ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﭼﻴﺰهﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑﺮ‬ ‫ﺗﺸﻴﻊ اﻓﺰودﻧﺪ و ﺁن را ﻓﺮﺑﻪ و ﻓﺮﺑﻪ ﺗﺮ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎرهﺎ ارزﻳﺎﺑﯽ ﮐﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ‪ -‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﮏ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ و دﻳﮕﺮﯼ را ﺑﻄﻼن و‬ ‫ﺷﻘﺎوت ﻣﺤﺾ ﺟﻠﻮﻩ دادﻩ و ﺑﺎ زور و ﺧﺸﻮﻧﺖ از ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ ﺧﻮد دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬وﻟﯽ اﻳﻦ ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﻔﺎوت دارد و هﻴﭻ اﻣﺮ ﻣﺸﺘﺮﮐﯽ در ﻣﻴﺎن ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﺗﻤﺎم ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ اﺑﻄﺎل ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪.‬ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ‬ ‫ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻳﻦ ﻋﻠﻞ ‪ ،‬ﺑﺪﻧﺒﺎل ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ روﺷﻦ ﺳﺎزد از ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻬﻴﺎﺗﯽ و ﻋﻘﻼﻧﯽ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺰاع‬ ‫ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪ .realism‬در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ‪ ،‬ﺧﺮﻳﺪار‬ ‫ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪارد و ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻦ دﻳﺪﻩ ام ﻓﻘﻂ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ ﮐﻪ هﻴﭽﻴﮏ از ﻣﺪﻋﻴﺎت دﻳﻨﯽ ﺻﺪق و ﮐﺬب‬ ‫ﺑﺮدار ﻧﻴﺴﺖ و ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺧﺪا و ﻣﻌﺎد را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺧﺒﺮ از ﻋﺎﻟﻢ ﻋﻴﻦ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪ .

‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ اﺻﻠﯽ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﮔﺰارﻩ "ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ"‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت و‬ ‫ﺧﺮد ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ؟ از ﻣﻴﺎن دو ﻣﺪل رﻗﻴﺐ ‪" ،‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ" و "ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﻣﺤﻤﺪ اﺳﺖ" ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎل ﺻﺪق ﮐﺪاﻣﻴﮏ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬ ‫اﺳﺖ؟ ﮐﺪاﻣﻴﮏ از اﻳﻦ دو ﻣﺪل رﻗﻴﺐ دادﻩ هﺎﯼ ﺑﻴﺸﺘﺮﯼ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ؟ ﮐﺪاﻣﻴﮏ از دو ﻣﺪل ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﺎ ﺷﻮاهﺪ و دﻻﺋﻞ‬ ‫ﺻﺪق ﺧﻮد را ﺗﺜﺒﻴﺖ ﮐﻨﻨﺪ؟‬ ‫ﭘﻴﺶ از ﺷﺮوع ﺑﺤﺚ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻳﮏ ﻧﮑﺘﻪ ﯼ ﻣﻬﻢ ﺿﺮورﯼ اﺳﺖ‪ ..‬در ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻘﺒﻮل اﻳﻨﺎن‪،‬‬ ‫هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﻳﮏ ﺳﺮﻣﺸﻖ)ﻳﻌﻨﯽ ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن( را در ﭼﺎرﭼﻮب اﻳﻦ ﺳﻨﺖ ﺟﺎﺑﻴﻨﺪازﻧﺪ‪،‬‬ ‫اﻣﺮوز هﻢ اﻓﺮاد دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺎ اﺗﻮرﻳﺘﻪ و ﮐﺎرﻳﺰﻣﺎ دارﻧﺪ ﺳﺮﻣﺸﻖ دﻳﮕﺮﯼ)ﻳﻌﻨﯽ ﮐﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن( را در دل هﻤﺎن ﺳﻨﺖ ﺟﺎ‬ ‫ﻣﯽ اﻧﺪازﻧﺪ و اﮔﺮ ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ ﻳﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ را ﺑﻪ ﺁﻣﻮزﻩ و ﺳﺮﻣﺸﻖ ﻏﺎﻟﺐ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاهﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬از اﻳﻦ رو‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر دور از اﻧﺘﻈﺎر اﺳﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎ و ﻣﺪﻋﻴﺎن رﺳﻤﯽ دﻳﻦ ﺑﺨﻮاهﻨﺪ ﺑﺎ ﺁراﯼ ﺗﻮﻣﺎس ﮐﻮهﻦ‪ ،‬ﻣﻴﺸﻞ ﻓﻮﮐﻮ‪ ،‬ﻟﻮدوﻳﮓ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﻣﺘﺄﺧﺮ و ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 2 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪-1‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻓﻮﮐﻮ‪ ،‬داﻧﺶ ﻣﺤﺼﻮل رواﺑﻂ ﻗﺪرت اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ‪ ،‬ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻇﻮاهﺮ ﻟﻔﻈﯽ ﻗﺮﺁن‪ ،‬اﻳﻦ ﮐﺘﺎب را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻣﯽ داﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دادﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﮔﻔﺘﻤﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ ..‬ﺧﺎرج از ﮔﻔﺘﻤﺎن ﭼﻴﺰﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺗﺎ داور ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ از ﺁن ﮐﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺟﻬﺎن هﺴﺘﯽ ﺧﺪاﻳﯽ اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و از روﯼ اﻧﺼﺎف ﺑﺮاﯼ ﻧﻈﺎم‬ ‫دﻳﻨﯽ اﺳﻼم ارزﺷﯽ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ"]‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺗﻤﺎم اﻧﺪﻳﺸﻪ هﺎ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ دﻳﻦ‪ ،‬را ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﯽ‬ ‫داﻧﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﻳﻦ را ﺑﻪ ﻧﺤﻮ دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮﻣﯽ ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬از ﺧﻮد ﻧﺎﺷﮑﻴﺒﺎﻳﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺎن‪،‬ارزﻳﺎﺑﯽ ﮔﻔﺘﻤﺎن دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺻﺪق و ﮐﺬب‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺗﺒﺪﻳﻞ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﺴﻠﻂ اﺳﺖ ‪.[8‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدن ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺣﮑﻢ‬ ‫ﻓﻘﻴﻬﺎﻧﻪ ﺗﮑﻔﻴﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻗﺪرت‬ ‫داﻧﺶ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)و ﻧﻪ ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﺎ ﻣﻬﻴﺎ ﮐﺮدن ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺮاﯼ داﻧﺶ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺧﺪﻣﺖ داﻧﺶ ﺑﻪ ﻗﺪرت‪ ،‬و ﻧﻪ ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از‬ ‫داﻧﺶ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﻔﻴﺪ ﺑﻮدن ﺁن(‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻗﺪرت و داﻧﺶ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤًﺎ ﺑﺮ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻧﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت‬ ‫ﻗﺪرﺗﯽ ﺑﺪون اﻳﺠﺎد ﺣﻮزﻩ اﯼ از داﻧﺶ هﻤﺒﺴﺘﻪ ﺑﺎ ﺁن وﺟﻮد دارد و ﻧﻪ داﻧﺸﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت ﻗﺪرت ﻧﺒﺎﺷﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‬ .‬‬ ‫ﺑﺮﺧﯽ از ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﮔﺮاﻳﺎن ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ ﭘﻴﺶ ﻣﯽ روﻧﺪ ﮐﻪ ﺻﺪق و ﮐﺬب را هﻢ ﻳﮏ ﮔﻔﺘﻤﺎن در ﮐﻨﺎر دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻤﺎن هﺎ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﻣﺪاﻓﻌﺎن هﺮ دو ﻣﺪل ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺧﺮدﭘﺴﻨﺪ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد را ﺗﺤﮑﻴﻢ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺖ ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﯼ ﮐﻪ ﺑﺮ‬ ‫ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺁن ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ ‪ ،‬را ﻃﺮح ﻣﯽ ﮐﻨﺪ]‪[7‬و ﭘﻴﺶ از ﺁﻏﺎز ﻧﻘﺪ و رد‪ ،‬ﺁن را ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ و ارزﺷﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﯽ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﮔﺮاﻳﺎن ﺑﻪ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺎورهﺎ ﮐﺎرﯼ ﻧﺪارﻧﺪ‪،‬دﻳﮕﺮ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ ﺟﺰ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ‬ ‫و ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻦ ﻳﮏ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺮاﯼ داورﯼ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﯽ ﻣﺎﻧﺪ؟‬ ‫هﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ از زﺑﺎن دﻳﻦ اراﺋﻪ ﻣﯽ دهﻨﺪ و‬ ‫ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﺻﺎدق و ﻣﺪﻟﻞ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫ﻻ‬ ‫ادﻋﺎ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺳﺮﻣﺸﻖ ﻗﺒﻠﯽ)ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ( ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اﯼ ﻣﺪﻟﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻮﺷﺶ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دهﺪ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ و رﻧﺪان ﺗﺸﻨﻪ ﻟﺐ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎن ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺁب ﮔﻮراﯼ اﺳﺘﺪﻻل اﻧﺪ‪.‬از ﺁﻣﻮزﻩ‬ ‫هﺎﯼ دﻳﻨﯽ دﻓﺎع ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪. ‫‪10‬‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎﻧﻨﺪ‪.‬اﻣﺮوز‬ ‫ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ اﯼ ﮐﻪ ﺑﻴﺶ از ﺑﻨﻴﺎدﮔﺮاﻳﺎن ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ اﻳﺮان داراﯼ ﮐﺎرﻳﺰﻣﺎ و اﺗﻮرﻳﺘﻪ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮﻣﺸﻖ ﺑﺪﻳﻞ ﺷﺎن را در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬ ‫ﺳﺮﻣﺸﻖ ﻏﺎﻟﺐ ﻃﺮح ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﮐﻪ "ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ" ‪ ،‬ﺳﺨﻨﯽ ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬هﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻣﺎرﮐﺲ ﺑﻪ ﭘﻴﺮوﯼ از ﻓﻮﺋﺮﺑﺎخ ﮔﻔﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﺬهﺐ را ﻣﯽ ﺳﺎزد‪ .

P.‬ﺁن ﻣﺬهﺒﻰ آﻪ‬ ‫ﺟﻨﮓ درش ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬ﻧﺎﻗﺺ اﺳـﺖ‪ .‬ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺻﺎﻟﺢ ﺧﺪا ﮐﺠﺎﻳﻨﺪ؟")ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﺮﯼ‪ ،‬ج ‪4‬‬ ‫‪ ،‬ص ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬اﮔﺮ ﻗﺪرت ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺳﺮﮐﻮب ﻧﺒﻮد‪ ،‬و اﮔﺮ ﮐﺎرﯼ ﺟﺰ ﻧﻪ‬ ‫ﮔﻔﺘﻦ اﻧﺠﺎم ﻧﻤﯽ داد‪ ،‬ﺁﻳﺎ واﻗﻌًﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﯽ ﮐﻨﻴﺪ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ از ﺁن اﻃﺎﻋﺖ ﻣﯽ ﮐﺮد؟ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺧﻮب ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬ ‫ﺁﻳﺪ‪ ،‬و ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺳﺎدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻧﻴﺮوﻳﯽ ﮐﻪ ﻧﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺳﻨﮕﻴﻨﯽ‬ ‫ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ از ﭼﻴﺰهﺎ ﻋﺒﻮر ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﺗﻮﻟﻴﺪﺷﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﻟﺬت ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬داﻧﺶ ﻣﯽ ﺳﺎزد و ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(1587‬ﻃﺒﺮﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ اﻳﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﺒﻮدﻧﺪ و ﭘﺲ از ﭘﻴﺮوزﯼ ﺑﺮاﯼ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺳﻬﻢ‪،‬‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص‪.‬ﻗﺪرت از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﻈﺒﺎط و‬ ‫ﺗﻨﻈﻴﻢ هﻤﻪ ﯼ اﻣﻮر روزاﻧﻪ ﯼ ﺁدﻣﻴﺎن‪ ،‬ﺁن هﺎ را ﻣﻄﻴﻊ و ﻣﻨﻘﺎد ﺧﻮد ﻣﯽ ﺳﺎزد‪.‬ﺧﺪا دﻳﻦ ﺧﻮﻳﺶ را ﻏﻠﺒﻪ ﻣﯽ دهﺪ و ﻣﻴﺮاث اﻣﺘﻬﺎ را ﺑﻪ اهﻞ ﺁن ﻣﯽ ﺳﭙﺎرد‪ .. Gordon (E d. M..‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ " :‬ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻗﺎﺗﻠﻮهﻢ‬ ‫ﺣﺘﻰ ﻻﺗﻜﻮن ﻓﺘﻨﻪ ‪ ،‬هﻤﻪ ﺑﺸﺮ را دﻋـﻮت ﻣـﻰ آـﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺗﻠﻪ ﺑﺮاى رﻓﻊ ﻓﺘﻨﻪ ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻰ ‪ ،‬ﺟﻨﮓ ﺟﻨﮓ ﺗﺎ رﻓﻊ ﻓﺘﻨﻪ در ﻋﺎﻟﻢ‪ .222-223‬‬ ‫ﺁﻗﺎﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ هﻢ اﺳﻼم را دﻳﻦ ﺟﻨﮓ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬روﻧﺪﮔﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ وﻋﺪﻩ ﺧﺪا ﻣﯽ رﻓﺘﻨﺪ ﮐﺠﺎ ﺷﺪﻧﺪ؟‬ ‫در زﻣﻴﻦ روان ﺷﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﺧﺪاﻳﺘﺎن در ﻗﺮﺁن وﻋﺪﻩ دادﻩ ﮐﻪ ﺁن را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﯽ دهﺪ و ﻓﺮﻣﻮدﻩ ﮐﻪ اﺳﻼم را ﺑﺮ هﻤﻪ دﻳﻨﻬﺎ ﭼﻴﺮﻩ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ ..‬ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﻳـﻦ را ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ")‪ -1363 10/2‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ ﻣﻴﻼد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم(‪..‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺁﻧﻬﺎﻳﻰ آﻪ ﻓﺎﺳﺪ‬ .) Power / Knowledge.‬‬ ‫‪ -2‬ﻋﻤﺮ در ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ اﻋﺮاب ﺗﺎزﻩ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﻩ ﺑﺮاﯼ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻳﺮان ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺣﺠﺎز ﺟﺎﯼ ﻣﺎﻧﺪن ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺁن ﮐﻪ‬ ‫ﺁذوﻗﻪ ﺟﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﺠﻮﻳﻴﺪ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺣﺠﺎز ﺟﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﻧﻴﺮو ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ...‬اﻳﻦ ‪ ،‬ﻳﻚ رﺣﻤﺘﻰ اﺳﺖ ﺑﺮاى ﻋﺎﻟﻢ و ﻳﻚ رﺣﻤﺘﻰ اﺳﺖ ﺑﺮاى هﺮ ﻣﻠﺘﻰ‪ .1977.‬اﻳﻦ ﻏﻠﻂ ﻓﻬﻤﻰ اﺳﺖ از ﻗﺮﺁن آﻪ آﺴﻰ ﺧﻴﺎل آﻨﺪ آﻪ ﻗﺮﺁن ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ‬ ‫ﺟﻨﮓ ﺗﺎ ﭘﻴﺮوزى ‪ . In C.. (1980). Truth and Power. 119.‬و ﻣـﻦ ﮔـﻤـﺎﻧﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻰ ﺳﻼم اﷲ ﻋﻠﻴﻪ ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ او ﻣـﻬـﻠﺖ ﻣـﻰ دادﻧـﺪ‪،‬‬ ‫هـﻤـﻴـﻦ ﺗـﺮﺗـﻴـﺒـﻰ آـﻪ ﺣـﻀـﺮت ﻣـﻮﺳـﻰ ﺳـﻼم اﷲ ﻋـﻠﻴـﻪ ﻋـﻤـﻞ ﻣـﻰ آـﺮد‪ ،‬هـﻤـﺎن ﻃـﻮرى آـﻪ ﺣـﻀـﺮت ﻧـﻮح ﺳـﻼم اﷲ‬ ‫ﻋـﻠﻴـﻪ ﻋـﻤـﻞ ﻣـﻰ آـﺮد‪ ،‬ﺁن هـﻢ ﺑـﺎ آـﻔـﺎر ﺁن ﻃـﻮر ﻋـﻤﻞ ﻣﻰ آﺮد‪ ..‬‬ ‫ﻧﺒﻰ ‪ ،‬هﻤﻪ ﭼﻴﺰ دارد‪ ،‬ﺷﻤﺸﻴﺮ دارد‪ ،‬ﻧﺒﻰ ﺟﻨﮓ دارد‪ .‬ﺁدم ﮔﺎهﻰ درﺳﺖ ﻧﻤﻰ ﺷﻮد‬ ‫ﻣﮕﺮ اﻳﻦ آـﻪ ﻣـﺮض ﮔـﺎهـﻰ ﺻـﺤـﻴﺢ ﻧﻤﻰ ﺷﻮد‪ ،‬اﻻ ﺑﺎﻟﻜﻰ ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬داغ آﻨﻨﺪ ﺗﺎ درﺳﺖ ﺷﻮد‪ .‬ﺟﻨﮓ اﺳﻼﻣﯽ‪،‬‬ ‫ﺟﻨﮓ داﺋﻤﯽ و اﺑﺪﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺟﻨﮓ ﺗﺎ رﻓﻊ ﻓﺘﻨﻪ از ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻳﺪ اداﻣﻪ ﻳﺎﺑﺪ‪ .(40‬‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ ﻓﻮﮐﻮ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﺘﻔﺎوت از ﻧﮕﺮش وﺑﺮ ﺑﻪ ﻗﺪرت اﺳﺖ‪ . ‫‪11‬‬ ‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت ﻗﺪرت را ﭘﺪﻳﺪ ﻧﻴﺎورد")ﻣﻴﺸﻞ ﻓﻮ ﮐﻮ‪ ،‬ﻣﺮاﻗﺒﺖ و ﺗﻨﺒﻴﻪ‪:‬ﺗﻮﻟﺪ زﻧﺪان‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻴﮑﻮ ﺳﺮﺧﻮش و اﻓﺸﻴﻦ ﺟﻬﺎﻧﺪﻳﺪﻩ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﯽ‪،‬‬ ‫ص‪..(1683‬‬ ‫‪ -3‬ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺁﺛﺎر‪ ،‬ج ‪،12‬ﺻﺺ ‪.‬‬ ‫ﻣﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ ﮐﻪ ﻓﻬﻢ ﺁﻗﺎﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ از ﻗﺮﺁن ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻓﻬﻢ از ﻗﺮﺁن اﺳﺖ ‪ ،‬وﻟﯽ ﺁﻗﺎﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﻓﻬﻢ ﻏﻴﺮ ﺟﻨﮓ ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ از ﻗﺮﺁن‬ ‫را ﻓﻬﻢ ﻏﻠﻂ ﻗﺮﺁن ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ .. Selected‬‬ ‫‪Interviews and other Writings 1972..‬ﻳﻌﻨﻰ ‪،‬‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ آﺴﺎﻧﻰ آﻪ ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﻗﺮﺁن ﻣﻰ آﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ آﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﺁن ﺟـﺎﻳـﻰ آـﻪ ﻗـﺪرت دارﻧـﺪ اداﻣـﻪ ﺑـﻪ ﻧـﺒﺮدﺷﺎن ﺑﺪهﻨﺪ‬ ‫ﺗﺎ اﻳﻦ آﻪ ﻓﺘﻨﻪ از ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﺸﻮد‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﮏ ﻣﺮﺟﻊ ﻣﺴﻠﻢ ﺗﻘﻠﻴﺪ و اﺳﻼم ﺷﻨﺎس‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻗﺪرت در ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺁﺋﻴﻦ را‬ ‫ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺑﺮﻣﻼ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ":‬ﺷﻤﺎ ﺳﻮرﻩ ﺑﺮاﺋﺖ را ﺑﺮاى ﻣﺮدم ﭼﺮا ﻧﻤﻰ ﺧـﻮاﻧـﻴـﺪ؟ و ﺷـﻤـﺎ ﺁﻳـﺎت ﻗـﺘـﺎل را ﭼـﺮا ﻧـﻤـﻰ ﺧـﻮاﻧـﻴـﺪ؟ هـﻰ‬ ‫ﺁﻳـﺎت رﺣـﻤـﺖ را ﻣـﻰ ﺧـﻮاﻧـﻴﺪ! ﺁن ﻗﺘﺎل هﻢ رﺣﻤﺖ اﺳﺖ ﺑﺮاى اﻳﻦ آﻪ ﻣﻰ ﺧﻮاهﺪ ﺁدم درﺳﺖ آﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺷﺨﺎﺻﻰ آﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻰ آﻨﻨﺪ آﻪ ﺣـﻀـﺮت ﻋـﻴـﺴـﻰ‬ ‫اﺻـﻼ ﺳـﺮ اﻳـﻦ آـﺎرهﺎ را ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻧﺎﺻﺢ ﺑﻮدﻩ ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻧـﺒـﻮت ﺣـﻀـﺮت ﻋﻴﺴﻰ )ع ( ﻟﻄﻤﻪ وارد ﻣﻰ آﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﺎﻳﺪ‬ ‫ﺁن را ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﯼ ﺷﺒﮑﻪ اﯼ ﻣﻮﻟﺪ در ﻧﻈﺮ ﺁورد ﮐﻪ در ﮐﻞ ﺑﺪﻧﻪ ﯼ اﺟﺘﻤﺎع ﺟﺎرﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺮاﺗﺮ از ﭼﻴﺰﯼ ﻣﻨﻔﯽ ﮐﻪ ﻧﻘﺶ‬ ‫اش ﺳﺮﮐﻮب اﺳﺖ"‬ ‫‪Foucault.‬‬ ‫ﻗﺪرت ﻣﻮﻟﺪ ﮐﻞ ﺟﻬﺎن اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ‪،‬ﺷﻴﻮﻩ هﺎﯼ ﻓﻬﻢ ﻣﺎ از ﺟﻬﺎن و ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﻣﺎ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺁن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ‪ ،‬ﺟﻨﮓ ﺑﺮاﯼ ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ رﺣﻤﺖ اﺳﺖ‪ .

‬اﻳﺸﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ رﺣﻠﺖ ﺣﻀﺮت‬ ‫ﻋﺴﮑﺮﯼ)ع( اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪.‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﻮد آـﻪ ﺧـﻴـﺮ‪ ،‬هـﻰ ﻣـﺴـﺎﻣـﺤـﻪ آـﻨـﺪ ﺧـﻮب ‪ ،‬اﻳـﻦ ﺧـﻼف آﺮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻧﻤﻰ آﺸﻴﺪ هﻔﺘﺼﺪ‬ ‫ﻧﻔﺮ را ﻳﻜﺪﻓﻌﻪ ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﺧﺮ ﺁن اﺷﺨﺎﺻﻰ آﻪ ﻗﻴﺎم آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺿﺪش ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﺧﺮ ﺿﺪ اﺳﻼم ﺑـﻮد دﻳـﮕـﺮ‪ ،‬ﺗـﺎ ﺁﺧـﺮﺷـﺎن را آﺸﺖ‬ ‫و ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﻓﺮار آﺮدﻧﺪ‪ ..‬ﺟﻨﺒﻪ رﺣﻤﺖ اﺳﺖ هﻤﻪ اش‪.‬ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت دﻧﻴﺎ ﻣﺼﻠﻮب ﺷﺪن ﺗﻮ ﺿﺮورﯼ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻪ رﻏﻢ ﻣﻴﻞ ﺗﻮ ﻣﺼﻠﻮﺑﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻢ‪ .‬از اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻬﻤﺘﺮ ‪ ،‬وﯼ‬ ‫ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﺴﻴﺎرﯼ در ﮐﺘﺎب اش ﺁوردﻩ ﮐﻪ ﻣﺪﻟﻮﻟﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ‪ :‬دوازدهﻤﻴﻦ اﻣﺎم ﺷﻴﻌﻴﺎن)ﺣﻀﺮت ﻣﻬﺪﯼ( وﺟﻮد‬ ‫ﺧﺎرﺟﯽ ﻧﺪارد‪،‬اﻣﺎم ﻏﺎﺋﺐ ﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ ﻧﺰاع هﺎﯼ ﺧﺎﻧﻮادﮔﯽ ﺑﺮ ﺳﺮ ارث و ﻣﻴﺮاث اﺳﺖ‪" .‬ﻣﻦ ﭘﺴﺮ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ هﺮ ﮐﺲ دﻳﮕﺮﯼ‪،‬‬ ‫ﭘﺴﺮ اﻧﺴﺎﻧﻢ"‪ .(1363/11/14‬‬ ‫‪-4‬در ﺁﺧﺮﻳﻦ وﺳﻮﺳﻪ ﯼ ﻣﺴﻴﺢ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﯼ ﻧﻴﮑﻮس ﮐﺎزاﻧﺘﺰاﮐﻴﺲ‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﺟﺎﻟﺒﯽ ﻣﻴﺎن ﻋﻴﺴﯽ و ﭘﻮﻟﺲ در ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ..‬ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﻣﯽ‬ ‫ﺁﻓﺮﻳﻨﻢ‪.‬ﺁن را ﻣﯽ ﺳﺎزم‪.‬هﻴﭽﮕﺎﻩ ﻣﺼﻠﻮب‬ ‫ﻧﺸﺪم و هﻴﭽﮕﺎﻩ رﺳﺘﺨﻴﺰ ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﭘﻮﻟﺲ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ‪":‬در ﺑﻄﻦ ﭘﻮﺳﻴﺪﮔﯽ و ﻇﻠﻢ و ﻓﻘﺮ اﻳﻦ دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺤﺎﯼ ﻣﺼﻠﻮب و رﺳﺘﺨﻴﺰ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺗﺴﻼﻳﯽ‬ ‫ارزﺷﻤﻨﺪ ﺑﺮاﯼ اﻧﺴﺎن ﺷﺮﻳﻒ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﻈﻠﻮم ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣـﻨـﻄـﻖ اﻧـﺒـﻴـﺎ اﻳـﻦ اﺳـﺖ آﻪ اﺷﺪاء ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﺮ آﻔﺎر و ﺑﺮ آﺴﺎﻧﻰ آﻪ ﺑﺮ ﺿﺪ ﺑﺸﺮﻳﺖ هـﺴـﺘـﻨـﺪ‪،‬‬ ‫ﺑـﻴـﻦ ﺧـﻮدﺷـﺎن هﻢ رﺣﻴﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ")‪.‬ﻣﻦ ﭘﺴﺮ ﻣﺮﻳﻢ و ﻳﻮﺳﻒ ﻧﺠﺎر ﻧﺎﺻﺮﯼ هﺴﺘﻢ‪ .‬در روز ﺳﻮم‪ ،‬ﺗﻮ را از ﮔﻮر ﻣﯽ ﻟﻐﺰاﻧﻢ‪ ،‬زﻳﺮا‬ ‫ﻧﺠﺎﺗﯽ ﺑﺪون رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از وﺻﻮل اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺳﺮﻳﻌًﺎ ﺑﻪ ﺳﺎﻣﺮا ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ ﺗﺎ از دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ‬ ‫ﺟﻌﻔﺮ]ﻓﺮزﻧﺪ اﻣﺎم دهﻢ و ﺑﺮادر اﻣﺎم ﻋﺴﮑﺮﯼ[ ﺑﺮ ﻣﻮارﻳﺚ ﺁن ﺣﻀﺮت ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ راﺳﺖ ﻳﺎ دروغ‪ ،‬ﻣﻦ اهﻤﻴﺖ ﻧﻤﯽ دهﻢ‪ .‬وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻦ اﻣﺎم دوازدهﻢ‬ ‫ﺷﻴﻌﻴﺎن"‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﯼ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﮐﺘﺎب ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﺳﺖ‪....‬ﻣﺪرﺳﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬در وﺻﻴﺖ ﻧﺎﻣﻪ اﯼ ﮐﻪ از ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ‬ ‫)ع( ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮد اﻳﺸﺎن ﺗﻨﻬﺎ از ﻣﺎدر ﺧﻮد ﻧﺎم ﺑﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ در ﻳﮑﯽ دو ﺳﺎل اول ﺑﺮﺧﯽ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﮐﻪ در ﻏﻴﺒﺖ ﻓﺮزﻧﺪ زادﻩ ﯼ ﺑﺰرﮔﻮارﺷﺎن اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻧﻴﺎﺑﺖ ﻋﻬﺪﻩ دار ﻣﻘﺎم اﻣﺎﻣﺖ هﺴﺘﻨﺪ‪.(451 -453‬‬ ‫‪ -5‬اﻣﺎﻣﺖ ﻳﮑﯽ از اﺻﻮل ﻣﺴﻠﻢ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﺁن از ﮐﻨﻴﺰ ﻣﺰﺑﻮر رﻓﻊ ﺗﻮﻗﻴﻒ‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﺁﻣﺪ و وﯼ ﺳﺎﻟﻬﺎ ﭘﺲ از ﺁن در ﺑﻐﺪاد زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد ﮐﻪ دﺳﺖ ﮐﻢ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﯽ از ﺁن در ﻣﻨﺰل ﻳﮑﯽ از اﻋﻀﺎﯼ ﺧﺎﻧﺪان ﺑﺎ‬ ‫ﻧﻔﻮذ ﺑﻨﯽ ﻧﻮﺑﺨﺖ‪ :‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﮐﺎﺗﺐ ﻧﻮﺑﺨﺘﯽ ﺑﻮد‪..‬ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت دﻧﻴﺎ اﻳﻦ ﮐﺎﻓﯽ‬ ‫اﺳﺖ"‪.‬ﻣﻄﺎﻳﻖ ﻣﻴﻞ و دﻟﺨﻮاﻩ ﺧﻮدم داﺳﺘﺎن زﻧﺪﮔﯽ‪ ،‬ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ‪ ،‬ﺗﺼﻠﻴﺐ و رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺗﻮ را ﺑﺎزﺁﻓﺮﻳﻨﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻢ")ﻧﻴﮑﻮس ﮐﺎزاﻧﺘﺰاﮐﻴﺲ‪ ،‬ﺁﺧﺮﻳﻦ وﺳﻮﺳﻪ ﻣﺴﻴﺢ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺻﺎﻟﺢ ﺣﺴﻴﻨﯽ‪،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﻧﻴﻠﻮﻓﺮ‪ ،‬ﺻﺺ‪.‬ﻣﻰ ﮔﻮﻳﺪ ﺑﻜﺸﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺰﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺒﺲ آﻨﻴﺪ‪ ،‬اﺷﺪاء ﻋﻠﻰ‬ ‫اﻟﻜﻔﺎر‪ ......‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻠﻘﯽ اﮐﺜﺮ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬دوازدﻩ اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم و ﺁﮔﺎﻩ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻏﻴﺐ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ‬ ‫ﺑﺮﺣﻖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم اﻧﺪ‪ ..‬ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻪ او ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬وﻳﺮان ﺷﺪن دﻧﻴﺎ در اﺛﺮ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻬﺘﺮ از ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺁن ﺗﻮﺳﻂ دروغ اﺳﺖ"‪ .‬ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﻗﺎﺿﯽ‪ ،‬ﮐﻨﻴﺰ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﻪ‬ ‫ﺧﺎﻧﻪ ﯼ ﻳﮑﯽ از ﺑﺰرﮔﺎن و ﻣﺤﺘﺮﻣﻴﻦ ﺳﺎدات‪ ،‬داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺰﻩ ﻋﻠﻮﯼ ﻣﻨﺘﻘﻞ و در ﺁن ﺟﺎ زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫ﺗﺎ ﺁن ﮐﻪ ﭘﺲ از اﻧﺘﻬﺎﯼ ﻣﺪت اﮐﺜﺮ ﺣﻤﻞ)ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻓﻘﻪ ﺣﻨﻔﯽ(ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ ﮐﻪ وﯼ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪. ‫‪12‬‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬از ﺁن ﺑﻴﺮون رﻳﺨﺘﻪ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪ ..‬ﻣﺎدر ﺑﺰرﮔﻮار ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ‬ ‫ﺑﺮاﯼ ﺁن ﮐﻪ از دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺮ ﻣﻴﺮاث اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ ﮐﺮدﻩ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل دوﻟﺘﻴﺎن را ﺑﺮ وﺟﻮد ﻓﺮزﻧﺪ اﻳﺸﺎن ﺁﮔﺎﻩ‬ ‫ﻧﺴﺎزد ﭼﻨﻴﻦ اﻟﻘﺎء ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﻳﮑﯽ از ﮐﻨﻴﺰان]اﻳﺸﺎن هﻤﺴﺮ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻓﻘﻂ دو ﮐﻨﻴﺰ ﻣﺴﻴﺤﯽ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ در ﺟﻨﮓ از‬ ‫روﻣﻴﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ[ ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ ﺣﺎﻣﻠﻪ اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ اﻳﺸﺎن داراﯼ ﻓﺮزﻧﺪ هﺴﺘﻨﺪ‪.‬در ﺳﺎل ‪ 1993‬ﺣﺴﻴﻦ ﻣﺪرﺳﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﮐﺘﺎب ﻣﮑﺘﺐ در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻳﮏ ﺗﺤﻘﻴﻖ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﻔﺼﻞ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﻋﺼﻤﺖ و ﻋﻠﻢ ﻏﻴﺐ اﺋﻤﻪ‪ ،‬ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻏﺎﻟﯽ ﻗﺮون ﺑﻌﺪﯼ اﺳﺖ‪..‬ﺟﻌﻔﺮ ﮐﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﻮد اﻳﻦ اﻇﻬﺎر‬ ‫ﺑﺮاﯼ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ از دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ او ﺑﺮ ﻣﻴﺮاث اﺳﺖ)هﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺷﺎﻳﻊ ﻣﯽ ﮐﺮد ﮐﻪ اﺻﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ وﺟﻮد ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺮاﯼ ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫اﻃﺮاﻓﻴﺎن اﻣﺎم ﭘﺲ از ﺳﺎل هﺎ ﻋﺪاوت و دﺷﻤﻨﯽ ﺧﺼﻤﺎﻧﻪ ﮐﻪ ﻣﻴﺎن او و ﺁﻧﺎن وﺟﻮد داﺷﺖ ﻣﯽ ﺧﻮاهﻨﺪ ﻣﺎﻧﻊ از ﺁن ﺑﺸﻮﻧﺪ ﮐﻪ او‬ ‫ﺑﻪ ﻣﻘﺎم اﻣﺎﻣﺖ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﭘﻴﺪا ﮐﻨﺪ( از ﻣﺎدر ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ ﺑﻪ دوﻟﺖ ﺷﮑﺎﻳﺖ ﮐﺮد‪..‬ﺑﻌﺪهﺎ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن و ﻧﺎراﺣﺘﯽ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ‪،‬‬ ‫وﯼ ﻣﺠﺪدًا از دﺳﺘﺮس ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻴﻌﻪ دور ﺷﺪﻩ و ﺗﺤﺖ ﻧﻈﺮ ﻋﻤﺎل دوﻟﺘﯽ ﮔﺬاردﻩ ﺷﺪ ﺗﺎ در اواﺧﺮ ﻗﺮن ﻣﺰﺑﻮر)ﻗﺮن ﺳﻮم(وﻓﺎت‬ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﻋﻴﺴﯽ ﻧﺎﺻﺮﯼ ﻣﻨﻢ‪ .‬ﻗﺮﺁن‪ ..‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻧﻴﺖ ﻣﻮﻟﻒ و ﺑﺎورهﺎﯼ ﮐﻼﻣﯽ او ﻳﮏ ﭼﻴﺰ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬و "ﻣﻘﺘﻀﻴﺎت درون ﻣﺘﻨﯽ" ﭼﻴﺰﯼ دﻳﮕﺮ‪ ...‬ﭘﻮﻟﺲ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽ‬ ‫دهﺪ‪":‬ﻣﻦ درﺑﺎرﻩ ﺣﻘﻴﻘﺖ و دروغ و اﻳﻨﮑﻪ او را دﻳﺪم ﻳﺎ ﻧﺪﻳﺪم‪ ،‬ﻣﺼﻠﻮب ﺷﺪ ﻳﺎ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﭘﺸﻴﺰﯼ ارزش ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻢ‪..‬ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﭘﻮﻟﺲ اﻋﺘﺮاض ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﻳﺪ ﻣﺴﻴﺢ واﻗﻌﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ‬ ‫ﺗﻮ هﻢ ﺿﺮورﯼ اﺳﺖ و ﺑﺎز هﻢ ﺑﻪ رﻏﻢ ﻣﻴﻞ ﺗﻮ ﻣﻦ دوﺑﺎرﻩ زﻧﺪﻩ ات ﻣﯽ ﮐﻨﻢ‪ .

‬ﺣﺪﻳﺚ آﺴﺎ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻌﺮوف و زﻳﺎرت ﻋﺎﺷﻮرا‬ ‫و ﻟﻌﻦ ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن اهﻞ ﺑﻴﺖ ـ ﻋﻠﻴﻬﻢاﻟﺴﻼم ـ ﺟﺰو ﻣﻌﺘﻘﺪات ﺷﻴﻌﻪ اﺛﻨﻲﻋﺸﺮي اﺳﺖ و ﻣﻨﻜﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﺳﺘﻐﻔﺎر آﻨﺪ ﺗﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ‬ ‫ﻣﺘﻌﺎل‪ ،‬رﺣﻤﻲ ﺑﻪ او ﻧﻤﺎﻳﺪ و در روزي آﻪ »ﻻ ﻳﻨﻔﻊ ﻣﺎل و ﻻ ﺑﻨﻮن اﻻ ﻣﻦ اﺗﻲ اﷲ ﺑﻘﻠﺐ ﺳﻠﻴﻢ« ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا آﻨﺪ"‪..‬ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺨﻠﺺ درﮔﺎﻩ اهﻞ ﺑﻴﺖ ـ ﻋﻠﻴﻬﻢاﻟﺴﻼم ـ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ زﻳﺮ ﺳﺆال رﻓﺘﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪاﺗﺸﺎن ﺳﺎآﺖ‬ ‫ﺑﻨﺸﻴﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻬﺮ‬ ‫ﺣﺎل ﺣﮑﻢ ﺑﻪ اﺳﺘﻐﻔﺎر ﮐﺎر ﺧﻮد را ﮐﺮد و ﺳﻴﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﺴﮕﺮﯼ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﮐﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ درﺑﺎرﻩ ﯼ زﻳﺎرت‬ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ‪ ،‬واﮐﻨﺶ هﺎﯼ ﺗﻨﺪﯼ ﻋﻠﻴﻪ ﻧﺎﻣﺒﺮدﻩ اﻳﺠﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻳﮑﯽ از ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻗﻢ در ﻳﮏ ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ ﻋﻠﻨﯽ اﻋﻼم ﮐﺮد‪:‬‬ ‫"ﺑﻌﻀﻲ‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ ﺣﺴﺎس ﻣﺎ را درك ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ داﻣﻦ ﻣﻲزﻧﻨﺪ آﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﺎ ﺳﻜﻮت از ﺁن ﮔﺬﺷﺖ ﻓﻜﺮ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ‬ ‫اﻟﻘﺎي ﺷﺒﻬﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪات ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي وﺣﺪت ﭘﻴﺶ روﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻜﻦ ﻏﺎﻓﻠﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا آﻪ ﻣﻄﺮح آﺮدن هﻤﻴﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ‬ ‫ﺗﻔﺮﻳﻖ و اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻣﻴﺮاث اﻣﺎم ﻋﺴﮑﺮﯼ ﭘﺲ از هﻔﺖ ﺳﺎل درﮔﻴﺮﯼ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﻴﺎن ﺟﻌﻔﺮ و ﻣﺎدر ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ‪ ،‬و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻘﻠﯽ ﻳﮏ ﺧﻮاهﺮ اﻳﺸﺎن ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪ") ﺳﻴﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻣﺪرﺳﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪،‬ﻣﮑﺘﺐ در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ هﺎﺷﻢ اﻳﺰد ﭘﻨﺎﻩ‪ ،‬ﮐﻮﻳﺮ‪،‬‬ ‫ﺻﺺ‪.(159‬از ﻧﻈﺮ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬اﻣﺎم ﺣﺘﻤًﺎ‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ داراﯼ ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬از اﻳﻨﺮو‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺁﻧﮑﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﺪون ﻓﺮزﻧﺪ درﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬اﺻﻞ‬ ‫اﻣﺎﻣﺖ اﻳﺸﺎن را اﻧﮑﺎر ﮐﺮدﻧﺪ)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬ﻣﺮﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻗﻢ اﻋﻼم ﻣﯽ دارد ﮐﻪ ﻟﻌﻦ ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن اهﻞ ﺑﻴﺖ ﺟﺰو اﻋﺘﻘﺎدات ﺷﻴﻌﻪ‬ ‫اﺳﺖ و در ﻧﻈﺮ ﻧﻤﯽ ﮔﻴﺮد ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻏﺎﻟﯽ ﺑﺮاﯼ هﻮﻳﺖ ﺳﺎزﯼ در ﻣﻘﺎﺑﻞ "دﻳﮕﺮﯼ" اﻳﻦ اﻣﻮر را ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .168‬ﻧﺰاع هﺎﯼ ﻣﺎﻟﯽ در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪.‬‬ ‫‪ -6‬ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﺳﻴﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﺴﮕﺮﯼ ‪ ،‬ﻣﺤﻘﻖ ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﻮزوﯼ‪ ،‬زﻳﺎرت ﻋﺎﺷﻮرا را ﻓﺎﻗﺪ ﺳﻨﺪ اﻋﻼم ﮐﺮد‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ وﺟﻮد اﻣﺎم زﻣﺎن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺁن را ﺻﺮﻓﺎ ﻳﮏ‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ هﻮﻳﺘﯽ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﮐﺴﯽ در اﺻﻞ واﻗﻌﻪ ﮐﺮﺑﻼ ﺷﮏ ﻧﮑﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻣﺪرﺳﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻧﮑﺎت دﻳﮕﺮﯼ هﻢ در ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮﻳﺶ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ دارد‪.(153-156‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﮐﺘﺎب ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻧﺰاع ﻣﺎﻟﯽ ﺑﺮ ﺳﺮ ارث و ﻣﻴﺮاث‪ ،‬ﻣﺎدر اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ)ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺑﻮدن ﮐﻨﻴﺰ( ﺧﻼف واﻗﻊ ﺑﻪ ﺣﮑﺎم ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ دارد‪ .‬‬ ‫ﺣﺎدﺛﻪ ﻣﻬﻢ ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬واﻗﻌﻪ ﯼ دردﻧﺎﮎ ﻋﺎﺷﻮراﺳﺖ‪ .(161-162‬ﻳﻌﻨﯽ ﺧﻮاهﺮ اﻣﺎم هﻢ ﻣﻨﮑﺮ وﺟﻮد ﻓﺮزﻧﺪ اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ) ﺣﻀﺮت‬ ‫ﻣﻬﺪﯼ( ﺑﻮد‪.‬‬ ‫واﮐﻨﺶ ﺗﻨﺪ ﻓﻘﻪ ﭘﻴﺸﮕﺎن ﺣﻮزوﯼ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﻧﺸﻴﻨﯽ ﺳﻴﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﺴﮕﺮﯼ از ﻣﻮﺿﻊ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ ﺧﻮﻳﺶ ﺷﺪ و ﻳﮏ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺗﻤﺪن‬ ‫ﻓﻘﻬﯽ از راﻩ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﺑﺮ ﻓﻨﻮن دﻳﮕﺮ ﻏﻠﺒﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎﻧﺐ ﺑﺎ دﻋﻮت ﻋﺰﻳﺰان ﻃﻠﺒﻪ ﺑﻪ ﺻﺒﺮ و ﺑﺮدﺑﺎري و ﺣﻔﻆ وﺣﺪت و ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن اﻣﺮ‪ ،‬ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻣﻲآﻨﻢ‪،‬‬ ‫دﺳﺖ از اﻳﻦ آﺎرهﺎ ﺑﺮدارﻧﺪ و ﺣﻮزﻩ را ﺁﻟﻮدﻩ اﻓﻜﺎر ﻣﻨﺤﺮف و ﻧﺎدرﺳﺖ ﻧﻨﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮر ﺷﻌﻴﺎن در ﭼﻨﺪ ﻗﺮن اوﻟﻴﻪ از اﺻﻞ اﻣﺎﻣﺖ ﺑﺎ ﺗﺼﻮر اﻣﺮوزﻳﻦ از اﻣﺎﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻔﺎوت داﺷﺘﻪ و ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ‬ ‫ﻋﺼﻤﺖ و دﻳﮕﺮ اﻣﻮرﯼ ﮐﻪ ﻏﺎﻟﻴﺎن ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪.‬در اﻳﻦ ﻧﺰاع هﺎ‪ ،‬اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ﺣﮑﻢ ﻗﺘﻞ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩ ﻣﺎﻟﯽ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺧﻮد)ﻓﺎرس(را ﺻﺎدر ﮐﺮد و ﻳﮑﯽ از ﭘﻴﺮوان ﺁن ﺣﻀﺮت ﻓﺎرس را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﻗﺎﺗﻞ‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎن ﻓﻮت ﺧﻮد‬ ‫از اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ﻣﺴﺘﻤﺮﯼ درﻳﺎﻓﺖ ﻣﯽ ﮐﺮد)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪،‬ص‪.(.‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻮاهﺮ اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﺟﺰ ﺟﻌﻔﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﻩ از ﺣﻀﺮت‬ ‫هﺎدﯼ ﺑﻮد از ﺟﻌﻔﺮ ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﯽ ﮐﺮد)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ‪.1385‬ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻏﺎﻟﯽ ﻗﺮون ﺑﻌﺪﯼ‪" ،‬اﻣﺎﻣﺎن ﻣﻌﺼﻮم"‬ ‫را ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .145‬‬ ‫ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺪﻳﻮر هﻢ در ﻣﻘﺎﻟﻪ ﯼ ﻣﺴﺘﻨﺪ "ﻗﺮاﺋﺖ ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﺑﺎز ﺧﻮاﻧﯽ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﻠﻤﺎﯼ اﺑﺮار‪،‬ﺗﻠﻘﯽ اوﻟﻴﻪ اﺳﻼم ﺷﻴﻌﯽ از اﺻﻞ‬ ‫اﻣﺎﻣﺖ")ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺳﻮم‪ ،‬اردﻳﺒﻬﺸﺖ ‪ (.‬ﻣﺪرﺳﯽ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد در ﺧﺼﻮص وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻦ اﻣﺎم‬ ‫دوازدهﻢ را از راﻩ دﻳﮕﺮﯼ هﻢ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻏﺎﻟﯽ ‪ ،‬ﻋﺎﺷﻮراﻳﯽ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﮐﻪ ﺻﺪاﯼ اﻣﺜﺎل ﻣﻄﻬﺮﯼ را هﻢ در ﺁوردﻩ ﺑﻮد)رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﺮﻳﻔﺎت ﻋﺎﺷﻮرا(‪. ‫‪13‬‬ ‫ﻳﺎﻓﺖ‪ ..‬ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻃﻮل ﻣﺪت ﻏﻴﺒﺖ را ﺷﺶ روز‪،‬ﻳﺎ ﺷﺶ ﻣﺎﻩ ﻳﺎ ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺷﺶ ﺳﺎل ﺗﻠﻘﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.(160‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ‪ ،‬ﮔﺮوﻩ دﻳﮕﺮﯼ از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ را‬ ‫اﻧﮑﺎر ﮐﻨﻨﺪ ‪،‬ﭘﺲ از وﻓﺎت اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ‪ ،‬اﻳﻦ ادﻋﺎ را ﻣﻄﺮح ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺴﮑﺮﯼ ﺑﻪ ﻏﻴﺒﺖ رﻓﺘﻪ و ﺑﻪ زودﯼ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬ ‫ﻗﺎﺋﻢ ﺁل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﺎز ﺧﻮاهﺪ ﮔﺸﺖ)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص‪ .‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺮﻳﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪ در‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﮐﻮﻓﻪ‪،‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻓﻀﺎل‪ ،‬ﻧﻴﺰ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻌﻔﺮ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ)ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.(170‬ﮔﺮوﻩ دﻳﮕﺮﯼ از ﺷﻴﻌﻴﺎن هﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد اﻣﺎم دوازدهﻢ اﻋﺘﻘﺎد ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و‬ ‫ﻧﺰاع ﺷﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﺪت ﻏﻴﺒﺖ اﻣﺎم دوازدهﻢ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪.(.

‬ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﮐﺴﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ ﺣﺪﻳﺚ‬ ‫دﻳﮕﺮﯼ اﺳﺖ) رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ ‪.blogfa.shia-news.‬زﻳﺎرت ﻋﺎﺷﻮراي ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﻌﺮوف‪ ،‬داراي ﻣﺆﻳﺪات و ﺗﻮﺛﻴﻘﺎت ﺧﺒﺮي اﺳﺖ آﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﻜﻴﻚ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻦ ﺧﻮدم‬ ‫زﻳﺎرت ﻋﺎﺷﻮرا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪم و ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‪ .aspx‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﺪﯼ رﯼ ﺷﻬﺮﯼ هﻢ در ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ‬ ‫رﺳﺎﻧﺪﻩ ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﮐﺴﺎ را از ﺁن ﺣﺬف ﮐﺮدﻩ و ﺁن را ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪ .com/post-10.74‬‬ .‬‬ ‫ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺪﻳﻮر هﻢ ﻃﯽ ﻳﮏ ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺮم ﺳﺎل ‪ ،1384‬در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم)ص( اﻓﮑﺎر ﭘﺎﮐﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ذهﻨﺶ ﺧﻄﻮر ﻣﯽ ﮐﺮد ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ و ﻣﻌﻨﯽ اش‬ ‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ رﺷﺘﻪ اﻓﮑﺎر ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻓﮑﺎر دﻳﮕﺮش از ﺁن ﺧﻮدش و ﺗﺮاوش ﻣﻐﺰ ﺧﻮدش ﺑﻮد وﻟﯽ اﻳﻦ اﻓﮑﺎر وﻳﮋﻩ ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‬ ‫ﭘﺎﮎ و ﻣﻘﺪس ﺑﻮد ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷﺪ و ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ اﻳﻦ اﻓﮑﺎر ﻧﺴﺒﺖ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم )ص( و ﻧﺴﺒﺖ ﺗﺸﺮﻳﻔﯽ ﺑﻪ ﺧﺪا‬ ‫دارﻧﺪ" )ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻗﺮﺁن در اﺳﻼم‪ ،‬ﺻﺺ ‪.com/ShowNews.. ‫‪14‬‬ ‫ﻋﺎﺷﻮرا ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻧﻮﺷﺖ‪" :‬اﻳﻨﺠﺎﻧﺐ در آﺘﺎب ﻣﻨﺘﺨﺐ اﻻدﻋﻴﻪ دو زﻳﺎرت از زﻳﺎرت ﺧﺎﺻﻪ روز ﻋﺎﺷﻮرا را ﻋﺮض آﺮدم و ﺑﻪ‬ ‫ﺁن اﻋﺘﻘﺎد دارم‪ .(74-75‬‬ ‫‪ -8‬ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪ ،‬ﻗﺮﺁن در اﺳﻼم‪ ،‬دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ص ‪.( http://www..( http://istgaheandishe.asp?Code=86092107‬‬ ‫‪ -7‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ":‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم)ص( اﻓﮑﺎر ﭘﺎﮎ ﺧﻮد را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا و وﺣﯽ اﻟﻬﯽ ﻓﺮض ﻣﯽ‬ ‫ﮐﺮد ﮐﻪ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﻌﺎل از راﻩ ﻧﻬﺎد ﭘﺎﮐﺶ ﺑﺎ وﯼ ﺑﻪ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ و روان ﭘﺎﮎ و ﺧﻴﺮﺧﻮاﻩ ﺧﻮد را ‪ ،‬ﮐﻪ اﻳﻦ اﻓﮑﺎر از‬ ‫ﺁن ﺗﺮاوش ﮐﺮدﻩ در ﻗﻠﺐ ﺁراﻣﺶ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﻣﯽ ﺷﺪ‪ ،‬روح اﻣﻴﻦ و ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻓﺮﺷﺘﻪ ﯼ وﺣﯽ ﻣﯽ ﻧﺎﻣﻴﺪ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ ﻗﻮاﻳﯽ را ﮐﻪ‬ ‫در ﺟﻬﺎن ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﺴﻮﯼ ﺧﻴﺮ و هﺮﮔﻮﻧﻪ ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﯽ دﻋﻮت ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﻣﻼﺋﮑﻪ و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﻗﻮاﻳﯽ را ﮐﻪ ﺑﺴﻮﯼ ﺷﺮ و هﺮﮔﻮﻧﻪ‬ ‫ﺑﺪﺑﺨﺘﯽ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﻨﺪ ﺷﻴﺎﻃﻴﻦ و ﺟﻦ ﺧﻮاﻧﺪ و وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد را ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﺎﯼ ﻧﺪاﯼ وﺟﺪان ﻋﻬﺪﻩ دار ﻗﻴﺎم و دﻋﻮت ﻣﯽ ﺷﺪ ﻧﺒﻮت و‬ ‫رﺳﺎﻟﺖ ﻧﺎم ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﻗﻠﺒﻲ داﺷﺘﻢ آﻪ ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺮاي ﺑﻨﺪﻩ زﻳﺎرت‬ ‫ﻋﺎﺷﻮرا ﺧﻮاﻧﺪ و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﻗﻠﺒﻲ ﻣﻦ ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺷﺪ"‪.‬وﯼ زﻳﺎرت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮐﺒﻴﺮﻩ را هﻢ از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﺳﻨﺪ و هﻤﺨﻮاﻧﯽ ﺑﺎ ﻗﺮﺁن ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽ داﻧﺪ)ﻣﺘﻦ ﭘﻴﺎدﻩ ﺷﺪﻩ ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ ﮐﺪﻳﻮر و ﻧﻘﺪ ﺁن در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‬ ‫‪ .

‬اﻣﺎ‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ دﻳﻦ در ﺧﺼﻮص ﺟﻬﺎن هﺴﺘﯽ)ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد( ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ و اﺟﺘﻤﺎع ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺻﺎدق اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺤﻞ ﻧﺰاع‪ ،‬اﺻﻞ ادﻋﺎﯼ ﺷﺨﺺ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ و ﻣﺪﻋﺎﯼ هﻴﭻ ﮐﺲ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ‬ ‫ارﺟﺎع ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﻼدﻟﻴﻞ ﺧﻮدش ﻣﺪﻟﻞ و اﺛﺒﺎت ﮐﺮد‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﺴﯽ‬ ‫ﮐﻪ هﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ و هﻢ ﺧﻮد ﺗﻮ در ﺣﻖ او ﻧﻴﮑﯽ ﮐﺮدﻩ ﺑﻮدﻳﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﯽ ﮐﻪ هﻤﺴﺮت را ﻧﺰد ﺧﻮﻳﺶ ﻧﮕﻪ دار و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوا ﮐﻦ و‬ ‫ﭼﻴﺰﯼ را در دل ﺧﻮد ﭘﻨﻬﺎن داﺷﺘﯽ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﺷﮑﺎر ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ ﺁن ﺑﻮد‪ ،‬و از ﻣﺮدم ﺑﻴﻢ داﺷﺘﯽ‪ ،‬و ﺣﺎل ﺁﻧﮑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺰاوارﺗﺮ‬ ‫اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ از او ﺑﻴﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯽ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﭼﻮن زﻳﺪ از او ﺣﺎﺟﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮﺁورد‪ ،‬او را ﺑﻪ هﻤﺴﺮﯼ ﺗﻮ در ﺁوردﻳﻢ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﻣﻮﻣﻨﺎن در ﻣﻮرد هﻤﺴﺮان ﭘﺴﺮ ﺧﻮاﻧﺪﮔﺎﻧﺸﺎن‪ -‬ﺑﻪ وﻳﮋﻩ ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ از اﻳﻨﺎن ﺣﺎﺟﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺮﺁوردﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ -‬ﻣﺤﻈﻮرﯼ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و‬ .[4‬ﻳﮑﯽ از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻬﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﺄن ﻧﺰول اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﻄﻠﻘًﺎ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﺧﺎﺗﻢ اﻧﺒﻴﺄ و ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺄ ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺧﺎﺗﻢ اﻧﺒﻴﺄ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮑﺘﻪ هﻢ ﺷﻨﻴﺪﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺎرﻓﺎﻧﯽ ﭼﻮن ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ و ﻗﻴﺼﺮﯼ‪ ،‬وﻟﯽ را‬ ‫ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻧﺒﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ‪ ،‬ﺳﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪ اوﻟﻴﺄ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﺑﯽ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‬ ‫ﺗﻌﺎرض دارﻧﺪ‪.‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ‬ ‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ازدواج ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ هﻤﺴﺮ زﻳﺪ)زﻳﻨﺐ(‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺧﻮﻳﺶ ‪ ،‬اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺑﺎور ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎرﻳﺎت)اﺧﻼق و ﻓﻘﻪ( ﻣﺸﻤﻮل ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻧﻤﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬دﻳﻦ داراﯼ ﺳﻪ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ هﻢ ﺑﻨﺎ را ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﯽ‬ ‫ﮔﺬارﻳﻢ ﮐﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮا)‪ (realistic‬از زﺑﺎن دﻳﻦ ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ وﻓﺎدار ﺑﻪ ﻣﺘﻦ و ﻣﺪﻟﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬وﻻﻳﺖ ﺑﺎﻃﻦ‬ ‫ﻧﺒﻮت اﺳﺖ‪ . ‫‪15‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(3‬‬ ‫ﺑﯽ دﻟﻴﻠﯽ ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن ‪ ،‬زﺑﺎن دﻳﻦ را زﺑﺎن واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.[3‬ﻓﻀﻞ اﻟﺮﺣﻤﺎن‪،‬اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻧﯽ هﻢ ﺗﻘﺮﻳﺒًﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﯼ‬ ‫داﺷﺖ]‪ .‬ب‪ -‬ﻓﻘﻪ‪ .(40 ،‬ﺁﻳﺎ ﻓﻬﻢ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ از زﻣﻴﻨﻪ و‬ ‫ﺳﻴﺎﻗﯽ )‪(context‬ﮐﻪ در ﺁن ﺁﻳﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ ‪ ،‬و ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻞ ﻣﯽ ﮐﺮدﻩ ‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ؟ دﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﺗﻤﺎﻣًﺎ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﻧﻤﯽ ﺗﻮان و ﻧﺒﺎﻳﺪ دﻳﻦ را از ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﻦ ﺟﺪا ﮐﺮد‪ .‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ؟ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﺑﺎ ﻣﺪﻋﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﮐﻨﻴﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺁن ‪ ،‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ و اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺨﻴﺮ ﺧﻮد را ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺎ ﻳﺎ وﻟﯽ ﺧﺎﺗﻢ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ]‪ [1‬ﭘﺮﺳﺶ ‪ :‬ﺁﻳﺎ‬ ‫"ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺄ ﺑﻮدن" ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن ﻣﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﮐﺮد ﮐﻪ اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ اﺑﻮ اﻟﺨﻴﺮ ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺎﺳﺖ؟ اﮔﺮ ﺧﺎﺗﻢ‬ ‫اوﻟﻴﺄ ﺑﻮدن ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت ﻋﻘﻠﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮش ﻋﻘﻠﯽ ﺁن ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻬﻮدﯼ وﻟﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﺑﯽ واﺳﻄﻪ و ﻣﺤﺼﻮل ارﺗﺒﺎط ﺑﯽ ﺗﮑﻴﻒ و ﺑﯽ ﻗﻴﺎس ﺧﺪا ﺑﺎ ﺟﺎن وﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‪،‬‬ ‫وﺣﯽ ﺑﺎ واﺳﻄﻪ)ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ( ﺑﻪ ﻧﺒﯽ ﻣﯽ رﺳﺪ]‪.‬واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن دﻳﻨﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺸﺎن‬ ‫دهﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻠﯽ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﺻﺎدق اﻧﺪ؟ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ادﻟﻪ ﯼ ﺻﺪق ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻘﻂ اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ اﺑﯽ اﻟﺨﻴﺮ ﺧﻮد را ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺄ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ‬ ‫ﻋﺮﺑﯽ هﻢ ﺧﻮد را ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺄ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد‪.‬ج‪ -‬اﺧﻼق دﻳﻨﯽ ‪ .‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن ﮐﻞ ﻗﺮﺁن را ﺣﺎﺷﻴﻪ اﯼ ﺑﺮ ﻣﺘﻦ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ ﻣﯽ داﻧﺪ]‪ .‬ﻗﺮﺁن هﻢ اﺻﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﻃﺮح ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﺪ و هﻢ ﺳﻌﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﺤﻮﯼ ﺁن‬ ‫را ﺣﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ واﻗﻌﻪ‪،‬‬ ‫ﺑﺮاﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﻪ ﻳﮏ "ﻣﺴﺄﻟﻪ" ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﻧﻮﺷﺘﺎر‬ ‫ﺣﺎﺿﺮ‪" ،‬ﺑﯽ دﻟﻴﻠﯽ" ﻳﺎ "ﺳﺴﺖ دﻟﻴﻠﯽ" اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ را ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬اﻟﻒ‪ -‬ﻧﻈﺎم‬ ‫اﻋﺘﻘﺎدات)اﺻﻮل دﻳﻦ(‪ .‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫"هﻴﭻ ﻣﺮد و زن ﻣﻮﻣﻨﯽ را ﻧﺮﺳﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش اﻣﺮﯼ را ﻣﻘﺮر دارﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﺎن را در ﮐﺎرﺷﺎن اﺧﺘﻴﺎر]و ﭼﻮن و‬ ‫ﭼﺮاﻳﯽ[ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و هﺮ ﮐﺲ از ]اﻣﺮ[ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ او ﺳﺮ ﭘﻴﭽﯽ ﮐﻨﺪ در ﮔﻤﺮاهﯽ ﺁﺷﮑﺎرﯼ اﻓﺘﺎدﻩ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﯽ اﮔﺮ ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺄ ﺑﻮدن ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﺁن اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ‬ ‫ﺳﺨﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﺪﻋﯽ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .[2‬‬ ‫ﺣﺎل اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪" :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺧﺎﺗﻢ اﻟﻨﺒﻴﻦ اﺳﺖ")اﺣﺰاب ‪ .

‬ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﺑﻪ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮان ﭘﺲ از ﺳﻪ دهﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ ﮐﻪ دروغ راﻳﺞ ﺗﺮﻳﻦ اﻣﺮ در ﺁن اﺳﺖ و ﺑﺪون دروﻏﮕﻮﻳﯽ هﻴﭻ ﮐﺎرﯼ از‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻧﻤﯽ رود و زﻣﺎﻣﺪران اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﺑﻴﺶ از زﻣﺎﻣﺪاران ﻧﻈﺎم هﺎﯼ ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ دروغ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ..‬اﮔﺮ هﻢ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺛﺒﺎت اﻳﻨﮑﻪ اﺳﻼم ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ ﺁﺋﻴﻦ اﺳﺖ‪،‬‬ .‬ﻧﻪ اﻋﺮاب ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ اﻣﺖ هﺎ ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﮐﻨﻮﻧﯽ‬ ‫ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻣﺖ هﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪.‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﺷﮑﯽ ﻧﻴﺴﺖ در اﻳﻨﮑﻪ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎم اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺘﺮاﺿﯽ را ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﺮا هﻤﺴﺮ ﭘﺴﺮ‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪﻩ اش را ﮔﺮﻓﺖ؟ ﺟﻮاب ﮔﻮﻳﺪ و ﺣﺎﺻﻞ ﺁن اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ رﺳﻮل ﮔﺮاﻣﯽ ﻣﺎ ﭘﺪر هﻴﭻ ﻳﮏ از ﻣﺮدان ﻣﻮﺟﻮد و ﻓﻌﻠﯽ ﺷﻤﺎ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ازدواﺟﺶ ﺑﺎ هﻤﺴﺮ ﻳﮑﯽ از ﺷﻤﺎ‪ ،‬ازدواج ﺑﺎ هﻤﺴﺮ ﭘﺴﺮش ﺑﺎﺷﺪ"]‪ .‬رذاﺋﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ از ﭘﻴﺮوان دﻳﮕﺮ ادﻳﺎن ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ ﮐﻤﺘﺮ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ..[6‬اﻣﺎ ﻣﻼﺻﺪرا‬ ‫ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﻧﺰدﻳﮏ ﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﺎ ﺗﻮﺟﻴﻬﯽ ﻣﻘﺒﻮل ﺗﺮ دﺳﺖ و ﭘﺎ ﮐﻨﺪ‪ .[7‬ﻣﺪﻋﺎﯼ اول ﺻﺪرا ﮐﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ و‬ ‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻣﺖ هﺎﺳﺖ‪ ،‬ادﻋﺎﻳﯽ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬هﻤﺎن ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﻬﺎﯼ اﻟﻬﯽ را ﻣﯽ رﺳﺎﻧﻨﺪ و از او‬ ‫ﭘﺮوا دارﻧﺪ و از هﻴﭻ ﮐﺲ ﺟﺰ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوا ﻧﺪارﻧﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﺴﺎﺑﺮﺳﯽ را ﺑﺴﻨﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﺤﯽ‬ ‫ﻼ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ﺑﺮ ﻣﯽ ﺳﺎزد ﮐﻪ هﻴﭻ رﺑﻄﯽ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ دﻧﻴﻮﯼ و اﺧﺮوﯼ ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﯼ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺤﻤﺪ هﺮﮔﺰ ﭘﺪر هﻴﭻ ﻳﮏ از ﻣﺮدان‬ ‫ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا و ﺧﺎﺗﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺳﺖ")اﺣﺰاب‪.‬ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺟﺪﻳﺪﯼ ﻧﻴﺎز ﻧﻴﺴﺖ و ﺁدﻣﻴﺎن ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺧﻮد راﻩ را اداﻣﻪ دهﻨﺪ‪ .[5‬اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ ﮐﻪ ﻳﮑﯽ از ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻣﺤﻮرﯼ‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻳﻨﯽ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻳﮑﺒﺎر در ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ در ﺧﺼﻮص ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻏﻴﺮ‬ ‫ﻣﺤﻮرﯼ‪ ،‬دهﻬﺎ ﺁﻳﻪ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ ﺗﺎﮐﻨﻮن دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﺻﺪق اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ اﻗﺎﻣﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻣﻔﺴﺮان ﺁﻳﻪ را از ﺳﻴﺎق ﺗﺎرﻳﺨﯽ اش ﺟﺪا ﮐﺮدﻩ و ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺁن دﺳﺘﮕﺎهﻬﺎﯼ ﮐﻼﻣﯽ –‬ ‫ﻓﻘﻬﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﺣﮑﻢ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﺻﺎدر ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و هﻴﭻ ﺁﺋﻴﻦ ﺗﺎزﻩ اﯼ را ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﻧﻤﯽ ﺷﻨﺎﺳﻨﺪ‪.‬دﻳﻦ اﺳﻼم هﻢ ﮐﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ ادﻳﺎن )اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﻪ اﻟﻴﻮم اﮐﻤﻠﺖ ﻟﮑﻢ دﻳﻨﮑﻢ‪:‬ﻣﺎﺋﺪﻩ ‪ (3،‬و واﺟﺪ‬ ‫ﺗﻤﺎم ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯽ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺟﻤﺎل اﺳﺖ‪ ...‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ‪ ،‬ﻧﺒﻮت ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻳﮑﯽ از اﺳﻤﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻣﻼﺻﺪرا در ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺴﺘﻢ از‬ ‫ﮐﺘﺎب ﻋﻘﻞ و ﺟﻬﻞ اﺻﻮل ﮐﺎﻓﯽ‪ ،‬ﺣﺠﺖ ﭘﺲ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم را ﻧﻪ ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﻘﻞ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﻣﻌﻘﻮل ﺳﺎزﯼ اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ ﻧﻈﺮﻳﻪ هﺎﯼ ﻣﺘﻔﺎوت و ﻣﺘﻌﺎرﺿﯽ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﺑﺮاﯼ اﻧﺴﺎن ﻣﺪرن ﺷﻨﻴﺪﻧﯽ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ارﺟﺎع ﻣﮑﺮر ﺑﻪ اﺻﻞ ﻣﺪﻋﺎ‪ ،‬ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎ را ﺗﺤﮑﻴﻢ ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ﺑﻪ ﻓﺮض ﺁﻧﮑﻪ ﺷﺄن ﻧﺰول ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻣﻬﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ هﻴﭻ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ازدواج ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ زﻳﻨﺐ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و‬ ‫ﺑﺪﻧﺒﺎل ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺧﺎص و ﻗﺎﻧﻊ ﮐﺮدن ﻣﺮدم ﻣﻌﺘﺮض ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز هﻢ ﻣﺎ ﺑﺎ ﻳﮏ ﻣﺪﻋﺎ روﺑﺮو هﺴﺘﻴﻢ ﮐﻪ ﺻﺪﻗﺶ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ‬ ‫دﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﺁﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﻈﻮرﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻨﺖ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در‬ ‫ﺣﻖ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن هﻢ ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺮ اﻟﻬﯽ ﺳﻨﺠﻴﺪﻩ و ﺑﺴﺎﻣﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻧﺒﯽ و رﺳﻮل از ﻧﺎم هﺎﯼ او ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺳﺒﺐ ﻧﺒﻮت و رﺳﺎﻟﺖ ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﭼﻮن ﺧﺎﺳﺘﮕﺎهﯽ در اﺳﻤﺄ اﻟﻬﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و وﻻﻳﺖ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺎﻓﺖ ﭼﺮا ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﻢ وﻟﯽ را ﺣﻔﻆ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ"]‪ .‬ﺁدﻣﻴﺎن ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم وارد‬ ‫دوران ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﺷﺪﻩ و از اﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺧﻮد زﻧﺪﮔﯽ ﺷﺎن را ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﻨﺪ‪":‬ﺛﻢ ﻣﻦ اﻟﺮﺳﻮل ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ‬ ‫اﻟﯽ ﺁﺧﺮ اﻟﺰﻣﺎن ﮐﺎﻧﺖ اﻻﺳﺘﻌﺪادات ﻓﯽ اﻟﺘﺮﻗﯽ و اﻟﻨﻔﻮس ﻓﯽ اﻟﺘﻠﻄﻒ و اﻟﺘﺰﮐﯽ و ﻟﻬﺬا ﻟﻢ ﻳﺤﺘﺎﺟﻮا اﻟﯽ رﺳﻮل ﺁﺧﺮ ﻳﮑﻮن ﺣﺠﻪ ﻣﻦ‬ ‫اﷲ ﻋﻠﻴﻬﻢ و اﻧﻤﺎ اﻟﺤﺠﻪ ﻣﻨﻪ ﻋﻠﻴﻬﻢ هﻮ اﻟﻌﻘﻞ اﻟﺬﯼ هﻮ اﻟﺮﺳﻮل اﻟﺪاﺧﻠﯽ"]‪ .‬ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬دﻓﺎع از اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﭼﻨﺪان دﺷﻮار و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ دﻟﻴﻞ ﻧﺒﻮد‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﺁدﻣﻴﺎن در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ‬ ‫رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ رﺷﺪ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم رﺳﻴﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ اﻣﺖ اﺳﺖ)اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﻪ ‪ 110‬ﺁل ﻋﻤﺮان(‪ .(36 -41 ،‬‬ ‫ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﭘﺪر هﻴﭽﻴﮏ از ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ او ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ ﯼ ﺧﺪا و ﺧﺎﺗﻢ اﻧﺒﻴﺎ ﺳﺖ و اﺣﺪﯼ از ﺷﻤﺎ ﺣﻖ ﻧﺪارد در ﻣﺴﺄﻟﻪ‬ ‫اﯼ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷﺨﺼﯽ‪ ،‬اﮔﺮ ﺣﮑﻤﯽ از ﺳﻮﯼ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﺎدر ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ و اﻋﺘﺮاض ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان از ﻧﻈﺮ درﺟﻪ‬ ‫وﺟﻮدﯼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮدﻧﺪ)اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﻪ ‪ 253‬ﺑﻘﺮﻩ( و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم اﻓﻀﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺳﺖ)اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﻋﺮﻓﺎ ﮐﻪ وﻓﻖ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ﻣﻈﻬﺮ اﺳﻢ اﻋﻈﻢ ﺧﺪاﺳﺖ(‪ .‬رﻳﺎ و ﻧﻔﺎق و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﯽ وﻏﻴﺮﻩ‬ ‫رذاﺋﻠﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﺪت ﮔﺴﺘﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬از درﺟﺎت وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻧﺒﻮت و‬ ‫رﺳﺎﻟﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﮑﯽ از اﺳﻤﺄ ﺧﺪاوﻧﺪ وﻟﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﺎ‪ ،‬ﺻﺪق اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ‬ ‫هﻴﭻ دﻟﻴﻠﯽ اﺛﺒﺎت ﮐﺮد‪ . ‫‪16‬‬ ‫اﻣﺮ اﻟﻬﯽ اﻧﺠﺎم ﻳﺎﻓﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺳﻮم ﺻﺪرا ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﮐﻤﺎل دﻳﻦ)ﮐﻤﺎل ﻓﻘﻪ؟ﮐﻤﺎل اﺧﻼق؟ ﮐﻤﺎل‬ ‫اﻋﺘﻘﺎدات؟ ﮐﻤﺎل ﻣﻌﻨﻮﻳﺖ؟ ﮐﻤﺎل ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ؟و‪ ،(.‬ﻗﺮﺁن هﻢ ﻋﻘﻞ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﻴﺎر و ﺣﺠﺖ ﺑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.

‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻻﺋﻞ‪،‬‬ ‫ﻧﺒﻮت ﺧﺘﻢ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﺳﺮوش ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﮐﺴﯽ ﻣﯽ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ اش ﺣﺠﺖ ﻣﺪﻋﻴﺎت و ﻓﺮاﻣﻴﻨﺶ ﺑﻮد‪ .‬اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ اﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬ﻓﺮوع را از اﺻﻮل اﺳﺘﺨﺮاج ﮐﻨﻨﺪ‪.‬او ً‬ ‫ﻳﮏ اﻧﺴﺎن ﺟﺰ از ﻃﺮﻳﻖ ﮔﻔﺘﺎر و ﮐﺮدارش ﺑﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﯽ ﺷﻮﻳﻢ؟ ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻳﮏ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﮔﻔﺘﺎر و ﮐﺮدار اوﺳﺖ‪..‬ﺣﺠﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﻘﻞ ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻨﺰﻟﻪ ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺣﺠﻴﺖ ﻏﺮﻳﺰﻩ و وﺣﯽ اﺳﺖ‪":‬اﻳﻦ ﮐﻤﺎل ﻧﺒﻮت ﺑﻮد ﮐﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﻧﺴﺦ ﮐﻨﺪ"‪.‬ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ دﻳﮕﺮ وﯼ ﮐﻪ ﺑﺴﻂ‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﮑﺮار ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬ﻣﯽ ﺗﻮان ﻗﺮاﺋﺖ دﻳﮕﺮﯼ از ﺳﺨﻦ ﺳﺮوش ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ‬ ‫ﺗﻌﺎرض ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺷﻮد‪ .‬ﺷﺨﺼﻴﺖ اش ﺑﺮاﯼ دﻳﮕﺮان ﺗﮑﻠﻴﻒ ﺁور ﺑﻮد‪ .‬ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺧﺘﻢ‬ ‫ﻇﻬﻮر هﺮﮔﻮﻧﻪ ﻣﺎﻣﻮر ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ اﺳﺖ]‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺳﺮوش‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬دﻳﻨﺪارﯼ ‪،‬ﺑﺎور ﺑﻪ ﮔﺰار هﺎﻳﯽ ﺧﺎص ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﯼ "ﺷﺨﺼﻴﺖ اش ﺿﺎﻣﻦ ﺻﺤﺖ ﺳﺨﻦ و ﺣﺴﻦ رﻓﺘﺎرش ﺑﻮد" ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺑﻪ "ﮔﻔﺘﺎر و ﮐﺮدارش ﺿﺎﻣﻦ‬ ‫ﺻﺤﺖ ﮔﻔﺘﺎر و ﺻﺪق ﮐﺮدارش ﺑﻮد" و اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﯼ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺠﻴﺒﯽ اﺳﺖ‪ .[13‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد‪.‬ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ دﻳﮕﺮ ﺷﺨﺼﻴﺖ هﻴﭻ ﻓﺮدﯼ )ﺣﺘﯽ اﻣﺎﻣﺎن ﺷﻴﻌﯽ؟( را ﺣﺠﺖ‬ ‫ﻣﺪﻋﻴﺎﺗﺶ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﯽ ﺁورﻧﺪ‪ .‬ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ "ﺗﮑﺮار ﺷﺪﻧﯽ" ‪" ،‬ﺑﺴﻂ ﻳﺎﻓﺘﻨﯽ" و "ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻳﺎﺑﻨﺪﻩ" اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﻗﺒﺎل ﻻهﻮرﯼ ﺧﺎﺗﻤﻴﺖ را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﭘﺎﻳﺎن دوران ﮐﻮدﮐﯽ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻎ ﺷﺪن ﺑﺸﺮﻳﺖ و ﺁﻏﺎز دوران ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﺮد‪.‬اﻣﺎ در ﻧﻈﺎم ﻓﮑﺮﯼ ﺳﺮوش ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ ﺗﻤﺎم اﺣﮑﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻗﺮﺁن ﺑﺎﻟﻌﺮض وارد دﻳﻦ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و هﻴﭻ‬ ‫ﻳﮏ از ﺁﻧﻬﺎ ذاﺗًﺎ دﻳﻨﯽ ﻧﻴﺴﺖ]‪.‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻗﺒﺎل ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻓﺎرغ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ ﺷﺪن ﺁدﻣﻴﺎن از ﻣﮑﺘﺐ اﻧﺒﻴﺄ اﺳﺖ‪.‬‬ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ از ﺑﺮﺧﯽ زواﻳﺎ‪،‬‬ ‫ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻗﺒﺎل ﻻهﻮرﯼ اﺳﺖ‪.[12‬اﻳﻦ اﺣﮑﺎم ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﮐﻨﻮﻧﯽ هﻢ ﺗﻌﺎرض دارﻧﺪ‪.‬ﺁدﻣﻴﺎن وﻗﺘﯽ از اﻳﻦ ﻧﺮدﺑﺎن‬ ‫ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻧﺮدﺑﺎن ﻣﺠﺪد ﻧﻴﺎز ﻧﺪارﻧﺪ]‪ .[11‬اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺎ در ﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺘﻢ‬ ‫ﻧﮕﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ در ﺑﺎورهﺎ و ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ‪ -‬ﮐﻼﻣﯽ ﻗﺮﺁن ﺧﻄﺎ وﺟﻮد‬ ‫دارد) ﻳﻌﻨﯽ ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﺗﻌﺎرض دﻳﻦ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮐﻨﻮﻧﯽ(‪.‬ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﮐﻪ دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖ هﻴﭻ ﮐﺲ ﺣﺠﺖ ﻣﺪﻋﻴﺎت او ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪".‬ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻠﯽ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻣﯽ ﺗﻮان اﻗﺎﻣﻪ ﮐﺮد‬ ‫ﮐﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن و ‪ ..‬‬ ‫ج‪ -‬دﻳﻨﺪارﯼ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺗﮑﺮار ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻧﺒﻮﯼ و ﺑﺴﻂ و ﺗﮑﺎﻣﻞ ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ‪. ‫‪17‬‬ ‫اﻣﺮﯼ ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار و ﻧﺎﺷﺪﻧﯽ اﺳﺖ‪ .[10‬ﺑﻌﻴﺪ اﺳﺖ ﺳﺮوش اﻣﺮوز ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﯼ داﺷﺘﻪ‬ ‫ﻻ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﻣﺎ از ﺷﺨﺼﻴﺖ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺷﺨﺼﻴﺘﺶ‬ ‫"ﺿﺎﻣﻦ ﺻﺤﺖ ﺳﺨﻦ و ﺣﺴﻦ رﻓﺘﺎرش" ﺑﻮد‪.‬و ﺁن ﺳﺨﻦ ﺑﺎ ﺗﺮازوﯼ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن ﺗﻮزﻳﻦ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ"]‪ .‬وﻗﺘﯽ ﭘﺎﯼ اﺳﺘﺪﻻل و ﺗﻤﺴﮏ ﺑﻪ ﻗﻮاﻋﺪ در ﻣﻴﺎن ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﯼ ﺳﺨﻦ ﺑﺎ وﺣﯽ‬ ‫ﻗﻄﻊ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .[8‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻗﺒﺎل را ﻧﻪ ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﺘﻢ دﻳﺎﻧﺖ و ﺧﻮدﮐﻔﺎﻳﯽ ﺑﺸﺮﻳﺖ‬ ‫از ﻣﮑﺘﺐ اﻧﺒﻴﺄ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد‪.‬ﺑﺮاﯼ‬ ‫اﻳﻨﮑﻪ ﺳﺮوش "ﻣﺘﻦ ﻣﺤﻮر" ﻧﻴﺴﺖ و ﻗﺮﺁن)ﮐﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﺧﻮاﻧﺶ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﺤﻤﺪ اﺳﺖ و در ﺁن ﺧﻄﺎ هﻢ وﺟﻮد دارد( را ﻣﺤﻮر‬ ‫و ذاﺗﯽ دﻳﻦ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ او ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺗﻨﻬﺎ اﻣﺮ ذاﺗ ًﺎ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ]‪ .‬را ﻗﺎﻧﻊ و ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮش ﺁن ﮐﻨﺪ؟ اﻣﺎ ﺁﻧﭽﻪ ﺻﺪرا در ﺧﺼﻮص ﻧﻘﺶ ﻋﻘﻞ ﭘﺲ از وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﮑﺘﻪ ﯼ ﻣﻬﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺟﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ راهﮕﺸﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .[9‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻄﻬﺮﯼ ﮐﺘﺐ اﻧﺒﻴﺄ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﺮﺁن از ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﺼﻮن‬ ‫ﻣﺎﻧﺪ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫اﺳﻼم هﻤﻪ ﯼ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﻤﮑﻨﻪ وﺣﯽ را ﺗﺎ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻃﯽ ﮐﺮد و دﻳﮕﺮ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﺎﺟﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﺎزﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻳﻦ ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﻮﻳﻦ‪ ،‬ﺳﺮوش از ﻧﻈﺮ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﺣﺠﺖ ﻣﺪﻋﻴﺎت او ﻧﻤﯽ‬ ‫داﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در ﻣﻘﺎم ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ)ﻋﻮام؟ ﻓﻘﻴﻬﺎن؟ ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن؟ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن؟ﻋﺎرﻓﺎن( ﺷﺨﺼﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﺣﺠﺖ‬ ‫ﻣﺪﻋﻴﺎﺗﺶ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽ ﺁورﻧﺪ ‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬دﻳﻨﺪارﯼ‪،‬ﻋﻤﻞ ﺑﻪ اﺣﮑﺎﻣﯽ ﺧﺎص هﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ‪ ،‬ﻧﺒﻮت ﺧﺘﻢ ﮔﺮدﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﮐﻠﯽ زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را در ﺑﺮ دارد‪.‬ﻣﺪﻋﺎﯼ دوم ﺻﺪرا هﻢ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺎرﻓﺎن ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد ﺧﻮد‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ را‬ ‫ﺑﺴﻂ دادﻩ اﻧﺪ]‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺣﺠﺖ ﺳﺮﺧﻮد ﺑﻮد‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دوران ﻏﺮﻳﺰﻩ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺷﺮوع دوران ﻋﻘﻞ)ﺧﺮد اﺳﺘﻘﺮاﻳﯽ(‪ ،‬ﻧﺒﻮت ﺧﺘﻢ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را "ﺣﺠﺖ ﺳﺮﺧﻮد" ﺑﺪاﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺪون دﻟﻴﻞ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻴﻨﺶ ﮔﺮدن ﻧﻬﺎد‪ .

.. ‫‪18‬‬ ‫اﻳﻦ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﻧﻈﺮﯼ‪ ،‬و دﻳﮕﺮ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ روﺑﺮو هﺴﺘﻴﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﯽ ﺟﺎﻣﻪ ﻣﻌﻘﻮﻟﻴﺖ ﺑﺮ ﺗﻦ‬ ‫ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﺑﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻖ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﭘﻴﺶ ازو‪ ،‬در وﻻﻳﺖ‪ ،‬هﻴﭽﮑﺲ را اﻳﻦ درﺟﻪ و‬ ‫ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ و وراء اﻳﻦ درﺟﻪ ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻮد ﻣﺮ ﺁدﻣﯽ را ﺑﻌﺪ از ﻧﺒﻮت" )ﺟﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻮ روح ﻟﻄﻒ اﷲ اﺑﻦ اﺑﯽ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺳﻌﺪ‪،‬‬ ‫ﺣﺎﻻت و ﺳﺨﻨﺎن اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺨﻴﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ و ﺗﻌﻠﻴﻖ دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ رﺿﺎ ﺷﻔﻴﻌﯽ ﮐﺪﮐﻨﯽ‪ ،‬ﭼﺎپ اول‪ ،1366 ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺁﮔﺎﻩ ‪،‬‬ ‫ﺻﺺ ‪.‬ﻧﺠﺎت اﺑﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ دوﻟﺖ ﺑﺎﻗﯽ و ﻧﻌﻴﻢ ﺳﺮﻣﺪﯼ ﺑﻪ ﺷﺮط ﻣﺘﺎﺑﻌﺖ و ﺗﺴﻠﻴﻤﯽ ﺣﮑﻢ ﺷﻴﺦ ﺑﺮﺳﻨﺪ )ﺷﻬﺎب اﻟﺪﻳﻦ‬ ‫ﺳﻬﺮوردﯼ‪ ،‬ﻋﻮارف اﻟﻤﻌﺎرف‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺪاﻟﻤﻮﻣﻦ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺑﻪ اهﺘﻤﺎم ﻗﺎﺳﻢ اﻧﺼﺎرﯼ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ ،1364 ،‬ﺷﺮﮐﺖ اﻧﺘﺸﺎرات‬ ‫ﻋﻠﻤﯽ و ﻓﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬ص ‪.‬ﺟﺰ زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻣﺤﻴﻄﯽ ﮐﻪ‬ ‫وﯼ در ﺁن ﻣﯽ زﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺒﻨﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ اﻧﺴﺠﺎم ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﻗﺮﺁن وﺟﻮد ﻧﺪارد"‪.( 235‬‬ ‫ﺟﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻮ روح ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ را ﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ":‬و ﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺼﻠﻮﻩ و اﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﻧﺒﻮت ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫رﺳﻴﺪ و ﻟﮑﻦ‪ ،‬ﺣﻖ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ و ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪ ،‬اﻣﺖ ﻣﺮا ﭘﺲ از ﻧﺒﻮت‪ ،‬درﺟﻪ ﯼ وﻻﻳﺖ ﮐﺮاﻣﺖ ﮐﺮدﺳﺖ و اﻳﺸﺎن را ﺑﺪﻳﻦ ﺑﺸﺎرت ﺧﻠﻌﺖ ﺗﺸﺮﻳﻒ‬ ‫وﻻﻳﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻩ‪ ..‬ﻣﻄﻠﻘًﺎ ﺧﻼف ﻋﻘﻞ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺑﭙﻨﺪارﻳﻢ ﮐﻪ ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﻓﺎرغ از ﺳﻴﺮﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬و ﺑﺮﻳﺪﻩ از زﻣﻴﻨﻪ ﯼ‬ ‫ﺑﺮوز رﻓﺘﺎرهﺎﯼ اﻳﺸﺎن در ﻣﻘﺎم ﺳﻴﺎﺳﺘﮕﺰارﯼ ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﯽ‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮﯼ و ﻏﻴﺮﻩ‪ ،‬ﻋﺮﺿﻪ ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪Karachi.‬هﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻮﻳﺰﻳﺪ ﺑﺴﻄﺎﻣﯽ را رﺣﻤﻪ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬وﻻﻳﺘﯽ ﺑﻮد و ﮐﺸﻔﯽ‬ ‫اﻓﺘﺎدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﺒﺎرت از ﺁن اﻳﻦ ﺁﻣﺪ ﮐﻪ "ﺳﺒﺤﺎﻧﯽ ﻣﺎ اﻋﻈﻢ ﺷﺎﻧﯽ"‪ .885‬‬ ‫‪-3‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن‪ ،‬ﻣﺸﺘﺎﻗﯽ و ﻣﻬﺠﻮرﯼ‪ ،‬ﺻﺺ‪.‬هﻤﭽﻨﻴﻦ هﺮ ﻗﺮن‪ ،‬ﻗﺎﻋﺪﻩ ﮐﺮاﻣﺖ و ﺑﻨﻴﺎد وﻻﻳﺖ را واﻻﻳﯽ ﻣﯽ ﻧﻬﺎدﻧﺪ ﺗﺎ ﻋﻬﺪ‬ ‫ﺷﻴﺦ اﻣﺎم اﺟﻞ‪ ،‬ﺳﻠﻄﺎن ﻃﺮﻳﻘﺖ و ﺷﺮﻳﻌﺖ‪ ،‬ﻧﻮر ﻣﻠﺖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﺨﻴﺮ ‪ .‬ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻣﻴﺮاث ﻋﻠﻢ ﺑﯽ واﺳﻄﻪ ﺷﻮد و دﻟﺶ ﻣﻌﺪن ﺣﮑﻤﺖ ﺷﻮد‪ .‬‬ ‫‪Fazlur Rahman .‬‬ .(.‬ﭘﺲ ﮐﻼم او ﮐﻼم اﻧﺒﻴﺄ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬ ‫و ‪ ،‬ﺳﻴﺮت او ﺳﻴﺮت اﻧﺒﻴﺄ ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ واﺳﻄﻪ ﯼ ﻋﻠﻢ و ﺣﮑﻤﺖ‪ ،‬اﻣﺎم و ﻣﻘﺘﺪاﯼ ﺧﻼﻳﻖ ﺷﻮد‪ ،‬و از اﺛﺮ و ﺑﺮﮐﺖ ﻧﻔﺲ ﭘﺎﮎ او‪ ،‬ﺑﺴﯽ ﻃﺎﻟﺒﺎن‬ ‫ﺻﺎدق راﻩ ﻳﺎﺑﻨﺪ ‪ . Islamic Methodology in History...‬ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ادﻋﺎﻳﯽ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪..‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ ‪ 5 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﭘﻴﺮوان اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺨﻴﺮ ﺧﻮاﺑﯽ)ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ اﯼ ؟( از او ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺁن ﺧﻮاب‪ ،‬وﯼ ﺧﻮد راﺧﺎﺗﻢ اوﻟﻴﺎ ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪" :‬ﻳﺎ‬ ‫ﺑﺎﺳﻌﻴﺪ! هﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻦ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪم‪ ،‬ﺁﺧﺮﻳﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑﻮدم ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﯼ اوﻟﻴﺎﻳﯽ‪ .34-35‬‬ ‫ﺷﻬﺎب اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻮ ﺣﻔﺾ ﺳﻬﺮوردﯼ )‪ 539-632‬ﻩ – ق( ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻮارف اﻟﻤﻌﺎرف ‪ ،‬ﺻﻮﻓﻴﻪ را ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﺎن واﻗﻌﯽ و ﺣﻘﻴﻘﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮا ن‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﺷﻴﺦ ﮐﺎﻣﻞ ‪ . 1965..35‬‬ ‫‪ -2‬ﺷﺮح ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻗﻴﺼﺮﯼ ﺑﺮ ﻓﺼﻮص اﻟﺤﮑﻢ ‪ ،‬ﺳﻴﺪ ﺟﻼ اﻟﺪﻳﻦ ﺁﺷﺘﻴﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺑﻮﺳﺘﺎن ﮐﺘﺎب ﻗﻢ‪ ،‬ص ‪ 869‬و ‪.301-303‬‬ ‫‪ -4‬ﻓﻀﻞ اﻟﺮﺣﻤﺎن‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد و ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬زﻳﺮا‬ ‫ﻧﺰول وﺣﯽ هﻤﻮارﻩ ﺳﺒﺒﯽ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﭻ ﻣﻄﻠﻮب هﻤﮕﺎﻧﺴﺖ ﺑﻮد از وﻻﻳﺖ ﻇﺎهﺮ و‬ ‫ﺑﺎﻃﻦ او را ﺷﺎﻣﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺎرت از ﺁن ‪ ،‬اﻳﻦ ﺁﻣﺪ ﮐﻪ "ﻟﻴﺲ ﻓﯽ اﻟﺠﺒﻪ ﻏﻴﺮ اﷲ"‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ هﻴﭻ وﻟﯽ ﻇﺎهﺮ ﻧﺒﺎﺷﺪ" )اﺳﺮار‬ ‫اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺟﻠﺪ اول ‪ ،‬ص ‪.‬اﮔﺮ هﻢ ﻣﺪﻟﻞ ﮐﺮدن اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ اﻣﮑﺎﻧﭙﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺗﺎﮐﻨﻮن هﻴﭻ دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮاﯼ ﻣﺴﺘﺪل‬ ‫ﮐﺮدن ﺁن اراﺋﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪.‬ﭼﻮن ﻣﺤﻘﻘﺎن اﻳﻦ ﺑﺸﻨﻴﺪﻧﺪ ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻻﻳﺖ ﺑﻪ ﮐﻤﺎل رﺳﻴﺪ‪،‬‬ ‫وراﯼ ﮐﻤﺎل اﻳﻦ در ﺟﻬﺎن راهﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ دﻳﮕﺮان ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺣﻖ اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﻻﺟﺮم ﺁن اﺛﺒﺎت ﺣﺠﺎب راﻩ اﻳﺸﺎن ﺁﻣﺪ از ﺑﻠﻮغ ﮐﻤﺎل‬ ‫درﺟﻪ ﯼ وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ‪ ..p 9.. Central Institute of Islamic Revival and Research..‬و ﭼﻮن ﻣﺮغ روح ﺁن ﻣﻬﺘﺮ و ﺑﻬﺘﺮ ﻋﺎﻟﻢ از اﻳﻦ ﮐﺎﺷﺎﻧﻪ ﯼ ﻋﺎرﻳﺘﯽ ﺑﺪان ﺁﺷﻴﺎﻧﻪ اﺻﻠﯽ رﻓﺖ ‪ .‬ﺑﻌﺪ از اﻳﺸﺎن اﻳﻦ وﻻﻳﺖ‬ ‫درﻳﻦ اﻣﺖ ﻗﺮﻧًﺎ ﺑﻌﺪ ﻗﺮن ﻣﯽ ﺁﻣﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻬﺪ ﻣﻨﺼﻮر ﺣﻼج‪ ،‬از اﺳﺮار اﻳﻦ وﻻﻳﺖ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺮوﯼ ﮐﺸﻒ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻃﺎﻗﺖ ﺁن ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺁوازﯼ از‬ ‫وﯼ ﺑﺮﺁﻣﺪ ﮐﻪ "اﻧﺎ اﻟﺤﻖ" ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺶ ﻧﻴﺎز ﺁن ﮐﻠﻤﻪ ﺷﺪ و از ﺧﻮد ﺑﺮﺳﺖ‪ ....‬ﺧﻮد را از راﻩ ﺑﺮداﺷﺖ ‪ ..( .

‬ﺑﺮﻏﻨﺎﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺎ ﻣﯽ اﻓﺰاﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ هﺮ ﻳﮏ از ﺁﻧﺎن ﻧﻮﻋﯽ اﺳﺖ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬و ﻟﺬا ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﯼ‬ ‫ﺧﻮد‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻨﯽ و دﻳﺪﻧﯽ و ﺳﺘﻮدﻧﯽ‪ . ‫‪19‬‬ ‫ﻼ ﻏﻴﺮ ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ‪ .‬ﺳﮑﻮﻻرﻳﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﮐﺸﻒ ﭘﺎرﻩ هﺎﯼ دﻳﻦ از دﻳﻦ و ﺗﻼﺷﯽ ارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ‬ ‫اﺗﻔﺎق اﻗ ً‬ ‫دﻳﻨﯽ اﺳﺖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﯼ‬ ‫ﻧﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ و ﻧﻪ ﻣﻄﻠﻮب ‪ .(164‬ﺳﺮوش ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ در‬ ‫ﻳﮑﯽ از ﺳﻠﺴﻠﻪ درﺳﻬﺎﯼ ﺧﻮد ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻩ اﺳﺖ‪":‬ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﯽ ﺑﺎ در ﺁﻣﺪن ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪ ،‬وﺣﺪت ارﮔﺎﻧﻴﮏ دﻳﻦ از ﺑﻴﻦ‬ ‫رﻓﺖ‪.(59‬ﻣﻄﻬﺮﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ از ﻧﻈﺮ اﻗﺒﺎل‬ ‫ﻻهﻮرﯼ‪":‬ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ﻳﻌﻨﯽ رﺳﻴﺪن ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﯼ ﺧﻮدﮐﻔﺎﻳﯽ")ﭘﻴﺸﻴﻦ(‪..(163‬ﻋﺰم ﺑﺮ اﺛﺒﺎت ﻋﻘﻼﻧﯽ ﻣﻘﻮﻻت دﻳﻨﯽ‬ ‫ﻋﻴﻦ ﭼﺎﮎ ﮐﺮدن ﺑﺪن دﻳﻦ و ﭘﺮدﻩ ﺑﺮدارﯼ از ﻣﺎهﻴﺖ ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ ﻣﻘﻮﻻت ﻣﻮﺟﻮد در دﻳﻦ ﺑﻮد")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪ . Ijtihad and Ijma .‬‬ ‫‪-10‬ﻋﺒﺪاﻟﮑﺮﻳﻢ ﺳﺮوش‪ ،‬ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ﺻﺮاط‪ ،‬ص‪. .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺸﻖ ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺜﻞ از ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ‬ ‫ﻟﻄﻴﻒ ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ اﯼ ﺑﻮدﻩ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻏﻨﺎﯼ ﺗﺠﺎرب دﻳﻨﯽ دﻳﻨﺪاران اﻓﺰودﻩ اﺳﺖ‪.pp 4-29.‬ﺧﺎص(")ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ص‪" . .‬‬ ‫‪"-12‬ﺁراء ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻣﻮﺟﻮد در دﻳﻦ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻓﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ)ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع و ﻏﺎﻳﺖ و ﻣﺒﺎدﯼ و ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﺗﻌﺮﻳﻔﯽ ﺧﺎص( و ﺁراء ﺣﻘﻮﻗﯽ ﺁن‬ ‫ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻓﻦ ﺣﻘﻮق اﺳﺖ )ﺁن هﻢ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع و ﺗﻌﺮﻳﻒ و‪. 1 i(1962) ...‬ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺣﻴﺎت روزﻣﺮﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و‬ ‫"ﺗﺼﻮر اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺮﺁن ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎر ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﺎﻣ ً‬ ‫اوﺿﺎع و اﺣﻮال او ﺑﻪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻗﺮﺁﻧﯽ اﻧﺴﺠﺎم ﻧﻤﯽ ﺑﺨﺸﺪ و اﻳﻨﮑﻪ در ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﻨﮕﺎرﻳﻢ ﮐﻪ ﻣﺮدﻣﺎن اﻃﺮاف ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻴﺎن ﻗﺮﺁن و‬ ‫ﺗﻤﺜﻞ ﺁن در ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻤﺎﻳﺰﯼ اﺳﺎﺳﯽ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺼﻮر ﮐﻮدﮐﺎﻧﻪ اﯼ اﺳﺖ"‪.‬وﻟﯽ ﺗﺠﺮﺑﻪ دروﻧﯽ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﮏ‬ ‫ﯼ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﺸﺮﯼ اﺳﺖ")ﻣﺤﻤﺪ اﻗﺒﺎل ﻻهﻮرﯼ‪ ،‬اﺣﻴﺎﯼ ﻓﮑﺮ دﻳﻨﯽ در اﺳﻼم‪ ،‬ﺻﺺ‪. of Religion Today : William James Re visited.‬ارزش ﻋﻘﻼﻧﯽ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ در ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺑﺎﻃﻨﯽ وﺿﻊ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻧﻘﺎداﻧﻪ اﯼ اﻳﺠﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.486‬‬ ‫‪ -6‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﮑﻴﻪ‪ ،‬ﺟﺰء ‪ ،3‬ﺑﺎب ‪ ،327‬ص ‪. Varietie.2002).‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺑﺎﻃﻨﯽ و ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ و ﻏﺰاﻟﯽ و ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ و ﺳﻴﺪ ﺣﻴﺪر ﺁﻣﻠﯽ و ﻋﺎرﻓﺎن دﻳﮕﺮ‪ ،‬هﺮ‬ ‫ﻳﮏ در ﺟﺎﯼ ﺧﻮد ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺮاﯼ ﮔﻔﺘﻦ و ﻧﻤﻮدن و اﻓﺰودن ﺑﺮ ﺗﺠﺎرب ﭘﻴﺸﻴﻦ دارﻧﺪ‪ .. Islamic Studies .،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺑﺎﻃﻨﯽ و ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ هﺮ اﻧﺪازﻩ هﻢ ﮐﻪ ﻏﻴﺮ ﻋﺎ دﯼ و ﻏﻴﺮ ﻣﺘﻌﺎرف ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﮐﻨﻮن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻳﮏ ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫ﻼ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﻧﻈﺮ ﺷﻮد و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻴﻤﺎهﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺸﺮﯼ‪ ،‬ﻧﻘﺎداﻧﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ..‬هﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺖ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ ﺟﺪﯼ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﻔﻬﻮم اﻣﺎﻣﺖ‪،‬‬ . “ Concepts Sunnah ..‬ﻋﻠﻮم هﺮ ﮐﺪام ﭼﻮن ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺲ هﺎﯼ ﻗﻮﯼ ﺣﻮل ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ﯼ دﻳﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و هﺮ ﮐﺪام ﭘﺎرﻩ ﯼ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﻮد را ﻃﻠﺐ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .101‬‬ ‫‪-7‬ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ‪ ،‬ﺷﺮح اﻻﺻﻮل ﻣﻦ اﻟﮑﺎﻓﯽ‪،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬ج‪ ، 1‬ص ‪.(169‬‬ ‫ﭼﺎرﻟﺰ ﺗﻴﻠﻮر در ﮐﺘﺎب ﺗﻨﻮع دﻳﻦ در روزﮔﺎر ﻣﺎ‪ :‬دﻳﺪارﯼ دوﺑﺎرﻩ ﺑﺎ وﻳﻠﻴﺎم ﺟﻴﻤﺰ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﮐﻪ دﻳﻦ هﻤﺎن ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ادﻟﻪ‬ ‫ﻼ ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ...‬رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ‪:‬‬ ‫اﯼ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫‪Taylor.‬اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ذاﺗًﺎ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ و هﺮ ﮐﺲ واﺟﺪ ﺁن ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ درﺟﻪ اﯼ از‬ ‫درﺟﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ هﻤﺎن اﻧﺪازﻩ دﻳﻦ ﻧﺰد او ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ")ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ص‪.. P 10.. in the Early Period” . Charles. (Cambridge and‬‬ ‫‪London ..‬اﻳﻦ‬ ‫ﻼ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ و ﻳﻬﻮدﻳﺖ رخ دادﻩ اﺳﺖ‪ .(146-147‬‬ ‫‪"-9‬ﻓﻠﺴﻔﻪ اﯼ ﮐﻪ او ﺑﺮاﯼ ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت ذﮐﺮ ﮐﺮدﻩ ﻣﺴﺘﻠﺰم اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ وﺣﯽ ﺟﺪﻳﺪ و رﺳﺎ ﻟﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ راهﻨﻤﺎﻳﯽ وﺣﯽ‬ ‫ﭘﺎﻳﺎن ﭘﺬﻳﺮد و در ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﺎﻧﺖ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ ﻧﻪ ﻧﺒﻮت")ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬وﺣﯽ و ﻧﺒﻮت‪ ،‬ص ‪ ..556‬‬ ‫‪"-8‬اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ ﺧﺎﺗﻤﻴﺖ را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻧﻬﺎﻳﯽ زﻧﺪﮔﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺷﺪن ﻋﻘﻞ ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﻋﺎﻃﻔﻪ]وﺣﯽ[ اﺳﺖ‪ .‬و‬ ‫اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﻟﺪ اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺣﺠﻴﺖ و اﻋﺘﺒﺎر ادﻋﺎﯼ اﺷﺨﺎص ﺑﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﯽ ﺑﺎ ﻓﻮق ﻃﺒﻴﻌﺖ ‪ ،‬در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪Rahman.(166‬‬ ‫‪"-13‬ﻋﺎرﻓﺎن‪ ..Harvard University Press .‬‬ ‫‪ -5‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 16‬ص ‪.135‬‬ ‫‪"-11‬ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻠﺬات دﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ ..

(222‬ﺟﻮﻟﻴﺎن ﺑﺮﺧﻼف‬ ‫ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ رﺳﺘﮕﺎرﯼ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻤﺎم اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻮد‪..(25‬‬ ‫ﺟﺎن هﻴﮏ هﻢ وﻗﺘﯽ درﺑﺎرﻩ ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ در ﺳﻨﺖ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺗﻘﺮﻳﺒًﺎ هﺮ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﯽ در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﺪﻋﺖ ﺁﻣﻴﺰ‬ ‫ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ")ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﮐﺎوﺷﯽ در ﻗﻠﻤﺮو روﺣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻬﺰاد ﺳﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﻗﺼﻴﺪﻩ ﺳﺮا‪ ،‬ص‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ او ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﻮد و ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫دﻳﻨﯽ او در دل ﺳﻨﺖ ﻣﺴﻴﺤﯽ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪ ،‬وﻟﯽ او ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﺑﺴﻂ داد و ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ در ﺗﺠﺮﺑﻪ اش ﻳﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﺁن‬ ‫ﺁﺋﻴﻦ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮد‪.‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺟﻮﻟﻴﺎن‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫دﻳﻨﯽ ارﺗﺪوﮐﺴﯽ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬ﺑﺪﻋﺖ ﺁﻣﻴﺰ اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا او ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬او ﻣﻨﺸﺄ ﺧﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬او‬ ‫ذات ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ‪ ،‬او ﻋﺸﻖ اﺳﺖ‪ ،‬او ﺁراﻣﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺪرت‪ ،‬ﺣﮑﻤﺖ‪ ،‬اﺣﺴﺎن و وﺣﺪت و ﻳﮕﺎﻧﮕﯽ او اﺟﺎزﻩ ﻧﻤﯽ دهﺪ ﮐﻪ او ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺟﻮﻟﻴﻠﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ وﯼ ﺣﮑﺎﻳﺖ از ﺧﺪاﯼ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺧﺪا ﮔﻨﺎﻩ ﮐﺎران را ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ‪ ..‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺴﻴﺤﯽ‪ ،‬ﺁدﻣﯽ را ﮔﻨﺎﻩ ﮐﺎر ﻣﯽ ﻳﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﮔﻨﺎﻩ ﺑﺮ ﺁدﻣﯽ ﻋﺎدﻻﻧﻪ‬ ‫ﺧﺸﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﺗﺤﻮﻟﯽ در ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ‬ ‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن اﺳﺖ‪ .(203‬هﻴﮏ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‬ ‫ﺷﺪﻳﺪًا ﻣﺮدﺳﺎﻻراﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﻟﻴﺪﯼ ﺟﻮﻟﻴﺎن‪ ،‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ ﺧﻮد ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻧﺎﻧﻪ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫دﻳﻨﯽ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬ﺁدﻣﯽ ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﮔﻨﺎهﮑﺎر‪ ،‬ﺷﺮﻳﺮ و ﻣﺴﺘﺤﻖ درد و رﻧﺞ و ﺳﺮزﻧﺶ و ﺧﺸﻢ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﺟﻮﻟﻴﺎن ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫دﻳﻨﯽ اش‪ ":‬ﻣﻦ ﺑﻪ درﺳﺘﯽ دﻳﺪم ﮐﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺎ هﺮﮔﺰ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻧﺒﻮد‪ ،‬و هﺮﮔﺰ هﻢ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ . ‫‪20‬‬ ‫در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻓﺘﻮا ﺑﻪ ﺑﺴﻂ و ﺗﺪاوم ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻧﻪ دادﻩ اﻧﺪ و اﻳﻦ ﻻزﻣﻪ ﯼ ﺣﺮﮐﺖ و ﺗﮑﺎل ﺁﺋﻴﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﺴﺘﺮﯼ از ﺣﺮﮐﺖ و ﺗﮑﺎﻣﻞ‬ ‫زادﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ")ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ص‪.‬‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁن وﺟﻮد ﺧﻴﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺧﺸﻢ ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪ .‬‬ .‬ﺟﻮﻟﻴﺎن ﺷﺸﺼﺪ ﺳﺎل ﺟﻠﻮ ﺗﺮ ﺟﻨﺒﺶ هﺎﯼ ﻓﻤﻴﻨﻴﺴﺘﯽ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن را ادا ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬دوزخ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس در ﺗﺠﺮﺑﻪ او ﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﯽ ﺷﺪ‪ .

‬ﺑﻘﻴﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬ ‫دروﻧﻴﺎت ﻳﮏ ﺷﺨﺺ ﺧﺎص ﻣﺪﻋﯽ ﺑﺎور ﺻﺎدق ﻣﻮﺟﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﺷﺮﻳﻒ ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﻧﻔﯽ ﺗﻤﺎم اﻧﻮاع‬ ‫ﻣﻌﺎﺻﯽ)ﺻﻐﺎﻳﺮ و ﮐﺒﺎﻳﺮ‪ ،‬ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ از ﺑﻌﺜﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺪًا و ﺳﻬﻮًا( از اﻧﺒﻴﺄ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬ﺧﺎرج ﮐﺮدن ﻧﺒﯽ از ﺣﻮزﻩ ﯼ ذم و‬ ‫ﻋﻘﺎب اﺳﺖ‪":‬ان اﻟﺸﻴﻌﻪ اﻧﻤﺎ ﺗﻨﻔﯽ ﻋﻦ اﻻﻧﺒﻴﺄ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﻟﺴﻼم ﺟﻤﻴﻊ اﻟﻤﻌﺎﺻﯽ ﻣﻦ ﺣﻴﺚ ﮐﺎن ﮐﻞ ﺷﯽء ﻣﻨﻬﺎ ﻳﺴﺘﺤﻖ ﻓﺎﻋﻠﻪ اﻟﺬم و‬ ‫اﻟﻌﻘﺎب"]‪.‬‬ ‫ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬در ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ‪،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬هﻴﭻ ﮐﺲ)ﺣﺘﯽ ﻓﺎﺳﻘﺎن( ﺧﻄﺎ ﻧﺨﻮاهﺪﮐﺮد‪.[2‬ﻋﺪم ﮔﻨﺎﻩ اﻣﺮﯼ اﮐﺘﺴﺎﺑﯽ اﺳﺖ ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺪم ﺧﻄﺎ ﻣﻌﻠﻮل ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ اﺳﺖ و در ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺧﻄﺎ راﻩ‬ ‫ﻧﺪارد‪":‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﻟﻬﯽ از درون ﺧﻮد ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ هﺴﺘﯽ ارﺗﺒﺎط و اﺗﺼﺎل دارﻧﺪ در ﻣﺘﻦ واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬اﺷﺘﺒﺎﻩ ﻓﺮض ﻧﻤﯽ ﺷﻮد"]‪.‬ادراﮎ ﮔﺮ)ﻋﺎﻟﻢ( ‪،‬ﺣﺎﻻت دروﻧﯽ ﺧﻮد )ﻣﻌﻠﻮم( را ﻧﺰد ﺧﻮﻳﺶ‬ ‫ﺣﺎﺿﺮ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ‪ ،‬ﻋﻠﻢ هﺮ ﮐﺲ ﺑﻪ ﮐﻴﻔﻴﺎت ﻧﻔﺴﺎﻧﯽ ﺧﻮدش ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﺑﺎورﯼ ﺻﺎدق اﺳﺖ؟ اﮔﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺻﺎدق‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻳﺎ دﻻﺋﻞ و ﺷﻮاهﺪﯼ ﻣﺘﻘﻦ ﺣﺎﮐﯽ از ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ؟‬ ‫ﻋﺼﻤﺖ‪ :‬ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺿﯽ ﻧﺎﻣﺪﻟﻞ‪ ،‬هﻤﻪ ﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻣﻌﺼﻮم ﻓﺮض ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﻪ ﻋﺼﻤﺖ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ ﺑﺎور دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ دﺳﺖ ﮐﺸﻴﺪن از ﻋﺼﻤﺖ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﭘﺬﻳﺮش‬ ‫اﻣﮑﺎن ﮔﻨﺎﻩ و ﺧﻄﺎ در زﻧﺪﮔﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺳﺖ و اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺪﯼ اﺳﺖ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ‪.‬ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺁﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺧﻮد را در ﺗﺎرﻳﺦ ﺁﻓﺘﺎﺑﯽ ﮐﺮدﻩ)اﻧﺴﺎن ﺗﺎرﻳﺨﯽ( ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﺧﻄﺎ ﮐﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ‬ ‫دﻗﻴﻖ ﮐﻠﻤﻪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻧﺎ اﻧﺴﺎن‪ ..‬ﺑﺎور ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ‬ ‫ذهﻦ اﺳﺖ وﻟﯽ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﻴﺮوﻧﯽ ﺑﻴﺮون از ذهﻦ اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﻣﻴﺎن ادراﮎ ﮔﺮ و اﻣﺮ ادراﮎ‬ ‫ﺷﺪﻩ ﻓﺎﺻﻠﻪ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﺣﻮال دروﻧﯽ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج ﺗﻔﺎوت ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ دارد‪.‬اﺣﺘﻤﺎل ﻋﺪم ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﺑﺎورهﺎﯼ ﻣﺎ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺟﻬﺎن ﺑﻴﺮوﻧﯽ ﺑﺎ ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻋﺼﻤﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﺪاﻗﻠﯽ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﻣﻘﺎم درﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻧﮕﺎهﺪارﯼ و اﺑﻼغ وﺣﯽ ﻣﺼﻮن از‬ ‫ﺧﻄﺎﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻣﺼﻮن از ﺧﻄﺎ‪،‬‬ ‫اﻧﺴﺎن ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﻗﻬﺮًا اﮔﺮ ﮐﺸﻒ ﺣﻘﻴﻘﺘًﺎ ﮐﺸﻒ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ ﺗﺨﻴﻞ و‬ .‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺗﻤﺎﻣًﺎ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺷﺨﺺ ادراﮎ ﮔﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬ ‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬وﻗﻮع ﺳﻬﻮ از اﻧﺒﻴﺄ ﻣﻨﺘﻔﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ..‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﻋﻠﻢ ﺷﺨﺼﯽ و ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ادراﮎ ﮔﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ هﻢ ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺧﻄﺎ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﯼ وﺣﯽ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﺮدﻩ و‬ ‫ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪ ":‬او ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ‪ ،‬ﻋﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ و ادراﮎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ هﻢ از ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ ﻋﺼﻤﺖ دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﺮد‪.‬اﻣﺎ در ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺑﻴﻦ ﻋﺎﻟﻢ)ادراﮎ ﮔﺮ( و ﻣﻌﻠﻮم)ادراﮎ ﺷﺪﻩ( ﻓﺎﺻﻠﻪ‬ ‫وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺰد ﻋﺎﻟﻢ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻨﺎﻩ ﻧﮑﺮدن و اﺷﺘﺒﺎﻩ ﻧﮑﺮدن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﻌﻠﻮل ﻧﻮع ﺑﻴﻨﺶ و درﺟﻪ ﻳﻘﻴﻦ و‬ ‫اﻳﻤﺎن ﺁﻧﻬﺎﺳﺖ"]‪ .‬ﻋﺼﻤﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ اﻧﺴﺎن ﺧﻄﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬ﻟﻐﺰش ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻋﺎرﯼ از هﺮﮔﻮﻧﻪ ﺧﻄﺎ و ﮔﻨﺎﻩ‪ .‬ﻳﮑﯽ‬ ‫دﻳﮕﺮ از ﺑﺎورهﺎﯼ ﻧﻈﺎم اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﻨﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺎ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﺁﻧﺎن ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻔﺲ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺗﻔﺎوﺗﯽ دارد؟ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ‪،‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ رﺧﺪادهﺎ‪ ،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪهﺎ و ﺣﺎﻟﺘﻬﺎﻳﯽ در درون ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج‪ .‬ﻋﺼﻤﺖ ﻧﺰد اﻳﻨﺎن داراﯼ دو‬ ‫ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ و ﺣﺪاﻗﻠﯽ اﺳﺖ‪ . ‫‪21‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(4‬‬ ‫ﺑﯽ دﻟﻴﻠﯽ ﻋﺼﻤﺖ‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ زﺑﺎن دﻳﻦ‪ ،‬دﻳﻨﺪاران را ﺑﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﺻﺪق ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ و دﻻﺋﻞ ﺻﺪق ﺑﺎورهﺎ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ ﺳﺎزد‪.‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻋﻠﻤﯽ‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﯽ ﮐﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را ﻣﻮﺟﻮداﺗﯽ ﺧﻄﺎﮐﺎر ﻣﯽ ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺎرض‬ ‫دارد‪ .[3‬‬ ‫اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭼﻨﺪ اﺷﮑﺎل ﻣﻬﻢ دارد‪:‬‬ ‫اوﻻ‪ :‬ﺑﺮاﯼ رد ﺧﻄﺎ‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط دروﻧﯽ ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻴﺮوﻧﯽ‪ ،‬ﻧﺒﯽ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ هﺴﺘﯽ ﻣﺘﻮﺳﻞ ﺷﻮﻧﺪ‪ .[1‬ﻣﻼﺻﺪرا ﺻﺪور اﻓﻌﺎل و ﮔﻔﺘﺎرﯼ ﮐﻪ ﻧﺒﯽ را ﻣﺴﺘﺤﻖ ذم و ﻋﻘﺎب ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﺼﻤﺖ ﺳﺎزﮔﺎر ﻣﯽ داﻧﺴﺖ‪.‬ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﻋﺼﻤﺖ ﻳﻌﻨﯽ ﻣﺼﻮﻧﻴﺖ از ﮔﻨﺎﻩ و اﺷﺘﺒﺎﻩ ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻧﻪ ﺗﺤﺖ هﻮاهﺎﯼ ﻧﻔﺴﺎﻧﯽ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻣﺮﺗﮑﺐ ﮔﻨﺎﻩ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻪ در ﮐﺎر ﺧﻮد دﭼﺎر ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .

‬‬ ‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ‪ ،‬ﻋﻠﻢ هﺮ ﮐﺲ ﺑﻪ ﻧﻔﺲ ﺧﻮد‪ ،‬ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﻋﻠﻢ ﺑﺪون ﺧﻄﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﮐﺎﻓﺮان و ﻓﺎﺳﻘﺎن و‬ ‫ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن هﻢ ﺑﺪون ﺧﻄﺎ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪..‬‬ ‫از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ هﻢ ﺧﻄﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ راﻩ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ"اﮔﺮ ﮐﺸﻒ ﺣﻘﻴﻘﺘًﺎ ﮐﺸﻒ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ ﺗﺨﻴﻞ و ﮔﻤﺎن ﮐﺸﻒ‪ ،‬ﺧﻄﺎ و ﻟﻐﺰش در ﺁن اﻣﮑﺎن ﻧﺪارد"‪ ..‬ﻓﮑﺎن ﻳﺮاهﻢ‬ ‫ﺧﻨﺎزﻳﺮ ﻓﻴﺎﺗﯽ اﻟﺮﺟﻞ اﻟﻤﺴﺘﻮر اﻟﺬﯼ ﻻﻳﻌﺮف ﻣﻨﻪ هﺬا اﻟﻤﺬهﺐ ﻗﻂ و هﻮ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﻳﺪﻳﻦ ﺑﻪ رﺑﻪ ﻓﺎذا ﻣﺮ ﻋﻠﻴﻪ ﺑﺮاﻩ ﻓﯽ‬ ‫ﺻﻮرﻩ ﺧﻨﺰﻳﺮ ﻓﻴﺴﺘﺪ ﻋﻴﻪ و ﻳﻘﻮل ﻟﻪ ﺗﺐ اﻟﯽ اﷲ ﻓﺎﻧﮏ ﺷﻴﻌﯽ راﻓﻀﯽ ‪ ..‬‬ ‫ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻧﺒﯽ ﺧﻄﺎ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻋﻠﻢ او از ﺟﻨﺲ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺁﻗﺎﯼ‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬هﺮ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﻣﺴﺒﻮق ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ‬ .‬‬ ‫ﺛﺎﻟﺜًﺎ‪ :‬ﺑﻪ ﻓﺮض ﺁﻧﮑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﮐﺎذب ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺁﻳﺎ اﻣﮑﺎن ﺧﻄﺎ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ وﺟﻮد‬ ‫ﻧﺪارد؟ اﻳﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻮرد ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﺗﻔﮑﻴﮏ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ از ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺒﯽ در ﻣﻘﺎم ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‬ ‫ﺣﺼﻮﻟﯽ ﺧﻄﺎ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ‪..‬ﭘﺲ اﮔﺮ او ﺗﻮﺑﻪ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﺮد و ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ،‬او وﯼ را ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﺴﺎن ﻣﯽ دﻳﺪ"]‪ .‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ از ﺑﺮﺧﯽ از ﺑﺰرﮔﺎن اهﻞ ﺳﻠﻮﮎ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﮐﺸﻒ ﺧﻮد ﺷﻴﻌﻴﺎن را ﺑﻪ‬ ‫ﺻﻮرت ﺧﻮﮎ دﻳﺪﻩ اﻧﺪ‪":‬و ﻣﻨﻬﻢ رﺿﯽ ﻋﻨﻬﻢ اﻟﺮﺟﺒﻴﻮن‪ .[7‬در اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ هﻢ هﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮ را ﺗﮑﺮار ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪":‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاهﻴﻢ ﺑﻪ ﮐﻴﻔﻴﺖ ﺗﮑﺜﺮات و ﺗﻨﻮﻋﺎت ﻋﻠﻮم و ادراﮐﺎت ﭘﯽ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ اﺻﻞ ﻣﻨﻌﻄﻒ ﺷﺪﻩ‪ ،‬ادراﮐﺎت و ﻋﻠﻮم‬ ‫ﺣﻀﻮرﻳﻪ را ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ زﻳﺮا هﻤﻪ ﺷﺎﺧﻪ هﺎ ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﺑﻪ اﻳﻦ رﻳﺸﻪ رﺳﻴﺪﻩ و از وﯼ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ هﺴﺘﯽ ﻣﯽ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ..‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ در ﭘﺎﺳﺦ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ ":‬اﮔﺮ ﻣﺮاد از ﺁن ﺳﻮال‪ ،‬ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﺮدن از دﻟﻴﻞ و ﻧﺤﻮﻩ ﯼ راﻩ ﺑﺮدن و اﻃﻼع و ﺁﮔﺎهﯽ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻮدن ﺑﻪ ﻋﺪم ﺧﻄﺎﯼ‬ ‫ﺷﺨﺺ ﻣﮑﺎﺷﻒ و وﺣﯽ ﺷﺪﻩ در ﺣﮑﺎﻳﺖ از ﺣﻘﻴﻘﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﺣﻀﻮرًا ﺁن را ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺟﻮاب ﺁن اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در‬ ‫ﺧﺼﻮص ﺷﺨﺺ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻣﻌﺼﻮم)ع( ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ هﺮ دﻟﻴﻠﯽ ﮐﻪ ﻋﺼﻤﺖ او را اﺛﺒﺎت ﮐﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ هﻤﺎن دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻋﺪم‬ ‫ﺧﻄﺎﯼ او در ﺣﮑﺎﻳﺖ از ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﮑﺸﻮف و ﺻﺪاﻗﺖ او در ﺧﺒﺮ از ﺁن‪ ،‬اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮔﺮدد"]‪ .‬و اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﮐﻪ ﻣﻦ دﻳﺪﻣﺶ در ﮐﺸﻒ و ﺷﻬﻮدﯼ راﻓﻀﻴﺎن)=ﺷﻴﻌﻴﺎن( را دﻳﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬ﺻﺪاﻳﺶ ﮐﺮد و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﭘﻴﺸﮕﺎﻩ ﺧﺪا ﺗﻮﺑﻪ ﮐﻦ‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻪ ﺷﻴﻌﯽ راﻓﻀﯽ اﯼ‪ ..‬‬ ‫راﺑﻌًﺎ‪ :‬ﮐﻠﻴﻪ ﯼ ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﺗﻔﮑﻴﮏ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ و ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ‪ ،‬ﺧﻄﺎ را ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ .‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻄﺎﯼ در ﺧﻮدﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻓﺮﻳﺐ در ﺧﻮدﺷﻨﺎﺳﯽ هﻢ اﻣﺮﯼ راﻳﺞ اﺳﺖ‪..[5‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻳﻦ ﮐﺸﻒ را ﮐﺸﻒ‬ ‫ﺣﻘﻴﻘﯽ ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اهﻞ ﺗﺴﻨﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ ﺁن را ﮐﺸﻔﯽ ﺻﺎدق ﺗﻠﻘﯽ ﺧﻮاهﻨﺪ ﮐﺮد‪ ...‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ دو ﻧﻮع ﻋﻠﻢ‬ ‫ﺣﻀﻮرﯼ وﺟﻮد دارد‪ :‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺣﻘﻴﻘﯽ)ﺻﺎدق(‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﮐﺎذب)ﺗﺨﻴﻠﯽ‪ ،‬ﻇﻨﯽ(‪ ..‬وﻗﺘﯽ اﻳﻦ ﻣﺮد ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﺑﺮ او ﮔﺬر ﮐﺮد او وﯼ‬ ‫را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻮﮐﯽ دﻳﺪ‪ .‬و ﮐﺎن هﺬا اﻟﺬﯼ راﻳﺘﻪ ﻗﺪا ﺑﻘﯽ ﻋﻠﻴﻪ ﮐﺸﻒ اﻟﺮواﻓﺾ‪ ..‬ﭼﻪ ﻣﻼﮐﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﮐﺸﻒ ﺻﺎدق‬ ‫از ﮐﺸﻒ ﮐﺎذب وﺟﻮد دارد؟ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﮐﺸﻒ ﻧﺒﯽ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺤﻞ ﻧﺰاع اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﻳﺎ در ﻗﺮﺁن ﺧﻄﺎ وﺟﻮد‬ ‫دارد ﻳﺎ ﻧﻪ؟ ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻋﺪم ﺧﻄﺎ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻟﺤﮑﻤﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ ‪":‬واﻟﺬﯼ ﻳﻬﺪﯼ اﻟﻴﻪ اﻟﻨﻈﺮ اﻟﻌﻤﻴﻖ ان‬ ‫اﻟﺤﺼﻮﻟﯽ ﻣﻨﻪ)ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ( اﻳﻀًﺎ ﻳﻨﺘﻬﯽ اﻟﯽ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ"]‪ .‬و دﺳﺘﻪ اﯼ از‬ ‫ﺁﻧﺎن‪ ،‬رﺿﯽ اﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬رﺟﺒﻴﻮن اﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﯽ ﮐﺸﻒ هﺎﯼ ﮐﺎذب ﺑﯽ‬ ‫ﺷﻤﺎر ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮐﺸﻒ ﻧﺒﯽ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﻴﺎر ﮐﺸﻒ ﺻﺎدق از ﮐﺸﻒ ﮐﺎذب ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮد‪.‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻮع دوم از ﻧﻈﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪان‪ ،‬ﻋﻠﻢ‬ ‫ﺣﻀﻮرﯼ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﮔﺮدد‪ .‬ﻓﺎن ﺗﺎب و ﺻﺪق ﻓﯽ ﺗﻮﺑﺘﻪ رﺁﻩ اﻧﺴﺎﻧﺎ‪ :.‬در ﺁن ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺮدﯼ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﭘﻴﺶ او ﺁﻣﺪﻩ او هﺮﮔﺰ ﺧﺒﺮ ﻧﺪاﺷﺖ ﮐﻪ ﺁن ﻣﺮد ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ اهﻞ‬ ‫ﻣﺬهﺐ راﻓﻀﻴﺎن اﺳﺖ وﻟﯽ‪ ،‬در واﻗﻊ‪ ،‬او ﻣﺘﺪﻳﻦ و ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺬهﺐ راﻓﻀﻴﺎن ﺑﻮد‪ .[4‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻴﻦ ﻧﺒﯽ و‬ ‫ﻏﻴﺮ ﻧﺒﯽ در ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺗﻔﺎوﺗﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ...[6‬اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل دورﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن‬ ‫ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﺧﻄﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﻋﺼﻤﺖ(‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺗﻮﺳﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .. ‫‪22‬‬ ‫ﮔﻤﺎن ﮐﺸﻒ‪ ،‬ﺧﻄﺎ و ﻟﻐﺰش در ﺁن اﻣﮑﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬زﻳﺮا در ﮐﺸﻒ‪ ،‬ﻋﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ در ﻣﻌﺮض دﻳﺪ ﺷﺨﺺ ﻣﮑﺎﺷﻒ و در ﺣﻀﻮر‬ ‫او ﻗﺮار دارد ﻧﻪ ﺻﻮرت ذهﻨﯽ از ﺁن‪ ،‬و در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺧﺎرﺟﯽ‪ ،‬ﺧﻄﺎ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد"]‪ ..‬اﮐﺜﺮ ﺁدﻣﻴﺎن در‬ ‫ﺧﻮدﺷﻨﺎﺳﯽ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻄﺎ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎم ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻮز‬ ‫ﮐﻪ ﻣﮕﺮ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﯼ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ اﻣﮑﺎن ﺧﻄﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد؟‪ ،‬دوﺑﺎرﻩ ﺑﻪ ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﺁﻧﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻮﮎ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .

‬اﻣﺎ ﺁﻳﺎ ﻣﺘﻦ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ اﺳﺖ؟ ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﻔﯽ اﺳﺖ‪.‬دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻞ رد ﺧﻄﺎ ﮐﺪاﻣﺴﺖ؟ ﺁﻳﺎ اﻟﻔﺎظ و‬ ‫اﺻﻮات ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﻌﻘﻮﻟﻨﺪ؟ از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻧﺒﯽ‪ ،‬ﻣﺸﺎهﺪات ﺣﻀﻮرﯼ ﺧﻮد را هﻢ ﺑﻪ ﻗﺎﻟﺐ زﺑﺎن ﻣﯽ رﻳﺰد‪.[9‬اﻣﺎ در ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ‪،‬‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ اﻟﻔﺎظ و ﻣﻔﺎهﻴﻢ و ﺻﻮر ﻋﻠﻤﻴﻪ ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‪ ،‬ﻧﺒﯽ از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﺣﻘﺎﻳﻖ و اﻋﻴﺎن وﺣﯽ را ﻣﺸﺎهﺪﻩ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ]‪..‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺑﻬﺘﺮ و درﺳﺖ ﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ دﺳﺖ از رأﯼ ﺧﻮد)ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ(‬ ‫ﺑﺮدارﻳﻢ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺮاﯼ ﺣﻔﻆ رأﯼ ﺧﻮد ﺳﺨﻦ ﺧﺪا را ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﻨﻴﻢ؟ )ﺧﻮﻳﺶ را ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﻦ ﻧﻪ ﻧﯽ ذﮐﺮ را(‪.‬‬ ‫دﻳﻨﺪاران ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺣﺘﯽ ﻳﮏ دﻟﻴﻞ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺻﺪق ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ)ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ ﻳﺎ ﺣﺪاﻗﻠﯽ( اراﺋﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ و اﺳﺎﺳًﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻣﺪﻟﻞ‬ ‫ﮐﺮدﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ .‬اوﺻﺎف زﻧﺪﮔﯽ زﻣﻴﻨﯽ – دﻧﻴﻮﯼ‬ ‫– اﻧﺴﺎﻧﯽ اﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺣﻀﻮرﯼ ‪ ،‬اﺻ ً‬ ‫ﺳﺎﺑﻌًﺎ‪ :‬ﭼﺮا ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻋﻠﻢ ﺧﻮد را از ﻋﻠﻢ ﺧﺪا ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ؟ ﺧﻮد ﺧﺪا در ﻗﺮﺁن ﺑﻪ هﻤﻪ ﯼ اﻧﺒﻴﺄ ‪ 26‬ﮔﺎﻧﻪ‬ ‫ﺧﻄﺎ ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻟﻐﺰش ﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺎ ﮐﺎر و ﮔﻨﺎﻩ ﮐﺎر اﺳﺖ و ﻣﻔﺴﺮان ﮐﻪ ﻧﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﻘﻠﯽ و ﻧﻪ ﺷﺎهﺪﯼ در ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس‬ ‫دﻳﻨﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﺧﻮد ﻧﻤﯽ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﻣﯽ زﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﻧﺎﻣﺪﻟﻞ ﺧﻮد را ﭘﺎﻳﺪارﻧﮕﺎﻩ دارﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻼ اﻧﺴﺎﻧﯽ از اﻧﺒﻴﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬در ﻋﻬﺪ ﻋﺘﻴﻖ و ﻗﺮﺁن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻟﻐﺰش ﺁدم و ﺣﻮا ﻋﺮﻳﺎن ﺑﻮدﻧﺸﺎن ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻣﮑﺸﻮف ﺷﺪ ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﻋﺮﻳﺎن‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ و ﻗﺒﻞ از ﺁن ﻋﺮﻳﺎن ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺜﻞ دﻳﮕﺮ ﺁدﻣﻴﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ وﺣﯽ‬ ‫ﻗﺮﺁن ﺳﻴﻤﺎﻳﯽ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﻣﯽ رﺳﺪ‪ .(115-124‬ﮔﺮﺳﻨﮕﯽ‪ ،‬ﺗﺸﻨﮕﯽ‪،‬‬ ‫ﺑﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬اﻓﺘﺎب ﺧﻮردﮔﯽ‪ ،‬دﺷﻤﻨﯽ داﺋﻤﯽ‪ ،‬اﻋﺮاض از ﻳﺎد ﺧﺪا‪ ،‬ﺗﻮﺑﻪ ﮐﺮدن‪ ،‬هﺪاﻳﺖ ﺷﺪن و ‪ .(10،‬ﺣﺎل ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬در ﻧﻮع ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺗﺮ وﺣﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺨﻴﻠﻪ ﯼ ﻧﺒﯽ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﻌﻘﻮل درﻳﺎﻓﺘﯽ را‬ ‫ﺑﻪ اﺻﻮات و اﻟﻔﺎظ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ اﻣﮑﺎن ﺧﻄﺎ وﺟﻮد دارد‪ .‬اﮔﺮ ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ "ﺗﻌﺒﺪ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ" و ﭘﺬﻳﺮش ﭘﺮوژﻩ ﯼ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ‬ ‫ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺸﮑﻞ از هﻤﺎن اﺑﺘﺪاﯼ ﺧﻠﻘﺖ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪ . ‫‪23‬‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ واﺳﻄﻪ ﺳﻠﺐ ﻣﻨﺸﺄﻳﺖ ﺁﺛﺎر ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد"]‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺗﺤﻠﻴﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎور ﺻﺎدق ﻣﺪﻟﻞ اﺳﺖ‪ .[8‬از اﻳﻦ رو‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺧﻄﺎ هﺎﯼ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‬ ‫ﺣﻀﻮرﯼ ﺑﺎز ﻣﯽ ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﻣﺤﺼﻮل ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ اﺳﺖ‪.[10‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺻﺪرا اﻳﻦ هﻤﺎن ﻣﻘﺎﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺛﻢ دﻧﯽ ﻓﺘﺪﻟﯽ ﻓﮑﺎن ﻗﺎب ﻗﻮﺳﻴﻦ او ادﻧﯽ‬ ‫ﻓﺎوﺣﯽ اﻟﯽ ﻋﺒﺪﻩ ﻣﺎ اوﺣﯽ)ﻧﺠﻢ‪ .‬ﺁدم ﺑﻪ دﻟﻴﻞ "وﺳﻮﺳﻪ ﺷﺪن"‪" ،‬ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮردن"‪" ،‬ﻋﺎﺻﯽ ﺷﺪن و راﻩ ﮔﻢ ﮐﺮدن"‪" ،‬ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ‬ ‫ﺣﺮﻳﻢ ﻣﻤﻨﻮﻋﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﻮردن از درﺧﺖ ﻣﻤﻨﻮﻋﻪ"؛ ﺁدم ﺷﺪ و از ﺑﻬﺸﺖ راﻧﺪﻩ ﺷﺪ ﺗﺎ در زﻣﻴﻦ‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺷﻴﻄﺎن ﺁدم و ﺣﻮا را "ﻓﺮﻳﺐ" داد ﺗﺎ ﻟﺒﺎس از ﺗﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺮﮐﺸﺪ و ﺷﺮﻣﮕﺎهﺸﺎن را ﻧﻤﺎﻳﺎن‬ ‫ﺳﺎزد‪.‬در ﻣﺮﺗﺒﻪ ﯼ اول‪ ،‬ﭘﺲ از اﻋﺮاض ﻧﻔﺲ ﻧﺒﯽ از ﻣﻠﮏ و ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﻣﻠﮑﻮت‪ ،‬ﺻﻮر ﻋﻠﻤﻴﻪ وﺣﯽ در ﻗﻮﻩ ﯼ‬ ‫ﻋﺎﻗﻠﻪ ﻳﺎ ﺧﻴﺎل ﻧﺒﯽ ﻇﺎهﺮ ﺷﺪﻩ و ﭘﺲ از ﺁن ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻟﻔﺎظ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺗﺨﻴﻞ و ﺣﺲ ﺗﻨﺰل ﻣﯽ ﮐﻨﺪ]‪ .‬ﺁﻳﺎ ﺗﻤﺎم اﻟﻔﺎظ‬ ‫ﻓﺮﺁوردﻩ ﯼ وﺣﯽ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻇﺎهﺮ و ﻣﺪﻟﻮل اوﻟﻴﻪ ﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﺪ؟ ﺁﻳﺎ در ﻣﻮارد ﺗﻌﺎرض اﻟﻔﺎظ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ)ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ ،‬ﻋﻠﻤﯽ‪،‬‬ ‫اﺧﻼﻗﯽ( ﺑﺸﺮﯼ‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮان از ﻇﺎهﺮ اﻟﻔﺎظ ﻋﺪول ﮐﺮد ﻳﺎ ﻧﻪ؟ ﺁﻳﺎ ﻋﺪول از ﻇﺎهﺮ اﻟﻔﺎظ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺁﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻇﺎهﺮﯼ ﺧﻄﺎﺳﺖ‬ ‫ﻳﺎ دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮﯼ دارد؟‬ ‫ﺳﺎدﺳًﺎ‪" :‬ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ" اﻣﺮﯼ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﺧﺎﻣﺴًﺎ‪:‬ﻣﻼﺻﺪرا‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف ﻣﻄﻬﺮﯼ و ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ‪،‬وﺣﯽ را ﺗﻤﺎﻣًﺎ از ﺳﻨﺦ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ‪ ،‬وﺣﯽ‬ ‫داراﯼ ﺳﻪ ﻣﺮﺗﺒﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻨﮓ و‬ ‫دﺷﻤﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮردن و ﺑﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬ﺑﺨﺸﯽ از اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ )اﻋﺮاف‪ 19-27،‬و ﻃﻪ ‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت ﻣﺪﻋﺎ و ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﺧﻮدﻣﺎن)ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﻌﺼﻮم اﻧﺪ( ﺳﺨﻦ ﺧﺪا را ﻣﻨﺼﻮب ﺑﻪ‬ ‫ﺧﻄﺎ ﺑﻮدن ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ؟ ﺧﻄﺎ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا اﺷﮑﺎﻟﯽ ﻧﺪارد وﻟﯽ ﺧﻄﺎ ﮔﻔﺘﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺷﮑﺎل دارد؟!!! ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﺎ‬ ‫)درﺳﺖ ﻣﺜﻞ ﺳﻴﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ در ﺗﻨﺰﻳﻪ اﻻﻧﺒﻴﺄ( ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁﻧﯽ اﯼ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺧﻄﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ دهﻨﺪ ﺣﻤﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻏﻴﺮ ﻇﺎهﺮ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ و دﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ ﺑﺮﻳﻢ‪ ..‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﺪان ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ را ﺣﻞ ﮐﺮد‪.‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻢ‬ ‫ﻼ ﻋﻠﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﻧﻔﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ .

‬اﻣﺎ ﮔﺰارش ﻗﺮﺁن از زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺒﻴﺄ ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺌﻮرﯼ ﻋﺼﻤﺖ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﯽ ﺑﺨﺸﯽ از ﺗﺎرﻳﺦ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻣﺨﺘﺎر‪ ،‬ﺁﮔﺎﻩ‪ ،‬ﺟﺎﻳﺰاﻟﺨﻄﺎ و اﺧﻼﻗًﺎ ﻣﺸﻤﻮل ﻣﺪح و ذم اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﻀﻴﻠﺖ و رذﻳﻠﺖ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﮕﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﮐﻪ او ﺑﭙﺴﻨﺪد‪ ،‬ﮐﻪ‬ ‫ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ و ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎﻧﯽ راﻩ دهﺪ ﺗﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﺑﺪارد ﮐﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن را ﮔﺰاردﻩ اﻧﺪ)ﺟﻦ‪. ‫‪24‬‬ ‫ﻣﻔﺎهﻴﻢ اﻧﺴﺎﻧﯽ و ﻏﻴﺮاﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ اﺳﺖ؟ ﺑﺮﺧﯽ اﻓﺮاد‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻈﻬﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﯽ‪ ،‬و ﻏﻴﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ‬ ‫را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻧﻤﺎد رذاﺋﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .(11،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻗﻮم )ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻓﺮهﻨﮓ زﻣﺎﻧﻪ و در‬ ‫ﺳﻄﺢ ﻋﻘﻮل ﺁﻧﻬﺎ( ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ)اﺑﺮاهﻴﻢ‪ .(26-28 ،‬‬ ‫اﻳﻦ دو ﺁﻳﻪ هﻴﭻ ﺻﺮاﺣﺘﯽ در ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪا ﻧﺎﺗﻮان ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﻋﻠﻢ او ﮐﺎﻣﻞ ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﻣﯽ ﺗﺮﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ؟ ﺑﺎ ﮐﺴﯽ ﺗﻌﺎرف‬ ‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟‬ ‫ﻗﺮﺁن در داﺳﺘﺎن ﺧﻠﻘﺖ و داﺳﺘﺎن ﺁدم و ﺣﻮا ﺗﺄﮐﻴﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺧﻮﻧﺮﻳﺰﯼ و دﺷﻤﻨﯽ داﺋﻤﯽ ﺑﺨﺶ ﺟﺪا ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ زﻧﺪﮔﯽ زﻣﻴﻨﯽ‪-‬اﻧﺴﺎﻧﯽ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﺧﻮﻧﺮﻳﺰ و ﻓﺴﺎدﮔﺴﺘﺮ )ﺑﻘﺮﻩ‪ ،(30 ،‬هﻠﻮع و ﺟﺰوع و ﻣﻨﻮع )ﻣﻌﺎرج‪19،‬‬ ‫اﻟﯽ‪ ،(21‬ﻇﻠﻮم و ﺟﻬﻮل )اﺣﺰاب‪ (72 ،‬اﺳﺖ‪ .(4 ،‬ﭘﺲ ﻣﺒﻨﺎﯼ "ﺗﻔﺎوت" و ﻣﻼﮎ "ﺗﻤﺎﻳﺰ" ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﺑﺮﺧﯽ از اﻧﺴﺎن هﺎ‪ ،‬وﺣﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد)ﻓﺼﻠﺖ‪ -6،‬ﮐﻬﻒ‪ .‬وﻗﺘﯽ ﻓﺮﻋﻮن ﺑﺎ ﮐﻨﺎﻳﻪ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﻮﺳﯽ را ﺑﻪ‬ ‫رﺧﺶ ﻣﯽ ﮐﺸﺪ )ﺷﻌﺮا‪ (19،‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ در زﻣﺎن ارﺗﮑﺎب ﺑﻪ ﻗﺘﻞ از ﺧﻄﺎﮐﺎران ﺑﻮدم‪ :‬اﻧﺎ ﻣﻦ‬ ‫اﻟﻀﺎﻟﻴﻦ)ﺷﻌﺮا‪ .‬ﭼﻮن اﺣﺴﺎس اﺳﺘﻐﻨﺎء ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ ﭘﻴﺸﻪ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ)ﻋﻠﻖ‪6 ،‬و‪ (7‬ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻧﺎﺳﭙﺎس )ﻋﺒﺲ‪ (17 ،‬اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺮو از ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ دﺷﻤﻦ ﻣﺸﺘﺮﮐﺸﺎن ﻳﺎرﯼ ﻣﯽ ﻃﻠﺒﺪ‪ .(87،‬‬ ‫ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻐﻴﺐ ﻓﻼ ﻳﻈﻬﺮ ﻋﻠﯽ ﻏﻴﺒﻪ اﺣﺪًا اﻻ ﻣﻦ ارﺗﻀﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل ﻓﺎﻧﻪ ﻳﺴﻠﮏ ﻣﻦ ﺑﻴﻦ ﻳﺪﻳﻪ و ﻣﻦ ﺧﻠﻔﻪ رﺻﺪا‪ ،‬ﻟﻴﻌﻠﻢ ان ﻗﺪ اﺑﻠﻐﻮا‬ ‫رﺳﺎﻻت رﺑﻬﻢ‪ :‬اوﺳﺖ داﻧﺎﯼ راز ﭘﻨﻬﺎن‪ ،‬ﮐﻪ هﻴﭻ ﮐﺲ را از ﻏﻴﺐ ﺧﻮﻳﺶ ﺁﮔﺎﻩ ﻧﻤﯽ ﺳﺎزد‪ .‬اوﻟﯽ از ﭘﻴﺮواﻧﺶ و دوﻣﯽ از دﺷﻤﻨﺎﻧﺶ ﺑﻮد‪.‬ﻣﻮﺳﯽ دﺷﻤﻦ ﻣﺸﺘﺮﮎ را ﻣﯽ ﮐﺸﺪ )ﻗﺼﺺ‪ .(110،‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ ﺑﻪ دو ﺁﻳﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫و اﺟﺘﺒﻴﻨﺎهﻢ و هﺪﻳﻨﺎهﻢ اﻟﯽ ﺻﺮاط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ :‬و ﺁﻧﺎن را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻳﻢ و ﺑﻪ راهﯽ راﺳﺖ هﺪاﻳﺖ ﮐﺮدﻳﻢ)اﻧﻌﺎم‪.(20،‬و ﺑﺸﺮ ﺑﻮدن‬ ‫ﺧﻮد را ﺑﻪ رخ ﻣﯽ ﮐﺸﻴﺪﻧﺪ)اﺑﺮاهﻴﻢ‪ .(10،‬اﻣﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﭼﻮن ﺷﻤﺎ‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﻢ )اﺳﺮاء‪ ،(93،‬ﻣﺎ دﻗﻴﻘًﺎ "ﻣﺜﻞ" ﺷﻤﺎﻳﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ اﻧﺴﺎﻧﻴﻢ )اﺑﺮاهﻴﻢ‪ .‬ﻟﺬا ﺑﺎ ﻋﻮض ﮐﺮدن ﮐﻼم ﺻﺮﻳﺢ ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﻣﺪﻋﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻣﻮارد‪ ،‬ﭘﺪر ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻋﻤﻮﺳﺖ‪ .‬ﺁﻧﻬﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﻤﯽ دهﻨﺪ ﭼﺮا ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﮐﻪ ﻗﺎدر ﻣﻄﻠﻖ و ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻋﻤﻮﯼ‬ ‫اﺑﺮاهﻴﻢ ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺖ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .(15،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‬ ‫و ﻋﻤﻞ ﺧﻮد را ﻋﻤﻞ ﺷﻴﻄﺎن و ﻇﻠﻢ ﺑﻪ ﻧﻔﺲ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ و از ﺧﺪا ﻃﻠﺐ ﻣﻐﻔﺮت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)ﻗﺼﺺ‪ .‬‬ ‫ﻼ اﻧﺴﺎﻧﯽ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﻮد را در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﮔﺬاردﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﮐﺎﻣﻞ‬ ‫ﻼ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬در ﺧﺴﺮان )ﻋﺼﺮ‪ (2 ،‬اﺳﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﯽ ﭘﻴﺶ از رﺳﺎﻟﺖ‪ ،‬روزﯼ دو ﺗﻦ را در ﺣﺎل ﻧﺰاع ﻣﯽ ﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺁﻧﻬﺎ ﻏﺬا ﻣﯽ ﺧﻮردﻧﺪ و در ﺑﺎزارهﺎ راﻩ ﻣﯽ رﻓﺘﻨﺪ )ﻓﺮﻗﺎن‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﻋﺼﻤﺖ‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﻔﺴﺮان و‬ ‫ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﺷﻴﻌﯽ‪ ،‬ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻤﯽ اﻓﺘﺪ‪ .(11،‬ﺁدﻣﻴﺎن ﮔﻤﺎن ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ وﺣﯽ ﻳﺎ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ را از ﺳﺮ ﻣﯽ‬ ‫ﮔﺬراﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﺟﻨﺲ ﺧﻮدﺷﺎن )اﻧﺴﺎن( ﺑﺎﺷﺪ )اﺳﺮاء‪ -94،‬ﻳﻮﻧﺲ‪ -2،‬اﺑﺮاهﻴﻢ‪ .‬ﺷﻮاهﺪ زﻳﺮ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﺎﺳﺖ ‪:‬‬ ‫ﻗﺮﺁن در ﺁﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ )اﻧﻌﺎم‪ -74،‬ﻣﻤﺘﺤﻨﻪ‪ -4،‬زﺧﺮف‪ -26،‬ﺗﻮﺑﻪ‪ -114،‬ﺻﺎﻓﺎت‪ -85،‬ﺷﻌﺮا‪ -70،‬اﻧﺒﻴﺎ‪ -53،‬ﻣﺮﻳﻢ‪48،‬و ‪(42‬‬ ‫ﭘﺪر اﺑﺮاهﻴﻢ را ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺖ ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ .(16،‬در اﻳﻨﺠﺎ‪ ،‬هﻤﭽﻮن داﺳﺘﺎن‬ ‫ﺁدم و ﺣﻮا‪ ،‬ﺷﻴﻄﺎن ﻣﻮﺳﯽ را ﻓﺮﻳﺐ ﻣﯽ دهﺪ‪ ،‬او را ﮔﻤﺮاﻩ و وادار ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(20،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺿﻼﻟﺖ ﭘﻴﺸﻴﻦ و ﮐﺸﺘﻦ ﻓﺮدﯼ ﮐﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮش ﺗﻮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺗﻌﺎرض ﻧﺪارد]‪.[11‬‬ .‬وﻗﺘﯽ ﻓﺮدﯼ ادﻋﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و هﻤﺎﻧﻨﺪ هﻤﻪ‬ ‫هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺳﻴﻤﺎﻳﯽ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ در اذهﺎن ﻣﯽ روﻳﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ "ﺗﻔﺎوت" او ﺑﺎ ﻣﺎ در ﮐﺠﺎﺳﺖ؟ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ‬ ‫ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺮ ﺑﺸﺮ ﺑﻮدن اﻧﺒﻴﺎ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .

‬ﭼﻮن ﭘﺮودﮔﺎرش ﺑﺮ ﮐﻮﻩ ﺗﺠﻠﯽ‬ ‫ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻮﻩ را ﺧﺮد ﮐﺮد و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻴﻬﻮش ﺑﻴﻔﺘﺎد‪ .(70،‬‬ ‫در ﺳﻮرﻩ ﻳﻮﺳﻒ در ﺑﺎرﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫و ان ﮐﻨﺖ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ ﻟﻤﻦ اﻟﻐﺎﻓﻠﻴﻦ‪ :‬و ﺑﻴﮕﻤﺎن ﭘﻴﺶ از ﺁن از ﺑﻴﺨﺒﺮان ﺑﻮدﯼ)ﻳﻮﺳﻒ‪.‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺁﻳﺎ هﻨﻮز اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردﻩ اﯼ؟ ﮔﻔﺖ‪:‬‬ ‫ﺑﻠﯽ‪ ،‬وﻟﮑﻦ ﻣﯽ ﺧﻮاهﻢ ﮐﻪ دﻟﻢ ﺁرام ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻮارد زﻳﺮ ﺑﺎ ﻋﺼﻤﺖ ﺷﻴﻌﯽ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪:‬‬ ‫‪ -‬ﺗﺎ ﺧﺪا ﮔﻨﺎﻩ ﺗﻮ را ﺁﻧﭽﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺑﻮدﻩ و ﺁﻧﭽﻪ از اﻳﻦ ﭘﺲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاﯼ ﺗﻮ ﺑﻴﺎﻣﺮزد و ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺗﻮ ﺗﻤﺎم ﮐﻨﺪ و ﺗﻮ را ﺑﻪ‬ ‫ﺻﺮاط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ راﻩ ﻧﻤﺎﻳﺪ)ﻓﺘﺢ‪.‬ﺷﺘﺎﺑﺎن ﻧﺰد ﺗﻮﯼ ﻣﯽ ﺁﻳﻨﺪ)ﺑﻘﺮﻩ‪.‬ﻗﺮﺁن‬ ‫رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن از ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺎ رواﻳﺖ ﻓﺮااﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﻔﺴﺮان ﺷﻴﻌﯽ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫از هﻤﺎن ﺗﻌﺒﻴﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﻮﺳﯽ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم را ﭘﻴﺶ از ﺑﻌﺜﺖ‪،‬‬ ‫"ﺿﺎل" ﺷﻤﺮدﻩ اﺳﺖ‪ :‬و وﺟﺪﮎ ﺿﺎﻻﻓﻬﺪﯼ)ﺿﺤﯽ‪.(2،‬‬ ‫‪ -‬واز ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﻣﺮزش ﺑﺨﻮاﻩ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﻣﺮزﮔﺎر ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ)ﻧﺴﺄ‪.‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻬﺎر ﭘﺮﻧﺪﻩ ﺑﺮﮔﻴﺮ و ﮔﻮﺷﺖ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ هﻢ ﺑﻴﺎﻣﻴﺰ و هﺮ ﺟﺰﻳﯽ از ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺮ‬ ‫ﮐﻮهﯽ ﺑﻨﻪ‪ .(88‬‬ ‫ﺗﺮدﻳﺪ و ﺷﮏ )ﻇﻦ( در وﻋﺪﻩ ﻧﺼﺮت اﻟﻬﯽ و ﭘﻨﺪارﯼ )ﮐﺬب( ﭘﻨﺪاﺷﺘﻦ ﺁن وﻋﺪﻩ هﺎ هﻢ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺗﻌﺎرض ﻧﺪارد‪ :‬ﺣﺘﯽ اذا‬ ‫اﺳﺘﻴﺌﺲ اﻟﺮﺳﻞ و ﻇﻨﻮا اﻧﻬﻢ ﻗﺪﮐﺬﺑﻮا ﺟﺎء هﻢ ﻧﺼﺮﻧﺎ ﻓﻨﺠﯽ ﻣﻦ ﻧﺸﺎء و ﻻﻳﺮد ﺑﺎﺳﻨﺎﻋﻦ اﻟﻘﻮم اﻟﻤﺠﺮﻣﻴﻦ)ﻳﻮﺳﻒ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‬ ‫و ﺧﺪا ﺧﻄﺎﻳﺶ را ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ )ص‪.(3 ،‬‬ ‫وﻣﺎ ﮐﻨﺖ ﺗﺪرﯼ ﻣﺎ اﻟﮑﺘﺎب و ﻻ اﻻﻳﻤﺎن‪ :‬ﺗﻮ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﺘﺎب ﭼﻴﺴﺖ و اﻳﻤﺎن ﭼﻴﺴﺖ)ﺷﻮرﯼ‪.‬ﺑﻪ ﺁن ﮔﻮﻩ ﺑﻨﮕﺮ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺮ ﺟﺎﯼ ﺧﻮد ﻗﺮار ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﻣﺮا ﺧﻮاهﯽ دﻳﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺁﻧﻬﺎ را ﻓﺮاﺧﻮان‪ .‬ﮔﻔﺖ‪:‬‬ ‫هﺮﮔﺰ ﻣﺮا ﻧﺨﻮاهﯽ دﻳﺪ‪ .‬او ﮐﻮدﮐﯽ ﻳﺘﻴﻢ و ﻓﻘﻴﺮ ﺑﻮد‪ . ‫‪25‬‬ ‫‪ -‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺧﺪا ﺣﻀﺮت داود را ﻣﻮرد ﺁزﻣﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﯽ دهﺪ و او در ﺁزﻣﺎﻳﺶ ﺧﻄﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(25 ،‬‬ ‫ﻋﺼﻤﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺷﻴﻌﻴﺎن در ﻗﺮﺁن ﺟﺎﻳﯽ ﻧﺪارد‪ .‬‬ ‫‪ -‬و ذواﻟﻨﻮن را‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ ﺧﺸﻤﻨﺎﮎ ﺑﺮﻓﺖ و ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﮐﻪ هﺮﮔﺰ ﺑﺮ او ﺗﻨﮓ ﻧﻤﯽ ﮔﻴﺮﻳﻢ‪ .(110،‬ﺣﺘﯽ‬ ‫اﺑﺮاهﻴﻢ ﺧﻠﻴﻞ اﷲ هﻢ هﻨﻮز ﺑﻪ ﻣﻘﺎم اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮد و از ﺧﺪا درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ زﻧﺪﻩ ﮐﺮدن ﻣﺮدﮔﺎن را ﺑﻪ او‬ ‫ﺑﻨﻤﺎﻳﺎﻧﺪ‪:‬‬ ‫‪ -‬اﺑﺮاهﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﯼ ﭘﺮودﮔﺎر ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﻨﻤﺎﯼ ﮐﻪ ﻣﺮدﮔﺎن را ﭼﮕﻮﻧﻪ زﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﺳﺎزﯼ‪ .[12](17-26 ،‬‬ ‫ﺣﻀﺮت ﻳﻮﻧﺲ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﻣﯽ رود‪ ،‬ﺧﺪا او را ﻣﺠﺎزات ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬در دل ﻧﻬﻨﮓ دﺳﺖ ﺑﻪ دﻋﺎ ﺑﺮ ﻣﯽ دارد و ﺑﻪ ﺧﺪا‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻣﻦ از ﻇﺎﻟﻤﻴﻦ ﺑﻮدم‪.(106 ،‬‬ .‬ﭼﻮن ﺑﻪ هﻮش ﺁﻣﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﻣﻨﺰهﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻢ و ﻣﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻮﻣﻨﺎﻧﻢ‬ ‫)اﻋﺮاف‪.(260،‬‬ ‫هﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﯽ داﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺪا ﻏﻴﺮ ﻣﺎدﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﻣﻮﺳﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ از ﺧﺪا ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺗﺎ ﺧﻮدش را ﺑﻪ او ﻧﺸﺎن دهﺪ‪:‬‬ ‫‪ -‬ﭼﻮن ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻴﺎدﮔﺎﻩ ﻣﺎ ﺁﻣﺪ و ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺑﺎ او ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﯼ ﭘﺮودﮔﺎر ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻨﻤﺎﯼ ﺗﺎ در ﺗﻮ ﻧﻈﺮ ﮐﻨﻢ‪ .‬دﻋﺎﻳﺶ را ﻣﺴﺘﺠﺎب ﮐﺮدﻳﻢ و او را از اﻧﺪوﻩ رهﺎﻧﻴﺪﻳﻢ و ﻣﻮﻣﻨﺎن را اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ‬ ‫ﻣﯽ رهﺎﻧﻴﻢ )اﻧﺒﻴﺎ‪87 ،‬و‪.(143،‬‬ ‫ﻼ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬و در ﺗﺎرﻳﮑﯽ ﻧﺪا داد‪ :‬هﻴﭻ ﺧﺪاﻳﯽ ﺟﺰ ﺗﻮ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻮ ﻣﻨﺰﻩ هﺴﺘﯽ و ﻣﻦ از ﺳﺘﻤﮑﺎران هﺴﺘﻢ‪ .

‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺗﻮ را دو ﭼﻨﺪان در‬ ‫ﺁﺧﺮت ﻋﺬاب ﻣﯽ ﮐﺮدﻳﻢ و ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻳﺎروﯼ ﻧﻤﯽ ﻳﺎﻓﺘﯽ)اﺳﺮاء‪.‬‬ .(2-1،‬‬ ‫‪ -‬اﮔﺮ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺑﺴﺖ‪ ،‬دﺳﺖ راﺳﺘﺶ را ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺘﻴﻢ ‪،‬ﺳﭙﺲ ﺷﺎهﺮﮔﺶ را ﻗﻄﻊ ﻣﯽ ﮐﺮدﻳﻢ‪ ،‬و هﻴﭽﻴﮏ از ﺷﻤﺎ ﻣﺪاﻓﻊ او‬ ‫ﻧﺒﻮد )ﺣﺎﻗﻪ‪.‬و اﻣﺎ ﺁن ﮐﻪ‬ ‫دوان دوان ﺑﻪ ﻧﺰد ﺗﻮ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ‪ ،‬و ﻣﯽ ﺗﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺗﻮ از او ﺑﻪ دﻳﮕﺮﯼ ﻣﯽ ﭘﺮدازﯼ)ﻋﺒﺲ‪(1-10،‬‬ ‫‪ -‬اﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮس و از ﮐﺎﻓﺮان و ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن اﻃﻼﻋﺖ ﻣﮑﻦ‪ .[13‬ﺁﻗﺎﯼ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ دهﻨﺪ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن)ﻣﺜﻼ ﻟﻌﻨﺖ ﮐﺮدن اﺑﻮﻟﻬﺐ( ﻣﺤﺼﻮل ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ ﻳﺎ‬ ‫ﺑﺮﺧﯽ از ﺁﻳﺎت ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﻌﺎرض دارﻧﺪ؟‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬اﻳﺪﻩ ﯼ ﻋﺼﻤﺖ ﻧﻪ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﻋﻘﻠﯽ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ ﻣﺴﺘﻨﺪات ﻣﺘﻦ ﺁن را ﺗﺜﺒﻴﺖ ﮐﺮد‪ .(12،‬‬ ‫‪-‬اﮔﺮ ﻓﻀﻞ و رﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺗﻮ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﮔﺮوهﯽ از ﮐﺎﻓﺮان ﻗﺼﺪ ﺁن داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻮ را ﮔﻤﺮاﻩ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺁﻧﺎن ﺟﺰ ﺧﻮد را‬ ‫ﮔﻤﺮاﻩ ﻧﮑﻨﻨﺪ و هﻴﭻ زﻳﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﺮﺳﺎﻧﻨﺪ)ﻧﺴﺎء‪.‬ﺿﻤﻦ اﻳﻨﮑﻪ ﮐﻞ ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺑﺮون دﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ درون دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺘﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﺁن را اﺑﻄﺎل ﮐﺮد‪ .‬ﭼﺮا ﺑﻪ ﺁﻧﺎن اذن ﻣﺎﻧﺪن دادﯼ؟ ﻣﯽ ﺑﺎﻳﺴﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﻪ راﺳﺖ ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺁﺷﮑﺎر ﺷﻮﻧﺪ و ﺗﻮ دروﻏﮕﻮﻳﺎن را هﻢ‬ ‫ﺑﺸﻨﺎﺳﯽ)ﺗﻮﺑﻪ‪.‬ﺗﻮ روﯼ ﺧﻮد ﺑﺪو ﻣﯽ ﮐﻨﯽ‪ .‬ﻳﺎ ﭘﻨﺪ ﮔﻴﺮد و ﭘﻨﺪ ﺗﻮ‬ ‫ﺳﻮدﻣﻨﺪش اﻓﺘﺪ‪ .(43،‬‬ ‫‪ -‬روﯼ را ﺗﺮش ﮐﺮد و ﺳﺮ ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ .‬او در اﻳﻦ ﻧﺒﻮت و رﺳﺎﻟﺖ ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ‪.(49،‬‬ ‫‪ -‬ﺧﺪاﻳﺖ ﻋﻔﻮ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﮐﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎاﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ . ‫‪26‬‬ ‫‪ -‬ﭘﺲ ﺷﮑﻴﺒﺎﻳﯽ ﭘﻴﺸﻴﻪ ﮐﻦ‪ ،‬ﮐﻪ وﻋﺪﻩ اﻟﻬﯽ ﺣﻖ اﺳﺖ و ﺑﺮاﯼ ﮔﻨﺎهﺖ ﺁﻣﺮزش ﺑﺨﻮاﻩ و ﺷﺎﻣﮕﺎهﺎن و ﺑﺎﻣﺪادان ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاراﻧﻪ‬ ‫ﭘﺮوردﮔﺎرت را ﺗﺴﺒﻴﺢ ﮔﻮﯼ)ﻏﺎﻓﺮ‪.(113،‬‬ ‫‪ -‬ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن ﺑﺮ وﻓﻖ ﺁﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﻧﺎزل ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﺣﮑﻢ ﮐﻦ و از ﺧﻮاهﺶ هﺎﻳﺸﺎن ﭘﻴﺮوﯼ ﻣﮑﻦ و از اﻳﺸﺎن ﺑﭙﺮهﻴﺰ ﮐﻪ ﻣﺒﺎدا ﺑﻔﺮﻳﺒﻨﺪت‬ ‫ﺗﺎ از ﺑﻌﻀﯽ از ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺑﺮ ﺗﻮ ﻧﺎزل ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﺳﺮ ﺑﺎز زﻧﯽ )ﻣﺎﺋﺪﻩ‪.(73-75،‬‬ ‫‪ -‬ﻣﺒﺎدا ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ را ﮐﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ وﺣﯽ ﮐﺮدﻩ اﻳﻢ واﮔﺬارﯼ )هﻮد‪.(19 ،‬‬ ‫‪ -‬ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻮد ﺗﻮ را از ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ وﺣﯽ ﮐﺮدﻩ ﺑﻮدﻳﻢ ﻣﻨﺤﺮف ﺳﺎزﻧﺪ ﺗﺎ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮﯼ ﺟﺰ ﺁن را ﺑﻪ دروغ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﮐﻨﯽ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮ دوﺳﺘﯽ ﮐﻨﻨﺪ و اﮔﺮ ﻧﻪ ﺁن ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﺎﻳﺪارﻳﺖ دادﻩ ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﻄﺎ در ﮐﻼم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﻗﺮﺁن( ﺑﺎﺷﺪ)رأﯼ ﺳﺮوش(‪،‬‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺎ ﺗﻠﻘﯽ ﻗﺮﺁﻧﯽ ازﺷﺨﺼﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و اﮔﺮ هﻢ ﭘﺎﮎ ﻧﮕﺮدد ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .(44-47،‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﻣﺤﺼﻮل ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ و ﺁدم اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺗﻠﻘﯽ‪ ،‬ﻋﺼﻤﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺪم‬ ‫اﻧﺤﺮاف وﯼ از "ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ" ﻓﺮوﮐﺎﺳﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ‪":‬هﻴﭻ ﮔﺎﻩ از اﻳﻦ ﻓﻬﻢ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ ﺟﻬﺎن‬ ‫ﻣﻨﺤﺮف ﻧﻤﯽ ﺷﻮد و ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا دﻋﻮت ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ‬ ‫ﻼ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻮد ﮐﻪ اﻧﺪﮐﯽ ﺑﻪ ﺁﻧﺎن ﻣﻴﻞ ﮐﻨﯽ‪ .‬ﻣﻮﺿﻊ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﯼ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ در ﺻﺪق ﻋﺼﻤﺖ و ﺧﺎﺗﻤﻴﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ‬ ‫در ادﻟﻪ ﻳﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮاﯼ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ ﮐﺮدﻩ و ﺁﻧﻬﺎ را دﻟﻴﻞ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪.(55 ،‬‬ ‫‪ -‬ﺑﺪان ﮐﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﻘﻴﻘﻪ ﺧﺪاﻳﯽ ﺟﺰ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﺮاﯼ ﮔﻨﺎهﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮدان و زﻧﺎن ﻣﻮﻣﻦ ﺁﻣﺮزش ﺑﺨﻮاﻩ)ﻣﺤﻤﺪ‪.‬از هﺮ ﭼﻪ از ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﻪ ﺗﻮ‬ ‫وﺣﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد اﻃﺎﻋﺖ ﮐﻦ زﻳﺮا ﺧﺪا ﺑﺪاﻧﭽﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﺪ ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ)اﺣﺰاب‪.‬اﻣﺎ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻪ ﺑﺮاﯼ "ﺻﺪق ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت"‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﯽ ﮐﺸﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻣ ً‬ ‫دﻟﻴﻞ ﺁوردﻩ اﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﺑﺮاﯼ "ﺻﺪق ﻋﺼﻤﺖ اﻧﺒﻴﺄ"‪ .‬اﻣﺎ ﺁن ﺗﻮاﻧﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﺁن ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﺰدش ﺁﻣﺪ و ﺗﻮ ﭼﻪ داﻧﯽ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ او ﭘﺎﮐﻴﺰﻩ ﺷﻮد‪ .‬زﻳﺮا ﺧﺪا داﻧﺎ و ﺣﮑﻴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺒﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﭼﮕﻮﻧﻪ دﻳﺪن ﺟﻬﺎن‬ ‫و رﺳﺎﻟﺖ وﯼ اﺑﻼغ اﻳﻦ ﺑﻴﻨﺶ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و ﻧﻪ در ﺑﻴﺎن اﻳﻨﮑﻪ از ﻧﻈﺮ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻳﺎ ﻋﻠﻤﯽ ﺟﻬﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ"]‪ .

( 421‬‬ .37 -38‬‬ ‫‪"-9‬وﻟﮑﻦ ﺣﻴﺚ ان اﻟﻨﻔﺲ ﺗﮑﻮن ﺑﻌﺪ ﻓﯽ دار ﻏﺮﺑﺘﻬﺎ ﺑﺎﻟﻄﺒﻊ و ﻟﻢ ﺗﻨﺴﻠﺦ و ﻟﻢ ﺗﺮﺗﻔﻊ اذﻳﺎ ﻟﻬﺎ ﺑﺎﻟﮑﻠﻴﻪ ﻋﻦ ﻋﻼﻗﺘﻬﺎ اﻟﺘﺪﺑﻴﺮﻳﻪ ﻟﻘﻮاهﺎ اﻟﺒﺪﻧﻴﻪ و‬ ‫ﺟﻨﻮدهﺎ اﻟﺤﺴﻴﻪ‪ ،‬او اﻧﻬﺎ ﻟﻢ ﺗﺘﺠﺮد ﻋﻦ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﺘﻤﺜﻞ ﺑﺎﻟﮑﻠﻴﻪ و ان ﺗﺠﺮدت ﻋﻦ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﺎدﻩ ﺑﺎﻟﮑﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻓﻴﮑﻮن ﻣﻨﺎﻟﻬﺎ ﻓﻴﻤﺎ ﺑﺤﺴﺐ ذاﻟﮏ اﻟﺸﺄن و‬ ‫ﺗﻠﮏ اﻟﺪرﺟﻪ‪ ،‬ﺗﺤﻮل اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺤﺎﻣﻞ ﻟﻠﻮﺣﯽ ﻋﻠﯽ ﺻﻮرﻩ ﻓﯽ ﺷﺒﺢ ﺷﺨﺺ ﺑﺸﺮﯼ ﻧﺎﻃﻖ ﻟﮑﻠﻤﺎت اﻟﻬﻴﻪ ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ﻣﺴﻤﻮﻋﻪ‪ .239‬‬ ‫‪ -8‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺪرا‪ ،‬ج‪ ، 2‬ﺻﺺ‪.‬‬ ‫‪-7‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻟﺤﮑﻤﻪ‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ ‪ ،‬ص‪.11-12‬‬ ‫‪ -3‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬ﮐﻤﺎ ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﻓﺘﻤﺜﻞ‬ ‫ﻟﻬﺎ ﺑﺸﺮًا ﺳﻮﻳﺎ"‪ :‬اﻣﺎ از ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ ﺑﺎﻟﮑﻞ و از هﺮ ﺟﻬﺖ‪ ،‬از ارﺗﺒﺎط ﺗﺪﺑﻴﺮﯼ ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﺪن و ﺟﻨﻮد ﺣﺴﯽ ﺁن‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻪ ﻳﺎ از ﺁن‬ ‫ﺟﻬﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﻏﻢ ﺗﺠﺮد ﮐﻠﯽ از ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺎدﻩ‪ ،‬از ﻋﺎﻟﻢ ﺗﻤﺜﻞ از هﺮ ﺟﻬﺖ ﺗﺠﺮد ﺣﺎﺻﻞ ﻧﮑﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪازﻩ ﯼ ﺳﻄﺢ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﻤﺜﻞ ﺑﻬﺮﻩ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ .13‬‬ ‫‪ -4‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ هﺎﻳﯽ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻗﺮﺁن و وﺣﯽ دﮐﺘﺮ ﺳﺮوش‪ ،87/1/31 ،‬رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ‬ ‫ﺳﺎﻳﺖ ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ‪. ‫‪27‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 9 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﺷﺮﻳﻒ ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺰﻳﻪ اﻻﻧﺒﻴﺄ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻻﻋﻠﻤﯽ ﻟﻠﻤﻄﺒﻮﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻴﺮوت‪،‬ص ‪.‬‬ ‫‪ -6‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬اﻧﺼﺎف ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻣﻴﺎن ﺗﻤﺎم ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ وارد ﻣﺒﺎﺣﺚ اﺧﻴﺮ ﭘﻴﺮاﻣﻮن وﺣﯽ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺮدﯼ ﮐﻪ ﺑﺠﺎﯼ ﺑﺤﺚ ﻧﻘﻠﯽ)درون‬ ‫دﻳﻨﯽ(‪ ،‬اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ)ﺑﺮون دﻳﻨﯽ( ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﻨﺘﻈﺮﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﮐﻤﺎ ان ﻣﻌﺮﻓﺘﮏ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻟﻠﻨﺒﯽ‪ .‬ﻻﻣﺮ اﻻﺧﺮﻩ و ﻻﻣﺮ اﻟﺪﻳﻦ و اﺳﺎﺋﺮ اﻟﻤﻌﺎرف اﻻﻟﻬﻴﻪ‪ ،‬ﮐﺎﻧﺖ‬ ‫ﺗﻘﻠﻴﺪًا ﻟﺠﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺎﻟﺴﻤﺎع ﻣﻨﻪ و اﻟﺮواﻳﻪ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺻﺪرا‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻓﻼﻃﻮﻧﯽ وﺟﻮد ﺧﺎرﺟﯽ و واﻗﻌﯽ دارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪"-10‬و ﻻ ﺗﻈﻦ اﻳﻬﺎ اﻟﺤﺒﻴﺐ هﺪاﮎ اﷲ ان ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﻳﮑﻮن ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﮐﻤﻌﺮﻓﺘﮏ و اﻧﻤﺎ ﻳﺘﺨﻠﻒ اﻟﻤﻘﻠﺪ ﻓﻘﻂ‪ .‬ﻧﻔﺲ ﻧﺒﯽ ﺣﻘﺎﻳﻖ را در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺜﺎل ﻣﻨﻔﺼﻞ‬ ‫ﻣﯽ ﺑﻴﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﻗﻮﻩ ﻣﺨﻴﻠﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ اﺻﻞ در ﻣﻘﺎم ﺗﺨﻴﻞ ﺧﻠﻖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪ -5‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﮑﻴﻪ‪ ،‬ﺟﺰئ دوم‪ ،‬ص ‪ 8‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ ﺑﻌﻀﯽ رﺟﺒﻴﻮن‪ .‬‬ ‫ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اهﻤﻴﺖ در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺻﺪرا اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﺻﻮر ﻣﺨﻴﻞ ‪،‬وﺣﻴﺎﻧﯽ و ﺣﺴﯽ‪ ،‬اﺑﺪاع و اﺧﺘﺮاع ﻧﻔﺲ اﻧﺪ و ﻗﻴﺎم ﺻﺪورﯼ ﺑﻪ ﻧﻔﺲ‬ ‫دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ اﮔﺮ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺗﻮﺑﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪،‬‬ ‫ﺻﻮرت ﺧﻮﮐﯽ ﺁﻧﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺪﻋﯽ اﻧﺪ اﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺑﺪﻳﻦ‬ ‫ﺟﻬﺖ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﯼ ﺣﺎﻣﻞ وﺣﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﺒﺢ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺮ او ﺗﻤﺜﻞ ﭘﻴﺪا ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﮐﻠﻤﺎت اﻟﻬﯽ را ﺑﺼﻮرت ﻣﻨﻈﻢ و ﻣﺴﻤﻮع ﺑﺮ زﺑﺎن‬ ‫ﺟﺎرﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ ‪ :‬ﻓﺘﻤﺜﻞ ﻟﻬﺎ ﺑﺸﺮًا ﺳﻮﻳﺎ)ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪،‬‬ ‫اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ﺻﺺ ‪.28‬‬ ‫‪ -2‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬وﺣﯽ و ﻧﺒﻮت‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺪرا‪ ،‬ص‪.(299-300‬اﻳﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ از وﺣﯽ‪ ،‬ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮاﺗﺐ وﺣﯽ اﺳﺖ و ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻧﺒﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫هﻨﻮز ﺑﻪ ﺗﺠﺮد ﺗﺎم)؟( ﻧﺎﺋﻞ ﻧﮕﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬ذاﻟﮏ ﺑﺎن ﻳﻨﮑﺸﻒ ﻟﻬﻢ اﻻﺷﻴﺄ ﮐﻤﺎ هﯽ ﻋﻠﻴﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺸﺎهﺪوهﺎ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮ اﻟﺒﺎﻃﻨﻪ ﮐﻤﺎ ﺗﺸﺎهﺪ‬ ‫اﻧﺖ اﻟﻤﺤﺴﻮﺳﺎت ﺑﺎﻟﺒﺼﺮ اﻟﻈﺎهﺮﻩ ﻓﻴﺨﺒﺮون ﻋﻦ ﻣﺸﺎهﻪ‪ ،‬ﻻﻋﻦ ﺳﻤﺎع و ﺗﻘﻠﻴﺪ") ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤﺪ‬ ‫ﺧﻮاﺟﻮﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﺪار‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص‪.‬هﻴﻬﺎت‪ ،‬ﻓﺎن‬ ‫اﻟﺘﻘﻠﻴﺪ ﻟﻴﺲ ﻣﻌﺮﻓﻪ ﺑﻞ هﻮ اﻋﺘﻘﺎد ﺻﺤﻴﺢ و اﻻﻧﺒﻴﺄ ﻋﺎرﻓﻮن ﺑﺎﷲ و ﺁﻳﺎﺗﻪ و ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻬﻢ اﻧﻬﻢ ﮐﺸﻒ ﻟﻬﻢ ﺣﻘﻴﻘﻪ اﻻﺷﻴﺄ ﮐﻤﺎ هﯽ ﻋﻠﻴﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺸﺎهﺪوا‬ ‫ﺑﺒﺼﺮﻩ اﻟﺒﺎﻃﻨﻪ او ﺿﺢ ﻣﻤﺎ ﻳﺸﺎهﺪﻩ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﻤﺤﺴﻮﺳﺎت‪ .‬دﻳﮕﺮان ﺑﺎ ﺗﮑﺮار ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺳﻌﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﻣﺪﻋﺎ را اﺛﺒﺎت‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ‪.

‬ﮔﻔﺖ ﮐﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺗﺮا ﺑﺮ ﻣﺎ ﺣﺎﮐﻢ ﻳﺎ داور ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬و داود ﺑﻪ ﻧﺎﺗﺎن‬ ‫ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻨﺎﻩ ﮐﺮدﻩ ام‪ .‬ﭘﺲ داود از ﺧﺪا ﺑﺮاﯼ ﻃﻔﻞ اﺳﺘﺪﻋﺎ ﻧﻤﻮد و داود روزﻩ ﮔﺮﻓﺖ و داﺧﻞ ﺷﺪﻩ‬ ‫ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺷﺐ ﺑﺮ روﯼ زﻣﻴﻦ ﺧﻮاﺑﻴﺪ و ﻣﺸﺎﻳﺦ ﺧﺎﻧﻪ اش ﺑﺮ او ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ او را از زﻣﻴﻦ ﺑﺮﺧﻴﺰاﻧﻨﺪ اﻣﺎ ﻗﺒﻮل ﻧﮑﺮد و ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻧﺎن ﻧﺨﻮرد‪ .‬و دوﻟﺘﻤﻨﺪ را‬ ‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ و ﮔﺎو ﺑﯽ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﻻن ﮐﻪ ﻣﺮدﻩ اﺳﺖ ﭘﺲ ﭼﺮا ﻣﻦ روزﻩ ﺑﺪارم ﺁﻳﺎ ﻣﯽ ﺧﻮاهﻢ‬ ‫دﻳﮕﺮ او را ﺑﺎز ﺑﻴﺎورم‪ .‬ﭘﺲ ﺣﺎل ﺷﻤﺸﻴﺮ از ﺧﺎﻧﻪ ﺗﻮ هﺮﮔﺰ‬ ‫دور ﻧﺨﻮاهﺪ ﺷﺪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺮا ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻧﻤﻮدﻩ و زن اورﻳﺎﯼ ﺣٌﺘﯽ را ﮔﺮﻓﺘﯽ ﺗﺎ زن ﺗﻮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او ﮔﻔﺖ وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻃﻔﻞ زﻧﺪﻩ ﺑﻮد روزﻩ ﮔﺮﻓﺘﻢ و ﮔﺮﻳﻪ ﻧﻤﻮدم زﻳﺮا ﻓﮑﺮ ﮐﺮدم‬ ‫ﮐﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻦ ﺗﺮﺣﻢ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﻃﻔﻞ زﻧﺪﻩ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ .‬و ﻣﺴﺎﻓﺮﯼ ﻧﺰد ﺁن ﻣﺮد‬ ‫دوﻟﺘﻤﻨﺪ ﺁﻣﺪ و او را ﺣﻴﻒ ﺁﻣﺪ ﮐﻪ از ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان و ﮔﺎوان ﺧﻮد ﺑﮕﻴﺮد ﺗﺎ ﺑﺠﻬﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮﯼ ﮐﻪ ﻧﺰد وﯼ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮد ﻣﻬﻴﺎ ﺳﺎزد و ﺑﺮﻩ ﺁن ﻣﺮد ﻓﻘﻴﺮ‬ ‫را ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺮاﯼ ﺁن ﻣﺮد ﮐﻪ ﻧﺰد وﯼ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮد ﻣﻬﻴﺎ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﻇﺎﻟﻢ ﮔﻔﺖ ﭼﺮا هﻤﺴﺎﻳﻪ ﺧﻮد را ﻣﯽ‬ ‫زﻧﯽ‪ .‬ﻣﻦ هﻢ ﻧﺰد او ﺧﻮاهﻢ رﻓﺖ ﻟﻴﮑﻦ او ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﺎز ﻧﺨﻮاهﺪ ﺁﻣﺪ‪ .‬ﺧﻄﺎهﺎﯼ داود ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس ﺑﺪﻳﻦ ﻗﺮار اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪ -‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎﺗﺎن را ﻧﺰد داود ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻧﺰد وﯼ ﺁﻣﺪﻩ او را ﮔﻔﺖ ﮐﻪ در ﺷﻬﺮﯼ دو ﻣﺮد ﺑﻮدﻧﺪ ﻳﮑﯽ دوﻟﺘﻤﻨﺪ و دﻳﮕﺮﯼ ﻓﻘﻴﺮ‪ .‬ﻧﺎﺗﺎن ﺑﻪ داود ﮔﻔﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﮔﻨﺎﻩ ﺗﻮ را ﻋﻔﻮ ﻧﻤﻮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺨﻮاهﯽ ﻣﺮد‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻬﺮ ﻃﺮف ﻧﻈﺮ اﻓﮑﻨﺪﻩ ﭼﻮن ﮐﺴﯽ را ﻧﺪﻳﺪ ﺁن ﻣﺼﺮﯼ را ﮐﺸﺖ و او را‬ ‫در رﻳﮓ ﭘﻨﻬﺎن ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ داود از‬ ‫زﻣﻴﻦ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺧﻮﻳﺶ را ﺷﺴﺖ و ﺷﻮ دادﻩ ﺗﺪهﻴﻦ ﮐﺮد و ﻟﺒﺎس ﺧﻮد را ﻋﻮض ﻧﻤﻮدﻩ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ رﻓﺖ و ﻋﺒﺎدت ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد‬ ‫ﺁﻣﺪﻩ ﺧﻮراﮎ ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﻴﺶ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﺧﻮردﻩ و ﺧﺎدﻣﺎﻧﺶ ﺑﻪ وﯼ ﮔﻔﺘﻨﺪ اﻳﻦ ﭼﻪ ﮐﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺮدﯼ وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻃﻔﻞ زﻧﺪﻩ ﺑﻮد روزﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ﮔﺮﻳﻪ ﻧﻤﻮدﯼ و ﭼﻮن ﻃﻔﻞ ﻣﺮد ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺧﻮراﮎ ﺧﻮردﯼ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﮐﺘﺎب دوم ﺳﻤﻮﻳﻴﻞ‪ ،‬ﺑﺎب دوازدهﻢ‪1 ،‬ﺗﺎ‪.‬ﻟﻴﮑﻦ ﭼﻮن از اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎﻋﺚ ﮐﻔﺮ‬ ‫ﮔﻔﺘﻦ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺪﻩ ﭘﺴﺮﯼ ﻧﻴﺰ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺗﻮ زاﻳﻴﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮاهﺪ ﻣﺮد‪ .‬و‬ ‫در روز هﻔﺘﻢ ﻃﻔﻞ ﺑﻤﺮد و ﺧﺎدﻣﺎن داود ﺗﺮﺳﻴﺪن ﮐﻪ از ﻣﺮدن ﻃﻔﻞ او را اﻃﻼع دهﻨﺪ زﻳﺮا ﮔﻔﺘﻨﺪ اﻳﻨﮏ ﭼﻮن ﻃﻔﻞ زﻧﺪﻩ ﺑﻮد ﺑﺎ وﯼ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﮔﻔﺘﻴﻢ و ﻗﻮل ﻣﺎ را ﻧﺸﻨﻴﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻧﺎﺗﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ رﻓﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺴﺮﯼ را ﮐﻪ زن‬ ‫اورﺑﺎ ﺑﺮاﯼ داود زاﻳﻴﺪﻩ ﺑﻮد ﻣﺒﺘﻼ ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﺳﺨﺖ ﺑﻴﻤﺎر ﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﮐﻪ ﺗﻮ اﻳﻨﮑﺎر را ﺑﻪ ﭘﻨﻬﺎﻧﯽ ﮐﺮدﯼ اﻣﺎ ﻣﻦ اﻳﻦ ﮐﺎر را ﭘﻴﺶ ﺗﻤﺎم اﺳﺮاﻳﻴﻞ و در ﻧﻈﺮ ﺁﻓﺘﺎب ﺧﻮاهﻢ ﻧﻤﻮد‪ . ‫‪28‬‬ ‫‪ -11‬رواﻳﺖ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﺑﻪ ﻗﺮار زﻳﺮ اﺳﺖ ‪:‬‬ ‫‪ -‬و واﻗﻊ ﺷﺪ در ﺁن اﻳﺎم ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﻮﺳﯽ ﺑﺰرگ ﺷﺪ ﻧﺰد ﺑﺮاداران ﺧﻮد ﺑﻴﺮون ﺁﻣﺪ و ﺑﮑﺎرهﺎﯼ دﺷﻮار اﻳﺸﺎن ﻧﻈﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺷﺨﺼﯽ ﻣﺼﺮﯼ‬ ‫را دﻳﺪ ﮐﻪ ﺷﺨﺺ ﻋﺒﺮاﻧﯽ را ﮐﻪ از ﺑﺮادران او ﺑﻮد ﻣﯽ زﻧﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ ﺗﻮ ﻣﯽ ﺧﻮاهﯽ ﻣﺮا ﺑﮑﺸﯽ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺁن ﻣﺼﺮﯼ را ﮐﺸﺘﯽ‪ .‬ﺧﺎﻧﻪ ﺁﻗﺎﻳﺖ را ﺑﻪ ﺗﻮ دادم و زﻧﺎن ﺁﻗﺎﯼ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺁﻏﻮش ﺗﻮ و ﺧﺎﻧﺪان اﺳﺮاﻳﻴﻞ و ﻳﻬﻮدا را ﺑﻪ ﺗﻮ ﻋﻄﺎ ﮐﺮدم و اﮔﺮ‬ ‫اﻳﻦ ﮐﻢ ﻣﯽ ﺑﻮد ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن ﺑﺮاﯼ ﺗﻮ ﻣﺰﻳﺪﯼ ﮐﺮدم‪ .(16-11‬‬ ‫‪ -12‬رواﻳﺖ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﻣﺒﺴﻮط اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻮﻳﺪ اﻳﻨﮏ ﻣﻦ از ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮدت‬ ‫ﺑﺪﯼ را ﺑﺮ ﺗﻮ ﻋﺎرض ﺧﻮاهﻢ ﮔﺮداﻧﻴﺪ و زﻧﺎن ﺗﻮ را ﭘﻴﺶ ﭼﺸﻢ ﺗﻮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻪ هﻤﺴﺎﻳﻪ ات ﺧﻮاهﻢ داد و او در ﻧﻈﺮ اﻳﻦ ﺁﻓﺘﺎب ﺑﺎ زﻧﺎن ﺗﻮ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺧﻮاﺑﻴﺪ‪ .‬و ﭼﻮن داود دﻳﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﺑﺎ‬ ‫ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﻧﺠﻮﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ داود ﻓﻬﻤﻴﺪ ﮐﻪ ﻃﻔﻞ ﻣﺮدﻩ اﺳﺖ و داود ﺑﻪ ﺧﺎدﻣﺎن ﺧﻮد ﮔﻔﺖ ﺁﻳﺎ ﻃﻔﻞ ﻣﺮدﻩ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .(25‬‬ ‫‪ -13‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺒﻮﯼ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺷﺸﻢ‪،‬ﺗﻴﺮ ﻣﺎﻩ ‪1386‬‬ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺧﺸﻢ داود ﺑﺮ ﺁن ﺷﺨﺺ اﻓﺮوﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﻧﺎﺗﺎن ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺴﻢ‬ ‫ﮐﺴﯽ ﮐﻪ اﻳﻦ ﮐﺎر را ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﻣﺴﺘﻮﺟﺐ ﻗﺘﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﻪ او ﺧﺒﺮ دهﻴﻢ ﮐﻪ ﻃﻔﻞ ﻣﺮدﻩ اﺳﺖ ﭼﻪ ﻗﺪر زﻳﺎدﻩ رﻧﺠﻴﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﻓﺮﻋﻮن اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا را ﺷﻨﻴﺪ ﻗﺼﺪ ﻗﺘﻞ ﻣﻮﺳﯽ ﮐﺮد و ﻣﻮﺳﯽ از ﺣﻀﻮر ﻓﺮﻋﻮن ﻓﺮار ﮐﺮدﻩ در‬ ‫زﻣﻴﻦ ﻣﺪﻳﺎن ﺳﺎﮐﻦ ﺷﺪ)ﺳﻔﺮ ﺧﺮوج‪ ،‬ﺑﺎب دوم‪ ،‬ﺁﻳﺎت‪.‬‬ ‫ﻧﺎﺗﺎن ﺑﻪ داود ﮔﻔﺖ ﺁن ﻣﺮد ﺗﻮ هﺴﺘﯽ و ﻳﻬﻮﻩ ﺧﺪاﯼ اﺳﺮاﻳﻴﻞ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﺗﻮ را ﺑﺮ اﺳﺮاﻳﻴﻞ ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎهﯽ ﻣﺴﺢ ﻧﻤﻮدم و ﻣﻦ ﺗﻮ را از‬ ‫دﺳﺖ ﺷﺎول رهﺎﻳﯽ دادم‪ .‬داود زن ﺧﻮد ﺑﺘﺸﻴﻊ را ﺗﺴﻠﯽ داد و ﻧﺰد وﯼ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﺎ او‬ ‫ﺧﻮاﺑﻴﺪ و او ﭘﺴﺮﯼ زاﻳﻴﺪﻩ او را ﺳﻠﻴﻤﺎن ﻧﺎم ﻧﻬﺎد و ﺧﺪاوﻧﺪ او را دوﺳﺖ داﺷﺖ‪) .‬ﭘﺲ ﭼﺮا ﮐﻼم ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺧﻮار ﻧﻤﻮدﻩ در ﻧﻈﺮ وﯼ ﻋﻤﻞ ﺑﺪ ﺑﺠﺎ ﺁوردﯼ و اورﻳﺎﯼ ﺣٌﺘﯽ‬ ‫را ﺑﻪ ﺷﻤﺸﻴﺮ زدﻩ زن او را ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﺑﻪ زﻧﯽ ﮔﺮﻓﺘﯽ و او را ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﻨﯽ ﻋﻤﻮن ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪﯼ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻮﺳﯽ ﺗﺮﺳﻴﺪ‬ ‫و ﮔﻔﺖ ﻳﻘﻴﻨًﺎ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺷﻴﻮع ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬و روز دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺮون ﺁﻣﺪ ﮐﻪ ﻧﺎﮔﺎﻩ دو ﻣﺮد ﻋﺒﺮاﻧﯽ ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬و ﭼﻮﻧﮑﻪ اﻳﻦ ﮐﺎر را ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ و هﻴﭻ ﺗﺮﺣﻢ ﻧﻨﻤﻮدﻩ ﺑﺮﻩ را ﭼﻬﺎر ﭼﻨﺪان ﺑﺎﻳﺪ رد ﮐﻨﺪ‪.‬ﻓﻘﻴﺮ را ﺟﺰ ﻳﮏ ﻣﺎدﻩ ﺑﺮﻩ ﮐﻮﭼﮏ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺁن را ﺧﺮﻳﺪﻩ و ﭘﺮورش دادﻩ هﻤﺮاﻩ وﯼ و ﭘﺴﺮاﻧﺶ ﺑﺰرگ‬ ‫ﻣﯽ ﺷﺪ از ﺧﻮراﮎ وﯼ ﻣﯽ ﺧﻮرد و از ﮐﺎﺳﻪ او ﻣﯽ ﻧﻮﺷﻴﺪ و در ﺁﻏﻮﺷﺶ ﻣﯽ ﺧﻮاﺑﻴﺪ و ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﺜﻞ دﺧﺘﺮ ﻣﯽ ﺑﻮد‪ .

‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‬ ‫هﻢ زﺑﺎن دﻳﻦ را زﺑﺎن ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﺮدﻩ و ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﮔﺰارﻩ‬ ‫هﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد و ﮔﻤﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ واﻗﻌًﺎ ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺎﻩ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺧﺎرج اﻧﺪ]‪.(78-79 ،‬‬ ‫ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﻪ ﭼﻴﺰﯼ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺎهﻞ اﺳﺖ‪ ،‬وﻗﺘﯽ او‬ ‫ﺁﻓﺮﻳﻨﻨﺪﻩ اﻳﻦ اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎ در ﺁﻏﺎز و در ﻧﻮﺑﺖ اول ﺑﻮد و در ﻣﺪﺗﯽ هﻢ ﮐﻪ اﻳﻦ اﺳﺘﺨﻮان ﺣﻴﺎت داﺷﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ هﻴﭻ ﺣﺎﻟﯽ از اﺣﻮال‬ ‫ﺁن‪ ،‬ﺟﺎهﻞ ﻧﺒﻮد‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از ﻣﺮدﻧﺶ هﻢ ﺟﺎهﻞ ﺑﻪ ﺁن ﻧﺒﻮد‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﭼﻪ اﺷﮑﺎﻟﯽ دارد ﮐﻪ دوﺑﺎرﻩ ﺁن را زﻧﺪﻩ ﮐﻨﺪ؟ ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺪرت ﺧﺪا‬ ‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺣﻴﺎﯼ اﻳﻦ "ﻋﻈﺎم" ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺟﻬﻞ و ﻧﺴﻴﺎﻧﯽ هﻢ در ﺳﺎﺣﺖ او راﻩ ﻧﺪارد"]‪.‬ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ از زﺑﺎن دﻳﻦ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا ﻣﻮﺟﻮدﯼ واﻗﻌﯽ و‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺁدﻣﯽ و ادراﮎ اوﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ‪ ،‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر در ﭼﻨﺒﺮﻩ ﯼ‬ ‫دو راهﯽ اﺳﻴﺮ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ :‬ﻧﻔﯽ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻔﯽ ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ ﻋﻘﻞ ﺑﺸﺮﯼ‪ .‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺴﺘﻨﺪات ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻗﺮار زﻳﺮ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪-‬ﻗﺎل ﻣﻦ ﻳﺤﯽ اﻟﻌﻈﻢ و هﯽ رﻣﻴﻢ‪ .‬ﻗﻞ ﻳﺤﻴﻴﻬﺎ اﻟﺬﯼ اﻧﺸﺎهﺎ اول ﻣﺮﻩ و هﻮ ﺑﮑﻞ ﺧﻠﻖ ﻋﻠﻴﻢ‪ :‬ﮔﻮﻳﺪ ﭼﻪ ﮐﺴﯽ اﺳﺘﺨﻮﻧﻬﺎ را‪ -‬درﺣﺎﻟﯽ‬ ‫ﮐﻪ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ اﻧﺪ‪ -‬از ﻧﻮ زﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﮔﺮداﻧﺪ؟ ﺑﮕﻮ هﻤﺎن ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﺁن را ﭘﺪﻳﺪ ﺁوردﻩ اﺳﺖ‪ ،‬زﻧﺪﻩ اش ﻣﯽ ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬او ﺑﻪ هﺮ‬ ‫ﺁﻓﺮﻳﻨﺸﯽ داﻧﺎ] و ﺗﻮاﻧﺎ[ ﺳﺖ)ﻳﺲ‪.‬ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬ ‫را ﺑﻪ ارزش هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺁن ﻣﯽ ﺗﻮان زﻧﺪﮔﯽ اﻳﻦ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺁدﻣﯽ را ارزﻳﺎﺑﯽ ﮐﺮد‪ .‬زﻧﺪﮔﯽ‬ ‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﻣﺜﺒﺖ ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺳﺖ‪:‬‬ ‫اﺛﺒﺎت ﻣﻌﺎد و ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺑﻮدن ﺁن‪ :‬ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎدات ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ اﻧﺪ‪ .[1‬‬ ‫اﮔﺮ زﺑﺎن دﻳﻦ ‪ ،‬واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺷﻮد‪ ،‬ﺳﻴﻤﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن از ﺧﺪا و ﺁﺧﺮت ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﯽ ﮐﺸﺪ‪ ،‬در ﻣﻮارد ﻋﺪﻳﺪﻩ ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻘﻞ)ﻓﻠﺴﻔﯽ و ﻋﻠﻤﯽ( ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬وﻟﯽ ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﻨﮑﺮ وﺟﻮد ﻣﺴﺘﻘﻞ از ذهﻦ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﭼﻮن ﺧﺪا و ﺁﺧﺮت هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻋﺮاب از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺳﻮال ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﺁﻳﺎ ﭘﺲ از اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺎ ﻣﺮدﻳﻢ و اﻳﻦ اﺳﺘﺨﻮان هﺎﻳﻤﺎن ﭘﻮﺳﻴﺪ و‬ ‫ﺧﺎﮎ ﺷﺪ‪ ،‬دوﺑﺎرﻩ زﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﻳﻢ و هﻤﻴﻦ اﺳﺘﺨﻮﻧﻬﺎﯼ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ ‪ ،‬ﺣﻴﺎت دوﺑﺎرﻩ ﺧﻮاهﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﯽ‬ ‫داد‪ .‬اﻣﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺎﺳﺨﯽ ﻧﺪادﻩ ‪،‬‬ ‫ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺮ زﻧﺪﻩ ﺷﺪن هﻤﻴﻦ ﺑﺪن ﻣﺎدﯼ در ﺟﻬﺎن ﺁﺧﺮت‪ ،‬و زﻧﺪﮔﯽ دوﺑﺎرﻩ ﺁن در ﺑﻬﺸﺖ ﻳﺎ ﺟﻬﻨﻢ‪ ،‬ﺗﺄﮐﻴﺪ ﮐﺮدﻩ و‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ اﺟﺰاﯼ هﻤﻴﻦ ﺑﺪن ﻣﺎدﯼ در ﺁﺧﺮت ﺑﻪ ﺳﻮد ﻳﺎ زﻳﺎن ﺷﺨﺺ ﺷﻬﺎدت ﻣﯽ دهﻨﺪ و ﺷﺨﺺ ﺑﺎ هﻤﻴﻦ اﻧﺪام ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺧﻮد‬ ‫ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪.‬ﺧﺪا ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺨﻴﻞ ﺁدﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻔﺴﺮان و دﻳﻨﺪاران ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﺄوﻳﻞ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻣﺴﻠﻪ را ﺑﺪ ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ اﻳﺪ‪ ،‬ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﺎدﯼ‪ -‬ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻻزم‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ هﻤﻴﻦ اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ و ﺑﺪن ﻣﺎدﯼ ﺷﻤﺎ دوﺑﺎرﻩ زﻧﺪﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ روﺣﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ .‬زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ هﻢ واﻗﻌﯽ اﺳﺖ و ﺁدﻣﯽ ﺣﻘﻴﻘﺘًﺎ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﯽ‬ ‫دهﺪ‪ . ‫‪29‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(5‬‬ ‫ﻋﻘﻼﻳﯽ ﺑﻮدن زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬ ‫ﻣﺒﺪﺁ و ﻣﻌﺎد دو ﺁﻣﻮزﻩ ﯼ ﻣﺤﻮرﯼ ادﻳﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻔﺴﺮان ﻓﻘﻂ ﺁﻳﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ را ﺗﺄوﻳﻞ ﻧﮑﺮدﻩ‬ ‫اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﻌﺎد و زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ را هﻢ ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻓﻮﺋﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺧﺪا‬ ‫را ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺁرﻣﺎﻧﻬﺎ و ﺁرزوهﺎﯼ واﻻﯼ ﺧﻮد ﻣﯽ ﺁﻓﺮﻳﻨﺪ‪ .‬راﻩ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ را‬ ‫ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار ﻧﺪاﻧﻴﻢ و ﺁﻧﻬﺎ را ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻓﺮض ﮐﻨﻴﻢ‪ .‬ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن‪ ،‬زﻧﺪﮔﯽ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﺎ‬ ‫هﻤﻴﻦ ﺟﺴﻢ ﻣﺎدﯼ دﻧﻴﻮﯼ اﺳﺖ‪ .[2‬‬ .

(3-4 ،‬‬ ‫‪-‬ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ]زﻧﺪﮔﯽ[ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪﻩ ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﻳﯽ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ ﺷﺪﻳﻢ)ﻧﺎزﻋﺎت‪.[3‬‬ ‫‪-‬ﻣﻴﻮﻩ اش ﮔﻮﻳﯽ ﮐﻠﻪ هﺎﯼ ﺷﻴﺎﻃﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﭘﻮﺳﺘﻬﺎﻳﺸﺎن ﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﺮا‬ ‫ﺑﺮ ﻣﺎ ﮔﻮاهﯽ دادﻳﺪ؟ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎ را ﺧﺪاوﻧﺪﯼ ﮐﻪ هﺮ ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ ﺳﺨﻦ در ﺁورد‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺨﻦ در ﺁوردﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و او ﺷﻤﺎ را ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎر ]‬ ‫ﮐﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﻧﺒﻮدﻳﺪ[ ﺁﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺳﻮﯼ او ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﻳﺪ)ﻓﺼﻠﺖ‪.(49،‬‬ ‫‪-‬و ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﭼﻮن اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ ]ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ و [ﺧﺮد و ﺧﺎﮎ ﺷﺪﻳﻢ در هﻴﺄت ﺁﻓﺮﻳﻨﺸﯽ ﺗﺎزﻩ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺧﻮاهﻴﻢ ﺷﺪ)اﺳﺮأ‪. ‫‪30‬‬ ‫‪-‬اء ذا ﻣﺘﻨﺎ و ﮐﻨﺎ ﺗﺮاﺑﺎ و ﻋﻈﻤﺎ اء ﻧﺎ ﻟﻤﺒﻌﻮﺛﻮن‪ .(65،‬‬ ‫‪-‬ﺗﺎ ﭼﻮن ﺑﻪ ﺁﻧﺠﺎ رﺳﻨﺪ‪ ،‬ﮔﻮﺷﻬﺎ و ﭼﺸﻤﻬﺎ و ﭘﻮﺳﺘﻬﺎﻳﺸﺎن در ﺑﺎرﻩ ﺁﻧﭽﻪ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺁﻧﺎن ﮔﻮاهﯽ دهﻨﺪ‪ .‬ﻓﺎﻧﻤﺎ هﯽ زﺟﺮﻩ وﺣﺪﻩ ﻓﺎذا هﻢ‬ ‫ﻳﻨﻈﺮون‪] :‬ﮔﻮﻳﻨﺪ[ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﻢ و ﺧﺎﮎ و اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎ ]ﯼ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ[ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬ﺁﻳﺎ ﻣﺎ از ﻧﻮ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ]و زﻧﺪﻩ[ ﺧﻮاهﻴﻢ ﺷﺪ؟ و هﻤﭽﻨﻴﻦ‬ ‫ﭘﺪران ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺎ؟ ﺑﮕﻮ ﺁرﯼ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ ﺧﻮار و زﺑﻮن ﺑﺎﺷﻴﺪ)ﺻﺎﻓﺎت‪.(3 ،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ اﻧﺴﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻣﯽ ﭘﻨﺪارد ﮐﻪ هﺮﮔﺰ اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ]ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ و ﭘﺮاﮐﻨﺪﻩ[ او را ﮔﺮد ﻧﻤﯽ ﺁورﻳﻢ؟ ﺣﻖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻴﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ‬ ‫ﮐﻪ ﺳﺮ اﻧﮕﺸﺘﻬﺎﯼ او را ﻓﺮاهﻢ ﺁورﻳﻢ)ﻗﻴﺎﻣﺖ‪.‬ﺁﻧﮕﺎﻩ اﻳﺸﺎن ﺧﻮرﻧﺪﻩ از ﺁﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﭘﺮ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﺷﮑﻤﻬﺎﯼ ﺧﻮﻳﺶ از ﺁن)ﺻﺎﻓﺎت‪.‬اوء اﺑﺎوﻧﺎ اﻻوﻟﻮن‪ .(98 ،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ وﻋﺪﻩ ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﺪ و ﺧﺎﮎ و اﺳﺘﺨﻮان]ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ[ ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬از ﻧﻮ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻴﺪ اﺳﺖ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻤﺎ وﻋﺪﻩ دادﻩ اﻧﺪ)ﻣﻮﻣﻨﻮن‪.‬ﻗﻞ ﻧﻌﻢ و اﻧﺘﻢ داﺧﺮون ‪.(20-21 ،‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻔﺴﺮان "ﺟﻠﻮد" ﭘﻮﺳﺖ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﺁدﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺁﺧﺮت ﻋﻠﻴﻪ اﻋﻤﺎل زﺷﺖ‬ ‫ﺷﺨﺺ ﺷﻬﺎدت ﺧﻮاهﺪ داد]‪.(53 ،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﻢ و ﺧﺎﮎ ﺷﺪﻳﻢ ]از ﻧﻮ زﻧﺪﻩ ﺷﻮﻳﻢ[‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺘﯽ ﺑﻌﻴﺪ اﺳﺖ)ق‪.(35-36،‬‬ ‫‪-‬ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﻢ‪ ،‬و ﺧﺎﮎ و اﺳﺘﺨﻮان]ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ[ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬از ﻧﻮ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻳﻢ)ﻣﻮﻣﻨﻮن‪.(47 ،‬‬ ‫‪-‬اﻣﺮوز ﺑﺮ دهﺎﻧﻬﺎﻳﺸﺎن ﻣﻬﺮ ﮔﺬاردﻳﻢ و درﺑﺎرﻩ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺘﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﭘﺎهﺎﻳﺸﺎن ﮔﻮاهﯽ‬ ‫دهﻨﺪ)ﻳﺲ‪.(16-19 ،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﻢ و ﺧﺎﮎ و اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎ ]ﯼ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ[ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬ﺁﻳﺎ ﻣﺎ ﺟﺰا ﺧﻮاهﻴﻢ ﻳﺎﻓﺖ)ﺻﺎﻓﺎت‪.[10-11 ،‬‬ ‫‪-‬و ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﭼﻮن اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ ]ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ و [ ﺧﺮد و ﺧﺎﮎ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬در هﻴﺄت ﺁﻓﺮﻳﻨﺸﯽ ﺗﺎزﻩ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺧﻮاهﻴﻢ ﺷﺪ)اﺳﺮأ‪.‬ﻓﺮﻣﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺻﺪ ﺳﺎل ]در‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﯽ[ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﯼ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮردﻧﯽ و ﻧﻮﺷﻴﺪﻧﯽ ات ﺑﻨﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ درازﮔﻮﺷﺖ ﺑﻨﮕﺮ‪ ،‬و‬ ‫]ﺑﺪﻳﻨﺴﺎن[ ﺗﻮ را ﻣﺎﻳﻪ ﻋﺒﺮت ﻣﺮدم ﺧﻮاهﻴﻢ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎ ﺑﻨﮕﺮ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﺮاهﻤﺸﺎن ﻣﻴﻨﻬﻴﻢ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ]ﭘﺮدﻩ[‬ .(82 ،‬‬ ‫‪-‬و ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﭼﻮن ﻣﺮدﻳﻢ و ﺧﺎﮎ و اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎ]ﯼ ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ[ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬ﺁﻳﺎ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺧﻮاهﻴﻢ ﺷﺪ)واﻗﻌﻪ‪.(65-66 ،‬‬ ‫در ﺳﻮرﻩ ﺑﻘﺮﻩ داﺳﺘﺎن ﻣﻴﺮاﻧﺪن و زﻧﺪﻩ ﮐﺮدن ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ‪ -‬ﻣﺎدﯼ ﻳﮏ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در هﻤﻴﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﺧﺎﮐﯽ ﻃﺮح ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪-‬ﻳﺎ]داﺳﺘﺎن[ ﮐﺴﯽ را ﮐﻪ ﺑﺮ ﺷﻬﺮﯼ ﮔﺬﺷﺖ ﮐﻪ ﺳﻘﻔﻬﺎ و دﻳﻮارهﺎﻳﺶ ﻓﺮورﻳﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪] ،‬در دل[ ﮔﻔﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ]اهﻞ[‬ ‫اﻳﻦ]ﺷﻬﺮ[ را ﭘﺲ از ﻣﺮﮔﺸﺎن زﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ؟ ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺧﺪاوﻧﺪ او را ]ﻣﺪت[ ﺻﺪ ﺳﺎل ﻣﻴﺮاﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ زﻧﺪﻩ ﮐﺮد‪] ،‬و ﺑﻪ او[ ﮔﻔﺖ ﭼﻪ‬ ‫ﻣﺪت ]در اﻳﻦ ﺣﺎل[ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﯼ؟ ﮔﻔﺖ ﻳﮏ روز ﻳﺎ ﺑﺨﺸﯽ از ﻳﮏ روز] در اﻳﻦ ﺣﺎل[ ﻣﺎﻧﺪﻩ ام‪ .

‬ﭼﻮن ﺧﺪا ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﺳﺖ)ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬درﻳﺎﯼ هﺴﺘﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺁﻳﺎت را ﺑﻪ ﻧﺤﻮﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﻳﺶ ﺳﺎزﮔﺎر اﻓﺘﺪ‪ .‬رواﺑﻂ دﻧﻴﻮﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ در ﺁﻧﺠﺎ ﺟﺎرﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ .[5‬ﻣﺮﺗﻀﯽ‬ ‫ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺻﺪراﻳﯽ‪ ،‬ﻣﺠﺎزات هﺎﯼ اﻋﺘﺒﺎرﯼ دﻧﻴﻮﯼ را ﺑﺮاﯼ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻗﺒﻮل ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺁدﻣﯽ در ﺁﺧﺮت "ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ و ﻳﮕﺎﻧﮕﯽ ﺧﺪا" را‬ ‫ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد و ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺷﻴﺄ ﺑﺮ او ﻣﮑﺸﻮف ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ و "در ﺟﻮار ﺧﺪاﯼ ﭘﺎﮎ" ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮاهﺪ ﺑﺮد" ]‪ .‬‬ ‫ﭘﺲ ﻳﮏ ﻧﮑﺘﻪ روﺷﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ)ﻣﻔﺴﺮ( ‪ ،‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﻳﯽ در ﺧﺼﻮص ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ دارد‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎ‬ ‫ﻣﺪﻟﻞ ﻳﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺪﻟﻞ اﻧﺪ‪ .‬ﺁﺧﺮت ﻣﻌﻠﻮل ﻃﺒﻴﻌﯽ دﻧﻴﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ ‪،‬ﺳﻬﺮوردﯼ ‪،‬ﻣﻼﺻﺪرا و ﻣﻮﻟﻮﯼ ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮدات در ﺟﻬﺎن ﺁﺧﺮت از ﺟﻨﺲ "ﺻﻮر ﺧﻴﺎﻟﻴﻪ"‬ ‫اﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ اﺑﻌﺎد و ﺷﮑﻞ دارﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﻣﺎدﯼ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻴﻮﻩ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ ﺑﺮ درﺧﺖ ﻇﺎهﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻇﺎهﺮ ﻗﺮﺁن ﺧﺪا ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯼ ﺳﻠﻄﺎن ﺟﻬﺎن اﺳﺖ و اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ از اواﻣﺮ و ﻧﻮاهﯽ او ﭘﻴﺮوﯼ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻼﺻﺪرا ﻧﻘﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻳﮑﯽ از ﻓﻼﺳﻔﻪ ﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن در ﺧﺼﻮص ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ را ﺑﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ روﺣﺎﻧﯽ ﺣﻤﻞ ﮐﺮدﻩ و ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺧﻄﺎﺑﺎت ﻗﺮﺁن ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻋﻮام و اﻋﺮاب ﺟﺎهﻞ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ درﮐﯽ از روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ﻗﺮﺁن ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ‬ ‫ﺳﻄﺢ ﻓﻬﻢ و درﮎ اﻋﺮاب ﺟﺎهﻠﯽ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ]‪.‬اﻳﻨﺎن ﮐﻠﻴﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺁﺧﺮت را ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ز درﻳﺎﺋﻴﻢ و‬ ‫درﻳﺎ ﻣﯽ روﻳﻢ ‪ /‬ﻣﺎ ز ﻋﻘﺒﺎﺋﻴﻢ و ﻋﻘﺒﺎ ﻣﯽ روﻳﻢ ‪/‬ﮐﺸﺘﯽ ﻧﻮﺣﻴﻢ در درﻳﺎﯼ روح‪ /‬ﻻﺟﺮم ﺑﯽ دﺳﺖ و ﺑﯽ ﭘﺎ ﻣﯽ روﻳﻢ(‪،‬ﺣﻴﺎت‬ ‫ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ هﻢ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮏ ﺻﺪراﻳﯽ ﺑﻪ‬ ‫او ﺁﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ رواﺑﻂ اﻋﺘﺒﺎرﯼ در ﺟﻬﺎن ﺁﺧﺮت ﺟﺎرﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ ‫د‪ -‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﺮگ‪ ،‬ﺣﻴﺎت ﺷﺨﺼﯽ ﺗﻤﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد و ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﻓﺮد ﭼﻮن ﻗﻄﺮﻩ اﯼ در درﻳﺎﯼ هﺴﺘﯽ ﺧﺪا ذوب و‬ ‫ﻣﺤﻮ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﭘﺲ از ﺁن ‪ ،‬ﺑﻘﺎﯼ ﺷﺨﺼﯽ ﻧﺪارد‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺎد روﺣﺎﻧﯽ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺷﺨﺺ ﭼﻮن ﻗﻄﺮﻩ اﯼ در درﻳﺎﯼ هﺴﺘﯽ ﻣﺤﻮ و ﺑﺎ درﻳﺎ ﻳﮑﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮد‪.‬ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪" ،‬ﺗﺠﺴﻢ اﻋﻤﺎل" ﻓﺮدﯼ دﻧﻴﻮﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺁﻧﮑﻪ ﭼﻮن دﻧﻴﺎ اﻓﺮاد ﻣﺤﺎﮐﻤﻪ و‬ ‫ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﻳﺸﺎن ﻗﺮﺁن داراﯼ ﻇﺎهﺮ و ﺑﺎﻃﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺮوان اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ هﻢ ﺁﻳﺎت را ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬در‬ ‫واﻗﻊ ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﮔﺮوﻩ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺎد ﻣﺎدﯼ ‪ -‬ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﻇﺎهﺮﯼ)ﻳﻌﻨﯽ ﺣﻴﺎت ﻣﺎدﯼ‪ -‬ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ اﺧﺮوﯼ( ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻔﮑﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺁدﻣﻴﺎن و "ﺳﻄﺢ ﻓﻬﻢ ﺳﺎدﻩ و‬ ‫هﻤﮕﺎﻧﯽ" ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﻣﺮدم را در ﺑﺮ ﺑﮕﻴﺮد ‪ .‬ﻇﺎهﺮ ﺁن‬ ‫"ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺳﻄﺢ اﻓﮑﺎر ﺳﺎدﻩ ﻋﺎﻣﻪ" اﺳﺖ ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻃﻦ ﺁن "اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﺧﺎﺻﻪ دارد و ﺑﺎ روح ﺣﻴﺎت ﻣﻌﻨﻮﯼ درﮎ ﻣﯽ ﺷﻮد"‪.‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺳﮑﻮﻻر)ﻋﻠﯽ‪ -‬ﻣﻌﻠﻮﻟﯽ(‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﻞ ﺁﻳﺎت ﻣﻌﺎدﯼ ﻗﺮﺁن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد]‪.‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف‬ ‫ﺻﺪراﻳﯽ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣﻌﻀﻞ راﻩ دﻳﮕﺮﯼ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻧﻴﺰ ﮐﻠﻴﻪ ﺁﻳﺎت ﺁﺧﺮﺗﯽ‬ ‫را ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ و ﺁﻧﻬﺎ را ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺰ ﺻﺪرا ﮔﺮوهﯽ از ﺁدﻣﻴﺎن ﺣﺸﺮ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫در هﻤﻴﻦ دﻧﻴﺎ ﺁﻏﺎز ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ‪ ،‬ﺗﺠﺴﻢ ﻓﺮدﯼ رﻓﺘﺎرهﺎﯼ دﻧﻴﻮﯼ ﻓﺮد‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬هﻢ اﮐﻨﻮن هﻢ هﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات در ﺧﺪا‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ‪ :‬اﻧﺎ ﷲ و اﻧﺎ ﻟﻴﻪ راﺟﻌﻮن‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻳﻦ ﺗﻠﻘﯽ‪ ،‬اﻳﻨﮏ هﻢ ﺟﻬﺎن از ﺧﺪا ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪) .‬اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎرهﺎﯼ دﻧﻴﻮﯼ‪ ،‬ﻋﻠﻠﯽ‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻠﻮل هﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﺁﻓﺮﻳﻨﻨﺪ‪ .[6‬‬ . ‫‪31‬‬ ‫ﮔﻮﺷﺖ ﻣﯽ ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬و هﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ]ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻣﺮ[ ﺑﺮ او ﺁﺷﮑﺎر ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ ﻣﯽ داﻧﻢ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ هﺮ ﮐﺎرﯼ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺎﺳﺖ)ﺑﻘﺮﻩ‪.‬‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﮐﺴﺎﻧﯽ را ﮐﻪ اواﻣﺮ او را اﺟﺎﺑﺖ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﯽ ﺑﺮد و ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﺎن را ﺑﻪ ﺟﻬﻨﻢ ﻣﯽ ﻓﺮﺳﺘﺪ ﺗﺎ ﺟﺎوداﻧﻪ در ﺁﻧﺠﺎ‬ ‫زﻧﺪﮔﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻴﺎن ﺑﺎﻃﻨﯽ ﻗﺮﺁن در ﺧﺼﻮص زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﮐﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ "در ﺳﺎﺣﺖ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﺟﺎﯼ ﭘﺎﻳﯽ و ﺑﻪ زﺑﺎن ﺑﺎﻃﻨﯽ" ﺁﺷﻨﺎﻳﯽ دارﻧﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮﻳﺮ هﻨﺪوهﺎ از ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ(‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﮐﺮﻳﻤﻪ ﻗﺮﺁن ﻣﺠﻴﺪ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺎن ‪ ،‬ﺗﻤﺎم هﺴﺘﯽ ﺧﺪاﻳﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺁﺧﺮت‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﺟﻬﺎن ﺛﺒﺎت و ﻋﺪم‬ ‫ﺗﺤﺮﮎ اﺳﺖ‪ .[4‬‬ ‫ج‪ -.(259،‬‬ ‫ﺗﻌﺎرض ﻣﻌﺎد ﻣﺎدﯼ ‪ -‬ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮان را واداﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﺎ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺁﻳﺎت را ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪ .

‬اﺳﻄﻮرﻩ در ﻧﮕﺎﻩ ﺳﺮوش ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺻﻮرت اﻓﮑﻨﯽ ﺑﺮ هﺴﺘﯽ ﺑﯽ ﺻﻮرت‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ را هﻢ اﺿﺎﻓﻪ ﮐﻨﻴﺪ ﮐﻪ ﻻﻣﺴﻪ ﯼ ﺷﻤﺎ‬ ‫ﺑﮕﻴﺮم ﮐﻪ ﺗﺒﻌًﺎ ﻳﮏ ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮﯼ از ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت را ﻧﻴﺰ اﻳﻨﺠﺎ از دﺳﺖ ﺧﻮاهﻴﺪ داد‪ ،‬اﻣﺎ ﻳﮑﺒﺎرﻩ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﮐﻪ هﻴﭻ ﻧﮕﺮان ﻧﺒﺎش!‬ ‫هﻨﮕﺎﻣﻴﮑﻪ هﻤﻪ ﯼ اﻳﻨﻬﺎ را ﻳﮑﺠﺎ از ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﻢ‪ ،‬هﻤﻪ ﯼ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻳﺪ را هﻢ ﺑﺪﺳﺖ ﺧﻮاهﻴﺪ ﺁورد‪ .‬اﮔﺮ ﮔﻮش هﺎﻳﺘﺎن را هﻢ از ﺑﻴﻦ ﺑﺒﺮم ﺑﺎز هﻢ ﻳﮏ ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮ از‬ ‫ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت را از دﺳﺖ ﻣﯽ دهﻴﺪ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻳﻦ‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪،‬ﺷﺨﺺ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﯽ دهﺪ‪.‬اﮔﺮ ﺑﻴﻨﯽ ﺷﻤﺎ را هﻢ ﺑﺸﮑﻨﻢ ﺑﺎز ﻳﮏ ﺳﺮﯼ از ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت را از دﺳﺖ ﻣﯽ دهﻴﺪ و اﮔﺮ زﺑﺎن و ﮐﺎم‬ ‫ﺷﻤﺎ را هﻢ ﺑﺒﺮم و ﻧﺎﺑﻮد ﮐﻨﻢ ﻳﮏ ﺳﺮﯼ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت دﻳﮕﺮ را از دﺳﺖ ﺧﻮاهﻴﺪ داد‪ .‬در واﻗﻊ وﯼ ﮔﺰارﻩ هﺎ را ﺑﻪ ﺳﻪ ﻧﻮع ﺧﺮد‬ ‫ﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬ﺧﺮد ﺳﺘﻴﺰ و ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻌﺎد و ﺁﺧﺮت در ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﻧﻮﻋﯽ ﺻﻮرت‬ ‫ﺑﺨﺸﯽ ﺑﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﯽ ﺻﻮرت اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ را ﻧﺎواﻗﻊ‬ ‫ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن از‬ ‫ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﻣﻔﺴﺮان و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ ﺣﻘﻴﻘﯽ)ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ( اﺳﺖ‪.‬ﭼﻴﺴﺖ؟ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻏﺰاﻟﯽ ﺗﻤﺎم اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻋﻠﻢ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‪ .‬‬ ‫ﺗﻤﺎم اﻳﻨﻬﺎ ‪ ،‬ﺻﻮرت هﺎﯼ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﻋﺼﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ در ﺁن ﻣﺤﻘﻖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻳﻌﻨﯽ ادﻳﺎن ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ هﻨﮕﺎﻣﻴﮑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ راهﻬﺎﯼ ﮐﺴﺐ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت از ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ و‬ ‫ﻼ هﻢ هﻴﭻ ﻋﻠﻤﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺘﺎن ﺁﻣﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺰﯼ از دﺳﺖ ﻧﻤﯽ دهﻴﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﻳﮑﺒﺎرﻩ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﭼﻴﺰهﺎ و اﻣﻮرﯼ ﮐﻪ ﻗﺒ ً‬ ‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺪاﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻮاهﻴﺪ ﺷﺪ‪.‬ﮐﻤﺎ اﻳﻨﮑﻪ دﻟﻴﻞ ﻗﺎﻃﻌﯽ ﺑﺮ ﻧﻔﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻧﻴﺰ اراﺋﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ ‪.[9‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻠﮑﻴﺎن ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬اﻣﺎ ﺗﺎﮐﻨﻮن هﻴﭻ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻨﻄﻘﯽ در دﻓﺎع از ﺁن ﻋﺮﺿﻪ ﻧﺸﺪﻩ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ‪ ،‬ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﻋﺎﻟﻢ ﻏﻴﺐ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﺤﺼﻮل ﻧﮕﺎﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫اﺳﻼم ﺑﻪ هﺴﺘﯽ اﺳﺖ]‪ .‬اﻳﻨﮑﻪ در ﺑﻬﺸﺖ از ﮐﻮزﻩ هﺎ و ﺑﺎﻟﺶ هﺎ و ﻓﺮش هﺎﯼ زرﺑﺎف ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ)اﮐﻮاب ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ و ﻧﻤﺎرق ﻣﺼﻔﻮﻓﻪ و‬ ‫زراﺑﯽ ﻣﺒﺜﻮﺛﻪ(‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ ﺣﺪﻳﺚ هﻮل ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ واﻧﻬﺎدن ﺷﺘﺮ ﺁﺑﺴﺘﻦ دﻩ ﻣﺎهﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)و اذا اﻟﻌﺸﺎر ﻋﻄﻠﺖ(‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ‬ ‫ﺷﺮارهﺎﯼ ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ را ﺑﻪ ﺷﺘﺮان زرد ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺳﻴﺎهﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)اﻧﻬﺎ ﺗﺮﻣﯽ ﺑﺸﺮر ﮐﺎﻟﻘﺼﺮ‪.. ‫‪32‬‬ ‫ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ روﻳﮑﺮد دﻳﮕﺮﯼ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﺧﺼﻮص ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ‪،‬از ﻧﻈﺮ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺁﻳﺎ ﺁﺛﺎر و‬ ..‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﺳﺘﻴﺰ‪،‬‬ ‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ رد ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ادﻟﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬اﮔﺮ ﻳﮏ ﭼﺸﻢ دﻳﮕﺮ ﺷﻤﺎ را هﻢ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﮐﻨﻢ‪ ،‬از‬ ‫اﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻳﮏ ﺳﺮﯼ دﻳﮕﺮ از ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت را هﻢ ﻧﺨﻮاهﻴﺪ داﺷﺖ‪.‬ﻣﻨﺘﻬﺎ‪ ،‬ﺻﻮرت هﺎ از ﻓﺮهﻨﮓ و ﺁداب و رﺳﻮم زﻣﺎﻧﻪ اﺧﺬ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‪،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﺛﺒﺎت دو اﻣﺮ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﻣﻼﮐﯽ ﺑﺮاﯼ هﻮﻳﺖ ﺷﺨﺼﯽ‬ ‫ب‪ -‬اﺛﺒﺎت ﺑﻘﺎﯼ هﻮﻳﺖ ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ذهﻦ در ﺧﺼﻮص ﻣﻼﮎ هﻮﻳﺖ ﺷﺨﺼﯽ ﻓﺎﻗﺪ اﺟﻤﺎع اﻧﺪ‪ .‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﺗﺎﮐﻨﻮن دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻠﯽ اراﺋﻪ ﻧﺸﺪﻩ ﮐﻪ هﻮﻳﺖ‬ ‫ﺷﺨﺼﯽ‪ ،‬ﺑﺎ هﺮ ﻣﻼﮐﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺑﻘﺎﯼ ﺧﻮد اداﻣﻪ ﺧﻮاهﺪ داد‪ .[7‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﺒﺪاﻟﮑﺮﻳﻢ ﺳﺮوش ‪ ،‬ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﻗﺮﺁﻧﯽ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ‪،‬ﺗﻤﺎﻣًﺎ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ و ﻧﻤﺎدﻳﻦ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺳﺮوش در ﻣﻘﺎﻟﻪ ذاﺗﯽ و ﻋﺮﺿﯽ‪ ،‬ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ را ﻋﺮﺿﯽ و ﻣﺤﺼﻮل ﻓﺮهﻨﮓ ﻋﺮﺑﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ":‬اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻧﺸﺎن از ﺣﻮران ﺳﻴﻪ ﭼﺸﻢ)ﻧﻪ زﻧﺎن ﭼﺸﻢ ﺁﺑﯽ( در ﺑﻬﺸﺖ ﻣﯽ دهﺪ‪،‬و اﻳﻨﮑﻪ ﺁﻧﺎن را در ﺧﻴﻤﻪ هﺎ ﺳﺎﮐﻦ ﻣﯽ ﺑﻴﻨﺪ)ﺣﻮر ﻣﻘﺼﻮرات‬ ‫ﻓﯽ اﻟﺨﻴﺎم(‪.‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﻪ روﺷﻨﯽ ﺗﻤﺎم ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻩ اﺳﺖ ‪":‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﻳﮑﯽ از‬ ‫ﭼﺸﻤﻬﺎﯼ ﺷﻤﺎ را ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﮐﻨﻢ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻳﮏ ﺑﺨﺶ از ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت را از دﺳﺖ ﺧﻮاهﻴﺪ داد‪.‬ادﻳﺎن اﺑﺮاهﻴﻤﯽ و ﭘﻴﺮواﻧﺸﺎن هﻴﭻ دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮاﯼ زﻧﺪﮔﯽ‬ ‫ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ اراﺋﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎهﻴﺖ ﻋﺎﻟﻢ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﺮ ﮐﺴﯽ‬ ‫روﺷﻦ ﻧﻴﺴﺖ و ﺗﺼﺎوﻳﺮﯼ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن از ﺁﺧﺮت ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﻮرﺗﻬﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺳﻄﻮرﻩ هﺎﯼ‬ ‫ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺧﻮد اﻓﮑﻨﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﮐﺎﻧﻪ ﺟﻤﺎﻟﻪ ﺻﻔﺮ(و‪،[8]".‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺳﺮوش‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺳﻴﻪ‬ ‫ﭼﺸﻤﺎن ﺑﻬﺸﺘﯽ را در ﺧﻴﻤﻪ هﺎﯼ ﻋﺮﺑﯽ ﻣﯽ ﻧﺸﺎﻧﺪ‪ .‬ﭼﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻨﻄﻘﯽ در ﭘﺲ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ وﺟﻮد دارد؟"]‪...‬‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ ﺳﺮوش و ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺼﻮر ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺗﻔﺎوت ﺑﺴﻴﺎر دارد‪ ..‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ‬ ‫ادﻳﺎن و ﻣﺪﻋﻴﺎن زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ اﺳﺖ‪..‬هﻴﭽﮑﺲ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻬﺸﺖ‪ ،‬ﺟﻬﻨﻢ‪،‬ﺻﺮاط‪ ،‬ﻣﻴﺰان‪،‬ﺑﺮزخ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﻪ‪،‬ﺷﻴﻄﺎن‪،‬ﻏﻠﻤﺎن‪،‬‬ ‫ﺣﻮراﻟﻌﻴﻦ و‪ .

‬در ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﻳﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻬﺪاﺷﺖ رواﻧﯽ ﺁدﻣﯽ‬ ‫در ﮔﺮو ﭘﺬﻳﺮش ﺁن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او در اﻳﻦ ﻧﺒﻮت و‬ ‫رﺳﺎﻟﺖ ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ‪..(92-100‬ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ "از ﺟﺎﻳﯽ ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺰارﻩ ﻳﺤﺘﻤﻞ اﻟﺼﺪق و اﻟﮑﺬب‬ ‫ﻼ ﻧﻈﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﺒﻮدﻩ ﮐﻪ ﭼﻮن ﺟﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﭘﺲ ﺟﻦ وﺟﻮد‬ ‫ﺧﺒﺮ" ﻧﻤﯽ دهﺪ ‪ ":‬در ﻗﺮﺁن از ﺟﻦ ﺳﺨﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬اﻣﺎ اﺻ ً‬ ‫ﻼ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻄﺮح ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻣﻌﺎد ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ اﺳﺖ از اﻧﺴﺎن‪. ‫‪33‬‬ ‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺘﺮﺗﺐ ﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻳﮏ ﮔﺰارﻩ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﺎ ﺁﺛﺎر و ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺘﺮﺗﺐ ﺑﺮ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻋﺪم اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﻳﺎ ﺁﺛﺎر و ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺘﺮﺗﺐ ﺑﺮ‬ ‫ﻋﺪم اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ؟ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪" ،‬ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از ﻣﺮگ وﺟﻮد دارد" ﻳﮑﯽ از ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﮔﺮﻳﺰ اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ اﻳﻦ ﻗﺮاﺋﺖ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁﺷﮑﺎر ﺷﺪﻩ اﺳﺖ"‪.‬اﺻ ً‬ ‫اﻣﺮ واﻗﻌﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪..‬ﻣﻌﺎد ﺣﺘﯽ در ﻗﺮﺁن اﺧﺒﺎر ﮔﺰارﻩ اﯼ ﺣﺎﮐﯽ از ﻳﮏ‬ ‫دارد‪ .‬اﻣﺎ‬ ‫وﻗﺘﯽ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪا ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻋﺼﻤﺖ ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ؟ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬ﻋﺼﻤﺖ ﻧﺒﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﺧﻮاهﺪ‬ ‫ﺑﻮد ﮐﻪ او‪":‬هﻴﭻ ﮔﺎﻩ از اﻳﻦ ﻓﻬﻢ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ ﺟﻬﺎن ﻣﻨﺤﺮف ﻧﻤﯽ ﺷﻮد و ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا دﻋﻮت ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﺑﺎرهﺎ ﺑﻪ ﺗﺄﮐﻴﺪ‬ ‫ﺗﮑﺮار ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن در ﺑﺎرﻩ ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﻧﺴﺎن در دﻧﻴﺎ و ﺁﺧﺮت را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ اﺧﺒﺎرﯼ ﺻﺪق و‬ ‫ﮐﺬب ﺑﺮدار ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪ " ،‬اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮات اﺧﺒﺎر از دادﻩ هﺎ و ﻳﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮔﻮﻳﯽ ﻳﺎ اﺧﺒﺎر از ﻏﻴﺐ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ"]‪ .‬‬ ‫ﻳﺎد داﺷﺖ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﺣﺘﯽ ﻣﻔﺴﺮان و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن واﻗﻊ ﮔﺮاﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎن هﻢ ﺁﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از‬ ‫ﻣﺮگ را ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﻘﺒﻮﻻت ﻋﻘﻼﯼ ﻋﺼﺮ ﺳﺎزﮔﺎر اﻓﺘﺪ‪.‬دﻳﺪ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴﻨﺶ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬و ﻧﻪ ﮔﺰارﻩ‬ ‫هﺎﯼ ﻳﺤﺘﻤﻞ اﻟﺼﺪق و اﻟﮑﺬب") ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮏ و ﺗﻔﺴﻴﺮ دﻳﻨﯽ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺷﺸﻢ ‪،‬‬ ‫ﺻﺺ‪.‬‬ ‫ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ ﺑﻪ هﻤﺎن ﻧﺤﻮ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن ﺁﻣﺪﻩ اﻧﺪ ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺳﺨﻦ ﻣﺎ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ادﻟﻪ ﯼ ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت اﺳﺖ‪.‬اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬اﻳﻦ ﻃﻮر ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﻮاﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد و‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ را اﺑﻼغ ﮐﻦ‪.‬ﺗﻠﻘﯽ ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ از‬ ‫ﻋﺼﻤﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﺣﺪاﻗﻞ( اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ او در ﻣﻘﺎم "درﻳﺎﻓﺖ"‪" ،‬ﻓﻬﻢ" و "اﺑﻼغ" ﮐﻼم ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺧﻄﺎ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮﺁن‬ ‫درﺑﺮدارﻧﺪﻩ ﯼ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺮدار ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺤﺼﻮل "ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺎﻩ" ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ‪ ..166‬ﺗﻤﺎم‬ ‫ارﺟﺎﻋﺎت ﻣﺘﻦ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺑﻪ دورﻩ ﺑﻴﺴﺖ ﺟﻠﺪﯼ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 12 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪"،‬ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺑﻴﺎن ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺧﺒﺎر از واﻗﻌﻴﺖ ﻳﺎ اﺧﺒﺎر از ﻏﻴﺐ ﻧﻴﺴﺖ"‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ"ﻗﺮﺁن ﻳﮏ‬ ‫ﻗﺮاﺋﺖ)ﺧﻮاﻧﺪن( ﻧﺒﻮﯼ از ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪.‬ﻧﺒﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﭼﮕﻮﻧﻪ دﻳﺪن ﺟﻬﺎن و رﺳﺎﻟﺖ وﯼ اﺑﻼغ اﻳﻦ ﺑﻴﻨﺶ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و ﻧﻪ در ﺑﻴﺎن اﻳﻨﮑﻪ از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻳﺎ ﻋﻠﻤﯽ ﺟﻬﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ")رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺒﻮﯼ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ‬ ‫ﺷﺸﻢ‪،‬ﺗﻴﺮ ﻣﺎﻩ ‪ ،1386‬ﺻﺺ‪ .‬هﻤﻴﻨﻄﻮر وﺟﻮد ﻳﺎ ﻋﺪم وﺟﻮد ﺷﻴﻄﺎن‪.‬هﻴﭽﻴﮏ از ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﯼ ﻋﺎﻟﻢ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ " ،‬ﺟﻤﻠﻪ هﺎﯼ اﺧﺒﺎرﯼ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ هﺎﻳﯽ‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻳﮏ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻓﻬﻤﯽ‪ -‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻧﺴﺎن را ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ"‪ .‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﻧﻪ دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮ ﺻﺪق ﺣﻴﺎت ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ اراﺋﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ﻗﺎﺑﻞ دﻓﺎع ﻋﻘﻼﻧﯽ اﺳﺖ‪.‬ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺎﻩ ﻣﺤﻤﺪ‪،‬‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ و ﺁدم اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ دﻳﺪ‬ ‫اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﻳﺎ ﻋﺪم اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ‪ ،‬ﮐﺪاﻣﻴﮏ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﺁراﻣﺶ و ﺷﺎدﯼ و اﻣﻴﺪ ﻣﺎ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺑﻬﺪاﺷﺖ رواﻧﯽ ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورﻧﺪ ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ اﺧﻼق ﺑﺎور‪ ،‬ﺑﺎور‬ ‫ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻪ و ﻣﺠﺎز ﻧﻴﺴﺖ‪.‬زﻧﺪﮔﯽ ﺷﺨﺼﯽ‬ ‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺧﯽ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ذهﻦ‪ ،‬ﺟﺰو ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﺧﺮد ﺳﺘﻴﺰ اﺳﺖ ‪ .‬؟ "اﺧﻼق ﺑﺎور"‪ ،‬ﮐﻪ در ﺧﺼﻮص ﭘﺮوﺳﻪ ﯼ ﺑﺎور ﺁوردن داورﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪،‬ﺑﺎور ﺁوردن هﺎﻳﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎﺷﺪ را درﺳﺖ ﻣﯽ داﻧﺪ و ﺑﺎور ﺁوردن هﺎﻳﯽ ﮐﻪ هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺒﺎﺷﺪ را ﻧﺎدرﺳﺖ ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .( 67-88‬‬ ‫‪ -2‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮاﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﻮﺳﻮﯼ هﻤﺪاﻧﯽ‪،‬دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺟﻠﺪ‪ ،17‬ص‪ .‬‬ .‬ﻣﻌﺮﻓﺖ دادﻩ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪..

‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺗﻌﺎرﻳﻒ و ﺑﺮاهﻴﻦ اﻳﻨﺎن‬ ‫ﺗﻮﺗﻮﻟﻮژﻳﮏ اﺳﺖ‪ .214-215‬‬ ‫‪ -5‬ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪ ،‬ﺷﻴﻌﻪ در اﺳﻼم‪ ،‬دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.( 209‬‬ ‫در هﻤﻴﻦ ﻓﺼﻞ ﻣﻄﻬﺮﯼ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﺷﮑﺎل هﺎﯼ راﺳﻞ درﺑﺎرﻩ او ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬راﺳﻞ در ﻧﻈﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ اﻧﺪﮎ ﺁﺷﻨﺎﻳﯽ ﺑﺎ ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﯽ‬ ‫دارد‪ ،‬در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﺳﻼﻣﯽ و ﺷﺮﻗﯽ ﺁن‪ ،‬ﻳﮏ ﮐﻮدﮎ دﺑﺴﺘﺎﻧﯽ هﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﯽ رود") ﭘﻴﺸﻴﻦ ص ‪ . (206‬‬ ‫"ﻣﺠﺎزات ﺁﺧﺮت‪ ،‬ﺗﺠﺴﻢ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﻤﻞ اﺳﺖ ‪ .(. 189 -216‬‬ ‫"ﺁﻧﭽﻪ در ﺁﺧﺮت ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎداش ﻳﺎ ﮐﻴﻔﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﮑﻮ ﮐﺎران و ﺑﺪﮐﺎران دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﺠﺴﻢ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﺁﻧﻬﺎﺳﺖ " )ص ‪.‬ﻣﺜ ً‬ ‫ﺁوردن اﻧﺴﺎن هﺎﯼ ﻣﺮدﻩ از ﺧﺎﮎ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻧﺪﻩ ﮐﺮدن درﺧﺘﺎن و زﻣﻴﻦ ﭘﺲ از ﻓﺼﻞ زﻣﺴﺘﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻌﻴﻢ و ﻋﺬاب ﺁﻧﺠﺎ هﻤﻴﻦ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﮏ و ﺑﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ وﻗﺘﯽ ﭘﺮدﻩ ﮐﻨﺎر رود ﺗﺠﺴﻢ و ﺗﻤﺜﻞ ﭘﻴﺪا ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ ") ص ‪.‬ﻣﻮﻳﺪ ﻣﻬﻢ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺎم هﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن ﺑﺮاﯼ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﺣﺸﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدﻩ‬ ‫ﻼ "ﻳﻮم اﻟﻔﺼﻞ"ﺳﻮرﻩ ‪ 64‬ﺁﻳﻪ ‪"،40‬ﻳﻮم اﻟﺤﺴﺎب" ﺳﻮرﻩ ‪ 24‬ﺁﻳﻪ ‪"،35‬ﻳﻮم اﻟﺘﻐﺎﺑﻦ"ﺳﻮرﻩ ‪ 64‬ﺁﻳﻪ ‪ ،9‬ﻧﺎم هﺎﯼ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﺜ ً‬ ‫روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻧﺪ‪.161 -166‬‬ ‫‪ -6‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬ﻋﺪل اﻟﻬﯽ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺪرا‪،‬ﻓﺼﻞ ﻣﺠﺎزات هﺎﯼ اﺧﺮوﯼ‪ ،‬ﺻﺺ‪.(96 -97‬‬ .‬اﻳﻨﮑﻪ ﺣﻴﺎت دﻧﻴﻮﯼ "روز اول" اﺳﺖ و ﺣﻴﺎت اﺧﺮوﯼ "روز دﻳﮕﺮ" اﺳﺖ ﻳﮏ ﻓﻬﻢ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ و ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ‬ ‫اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻗﺒﺖ در ﭘﻴﺸﮕﺎﻩ ﺧﺪا ﺣﺎﺿﺮ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ و ﻣﻤﮑﻦ ﻧﻴﺴﺖ از اﻧﺴﺎن ﻓﻬﻤﯽ ﺟﺰ اﻳﻦ داﺷﺖ‪ ..‬ﻣﻄﻬﺮﯼ در ﻋﺪل اﻟﻬﯽ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻈﺎم هﺴﺘﯽ ﺑﻪ هﺮ ﻧﺤﻮ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬ﻋﺎدﻻﻧﻪ اﺳﺖ‪ . ‫‪34‬‬ ‫‪ -3‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ‪ ، 17‬ﺻﺺ ‪.‬ﺁن "ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺎﻩ" اﻳﻦ‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ هﺎ را هﺪاﻳﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﻳﻨﮑﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻣﺸﻘﺖ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺧﺪا ﻣﯽ رود‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ ﺧﻠﻘﺖ اﻧﺴﺎن‬ ‫ﻋﺒﺚ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد رهﺎ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪا ﻗﺎدر اﺳﺖ او را زﻧﺪﻩ ﮐﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ او در ﺣﻴﺎت اﺧﺮوﯼ "ﺟﺰا"‬ ‫ﺧﻮاهﺪ دﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻨﮑﻪ ﺣﻴﺎت دﻧﻴﻮﯼ ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ و ﮐﺎﻻﯼ ﻏﺮور اﺳﺖ‪ ،‬هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻓﻬﻢ هﺎﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ دﻳﻨﯽ از اﻧﺴﺎن هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮ‬ ‫ﻣﺒﻨﺎﯼ "ﺑﻴﻨﺶ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﻣﺤﻮرﯼ" ﻋﺒﺚ ﻧﺒﻮدن و ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ داﺷﺘﻦ و ﻏﻴﺮ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻮدن ﺟﻬﺎت ﺻﻮرت ﻣﯽ ﭘﺬﻳﺮد‪.‬راﺳﻞ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺁﺷﻨﺎ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﯽ ﺁن را ﻗﺒﻮل ﻧﺪاﺷﺖ‪ ..‬اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮات اﺧﺒﺎر از دادﻩ هﺎ و ﻳﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮔﻮﻳﯽ از اﺧﺒﺎر از ﻏﻴﺐ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ") ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪،‬ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺒﻮﯼ از‬ ‫ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻣﺪرﺳﻪ‪،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺷﺸﻢ‪ ،‬ﺻﺺ‪.‬ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻣﮑﺮر از ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪن اﻧﺴﺎن از ﺧﺎﮎ و ﭘﻴﺪاﻳﺶ اﻧﺴﺎن در زﻣﻴﻦ و ﺗﻌﺒﻴﺮ‬ ‫ﻼ در‬‫اﻧﺘﺸﺎر اﻧﺴﺎن هﺎ در روﯼ زﻣﻴﻦ و رﻓﺘﻦ اﻧﺴﺎن هﺎ دوﺑﺎرﻩ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ و ﺑﻴﺮون ﺁﻣﺪن اﻧﺴﺎن هﺎ دوﺑﺎرﻩ از زﻣﻴﻦ در ﻗﺮﺁن ﻣﺜ ً‬ ‫ﺳﻮرﻩ ‪ 30‬ﺁﻳﻪ ‪ 19‬ﺟﻤﻠﻪ هﺎﯼ اﺧﺒﺎرﯼ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ هﺎﻳﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻳﮏ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻓﻬﻤﯽ‪ -‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻧﺴﺎن‬ ‫را ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .575-576‬‬ ‫‪ -4‬ﻣﻼﺻﺪرا‪ ،‬اﺳﻔﺎر ارﺑﻌﻪ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 9‬ﺻﺺ ‪.‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬ﺳﺎﺧﺘﺎرﻋﺎﻟﻢ هﺴﺘﯽ در ﭼﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﻏﻴﺮ ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد؟ در ﺻﻮرت وﻗﻮع ﭼﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﻳﺎ ﺣﻮادﺛﯽ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﺑﻮدن ﺟﻬﺎن اﺑﻄﺎل ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؟‬ ‫‪ -7‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ وﻋﺪﻩ هﺎﯼ ﻗﺮﺁن در ﺧﺼﻮص زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ را ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ اﺧﺒﺎرﯼ‪ -‬ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ‬ ‫ﺁﻳﺎت ﻣﺤﺼﻮل ﻧﮕﺎﻩ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ ":‬ﺣﺘﯽ ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺻﻞ ﺣﺸﺮ و ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻧﺴﺎن هﺎ هﻢ در ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻼ در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪدﯼ از ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺑﻴﺮون‬ ‫ﺑﺎزﮔﻮ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻳﮏ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻓﻬﻤﯽ – ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ از ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻧﺴﺎن هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﮑﺮر "اﻟﻴﻮم‬ ‫اﻻﺧﺮ" ﮐﻪ در دﻩ هﺎ ﻣﻮرد از ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﺣﺸﺮ و ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﺁﺧﺮت ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدﻩ ﺷﺪﻩ ‪ ،‬ﺧﻮد ﻳﮏ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻓﻬﻤﯽ – ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ‬ ‫اﺳﺖ‪..‬ﭼﻴﺰﯼ ﺑﻪ ﻧﺎم "ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﻼﻣﯽ" وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪،‬‬ ‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮏ ﻳﻮﻧﺎﻧﻴﺎن ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ..‬ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻓﺼﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺟﺪا ﺷﺪن ﺣﻖ از ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﺣﺴﺎب ﮐﺸﯽ از اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺁﮔﺎﻩ ﺷﺪن ﺑﻪ ﻣﻐﺒﻮن ﺑﻮدﮔﯽ و ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ‫اﻳﻨﻬﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﯽ اﻧﺪ ﻓﻬﻤﯽ‪ -‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ از وﺿﻌﻴﺖ ﺁﻳﻨﺪﻩ اﻧﺴﺎن در ﺁﺧﺮت‪.‬اﮔﺮ ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺧﺪا ﻧﺒﻮد ﺧﻠﻖ اﻧﺴﺎن "ﻋﺒﺚ" ﻣﯽ ﺑﻮد‪.‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬اﮔﺮ‬ ‫ﺗﻌﺎرﻳﻒ ﺑﻮﻋﻠﯽ در ﺷﻔﺎ در ﺧﺼﻮص ﺑﺮهﺎن ﻣﺒﻨﺎ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻳﮏ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻏﻴﺮ ﺑﺮهﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ .214‬راﺳﻞ ﻳﮑﯽ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺗﺤﻠﻴﻠﯽ و از ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ﻓﻠﺴﻔﻪ رﻳﺎﺿﯽ و ﻣﻨﻄﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﺑﻴﻨﺶ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺧﻮد‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را ﻣﺎﻧﻨﺪ درﺧﺘﺎن و ﮔﻴﺎهﺎن ﻣﯽ دﻳﺪﻩ ﮐﻪ ﺳﺮ ﺳﺒﺰ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻣﯽ ﻣﻴﺮﻧﺪ)ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻗﺮﺁن(و ﺳﭙﺲ در ﻓﺼﻞ ﺑﻬﺎر‬ ‫دوﺑﺎرﻩ زﻧﺪﻩ)ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻗﺮﺁن( ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪.

‬هﻤﻴﻨﻄﻮر‬‫ﻼ ﻧﻈﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﺒﻮدﻩ ﮐﻪ ﭼﻮن ﺟﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﭘﺲ ﺟﻦ وﺟﻮد دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻃﻮر ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﻮاﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ را اﺑﻼغ‬ ‫ﮐﻦ‪.‬اﺻ ً‬ ‫اﺳﺖ‪،‬اﻣﺎ اﺻ ً‬ ‫وﺟﻮد ﻳﺎ ﻋﺪم وﺟﻮد ﺷﻴﻄﺎن‪.‬ﻣﻌﺎد ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ اﺳﺖ از‬ ‫اﻧﺴﺎن‪..‬ﻣﻌﺮﻓﺖ دادﻩ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪.‬اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬دﻳﺪ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴﻨﺶ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬و ﻧﻪ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﻳﺤﺘﻤﻞ اﻟﺼﺪق و اﻟﮑﺬب") ﻣﺤﻤﺪ‬ ‫ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮏ و ﺗﻔﺴﻴﺮ دﻳﻨﯽ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺷﺸﻢ ‪ ،‬ﺻﺺ‪.‬ﻣﻌﺎد ﺣﺘﯽ در ﻗﺮﺁن اﺧﺒﺎر ﮔﺰارﻩ اﯼ ﺣﺎﮐﯽ از ﻳﮏ اﻣﺮ واﻗﻌﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪.( 67-88‬‬ ‫‪ -8‬ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ص ‪. ‫‪35‬‬ ‫ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ "از ﺟﺎﻳﯽ ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺰارﻩ ﻳﺤﺘﻤﻞ اﻟﺼﺪق و اﻟﮑﺬب ﺧﺒﺮ" ﻧﻤﯽ دهﺪ ‪ ":‬در ﻗﺮﺁن از ﺟﻦ ﺳﺨﻦ رﻓﺘﻪ‬ ‫ﻼ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻄﺮح ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ‪...55 -56‬‬ ‫‪ --9‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن‪ ،‬ﮔﺮﻳﺰ ﻣﻌﻨﻮﯼ‪ ،‬روﻳﮑﺮدﯼ ﺑﻪ دﻳﻦ ﮔﺮﻳﺰﯼ و دﻳﻦ ﮔﺮاﻳﯽ اﻧﺴﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ص‪.21‬‬ ..

[1‬‬ ‫ﺗﺒﻴﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ ﺑﺎ "ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز" ﮐﺎر ﭼﻨﺪان دﺷﻮارﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺳﻨﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﺁﻳﺎت ﮐﺮﻳﻤﻪ اﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻘﻞ)ﻓﻠﺴﻔﯽ – ﻋﻠﻤﯽ( ﺗﻌﺎرض داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ را ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﺗﻮان ﺗﺒﻴﻴﻨﯽ ﺳﺎزﮔﺎر از‬ ‫ﻧﺒﻮت در اﻳﻦ ﭼﺎرﭼﻮب ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮد‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻤﺎم ﺁدﻣﻴﺎن ﻗﻮاﯼ ادراﮐﯽ و ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺧﻮد را‬ ‫او ً‬ ‫ﺟﻤﻊ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮﻧﺪ ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻬﻤﯽ واﻗﻌﯽ از ﺳﻌﺎدت ﻧﻬﺎﻳﯽ ﻧﺎﺋﻞ ﻧﺨﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪،‬ﺑﻠﮑﻪ راهﻬﺎﯼ وﺻﻮل ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت را هﻢ در‬ ‫ﻧﺨﻮاهﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪.(239‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ ﺑﻪ روﺷﻬﺎﯼ ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺑﻪ ﺁن ﻧﮑﺎت‬ ‫دﺳﺖ ﻧﻤﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ هﻤﻪ ﯼ ﻧﮑﺎت را ﺧﺪا ﺑﻪ او ﻣﯽ ﺁﻣﻮزاﻧﺪ‪ :‬و اﻧﺰل اﷲ ﻋﻠﻴﮏ اﻟﮑﺘﺎب واﻟﺤﮑﻤﻪ و ﻋﻠﻤﮏ ﻣﺎ ﻟﻢ ﺗﻌﻠﻢ‪ :‬ﺧﺪا ﺑﺮ‬ ‫ﺗﻮ ﮐﺘﺎب و ﺣﮑﻤﺖ ﻧﺎزل ﮐﺮد و ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺁﻣﻮﺧﺖ ﮐﻪ از ﭘﻴﺶ ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺘﻪ اﯼ)ﻧﺴﺄ‪.‬‬ ‫راﺑﻌًﺎ‪ :‬ﺧﺪا ﮐﻪ ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ اﻧﺠﺎم ﻧﻤﯽ دهﺪ‪.‬‬ ‫ﺧﺎﻣﺴًﺎ‪ :‬ﺧﺪا ﺑﺸﺮ را از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﺒﻴﺄ راهﻨﻤﺎﻳﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬در ﭘﺮﺗﻮ ﺧﺪاﯼ ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ‬ ‫ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ادﻳﺎن ﺑﻪ ﻧﺤﻮ دﻳﮕﺮﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬اﻧﺒﻴﺄ ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﺁدﻣﻴﺎن ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ را ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ ﺁﻣﻮزاﻧﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻟﻢ‬ ‫ﺗﮑﻮﻧﻮا ﺗﻌﻠﻤﻮن‪ :‬و ﺁﻧﭽﻪ را ﮐﻪ ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺘﻴﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻳﺎد دهﺪ)ﺑﻘﺮﻩ ‪ 151‬و ‪ .(23 ،‬اﮔﺮ ﺁﻳﺎت ﺟﺴﻢ داﺷﺘﻦ ﺧﺪا‪ ،‬ﺧﺪا را ﻣﺠﺴﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺁﻳﺎت ﮐﻼم اﷲ ﺑﻮدن ﮐﺘﺎب هﻢ ﺧﺪا را ﺳﺨﻨﮕﻮ ﺧﻮاهﻨﺪ‬ .‬در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺟﺎرﯼ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ‪ ،‬ﺁﻧﺎن ﺑﺎ‬ ‫اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد را ﺗﮑﺮار ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﻮم ﻣﻔﺴﺮان واﻗﻊ ﮔﺮا‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﺪا را ﻣﻮﺟﻮدﯼ واﻗﻌﯽ و ﻣﺴﺘﻘﻞ از ذهﻦ ﺁدﻣﯽ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺁﻳﺎت را ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺎدﯼ ﺑﻮدن ﺧﺪا ﺳﺎزﮔﺎر ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﺧﺼﻮص ﮐﻼم ﺑﺎرﯼ ‪ ،‬ﻣﯽ ﭘﺮﺳﻴﻢ ﭼﻪ ﺑﺮاهﻴﻨﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﺻﺪق ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ‬ ‫ﺧﺪا اﻗﺎﻣﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ؟ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮهﺎن ﻧﺪارﻳﻢ ‪ ،‬وﻟﯽ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﮐﻼم ﺧﺪا هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺛﺎﻟﺜًﺎ‪:‬ﻧﮕﺎﻩ دارﯼ ﻣﺮدم در ﮔﻤﺮاهﯽ و ﺿﻼﻟﺖ ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﮐﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻧﺠﺎت ﺁﻧﺎن اﺳﺖ ‪ ،‬اﺧﻼﻗًﺎ اﻣﺮﯼ ﻗﺒﻴﺢ اﺳﺖ‪. ‫‪36‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(6‬‬ ‫ﺧﺪاﯼ ﺳﺨﻨﮕﻮ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎﻣﻪ رﺳﺎن‬ ‫ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻗﺮﺁن را ﺑﺎ ﺗﻤﺎم اﻟﻔﺎﻇﺶ‪ ،‬ﮐﻼم ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪.‬ﺳﺨﻦ ﺧﺪا را ﺗﺪرﻳﺠًﺎ در ﻣﺪت ﺑﻴﺴﺖ و ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم‬ ‫)ص( رﺳﺎﻧﻴﺪﻩ و ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺁن ﺑﻪ ﺁن ﺣﻀﺮت ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ دادﻩ ﺷﺪﻩ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ ﺁﻳﺎت ﺁن را ﺑﺮ ﻣﺮدم ﺑﺨﻮاﻧﺪ"]‪.‬‬ ‫ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺑﺪون راهﻨﻤﺎﻳﯽ ﺧﺪا هﻤﭽﻨﺎن در ﮔﻤﺮاهﯽ ‪ ،‬ﺿﻼﻟﺖ و ﺗﺎرﻳﮑﯽ ﮔﺎم ﺑﺮ ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ‪.‬ﺧﺪاﯼ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ‪ -‬ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ اﻋﺘﺒﺎر‬ ‫ﺳﺎز اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬‬ ‫ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪-‬ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ رﻳﺸﻪ ﯼ ﺁن هﻤﺎن ﻇﻮاهﺮ ﻟﻔﻈﯽ ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ -‬درﺑﺎرﻩ ﯼ وﺣﯽ ﻗﺮﺁن اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﻣﺠﻴﺪ ﺑﻪ‬ ‫ﻟﻔﻆ ﺧﻮد ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﯼ ﻳﮑﯽ از ﻣﻘﺮﺑﻴﻦ ﻣﻼﺋﮑﻪ ﮐﻪ ﻣﻮﺟﻮداﺗﯽ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم)ص( ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎم اﻳﻦ ﻣﻠﮏ ﻳﺎ ﻓﺮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و روح اﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﮐﻼم ﺑﺎرﯼ‪ ،‬ﺗﺎﮐﻨﻮن دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮاﯼ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد ﻋﺮﺿﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .(113 ،‬اﮔﺮ ﺧﺪا ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ و‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﻮار ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻓﺮو ﺧﻮاهﺪ رﻳﺨﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮارﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺗﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩ‬ ‫و ﺳﺨﻨﮕﻮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ اش اﻃﻼﻋﻴﻪ هﺎﯼ او را ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﺮدم ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﺁﻳﺎت هﻤﺎن‬ ‫ﮐﺘﺎب هﻢ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪا داراﯼ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ روﯼ ﺗﺨﺖ ﻣﯽ ﻧﺸﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد‪،‬راﻩ ﻣﯽ رود)و ﻗﺪﻣﻨﺎ اﻟﯽ ﻣﺎ ﻋﻤﻠﻮا ﻣﻦ‬ ‫ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﻓﺮﻗﺎن‪ .‬ﺑﺮ ﺁن ﻣﺒﻨﺎ‪:‬‬ ‫ﻻ‪ :‬ﻋﻘﻞ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﺳﻌﺎدت دﻧﻴﻮﯼ و اﺧﺮوﯼ ﺑﺸﺮ ﮐﻔﺎﻳﺖ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪.

‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﮐﺴﯽ از ﻣﺎ ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ ﮐﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﮐﺘﺎب )ﺳﺨﻦ( ﭼﻪ ﮐﺴﯽ اﺳﺖ؟ اﮔﺮ ﻣﺎ‬ ‫ﻣﻮﻓﻖ ﺷﻮﻳﻢ ﺑﺎ اﺳﻨﺎد و ﺷﻮاهﺪ ﻣﻮﺛﻖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﺸﺎن دهﻴﻢ ﮐﻪ اﻳﻦ ﮐﺘﺎب از ﺁن ﻣﻮﻟﻮﯼ اﺳﺖ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ‬ ‫ﻣﺜﻨﻮﯼ ﮐﻼم ﻣﻮﻟﻮﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻓﺮﺁوردﻩ ﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﺛﺒﺎت وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻘًﺎ ﺑﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﭼﻪ ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ‪ ،‬ﺗﻘﺪم دارد‪ ..‬اﻣﺎ هﻴﭻ داﻧﺸﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد)ﺗﺎﮐﻨﻮن( ﮐﻪ راهﻬﺎﯼ اﺛﺒﺎت "ﺻﺪق ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن" را ﺑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫ﺑﻴﺎﻣﻮزاﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺪﻋﻴﺎن ﺁن را ﺑﻪ ﺑﺎورﯼ ﺻﺎدق و ﻣﻮﺟﻪ)ﻣﻌﺮﻓﺖ( ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ ‪ ،‬اﺧﺘﻼﻓﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺄﻟﻪ ‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺁن "ﺗﺠﺮﺑﻪ" و‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﻘﻮل ﺁﻧﺴﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﺎور اول ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ)ﺑﺎور‬ ‫ﺻﺎدق ﻣﻮﺟﻪ( وﺟﻮد دارد‪ ،‬وﻟﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﺎور دوم ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ)ﺑﺎور ﺻﺎدق ﻣﻮﺟﻪ(‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪.‬ﺑﺮﺧﯽ از ﺷﺒﻬﺎت وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ)ﻗﺮﺁن ﻗﺒﻞ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﭘﺲ از‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ( ﭼﻨﻴﻦ ادﻋﺎﻳﯽ دارﻧﺪ‪..‬اﮔﺮ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﺟﺴﻢ داﺷﺘﻦ ﺧﺪا ﻣﺠﺎز ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا هﻢ ﻣﺠﺎز ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﻣﺤﻤﺪ)ص( اﺳﺖ‪.‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﻳﻦ ﺑﺎورﯼ ﺻﺎدق و ﻣﻮﺟﻪ)ﻣﻌﺮﻓﺖ( ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺗﻤﺎم ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ در ﺧﺼﻮص اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺪﻟﯽ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ ﺗﺎ ﺁن‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬هﻴﭻ ﮐﺲ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺪﻋﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﺪﻟﺶ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻬﻤﻴﺪ؟‬ ‫ﻗﺮﺁن ﺑﺮﺧﻼف ﻧﻈﺮ هﻤﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺐ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﮑﯽ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ . ‫‪37‬‬ ‫ﮐﺮد‪ ، .‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﺷﺒﻬﺎﺗﯽ ﮐﻪ در‬ ‫ﺧﺼﻮص اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد و وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ ﺑﺎ ﺷﻮاهﺪ و دﻻﺋﻞ ﻗﺎﻧﻊ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻣﻮﺟﻪ ﺷﻮد ‪ ،‬ﺣﺪاﮐﺜﺮ‬ ‫ﭼﻴﺰﯼ ﮐﻪ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﺳﻮرﻩ هﺎ و ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﮐﻠﻤﺎﺗﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ از زﺑﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺧﺎرج ﺷﺪﻩ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻠﻢ ﻣﺪرن ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﻗﻠﺐ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﺷﺄن ادراﮐﯽ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬اﻳﻦ ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺗﻌﺎرض ﻋﻘﻞ و وﺣﯽ اﺳﺖ‪:‬‬ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﺮون دﻳﻨﯽ)ﻋﻘﻠﯽ( روﺷﻦ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺁﻳﺎ ﺧﺪا وﺟﻮد ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﺳﺖ ؟‬ ‫ﻳﺎ ﻣﻮﺟﻮدﯼ اﺳﺖ ﻣﺘﺸﺨﺺ و اﻧﺴﺎﻧﻮار و ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ و اﻋﺘﺒﺎرﺳﺎز؟ ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﺧﺪا ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ و اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎﮐﻨﻮن‬ ‫دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮ "ﺻﺪق ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا" اراﺋﻪ ﻧﺸﺪﻩ و ﺑﺮ "ﺻﺪق ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن" ﻧﻤﯽ ﺗﻮان اﻗﺎﻣﻪ ﺑﺮهﺎن ﮐﺮد‪ .‬هﻴﭻ ﮐﺲ در ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم از ﺳﺮ ﮔﺬراﻧﺪﻩ ﺷﺮﮐﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و هﻤﮕﺎن از ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮ او‬ ‫رﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﯽ اﻃﻼع اﻧﺪ‪ .‬ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬اﻳﻦ ﮐﺘﺎب ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺗﺎرﻳﺦ راهﻬﺎﯼ ﺑﺮرﺳﯽ ﺻﺤﺖ و ﺳﻘﻢ ﻣﺪﻋﺎﯼ اول را در اﺧﺘﻴﺎر‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎن ﻧﻬﺎدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮑﺎت زﻳﺮ ﺷﺎﻳﺪ‬ ‫ﭘﺮﺗﻮﯼ ﺑﺮ ﻣﺤﻞ ﻧﺰاع ﺑﻴﻔﮑﻨﻨﺪ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﺗﻘﺪم اﺛﺒﺎت وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ ﺑﺮ ﺑﺤﺚ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻮﻟﻒ ﻗﺮﺁن ‪ :‬ﺳﻪ ﺑﺎور ﻣﺘﻌﺎرض وﺟﻮد دارد‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم اﷲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ج‪ -‬ﻗﺮﺁن ﻧﻪ ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻪ ﮐﻼم ﻣﺤﻤﺪ)ص(‪ .‬ﺁﻧﺎن ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا‬ ‫ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺠﺎﯼ اراﺋﻪ ﯼ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن‪ ،‬دهﻬﺎ ﺁﻳﻪ ﯼ ﮐﺮﻳﻤﻪ را ﺑﺮاﯼ ﺗﺤﮑﻴﻢ ﻣﺪﻋﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ دارﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم‬ ‫ﻧﺰاع ﺑﺮ ﺳﺮ ﻓﻬﻢ و ﺗﻔﺴﻴﺮ هﻤﻴﻦ ﻣﺪﻋﺎﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎل ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮﯼ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ ﮐﻪ ﺁن را ﺑﻪ ﻣﻮﻟﻮﯼ دادﻩ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﺮدم ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻇﻮاهﺮ ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﻳﻦ ﮐﺘﺎب را از ﺳﻮﯼ ﺧﺪا ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ رﺳﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﻋﻘﻠﯽ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎ )ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ(‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﻌﻘﻮل ﺳﺎزﯼ ﺁن‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﺧﻮد ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﺮد‪ .‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎﯼ دوم ‪ ،‬ﻣﺪﻟﻞ و ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ؟ در‬ ‫ﻻ‪ :‬ﺗﻤﺎم ﻗﺮﺁن ﺣﺎﺿﺮ ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم هﻢ ﻋﺼﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ از زﺑﺎن ﺁن ﺑﺰرﮔﻮار ﺷﻨﻴﺪﻩ و‬ ‫واﻗﻊ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ دو ادﻋﺎ دارﻧﺪ ‪ :‬او ً‬ ‫ﺁن را ﻣﮑﺘﻮب ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -2‬ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ ‪ :‬در اﻳﻨﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم واﺟﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ )ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ ؟ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ؟ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ ؟ ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﯼ؟ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ؟ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺣﺲ وار؟ و ‪ (.

‬ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﮐﻮرﯼ را ﺑﻪ ﻗﻠﺐ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬ﺗﻌﺎرض ﻋﻘﻞ و وﺣﯽ ﺑﻪ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﮐﺎر را ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﺸﺎﻧﺪ و ادﻋﺎ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﻠﺐ ﻳﻌﻨﯽ ﻧﻔﺲ‪ .(46 ،‬‬ ‫در ﺁﻳﻪ ‪ ،‬ﺗﻌﻘﻞ و دﻳﺪن را ﺑﻪ ﻗﻠﺐ ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ اﺳﺖ‪ . ‫‪38‬‬ ‫اﻓﻠﻢ ﻳﺴﻴﺮوا ﻓﯽ اﻻرض ﻓﺘﮑﻮن ﻟﻬﻢ ﻗﻠﻮب ﻳﻌﻘﻠﻮن ﺑﻬﺎ او اذان ﻳﺴﻤﻌﻮن ﺑﻬﺎ ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻻﺗﻌﻤﯽ اﻻﺑﺼﺎر و ﻟﮑﻦ ﺗﻌﻤﯽ اﻟﻘﻠﻮب اﻟﺘﯽ ﻓﯽ‬ ‫اﻟﺼﺪور‪ :‬ﺁﻳﺎ در زﻣﻴﻦ ﮔﺮدش ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺻﺎﺣﺐ دﻟﻬﺎ ﻳﯽ ﮔﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺪان ﺗﻌﻘﻞ ﮐﻨﻨﺪ و ﮔﻮش هﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﺑﺪان ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ؟ زﻳﺮا ﭼﺸﻢ‬ ‫هﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﮐﻮر ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ دﻟﻬﺎ ﻳﯽ ﮐﻪ در ﺳﻴﻨﻪ ﺟﺎﯼ دارﻧﺪ ﮐﻮر ﺑﺎﺷﻨﺪ)ﺣﺞ‪.[5‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﺴﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫ﺗﻌﻠﻢ ﻣﺎ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ و ﻻ اﻋﻠﻢ ﻣﺎ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﮏ‪ :‬ﺗﻮ ﺁﻧﭽﻪ در ﻧﻔﺲ ﻣﻦ هﺴﺖ ﻣﯽ داﻧﯽ و ﻣﻦ ﺁﻧﭽﻪ در ﻧﻔﺲ ﺗﻮ هﺴﺖ ﻧﻤﯽ داﻧﻢ)ﻣﺎﺋﺪﻩ‪،‬‬ ‫‪.(193-195 ،‬‬ ‫‪-‬ﻓﺎوﺣﯽ اﻟﯽ ﻋﺒﺪﻩ ﻣﺎ اوﺣﯽ‪ .‬ﺁن ﻗﺪر ﺑﺰرگ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻴﻦ ﺁﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ را ﭘﺮ ﻣﯽ ﮐﺮد]‪.‬در ﺣﺎﻟﻴﮑﻪ در دﻳﮕﺮ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن از روح و ﻧﻔﺲ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ‪،‬‬ ‫ﻳﺎ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺎ ﺻﺪا اﻟﻔﺎظ را ﺧﻮاﻧﺪﻩ ‪ ،‬و در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻗﻠﺐ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺷﻨﻴﺪن ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺁن ﺻﺪا هﺎ را ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و‬ ‫ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﻨﻴﺪن ﺻﺪا ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ دﻳﺪن ﭼﻴﺰﯼ ﻳﺎ ﭼﻴﺰ هﺎﻳﯽ ﺑﻮدﻩ ‪ ،‬ﮐﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت هﻢ ﻗﻠﺐ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺎدر ﺑﻪ دﻳﺪن ﺑﺎﺷﺪ‬ ‫ﺗﺎ ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺁن ﭼﻴﺰ هﺎ را دﻳﺪﻩ و ﺁن را وﺣﯽ ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫‪-‬ﻗﻞ ﻣﻦ ﮐﺎن ﻋﺪوًا ﻟﺠﺒﺮﺋﻴﻞ ﻓﺎﻧﻪ ﻧﺰﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﮏ ﺑﺎذن اﷲ‪ :‬ﺑﮕﻮ هﺮ ﮐﺲ دﺷﻤﻦ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺎﺷﺪ]ﺑﺪاﻧﺪ[ ﮐﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺁن را ﺑﻪ دﺳﺘﻮر‬ ‫اﻟﻬﯽ ﺑﺮ دل ﺗﻮ ﻧﺎزل ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ)ﺑﻘﺮﻩ‪.(9 -12 ،‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در اﻟﻤﻴﺰان از‬ ‫اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ وﻗﺘﯽ ﻧﺰد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺁﻣﺪ‪" ،‬ﺷﺼﺪ ﺑﺎل داﺷﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺳﺎق ﭘﺎﻳﺶ درﯼ ﺑﻮد‬ ‫ﭼﻮن ﺷﺒﻨﻤﯽ ﮐﻪ روﯼ ﮔﻴﺎهﺎن ﻣﯽ اﻓﺘﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ‬ ‫ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻬﺸﺘﯽ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر از ﻗﻠﺐ ﻳﺎ دل "ﻣﺮﮐﺰ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﮔﺮدش ﺧﻮن" اﺳﺖ]‪ .(97 ،‬‬ ‫‪-‬ﻧﺰل ﺑﻪ اﻟﺮوح اﻻﻣﻴﻦ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﮏ ﻟﺘﮑﻮن ﻣﻦ اﻟﻤﻨﺬرﻳﻦ ﺑﻠﺴﺎن ﻋﺮﺑﯽ‪ :‬ﮐﻪ روح اﻻﻣﻴﻦ]ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ[ ﺁن را ﺑﺮ دل ﺗﻮ ﻓﺮود ﺁوردﻩ‬ ‫اﺳﺖ ﺗﺎ از هﺸﺪار دهﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎﺷﯽ‪ ،‬ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺷﻴﻮا) ﺷﻌﺮا‪.[2‬اﮔﺮ ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ اﻟﻘﻠﻮب اﻟﺘﯽ ﻓﯽ اﻟﺼﺪور‪،‬‬ ‫ﻳﻌﻨﯽ هﻤﻴﻦ ﻗﻠﺐ هﺎﻳﯽ ﮐﻪ در ﺳﻴﻨﻪ هﺎ ﺟﺎﯼ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ "هﻤﻴﻦ اﻧﺪام ﺻﻨﻮﺑﺮﯼ ﺷﮑﻞ از اﻧﺪام هﺎﯼ ادراﮎ اﺳﺖ"]‪.‬ﺑﺎزهﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﯽ ورزﻳﻢ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن از ﻧﻔﺲ و روح در ﻣﻮارد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺨﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻞ زﺑﺎﻧﯽ روﺑﺮو ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻧﻔﺲ و روح ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﻨﺪ‪ .[4‬‬ ‫ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﺄوﻳﻞ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺁﻳﺎت در ﭘﻴﺶ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در هﺮ‬ ‫ﺻﻮرت‪ ،‬ﺁﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ‪ ،‬ﮐﺎر ﻣﻔﺴﺮان و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن را ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﭼﺮا؟ ‪":‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﮑﻪ در ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺟﺎ درﮎ و ﺷﻌﻮر و هﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻌﺼﻴﺖ را ﮐﻪ از ﺁن ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻠﺐ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ دهﺪ"]‪.‬ﺁﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ او درﺑﺎرﻩ ﺁﻧﭽﻪ دﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﺪ)ﻧﺠﻢ‪.‬در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ در ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﻪ ﮐﺎر ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎﮐﺬب اﻟﻔﻮاد ﻣﺎراﯼ‪ .‬وﻟﯽ ﻗﺮﺁن اﻳﻦ ﺁﺛﺎر را ﺑﻪ ﻗﻠﺐ ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪاﻓﻌﺎن ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ‬ ‫دهﻨﺪ ﮐﻪ ﻗﻠﺐ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻟﻔﺎظ و ﻣﻔﺎهﻴﻢ را درﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺪون دﺧﻞ و ﺗﺼﺮف اﺑﻼغ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ؟‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺧﻄﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ هﻢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﺪﻋﯽ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻗﻠﺐ ﻣﺒﺎرﮎ ﺁن ﺣﻀﺮت‬ ‫ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ ﺑﻮد‪ .‬دل او‬ ‫در ﺁﻧﭽﻪ دﻳﺪ ﻧﺎراﺳﺘﯽ ﻧﮑﺮد‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺗﻌﺎرض ﻋﻠﻢ و دﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﺪل ﻗﺮﺁن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ‬ ‫ﻗﻠﺐ ﺧﻮد ﻣﺸﺎهﺪاﺗﯽ داﺷﺘﻪ ﮐﻪ وﺣﯽ ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬او ﮔﻤﺎن ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁﻧﯽ ‪ ،‬هﻤﺎن ﻧﻔﺲ)روح( ﻓﻼﺳﻔﻪ ﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻗﻠﺐ در ﻋﺮف ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪.(116‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪ ،‬در ﮔﻔﺖ و ﮔﻮﯼ ﺧﺪا ﺑﺎ ﻋﻴﺴﯽ‪ ،‬ﺧﺪا از ﻋﻴﺴﯽ ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ ﺁﻳﺎ ﺗﻮ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﮔﻔﺘﯽ ﻣﻦ و ﻣﺎدرم را ﺑﻪ‬ .‬اﻓﺘﻤﺮوﻧﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻳﺮﯼ‪ :‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﻩ او ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺎﻳﺪ وﺣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬وﺣﯽ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﮐﻪ او ﺑﺪان ﺑﺎور دارد‪ ،‬درﮎ و ﺷﻌﻮر و ﻣﻌﺼﻴﺖ را از ﺁﺛﺎر ﻧﻔﺲ)= روح( ﻣﯽ‬ ‫داﻧﺪ‪.[3‬‬ ‫در ﻣﺴﺄﻟﻪ درﻳﺎﻓﺖ وﺣﯽ هﻢ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﮔﻮش ﺁن ﺣﻀﺮت را‪ .

‬ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺁﻳﻪ در ﮔﺮو ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺖ‪ :‬ﭼﻪ‬ ‫ﭼﻴﺰﯼ در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب و ﻣﺮگ ‪ ،‬ﺟﺴﻢ ﻓﺎﻗﺪ ﺁن اﺳﺖ؟ در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ ﺁدﻣﯽ ﺧﻮد ﺁﮔﺎهﯽ و‬ ‫دﮔﺮﺁﮔﺎهﯽ دارد‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ از وﺟﻮد ﻏﻴﺮ ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺻﻮرﯼ ﮐﻪ ﺁدﻣﯽ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب ﻣﯽ ﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬از ﺁن ﺧﻮد‬ ‫ﺷﺨﺺ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب ﻓﺎﻗﺪ ﺁﮔﺎهﯽ اﺳﺖ‪.‬ﺗﺨﻴﻼت ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ هﻢ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺷﺨﺺ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ .‬دارد‪ .‬ﺁﻳﻪ زﻳﺮ هﻢ‬ ‫ﺑﺨﻮﺑﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻓﺮق دارد‪:‬‬ ‫ﮐﻞ ﻧﻔﺲ ذاﺋﻘﻪ اﻟﻤﻮت‪ :‬هﻤﻪ ﻧﻔﻮس ﻣﺮدﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ) اﻧﺒﻴﺄ‪ .90‬‬ ‫‪ -2‬ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻬﺸﺘﯽ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ از دﻳﺪﮔﺎﻩ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎد ﻧﺸﺮ ﺁﺛﺎر و اﻧﺪﻳﺸﻪ هﺎﯼ ﺷﻬﻴﺪ ﺁﻳﺖ اﷲ دﮐﺘﺮ ﺑﻬﺸﺘﯽ‪ ،‬ص ‪.‬ﺑﺮﺧﯽ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﮐﻪ ﺁدﻣﯽ در ﺣﺎﻟﺖ‬ ‫ﺧﻮاب ﺣﺘﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﺧﻮدﺁﮔﺎهﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺴﺒﺖ دادن ﻧﻔﺲ ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬هﻤﺎن ﻧﻔﺴﯽ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ داراﺳﺖ‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ دارد؟‬ ‫اﷲ ﻳﺘﻮﻓﯽ اﻻﻧﻔﺲ ﺣﻴﻦ ﻣﻮﺗﻬﺎ واﻟﺘﯽ ﻟﻢ ﺗﻤﺖ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻣﻬﺎ ﻓﻴﻤﺴﮏ اﻟﺘﯽ ﻗﻀﯽ ﻋﻠﻴﻬﺎ اﻟﻤﻮت و ﻳﺮﺳﻞ اﻻﺧﺮﯼ اﻟﯽ اﺟﻞ ﻣﺴﻤﯽ‬ ‫‪:‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻔﺲ هﺎ را ﺑﻪ هﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺁن را ﮐﻪ ﻧﻤﺮدﻩ اﺳﺖ در ﺧﻮاﺑﺶ‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺁن را ﮐﻪ ﻣﺮﮔﺶ را رﻗﻢ زدﻩ‬ ‫اﺳﺖ ‪ ،‬ﻧﮕﺎﻩ ﻣﯽ دارد‪ ،‬و دﻳﮕﺮﯼ را ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ ﻣﻌﻴﻦ ﮔﺴﻴﻞ ﻣﯽ دارد)زﻣﺮ‪ .‬در ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺮگ هﻢ دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ از ﺑﻴﻦ ﻣﯽ‬ ‫رود‪ .‬در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ وﻗﺘﯽ در ﺗﺨﻴﻞ ﺑﻪ ﭘﺎرﮎ ﻳﺎ ﮐﻨﺎر درﻳﺎ ﻣﯽ‬ ‫روﻳﺪ ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﺨﻴﻼت از ﺁن ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو وﻗﺘﯽ ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب ﻧﻔﺲ را از او ﻣﯽ ﮔﻴﺮﻳﻢ ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر روح ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻨﻈﻮر دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ اﺳﺖ‪ .‬ج‪ -‬ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺮگ‪ :‬اﻧﺴﺎن ﻓﺎﻗﺪ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ اﻧﺴﺎن در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب و ﺑﻴﺪارﯼ داراﯼ‬ ‫ﻧﻔﺲ)روح( اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ در ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺮگ ‪ ،‬روح از ﺑﺪن ﺟﺪا ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ‬ ‫اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻌﺎرض دﻳﻦ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺁﻳﻪ ﺳﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺮاﯼ ﺁدﻣﯽ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬اﻟﻒ‪ -‬ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ‪ :‬اﻧﺴﺎن داراﯼ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .198‬‬ ‫‪ -3‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻗﻠﺐ و ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁﻧﯽ را ﻧﻔﺲ)روح( ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺗﻠﻘﯽ‬ ‫ﮐﺮدن‪ ،‬ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪.‬دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ ﻳﮑﯽ از‬ ‫اﻧﻮاع ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ .(42 ،‬در اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﺮدن و ﺧﻮاﺑﻴﺪن ﺗﻮﻓﯽ و ﻗﺒﺾ ﻧﻔﺲ‬ ‫ﺗﻠﻘﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ب‪ -‬ﺣﺎﻟﺖ‬ ‫ﺧﻮاب‪:‬اﻧﺴﺎن ﻓﺎﻗﺪ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪.‬اﮔﺮ ﺗﺄوﻳﻞ "درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ" ﻣﺠﺎز‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺿﺮورﯼ‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﺄوﻳﻞ "ﻓﺮﺳﺘﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ" هﻢ ﻣﺠﺎز‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺿﺮورﯼ‪ ،‬ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬وﻟﯽ در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ اﻣﮑﺎن ﻧﺪارد ﮐﻪ از وﺟﻮد ﻏﻴﺮ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬‬ ‫وﻗﺘﯽ ﮐﺴﯽ زﺑﺎن ﻗﺮﺁن را واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮد ﮐﻪ ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ اﻧﺴﺎن در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب ﻓﺎﻗﺪ دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﻧﻔﺲ)روح(‪ ..‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 16 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻗﺮﺁن در اﺳﻼم ‪ ،‬ص ‪. ‫‪39‬‬ ‫ﻋﻨﻮان دو ﺧﺪا ﺑﺠﺎﯼ ﺧﺪا ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻋﻴﺴﯽ ﻣﻨﻔﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻳﮑﯽ ﺑﻮد‪ ،‬ﺁدﻣﯽ در ﺣﺎﻟﺖ‬ ‫ﺧﻮاب هﻢ ﺑﺎﻳﺪ داراﯼ ﻧﻔﺲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ ﻓﻘﻂ در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪارﯼ‬ ‫وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻳﻨﮑﻪ ﻓﺮد ﺑﻪ ﺧﻮاب ﻣﯽ رود‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ از ﺑﻴﻦ ﻣﯽ رود‪ .(35 ،‬از ﻧﻈﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ ،‬ﻣﺮگ‪ ،‬ﻣﺮگ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺮگ ﻧﻔﺲ)روح(‪،‬‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻔﺴﯽ ﮐﻪ ﻣﯽ ﻣﻴﺮد)ﻧﻔﺲ ﻗﺮﺁﻧﯽ(‪ ،‬ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻗﻠﺐ درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺧﺪا هﻢ‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﻨﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪا اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪.‬دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ ﻳﻌﻨﯽ وﺟﻮد ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺷﻤﺎ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻔﺲ در ﺁﻳﻪ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺁﮔﺎهﯽ اﺳﺖ‪ .218‬‬ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﻠﻢ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺧﻮاب از ﺑﻴﺪارﯼ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁدﻣﯽ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب از وﺟﻮد ﻏﻴﺮ‬ ‫از ﺧﻮدش ﺧﺒﺮ ﻧﺪارد‪ .‬در اداﻣﻪ ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻧﺎﻣﺤﺪود ﺧﺪا و داﻧﺶ ﻣﺤﺪود ﺧﻮد اﺷﺎرﻩ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪.‬ﻧﻔﺲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﻮﺟﻮد‬ ‫ﻣﺠﺮدﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺎرﮐﺮدهﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ)ادراﮎ ﮐﻠﻴﺎت‪ ،‬ﺗﺪﺑﻴﺮ ﺑﺪن‪ ،‬ارادﻩ‪ ،‬ﺣﺲ و ﺣﺮﮐﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻢ و‪ (..

7‬‬ ‫‪ --5‬ﻗﺮﺁن در اﺳﻼم‪ ،‬ص ‪.102‬‬ .‫‪40‬‬ ‫‪ -4‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،17‬ص ‪.

‫‪41‬‬

‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(7‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺘﮕﻮ و ﺻﺪق ﻣﺪﻋﻴﺎت)ﺑﺨﺶ اول(‬
‫‪ -3‬اﺳﺘﻨﺘﺎج ﺻﺪق ﻣﻨﻄﻘﯽ از ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ‪ :‬ﺁﻧﺎن ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺗﺤﮑﻴﻢ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد ‪ ،‬از ﻳﮏ‬
‫ﻣﻐﺎﻟﻄﻪ ﻣﻨﻄﻘﯽ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻟﻒ‪ -‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺖ ﮔﻮﺳﺖ ‪ ،‬ب‪ -‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﺎدق ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﭘﺲ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﮏ ﻣﻐﺎﻟﻄﻪ ﻣﻨﻄﻘﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ از ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﺷﺨﺺ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺻﺪق اﻋﺘﻘﺎدات‬
‫او را اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺻﺪق ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﺳﺨﻦ ﺷﺨﺺ ﺑﺎ ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ اوﺳﺖ و ﺻﺪق ﻣﻨﻄﻘﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ‬
‫ﻼ ﻣﺤﺎل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ وﻓﻮر ﭘﻴﺶ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺳﺨﻦ ﮐﺴﯽ ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ او‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ ﺷﺨﺺ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﺎرﺟﯽ ‪ .‬ﭘﺲ ﻋﻘ ً‬
‫ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ دارد اﻣﺎ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ او ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﺎرﺟﯽ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ ﻧﺪارد ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺷﺨﺺ ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ دارد‪،‬وﻟﯽ ﺳﺨﻨﺶ ﺻﺪق ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺎ‪ ،‬در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ اﻓﮑﺎر و ﺁرأ دﻳﮕﺮان ‪ ،‬ﺟﺰ در ﻣﻮارد ﻧﺎدرﯼ ﺑﺎ ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﺁﻧﺎن ﮐﺎرﯼ ﻧﺪارﻳﻢ ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﺻﺪق ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫اﻓﮑﺎر و ﺁراﻳﺸﺎن ﮐﺎر دارﻳﻢ‪ .‬ﺁرﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دروﻏﮕﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬او راﺳﺖ ﮔﻮ و ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ .‬وﻟﯽ ﺻﺪق دادﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ را ﻧﻤﯽ‬
‫ﺗﻮان از ﺻﺪاﻗﺖ اﺧﻼﻗﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﺮد‪ .‬ﺻﺪق اﻋﺘﻘﺎدات ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ زﻳﺮ در ﻣﺘﻦ ﻣﻘﺪس وﺟﻮد‬
‫دارد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ هﺎ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺻﺪاﻗﺖ اﺧﻼﻗﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮐﺮد‪ .‬اﮔﺮ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ زﻳﺮ ﺻﺎدق ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ‬
‫ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺻﺎدق ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺪﻟﯽ اراﺋﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺪل ﺳﺮوش‪ ،‬داﻧﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﺳﻄﺢ‬
‫داﻧﺶ ﻣﺮدم زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﺗﻌﺎرض ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮐﻨﻮﻧﯽ ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﺪل ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ‬
‫ﮐﻨﺪ ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﺪﻟﯽ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﺧﺪا ﻣﯽ داﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ دﺷﻮار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻠﻘﯽ ﺳﻨﺘﯽ از‬
‫ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار‪ ،‬او ﻗﺎدر ﻣﻄﻠﻖ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ و ﺧﻴﺮﺧﻮاﻩ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﺟﺎﯼ ﻃﺮح اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﭼﻪ‬
‫دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ ﻧﻴﺴﺖ؟ اﮔﺮ ﺧﺪا ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺪاﻧﺪ و ﻧﺘﻮاﻧﺪ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ ‪ ،‬ﻗﺎدر ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺪاﻧﺪ و ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺨﻦ درﺳﺖ را ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻧﮕﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺮﺧﻮاﻩ ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺣﻞ اﻳﻦ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻮز‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮان را ﺑﻪ راهﻬﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن راﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -3-1‬واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﻨﮑﺮ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ :‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻔﺴﺮاﻧﯽ ﮐﻪ زﺑﺎن دﻳﻦ را زﺑﺎن واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ‬
‫اﻋﺘﻘﺎدﯼ ﻗﺮﺁﻧﯽ را ﺻﺪدرﺻﺪ درﺳﺖ و ﻳﻘﻴﻨﯽ داﻧﺴﺘﻪ و ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ – ﻓﻠﺴﻔﯽ اﻧﺴﺎن ﻣﺪرن را ﻇﻨﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻗﺘﯽ و اﺑﻄﺎل ﺷﺪﻧﯽ‬
‫ﻓﺮض ﮐﺮدﻩ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ در ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﺗﻌﺎرض دﻳﻦ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ – ﻓﻠﺴﻔﯽ را ﮐﻨﺎر ﻧﻬﺎد و ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ‬
‫دﻳﻨﯽ را ﺻﺤﻴﺢ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪.‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﻮاردﯼ ﮐﻪ ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ‬
‫اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻌﺎرض ﭘﻴﺪا ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﮐﻪ هﻤﮕﯽ ﻇﻨﯽ اﻧﺪ‪ ،‬رد ﮐﺮد و ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ را ﮐﻪ هﻤﮕﯽ‬
‫ﻳﻘﻴﻨﯽ اﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻮل ﮐﺮد‪.‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ در ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ "ﻣﻴﺰان ﻗﻄﻌﯽ و‬
‫ﻳﻘﻴﻨﯽ" ﺗﻌﻴﻴﻦ "ﺻﺤﺖ و ﺳﻘﻢ" ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪.‬از اﻳﻦ رو ‪":‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﯼ هﻢ ردﻳﻒ ﺑﻮدن دﻳﻦ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ‪ ،‬اﺻﻮل‬
‫ﮐﻠﯽ اﯼ را ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ دﻳﻦ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻨﻮان ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬در ﻋﺮض ﻣﺪﻟﻬﺎﯼ ذهﻨﯽ و ﻳﺎ ﻓﺮﺿﻴﻪ‬
‫هﺎﻳﯽ ﻗﺮار داد ﮐﻪ ﺳﺎﻳﻪ ﯼ ﺧﻮد را ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺷﻬﺮت و ﻳﺎ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ زﻳﺮا اﺻﻮل‬
‫اﻟﻘﺎ ﺷﺪﻩ از ﻧﺎﺣﻴﻪ دﻳﻦ ‪ ،‬اﺻﻮل و ﻗﻮاﻧﻴﻦ واﻗﻌﯽ اﯼ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺒﺮهﻦ و اﺳﺘﻮار ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺘﻔﮑﺮان را ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺳﻨﻦ و‬
‫اﺣﮑﺎم اﻟﻬﯽ رهﻨﻤﻮن ﻣﯽ ﺳﺎزﻧﺪ"]‪".[1‬اﮔﺮ ﮔﺰارش هﺎﯼ وﺣﯽ از ﺧﻠﻘﺖ ﺁﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ ﮐﻼم ﺧﺪاوﻧﺪﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮ و ﺑﺮﺗﺮ‬
‫از هﻤﮕﺎن ﺑﻪ اﺳﺮار ﺧﻠﻘﺖ و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺁﻓﺮﻳﻨﺶ ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ ‪ ،‬ﭘﺲ هﺮ ﻳﮏ از ﻋﻠﻮﻣﯽ ﮐﻪ در ﭘﯽ ﮐﺸﻒ ﺳﺮﯼ از اﺳﺮار ﻃﺒﻴﻌﺖ در‬
‫هﺮ ﻳﮏ از ﺣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻳﺎد ﺷﺪﻩ و ﺟﺴﺘﺠﻮﯼ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻟﻮازم و ﺁﺛﺎر ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ"]‪.[2‬‬

‫‪42‬‬

‫ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺪﻳﻮر در ﻣﻘﺎﻟﻪ "ﻋﻠﻢ و دﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردﯼ ﺑﺎزرﮔﺎن"‪،‬در ﺧﺼﻮص ﺗﻌﺎرض ﻋﻠﻢ و دﻳﻦ ﻣﻮﺿﻌﯽ اﺗﺨﺎذ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‬
‫ﮐﻪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﻦ ﻣﯽ ﻓﻬﻤﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻊ ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﻳﮑﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬وﯼ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﮔﺰارﻩهﺎي دﻳﻨﻲ ﺑﻪ وﻳﮋﻩ در‬
‫ﺣﻮزﻩي اﻋﺘﻘﺎدات و اﻣﻮر اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻓﺮازﻣﺎﻧﻲ و ﻏﻴﺮﻣﺘﻐﻴﺮﻧﺪ" ‪ ،‬اﻣﺎ ‪":‬روزي ﻧﻴﺰ ﻋﻤﺮ ﻓﻴﺰﻳﻚ ﻧﻴﻮﺗﻨﻲ و اﺻﻮل ﺗﺮﻣﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ‬
‫ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮاهﺪ رﺳﻴﺪ"‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻴﻦ ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ)در ﺣﻮزﻩ ﯼ اﻋﺘﻘﺎدات( ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻓﺮازﻣﺎﻧﯽ و ﻏﻴﺮ ﻣﺘﻐﻴﺮ ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ)ﻓﻴﺰﻳﮏ‪ ،‬زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ و ‪ ، (...‬ﺗﻌﺎرض رخ دهﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ اﻋﺘﻘﺎدات دﻳﻨﯽ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ را رد‬
‫ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻓﺮازﻣﺎﻧﯽ و ﻏﻴﺮ ﻣﺘﻐﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﮑﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻤﺮ ﮐﻮﺗﺎهﯽ دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮع‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺧﻮدﺷﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‪ ،‬ﺁدﻣﻴﺎن ﺑﺮاﺳﺎس ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ‪ ،‬دﻳﻦ را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎ ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﺪ ﻏﻴﺮ‬
‫ﻣﻘﺒﻮﻟﻨﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ دﻳﻦ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد؟ اﻧﮑﺎر ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﺑﺮاﯼ دﻳﻦ و‬
‫دﻳﻨﺪاران در ﭘﯽ دارد‪ .‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺻﺪق و ﺻﺤﺖ ﻗﺮﺁن از راﻩ درون دﻳﻨﯽ اﺛﺒﺎت ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻗﺮﺁن‪ ،‬دور ﻻزم ﻣﯽ ﺁﻳﺪ‪ .‬و اﮔﺮ از راﻩ ﺑﺮون دﻳﻨﯽ اﺛﺒﺎت ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﺁن را ﺑﺮون دﻳﻨﯽ ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺮف‬
‫ﺑﺸﺮﯼ و درﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺁن هﻢ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﻣﺘﺪﻳﻨﺎن "ﻣﺪﻟﻬﺎﯼ ذهﻨﯽ و ﻳﺎ ﻓﺮﺿﻴﻪ هﺎﻳﯽ اﻧﺪ ﮐﻪ ﺳﺎﻳﻪ ﺧﻮد را ﺻﺮﻓ ًﺎ‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺷﻬﺮت و ﻳﺎ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ)رأﯼ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ( در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﺛﺒﺎت ﺻﺪق و‬
‫ﺻﺤﺖ ﺧﻮد ﻗﺮﺁن هﻢ ﻓﻘﻂ ﻳﮏ ﻣﺪل ذهﻨﯽ و ﻳﮏ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻣﻮﻗﺘﯽ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -3-2‬واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ :‬ﮔﺮوﻩ دﻳﮕﺮﯼ از دﻳﻨﺪاران واﻗﻊ ﮔﺮا‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﯼ ﺗﻌﺎرض ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﺎ‬
‫ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﺑﻪ ﮐﺬب ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻏﻴﺮ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ دادﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻗﺒﻮل وﺟﻮد ﮐﺬب در ﺳﺨﻨﺎن ﺧﺪا را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮﯼ‬
‫ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎ دﻳﻨﺪارﯼ ﺗﻌﺎرض ﻧﻴﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﮔﺮو ﺗﻔﮑﻴﮏ ﮐﺬب از دروغ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪا ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ دروغ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺬب ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬در ﮐﻼم ﺧﺪا ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﮔﺰارﻩ هﺎﻳﯽ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ارزش‬
‫ﺻﺪق‪ ،‬ﮐﺎذﺑﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬ﮐﻼم دروغ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ داد‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ دروغ ‪ ،‬ﮐﻼم ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﻓﺮﻳﺐ دادن دﻳﮕﺮﯼ اﺳﺖ ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﺪاﺑﺎوران‪ ،‬ﺧﺪا ﺧﻴﺮ ﻣﺤﺾ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻧﻴﺖ ﻓﺮﻳﺐ را ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ داد‪ .‬اﮔﺮ ﮔﺰارﻩ ﯼ ﮐﺎذب ﺑﺎ ﻧﻴﺖ ﻓﺮﻳﺐ‬
‫ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺨﻮرد‪ ،‬ﺑﻪ دروغ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﮐﺎذب در ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﮐﺎر ﺳﺎدﻩ اﯼ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ هﻴﭻ ﻃﺮﻳﻘﯽ‬
‫ﻧﻤﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﮐﺮد ﮐﻪ ﺧﺪا ﻗﺼﺪ ﻓﺮﻳﺐ ﺁدﻣﻴﺎن را داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺘﻪ در ﺳﻄﺢ ﻋﻘﻞ ﻣﺮدم ﻋﺼﺮ ﻧﺰول ﺳﺨﻦ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺁن ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺮوزﻩ ﮐﺎذب از ﺁب در ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺧﺪا ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻣﺮوزﻩ درﺳﺖ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ را ﺑﻪ اﻋﺮاب‬
‫ﻣﮑﻪ و ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ،‬ﺁﻧﻬﺎ ﺁن ﺳﺨﻨﺎن ﺻﺎدق را ﻧﻤﯽ ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﺿﻤﻦ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪا از زﺑﺎن ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﯼ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺮاﯼ‬
‫ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺁن زﺑﺎن در ﺁن دوران ﻣﺤﺪوﻳﺖ هﺎﯼ ﺧﺎص ﺧﻮد را داﺷﺖ‪.‬اﮔﺮ ﺧﺪا زﺑﺎﻧﯽ ﻏﻴﺮ ﺑﺸﺮﯼ‬
‫ﺧﻠﻖ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻓﻬﻢ ﺁن زﺑﺎن ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺳﻌﯽ اﻳﻨﺎن ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ ﮐﺬب ﺑﻪ ﺳﺨﻦ دروغ ﺗﺤﻮﻳﻞ‬
‫ﻧﮕﺮدد‪ .‬وﻟﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺧﺪا را ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﮑﺎر)ﺁل ﻋﻤﺮان ‪(54 ،‬ﺳﺮﻳﻊ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﮑﺎر)ﻳﻮﻧﺲ‪ (21 ،‬ﻓﺮﻳﺐ دهﻨﺪﻩ)ﻧﺴﺄ‪،‬‬
‫‪ ،(142‬داراﯼ ﮐﻴﺪ اﺳﺘﻮار)ﻗﻠﻢ‪ ،(45 ،‬در ﺗﺪارﮎ ﺣﻴﻠﻪ)ﺻﺎرق‪15 ،‬و ‪ ،(16‬ﺣﻴﻠﻪ ﺁﻣﻮز)ﻳﻮﺳﻒ‪ ،(76 ،‬رﻋﺐ ﺁﻓﺮﻳﻦ)ﺁل ﻋﻤﺮان‪،‬‬
‫‪ -151‬اﻧﻔﺎل‪ -12 ،‬اﺣﺰاب‪ -26 ،‬ﺣﺸﺮ‪ ،(2 ،‬ﮔﻤﺮاﻩ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ ﺁدﻣﻴﺎن)ﻧﺴﺄ‪ -143 ،‬زﻣﺮ‪ -36 ،‬اﻧﻌﺎم‪ -39 ،‬اﻧﻌﺎم‪ -125 ،‬اﻋﺮاف‪،‬‬
‫‪ -186‬ﻣﻮﻣﻦ‪ (74،‬ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻴﺖ ﻓﺮﻳﺐ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻤﻞ ﻓﺮﻳﺐ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ داﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺁﻳﺎ ﮔﻤﺮاﻩ ﮐﺮدن ﺁدﻣﻴﺎن‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺪا‪ ،‬ﻋﻤﻠﯽ اﺧﻼﻗﯽ اﺳﺖ؟‬

‫ﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﮔﺮ در ﺳﺨﻨﺎن ﺧﺪا دروغ هﻢ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻌﻀﻠﯽ روﺑﺮو ﻧﺨﻮاهﻴﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺮﺷﺖ و ﻣﺎهﻴﺖ اﺧﻼق ﺑﺎز ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ .‬در اﺧﻼق وﻇﻴﻔﻪ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ )‪ (deontologicalistic‬ﮐﺎﻧﺘﯽ و اﺧﻼق ﻓﻀﻴﻠﺖ‬
‫ارﺳﻄﻮﻳﯽ دروغ ﻣﺬﻣﻮم اﺳﺖ‪ .‬وﻟﯽ در اﺧﻼق ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮاﻳﯽ ﻳﺎ ﭘﻴﺎﻣﺪ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ )‪ (consequentialistic‬ﺟﺎن اﺳﺘﻴﻮارت‬
‫ﻣﻴﻞ ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺁﺛﺎر و ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻞ اهﻤﻴﺖ دارد و اﻧﮕﻴﺰﻩ ﯼ ﻋﺎﻣﻞ هﻴﭻ اهﻤﻴﺘﯽ ﻧﺪارد‪ .‬هﻴﭻ ﻓﻌﻠﯽ ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد و ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺁﺛﺎر و ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﻳﺶ ﻧﻪ واﺟﺪ ارزش اﺧﻼﻗﯽ اﺳﺖ و ﻧﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﺁن‪ .‬اﻧﮕﻴﺰﻩ ﯼ ﻓﺎﻋﻞ هﻴﭻ ﻧﻘﺸﯽ در ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻋﻤﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﻧﺪارد‪،‬‬
‫ﻋﻮاﻗﺐ و ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻋﻤﻠﯽ ﻓﻌﻞ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺪﮔﺮاﻳﺎن درﺳﺘﯽ هﺮ ﻋﻤﻠﯽ را ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﺁن داورﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ دروغ ﻧﺘﺎﻳﺞ و‬
‫ﺁﺛﺎر ﺧﻮﺑﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮاﻳﯽ ﻣﻴﻠﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺧﺪا ‪ ،‬ﺑﺎ هﺮ اﻧﮕﻴﺰﻩ و ﻧﻴﺘﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن دروغ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ دروﻏﺶ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺧﻮﺑﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮐﺎرش اﺧﻼﻗﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪43‬‬

‫رأﯼ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺑﺎرﻩ اﺧﻼق ﺑﺎ رأﯼ ﻣﻴﻞ درﺑﺎب اﺧﻼق‪ ،‬از ﺟﻬﺖ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از‬
‫اﻳﻨﮑﻪ از ﻧﻈﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎرﻳﺎت)اﺧﻼق و ﺣﻘﻮق( ‪ ،‬وهﻤﯽ و دروغ اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻗﻀﻴﻪ ﯼ ﺧﺒﺮﻳﻪ ﯼ ﮐﺎذب هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺑﺎور‬
‫وﯼ‪،‬ﺗﻤﺎم ﻣﺠﺎزهﺎ‪ ،‬اﺳﺘﻌﺎرﻩ هﺎ و ادراﮐﺎت اﻋﺘﺒﺎرﯼ‪ ،‬دروغ هﺎﯼ ﻣﻮﺛﺮ داراﯼ ﺁﺛﺎر ﻋﻤﻠﯽ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ رأﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﮐﻼم ﺧﺪا‬
‫)ﻗﺮﺁن( را ﺣﺎوﯼ ﻟﻐﻮ و دروغ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‪ ،‬ﻗﺮﺁن داراﯼ ﻣﺠﺎز و اﻋﺘﺒﺎرﻳﺎت اﺳﺖ]‪ .[3‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻏﺎﻣﺾ‬
‫دﻻﺋﻞ ﺁﻓﺮﻳﺪن ﺷﻴﻄﺎن‪ ،‬هﺠﺪﻩ اﺷﮑﺎل دﺳﺖ ﺑﻪ ﮔﺮﻳﺒﺎن ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ و ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﻴﻄﺎن ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﮐﻪ ‪":‬ﺻﺪور ﻓﻌﻞ ﻗﺒﻴﺢ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ و هﻤﻪ ﯼ ﮔﻨﺎهﺎن از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧﻮد اوﺳﺖ"]‪.[4‬‬

‫‪ -3-3‬ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن‪ :‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺎن زﺑﺎن دﻳﻦ‪ ،‬زﺑﺎن ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ‪ ،‬ﻧﻤﺎدﻳﻦ و اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺎرض ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ‪ ،‬اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ‪ -‬ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻓﺮض ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬از ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺎن ﺗﻤﺎم ﻗﺼﺺ ﻗﺮﺁﻧﯽ رواﻳﺎت‬
‫ﻻ هﺴﺘﻪ اﯼ واﻗﻌﯽ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ﻧﻤﺎدﻳﻦ و اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎ ً‬
‫ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﺪﻟﻮژﯼ هﻤﻪ ﻳﺎ هﻴﭻ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان از ﻳﮏ ﻣﺘﺪﻟﻮژﯼ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ دﺷﻮارﻳﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮد‪ .‬اﮔﺮ در اﻣﻮر‬
‫اﻋﺘﻘﺎدﯼ زﺑﺎن ﻗﺮﺁن زﺑﺎن ﺻﺪق و ﮐﺬب اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﺑﻪ اﻳﻦ زﺑﺎن ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮهﻢ زﺑﺎن ﻗﺮﺁن ﻧﻤﺎدﻳﻦ و ﻧﺎواﻗﻊ‬
‫ﮔﺮاﺳﺖ ‪ ،‬در ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﺑﺎﻳﺪ زﺑﺎن ﻗﺮﺁن را ﻧﻤﺎدﻳﻦ و ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮا ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪.‬‬

‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻣﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻤﻮم دﻳﻨﺪاران ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﮔﺰارﻩ ﯼ "ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ"‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﻪ‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺘﮕﻮﺳﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﺎدق ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﯼ ﺑﻌﺪ ﺁﻳﺎت‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎهﺪ ذﮐﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﺷﻴﻮﻩ ﯼ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻮﺟﻪ اﺳﺖ؟ ﻣﻮارد زﻳﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ از ﺻﺪق‬
‫اﺧﻼﻗﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺻﺪق اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ هﺎ را اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﮐﺪاﻣﻴﮏ از اﻳﻦ دو ﻣﺪل رﻗﻴﺐ)ﻗﺮﺁن‬
‫ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ( ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺑﻬﺘﺮﯼ اﻳﻦ دادﻩ هﺎ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ‪:‬‬

‫ﮔﺰارﻩ اول‪ :‬ﭘﻮﺳﺖ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ در ﺁﺧﺮت ﻋﻠﻴﻪ ﺷﺨﺺ ﺷﻬﺎدت ﺧﻮاهﺪ داد‪ .‬ﭘﺮﺳﺶ‪ :‬ﺑﺎ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻠﯽ ﻣﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﻳﺎ‬
‫ﺗﺄﺋﻴﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ در ﺁﺧﺮت ﭘﻮﺳﺖ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﺷﺨﺺ ﻋﻠﻴﻪ او ﺷﻬﺎدت ﺧﻮاهﺪ داد ؟ ﺁﻳﺎ ﺗﺼﺎوﻳﺮﯼ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﺣﻴﺎت ﭘﺲ از‬
‫ﻣﺮگ اراﺋﻪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﺻﺎدق اﺳﺖ؟ دﻟﻴﻞ ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺷﻬﺎدت ﭘﻮﺳﺖ ﺑﺪن‪ ،‬ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺗﻌﺎرض‬
‫دﻳﻦ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺻﺪراﻳﯽ‪ ،‬ﻣﺠﺎزات هﺎﯼ اﺧﺮوﯼ را ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ) ﺗﺠﺴﻢ اﻋﻤﺎل( ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﺸﺮﻳﻌﯽ و‬
‫ﻗﺮاردادﯼ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺎﮐﻤﻪ و ﺷﻬﺎدت ﻧﻴﺎز ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﻮﺳﺖ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﻳﮏ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‬
‫ﻳﺎ دو ﻣﻮﺟﻮد ﻳﺎ ﭼﻨﺪ ﻣﻮﺟﻮد؟ ﺗﺎ ﭼﻴﺰﯼ هﻮﻳﺖ ﺷﺨﺼﯽ )‪ (personal identity‬واﺣﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻳﮏ ﻣﻮﺟﻮد‬
‫ﺣﻘﻴﻘﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ و ارادﻩ و ﻗﺪرت ﻧﺪارد ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺷﻬﺎدت دهﺪ‪.‬ﺁﻳﺎ ﭘﻮﺳﺖ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﻳﮏ ﻣﻮﺟﻮد واﺣﺪ اﺳﺖ؟ اﮔﺮ وﺣﺪﺗﺶ‬
‫اﺛﺒﺎت ﺷﻮد ﺗﺎزﻩ ﺷﺮط ﻻزم ﺷﻬﺎدت دادن را ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ ‪ ،‬ﻧﻪ ﺷﺮط ﮐﺎﻓﯽ را‪ .‬اﻣﺎ هﻤﻴﻦ ﺷﺮط ﻻزم‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﻮﺟﻮد واﺣﺪ ﺑﻮدن‪،‬‬
‫ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺨﺼﻮﺻًﺎ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺧﻮد اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺎدﻩ را ﻋﺎﻟﻢ ﻏﻴﺒﻮﺑﺖ و ﺑﯽ ﺧﺒﺮﯼ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺧﻠﻮد ﮐﺎﻓﺮان در ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﺻﺮﻳﺢ ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ :‬اوﻟﺌﮏ اﺻﺤﺎب اﻟﻨﺎر هﻢ ﻓﻴﻬﺎ ﺧﺎﻟﺪون‪ :‬اﻳﻨﺎن دوزﺧﯽ اﻧﺪ و در ﺁن ﺟﺎوداﻧﻪ ﻣﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ)ﺑﻘﺮﻩ‪(257 ،‬و ‪ :‬ﻣﻦ ﻳﻘﺒﻞ ﻣﻮﻣﻨﺎ ﻣﺘﻌﻤﺪا ﻓﺠﺰاوﻩ ﺟﻬﻨﻢ ﺧﺎﻟﺪا ﻓﻴﻬﺎ‪ :‬و هﺮ ﮐﺲ ﻣﻮﻣﻨﯽ را ﻋﻤﺪا ﺑﮑﺸﺪ‪ ،‬ﺟﺰاﯼ او ﺟﻬﻨﻢ اﺳﺖ‬
‫ﮐﻪ ﺟﺎوداﻧﻪ در ﺁن ﺑﻤﺎﻧﺪ)ﻧﺴﺄ‪ .(93 ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ‪ ،‬ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻗﻮﻧﻮﯼ ﺑﻪ ﻋﺬاب اﺑﺪﯼ اﻋﺘﻘﺎد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ]‪.[5‬‬
‫ﻣﻼﺻﺪرا ﺟﺎوداﻧﮕﯽ ﮔﻨﺎهﮑﺎران در ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ را اﻧﮑﺎر ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺁﻳﺎت ﺟﺎوداﻧﮕﯽ ﺁﺗﺶ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻓﺴﺎد‬
‫ﻋﻘﻴﺪﻩ)اﻧﮑﺎر ﺧﺪا و ﻣﻌﺎد و ﻧﺒﻮت و‪ (...‬اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﺴﺎد ﻋﻤﻞ]‪ .[6‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻼﺻﺪرا‪ ،‬ﻋﺬاب ﺟﺎوداﻧﻪ را ﺑﺎ ﺣﺴﻦ و ﻗﺒﺢ‬
‫ﻋﻘﻠﯽ و رﺣﻴﻢ و ﺧﻴﺮ ﺑﻮدن ﺧﺪا ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر ﻣﯽ داﻧﺪ]‪ .[7‬در ﺟﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﺁﻳﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺁﻧﻬﺎ ﻟﻔﻆ ﺧﻠﻮد ﺁﻣﺪﻩ ﻣﻔﻴﺪ ﻇﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻧﻪ ﻳﻘﻴﻦ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ دﻻﺋﻞ ﻋﻘﻠﯽ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻔﻴﺪ ﻗﻄﻊ اﺳﺖ]‪ .[8‬ﺻﺪرا ﺿﻤﻦ ﭘﺬﻳﺮش ﺻﺮاﺣﺖ ﻧﺼﻮص دﻳﻨﯽ ﺑﺮ ﺧﻠﻮد‬
‫ﮐﺎﻓﺮان در ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ‪،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻋﻤﻮم ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و اﺟﻤﺎع اﻣﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻇﻮاهﺮ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺟﺎوداﻧﮕﯽ ﻋﺬاب‬
‫ﮐﺎﻓﺮان در ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬وﻟﯽ ﺻﺪرا ﻧﻤﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﭼﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﺎدق اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺧﻠﻮد در ﺁﺗﺶ درﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺻﺪرا ﺧﻠﻮد در ﺁﺗﺶ را ﺑﺮﺧﻼف ﻋﻘﻞ و ﺷﻬﻮد ﻣﯽ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬اﻣﺎ دﻻﻟﺖ اﻳﻦ‬

‬‬ ‫ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﻳﮏ داﺳﺘﺎن واﻗﻌﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁﻳﺎ ﮐﺸﺘﻦ ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم ﻳﮏ ﻣﻨﻄﻘﻪ ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺟﺮﻣﯽ ﮐﻪ ﻳﮑﯽ از ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺷﺪﻩ‬ ‫ﻋﻘﻼﻳﯽ و ﻋﺎدﻻﻧﻪ اﺳﺖ )ﺗﻨﺎﺳﺐ ﮐﻴﻔﺮ و ﺟﺮم (؟‬ .(27-31‬ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ)ع( در ﺧﻄﺒﻪ ‪ 201‬ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﮐﻪ ﻗﻄﻌًﺎ ﻳﮑﯽ از ﺁﻧﺎن ﺷﺘﺮ را ﮐﺸﺘﻪ اﺳﺖ ‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬ ‫ﺳﮑﻮت هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ رﺿﺎﻳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا هﻤﻪ ﺁﻧﺎن را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﺮد‪ .(126 ،‬اﻳﻦ دو ﺁﻳﻪ ﯼ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪ ،‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭼﻬﺎرم ‪ :‬و ﻣﻦ اﻋﺮض ﻋﻦ ذﮐﺮﯼ ﻓﺎن ﻟﻪ ﻣﻌﻴﺸﻪ ﺿﻨﮑﺎ ‪ :‬و هﺮ ﮐﺲ از ﻳﺎد ﻣﻦ اﻋﺮاض ﮐﻨﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻴﺶ ﺗﻨﮓ ﺷﻮد)ﻃﻪ ‪،‬‬ ‫‪ .‬ﺣﺎل ﺁﻧﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺁﻧﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد اﻳﻦ‬ ‫ﺷﺘﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬او و ﺑﻬﺮﻩ ﺁﺑﺶ را رﻋﺎﻳﺖ ﮐﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ او را دروﻏﺰن ﺷﻤﺮدﻧﺪ و ﺁن]ﺷﺘﺮ[ را ﭘﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‬ ‫ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن ﺁﻧﺎن را ﺑﻪ ﮔﻨﺎهﺸﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﮑﺴﺎن ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎﺧﺖ و از ﻋﺎﻗﺒﺖ ﮐﺎرش ﻧﺘﺮﺳﻴﺪ)ﺷﻤﺲ‪.‬ﭘﺮﺳﺶ هﺎﯼ ﻋﻘﻠﯽ ﺑﯽ ﺷﻤﺎرﯼ وﺟﻮد‬ ‫دارد ﮐﻪ ﭘﺬﻳﺮش ﺣﻴﺎت ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ را دﺷﻮار ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ‪ ،‬ﺟﺎن هﻴﮏ ‪ ،‬ﺧﻠﻮد در ﺟﻬﻨﻢ را ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل و ﺑﺮ‬ ‫ﺧﻼف ﺧﻮش ﺑﻴﻨﯽ ﮐﻴﻬﺎﻧﯽ )‪ (cosmic optimism‬ادﻳﺎن ﻣﯽ داﻧﺪ]‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ ﺷﻘﺎوت ﭘﻴﺸﻪ ﺗﺮﻳﻨﺸﺎن ﺑﺮﭘﺎﺧﺎﺳﺖ‪ .(28 ،‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ داﺋﻤًﺎ ﺑﻪ ﻳﺎد ﺧﺪا ﺑﺎﺷﺪ و‬ ‫دﻟﺶ ﺁرام ﻧﮕﻴﺮد ‪ ،‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ اﺑﻄﺎل ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ ﻳﺎ ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ و دﻳﻨﺪاران ﺁﻳﻪ را ﭼﻨﺎن ﺗﺄوﻳﻞ ﺧﻮاهﻨﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻳﺎد ﺧﺪا و ﻋﺪم‬ ‫ﺁراﻣﺶ ﻗﻠﺒﯽ هﻢ ﺳﺎزﮔﺎر اﻓﺘﺪ؟ از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﻳﺎد ﺧﺪا را ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺮس دل هﺎ ﺷﻤﺮدﻩ اﺳﺖ‪ :‬اﻧﻤﺎ اﻟﻤﻮﻣﻨﻮن اﻟﺬﻳﻦ اذا ذﮐﺮ‬ ‫اﷲ وﺟﻠﺖ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ‪ :‬ﻣﻮﻣﻨﺎن هﻤﺎن ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن ﻳﺎد ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﺁﻳﺪ دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن ﺗﺮﺳﺎن ﺷﻮد)اﻧﻔﺎل‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺳﻮم‪ :‬اﻻ ﺑﺬﮐﺮ اﷲ ﺗﻄﻤﺌﻦ اﻟﻘﻠﻮب‪ :‬ﺑﺎ ﻳﺎد ﺧﺪاﺳﺖ ﮐﻪ دل هﺎ ﺁرام ﻣﯽ ﮔﻴﺮد)رﻋﺪ‪ . ‫‪44‬‬ ‫ﻧﺼﻮص و اﺟﻤﺎع ﻣﻮرد ادﻋﺎ ﺁﻧﭽﻨﺎن ﻗﻄﻌﯽ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﻬﻮد ﺻﺮﻳﺢ ﻳﺎ ﺑﺮهﺎن روﺷﻦ ﺻﺤﻴﺢ ﺗﻌﺎرض ﮐﻨﺪ"]‪.‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺻﺎدق اﺳﺖ؟ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﭼﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺖ ﮔﻮﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﭘﺲ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ هﻢ ﺻﺎدق اﺳﺖ و دﻋﺎﯼ ﻣﻀﻄﺮﻳﻦ ﻗﻄﻌًﺎ اﺟﺎﺑﺖ ﻣﯽ ﺷﻮد)ﻗﻮل ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان(‪..‬اﺟﺎﺑﺖ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .[10‬ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ هﻢ ﮔﻔﺘﻪ اﻳﻢ ﮐﻪ ﺣﻴﺎت ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از‬ ‫ﻣﺮگ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ راﺳﺘﮕﻮ ﺑﻮدن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ان را اﺛﺒﺎت ﮐﺮد‪.‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ دوم‪" :‬دﻋﺎﯼ ﻣﻀﻄﺮ ﻗﻄﻌًﺎ اﺟﺎﺑﺖ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ" ‪ ،‬اﻣﻦ ﻳﺠﻴﺐ اﻟﻤﻀﻄﺮ اذا دﻋﺎﻩ و ﻳﮑﺸﻒ اﻟﺴﻮء‪ :‬ﮐﻴﺴﺖ ﮐﻪ دﻋﺎﯼ درﻣﺎﻧﺪﻩ‬ ‫را ﭼﻮن ﺑﺨﻮاﻧﺪش‪ ،‬اﺟﺎﺑﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)ﻧﻤﻞ‪ .‬ﺗﺄوﻳﻞ اﻳﻦ ﻣﻮارد‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت را از ﻣﺤﺘﻮا ﺧﺎﻟﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬هﻴﭻ ﻣﻮﻣﻦ و ﻣﻔﺴﺮﯼ ﺑﺎ دﻳﺪن هﺰاران‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻧﻘﺾ و ﻣﺒﻄﻞ ‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎ را اﺑﻄﺎل ﺷﺪﻩ ﻓﺮض ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﻪ‪ ،‬از ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻇﺎهﺮﯼ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﻋﺒﻮر‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺸﺮﯼ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ از ﻳﺎد ﺧﺪا‬ ‫اﻋﺮاض ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ هﺴﺘﻨﺪ‪ .(62 ،‬روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻋﺎﯼ هﺰاران ﻣﻀﻄﺮ)ﺑﻴﻤﺎران ﺳﺮﻃﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻳﺪزﯼ‪ ،‬ﮐﻮدﮐﺎن‬ ‫ﻓﻘﻴﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻓﻘﺮ ﺟﺎن ﻣﯽ ﺑﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻀﻄﺮ ﻋﺮاق ﮐﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺳﻴﺎﺳﺘﻬﺎﯼ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ و ﻋﻈﻤﺖ ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﯼ دوﻟﺖ‬ ‫ﺁﻣﺮﻳﮑﺎ و اﻳﺮان ﺟﺎن ﻣﯽ ﺑﺎزﻧﺪ و‪ (.‬ﺳﻮرﻩ ﺷﻤﺲ ﻧﻴﺰ ﭘﺮﺗﻮﯼ ﺑﺮ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﻣﯽ اﻓﮑﻨﺪ‪:‬‬ ‫‪-‬ﻗﻮم ﺛﻤﻮد ﺑﺎ ﻃﻐﻴﺎﻧﺶ اﻧﮑﺎر ﭘﻴﺸﻪ ﮐﺮد‪.‬رﻓﻊ ﺗﻌﺎرض از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺄوﻳﻞ ﻳﮏ‬ ‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺖ و اﺛﺒﺎت ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ دﻳﮕﺮ‪.‬ﻣﻔﺴﺮ ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺄوﻳﻞ ‪ ،‬ﺗﻌﺎرض را رﻓﻊ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .[9‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‬ ‫ﺗﺄوﻳﻞ ﺧﻮد را ﺷﺮع ﭘﺴﻨﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺁﺗﺶ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﺎن ﻣﺜﻞ در ﺁﺗﺶ رﻓﺘﻦ ﺣﻀﺮت اﺑﺮاهﻴﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ دﻳﮕﺮان درد و‬ ‫رﻧﺞ و ﻋﺬاب ﺑﻮد‪،‬وﻟﯽ از ﻧﻈﺮ اﺑﺮاهﻴﻢ ﻧﺎز و ﻧﻌﻤﺖ ﺑﻮد‪ .(11-15 ،‬‬ ‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﮔﺰارش ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﮑﺎت زﻳﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻻ‪ :‬اﻳﻦ ﻳﮏ داﺳﺘﺎن ﺣﻘﻴﻘﯽ اﺳﺖ ﻳﺎ داﺳﺘﺎﻧﯽ ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﺑﺮاﯼ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺁدﻣﻴﺎن؟ ﻋﻠﻢ ﺗﺎرﻳﺦ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺻﺤﺖ وﻗﻮع اﻳﻦ ﺣﺎدﺛﻪ‬ ‫او ً‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﻣﻔﺴﺮان ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﮐﺮﻳﻤﻪ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻤﺎم ﻗﻮم ﺛﻤﻮد را ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺁﻧﮑﻪ ﻳﮑﯽ از ﺁﻧﺎن ﺷﺘﺮ ﺣﻀﺮت ﺻﺎﻟﺢ را ﻣﯽ ﮐﺸﺪ ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮد ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ) ﻗﻤﺮ‬ ‫‪ .‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ‪ ":‬هﺮ ﮐﺲ ﮐﻪ ﮐﻔﺮ‬ ‫ورزد‪،‬اﻧﺪﮐﯽ ﺑﻬﺮﻣﻨﺪش ﮔﺮداﻧﻴﻢ")ﺑﻘﺮﻩ‪ .(2 ،‬روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺁراﻣﺶ ﺑﺎ ﺗﺮس ﺗﻌﺎرض دارد‪ ..(124‬ﺿﻨﮏ در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻓﻘﺮ و ﻓﻘﻴﺮ اﺳﺖ‪ .

‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 19 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺷﺮﻳﻌﺖ در ﺁﻳﻨﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ ﻓﺮهﻨﮕﯽ رﺟﺎ‪،‬ص ‪.‬‬ ‫‪ -4‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 8‬ص ‪.262‬‬ ‫اﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ در ﻓﺼﻮص اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺺ ﻳﻮﻧﺴﯽ‪ ،‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬اﻣﺎ اهﻞ ﺁﺗﺶ ‪ ،‬ﻓﺮﺟﺎم ﮐﺎرﺷﺎن ﻧﻌﻤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬هﺮﭼﻨﺪ در ﺁﺗﺶ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا‬ ‫ﺑﻨﺎﮔﺰﻳﺮ ﺻﻮرت ﺁﺗﺶ‪ ،‬ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﺬاب ﻣﯽ ﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﺮد و ﺳﻼم ﺑﺮ اهﻠﺶ ﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻦ ﻧﻌﻴﻢ اهﻞ ﺁﺗﺶ اﺳﺖ‪ ..(288‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﯼ در اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺳﻮرﻩ اﻋﺮاف‪ ،‬ذﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﻠﻘﺖ ﺁدم و‬ ‫ﺳﺠﺪﻩ ﺷﻴﻄﺎن)ﺟﻠﺪ ‪ ، 8‬ﺻﺺ ‪،(63-71‬و ﺳﻮرﻩ اﻧﻌﺎم ‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﺣﺴﻦ و ﻗﺒﺢ ﻧﻈﺮات ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.(691‬‬ ‫‪ -6‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮﺁن اﻟﮑﺮﻳﻢ‪ ،‬ج ‪ ،4‬ص ‪.‬ﻧﻤﯽ دهﺪ‪.375-376‬‬ ‫‪-9‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ج ‪ ،4‬ص ‪.‬وﻟﯽ ﺧﺪاﯼ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺣﺎل)ﺗﺮس‪،‬‬ ‫ﺧﺸﻢ‪ ،‬ﺧﺸﻨﻮدﯼ‪ ،‬ﻣﮑﺮ‪ ،‬دﺷﻤﻨﯽ‪ ،‬دوﺳﺘﯽ و‪ (.314‬‬ ‫‪-8‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪.‬ﭘﺲ ﻧﻌﻴﻢ اهﻞ ﺁﺗﺶ ﭘﺲ‬ ‫از ﺑﺎز ﭘﺲ ﮔﻴﺮﯼ ﺣﻘﻮق از ﺁﻧﺎن ﺑﺴﺎن ﻧﻌﻴﻢ اﺑﺮاهﻴﻢ ﺧﻠﻴﻞ ﭘﺲ از اﻓﮑﻨﺪن در ﺁﺗﺶ اﺳﺖ") ﻓﺼﻮص اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ص‪. ‫‪45‬‬ ‫ﺛﺎﻟﺜًﺎ‪" :‬ﺷﺘﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ" ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ دارد؟ ﻣﮕﺮ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺣﻴﻮان اﺣﺘﻴﺎج دارد؟ اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﻌﻠﻖ وﺟﻮدﯼ)اﻣﮑﺎن ﻓﻘﺮﯼ( ﻣﻮﺟﻮدات ﺑﻪ‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﭼﻴﺰﯼ در اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺧﺪا ﺑﺎﺷﺪ؟ از ﻧﻈﺮ ﻣﺎﻟﮑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬ﺁن ﺷﺘﺮ ﺑﺎ‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻣﻮﺟﻮدات هﻴﭻ ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﻧﺪارد‪.‬ﻃﺒﺮﯼ و ﺷﻴﺦ ﻃﻮﺳﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺁﻳﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪا از ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎزﯼ ﺁﻧﺎن ﻧﺘﺮﺳﻴﺪ‪ .‬ﮐﺎرﺑﺮد ﻣﻔﺎهﻴﻢ‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﯽ ﭼﻮن ﺗﺮس ‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺑﻼاﺷﮑﺎل اﺳﺖ‪ ..‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺣﺘﯽ‬ ‫اﮔﺮ ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم ﻳﮏ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﺘﺮﯼ را ﮐﺸﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻴﻔﺮ ﺁن ﻧﺎﺑﻮد ﮐﺮدن ﺗﻤﺎم ﺁﻧﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫راﺑﻌًﺎ‪ :‬ﺁﻳﻪ ﺁﺧﺮ ﺳﻮرﻩ ﻣﺒﺎرﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ "ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ" اﺳﺖ ‪" :‬و ﻻﻳﺨﺎف ﻋﻘﺒﻬﺎ‪ :‬و از ﻋﺎﻗﺒﺖ ﮐﺎرش‬ ‫ﻧﺘﺮﺳﺪ"‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ هﻢ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‬ ‫ﺧﺪا از ﻣﺠﺎزات ﻗﻮم ﺛﻤﻮد ﭘﺮواﻳﯽ ﻧﮑﺮد ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺮﺧﻼف ﭘﺎدﺷﺎهﺎن دﻧﻴﻮﯼ از ﺁﺛﺎر و ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻋﻘﺎﺑﺶ ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ‪ .167-168‬‬ ‫‪"-3‬اﮔﺮ داﻧﺸﻤﻨﺪﯼ ﮐﻪ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ واﻗﻊ ﺑﻴﻨﯽ ﺑﻪ ﺗﻤﻴﺰ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ و ﻋﺪم ﻣﻄﺎ ﺑﻘﺖ ﻣﻔﺎهﻴﻢ و ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻣﯽ ﭘﺮدازد ﺑﺎ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻔﺎهﻴﻢ و ﻗﻀﺎﻳﺎﯼ اﺳﺘﻌﺎرﯼ روﺑﻪ رو ﺷﻮد اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻔﺮدات ﺁﻧﻬﺎ را ﻏﻴﺮ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﻣﺼﺎدﻳﻖ و ﻣﺮﮐﺒﺎت و ﻗﻀﺎﻳﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ را ﮐﺎذب ﺗﺸﺨﻴﺺ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ داد")ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺷﺸﻢ‪ ،‬ادراﮐﺎت اﻋﺘﺒﺎرﯼ‪ ،‬ص ‪" .‬‬ ‫ﺧﺎﻣﺴًﺎ‪ :‬دﻳﻨﺪاران ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﺪرن‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﺁﻳﺎت را ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻓﺮض ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ .315-316‬‬ ‫ﺻﺪرا در اﺳﻔﺎر در ﺑﺤﺚ ﺷﺮور‪ ،‬رﺣﻤﺖ اﻟﻬﯽ را ﺁﻧﻘﺪر وﺳﻴﻊ داﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﺁدﻣﻴﺎن در ﺁﺧﺮت ﻣﺸﻤﻮل ان ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ و ﻧﺠﺎت‬ ‫ﺧﻮاهﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .160‬‬ ‫‪ -2‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.(283‬اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﯽ وهﻤﯽ در ﻋﻴﻦ‬ ‫ﺣﺎل ﮐﻪ ﻏﻴﺮ واﻗﻌﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﺁﺛﺎر واﻗﻌﻴﻪ دارﻧﺪ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪ .309‬‬ ‫‪ -7‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص‪.‬او ﻗﺒﻮل دارد ﮐﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﺎ ﺑﻌﻀﯽ ﻧﺼﻮص و رواﻳﺎت ﺗﻌﺎرض دارد‪ ،‬وﻟﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺑﺮاهﻴﻦ ﻋﻘﻠﯽ ﺁدﻣﯽ را ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﻣﯽ‬ .43‬‬ ‫‪ -5‬ﻓﺼﻮص اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ص‪ -93‬اﻟﻔﺘﻮﺣﺎت اﻟﻤﮑﻴﻪ‪ ،‬ج‪ ، 1‬ص ‪ ،290‬ج ‪ ،3‬ص ‪.

‬و از اﻳﻦ رو ﺑﺎﻳﺪ اذﻋﺎن ﻧﻤﻮد ﮐﻪ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﻪ از ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﻣﺴﻴﺤﯽ از وﻳﮋﮔﯽ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﺒﺮ ﺧﻮش ﺑﺮاﯼ‬ ‫هﻤﻪ ﯼ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻋﺪول ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬اﻣﺮوزﻩ‪ ،‬در هﺮ دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺷﺎﺧﻪ ﯼ ﺑﻨﻴﺎدﮔﺮاﯼ ﺑﺰرﮔﯽ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎﻩ ﻗﺮون‬ ‫وﺳﻄﺎﻳﯽ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‪ .(123‬‬ . ‫‪46‬‬ ‫رﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﺁدﻣﻴﺎن در ﺁﺧﺮت ﺿﺮورﺗﺎ اهﻞ ﺳﻼﻣﺖ و ﻧﺠﺎﺗﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻼوﻩ‪ ،‬در درون هﺮ ﺳﻨﺖ دﻳﻨﯽ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪﻩ رواج داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻓﺮاد ﺷﺮﻳﺮ ﮐﻪ ﺑﺪون ﺗﻮﺑﻪ و ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﻣﻴﺮﻧﺪ ﺑﻪ ﻟﻌﻨﺖ اﺑﺪﯼ ﻣﺤﮑﻮم ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ رو راﻩ ﻧﺠﺎﺗﯽ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .(98‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬دﻻﺋﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪﯼ ﻋﻠﻴﻪ دوزخ اﺑﺪﯼ وﺟﻮد دارد‪ .‬او ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﻧﺨﺴﺖ‪ ،‬هﻴﭻ ﮔﻨﺎﻩ ﻣﺤﺪود ﺑﺸﺮﯼ ﺑﻪ راﺳﺘﯽ ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺪ ﺳﺰاوار ﮐﻴﻔﺮﯼ ﻧﺎﻣﺤﺪود ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺛﺎﻧﻴًﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﮐﻴﻔﺮﯼ ﺑﻪ هﺪﻓﯽ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ‪ -‬ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﯽ ﮐﺮان ﺧﺪاوﻧﺪ‪ -‬ﮐﻤﮏ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﭼﻮن‬ ‫ﺑﯽ اﻧﺘﻬﺎﺳﺖ هﺮﮔﺰ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﺣﻴﺎت اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺷﺨﺺ ﮔﻨﺎهﮑﺎر ﺑﻴﻨﺠﺎﻣﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ‪ ،‬ﮐﻠﺴﻴﺎ در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﺑﺨﺶ اﻋﻈﻢ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮد‬ ‫ﺑﺎ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﺮ رﻧﺞ و ﻋﺬاب اﺑﺪﯼ در دوزخ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﮐﺴﺎن ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ ﻗﺪﻳﺲ اوﮔﻮﺳﺘﻴﻦ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ ﮐﻪ اﮐﺜﺮﻳﺖ‬ ‫اﻧﺴﺎن هﺎ ﺑﻪ ﺁن اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ .(81-82‬‬ ‫‪"-10‬در درون ادﻳﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ‪ ،‬و ﺑﺎ ﻗﻮت ﺑﻴﺸﺘﺮ در دورﻩ ﯼ ﻗﺮون وﺳﻄﯽ‪ ،‬ﺑﺎور ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺪﻳﺮ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﻋﻈﻴﻢ ﻧﮋاد ﺑﺸﺮﯼ‬ ‫ﻋﺬاب اﺑﺪﯼ در دوزخ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺧﺎرج از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ ﻣﺴﻴﺤﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺪان ﺳﺒﺐ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﺎﻓﺮ ﻳﺎ ﻣﺸﺮﮎ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ اذﻋﺎن ﮐﻨﻴﻢ ﮐﻪ هﺮ ﻧﻮع ﺗﻌﻠﻴﻤﯽ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﻃﺮد ﺑﺨﺸﯽ از زﻧﺎن و ﻣﺮدان از ﺗﺤﻘﻖ اﻳﻦ ﻃﺮح ﺑﺸﺮﯼ‬ ‫ﺻﻮرﺗﯽ از ﺑﺪﺑﻴﻨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﮐﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺮﻳﺎﻧﯽ در درون هﺮ ﻳﮏ از ادﻳﺎن ﺑﺰرگ ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ وﺟﻮد دارد") ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬ﺑﻌﺪ‬ ‫ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﮐﺎوش در ﻗﻠﻤﺮو روﺣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻬﺰاد ﺳﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﻗﺼﻴﺪﻩ ﺳﺮا‪،‬ص ‪.‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺮهﺎن ﻟﻤﯽ ﻓﻠﺴﻔﯽ اهﻞ ﮐﺸﻒ و ﻣﻌﺮﻓﺖ را ﺑﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻈﺮ ﻣﯽ رﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم اﻓﺮاد ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪون ﻣﺎﻧﻊ ﺑﻪ ﮐﻤﺎل ﺧﺎص ﺧﻮد ﺑﺮﺳﻨﺪ)ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﺷﻴﺮازﯼ‪ ،‬اﻟﺤﮑﻤﻪ اﻟﻤﺘﻌﺎﻟﻴﻪ ﻓﯽ اﻻﺳﻔﺎر اﻻرﺑﻌﻪ‪ ،‬ج ‪،7‬‬ ‫ﺻﺺ ‪.

‬ﻣﺮﻳﻢ[ ﮔﻔﺖ ﻣﻦ از ﺗﻮ اﮔﺮ‬ ‫ﭘﺮهﻴﺰﮐﺎر ﺑﺎﺷﯽ ﺑﻪ ﺧﺪاﯼ رﺣﻤﺎن ﭘﻨﺎﻩ ﻣﯽ ﺑﺮم‪ .‬ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫" و در ﮐﺘﺎب از ﻣﺮﻳﻢ ﻳﺎد ﮐﻦ ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ از ﺧﺎﻧﺪان ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬در ﮔﻮﺷﻪ اﯼ ﺷﺮﻗﯽ‪ ،‬ﮐﻨﺎرﻩ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﯼ ﺧﻮاهﺮ هﺎرون ﻧﻪ ﭘﺪرت ﻣﺮدﯼ ﻧﺎﺑﮑﺎر‪ ،‬و ﻧﻪ ﻣﺎدرت ﭘﻠﻴﺪ‬ ‫ﮐﺎر ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﮔﺰارش ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﺪا او را‬ ‫ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﺳﭙﺲ او]ﻋﻴﺴﯽ[ را ﺑﺮداﺷﺖ‬ ‫و ﺑﻪ ﻧﺰد ﻗﻮﻣﺶ ﺁورد‪ .‬او ﮔﺰارش ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس درﺑﺎرﻩ زﻧﺪﮔﯽ ﺣﻀﺮت ﻣﺴﻴﺢ را هﻢ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ هﻴﻤﻦ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺮوردﮔﺎرت ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ ﺁن ﮐﺎر ﺑﺮ ﻣﻦ ﺁﺳﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ او را ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ ﺷﮕﺮﻓﯽ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮدم ﻗﺮار دهﻴﻢ و رﺣﻤﺘﯽ از‬ ‫ﻣﺎﺳﺖ و ﮐﺎرﯼ اﻧﺠﺎم ﻳﺎﻓﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪ .[12‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﻔﺘﻢ‪ :‬ﭘﺪر ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻋﻴﺴﯽ ﻣﺴﻴﺢ ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ دﻟﻴﻞ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ]ﻣﺮﻳﻢ[ ﺑﻪ او]ﻧﻮزاد[ اﺷﺎرﻩ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﮔﺰارش ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬او ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﺪا ﻳﺎ ﺧﻮد ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﻧﻮزاد ﺑﻪ ﺳﺨﻦ در‬ ‫ﺁﻣﺪﻩ و[ ﮔﻔﺖ ﻣﻦ ﺑﻨﺪﻩ ﺧﺪاوﻧﺪم ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ دادﻩ اﺳﺖ و ﻣﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮداﻧﻴﺪﻩ اﺳﺖ ")ﻣﺮﻳﻢ‪.[11‬‬ ‫ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ‪ ،‬ﺁن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس و ﻗﺮﺁن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺤﺖ دارد؟ اﮔﺮ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻳﮏ داﺳﺘﺎن واﻗﻌﯽ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﺁن ﺻﻮرت ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﻗﺘﻞ و ﻋﺎم ﺁن هﻤﻪ اﻧﺴﺎن )ﺣﺘﯽ ﮐﻮدﮐﺎن(‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ارﺗﺪاد)ﮔﻮﺳﺎﻟﻪ‬ ‫ﭘﺮﺳﺘﯽ(‪ ،‬ﻋﺎدﻻﻧﻪ و ﻋﻘﻼﻳﯽ اﺳﺖ؟ ﻧﻤﺎدﻳﻦ‪ -‬اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﻓﺮض ﮐﺮدن ﻗﺼﺺ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻗﺮﺁن‪ ،‬راهﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺣﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻓﺮد را از داﻳﺮﻩ دﻳﻨﺪارﯼ هﻢ ﺧﺎرج ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬از‬ ‫ﻓﺮودﺳﺖ او ﻧﺪا در داد ﮐﻪ اﻧﺪهﮕﻴﻦ ﻣﺒﺎش‪ ،‬ﭘﺮوردﮔﺎرت از ﻓﺮودﺳﺖ ﺗﻮ ﺟﻮﻳﺒﺎرﯼ روان ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﮐﻮدﮐﯽ ﮐﻪ در ﮔﻬﻮارﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ‪] . ‫‪47‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(8‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺘﮕﻮ و ﺻﺪق ﻣﺪﻋﻴﺎت)ﺑﺨﺶ دوم(‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪن ﻗﻮم ﻳﻬﻮد دﺳﺘﻮر داد ﮐﻪ ﭘﺪر و ﻣﺎدر و زن و ﺷﻮهﺮ و ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻪ ﺟﺎن هﻢ ﺑﻴﻔﺘﻨﺪ و ﺑﺎ‬ ‫ﮐﺎرد هﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﮑﺸﻨﺪ)اﻋﺮاف ‪ ، 150-152‬ﻃﻪ ‪ ، 86-89‬ﺑﻘﺮﻩ ‪ .‬ﺳﭙﺲ ]ﻣﺮﻳﻢ[ ﺑﻪ او ﺑﺎدار ﺷﺪ و ﺑﺎ او در ﺟﺎﻳﯽ دور دﺳﺖ ﮐﻨﺎرﻩ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻣﺮﻳﻢ[ﮔﻔﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺮا ﭘﺴﺮﯼ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺣﺎل ﺁﻧﮑﻪ هﻴﭻ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﻪ ﻣﻦ دﺳﺖ ﻧﺰدﻩ اﺳﺖ و ﻣﻦ ﭘﻠﻴﺪﮐﺎر ﻧﺒﻮدﻩ ام‪ .(54‬در اﻳﻦ واﻗﻌﻪ هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ)ع( ﻓﺮﻣﻮدﻩ‬ ‫اﻧﺪ ﺣﺪود هﻔﺘﺎد هﺰار ﻧﻔﺮ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ]‪.‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ اﻣﺮﯼ روﯼ دادﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺁن را ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺣﺘﯽ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن هﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﻣﺮﯼ‬ .‬ﭘﺲ ﺑﺨﻮر و ﺑﻴﺎﺷﺎم و دﻳﺪﻩ روﺷﻦ دار‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ اﮔﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ دﻳﺪﯼ ﺑﮕﻮ‬ ‫ﺑﺮاﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ رﺣﻤﺎن روزﻩ]ﯼ ﺳﮑﻮت[ ﮔﺮﻓﺘﻪ ام و هﺮﮔﺰ اﻣﺮوز ﺑﺎ هﻴﭻ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺳﺨﻦ ﻧﻤﯽ ﮔﻮﻳﻢ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ درد زاﻳﻤﺎن او‬ ‫را ﺑﻪ ﭘﻨﺎﻩ ﺗﻨﻪ ﯼ درﺧﺖ ﺧﺮﻣﺎﻳﯽ ﮐﺸﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ اﯼ ﮐﺎش ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻣﺮدﻩ ﺑﻮدم و از ﻳﺎد رﻓﺘﻪ ﺑﻮدم و ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪﻩ ﺑﻮدم‪ .[13‬هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺟﺎن هﻴﮏ اﻳﻦ ادﻋﺎ را ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﭘﺪر زﻣﻴﻨﯽ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ را ﺑﺎورﯼ اﺳﻄﻮرﻩ‬ ‫اﯼ و ﻏﻴﺮ واﻗﻌﯽ ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .‬و ﺗﻨﻪ ﯼ درﺧﺖ ﺧﺮﻣﺎ را‬ ‫ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺧﻮد ﺗﮑﺎن ﺑﺪﻩ ﺗﺎ ﺑﺮ ﺗﻮ رﻃﺐ ﺗﺎزﻩ ﭼﻴﺪﻩ ﻓﺮو رﻳﺰد‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ اﯼ ﻣﺮﻳﻢ ﮐﺎر ﺷﮕﺮﻓﯽ ﭘﻴﺶ ﺁوردﯼ‪ .‬ﺟﺎن هﻴﮏ‬ ‫ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ‪":‬ﺁﻳﺎ ﻋﻴﺴﯽ ﭘﺴﺮ ﺧﺪا ﺑﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻇﺎهﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻴﻤﯽ از ﮐﺮوﻣﻮزوم هﺎﯼ او از ﻣﺮﻳﻢ و ﻧﻴﻤﯽ از ﺧﺪا‬ ‫ﺑﻮد"]‪ .‬در هﺮ دو ﺻﻮرت‪ ،‬وﯼ ﻓﺎﻗﺪ ﭘﺪر زﻣﻴﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﻋﻴﺴﯽ ﭘﺲ از وﻻدت ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮدن ﺧﻮد‬ ‫را ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ اﻋﻼم ﮐﺮد‪ .‬ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬داﺳﺘﺎﻧﻬﺎﯼ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس را اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﺗﻠﻘﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﻄﻮرﻩ هﺎ‬ ‫ﻣﺜﻞ ﺷﻌﺮ ﺧﺎﻃﺮﻩ اﻧﮕﻴﺰﯼ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت را ﺑﺮ ﻣﯽ اﻧﮕﻴﺰﻧﺪ و ﺑﻪ ﻗﻠﺐ هﺎ ﮔﺮﻣﺎ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﻨﺪو ﺁدﻣﯽ را در ﻣﺤﻀﺮ ﺧﺪا‬ ‫ﺣﺎﺿﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ]‪.‬و از ﺁﻧﺎن ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ روح‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ]ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ[ را ﺑﻪ ﺳﻮﯼ او ﻓﺮﺳﺘﺎدﻳﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﻌﺘﺪل ﺑﻪ دﻳﺪﻩ ﯼ او در ﺁﻣﺪ‪] .(16 -30 ،‬‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﮕﺮ زﻧﺎن ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪﻩ و ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﮕﺮ زﻧﺎن ﻓﺮزﻧﺪﯼ ﺑﺪﻧﻴﺎ ﻣﯽ ﺁورد‪ .‬ﮔﻔﺖ ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ ﯼ ﭘﺮوردﮔﺎرت هﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﺴﺮﯼ ﭘﺎﮐﻴﺰﻩ‬ ‫ﺑﺒﺨﺸﻢ‪].

‬ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺗﺎ در ﻋﻮض او ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﺎن ﭼﻴﺰﯼ‬ ‫ﻧﺼﻴﺒﺸﺎن ﺳﺎزد ﺑﻪ ﭘﺎﮐﯽ ﺑﻬﺘﺮ از او و ﺑﻪ ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﯽ ﻧﺰدﻳﮏ ﺗﺮ از او)ﮐﻬﻒ‪74 ،‬و ‪ 80‬و ‪ .‬اﮔﺮ ﺻﺤﺖ ﺻﺪور اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ راﺳﺘﮕﻮﻳﯽ اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻧﻤﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﮐﺮد ﮐﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﺁﻟﺖ‬ ‫ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ اش را در ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ زﻧﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در وﻗﺖ هﻤﺒﺴﺘﺮﯼ ﻧﺎم ﺧﺪا را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﻤﯽ ﺁورﻧﺪ‪. ‫‪48‬‬ ‫را ﮔﺰارش ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن‪ ..(28 ،‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺎ ﮔﺰارش هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‬ ‫ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﻧﻬﻢ ‪ :‬ﺁدم از ﺁب ﺟﻬﻨﺪﻩ اﯼ ﮐﻪ از ﺑﻴﻦ ﺻﻠﺐ و دﻧﺪﻩ هﺎﯼ ﺳﻴﻨﻪ )ﺗﺮاﺋﺐ( ﺑﻴﺮون ﻣﯽ ﺁﻳﺪ ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﻓﻠﻴﻨﻈﺮ اﻻﻧﺴﺎن‬ ‫ﻣﻢ ﺧﻠﻖ‪ ..‬‬ .(5-7 ،‬ﻋﻠﻢ ﺗﺠﺮﺑﯽ اﻣﺮوز ﺟﺎﻳﯽ ﺑﻴﻦ ﺻﻠﺐ و ﺗﺮاﺋﺐ ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺤﻞ‬ ‫ﺻﺪور ﺁب ﺟﻬﻨﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ ‪ .‬ج( اﮔﺮ ﻣﺮﻳﻢ ﺧﻮاهﺮ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﯽ داﻳﯽ ﺣﻀﺮت‬ ‫ﻋﻴﺴﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﻳﺎزدهﻢ‪ :‬ﻗﺮﺁن ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ را ﺧﻮاهﺮ هﺎرون ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ :‬ﻳﺎ اﺧﺖ هﺮون ﻣﺎﮐﺎن اﺑﻮﮎ اﻣﺮا ﺳﻮء و ﻣﺎﮐﺎﻧﺖ اﻣﮏ‬ ‫ﺑﻐﻴﺎ ‪:‬اﯼ ﺧﻮاهﺮ هﺎرون‪ ،‬ﻧﻪ ﭘﺪرت ﻣﺮد ﺑﺪﯼ ﺑﻮد و ﻧﻪ ﻣﺎدرت زن ﺑﺪﮐﺎرﻩ )ﻣﺮﻳﻢ‪ .[14‬در‬ ‫راﺳﺘﮕﻮﻳﯽ اﻣﺎم ﺻﺎدق )ع( ﺷﮑﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬د( در ﺣﺎﻟﻴﮑﻪ ﻣﯽ داﻧﻴﻢ ﺑﻴﻦ ﻣﻮﺳﯽ و ﻋﻴﺴﯽ ﺣﺪاﻗﻞ ‪ 1100‬ﺳﺎل ﻓﺎﺻﻠﻪ وﺟﻮد دارد‪ .‬‬ ‫اﻟﺒﺘﻪ هﻴﭻ ﺳﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺨﯽ وﻗﻮع اﻳﻦ واﻗﻌﻪ را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺁن را داﺳﺘﺎﻧﯽ واﻗﻌﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ هﻴﭻ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﮐﻔﺮ ﺁﻣﻴﺰ ﺧﻮد را در ﻣﻴﺎن‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻧﺸﺮ دهﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺎزات ﭼﻨﻴﻦ اﻣﺮﯼ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪.‬ﻣﻔﺴﺮ‬ ‫اﻣﺮوزﯼ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را ﻧﻤﺎدﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻪ ﺣﻘﻴﻘﯽ‪ ،‬ﺗﻠﻘﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﻣﻨﯽ از ﻧﻘﻄﻪ ﯼ ﻣﺤﺼﻮرﯼ ﮐﻪ ﺑﻴﻦ‬ ‫اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ ﭘﺸﺖ و اﺳﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ ﺳﻴﻨﻪ ﻗﺮار دارد‪ ،‬ﺧﺎرج ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﮐﻪ از ﻣﻴﺎﻧﻪ ﯼ ﭘﺸﺖ و ﺳﻴﻨﻪ هﺎ ﺑﻴﺮون ﺁﻳﺪ) ﻃﺎرق‪ .‬اﻣﺎم‬ ‫ﺻﺎدق)ع( ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪ ":‬هﺮ وﻗﺖ و هﺮ ﺟﺎ اﺳﻢ ﺧﺪا ﺑﺮدﻩ ﺷﻮد ﺷﻴﻄﺎن دور ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ ،‬و اﮔﺮ در ﻣﻮﻗﻊ ﺟﻤﺎع اﺳﻢ ﺧﺪا ﺑﺮدﻩ‬ ‫ﻧﺸﻮد ﺷﻴﻄﺎن ﻧﻴﺰ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﺧﻮد را داﺧﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ اﻳﻨﮑﻪ ﻧﻄﻔﻪ از ﻳﮑﯽ اﺳﺖ ﻋﻤﻞ از هﺮ دو ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد"]‪.‬ﭼﻮن اﻟﻒ( هﺎرون ﺑﺮادر ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﯽ اﺳﺖ )ﻣﻮﻣﻨﻮن‪ -45 ،‬ﻓﺮﻗﺎن‪ .‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﺁن اﺳﺖ‬ ‫او ً‬ ‫ﮐﻪ ﺑﻪ ﮐﻔﺮ ﮐﺸﺎﻧﺪن دﻳﮕﺮان هﻢ ﻣﺠﺎزاﺗﺶ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﺛﺎﻟﺜًﺎ‪ :‬ﺑﻪ ﺻﺮف اﺣﺘﻤﺎل اﻳﻨﮑﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺁن ﭘﺴﺮ در ﺁﻳﻨﺪﻩ واﻟﺪﻳﻦ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮐﻔﺮ ﺑﮑﺸﺎﻧﺪ‪ ،‬او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ .35 ،‬ﺷﻌﺮا‪ 13 – ،‬ﻗﺼﺺ‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮاﻏﯽ ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺗﻔﺴﻴﺮ‬ ‫ﻣﺮاﻏﯽ‪" ،‬ﺗﻮﺟﻴﻪ دﻗﻴﻖ و ﻋﻠﻤﯽ" اﻳﻦ اﻣﺮ را از ﺑﻌﻀﯽ از اﻃﺒﺎ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .(81‬اﻳﻦ داﺳﺘﺎن اﮔﺮ ﺣﻘﻴﻘﺖ داﺷﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻼت ﻋﺪﻳﺪﻩ اﯼ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪:‬‬ ‫ﻻ‪ :‬ارﺗﺪاد در ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﺷﺪت ﻧﻔﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺠﺎزات دﻧﻴﻮﯼ ﺑﺮاﯼ ﺁن در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻳﺎ اﺣﺘﻤﺎل‪،‬‬ ‫ﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺠﺎزات ﻣﺮگ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﺠﺎزات ﺑﺮاﯼ ﺟﺮﻣﯽ ﮐﻪ اﺗﻔﺎق ﻧﻴﻔﺘﺎدﻩ اﺳﺖ را ﻣﺠﺎز ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻋﺪم‬ ‫ﺻﺪق اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ روﺷﻦ اﺳﺖ‪.‬در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص‪ ،‬ﺁﻗﺎﯼ‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻧﻴﺎزﯼ ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻧﺪﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺧﻀﺮ ﮔﻔﺖ[ اﻣﺎ ﺁن ﭘﺴﺮ‪ ،‬ﭘﺪر و‬ ‫ﻣﺎدرش ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﺪﻳﻢ ﮐﻪ ﺁن دو را ﺑﻪ ﻋﺼﻴﺎن و ﮐﻔﺮ دراﻧﺪازد‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ هﻢ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﮏ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻮﺛﻖ در اﻟﻤﻴﺰان ﻧﻘﻞ‬ ‫ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﻗﺼﺎص ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﺎﻳﺖ اﺳﺖ‪.‬ﺧﻠﻖ ﻣﻦ ﻣﺎء داﻓﻖ ﻳﺨﺮج ﻣﻦ ﺑﻴﻦ اﻟﺼﻠﺐ و اﻟﺘﺮاﺋﺐ‪ :‬ﭘﺲ اﻧﺴﺎن ﺑﻨﮕﺮد ﮐﻪ از ﭼﻪ ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .(34 ،‬ب(‬ ‫اﮔﺮ ﻣﺮﻳﻢ ﺧﻮاهﺮ هﺎرون ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮاهﺮ ﻣﻮﺳﯽ هﻢ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﺮا ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻌﺠﺰﻩ ﯼ ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻮد اﺛﺒﺎت ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ دﻳﻦ ﺷﺎن‬ ‫ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ را ﮔﺰارش ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ؟‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﺸﺘﻢ ‪ :‬اﮔﺮ در وﻗﺖ ﺟﻤﺎع ﻧﺎم ﺧﺪا ذﮐﺮ ﻧﮕﺮدد‪ ،‬ﺷﻴﻄﺎن هﻢ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ ﺧﻮد را داﺧﻞ ﺁﻟﺖ ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ زن ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ دهﻢ ‪ :‬ﺁﻳﺎ داﺳﺘﺎن ﻣﻮﺳﯽ و ﺧﻀﺮ‪ ،‬داﺳﺘﺎﻧﯽ واﻗﻌﯽ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻳﺎ داﺳﺘﺎﻧﯽ ﻧﻤﺎدﻳﻦ و اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ اﺳﺖ؟ ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪،‬‬ ‫ﺧﻀﺮ ﮐﻮدﮐﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻦ ﺑﻠﻮغ ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﯽ رﺳﺎﻧﺪ‪ :‬و رﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﭘﺴﺮﯼ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬او را ﮐﺸﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺁﻳﺎ‬ ‫ﺟﺎن ﭘﺎﮐﯽ را ﺑﯽ ﺁﻧﮑﻪ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻗﺘﻠﯽ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﯽ ﮐﺸﯽ؟ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﮐﺎرﯼ زﺷﺖ ﮔﺮدﻳﺪﯼ‪] .‬ازﺁﺑﯽ ﺟﻬﻴﺪﻩ ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .

‬ﺑﻪ ﺑﺮﻳﺪن ﺳﺎﻗﻬﺎ و ﮔﺮدﻧﺸﺎن ﺁﻏﺎز‬ ‫ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻌﺎرض داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻟﻮط ﮔﻔﺖ‪ :‬اﯼ ﻗﻮم ﻣﻦ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ دﺧﺘﺮان ﻣﻦ‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺷﻤﺎ ﭘﺎﮐﻴﺰﻩ ﺗﺮﻧﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻨﺎن ﻣﻬﻤﺎﻧﺎن ﻣﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮا رﺳﻮا ﻣﮑﻨﻴﺪ‪ .(35،‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﮔﺰارش ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻳﮏ ﮔﺰارش‬ ‫واﻗﻌﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ‪:‬ﺁﻳﺎ ﺑﺮﻳﺪن ﺳﺎﻗﻬﺎ و ﮔﺮدن اﺳﺐ هﺎﯼ ﺑﯽ ﮔﻨﺎﻩ اﺧﻼﻗًﺎ ﻣﺠﺎز اﺳﺖ؟ ﻧﻤﺎز ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻠﺖ ﺗﻤﺎﺷﺎﯼ اﺳﺐ هﺎ ﻗﻀﺎ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬اﺳﺐ هﺎ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﭼﻪ ﮔﻨﺎهﯽ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ؟‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭼﻬﺎردهﻢ‪ :‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن هﻤﺠﻨﺲ ﮔﺮاﻳﯽ ﻋﻤﻠﯽ راﻳﺞ در ﻗﻮم ﻟﻮط ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﻠﯽ ﻋﺠﻴﺐ و ﺑﺎورﻧﮑﺮدﻧﯽ در اﻳﻨﺠﺎ رخ ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﯼ زﻧﺎن ﺑﺎ ﻣﺮدان ﺷﻬﻮت‬ ‫ﻣﯽ راﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺁﻳﺎ ﻣﺮد ﺧﺮدﻣﻨﺪﯼ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺖ؟‬ ‫ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺗﻮ ﺧﻮد ﻣﯽ داﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ دﺧﺘﺮان ﺗﻮ ﻧﻴﺎزﯼ ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﻴﺰ ﻣﯽ داﻧﯽ ﮐﻪ ﭼﻪ ﻣﯽ ﺧﻮاهﻴﻢ‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺳﻴﺰدهﻢ‪ :‬دو داﺳﺘﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺠﻴﺐ از ﺣﻀﺮت ﺳﻠﻴﻤﺎن در ﻗﺮﺁن ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪ -‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ ﺑﻪ هﻨﮕﺎم ﻋﺼﺮ اﺳﺒﺎن ﺗﻴﺰرو را ﮐﻪ اﻳﺴﺘﺎدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ او ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ دوﺳﺘﯽ اﻳﻦ اﺳﺒﺎن را ﺑﺮ ﻳﺎد‬ ‫ﭘﺮوردﮔﺎرم ﺑﮕﺰﻳﺪم ﺗﺎ ﺁﻓﺘﺎب در ﭘﺮدﻩ ﻏﺮوب ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﺷﺪ‪ ،‬ﺁن اﺳﺒﺎن را ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ .(78-80،‬‬ ‫‪ -‬اهﻞ ﺷﻬﺮ ﺷﺎدﯼ ﮐﻨﺎن ﺁﻣﺪﻧﺪ‪ .(67-72،‬‬ ‫رواﻳﺖ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻴﺸﺘﺮﯼ در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎ ﻣﯽ ﻧﻬﺪ‪ .(29،‬‬ ‫ﺧﺪا دو ﻣﻠﮏ ﺑﺮاﯼ ﻣﺠﺎزات )وﻳﺮاﻧﯽ ﺷﻬﺮهﺎ( ﻗﻮم ﻟﻮط ﻣﯽ ﻓﺮﺳﺘﺪ‪ .‬ﻟﻮط ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﺎش در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﻤﺎ‬ ‫ﻗﺪرﺗﯽ داﺷﺘﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺑﻪ ﻣﮑﺎﻧﯽ اﻣﻦ ﭘﻨﺎﻩ ﺑﺒﺮم)هﻮد‪.‬ﭘﺲ از ﻧﺠﺎت و ﺳﮑﻨﯽ ﮔﺮﻓﺘﻦ‪:‬‬ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﮔﺰارش ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‪ ،‬دﺧﺘﺮان ﻟﻮط داراﯼ‬ ‫هﻤﺴﺮ ﺑﻮدﻧﺪ )ﺳﻔﺮ ﭘﻴﺪاﻳﺶ‪ ،19 ،‬ﺁﻳﻪ ‪ 12‬و ‪ . ‫‪49‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ دوازدهﻢ‪ :‬ﻗﺮﺁن در ﺑﺤﺚ ﺗﺜﻠﻴﺚ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﺑﻪ اب‪ ،‬اﺑﻦ و ام )ﻣﺮﻳﻢ( اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ‪ :‬و اذﻗﺎل اﷲ ﻳﺎ ﻋﻴﺴﯽ اﺑﻦ‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ءاﻧﺖ ﻗﻠﺖ ﻟﻠﻨﺎس اﺗﺨﺬوﻧﯽ و اﻣﯽ اﻟﻬﻴﻦ ﻣﻦ دون اﷲ )ﻣﺎﺋﺪﻩ‪ .‬ﺑﻪ ﺟﺎن ﺗﻮ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ در ﻣﺴﺘﯽ‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ )ﺣﺠﺮ‪.‬ﻋﺪم ﺻﺪق اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﺗﺎرﻳﺨﯽ روﺷﻦ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻏﻴﺮ ﺧﺎﻧﺪان ﺗﻮ )ﻣﮕﺮ زﻧﺶ( هﻤﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻋﻤﻞ ﺁﻧﻬﺎ را ﻓﺤﺸﺎ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ)اﻋﺮاف‪81،‬و ‪ -80‬ﺷﻌﺮا‪166،‬و‪ -165‬ﻧﻤﻞ‪ (54-55،‬ﻗﺮﺁن ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﺘﺠﺎوز‬ ‫ﺟﺎهﻞ و راهﺰن ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ )ﻋﻨﮑﺒﻮت‪.‬ﻣﺎ ﺳﻠﻴﻤﺎن را ﺁزﻣﻮدﻳﻢ و ﺑﺮ ﺗﺨﺖ او ﺟﺴﺪﯼ را اﻓﮑﻨﺪﻳﻢ و او روﯼ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺁورد‪ .‬ﻟﻮط ﺑﻪ‬ ‫ﻣﺘﺠﺎوزان ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﺑﺠﺎﯼ ﺁن دو‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻤﻞ را ﺑﺎ دو دﺧﺘﺮش اﻧﺠﺎم دهﻨﺪ‪ .‬از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﻣﺮا ﺷﺮﻣﺴﺎر ﻣﺴﺎزﻳﺪ‪ .(16 ،‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن هﻴﭻ ﻳﮏ از ﻓﺮق ﻣﺴﻴﺤﯽ‬ ‫در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺗﺜﻠﻴﺚ ﻳﻌﻨﯽ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اب‪ ،‬اﺑﻦ و روح اﻟﻘﺪس‪ .‬اﻳﻦ داﺳﺘﺎن در دو ﺳﻮرﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ‬ ‫ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪ -‬و ﻗﻮﻣﺶ ﺷﺘﺎﺑﺎن ﻧﺰد او ﺁﻣﺪﻧﺪ و ﺁﻧﺎن ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﮐﺎرهﺎﯼ زﺷﺖ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺁن دو ﺑﻪ ﻧﺰد ﻟﻮط ﻣﯽ روﻧﺪ و او را از ﻣﺎﺟﺮا ﺁﮔﺎﻩ ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬ ‫ﻣﮕﺮ ﺗﻮ را از ﻣﺮدم ﻣﻨﻊ ﻧﮑﺮدﻩ ﺑﻮدﻳﻢ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻗﺼﺪﯼ دارﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻨﮏ دﺧﺘﺮان ﻣﻦ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ ﮐﻪ از ﺁﻣﺪن ﺁن دو ﻣﻄﻠﻊ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ ﺑﻪ درب ﻣﻨﺰل‬ ‫ﻟﻮط ﻣﯽ ﺁﻳﻨﺪ ﺗﺎ ﺁن ﻋﻤﻞ را ﺑﺎ ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺎن وﯼ ﺑﻪ زور اﻧﺠﺎم دهﻨﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اﯼ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﻴﺎﻣﺮز و‬ ‫ﻣﺮا ﻣﻠﮑﯽ ﻋﻄﺎ ﮐﻦ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻣﻦ ﮐﺴﯽ ﺳﺰاوار ﺁن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻮ ﺑﺨﺸﺎﻳﻨﺪﻩ اﯼ )ص‪.‬از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﻣﺮا در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻬﻤﺎﻧﺎﻧﻢ ﺧﺠﻞ ﻣﮑﻨﻴﺪ‪ .‬در ﻣﻮاردﯼ ﮐﻪ در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻧﻘﻞ‬ ‫ﺷﺪ‪ ،‬ﺷﺎهﺪ ﺗﻌﺎرض ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻴﻢ‪.(14‬اﮔﺮ اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺣﻘﻴﻘﯽ)واﻗﻌﯽ( ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ‬ ‫ﻣﻄﺮح ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ :‬ﺁﻳﺎ دﺧﺘﺮان)زﻧﺎن ﺷﻮهﺮدار( ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﺘﺠﺎوزان ﻟﻮاط ﮐﺎر ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮدن ﺗﺎ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ زﻧﺎﯼ ﻣﺤﺼﻨﻪ‬ ‫اﻧﺠﺎم دهﻨﺪ‪ ،‬اﺧﻼﻗًﺎ ﻣﺠﺎز اﺳﺖ؟ و ﺑﺎ ﺗﺌﻮرﯼ ﻋﺼﻤﺖ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ؟‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻟﻮط و دو دﺧﺘﺮش ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .

(153،‬ﻣﻔﺴﺮان اﺷﻌﺮﯼ ﭼﻮن اﻣﺎم ﻓﺨﺮ رازﯼ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ روﻳﺖ ﺧﺪا در ﺁﺧﺮت هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬‬ ‫روﻳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺁﺧﺮت‪ ،‬ارﺗﺒﺎﻃﯽ هﻢ ﺑﺎ ﻣﻼﺋﮑﻪ دارد ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮد‪ .‬ﺁن ﺷﺐ ﻧﻴﺰ ﭘﺪر ﺧﻮد را ﺷﺮاب ﻧﻮﺷﺎﻧﻴﺪﻧﺪ و دﺧﺘﺮ ﮐﻮﭼﮏ هﻢ ﺧﻮاب وﯼ ﺷﺪ و او از ﺧﻮاﺑﻴﺪن و از‬ ‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ وﯼ ﺁﮔﺎﻩ ﻧﺸﺪ‪ .‬اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﺎن "ﺗﻔﺎوت" را ﺑﺮ ﻧﻤﯽ ﺗﺎﺑﻨﺪ‪ .‬‬ ‫اﺷﺎﻋﺮﻩ ﺧﺼﻮﺻًﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﺁﻳﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ :‬وﺟﻮﻩ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﻧﺎﺻﺮﻩ‪ .‬ﻣﻴﺒﺪﯼ ﺣﺪﻳﺜﯽ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺁن "ﺣﺴﻨﯽ" ﺑﻬﺸﺖ اﺳﺖ و "زﻳﺎدﻩ" روﻳﺖ‬ ‫ﺧﺪا در ﺁﻧﺠﺎﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻣﻼﺋﮑﻪ را ﻣﻮﺟﻮداﺗﯽ ﺑﺎل دار ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪:‬ﺟﺎﻋﻞ اﻟﻤﻼﺋﮑﻪ رﺳﻼ اوﻟﯽ اﺟﻨﺤﻪ ﻣﺜﻨﯽ و ﺛﻠﺚ و رﺑﻊ‪ :‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﯽ ﮐﻪ داراﯼ ﺑﺎﻟﻬﺎﯼ دوﮔﺎﻧﻪ و ﺳﻪ ﮔﺎﻧﻪ و ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ‬ ‫اﻧﺪ)ﻓﺎﻃﺮ‪ .(1 ،‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ ﻣﻼﺋﮑﻪ را ﻣﻮﺟﻮداﺗﯽ ﻣﺠﺮد ﻓﺮض ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ‪ ،‬ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬ ‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﯽ را ﺻﺎدق ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ‪.‬ﻗﺮﺁن ﻧﺎم ﺁن ﭼﻴﺰ‬ ‫را ﺟﻨﺎح )ﺑﺎل( ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ .‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا را در ﺷﺐ ﻣﻌﺮاج دﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﻋﺎﻳﺸﻪ ﺑﺎ‬ ‫اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺁﻳﻪ ﻧﻈﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس را رد ﻣﯽ ﮐﺮد و ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ﺁﻳﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻧﻔﯽ ﺗﺎم دارد‪ .‬ﭘﺲ در هﻤﺎن ﺷﺐ ﭘﺪر ﺧﻮد را ﺷﺮاب ﻧﻮﺷﺎﻧﻴﺪﻧﺪ‬ ‫و دﺧﺘﺮ ﺑﺰرگ ﺁﻣﺪ ﺑﺎ ﭘﺪر ﺧﻮﻳﺶ هﻢ ﺧﻮاب ﺷﺪ و او از ﺧﻮاﺑﻴﺪن و ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻦ وﯼ ﺁﮔﺎﻩ ﻧﺸﺪ‪ .‬و ﺁن ﺑﺰرگ ﭘﺴﺮﯼ زاﻳﻴﺪ و او را ﻣﻮﺁب ﻧﺎم ﻧﻬﺎد و ﺗﺎ‬ ‫اﻣﺮوز ﭘﺪر ﻣﻮﺁﺑﻴﺎن اﺳﺖ و ﮐﻮﭼﮏ ﻧﻴﺰ ﭘﺴﺮﯼ ﺑﺰاد و او را اﺑﻦ ﻋﻤﯽ ﻧﺎم ﻧﻬﺎد‪ .‬و اﻳﻦ ﻧﺎﻣﮕﺬارﯼ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺁن ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻣﻼﺋﮑﻪ دو ﺑﺎل ﻧﻈﻴﺮ ﺑﺎل ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن دارﻧﺪ ﮐﻪ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ از ﭘﺮ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺻﺮف اﻃﻼق ﻟﻔﻆ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺁن ﺟﻨﺎح ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و واﻗﻊ ﺷﺪ ﮐﻪ روز دﻳﮕﺮ ﺑﻪ‬ ‫ﮐﻮﭼﮏ ﮔﻔﺖ اﻳﻨﮏ دوش ﺑﺎ ﭘﺪرم هﻢ ﺧﻮاب ﺷﺪم اﻣﺸﺐ ﻧﻴﺰ او را ﺷﺮاب ﺑﻨﻮﺷﺎﻧﻴﻢ و ﺗﻮ ﺑﻴﺎ و ﺑﺎ وﯼ هﻢ ﺧﻮاب ﺷﻮ ﺗﺎ ﻧﺴﻠﯽ از‬ ‫ﭘﺪرﺧﻮد ﻧﮕﺎهﺪارﻳﻢ‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺷﺎﻧﺰدهﻢ‪ :‬دﻳﺪن ﺧﺪا در ﺣﺎل راﻩ رﻓﺘﻦ‪ :‬ﻗﻮم ﻣﻮﺳﯽ از وﯼ درﺧﻮاﺳﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن‬ ‫ﺑﺪهﺪ)ﻧﺴﺄ‪. ‫‪50‬‬ ‫‪ -‬دﺧﺘﺮ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﮐﻮﭼﮏ ﮔﻔﺖ ﭘﺪر ﻣﺎ ﭘﻴﺮ ﺷﺪﻩ و ﻣﺮدﯼ ﺑﺮ روﯼ زﻣﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻋﺎدت ﮐﻞ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﻣﺎ درﺁﻳﺪ‪ .‬اﻟﯽ رﺑﻬﺎ ﻧﺎﻇﺮﻩ)ﻗﻴﺎﻣﺖ(‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬وﺟﻮد ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻧﻴﺰ ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ اﺳﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﺁن ﮐﺎرﯼ ﺑﮑﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﺁن ﮐﺎر را ﺑﺎ ﺑﺎل ﺧﻮد اﻧﺠﺎم ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .‬وﯼ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﭘﺪر ﺑﻨﯽ‬ ‫ﻋﻤﻮﺳﺖ)ﺳﻔﺮﭘﻴﺪاﻳﺶ‪ ،19،‬ﺁﻳﻪ ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮﺧﯽ از اﺷﺎﻋﺮﻩ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ هﻤﻴﻦ‬ ‫ﺁﻳﻪ هﻢ دﻳﺪن ﺧﺪا در ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﻣﻤﮑﻦ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ .(85 ،‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ ﯼ اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻧﻪ ﮐﻪ هﺪاﻳﺖ و ﺳﻌﺎدت را ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺻﺎدق اﺳﺖ؟ ﺻﺪق اﻳﻦ‬ ‫ﮔﺰارﻩ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﮐﺮد؟ اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﯽ )‪ (exclusivism‬ﺧﻮد را ﺣﻖ و ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪ و "دﻳﮕﺮﯼ" را ﺑﺎﻃﻞ و‬ ‫زﻳﺎﻧﮑﺎر ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻓﺨﺮ راز ﺑﺎ ﻧﻔﯽ ﺗﻘﻠﻴﺪ در اﺳﺘﺪﻻل‪ ،‬ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻧﻔﯽ ﻋﻤﻮم ﻳﺎ ﺳﻠﺐ ﻋﻤﻮم اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻤﻮم ﻧﻔﯽ ﻳﺎ ﻋﻤﻮم ﺳﻠﺐ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﻼﺋﮑﻪ هﻢ ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺎ ﺁن از ﺁﺳﻤﺎن ﺑﻪ زﻣﻴﻦ و از زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن ﻣﯽ روﻧﺪ‪ ،‬و از ﺟﺎﻳﯽ ﺑﻪ ﺟﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﮐﻪ ﻣﺄﻣﻮر ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻣﯽ روﻧﺪ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺑﺪون ﺗﺄوﻳﻞ و ﻋﺪول از ﻣﺘﻦ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺁﻣﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻓﺨﺮ رازﯼ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﻋﻘﻠﯽ و ﻧﻘﻠﯽ ﻣﯽ ﺁورد ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮر روﻳﺖ ﺧﺪا در ﺁﺧﺮت اﺳﺖ‪.‬ﺁﻳﻪ ‪ 26‬ﺳﻮرﻩ ﻳﻮﻧﺲ ﻳﮑﯽ از‬ ‫ﻣﺴﺘﻨﺪات اﻳﻨﺎن اﺳﺖ‪.‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﺷﻴﻌﻪ و ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﻪ ‪":‬ﻻ ﺗﺪرﮐﻪ اﻻﺑﺼﺎر و هﻮ ﻳﺪرﮎ اﻻﺑﺼﺎر ‪ :‬دﻳﺪﮔﺎن او را در‬ ‫ﻧﻴﺎﺑﻨﺪ و او دﻳﺪﮔﺎن را درﻳﺎﺑﺪ")اﻧﻌﺎم‪ ،(103 ،‬روﻳﺖ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ وﯼ‪ ،‬ﺁﻳﻪ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﮑﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ هﻴﭻ دﻳﺪﻩ اﯼ‬ ‫‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ هﻴﭻ ﮐﺲ‪ ،‬ﻧﻪ در دﻧﻴﺎ و ﻧﻪ در ﺁﺧﺮت‪ ،‬ﺧﺪا را ﻧﻤﯽ ﺑﻴﻨﺪ‪.‬ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ و ﺷﻴﻌﻴﺎن روﻳﺖ ﺧﺪا در‬ ‫ﺁﺧﺮت را ﻧﻔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ هﺮ دو دﺧﺘﺮ ﻟﻮط از ﭘﺪر ﺧﻮد ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .(31-38‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﮔﺰارش ﺗﺎرﺧﯽ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ واﻗﻊ اﺳﺖ؟ ﻳﺎ ﺁن را ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻓﺮض ﮐﺮد؟‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭘﺎﻧﺰدهﻢ‪ :‬ﺗﻨﻬﺎ راﻩ ﺳﻌﺎدت اﺧﺮوﯼ اﺳﻼم اﺳﺖ ‪ :‬و ﻣﻦ ﻳﺒﺘﻎ ﻏﻴﺮ اﻻﺳﻼم دﻳﻨًﺎ ﻓﻠﻦ ﻳﻘﺒﻞ ﻣﻨﻪ و هﻮ ﻓﯽ اﻻﺧﺮﻩ ﻣﻦ‬ ‫اﻻﺧﺎﺳﺮﻳﻦ‪ :‬هﺮ ﮐﺲ ﮐﻪ دﻳﻨﯽ ﻏﻴﺮ از اﺳﻼم ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﺪ‪ ،‬هﺮﮔﺰ از او ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد و او در ﺁﺧﺮت از زﻳﺎﻧﮑﺎران اﺳﺖ)ﺁل‬ ‫ﻋﻤﺮان‪ .‬هﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ اﻟﻔﺎظ دﻳﮕﺮﯼ ﻧﻈﻴﺮ ﺟﻨﺎح ﻧﻴﺰ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﻌﻬﻮد ﻧﻤﯽ‬ .‬ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﯽ )‪ (pluralism‬ﺗﻤﺎم ادﻳﺎن را راﻩ هﺎﯼ‬ ‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺣﻘﻴﻘﺖ و ﺳﻌﺎدت ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ‬ ‫رو ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻴﺎ ﺗﺎ‬ ‫ﭘﺪر را ﺷﺮاب ﺑﻨﻮﺷﺎﻧﻴﻢ و ﺑﺎ او هﻤﺒﺴﺘﺮ ﺷﻮﻳﻢ ﺗﺎ ﻧﺴﻠﯽ از ﭘﺪر ﺧﻮد ﻧﮕﺎهﺪارﻳﻢ‪ .‬ﺑﻨﻴﺎدﮔﺮاﻳﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﻨﻪ از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﺎن ‪،‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ از ﻗﺮﺁن اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .

‬‬ ‫ﺣﺎل هﺮ دو ﻣﺪل رﻗﻴﺐ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﮑﻠﻴﻒ ﺧﻮد را ﺑﺎ اﻳﻦ اﺣﮑﺎم روﺷﻦ ﮐﻨﻨﺪ‪..‬ﻣﺸﮑﻞ‬ ‫روﻳﮑﺮد ﮐﺪﻳﻮر اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در هﻴﭻ ﺁﻳﻪ اﯼ از ﺁﻳﺎت ﮐﺮﻳﻤﻪ ﻗﺮﺁن ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ ﮐﻪ اﻳﻦ اﺣﮑﺎم ﻣﻮﻗﺘﯽ و ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺻﺪر اﺳﻼم اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ‬ ‫اﻳﻦ اﺣﮑﺎم ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺻﻮل ﻣﺮدم ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ اﺧﻼﻗﯽ اﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ در دوران ﻣﺪرﻧﻴﺘﻪ ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﺪرن‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم‬ ‫اﺣﮑﺎم ﻏﻴﺮ ﻋﺒﺎدﯼ اﺳﻼم را ﻣﻮﻗﺘﯽ)ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺻﺪر اﺳﻼم( ﻓﺮض ﮐﺮد و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﮐﻨﻮﻧﯽ را ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﺮد‪ .‬اﻳﻦ اﺻﻠﯽ‬ ‫ﺑﺮون دﻳﻨﯽ)ﻋﻘﻠﯽ( اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ هﺮﭼﻪ ﺑﺎ ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﻣﺪرن ﺗﻌﺎرض دارد را ﺑﺎﻳﺪ ﮐﻨﺎر ﻧﻬﺎد و ﻣﻮﻗﺘﯽ ﻓﺮض ﮐﺮد‪.‬‬ ‫ب‪ -‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار داﻧﺎﯼ ﻣﻄﻠﻘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻴﺮ و ﺻﻼح ﺁدﻣﻴﺎن را ﺑﻬﺘﺮ از ﺧﻮد ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﯽ دهﺪ‪.‬ﺑﺎزهﻢ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪ راﻳﺞ و ﻣﺴﻠﻂ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﺧﺪا ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ و ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪.[15‬‬ ‫در ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻼﺋﮑﻪ اﻳﺴﺘﺎدﻩ اﻧﺪ و هﺸﺖ ﺗﻦ از ﺁﻧﺎن ﻋﺮش ﺧﺪا را ﺣﻤﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ :‬واﻟﻤﻠﮏ ﻋﻠﯽ ارﺟﺎﺋﻬﺎ و ﻳﺤﻤﻞ ﻋﺮش رﺑﮏ‬ ‫ﻓﻮﻗﻬﻢ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﺛﻤﻨﻴﻪ‪ :‬و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺮﮐﻨﺎرﻩ هﺎ اﻳﺴﺘﺎدﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻋﺮش ﭘﺮوردﮔﺎرت را در ﺁن روز هﺸﺖ ﺗﻦ ﺑﺮ ﻓﺮازﺷﺎن ﺣﻤﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ)ﺣﺎﻗﻪ‪..(22 ،‬ﺁﻣﺪن‬ ‫ﺧﺪا و ﻣﻼﺋﮑﻪ‪،‬در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﻣﻼﺋﮑﻪ ﺻﻒ در ﺻﻒ اﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ دارد؟ اﮔﺮ ﺧﺪا ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻣﺠﺴﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ‬ ‫ﻣﻼﺋﮑﻪ ﯼ ﺻﻒ در ﺻﻒ ﺑﻴﺎﻳﺪ؟ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺁﻣﺪن ﺑﻪ ﺧﺪا دادن از ﺑﺎب"ﻣﺠﺎز ﻋﻘﻠﯽ" اﺳﺖ‪ .‬‬ .(23 ،‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﻔﺪهﻢ ‪ :‬ﺗﻌﺎرض ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁﻳﺎت ﮐﺮﻳﻤﻪ ﻗﺮﺁن )اﺣﮑﺎم ﻗﺼﺎص‪ ،‬ارﺗﺪاد‪،‬ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻗﻄﻊ دﺳﺖ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﻣﺤﺎرب و ﻏﻴﺮﻩ‪ -‬ﺣﮑﻢ‬ ‫ﺳﻨﮕﺴﺎر و ارﺗﺪاد در ﻗﺮﺁن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ ‪ -‬اﺣﮑﺎم ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮﯼ زﻧﺎن و ﻣﺮدان‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن و‬ ‫‪ (.‬ﻗﺮﺁن ﺑﻪ هﻴﭻ ﮐﺲ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺠﻮزﯼ ﻧﺪادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺁرش ﻧﺮاﻗﯽ هﻢ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻣﯽ داﻧﺪ) ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻧﺮاﻗﯽ‪" ،‬ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ‬ ‫ﻣﺤﻮرﯼ دﻳﻦ ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻌﻘﻮل‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺻﺎدق اﺳﺖ" ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﺮاﻗﯽ ﺻﺪق ﺁﻣﻮزﻩ ﯼ ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن را اﺛﺒﺎت‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺪ(‪ ،‬در اﺣﮑﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺁن ﭼﻨﺎن رادﻳﮑﺎل ﻋﻤﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ هﻢ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺎن ﻧﻤﯽ ﺗﻮان و ﻧﺒﺎﻳﺪ اﺣﮑﺎم اﷲ را در ﭘﺎﯼ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﻣﺤﺼﻮل ﻧﻔﺲ ﺷﻬﻮت ران‬ ‫ﺑﺸﺮ ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫در هﻴﭻ ﺟﺎﯼ دﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﮑﻤﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺪﻳﻮر ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ اﺣﮑﺎم در زﻣﺎن ﺧﻮد ﻋﺎدﻻﻧﻪ‪ ،‬ﻋﺎﻗﻼﻧﻪ و اﺧﻼﻗﯽ ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﮐﺎر ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﯽ دﻳﻨﯽ دﺷﻮارﺗﺮ اﺳﺖ‪ .(17 ،‬‬ ‫روﻳﺖ ﺧﺪا در ﺁﺧﺮت ﭼﻪ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﺎ ﻣﻼﺋﮑﻪ دارد؟ ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ‪" :‬و ﺟﺎء رﺑﮏ واﻟﻤﻠﮏ ﺻﻔﺎ ﺻﻔﺎ" )ﻓﺠﺮ‪ .‬ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن‬ ‫دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﻌﺎرض اﺣﮑﺎم ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﺪرن‪ ،‬از اﺣﮑﺎم ﻗﺮﺁن "ﻋﺪول" ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻦ‪ ،‬دﺳﺖ ﺷﺴﺘﻦ از‬ ‫اﺣﮑﺎم ﻣﻌﺎرض ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﻋﺪول از اﺣﮑﺎم ﺧﺪا اﺳﺖ)ﺧﺪاﻳﯽ ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ و ﺑﻬﺘﺮ از ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫ﮐﻢ داﻧﺶ ﺑﻪ ﺧﻴﺮ و ﺻﻼح ﺁﻧﺎن ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ(‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ وﻓﺎدار ﺑﻪ ﻣﺘﻦ‪ .‬اﻳﻦ اﺣﮑﺎم را هﻤﭽﻨﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﺪرن را ﻏﺮﺑﯽ – ﻟﻴﺒﺮاﻟﯽ‬ ‫داﻧﺴﺘﻪ و ﺁن را رد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ..‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ هﻢ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﺠﺴﻢ‬ ‫اﻋﻤﺎل ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﮔﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﺎﺷﺪ و اﺣﮑﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ را ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺟﻌﻞ ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ ‪ :‬ﭼﺮا‬ ‫ﺧﺪا اﺣﮑﺎﻣﯽ ﺟﻌﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﻣﺪت ﮐﻮﺗﺎهﯽ ﻏﻴﺮ ﻋﻘﻼﻧﯽ و ﻏﻴﺮ ﻋﺎدﻻﻧﻪ و ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ؟ ﻋﻼﻣﻪ‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ و ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ و ‪ .‬ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﮐﻨﻮﻧﯽ اﻣﺮﯼ ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻳﻪ دﻳﮕﺮﯼ هﻢ از راﻩ رﻓﺘﻦ ﺧﺪا ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬و ﻗﺪﻣﻨﺎ اﻟﯽ ﻣﺎ ﻋﻤﻠﻮا ﻣﻦ ﻋﻤﻞ)ﻓﺮﻗﺎن‪.. ‫‪51‬‬ ‫ﻼ وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻋﺮش و ﻟﻮح و ﻗﻠﻢ و اﻣﺜﺎل ﺁن را درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻃﻼق ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻋﺮش او و ﮐﺮﺳﯽ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﻣﺮاد اﻳﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺁن روز ﻧﻈﺎم ﻋﻠﯽ از ﮐﺎر ﻣﯽ اﻓﺘﺪ و ﺧﺪا ﺑﺪون هﻴﭻ واﺳﻄﻪ هﻤﻪ ﮐﺎرﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ اﺣﮑﺎم اﺧﻼﻗﯽ را داراﯼ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﺑﺪاﻧﺪ)ﺁرش ﻧﺮاﻗﯽ ﭼﻨﻴﻦ‬ ‫ﻧﻈﺮﯼ دارد(‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﮑﺎم دﻳﮕﺮ ﺻﺎدق ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ هﻢ ﮐﺴﯽ اﺣﮑﺎم اﺧﻼﻗﯽ و اﻋﺘﺒﺎرﯼ را واﺟﺪ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻧﺪاﻧﺪ)ﺳﺮوش و‬ ‫ﻣﻠﮑﻴﺎن و ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﯼ دارﻧﺪ(‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﮑﺎم دﻳﮕﺮ ﮐﺎراﻳﯽ و ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬ﻣﺜ ً‬ ‫و ﻟﻮح و ﻗﻠﻤﺶ ﻧﻈﻴﺮ ﮐﺮﺳﯽ و ﻟﻮح و ﻗﻠﻢ ﻣﺎﺳﺖ"]‪.

(67‬و در‬ ‫ﺁﻳﺎت ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ اﻳﻨﻬﺎ ﺣﺪود اﷲ هﺴﺘﻨﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺠﺎوز ﮐﺮد)ﺑﻘﺮﻩ‪187 ،‬و ‪ 229‬و ‪ – 230‬ﻧﺴﺎ‪،‬‬ ‫‪13‬و ‪ -14‬ﻃﻼق‪.‬اﻳﻦ اﺣﮑﺎم در ﺳﻄﺢ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﻣﻌﻴﺸﺖ‬ ‫اﻋﺮاب و در ﺣﺪ ﻗﺪ و ﻗﺎﻣﺖ ﺁﻧﺎن ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﻋﺮاب ﻗﺮن هﻔﺘﻢ را ﻣﯽ ﺗﻮان ﮐﻨﺎر ﻧﻬﺎد‪ ،‬اﻣﺎ اﺣﮑﺎم ﺧﺪاﯼ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ را‬ ‫ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ ﺻﺮف ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ ﺑﺸﺮﯼ ﮐﻪ داﻧﺶ ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪﮐﯽ دارﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻨﺎر ﻧﻬﺎد‪.‬ﻋﺪول از اﻳﻦ اﺣﮑﺎم‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﺪول از اﺣﮑﺎم اﷲ ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﺪول از ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺳﺎﺧﺘﻪ و‬ ‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﯼ اﻋﺮاب ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻟﻮح و ﻗﻠﻢ و ﮐﺮﺳﯽ و ﻋﺮش وﻗﺘﯽ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ‬ ‫ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽ روﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﻌﻬﻮد اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﺠﺎزﯼ ﻓﺮض ﮐﺮد‪ .‬ﻗﺮﺁن ﺑﺎرهﺎ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم اﻋﻼم ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﺣﮑﻢ ﺗﻨﻬﺎ‬ ‫ﺣﮑﻢ ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ راﺑﻴﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ داوران اﺳﺖ)اﻧﻌﺎم‪.(57 ،‬ﺣﮑﻢ ﺟﺰﺣﮑﻢ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ)ﻳﻮﺳﻒ‪40 ،‬و ‪ .(1 ،‬‬ ‫ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ ﻋﻘﻞ ﻣﺤﺪود و ﻧﺎﻗﺺ ﺧﻮد را)ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﺎﻧﺘﯽ‪ -‬ﭘﻮﭘﺮﯼ‪ -‬ﻓﻮﮐﻮﻳﯽ ﻳﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺖ‬ ‫ﮔﺮاﻳﺎن ﺧﻮدﻣﺎن‪:‬ﻋﻘﻞ ﺗﺎﺑﻊ ﺷﻴﻄﺎن و هﻮﯼ و هﻮس( ﺑﺮ ﻋﻘﻞ ﻣﻄﻠﻖ اﻟﻬﯽ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادﻩ و ﮔﻤﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﻴﺮ و ﺻﻼح ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫را ﺑﻬﺘﺮ از ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻄﻠﻖ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪.‬ﺻﺪق ) اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ واﻗﻊ ( اﻳﻦ ﮔﺰارﻩ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺛﺒﺎت‬ ‫ﻼ ﺁﻳﺎت ﺗﺤﺪﯼ‪ :‬ﻃﻮر‪34،‬و‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ دﻳﻨﺪارﯼ زﺑﺎن دﻳﻦ‬ ‫را زﺑﺎن واﻗﻊ ﮔﺮا ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺻﺪق ﺁﻳﺎت ﻣﺪﻋﯽ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻮدن ‪ ،‬دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن اﻗﺎﻣﻪ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫اﻣﺎ در ﻣﺪل ﺳﺮوش و ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ و ﻣﻠﮑﻴﺎن ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﻧﺒﯽ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﺣﮑﺎم را ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺧﻮد وﺿﻊ‬ ‫ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺣﮑﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﻋﺮاب ﺟﺎهﻠﯽ را ﺑﺎ اﻧﺪﮐﯽ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻣﻀﺄ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﺠﺪهﻢ ‪ :‬ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ هﻮش ﺑﻮد‬ ‫ﮐﻪ از ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺻﺪق ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ را اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﺮد‪.‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ "ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ" ﻳﮏ ﮔﺰارﻩ ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ‬ ‫ﺷﻮاهﺪ و دﻻﺋﻞ ﻗﺎﻧﻊ ﮐﻨﻨﺪﻩ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﺗﺜﺒﺖ ﮐﻨﺪ‪ .33‬اﺳﺮﯼ‪ -88 ،‬هﻮد‪ -13 ،‬ﻳﻮﻧﺲ‪ -38 ،‬ﺑﻘﺮﻩ‪، (23 ،‬‬ ‫ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 23 ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -11‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬ص ‪. ‫‪52‬‬ ‫ج‪ -‬ﺧﺪاوﻧﺪ در هﻴﭻ ﺟﺎﯼ ﺳﺨﻦ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن ﺑﺎ داﻧﺶ ﻣﺤﺪود و ﺗﺎﺑﻊ ﺷﻴﻄﺎن و هﻮﯼ و هﻮس اﺟﺎزﻩ ﻧﺪادﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ اﺣﮑﺎم اﷲ را‬ ‫ﺗﻌﻄﻴﻞ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺠﺎﯼ ﺁن ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻏﺮﺑﻴﺎن و ﻓﻤﻴﻨﻴﺴﻢ را ﺑﻨﺸﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ذﮐﺮ ﺁﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﺮﺁن)ﻣﺜ ً‬ ‫ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را اﺛﺒﺎت ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﯼ دﻳﻨﯽ‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎ ﻣﻌﻀﻠﯽ روﺑﺮو ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺁﻳﺎ ﺑﺮ هﻤﻴﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﮔﻔﺘﻦ هﻢ وﻗﺘﯽ درﺑﺎرﻩ ﺧﺪا ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽ رود ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﺠﺎزﯼ دارد‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﻘﻴﻘﯽ؟‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬اﮔﺮ دﻳﻨﺪار زﺑﺎن دﻳﻦ را ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ‬ ‫ﻣﺠﺎزﯼ)ﻏﻴﺮ ﺣﻘﻴﻘﯽ( ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺧﺪا)رﻋﺪ‪ (43 ،‬و ﻣﻼﺋﮑﻪ)ﻧﺴﺄ‪ (166 ،‬هﻢ ﻣﺜﺒﺖ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺧﺪا و ﻣﻼﺋﮑﻪ هﻢ از زﺑﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و ﺁدﻣﻴﺎن هﻴﭻ راﻩ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ ﻧﺪارﻧﺪ ﺗﺎ ﺷﻬﺎدت ﺧﺪا و‬ ‫ﻣﻼﺋﮑﻪ ﺑﺮ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن را درﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .288‬‬ ‫‪-12‬ﺟﺎن هﻴﮏ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﻧﺎﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ در ‪ 25‬دﺳﺎﻣﺒﺮ ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ)ﮐﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻳﮏ ﺟﺸﻦ زﻣﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﻮد(‪ ،‬ﻳﺎ‬ ‫در ﺳﺎل اول ﻣﻴﻼدﯼ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ)ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﻴﺸﺘﺮ در ‪ 4‬ﻳﺎ ‪ 5‬ﻗﺒﻞ از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺖ(‪ ،‬ﻳﺎ در ﺑﻴﺖ اﻟﺤﻢ دﻳﺪﻩ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮدﻩ‬ ‫ﻻ ﺑﺮاﯼ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪﻩ ﻧﻮﻋﯽ ﭘﻴﺸﮕﻮﻳﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن اﻓﺰودﻩ ﺷﺪﻩ(‪ ،‬ﻳﺎ ﭼﻮﭘﺎﻧﺎن ﺑﺮاﯼ ﭘﺮﺳﺘﻴﺪن او در ﮐﻨﺎر ﮔﻬﻮارﻩ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ)ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎ ً‬ ‫اﺷﺤﻀﻮر ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺮزاﻧﮕﺎﻧﯽ از ﺷﺮق ﺑﺮاﯼ ﺧﻮﺷﺎﻣﺪ ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ او رد ﺳﺘﺎرﻩ اﯼ اﻋﺠﺎب ﺁور را ﭘﯽ ﮔﻴﺮﯼ ﮐﺮدﻧﺪ) ﮐﻞ داﺳﺘﺎن ﺳﻨﺘﯽ ﺗﻮﻟﺪ او‬ ‫ﻣﺨﻠﻮق ﺗﺨﻴﻞ ﻣﺬهﺒﯽ اﺳﺖ(‪ ،‬ﻳﺎ او ﭘﺪر اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﺪاﺷﺖ)ﻣﻀﻤﻮﻧﯽ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﮐﻪ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺷﺨﺼﻴﺖ هﺎﯼ ﺑﺰرگ دﻧﻴﺎﯼ ﮐﻬﻦ‬ .

. 6‬‬ ..(404-406‬‬ ‫‪-13‬ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﮐﺎوﺷﯽ در ﻗﻠﻤﺮو روﺣﺎﻧﯽ‪،‬ص‪. ‫‪53‬‬ ‫ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد(‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺠﺴﺪ ﺑﻮد)ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﮐﻪ ﺁن را ﮐﻔﺮ ﺁﻣﻴﺰ ﻣﯽ داﻧﺴﺖ(‪ .‬ﻣﺎ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را از ﻣﻨﺒﻊ زﻳﺮ‬ ‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﻳﻢ‪ :‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 8‬ص ‪.407‬‬ ‫‪ -14‬ﻓﺮوع ﮐﺎﻓﯽ‪ ،‬ج ‪ ، 5‬ص ‪ ،501‬ذﻳﻞ ﺣﺪﻳﺚ ‪ ، 3‬و ﺑﺤﺎر‪ ،‬ج ‪ ، 63‬ص‪ ، 202‬ح ‪ ،23‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﺗﻬﺬﻳﺐ‪ .‬ﻧﺎﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ از ﻟﺤﺎظ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﭘﺲ از‬ ‫ﻣﺼﻠﻮب ﺷﺪﻧﺶ دوﺑﺎرﻩ ﺣﻴﺎت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺪت ﭼﻬﻞ روز در اﻃﺮاف ﺟﻠﻴﻞ و ﻳﻬﻮدﻳﻪ ﻇﺎهﺮ ﺷﺪﻩ ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن ﻋﺮوج ﮐﺮدﻩ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ )زﻳﺮا اﻳﻦ ﻧﻴﺰ در ﺑﺨﺸﯽ از داﺳﺘﺎن اﻧﺠﻴﻞ اﺳﺖ( اﻳﻨﮑﻪ در هﻤﺎن زﻣﺎن "ﻗﺒﺮ هﺎ ﺑﺎزﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻘﺪﺳﺎن ﺧﺪا ﮐﻪ ﻣﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬ ‫زﻧﺪﻩ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از زﻧﺪﻩ ﺷﺪن ﻋﻴﺴﯽ‪ ،‬از ﻗﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻪ اورﺷﻠﻴﻢ رﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺴﻴﺎرﯼ اﻳﺸﺎن را دﻳﺪﻧﺪ")ﻣﺘﯽ‪.78‬‬ ‫‪ -15‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪، 17‬ﺻﺺ ‪.(52:27-3‬اﻳﻦ ﺑﺨﺶ از داﺳﺘﺎن‬ ‫ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ زﻳﺮا ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ ﺑﺪون ﺗﺄﻣﻞ ادﻋﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ اﻓﺮاد اﻳﻦ روﻳﺪاد را دﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻨﮑﻪ اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰ ﻓﻮق اﻟﻌﺎدﻩ ﺣﻴﺮت‬ ‫اﻧﮕﻴﺰﯼ واﻗﻌًﺎ رخ دادﻩ ﺑﻮد ﻗﻄﻌًﺎ در ﺁﮔﺎهﯽ و اﺳﻨﺎد و ﮔﺰارش هﺎﯼ زﻣﺎﻧﻪ ﺛﺒﺖ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد")ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﮐﺎوش در ﻗﻠﻤﺮو روﺣﺎﻧﯽ‪،‬‬ ‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻬﺰاد ﺳﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﻗﺼﻴﺪﻩ ﺳﺮا‪ ،‬ﺻﺺ‪.

[3‬‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ از راﻩ ﺗﺄوﻳﻞ اﺧﺘﻼف هﺎ و ﺗﻌﺎرض هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ را رﻓﻊ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪.‬اﺧﺘﻼف ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺮ‬ ‫ﺳﺮ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﭼﻮن ﺟﺒﺮ و اﺧﺘﻴﺎر‪ ،‬ﻣﻌﺎد ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ و ﻣﻌﺎد روﺣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﮐﻴﻔﺮ ﺟﻤﻌﯽ و ﮐﻴﻔﺮ ﻓﺮدﯼ‪ ،‬ﻓﺮد ﮔﺮاﻳﯽ و ﺟﻤﻊ ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ‬ .‬ﻗﺮﺁن از ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺴﺠﺎم ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﮐﻼم ﺧﺪا ﺑﻮدن ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ دروﻧﯽ ‪ ،‬ﻧﻈﺎم را ﺑﺎ ﻣﻌﻀﻞ ﺻﺪق و ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ روﺑﺮو ﻣﯽ ﺳﺎزد‪ .‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ هﻢ اﺧﺘﻼف هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ را اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻓﺎﻗﺪ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ دروﻧﯽ و داراﯼ اﻧﺴﺠﺎم اﺳﺖ‪.[1‬در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ ‫ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ اﻧﺴﺠﺎم )‪ (coherence theory‬در دو ﻣﻘﺎم ﻣﻄﺮح ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺘﻦ‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﮔﻔﺘﻤﺎن هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪.[2](82 ،‬‬ ‫ﺁﻳﺎ ﻣﯽ ﺗﻮان از اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪﻟﻞ دﻓﺎع ﮐﺮد؟ ﺁﻳﺎ در ﻣﺘﻦ)ﻗﺮﺁن( هﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ اﺧﺘﻼف و ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد؟ ﺁﻳﺎ اﮔﺮ در‬ ‫ﮐﻼﻣﯽ)ﻣﺘﻨﯽ( ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ و اﺧﺘﻼف وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁن ﻣﺘﻦ ﮐﻼم ﺧﺪا ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد؟ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻗﺮﺁن را داراﯼ‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ دروﻧﯽ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬وﺟﻮد ﻳﮏ‬ ‫ﺑﺎور ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر در ﻳﮏ ﺁﺋﻴﻦ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻮﺟﻪ ﺑﻮدن ﺁن ﺑﺎور ﺧﺎص ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﻧﺴﺠﺎم ﮐﻞ ﻧﻈﺎم ﻓﮑﺮﯼ را ﻣﻨﺘﻔﯽ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد و ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ﺗﻤﺎم ﺑﺎورهﺎﯼ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم‪ ،‬از ﺣﻮزﻩ ﯼ ﺑﺎورهﺎﯼ ﻣﻮﺟﻪ ﺑﻴﺮون راﻧﺪﻩ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ]‪ .‬از اﻳﻦ رو وﺟﻮد ﺗﻌﺎرض ﺑﻴﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬ ‫ﯼ ﻣﻬﻤﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺑﺎورهﺎﯼ درون ﻳﮏ ﺁﺋﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ‬ ‫در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در ﻣﺒﺎﺣﺚ هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮑﯽ و ﻧﻘﺪ ادﺑﯽ هﻢ از ﻣﻔﻬﻮم ﺳﺎزﮔﺎرﯼ‬ ‫ﻣﺘﻦ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ وﯼ ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﻣﮑﺘﻮﺑﯽ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﺁن‬ ‫را ﺗﺄﻟﻴﻒ ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﺼﺮ ﺣﺎﻣﺪ اﺑﻮ زﻳﺪ ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺷﻨﺎس ﻣﺼﺮﯼ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ "ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﯼ ﻣﺘﻦ" داراﯼ‬ ‫ﺗﻨﺎﻗﺾ هﺎﯼ ﻋﺪﻳﺪﻩ اﯼ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻦ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪ .‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻓﻼ ﻳﺘﺪﺑﺮون اﻟﻘﺮﺁن و ﻟﻮ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻋﻨﺪ ﻏﻴﺮ اﷲ ﻟﻮﺟﺪوا ﻓﻴﻪ اﺧﺘﻼﻓًﺎ ﮐﺜﻴﺮا‪ :‬ﺁﻳﺎ در ﻗﺮﺁن ﺗﺪﺑﺮ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ؟ و اﮔﺮ‬ ‫از ﻧﺰد ﮐﺴﯽ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ﺑﻮد‪ ،‬در ﺁن اﺧﺘﻼف ﺑﺴﻴﺎر ﻣﯽ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ)ﻧﺴﺄ‪.‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ در اﻳﻦ ﻣﺘﻦ ﺧﻼف ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‬ ‫ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻳﺎ اﺳﻄﻮرﻩ وﺟﻮد ﻧﺪارد"]‪.‬ﻗﺮﺁن ﻣﺒﻠﻎ ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ ‪" :‬اﮔﺮ در ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﭼﻮن ﻗﺮﺁن از ﺳﻮﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ در ﺁن ﻧﺎهﻤﺎهﻨﮕﯽ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر از ﻧﺒﻮدن ﻧﺎهﻤﺎهﻨﮕﯽ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ در اﻳﻦ ﻣﺘﻦ هﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬هﻤﻪ ﯼ ﭘﺪﻳﺪﻩ هﺎﯼ ﺟﻬﺎن ﻧﺒﻮﯼ ﺑﺪون اﺳﺘﺜﻨﺄ ﺁﻳﺎت‬ ‫ﺧﺪا دﻳﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ و اﻳﻦ ﻣﺘﻦ ﻳﮏ ﭘﻴﺎم هﻤﺎهﻨﮓ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﮐﻪ هﻤﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ وﯼ‪ ،‬ﻧﻮع ﺧﺎﺻﯽ از وﺣﺪت ﺑﺮ ﮐﻞ اﻳﻦ ﻣﺘﻦ ﺣﺎﮐﻢ‬ ‫اﺳﺖ ‪ .‬‬ ‫ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ دروﻧﯽ اﺳﺖ‪.‬اﺳﺘﺪﻻل ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻧﺤﻮ زﻳﺮ‬ ‫اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﮐﻼم)ﻧﻈﺎم هﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ( ﺁدﻣﻴﺎن داراﯼ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ دروﻧﯽ و ﻋﺪم اﻧﺴﺠﺎم اﺳﺖ‪.‬وﯼ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ ‪ ،‬راﻩ ﺣﻞ دﻳﮕﺮﯼ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ . ‫‪54‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(9‬‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ‬ ‫‪ -4‬ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ اﺳﺖ ‪ :‬ﻳﮑﯽ از ﻣﻌﻴﺎرهﺎﯼ ارزﻳﺎﺑﯽ ﻧﻈﺎم هﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ‪ ،‬ﺁﺋﻴﻦ هﺎ و ﻣﺘﻮن ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻴﺎن ﮔﺰارﻩ‬ ‫هﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺳﺎزﮔﺎرﯼ )‪ (consistency‬وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻟﻒ‪ -‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺮﻳﻪ اﯼ درﺑﺎرﻩ ﯼ‬ ‫ﭼﻴﺴﺘﯽ ﺻﺪق ‪ ،‬ب‪ -‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺮﻳﻪ اﯼ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺗﻮﺟﻴﻪ ‪ .

‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﻣﻮﻳﺪ ﻧﻈﺎم ﻋﻠﯽ اﺳﺖ ‪":‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﺑﺮاﯼ ﺣﻮادث ﻃﺒﻴﻌﯽ ‪ ،‬اﺳﺒﺎﺑﯽ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺎﻧﻮن ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﻠﻴﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﻴﺖ را ﺗﺼﺪﻳﻖ دارد‪ .‬ﻣﻔﺴﺮان ﻓﻠﺴﻔﯽ‬ ‫ﻣﺸﺮب‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻗﺮﺁن را ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻞ ﻋﻠﻴﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ . ‫‪55‬‬ ‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار و ﺧﺪاﯼ ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ و ﻏﻴﺮﻩ‪ ،‬و اﺳﺘﻨﺎد ﻃﺮﻓﻴﻦ ﻧﺰاع ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺣﮑﺎﻳﺖ ﮔﺮ‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ اول‪ :‬ﻧﻈﺎم ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻧﻈﺎم ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺿﯽ ﻓﻠﺴﻔﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﺎ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن اﺛﺒﺎت ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬در‬ ‫اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻮاردﯼ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﻇﺎهﺮاً‪ ،‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ وﺟﻮد دارد اﺷﺎرﻩ ﮐﺮدﻩ و ﻧﺤﻮﻩ ﯼ ﻣﻮاﺟﻬﻪ‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان ﺑﺎ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﻧﺸﺎن ﺧﻮاهﻴﻢ داد‪.(29 ،‬‬ ‫ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ و دﻳﻨﺪاران ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ اﺧﺘﻼف و ﺗﻌﺎرض در ﻗﺮﺁن را ﺑﺮﺗﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺄوﻳﻞ ﻳﮏ دﺳﺘﻪ از ﺁﻳﺎت‪ ،‬اﺧﺘﻼف درون‬ ‫ﻣﺘﻨﯽ را رﻓﻊ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ ‪ ":‬از ﻧﻈﺮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ و ﻣﺘﮑﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن در زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ و‬ ‫ﺁزادﯼ و اﺧﺘﻴﺎر اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﺘﻌﺎرض ﻣﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﺎﭼﺎر ﻳﮏ دﺳﺘﻪ از ﺁﻳﺎت را ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺄوﻳﻞ و ﺑﺮﺧﻼف ﻇﺎهﺮ ﺣﻤﻞ ﮐﺮد"]‪ .[4‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﺗﻤﺎم ﻗﺮﺁن در ﻧﻔﯽ ﻋﻠﻴﺖ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﮔﺮ ز ﺧﻮش ﭼﺸﻤﺎن ﮐﺮﺷﻢ ﺁﻣﻮﺧﺘﻴﻢ‬ ‫ﭼﺸﻢ ﺑﺮ اﺳﺒﺎب از ﭼﻪ دوﺧﺘﻴﻢ‬ ‫در ﺳﺒﺐ ﻣﻨﮕﺮ در ﺁن اﻓﮑﻦ ﻧﻈﺮ‬ ‫هﺴﺖ ﺑﺮ اﺳﺒﺎب اﺳﺒﺎﺑﯽ دﮔﺮ‬ ‫ﻣﻌﺠﺰات ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮ ﮐﻴﻮان زدﻧﺪ‬ ‫اﻧﺒﻴﺎ در ﻗﻄﻊ اﺳﺒﺎب ﺁﻣﺪﻧﺪ‬ ‫ﺑﯽ زراﻋﺖ ﭼﺎش ﮔﻨﺪم ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‬ ‫ﺑﯽ ﺳﺒﺐ ﻣﺮ ﺑﺤﺮ را ﺑﺸﮑﺎﻓﺘﻨﺪ‬ ‫ﭘﺸﻢ ﺑﺰ اﺑﺮﻳﺸﻢ ﺁﻣﺪ ﮐﺶ ﮐﺸﺎن‬ ‫رﻳﮓ هﺎ هﻢ ﺁرد ﺷﺪ از ﺳﻌﻴﺸﺎن‬ ‫ﻋﺰ دروﻳﺶ و هﻼﮎ ﺑﻮﻟﻬﺐ‬ ‫ﺟﻤﻠﻪ ﻗﺮﺁن هﺴﺖ در ﻗﻄﻊ ﺳﺒﺐ‬ ‫رﻓﺾ اﺳﺒﺎﺑﺴﺖ و ﻋﻠﺖ واﻟﺴﻼم‬ ‫هﻤﭽﻨﻴﻦ ز ﺁﻏﺎز ﻗﺮﺁن ﺗﺎ ﺗﻤﺎم‬ ‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ ﺳﻮم‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪ 2515-2520‬و ‪(2525‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ دوم‪ :‬ﺟﺒﺮ و اﺧﺘﻴﺎر‪ :‬در ﻗﺮﺁن هﻢ ﺁﻳﺎت ﻣﻮﻳﺪ ﺟﺒﺮ وﺟﻮد دارد)ﺣﺪﻳﺪ‪ -22 ،‬اﺑﺮاهﻴﻢ ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن‬ ‫او‪ ،‬هﺮﮔﺎﻩ ﻳﮑﯽ از ﻃﺮﻓﻴﻦ ﻧﺰاع دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻧﺰاع دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮﯼ ﻳﺎد‬ ‫ﻣﯽ دهﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻧﺰاع هﻴﭽﮕﺎﻩ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺎﺑﺪ‪:‬‬ ‫در ﻣﻴﺎن ﺟﺒﺮﯼ و اهﻞ ﻗﺪر‬ ‫هﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺤﺜﺴﺴﺖ ﺗﺎ ﺣﺸﺮ ﺑﺸﺮ‬ ‫ﻣﺬهﺐ اﻳﺸﺎن ﺑﺮاﻓﺘﺎدﯼ ز ﭘﻴﺶ‬ ‫ﮔﺮ ﻓﺮو ﻣﺎﻧﺪﯼ ز دﻓﻊ ﺧﺼﻢ ﺧﻮﻳﺶ‬ .‬ﭘﺲ ﻗﺮﺁن ﻋﺰﻳﺰ ﺑﻪ ﺻﺤﺖ ﻗﺎﻧﻮن ﻋﻠﻴﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺣﮑﻢ ﮐﺮدﻩ ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﻪ ﻗﺒﻮل ﮐﺮدﻩ ﺗﺎ وﻗﺘﯽ ﺳﺒﺒﯽ‬ ‫از اﺳﺒﺎب ﭘﻴﺪا ﺷﻮد ‪ ،‬و ﺷﺮاﻳﻂ دﻳﮕﺮ هﻢ ﺑﺎ ﺁن ﺳﺒﺐ هﻤﺎهﻨﮕﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺎﻧﻌﯽ هﻢ ﺟﻠﻮ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺁن ﺳﺒﺐ را ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻣﺴﺒﺐ ﺁن ﺳﺒﺐ‬ ‫ﻼ وﺟﻮد‬‫وﺟﻮد ﺧﻮاهﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ اذن ﺧﺪا وﺟﻮد ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﻣﺴﺒﺒﯽ را دﻳﺪﻳﻢ ﮐﻪ وﺟﻮد ﻳﺎﻓﺘﻪ ‪ ،‬ﮐﺸﻒ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻻﺑﺪ ﻗﺒ ً‬ ‫ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد"]‪ ..4 ،‬ﺁل ﻋﻤﺮان ‪ -154 ،‬ﺁل ﻋﻤﺮان‬ ‫‪ -26 ،‬اﻧﻔﺎل ‪ -24 ،‬ق‪ -16 ،‬ﻧﺴﺄ‪ -143 ،‬اﻧﻌﺎم ‪ (17 ،‬و هﻢ ﺁﻳﺎت دال ﺑﺮ اﺧﺘﻴﺎر) ﺁل ﻋﻤﺮان‪ -26 ،‬دهﺮ‪ -3 ،‬ﮐﻬﻒ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺎورهﺎﯼ ﻣﺘﻌﺎرض ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .[5‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻈﺮ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺒﺮ و اﺧﺘﻴﺎر را ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ ﺗﺎ ﺁدﻣﻴﺎن ﺗﺎ اﺑﺪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺁن ﻧﺰاع ﮐﻨﻨﺪ و هﻴﭽﮕﺎﻩ هﻢ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﺮﺳﻨﺪ‪ .‬از ﻇﺎهﺮ ﻗﺮﺁن ﺑﺮ‬ ‫ﻣﯽ ﺁﻳﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن را ﻗﺒﻮل ﮐﺮدﻩ‪ ،‬و ﺁن را اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻪ هﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﺮض ﺷﺪﻩ از ﻗﺒﻴﻞ ﻣﺮگ و‬ ‫زﻧﺪﮔﯽ ‪ ،‬و ﺣﻮادث دﻳﮕﺮ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ و زﻣﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺁن را ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻋﻠﺘﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ ﮐﻪ در ﺁﺧﺮ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬هﻤﻪ‬ ‫را ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا داﻧﺴﺘﻪ‪ ..

‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت را ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺟﻤﻊ ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪،‬‬ ‫اﻣﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ و ﺑﺮﺧﯽ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺁﻳﺎت را ﺑﻪ ﺳﻮد ﻓﺮد ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ و ﻋﺒﺪاﻟﮑﺮﻳﻢ ﺳﺮوش از ﻧﻈﺮ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﻓﺮدﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ‪ .(35 ،‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻇﺎهﺮ ﺑﺎﻟﺬات و‬ ‫ﻣﻈﻬﺮ ﺑﺎﻟﻐﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ ﭘﺲ از ﺷﺮح ﻧﻈﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﺪ ﻧﻈﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و ﻣﻄﻬﺮﯼ و ﺁﻳﺎت ﻣﻮرد اﺳﺘﻨﺎد ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ ﭘﺮدازد و‬ ‫ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﺁﻳﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﻃﯽ اﺳﺘﺪﻻل ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮔﺮاﻳﺎن ذﮐﺮ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻨﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ اﺻﻞ و‬ ‫ﻣﺒﻨﺎ ﻣﻨﺎﻓﺎت ﻧﻴﺎﺑﺪ"]‪.[6‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ و ﺧﺪاﯼ ﻧﺎﻣﺘﺸﺨﺺ‪ :‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﺮ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز اﺳﺖ‪ .‬ﻇﻬﻮر اﺷﻴﺎ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﺧﺪاوﻧﺪ ﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫هﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ذرﻩ اﯼ از ﻧﻮر اوﻳﻨﺪ‪ .[7‬‬ ‫هﻮ اﻻول و اﻻﺧﺮ و اﻟﻈﺎهﺮ و اﻟﺒﺎﻃﻦ‪ :‬اوﺳﺖ اول و ﺁﺧﺮ و ﻇﺎهﺮ و ﺑﺎﻃﻦ)ﺣﺪﻳﺪ‪ . ‫‪56‬‬ ‫ﭘﺲ رﻣﻴﺪﻧﺪﯼ از ﺁن راﻩ ﺗﺒﺎب‬ ‫ﭼﻮن ﺑﺮون ﺷﺎن ﻧﺒﻮدﯼ در ﺟﻮاب‬ ‫ﻣﯽ دهﺪ ﺷﺎن از دﻻﺋﻞ ﭘﺮورش‬ ‫ﭼﻮﻧﮏ ﻣﻘﻀﯽ ﺑﺪ دوام ﺁن روش‬ ‫ﺗﺎ ﺑﻮد ﻣﺤﺠﻮب از اﻗﺒﺎل ﺧﺼﻢ‬ ‫ﺗﺎ ﻧﮕﺮدد ﻣﻠﺰم از اﺷﮑﺎل ﺧﺼﻢ‬ ‫در ﺟﻬﺎن ﻣﺎﻧﺪ اﻟﯽ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎم‬ ‫ﺗﺎ ﮐﻪ اﻳﻦ هﻔﺘﺎد و دو ﻣﻠﺖ ﻣﺪام‬ ‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪(3214 -3219‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺠﺎزات هﺎﯼ ﻓﺮدﯼ و ﺟﻤﻌﯽ ‪ :‬ﺗﻌﺎرض دﻳﮕﺮﯼ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺠﺎزات ﻓﺮدﯼ و ﺟﻤﻌﯽ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﻴﻦ‬ ‫ﺣﺎل ﺁﻳﺎت ﭼﻨﺪﯼ در ﻗﺮﺁن وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﺮ ﺧﺪاﯼ ﻧﺎﻣﺘﺸﺨﺺ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻓﺮدﮔﺮاﻳﯽ و ﺟﻤﻊ ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ‪ :‬ﻓﺮد ﮔﺮاﻳﯽ و ﺟﻤﻊ ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ‪ ،‬ﻳﮑﯽ دﻳﮕﺮ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ‬ ‫هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺘﻨﻪ اﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻇﺎﻟﻢ و ﻏﻴﺮ ﻇﺎﻟﻢ‬ ‫را ﺑﻪ ﻳﮑﺴﺎن در ﺑﺮ ﺧﻮاهﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وﺟﻮد ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻣﻮﺟﻮدات ﺑﻪ ﻧﻮر اﻟﻬﯽ‪ ،‬ﻋﻴﻦ وﺟﻮد ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺁﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪:‬‬ ‫‪-‬ﻟﻴﺲ ﮐﻤﺜﻠﻪ ﺷﯽ ‪:‬هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ او ﻧﻴﺴﺖ)ﺷﻮرﯼ‪.‬اﺣﺎﻃﻪ وﺟﻮدﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﺻﻠﯽ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﻣﻘﺒﻮل ﺗﻤﺎم ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪا "ﻣﻄﻠﻖ وﺟﻮد" ﺑﺎﺷﺪ و هﻴﭻ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺴﺘﻘﻞ از اوﻳﯽ‬ ‫وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺪا وﺟﻮد ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.(11 ،‬‬ ‫‪-‬اﷲ ﻧﻮر اﻟﺴﻤﻮات و اﻻرض‪ :‬ﺧﺪا ﻧﻮر ﺁﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ)ﻧﻮر‪ .‬ﻧﻮﻋﯽ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺟﻤﻌﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺸﮏ و ﺗﺮ را ﺑﺎ هﻢ ﻣﯽ ﺳﻮزاﻧﺪ‪.‬هﺮ ﮐﺲ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ اش ‪ ،‬ﺁﻳﺎت را ﺑﻪ ﺳﻮد ﺧﻮﻳﺶ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(4،‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﻣﻮﺟﻮدات‬ ‫اﺣﺎﻃﻪ وﺟﻮدﯼ دارد‪ ،‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل در اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﺑﺮ اﺣﺎﻃﻪ ﻣﮑﺎﻧﯽ ﺗﺄﮐﻴﺪ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.(25 ،‬‬ ‫ﭼﻮن ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺟﻤﻌﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺒﻮدن ﻓﺮد در ﺟﻤﻊ ﻇﺎﻟﻤﺎن ‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮﯼ در ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ او ﻧﺪارد‪ .‬ﻗﺮﺁن از ﻳﮏ ﺳﻮ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺠﺎزات ﺻﺮﻓًﺎ ﻓﺮدﯼ اﺳﺖ)ﻧﺠﻢ‪ 38 ،‬ﺗﺎ ‪– 40‬اﻧﻌﺎم ‪ ، (94 ،‬اﻣﺎ از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﺮ‬ ‫ﻣﺠﺎزات ﺟﻤﻌﯽ اﻧﮕﺸﺖ ﻣﯽ ﻧﻬﺪ)اﻧﻔﺎل ‪ -25 ،‬اﻋﺮاف ‪.‬‬ .‬‬ ‫هﻮ ﻣﻌﮑﻢ اﻳﻨﻤﺎ ﮐﻨﺘﻢ‪ :‬و هﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ هﻤﺮاﻩ ﺷﻤﺎﺳﺖ)ﺣﺪﻳﺪ‪ .‬ﻧﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ "ﺑﺎ وﺟﻮد هﺮ ﭼﻴﺰﯼ ﻣﺴﺎوﯼ اﺳﺖ"]‪.(3 ،‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﺑﺮ‬ ‫اﺣﺎﻃﻪ ﯼ وﺟﻮدﯼ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ اول و ﺁﺧﺮ و ﻇﺎهﺮ و ﺑﺎﻃﻦ دﻻﻟﺖ دارد‪ .( 38،‬‬ ‫‪-‬و اﺗﻘﻮا ﻓﺘﻨﻪ ﻻ ﺗﺼﻴﺒﻦ اﻟﺬﻳﻦ ﻇﻠﻤﻮا ﻣﻨﮑﻢ ﺧﺎﺻﻪ‪ :‬و ﺑﭙﺮهﻴﺰﻳﺪ از ﻓﺘﻨﻪ اﯼ ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻇﺎﻟﻤﺎن اﺻﺎﺑﺖ ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد)اﻧﻔﺎل‪.‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و‬ ‫ﻣﻄﻬﺮﯼ از ﻧﻈﺮ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﻪ ﺟﻤﻊ ﮔﺮاﻳﯽ هﺴﺘﯽ ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ‪ .

[9‬‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ ﺁزادﯼ ﺗﻌﺎرض دارد‪ ..‬اﻣﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت ﺷﺪ و ﺗﺸﮑﻴﻞ ﺣﮑﻮﻣﺖ داد‪ ،‬ﻟﺬا دﻳﮕﺮ ﺟﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ ﺁزادﯼ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﺳﻼم ﺑﺮاﯼ ﺗﻤﺎم اﻣﻮر‬ ‫ﻓﺮدﯼ و ﺟﻤﻌﯽ ﻗﺎﻧﻮن دارد ‪.‬ﻣﻌﺘﻘﺪات‬ ‫ﺑﻪ ﻣﻌﺎد روﺣﺎﻧﯽ هﻢ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت دﻳﮕﺮﯼ از ﻗﺮﺁن اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬در اﺳﻼم ﺟﺎﻳﯽ و ﻣﺠﺎﻟﯽ ﺑﺮاﯼ ﺣﺮﻳﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ اﻣﺮوزﯼ‬ ‫اش ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺳﻠﺐ‬ ‫اﻟﺤﻘﻮق اﻟﻌﺎﻣﻪ ﻋﻦ ﺑﻌﺾ اﻻﻓﺮاد و اﻟﺠﻮاﻣﻊ ﻣﻤﺎ ﻻ ﻣﻨﺎص ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻣﻌﻪ اﻻﻧﺴﺎﻧﻴﻪ ﻟﮑﻦ اﻟﺬﯼ ﻳﻌﺘﺒﺮﻩ اﻻﺳﻼم ﻓﯽ ﺛﺒﻮت اﻟﺤﻖ‬ ‫هﻮ دﻳﻦ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﻣﻦ اﻻﺳﻼم او اﻟﺬﻣﻪ ﻓﻤﻦ اﻻﺳﻼم ﻟﻪ و ﻻذﻣﻪ‪ ،‬ﻓﻼ ﺣﻖ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﻴﺎﻩ و هﻮ اﻟﺬﯼ ﻳﻨﻄﻖ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎﻣﻮس اﻟﻔﻄﺮﯼ‬ ‫ﻻ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺠﺘﻤﻊ اﻻﻧﺴﺎن‪ :‬ﺳﻠﺐ ﺣﻘﻮق ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﺑﻌﻀﯽ اﻓﺮاد و ﮔﺮوﻩ هﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ‬ ‫اﻟﺬﯼ ﺳﻤﻌﺖ اﻧﻪ اﻟﻤﻌﺘﺒﺮ اﺟﻤﺎ ً‬ ‫اﻣﺮﯼ ﮔﺮﻳﺰ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ اﻣﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻓﻘﻂ ﺳﻠﺐ ﺣﻘﻮق ﮐﺴﯽ را ﻗﺒﻮل دارد ﮐﻪ ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺣﻘﻮق دﻳﮕﺮان را زﻳﺮ‬ ..‬ﭘﺲ ﺣﺮﻳﺖ هﻢ ﺗﻨﻬﺎ در اﻳﻦ ﺳﻪ اﺻﻞ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺪ در ﻏﻴﺮ ﺁن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﮔﻔﺘﻴﻢ ﺁزادﯼ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ اﺻﻮل ﻳﻌﻨﯽ وﻳﺮان ﮐﺮدن اﺻﻞ دﻳﻦ"]‪.‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﻔﺘﻢ‪ :‬ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ‪ :‬ﻣﻮاﻓﻘﺎن ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﮑﯽ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ‪،‬‬ ‫اﻣﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﺪﻧﯽ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ اﺳﻼﻣﯽ ﺣﮑﻢ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ را در ﺧﺎﻧﻪ دارد‪.‬ﮔﺬﺷﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺑﯽ ﺷﺮﻣﯽ دﺷﻤﻦ ﻏﺪار‪،‬‬ ‫ﻳﮏ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺎزش و ﺗﺴﺎهﻞ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود ﮐﻪ ﺑﺎ روح ﻋﺰت اﺳﻼﻣﯽ ﻣﻨﺎﻓﺎت دارد"]‪ .[8‬زرﮐﺸﯽ هﻢ ﻣﻼزﻣﻪ ﯼ ﺁﻳﺎت ﻣﮑﯽ‬ ‫ﺑﺎ ﺑﯽ ﻗﺪرﺗﯽ و ﺁﻳﺎت ﻣﺪﻧﯽ ﺑﺎ ﻗﺪرت داﺷﺘﻦ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﺤﻤﺪ هﺎدﯼ ﻣﻌﺮﻓﺖ در ﮐﺘﺎب‬ ‫ﻋﻠﻮم ﻗﺮﺁﻧﯽ از ﭼﻨﻴﻦ دﻳﺪﮔﺎهﯽ دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .[10‬‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﻪ ﺗﻌﺎرض اﺳﻼم و ﺁزادﯼ ﺑﺴﻨﺪﻩ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ‪ ،‬اﺳﻼم ﺑﺎ دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ هﻢ ﺗﻌﺎرض دارد‪.‬‬ ‫دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ ﻧﻈﺎم ﺑﻬﺮﻩ ﮐﺸﯽ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﺳﻼم ﻧﻈﺎم ﺑﻬﺮﻩ ﮐﺸﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺣﮑﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﯽ ﻧﻈﺎم ﭘﺎرﻟﻤﺎﻧﯽ اﮐﺜﺮﻳﺘﯽ هﻢ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺗﺎﺑﻊ‬ ‫ﻧﺼﻒ ﺑﻪ ﻋﻼوﻩ ﻳﮏ ﺁراﯼ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﺮدم ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎر دارد‪..‬ﺁﻳﺎت ﻣﺪﻧﯽ ﻧﺎﻓﯽ‬ ‫ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮﻧﺪ‪ .‬و ﻳﮑﯽ از ﻋﺠﺎﻳﺐ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اهﻞ ﺑﺤﺚ و ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﺑﺎ زور و زﺣﻤﺖ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﻧﺪ اﺛﺒﺎت ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ در‬ ‫اﺳﻼم ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺁزاد اﺳﺖ‪ ،‬و اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﺑﻪ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻻ اﮐﺮاﻩ ﻓﯽ اﻟﺪﻳﻦ و ﺁﻳﺎﺗﯽ ﻧﻈﻴﺮ ﺁن ‪ .‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ دﻳﻦ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻳﺎرﯼ ﺧﻮﻳﺶ‬ ‫ﻋﺰﻳﺰ و ﻗﻮﯼ ﮔﺮداﻧﻴﺪ ﺣﮑﻤﯽ ﻣﻘﺮر داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺣﻮال اﻳﺸﺎن در ﺁن زﻣﺎن ﺑﻮد‪ :‬اﻳﻨﮑﻪ ﮐﺎﻓﺮان را ﺑﻪ ﻳﮑﯽ از دو راﻩ اﺳﻼم‬ ‫ﻳﺎ ﻗﺘﻞ دﻋﻮت ﮐﻨﻨﺪ و اهﻞ ﮐﺘﺎب را در اﻧﺘﺨﺎب اﺳﻼم ﻳﺎ اداﯼ ﺟﺰﻳﻪ ﻣﺨﺘﺎر ﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ‪،‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم در ﻣﮑﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﻗﺪرت ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺁﻳﺎت ﻣﮑﯽ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ از ﺁزادﯼ و ﺣﻘﻮق ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ...‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺁﻗﺎﯼ‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺁﻳﻪ ‪ 79‬ﺳﻮرﻩ ﻣﻮﻣﻨﻮن ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻧﻔﯽ ﺣﺠﻴﺖ ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﻳﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺎس ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻧﻮاﻣﻴﺲ‬ ‫و اﺣﮑﺎم اﺳﻼﻣﯽ اﺳﺖ و ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﭼﻄﻮر ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﻼم ﺁزادﯼ در ﻋﻘﻴﺪﻩ را ﺗﺸﺮﻳﻊ ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ؟ و اﮔﺮ ﺁﻳﻪ ﺑﺎﻻ ﺑﺨﻮاهﺪ‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﯼ را ﺗﺸﺮﻳﻊ ﮐﻨﺪ ﺁﻳﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺻﺮﻳﺢ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد؟ ﻗﻄﻌ ًﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾ اﺳﺖ و ﺁزادﯼ در ﻋﻘﻴﺪﻩ در اﺳﻼم ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﻣﯽ ﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ‬ ‫دﻧﻴﺎﯼ ﻣﺘﻤﺪن اﻣﺮوز ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺗﺸﺮﻳﻊ ﺑﮑﻨﺪ و ﺁﻧﮕﺎﻩ در ﺁﺧﺮ اﻳﻦ ﻳﮏ ﻗﺎﻧﻮن را هﻢ اﺿﺎﻓﻪ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺮدم در ﻋﻤﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬ ‫ﺁزادﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﺑﮑﻨﻨﺪ و اﮔﺮ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻧﮑﻨﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﭘﺲ از ﺗﻌﺎرض اﺳﻼم ﺑﺎ ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ‪ ،‬ﻧﻮﺑﺖ ﺗﻌﺎرض اﺳﻼم ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻓﺮا ﻣﯽ رﺳﺪ‪.‬ﭘﺲ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻻ اﮐﺮاﻩ ﻓﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎم اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﺪ‬ ‫‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎد اﮐﺮاﻩ ﺑﺮدار ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ "اﺳﻼم ﮐﺴﯽ را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻣﻌﺎرف ﺧﻮد ﻧﮑﺮدﻩ"‪ ،‬و ﻧﻪ‬ ‫ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ "ﻣﺮدم در اﻋﺘﻘﺎد ﺁزادﻧﺪ" ‪ ،‬و اﺳﻼم در ﺗﺸﺮﻳﻊ ﺧﻮد ﺟﺰ ﺑﺮ دﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﮑﻴﻪ ﻧﮑﺮدﻩ‪ ،‬دﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪﯼ ﮐﻪ‬ ‫اﺻﻮل ﺳﻪ ﮔﺎﻧﻪ اش ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺻﺎﻧﻊ ‪ ،‬و ﻧﺒﻮت اﻧﺒﻴﺎ‪ ،‬و روز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺑﺎور اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﺁﻳﺎت ﻣﺪﻧﯽ ﻧﺎﺳﺦ ﺁﻳﺎت ﻣﮑﯽ اﻧﺪ‪... ‫‪57‬‬ ‫ﮔﺰارﻩ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﻌﺎد ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ و ﻣﻌﺎد روﺣﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻣﻌﺎد ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺘﻦ ﻣﺤﻮراﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدم در اﻧﺘﺨﺎب ﻳﺎ ﻋﺪم اﻧﺘﺨﺎب اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺁزاد ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺳﻼم ﺣﺘﻤًﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﺟﺮا ﺷﻮﻧﺪ]‪.[11‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪،‬دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ ﻧﻈﺎم "ﻧﺎﻗﺺ و ﻏﻠﻄﯽ" اﺳﺖ ‪ .‬هﺮ ﻳﮏ از اﻳﻦ دو ﺣﮑﻢ ﻳﻌﻨﯽ ﺻﻠﺢ و‬ ‫ﻣﺴﺎﻟﻤﺖ در وﻗﺖ ﺿﻌﻒ و ﺟﻨﮓ و ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﻪ هﻨﮕﺎم ﻗﻮت‪ -‬ﺑﺎ ﺣﺼﻮل ﺷﺮاﻳﻂ و زﻣﻴﻨﻪ هﺎ ﺷﺎن ﺑﺎز ﻣﯽ ﮔﺮدﻧﺪ"]‪..‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻧﺎﻣﺒﺮدﻩ‪ ،‬اﺳﻼم در زﻣﺎن ﻗﺪرت ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻃﺮﻓﺪار ﮔﺬﺷﺖ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﺲ از‬ ‫ﻗﺪرت ﻳﺎﻓﺘﻦ دﺳﺘﻮر ﻗﺘﺎل ﺻﺎدر ﮐﺮد و ﺁﻳﺎت ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻧﺴﺦ ﺷﺪ‪":‬ﭘﺲ از ﻗﺪرت ﻳﺎﻓﺘﻦ اﺳﻼم و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻮﻃﺌﻪ هﺎﯼ ﻳﻬﻮد ﭘﻴﺮاﻣﻮن‬ ‫ﻣﺪﻳﻨﻪ دﺳﺘﻮر ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﺁﻧﺎن ﺻﺎدر ﮔﺸﺖ ﺗﺎ هﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺧﻔﺖ ﺟﺰﻳﻪ دادن را ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ...

‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬اﺧﺘﻼف و ﺗﻌﺎرض را از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺄوﻳﻞ‪،‬‬ ‫رﻓﻊ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬ ‫ﻼ ﺁراﯼ ﮐﺎﻧﺖ( را هﻢ ﻣﯽ ﺗﻮان از راﻩ ﺗﺄوﻳﻞ ﺣﻞ و رﻓﻊ ﮐﺮد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ‪ ،‬ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻧﻪ اﺳﻼم را ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﻧﻪ ذﻣﻪ را ﺣﻖ ﺣﻴﺎت ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮن ﻓﻄﺮﯼ ﮐﻪ‬ ‫ﻻ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ اﻧﻄﺒﺎق دارد"]‪.[13‬در رﺳﺎﻟﻪ ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﺎر واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﺎر زﺑﺎن را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ ،‬زﺑﺎن ﻣﺎ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ را در ﺑﺎرﻩ ﯼ واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ اﺷﻴﺎ را ﺑﻪ واﺳﻄﻪ ﯼ ﺁن‬ ‫ﻣﯽ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪،‬‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ ﻧﻈﺎم هﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ ﺑﺸﺮﯼ)ﻣﺜ ً‬ ‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺪﻋﺎﯼ "ﻋﺪم وﺟﻮد اﺧﺘﻼف در ﻗﺮﺁن"‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان اﺛﺒﺎت ﮐﺮد ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ اﺻﻞ ﺗﺄوﻳﻞ اﺣﺴﻦ )‪، (principle of charitable interpretation‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ هﻤﺴﺎز و ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺘﯽ ﺳﺎزﮔﺎر از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮ ﻳﮏ ﻣﺘﻦ‪،‬‬ ‫در درﺟﻪ اول ﺗﻤﺎم ﮐﻮﺷﺶ ﺧﻮد را ﻣﻌﻄﻮف ﺑﺪان ﻣﯽ دارد ﺗﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﻣﻨﺴﺠﻢ و ﺳﺎزﮔﺎر از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮑﯽ ﻣﻔﺴﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻴﺎن‬ ‫ﺁراﯼ ﻣﻮﻟﻒ ﻳﺎ ﻣﺘﻦ ﻧﻮﻋﯽ ﺳﺎزﮔﺎرﯼ وﺟﻮد دارد‪ ..‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﭘﺲ از ﺗﺄوﻳﻞ و رﻓﻊ ﺗﻌﺎرض‪ ،‬ﻓﺎﻗﺪ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ و اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪ .‬در هﺮ دو ﺟﺎ ﺗﻼش ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﺎ ﻗﺮاﺋﺘﯽ ﻣﻨﺴﺠﻢ و ﺳﺎزﮔﺎر از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﮔﺮدد‪ .‬ﮐﺎﻧﺖ ﺷﻨﺎس از‬ ‫اﺑﺘﺪا ﻓﺮض را ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻤﯽ ﮔﺬارد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻳﮏ ﻣﺘﻦ ﻣﺘﻌﺎرض روﺑﺮوﺳﺖ‪ .‬دﻳﻨﺪاراﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﻣﺪرﻧﻴﺘﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺤﺄ‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن را ﺗﺄوﻳﻞ ﻳﺎ از ﺁﻧﻬﺎ ﻋﺪول ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﺳﺎزﮔﺎر اﻓﺘﻨﺪ و ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ درون‬ ‫ﻣﺘﻨﯽ ﺑﻪ ﻧﺤﻮﯼ از اﻧﺤﺎ رﻓﻊ ﺷﻮد‪.‬ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺻﻮر ﻣﺨﺘﻠﻒ زﺑﺎن ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ هﻤﺎﻧﻨﺪ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺎزﯼ هﺎ ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﻳﺎ ﭼﻬﺮﻩ هﺎﯼ اﻋﻀﺎﯼ ﻳﮏ ﺧﺎﻧﻮادﻩ ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻌﺘﺒﺮ اﺳﺘﻨﺘﺎج‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮان هﺮ ﻧﺘﻴﺠﻪ دﻟﺨﻮاهﯽ را از ﻳﮏ ﺟﻔﺖ ﻗﻀﻴﻪ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺪﺳﺖ ﺁورد")‬ ‫ﮐﺎرل ﭘﻮﭘﺮ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻴﮑﺘﻴﮏ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺻﺎدق ﻻرﻳﺠﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺪرج در ﺗﻀﺎد دﻳﺎﻟﻴﮑﺘﻴﮑﯽ‪،‬ﻋﺒﺪاﻟﮑﺮﻳﻢ ﺳﺮوش‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﺮاط‪،‬‬ ‫ص ‪..‬‬ ‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﻣﻴﺎن ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ وﺟﻮد دارد‪ . ‫‪58‬‬ ‫ﭘﺎ ﺑﮕﺬارد و ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدﯼ ﺑﮑﺸﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺁﻧﭽﻪ اﺳﻼم در ﺑﺎب ﺛﺒﻮت ﺣﻖ ﻗﺒﻮل دارد دﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ هﻤﺎن اﺳﻼم اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش ذﻣﻪ‪ .[12‬‬‫اﺟﻤﺎ ً‬ ‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮ ﺷﻴﻌﻪ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم‪ ،‬ﻗﺮﺁن را در ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﺁزادﯼ و دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬اﻳﻨﮏ ﻣﯽ ﺗﻮان ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﺁﻳﺎ اﮔﺮ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‬ ‫ﺷﻨﺎﺳﺎن ﻣﻮﻓﻖ ﺷﻮﻧﺪ ﺗﻔﺴﺮﯼ ﺳﺎزﮔﺎر)ﺑﺪون اﺧﺘﻼف( از ﻣﺘﻮن وﯼ اراﺋﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻠﻤﺎت وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﺑﻪ ﮐﻼم و ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﺒﺪﻳﻞ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؟ اﮔﺮ رﻳﺎﺿﯽ داﻧﺎن ﻧﺸﺎن دهﻨﺪ ﮐﻪ در رﻳﺎﺿﻴﺎت اﺧﺘﻼف و ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﻋﻠﻢ رﻳﺎﺿﯽ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا و‬ ‫وﺣﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؟‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 2 ،‬ﻣﻬﺮ ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﻳﮑﯽ از ﺧﺪﻣﺎت ﮐﺎرل ﭘﻮﭘﺮ ﺁن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻨﻄﻘﯽ ﺟﺎﻟﺒﯽ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ‪ ":‬اﮔﺮ دو ﻗﻀﻴﻪ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ‪،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ هﺮ‬ ‫ﻗﻀﻴﻪ اﯼ‪،‬هﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن از دو ﻗﻀﻴﻪ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ هﺮ ﻗﻀﻴﻪ دﻳﮕﺮﯼ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﻴﺤﯽ ﻣﯽ ﺗﻮان‬ ‫اﺳﺘﻨﺘﺎج ﻧﻤﻮد‪ .[14‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ دﻳﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮان در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺘﻮن ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺎ ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس ﻳﮑﺴﺎن ﻋﻤﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ هﻤﻪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﭘﻴﺘﺮ وﻳﻨﭻ و ﮐﻨﺎﻧﺖ )‪ ، (Conant‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ و ﺗﻌﺎرض وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‬ ‫ﻣﺘﻘﺪم و ﻣﺘﺄﺧﺮ را ﻧﻤﯽ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ]‪ .‬ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫)‪(Tractatus Logico-Philosophicus‬ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﯽ ﺷﻮد]‪ .‬اﻣﺎ اﻣﺮوز‪،‬‬ ‫دورﻩ ﯼ ﺗﺠﺪد و ﻏﻠﺒﻪ ﯼ اﻳﺪﻩ ﯼ دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﺁزادﯼ و ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ اﺳﺖ‪ .(344‬‬ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺗﻔﮑﻴﮏ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﻣﺘﻘﺪم از وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﻣﺘﺄﺧﺮ‪ ،‬ﺗﻔﮑﻴﮑﯽ‬ ‫ﻻ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﻠﺴﻔﯽ )‪(Philosophical Investigations‬واﮐﻨﺶ ﻋﻠﻴﻪ رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻨﻄﻘﯽ‪ -‬ﻓﻠﺴﻔﯽ‬ ‫ﺟﺎاﻓﺘﺎدﻩ اﺳﺖ‪ .‬در رﺳﺎﻟﻪ‪ ،‬زﺑﺎن هﺎ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻣﻨﻄﻘﯽ واﺣﺪﯼ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ ،‬ﺻﻮر ﻣﺘﻔﺎوت زﺑﺎن ﻣﺎهﻴﺖ ﻣﺸﺘﺮﮎ‬ ‫ﻧﺪارد‪ .

‬و‬ ‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﻮﻧﺪ آﻪ ﺁﻳﺎت ﺟﺪﻳﺪ ﺁﻳﺎت ﻗﺪﻳﻢ را ﺗﺼﺪﻳﻖ و هﺮ ﻳﻚ ﺷﺎهﺪ ﺑﺮ ﺁن دﻳﮕﺮى اﺳﺖ ‪ ،‬ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ هﻴﭽﮕﻮﻧﻪ اﺧﺘﻼﻓﻰ در ﺁن دﻳﺪﻩ‬ ‫ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻪ اﺧﺘﻼف ﺗﻨﺎﻗﺾ ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺁﻳﻪ اى ‪ ،‬ﺁﻳﻪ دﻳﮕﺮ را ﻧﻔﻰ آﻨﺪ و ﻧﻪ اﺧﺘﻼف ﺗﺪاﻓﻊ آﻪ ﺑﺎ هﻢ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﻧﻪ اﺧﺘﻼف‬ ‫ﺗﻔﺎوت ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ دو ﺁﻳﻪ از ﻧﻈﺮ ﺗﺸﺎﺑﻪ ﺑﻴﺎن و ﻳﺎ ﻣﺘﺎﻧﺖ ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻳﻜﻰ ﺑﻴﺎﻧﻰ ﻣﺘﻴﻦ ﺗﺮ و رآﻨﻰ ﻣﺤﻜﻢ ﺗﺮ از‬ ‫دﻳﮕﺮى داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ..‬ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ ﻗﺮﺁن را ﺗﺸﻮﻳﻖ آﻨﺪ ﺑﻪ دﻗﺖ و ﺗﺪﺑﺮ در ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁﻧﻰ و اﻳﻨﻜﻪ‬ ‫در هﺮ ﺣﻜﻤﻰ آﻪ ﻧﺎزل ﻣﻰ ﺷﻮد و ﻳﺎ هﺮ ﺣﻜﻤﺘﻰ آﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻰ ﮔﺮدد و ﻳﺎ هﺮ داﺳﺘﺎﻧﻰ آﻪ ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻣﻰ ﺷﻮد و ﻳﺎ هﺮ ﻣﻮﻋﻈﻪ و‬ ‫اﻧﺪرزى آﻪ ﻧﺎزل ﻣﻰ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺁن ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ ﺟﺪﻳﺪ را ﺑﻪ هﻤﻪ ﺁﻳﺎﺗﻰ آﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺁن اﺳﺖ ﻋﺮﺿﻪ ﺑﺪارﻧﺪ ﭼﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﻜﻰ و ﭼﻪ ﻣﺪﻧﻰ‬ ‫‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﺤﻜﻢ و ﭼﻪ ﻣﺘﺸﺎﺑﻪ ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ هﻤﻪ را ﭘﻬﻠﻮى هﻢ ﻗﺮار دهﻨﺪ ﺗﺎ آﺎﻣﻼ ﺑﺮ اﻳﺸﺎن روﺷﻦ ﮔﺮدد آﻪ هﻴﭻ اﺧﺘﻼﻓﻰ ﺑﻴﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .. ‫‪59‬‬ ‫‪--2‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺻﺪراﻳﯽ ﻣﺸﺮب‪ ،‬در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻗﺮﺁن ﺧﻮد‪ ،‬در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻧﻮاع اﺧﺘﻼف‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﯽ‪-‬ﻓﻠﺴﻔﯽ را از ﻗﺮﺁن ﻧﻔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪":‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪ .‬هﻤﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺎرف و اﻳﻦ ﻣﻮاﻋﻆ را‬ ‫ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺁﻳﺎﺗﻰ ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻩ آﻪ در ﻃﻮل ﺑﻴﺴﺖ و ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﺘﺪرﻳﺞ ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ ‪ ،‬ﺁن هﻢ در ﺣﺎﻻت ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ در ﺷﺐ و‬ ‫ﺑﻌﻀﻰ دﻳﮕﺮ در روز‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ در ﺳﻔﺮ و ﺑﻌﻀﻰ در ﺣﻀﺮ‪ ،‬ﺁﻳﺎﺗﻰ در ﺣﺎل ﺟﻨﮓ و ﺁﻳﺎﺗﻰ دﻳﮕﺮ در ﺣﺎل ﺻﻠﺢ ‪ ،‬ﻗﺴﻤﺘﻰ در‬ ‫ﺣﺎﻟﺖ ﺿﺮاء و ﻗﺴﻤﺘﻰ در ﺣﺎل ﺳﺮاء‪ ،‬ﺑﻌﻀﻰ درﺣﺎل ﺷﺪت و ﺑﻌﻀﻰ در ﺣﺎل رﺧﺎء و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل وﺿﻊ ﺧﻮد ﺁﻳﺎت از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﺑﻼﻏﺖ ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ و ﻣﻌﺠﺮﻩ ﺁﺳﺎ ﻓﺮق ﻧﻜﺮدﻩ ‪ ،‬ﻣﻌﺎرف ﻋﺎﻟﻴﻪ و ﺣﻜﻤﺖ هﺎى ﺳﺎﻣﻴﻪ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و ﻓﺮدﻳﺶ دﺳﺘﺨﻮش‬ ‫ﻧﻮﺳﺎن و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﮕﺸﺘﻪ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺁﻧﭽﻪ در ﺁﺧﺮ ﺑﻴﺴﺖ و ﺳﻪ ﺳﺎل ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﺁﻧﭽﻪ در اول ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ اﻧﻌﻄﺎف و ﺗﻮﺟﻪ دارد و‬ ‫ﺟﺰﺋﻴﺎت و ﺷﺎخ و ﺑﺮﮔﻬﺎﻳﺶ هﻤﻪ ﺑﻪ اﺻﻮل و رگ و رﻳﺸﻪ هﺎﻳﺶ ﺑﺮ ﻣﻰ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ ﺷﺮاﻳﻌﺶ ﺑﺎ ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺑﻪ ﺣﺎق‬ ‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺎﻟﺺ و رگ و رﻳﺸﻪ اش آﻪ ﺑﻪ هﻤﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺷﺎﺧﻪ هﺎى اﻋﺘﻘﺎدى ﺁن اﺳﺖ ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺮآﻴﺐ ﺑﻪ ﻋﻴﻦ ﺁن ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ ﺑﺮ ﻣﻰ‬ ‫ﮔﺮدد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ وﺿﻊ ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ ‪ .....‬هﻴﭻ اﻧﺴﺎﻧﻰ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺁﻧﻜﻪ او اﺣﺴﺎس ﻣﻰ آﻨﺪ در اﻣﺮوز ﻋﺎﻗﻞ ﺗﺮ از‬ ‫دﻳﺮوز اﺳﺖ و هﺮ ﻋﻤﻠﻰ آﻪ اﻣﺮوز ﻣﻰ آﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻴﺰى آﻪ اﻣﺮوز ﻣﻰ ﺳﺎزد‪ ،‬هﺮ ﺗﺪﺑﻴﺮى آﻪ ﻣﻰ آﻨﺪ‪ ،‬راى و ﻧﻈﺮى آﻪ ﻣﻰ‬ ‫دهﺪ و ﺣﻜﻤﻰ آﻪ ﻣﻰ آﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺨﺘﻪ ﺗﺮ و ﻣﺘﻴﻦ ﺗﺮ و ﻣﺤﻜﻢ ﺗﺮ از آﺎر و ﺻﻨﻌﺖ و ﺗﺪﺑﻴﺮ و راى دﻳﺮوز اﺳﺖ ‪ ،‬ﺣﺘﻰ ﻳﻚ ﻋﻤﻞ از ﻗﺒﻴﻞ‬ ‫آﺘﺎﺑﺖ و ﮔﻔﺘﻦ ﺷﻌﺮ و اﻳﺮاد ﺧﻄﺒﻪ و اﻣﺜﺎل ﺁن آﻪ اﻣﺘﺪاد زﻣﺎﻧﻰ دارد‪ ،‬ﺁﺧﺮ ﺁن ﺑﻬﺘﺮ از اول ﺁن و ﺑﻌﻀﻰ ﺑﻬﺘﺮ از ﺑﻌﺾ دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد ‪ .‬از اﻳﻨﺠﺎ روﺷﻦ‬ ‫ﻣﻰ ﺷﻮد آﻪ ﭼﺮا در ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ اﺧﺘﻼف را ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻪ ﻗﻴﺪ "ﮐﺜﻴﺮ" آﺮد و ﻧﻴﺰ روﺷﻦ ﺷﺪ آﻪ اﻳﻦ ﻗﻴﺪ ﺗﻮﺿﻴﺤﻰ اﺳﺖ ﻧﻪ اﺣﺘﺮازى ‪،‬‬ ‫ﻣﻰ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻗﺮﺁن از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻏﻴﺮﺧﺪاى ﺗﻌﺎﻟﻰ ﺑﻮد‪ ،‬در ﺁن اﺧﺘﻼﻓﻰ ﻣﻰ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و اﻳﻦ اﺧﺘﻼف هﻢ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﻴﻨﺎ‬ ‫ﻧﻈﻴﺮ اﺧﺘﻼف ﺑﺴﻴﺎرى آﻪ در هﺮ ﻣﻮﺟﻮد آﻪ از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪاى ﺗﻌﺎﻟﻰ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻏﻴﺮ او درﺳﺖ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬هﺴﺖ و ﻧﻤﻰ‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﺧﺘﻼﻓﻰ آﻪ در ﻗﺮﺁن ﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻰ ﺷﻮد‪ ،‬اﺧﺘﻼف ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ ﻧﻪ اﺧﺘﻼف اﻧﺪك‪.‬و هﺮ اﻧﺴﺎن ﻣﺘﺪﺑﺮى آﻪ در ﺁن ﺗﺪﺑﺮ آﻨﺪ ﺑﺎ ﺷﻌﻮر زﻧﺪﻩ و ﺣﻜﻢ ﺟﺒﻠﻰ و ﻓﻄﺮى ﺧﻮد ﺣﻜﻢ ﻣﻰ‬ ‫آﻨﺪ آﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻳﻦ آﻼم از آﺴﺎﻧﻰ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﮔﺬﺷﺖ اﻳﺎم و ﺗﺤﻮل و ﺗﻜﺎﻣﻠﻰ آﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ ﻋﺎﻟﻢ دﺳﺖ اﻧﺪرآﺎر هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در او اﺛﺮ‬ ‫ﺑﮕﺬارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او ﺧﺪاى واﺣﺪ ﻗﻬﺎر اﺳﺖ )اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪، 5‬ﺻﺺ‪. 99‬‬ ‫‪ -4‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،1‬ﺻﺺ ‪.‬هﻤﻴﻦ ﻧﻴﺎﻓﺘﻦ اﺧﺘﻼف در ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ ‪ ،‬ﺁﻧﺎن را رهﻨﻤﻮن ﻣﻰ ﺷﻮد ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ آﺘﺎب از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧﺪاى ﺗﻌﺎﻟﻰ‬ ‫ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ ‪ ،‬ﻧﻪ از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻏﻴﺮ او‪ ،‬ﭼﻮن اﮔﺮ از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻏﻴﺮ او ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺎﻟﻢ از اﺧﺘﻼف ﻧﻤﻰ ﺑﻮد‪ ،‬ﺁن هﻢ اﺧﺘﻼف زﻳﺎد‪ ،‬ﭼﻮن ﻏﻴﺮ‬ ‫ﺧﺪاى ﺗﻌﺎﻟﻰ از اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮدات آﻪ در ﻋﺎﻟﻢ هﺴﺖ و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ آﻪ اﻳﻦ آﻔﺎر اﺣﺘﻤﺎل ﻣﻰ دهﻨﺪ ﻗﺮﺁن ازﻧﺎﺣﻴﻪ ﺁﻧﺎن ﻧﺎزل‬ ‫ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻪ و هﺮ آﺲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ از ﭼﻬﺎر دﻳﻮارى ﻋﺎﻟﻢ آﻮن ﺑﻴﺮون ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ و‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮ ﺣﺮآﺖ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻰ و ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺳﺖ ‪ ،‬و هﻴﭻ واﺣﺪى از ﺁﺣﺎد ﻣﻮﺟﻮدات اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺁﻧﻜﻪ اﻃﺮاف‬ ‫اﻣﺘﺪاد زﻣﺎن وﺟﻮدش ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺣﺎﻻﺗﺶ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .(27-28‬‬ ‫‪ -3‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺷﺒﺴﺘﺮﯼ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺒﻮﯼ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺗﻴﺮ ‪ ،1386‬ص‪.‬و اﻳﻦ ﺧﻮد ﻗﺎﻋﺪﻩ اى ﻃﺒﻴﻌﻰ اﺳﺖ و آﻠﻰ آﻪ در ﻧﻮع ﺑﺸﺮ و در ﻣﻮﺟﻮدات‬ ‫ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﺮ از ﺑﺸﺮ ﺟﺮﻳﺎن دارد‪ ،‬ﭼﻮن هﻤﻪ در ﺗﺤﺖ ﺳﻴﻄﺮﻩ ﺗﺤﻮل و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻋﻤﻮﻣﻰ ﻗﺮار دارﻧﺪ و هﻴﭻ ﻣﻮﺟﻮدى از اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮدات‬ ‫را ﻧﺨﻮاهﻰ دﻳﺪ آﻪ در دو ﺁن ﭘﺸﺖ ﺳﺮ هﻢ ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﻻﻳﺰال ذات و اﺣﻮاﻟﺶ در اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻳﻚ ﻓﺮد از اﻧﺴﺎن ‪ ،‬ﻧﻪ در ﻧﻔﺲ ﺧﻮد و ﻧﻪ در ﺁﻧﭽﻪ آﻪ ﻣﻰ آﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺎﻟﻢ و ﺧﺎﻟﻰ از اﺧﺘﻼف ﻧﻴﺴﺖ و اﻳﻦ اﺧﺘﻼف‬ ‫هﻢ ﻳﻜﻰ دو ﺗﺎ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﺧﺘﻼف ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ‪ .373‬‬ .116-117‬‬ ‫‪ -5‬ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬اﻧﺴﺎن و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺁﺛﺎر‪ ،‬ج ‪ ، 1‬ﺻﺪرا‪ ،‬ص ‪.

170‬‬ ‫‪ -8‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﺤﻤﺪ هﺎدﯼ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻮم ﻗﺮﺁﻧﯽ ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﺗﻤﻬﻴﺪ‪ ،‬ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﺻﺺ ‪..‬او ﺑﺎﻳﺪ از‬ ‫اﻳﻦ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻓﺮاﺗﺮ رود ﺳﭙﺲ ﺟﻬﺎن را ﺑﮕﻮﻧﻪ اﯼ ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮاهﺪ دﻳﺪ"‪ .42-43‬‬ ‫‪ -10‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،4‬ﺻﺺ ‪.‬هﺮ ﮐﺲ ﻣﻨﻈﻮر را ﺑﻔﻬﻤﺪ در ﺧﻮاهﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﯽ ﻣﻌﻨﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪ . ‫‪60‬‬ ‫‪ -6‬ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﺎرﻳﺦ از ﻧﻈﺮ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ ﺳﺎزﻣﺎن ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ص ‪.‬ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ در ﭘﮋوهﺸﻬﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﺮ ﺿﺪ ﺗﺌﻮرﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ در رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪،‬‬ ‫ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ در رﺳﺎﻟﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﯽ از ﺁﻧﻬﺎ ﭼﻮن ﭘﻠﻪ هﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ‬ ‫ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻦ از ﺁﻧﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ)ﻣﯽ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ او ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺮدﻩ ﺑﺎم را ﺑﻪ دور اﻓﮑﻨﺪ هﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﻻ رﻓﺖ(‪.(153 -155‬‬ ..‬ﻧﮑﺘﻪ اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﮐﺘﺎب‪،‬‬ ‫ﻻ دﭼﺎرﺷﺎن ﻣﯽ‬ ‫ﻏﺮﺿﺶ را از ﺁﻧﭽﻪ ﮐﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ دهﺪ درﻳﺎﺑﻴﻢ‪ :‬او ﻣﯽ ﮐﻮﺷﺪ ﻧﺨﺴﺖ وﺳﻮﺳﻪ هﺎﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ را ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻄﺮح ﮐﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ هﻤﻪ ﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﯽ ﻣﻌﻨﺎ هﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﻣﯽ ﺳﺎزد ﺗﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ وﺳﻮﺳﻪ‬ ‫هﺎ ﻏﻠﺒﻪ ﮐﻨﻴﻢ‪ .‬ﻓﻬﻤﻴﺪن وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ هﻤﺎﻧﺎ ﻓﻬﻤﻴﺪن اﻳﻦ ﻧﮑﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ او‬ ‫ﻗﻀﺎﻳﺎﻳﯽ ﻣﻄﺮح ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﯽ داﻧﺪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﯽ ﻣﻌﻨﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ .183-185‬‬ ‫‪ -11‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ ‪..‬اﻣﺎ در ﭘﮋوهﺸﻬﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﮐﺎر ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺗﺌﻮرﯼ هﺎﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ‬ ‫ﻣﻮﺛﺮﺗﺮﯼ دﻧﺒﺎل ﺷﺪﻩ اﺳﺖ")ﻧﻮرﻣﻦ ﻣﺎﻟﮑﻮم‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎﻩ دﻳﻨﯽ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﻴﺘﺮ وﻳﻨﭻ‪ ،‬ﺗﺠﻤﻪ ﻋﻠﯽ زاهﺪ‪ ،‬ﮔﺎم ﻧﻮ‪،‬‬ ‫ﺻﺺ‪..185-186‬‬ ‫‪-12‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬اﻟﺠﺰء اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ ،‬داراﻟﮑﺘﺐ اﻻﺳﻼﻣﻴﻪ‪ ،‬ص ‪.‬ﻣﺎ ﻏﺮض او را ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪ :‬ﭘﻴﺶ ﺧﻮد وﺳﻮﺳﻪ هﺎﻳﯽ‬ ‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﮐﻪ در ﻣﻌﺮض ﺁﻧﻬﺎ ﻗﺮار دارﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻄﺮح ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ و ﻣﯽ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐﻪ هﻤﻪ ﯼ ﺁﻧﻬﺎ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﺑﯽ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .54".‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻴﻢ وﺳﻮﺳﻪ هﺎﯼ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺧﻮد را ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ ﮐﻨﻴﻢ‪ .102‬‬ ‫‪ -7‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 15‬ص ‪.265-266‬‬ ‫‪ -9‬زرﮐﺸﯽ‪ ،‬اﻟﺒﺮهﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮﺁن‪ ،‬ج ‪ ،2‬ﺻﺺ ‪.287‬‬ ‫‪-13‬ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﺎ ﻣﺸﺨﺼﺎت زﻳﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻟﻮدوﻳﮓ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﭘﮋوهﺶ هﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮﻳﺪون ﻓﺎﻃﻤﯽ‪ ،‬ﺗﻬﺮان ‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ‪1381 ،‬‬ ‫‪ -14‬ﭘﻴﺘﺮ وﻳﻨﭻ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ اﺧﺘﻼف ﺑﻪ ﻗﻀﻴﻪ هﺎﯼ ﭘﺎﻳﺎﻧﯽ رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪":‬در اﻳﻦ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﺸﻬﻮر‬ ‫اﺳﺖ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ از ﺁﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﺎن ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد ﮐﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ ﻣﻨﻈﻮرش را در ﻧﺨﻮاهﺪ ﻳﺎﻓﺖ‬ ‫ﻣﮕﺮ ﺁﻧﮑﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﺟﻤﻼﺗﯽ ﮐﻪ ﺗﮑﻨﻮن ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﺑﯽ ﻣﻌﻨﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ : 6.‬ﻗﻀﺎﻳﺎﯼ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻦ در روﺷﻦ ﮐﺮدن‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﺐ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.

‬ﺷﺎﻳﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻓﺴﺮدﮔﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ وراﯼ ﺧﻮد دﻻﻟﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.[2‬ﭘﺲ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﯽ را ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﮐﺮدﻩ و از دﻳﺪن ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﻮد ﺧﺪا ﭘﯽ ﺑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻠﻒ رﻳﻔﺮﻧﺲ هﺎ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ وراﯼ ﺧﻮد دﻻﻟﺖ‬ ‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬دو‪ -‬دﮔﺮارﺟﺎع )‪ :(other reference‬ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﺣﺎﮐﯽ از ﻏﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬ ‫اﮔﺮ ﭼﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺗﻌﺎرض ﻧﺪارد‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﮔﻮﻳﯽ ﺧﺪا‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺪا ﻓﺎﻗﺪ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا را اﻣﺮﯼ ﻣﺎهﻴﺘًﺎ ﻣﺘﻔﺎوت از ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺁدﻣﻴﺎن ﻗﻠﻤﺪاد‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺮ دو ﻧﻮع اﺳﺖ‪ :‬ﻳﮏ‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺧﻮد‬ ‫ارﺟﺎع )‪ :(self reference‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻮاﻃﻒ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻪ و ﻧﻴﺎز‪ .‬‬ ‫ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻌﻀﻼﺗﯽ از اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ ﺁن ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺸﺎﺑﻬﺖ ﺳﺨﻦ ﮔﻮﻳﯽ ﺁدﻣﻴﺎن و ﺧﺪا را ﻧﻔﯽ ﮐﺮدﻩ و در‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا ﺑﺎ ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪ "::‬ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺗﮑﻠﻢ ﺧﺪا ﺑﺎ ﻣﻮﺳﯽ)ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم( اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﺗﺼﺎل و‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﺧﺎﺻﯽ ﺑﻴﻦ ﻣﻮﺳﯽ و ﻋﺎﻟﻢ ﻏﻴﺐ ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ دﻳﺪن ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﺑﻪ ﺁن ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﻣﺮاد اوﺳﺖ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﺪﻩ ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻤﮑﻦ هﻢ هﺴﺖ اﻳﻦ اﻧﺘﻘﺎل ﻣﻘﺎرن ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺻﻮﺗﻬﺎﻳﯽ ﺑﻮدﻩ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁن را در ﺧﺎرج و ﻳﺎ در ﮔﻮش او اﻳﺠﺎد‬ ‫ﮐﺮدﻩ"]‪ .‬‬ .‬زﺑﺎن هﻢ ﻳﮏ ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ اﻋﺘﺒﺎرﯼ اﻧﺴﺎن ﺳﺎز اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻨﮑﻪ ﺑﺘﻮان ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ را ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﮐﺮد‪ ،‬ﭘﺮﺳﺶ‬ ‫هﺎﯼ ﺑﯽ ﺷﻤﺎرﯼ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻗﺮن هﺎﺳﺖ درﺑﺎرﻩ ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﺑﺤﺚ ﮐﺮدﻩ و ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و‬ ‫هﻨﻮز ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﮔﺮﻩ از ﮐﺎر ﻓﺮوﺑﺴﺘﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا ﺑﮕﺸﺎﻳﻨﺪ‪.‬اﮔﺮ ﺧﺪا ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﮐﻪ ﻣﺎهﻴﺘًﺎ ﻣﺘﻔﺎوت از ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺖ و ﻣﺎ ﻧﻤﯽ داﻧﻴﻢ ﺳﺮﺷﺖ ﺁن‬ ‫ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﺮا از ﻣﻔﻬﻮم اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺑﺮاﯼ ﺁن اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ؟ ﭼﺮا اﺳﻢ دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮ ﺁن ﻧﻤﯽ ﻧﻬﻴﻢ؟ ﺁﻳﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‬ ‫ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻣﺎ ﺣﺮف ﻣﯽ زﻧﻴﻢ ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﺪا ﺣﺮف ﻧﻤﯽ زﻧﺪ؟ ﺑﻪ هﻤﺎن ﺗﺮﺗﻴﺒﯽ ﮐﻪ ﻣﺎ ﻓﺮزﻧﺪ دارﻳﻢ وﻟﯽ ﺧﺪا ﻓﺮزﻧﺪ ﻧﺪارد‪ .‬هﻴﭻ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﻴﺰﯼ وراﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﺧﺪا ﺳﺨﻦ ﻧﻤﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪،‬‬ ‫ﺑﻠﮑﻪ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﻓﻬﻢ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺒﯽ از ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ‪ . ‫‪61‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(10‬‬ ‫ﺳﺮﺷﺖ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ‬ ‫‪ -5‬دﺷﻮارﯼ هﺎﯼ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﮐﻼم ﺧﺪا‪ :‬اﮔﺮ ﺗﺄوﻳﻞ ﺁﻳﺎت ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد و ﻣﻮاردﯼ ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ذﮐﺮ ﮔﺮدﻳﺪ ﻣﺠﺎز ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺄوﻳﻞ‬ ‫"ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا" هﻢ ﻣﺠﺎز ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ در ﺻﺪد ﺑﺮﺁﻣﺪﻩ اﻧﺪ ﺗﺎ ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ را ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ‬ ‫ﻣﺪل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﻌﻘﻮل و ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﻼم‬ ‫اﻟﻬﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﮐﻼم ﺑﻪ ﺁن ﻧﺤﻮﯼ ﮐﻪ از اﻧﺴﺎن ﺳﺮ ﻣﯽ زﻧﺪ از ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺳﺮ ﻧﻤﯽ زﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺧﺪا ﺣﻨﺠﺮﻩ ﻧﺪارد ﺗﺎ ﺻﺪا از‬ ‫ﺁن ﺑﻴﺮون ﺁورد‪ ،‬و دهﺎن ﻧﺪارد ﺗﺎ ﺻﺪا را در ﻣﻘﻄﻌﻬﺎﯼ ﺗﻨﻔﺲ در دهﺎن ﻗﻄﻌﻪ ﻗﻄﻌﻪ ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﺧﻮدش ﻗﺮاردادﯼ ﻧﺪارد) ﮐﻪ‬ ‫ﻼ هﺮ وﻗﺖ اﮔﺮ ﻓﻼن ﮐﻠﻤﻪ را ﮔﻔﺘﻢ ﺑﺪان ﮐﻪ ﻓﻼن ﻣﻌﻨﺎ را ﻣﻨﻈﻮر دارم( ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺷﺄن ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﺟﻞ و ﺳﺎﺣﺘﺶ‬ ‫ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﺪ ﻣﺜ ً‬ ‫ﻣﻨﺰﻩ ﺗﺮ از ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻪ ﺗﺠﻬﻴﺰات ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺨﻮاهﺪ ﺑﺎ دﻋﺎوﯼ ﺧﻴﺎﻟﯽ و اﻋﺘﺒﺎرﯼ اﺳﺘﮑﻤﺎل ﮐﻨﺪ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ‬ ‫ﺧﻮدش ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻟﻴﺲ ﮐﻤﺜﻠﻪ ﺷﯽ"]‪.‬اﮔﺮ ﺧﺪا هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺁدﻣﻴﺎن ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬داراﯼ ﺟﺴﻢ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.‬ﺗﺸﺮﻳﻊ و ﺟﻌﻞ‬ ‫اﻋﺘﺒﺎرﻳﺎت)ﻓﻘﻪ و اﺧﻼق(‪ ،‬ﮐﺎر ذهﻦ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز ﺁدﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ ﭼﻨﺪ اﻣﺮ را ﺑﺎﻳﺪ از ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﺗﻔﮑﻴﮏ ﮐﺮد‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﺁﻳﺎ ﻧﻔﺲ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻴﺰﯼ وراﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺟﻮد دارد؟ هﻴﭻ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد‪،‬‬ ‫ﭼﻴﺰﯼ ﻓﺮاﺗﺮ از ﺧﻮد را اﺛﺒﺎت ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬زﺑﺎن ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس دﻳﻨﯽ درﺑﺎرﻩ ﺧﺪا و وﺣﯽ‪ ،‬زﺑﺎن ﻧﻤﺎدﻳﻦ‬ ‫)‪ ، (symbolic‬اﺳﺘﻌﺎرﯼ )‪ (metaphorical‬و اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ )‪ (mythological‬اﺳﺖ‪.[1‬‬ ‫روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ارﺗﺒﺎط ﺧﺪا ﺑﺎ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺣﻘﻴﻘﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ارﺗﺒﺎط اﻋﺘﺒﺎرﯼ ‪.‬ﻣﺎ اﻋﺘﺒﺎر‬ ‫ﺳﺎزﻳﻢ ‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﺪا اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز ﻧﻴﺴﺖ‪ .

‬ﺗﻮﻣﺎس ﮐﻮن ‪ ،‬ﭘﻞ ﻓﺎﻳﺮاﺑﻨﺪ‪ ،‬و‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ﻣﯽ ﺗﻮان ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ‬ ‫ﺻﺎدق)ﺻﺪق ﻣﻨﻄﻘﯽ( اﺳﺖ؟ ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﮐﺴﯽ اﺛﺒﺎت ﻧﻤﺎﻳﺪ ﮐﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺣﺴﯽ‬ ‫اﺳﺖ)ﻣﺪﻋﺎﯼ وﻳﻠﻴﺎم ﺁﻟﺴﺘﻮن(‪ ،‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺣﺴﯽ هﻢ ﺧﻄﺎ راﻩ دارد‪ .‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﯽ دارد‪،‬‬ ‫ﻼ ﻣﺸﺎهﺪﻩ را ﺑﻪ رﻧﮓ ﺧﻮد در ﻣﯽ‬ ‫ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻨﻪ اﺳﺖ و زﺑﺎن و ﻓﺮهﻨﮓ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺁورﻧﺪ‪.Ladnness of Observation‬ﺗﺌﻮرﯼ ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﻣﺸﺎهﺪﻩ اﺳﺖ‪ .(Theory.‬ﺑﺮ ﺿﺪ اﻣﮑﺎن وﺟﻮد ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ )‪ (data‬ﻓﺎرغ از ﻧﻈﺮﻳﻪ )‪(theory-free‬‬ ‫اﻗﺎﻣﻪ ﯼ دﻟﻴﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ﻩ‪ -‬ﺁﻳﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺧﺎﻟﺺ و ﻋﺮﻳﺎن وﺟﻮد دارد؟ هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻋﻠﻢ ﻧﺸﺎن دادﻩ اﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﯼ ﻋﺮﻳﺎن و‬ ‫ﺧﺎﻟﺺ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬دو‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ ﮐﺎذب‪ .‬ﺑﻪ ﻓﺮض ﺁﻧﮑﻪ اﺛﺒﺎت ﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺣﺴﯽ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز هﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﻳﻠﯽ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺻﺎدق)ﺻﺪق‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﯽ( اﺳﺖ؟ اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﻳﻞ ﺻﺪق را اراﺋﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬ ‫و‪ -‬ﺁﻳﺎ ﺑﺎزﺳﺎزﯼ "ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ" ﺑﺮ اﺳﺎس "ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ" ﻣﻨﻄﻘًﺎ ﻗﺎﺑﻞ دﻓﺎع ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﮔﺰارش هﺎﯼ ﻋﺮﻓﺎ از ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫ﺷﺎن هﻤﺎﻧﻨﺪ ﮔﺰارش ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﻗﺮﺁن( اﺳﺖ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ﻣﺪﻋﯽ ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ)ﺑﻪ هﺮ ﻧﺤﻮ؟( ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎﯼ اﻳﺸﺎن ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و درﻳﺎﻓﺖ وﺣﯽ از او ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻗﻠﺐ ﻣﺒﺎرﮐﺸﺎن ﺑﻮد‪ ..‬هﻴﭻ ﮐﺲ ﺧﺪا را ﻧﺪﻳﺪﻩ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ ) اﻋﺮاف ‪ 143 ،‬و اﻧﻌﺎم‪:103،‬ﭼﺸﻢ هﺎ ﺧﺪا را ﻧﻤﯽ ﺑﻴﻨﻨﺪ(‪ . ‫‪62‬‬ ‫ب‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﻪ ﮐﺪاﻣﻴﮏ از دو ﻧﻮع ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ؟ ادﻋﺎﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺟﺰو ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫هﺎﯼ ﺣﺎﮐﯽ از ﻏﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬دﻳﺪن)ﻣﺸﺎهﺪﻩ( ﺁﺗﺶ ‪ ،‬درﺧﺖ‪ ،‬ﮐﻮﻩ و ﻏﻴﺮﻩ ‪ ،‬و ﺗﻠﻘﯽ ﺁن‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا ‪ ،‬ﻧﺎﺷﯽ از ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ ﻣﯽ ﺁﻣﻮزاﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﻪ ﺑﺒﻴﻨﺪ و دﻳﺪﻩ ﯼ ﺧﻮد را ﭼﮕﻮﻧﻪ‬ ‫ﮔﺰارش ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ ﻣﺪﻋﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﮔﻮﻳﯽ ﺧﺪا را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺿﻬﺎﯼ ﺗﺌﻮرﻳﮏ ﻓﺮد در ﺗﻌﻴﻦ ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ دﺧﺎﻟﺖ ﻣﻄﻠﻖ دارد‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﻠﻢ و ﻗﺪرت و ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ هﻢ ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﻮر ﺗﻨﮓ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﻤﯽ‬ ‫اﻓﺘﻨﺪ‪.‬ﺳﺨﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﻣﺪﻋﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻣﺎ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎﺳﺖ‪.‬اﻣﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ ﺧﺪا را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ)ﺧﺪا ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮐﺮدﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ(‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﭼﻴﺰ‬ ‫دﻳﮕﺮﯼ را ﺗﺠﺮﺑﻪ و ﺁن را ﺧﺪا ﻣﯽ ﻧﺎﻣﺪ‪ ..‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬اﻳﻨﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ و از ﮐﺠﺎ ﻣﯽ ﻓﻬﻤﻨﺪ ﮐﻪ وﺣﯽ ﭼﻴﺴﺖ؟‬ ‫د‪ -‬ﺑﻪ ﻓﺮض ﺁﻧﮑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ وراﯼ ﺧﻮد دﻻﻟﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﻳﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﭼﻴﺴﺖ؟ اﮔﺮ هﻢ‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ اﻣﺮﯼ وراﯼ ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻠﻘﯽ و ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﺻﻮرت ﻣﯽ ﮔﻴﺮد؟ ﺑﻪ ﻓﺮض ﺁﻧﮑﻪ ﻋﻠﻢ‬ ‫ﻣﻄﻠﻖ‪ ،‬ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻖ و ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮐﺮدﻧﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪا ﻧﺎﻣﻴﺪن ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺘﻌﻠﻘﺎﺗﯽ‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ ‫ج‪ -‬ﻣﺘﺪوﻟﻮژﯼ ﮐﺸﻒ اﻳﻨﮑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ "ﺧﻮد ارﺟﺎع" ﻳﺎ "دﻳﮕﺮ ارﺟﺎع" اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﻪ‬ ‫ﺳﺨﻦ ﺧﻮد ﻧﺒﯽ رﺟﻮع ﺑﺎﻳﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﻳﺎ راﻩ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ ﺑﺮاﯼ ﮐﺸﻒ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ وﺟﻮد دارد؟ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺧﻮد ﻧﺒﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان رﺟﻮع ﮐﺮد‪،‬‬ ‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺒﯽ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻄﺎﯼ ﻣﻨﻄﻘﯽ)ﻧﻪ اﺧﻼﻗﯽ( ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ ﺣﺎﮐﯽ از ﻏﻴﺮ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫ﺣﺴﯽ‪ ،‬ﺑﺮ دو ﻧﻮع اﻧﺪ‪ :‬ﻳﮏ‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﯼ ﺻﺎدق ‪ .‬ﮐﻠﻴﻪ ﯼ ﻣﺸﺎهﺪات ﺗﺌﻮرﯼ ﭘﻴﭻ اﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻠﻴﻪ ﺗﻮﺻﻴﻔﺎت ﮔﺮاﻧﺒﺎر از ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫اﻧﺪ)‪ .‬هﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﺗﺨﺘﻪ ﺑﻨﺪ اوﺿﺎع و اﺣﻮال اﺳﺖ و ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬از ﭘﻴﺸﺪاورﯼ و دور هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮑﯽ ﮔﺮﻳﺰ و‬ ‫ﮔﺰﻳﺮﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺸﺎهﺪات دﻳﻨﯽ – ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ – وﺣﻴﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺪت ﺁﻏﺸﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪل داراﯼ ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻨﮑﻪ‪ ،‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﺎرف ﺧﻮد را ﭼﻮن ﻋﺪﻣﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻄﻠﻖ وﺟﻮد ﺷﻬﻮد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و دﭼﺎر ﺧﻮف و ﺧﺸﻴﺖ و ﻋﺸﻖ ﻋﻤﻴﻖ ﺑﻪ وﺟﻮد "ﺑﻪ‬ .‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ را ﺑﺎزﺳﺎزﯼ و ﻗﺮﺁن را ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ)ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪ وﻳﻠﻴﺎم ﺁﻟﺴﺘﻮن(‪ .‬ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﺸﺪﻩ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻳﮏ ﭼﻴﺰ‬ ‫روﺷﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﺁﻧﺎن ﮐﻪ ﭘﺪﻳﺪﻩ ﯼ وﺣﯽ را ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ‪ ،‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان هﻢ ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ‬ ‫ﺧﻮد را در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﮑﻠﯽ ﮔﺰارش ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮐﺠﺎ و ادﻋﺎﯼ ﻋﺮﻓﺎ ﮐﺠﺎ ﮐﻪ از وﺣﺪت ﺑﺎ ﻣﻄﻠﻖ هﺴﺘﯽ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬ﺳﻨﺖ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﭘﻴﺸﻴﻦ و‬ ‫ﺑﺎورهﺎﯼ ﻣﺮدم زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ ﻣﯽ ﺁﻣﻮزاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺧﻮد)اﮔﺮ واﻗﻌًﺎ ﻣﺘﻌﻠﻘﯽ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ(‬ ‫را ﭼﻪ ﺑﻨﺎﻣﺪ‪.

‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪا ﺧﻮد را ﭼﻮن ﻳﮏ ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺻﺎدر ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ‬ ‫اﺣﮑﺎم ﮐﺸﺘﺎر ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺁﺷﮑﺎر ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ؟ ﺑﻪ ﻣﻮارد زﻳﺮ ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﻣﻮارد ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﻴﺪ‪:‬‬ ‫‪ -‬هﺮﺟﺎ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ ﺑﮑﺸﻴﺪ)ﺑﻘﺮﻩ ‪.(89 ،‬‬ ‫‪ -‬ﺁﻧﺎن را در هﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻳﺎﻓﺘﻴﺪ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و ﺑﮑﺸﻴﺪ)ﻧﺴﺎ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در اﻳﻦ زﻣﺎن در اوج و ﮐﻤﺎل ﺳﻴﺮ وﺟﻮدﯼ ﺧﻮد ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاﯼ ﻋﺎرﻓﺎن‪،‬‬ ‫ﻋﺸﻖ و رﺣﻤﺖ ﺑﯽ ﻣﻨﺘﻬﺎﺳﺖ و ﭼﻮن ﻣﻌﺸﻮﻗﯽ ﻣﺤﺘﺸﻢ ﺑﺮ ﻋﺎرف ﺁﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ ﺳﺮﻣﺸﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ و ﺗﺠﺮﺑﻪ‬ ‫دﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ذات‬ ‫ﮔﺮاﻳﺎن‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﺗﻔﺎوت ﻣﺎهﻮﯼ دارد‪.‬ﻧﻪ ﻗﻠﺐ درﻳﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ‬ ‫ﮐﻼم اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻪ ﺧﺪا ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪.‬ﻣﺮاﺟﻊ ﺣﺠﻴﺖ دﻳﻨﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺎرف را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﮐﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ اﺻﻴﻞ ﺗﻠﻘﯽ ﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ وﺣﻴﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ . ‫‪63‬‬ ‫ﮐﻠﯽ دﻳﮕﺮ" ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﻄﻠﻖ وﺟﻮد ﻳﮑﯽ ﻣﯽ ﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺿﻤﻦ اﻳﻨﮑﻪ ﻃﺮﻓﺪاران اﻳﻦ ﻣﺪل‪ ،‬ﺑﺮاﯼ‬ ‫داورﯼ درﺧﺼﻮص ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺎرﻓﺎن‪ ،‬دوﺑﺎرﻩ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﮔﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ رﺳﻤﯽ‬ ‫و ﺳﻨﺘﯽ دﻳﻨﯽ ﺗﺨﺎﻟﻒ و ﺗﻌﺎرض داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁن ﺗﺠﺎرب ﻏﻴﺮ اﺻﻴﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﺮا ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺎرﻓﺎن ﻣﺪل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬و از اﻳﻦ ﻣﺪل ﺑﺮاﯼ ﻣﻌﻘﻮل ﺳﺎزﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ‬ ‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽ ﮔﺮدد؟ در ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺘﻦ ﻣﺤﻮر ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻗﻠﺐ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎﻩ‬ ‫ﻣﺤﻮرﯼ دادﻩ ﺷﻮد‪ ..‬را ؟ ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪاﻳﯽ ﮐﻪ ﺧﺎﻟﻖ ﺗﻤﺎم‬ ‫هﺴﺘﯽ و ﻣﻴﻠﻴﺎردهﺎ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻣﻬﻢ اش اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﺮا ﺗﻌﺪاد ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪﮐﯽ از ﻣﺮدم ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮﻩ ﯼ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻗﺮن‬ ‫هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ ﺑﺮاﯼ او ﻓﺮزﻧﺪ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ؟ و از اﻳﻦ ﻣﻬﻤﺘﺮ‪ ،‬ﭼﺮا ﺧﻮب هﺎﻳﺶ)ﭘﺴﺮان( را ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﺑﺮﻣﯽ ﮔﺰﻳﻨﻨﺪ و ﻏﻴﺮﺧﻮب‬ .‬ﺑﻪ ﻣﻴﺰاﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ از ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬اﺻﺎﻟﺖ اش ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮرد ﺗﺮدﻳﺪ ﻗﺮار ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻴﺮد‪.(29،‬‬ ‫ﺳﻮرﻩ ﯼ ﺗﻮﺑﻪ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﻣﺤﺼﻮل وﺣﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻋﺎرﻓﺎن ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬هﻴﭻ دﻟﻴﻠﯽ‬ ‫وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ ﺑﺘﻮان ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﺎرﻓﺎن ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻧﺒﻮﯼ را ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﮐﺮد‪ ..‬‬ ‫ز‪ -‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار)ﺑﻪ ﺷﺮط وﺟﻮد و ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ( ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ در ﻣﻘﺎم ﺻﺎدر ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ ﻓﺮاﻣﻴﻦ و اﺣﮑﺎم ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ‬ ‫و ﻏﻴﺮ ﻋﻘﻼﻳﯽ ﺧﻮد را ﺁﺷﮑﺎر ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺷﻮد؟ ﺑﻪ ﭘﻴﺮوان اﺟﺎزﻩ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺎﻟﮏ زﻧﺎن ﺷﻮهﺮ دار‬ ‫دﺷﻤﻨﺎن ﺷﺪﻩ و ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ هﻤﺒﺴﺘﺮ ﺷﻮﻧﺪ)ﻧﺴﺎ‪ : 24 ،‬واﻟﻤﺤﺼﻨﺎت ﻣﻦ اﻟﻨﺴﺎء اﻻ ﻣﺎﻣﻠﮑﺖ(‪ .(91 ،‬‬ ‫‪ -‬ﺑﺎ ﮐﺴﺎﻧﯽ از اهﻞ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻤﺎن ﻧﻤﯽ ﺁورﻧﺪ و ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ را ﮐﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﺣﺮام ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺧﻮد‬ ‫ﺣﺮام ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ و دﻳﻦ ﺣﻖ را ﻧﻤﯽ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ ﺟﻨﮓ ﮐﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﮕﺎﻩ ﮐﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮد در ﻋﻴﻦ ذﻟﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﺑﺪهﻨﺪ )ﺗﻮﺑﻪ‪.‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﺘﻦ ﻣﺤﻮر ﻧﺒﺎﺷﻴﻢ و ﻣﺠﺎز ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻗﻠﺐ را ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮ هﻤﻴﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﻣﺠﺎز ﺧﻮاهﻴﻢ ﺑﻮد ﮐﻼم اﻟﻬﯽ‬ ‫را ﺗﺄوﻳﻞ ﮐﺮدﻩ و ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ درﻳﺎﻓﺖ ﮐﺮدن ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ح‪ -‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﺪاﻳﯽ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺧﻮد را ﺑﺮﺁدﻣﯽ از ﻃﺮﻳﻖ ارﺗﺒﺎط ﺷﺨﺼﯽ ﺁﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﭼﻬﺮﻩ‬ ‫اﯼ از ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮔﺮ ﺁﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﺳﺎزد؟ ﮐﺮاﻣﺖ و رﺣﻤﺖ و اﺷﺘﻴﺎق ﺑﯽ ﻣﻨﺘﻬﺎ و‪ .‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪا در ﺗﺠﺮﺑﻪ ادراﮐﯽ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺁﺷﮑﺎر ﺷﺪﻩ و ﭼﻨﻴﻦ دﺳﺘﻮر ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ اﯼ ﺻﺎدر ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ؟ ﻳﺎ ﻋﺮف و رﺳﻢ زﻣﺎﻧﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮدﻩ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‬ ‫هﻢ ﺁن را اﻣﻀﺎ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ؟ اﺣﮑﺎم ﺑﺮدﻩ دارﯼ در ﻗﺮﺁن هﻢ ﻣﺤﺼﻮل ﺑﺎزﺗﺎب رﺳﻢ زﻣﺎﻧﻪ در ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺁﺷﮑﺎر ﺷﺪن وﯼ در ﻣﻘﺎم ﺻﺎدر ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ ﻣﺠﻮز ﺑﺮدﻩ دارﯼ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ در ﻣﻘﺎم ﺻﺎدر ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ ﺣﮑﻢ ﮐﺸﺘﺎر ﻣﺸﺮﮐﺎن و ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﺁﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﺷﻮد و ﻓﺮﻣﺎن‬ ‫ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ اهﻞ ﮐﺘﺎب ﺷﺮاﻳﻂ ذﻟﺖ ﺑﺎر ﺟﺰﻳﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ از ﺁﻧﻬﺎ در ﮔﺬرﻳﺪ وﮔﺮﻧﻪ ﮐﺎر ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺴﺎزﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺘﻀﺎﯼ‬ ‫زﻧﺪﮔﯽ در ﺟﻮاﻣﻊ ﻗﺒﺎﺋﻠﯽ و درﮔﻴﺮ ﺟﻨﮓ ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﺻﺪور ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮاﻣﻴﻨﯽ ﻣﯽ راﻧﺪ‪ .(191 ،‬‬ ‫‪ -‬هﺮﺟﺎ ﮐﻪ ﻣﺸﺮﮐﻴﻦ را ﻳﺎﻓﺘﻴﺪ ﺑﮑﺸﻴﺪ)ﺗﻮﺑﻪ‪.(55 ،‬‬ ‫‪ -‬در هﺮ ﮐﺠﺎ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و ﺑﮑﺸﻴﺪ و هﻴﭻ ﻳﮏ از ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ دوﺳﺘﯽ و ﻳﺎورﯼ ﺑﺮ ﻣﮕﺰﻳﻨﻴﺪ)ﻧﺴﺎ‪.

(40 ،‬‬ ‫‪-‬از اﻳﺸﺎن ﺑﭙﺮس‪ :‬ﺁﻳﺎ دﺧﺘﺮان از ﺁن ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﭘﺴﺮان از ﺁن اﻳﺸﺎن؟ ﺁﻳﺎ وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻣﺎ ﻣﻼﺋﮑﻪ را زن ﻣﯽ ﺁﻓﺮﻳﺪﻳﻢ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﻣﯽ دﻳﺪﻧﺪ؟ ﺁﮔﺎﻩ ﺑﺎش ﮐﻪ از دروﻏﮕﻮﻳﻴﺸﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ‪ :‬ﺧﺪا ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪ اﺳﺖ ‪ .‬ﺗﻤﺎم هﺪاﻳﺖ هﺎ و ﺿﻼﻟﺖ هﺎ ﮐﺎر ﺧﺪا ﺑﻮد‪ .‬ﺗﻤﺎم ﭘﻴﺮوزﯼ و ﺷﮑﺴﺖ هﺎ‪ ،‬ﮐﺎر ﺧﺪا ﺑﻮد)اﻧﺎ ﻟﮏ ﻓﺘﺤًﺎ ﻣﺒﻴﻨﺎ‪ :‬ﻓﺘﺢ‪ .‬زﺑﺎن ﻗﺮﺁن زﺑﺎن ﻣﺮدﺳﺎﻻراﻧﻪ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫وﻟﯽ زﺑﺎن ﺧﺪا) ﺑﻪ ﻓﺮض وﺟﻮد( ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺮدﺳﺎﻻراﻧﻪ و ﺗﺒﻌﻴﺾ ﺁﻣﻴﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺗﻴﺮاﻧﺪازﯼ هﺎ‪،‬‬ ‫ﺗﻴﺮاﻧﺪازﯼ ﺧﺪا ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻤﺎن ﺁﻏﺸﺘﻪ ﺑﻪ ﺷﺮﮎ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺁﻳﺎ ﺑﻪ هﻨﮕﺎم ﺧﻠﻘﺘﺸﺎن ﺁﻧﺠﺎ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ؟ زودا ﮐﻪ اﻳﻦ ﺷﻬﺎدﺗﺸﺎن را ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ و از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮد)زﺧﺮف‪.‬ﺗﻤﺎم ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎ ﺗﺌﻮرﯼ ﭘﻴﭻ اﻧﺪ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﺳﻨﺖ ﮔﺮاﻳﺎن هﻢ اﮐﺜﺮ اﺣﮑﺎم ﻓﻘﻬﯽ ﻗﺮﺁﻧﯽ را اﻣﻀﺎﻳﯽ ﻣﯽ‬ ‫داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﺄﺳﻴﺴﯽ‪ ،‬ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻋﻤﻠﯽ و ذهﻨﯽ اﻋﺮاب ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﺪﻟﯽ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺧﺎﻟﺺ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪. ‫‪64‬‬ ‫هﺎﻳﺶ)زﻧﺎن( را ﻓﺮزﻧﺪ ﺧﺪا ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ؟ ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ‪ ،‬ﻧﺎﺧﺸﻨﻮد از‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻤﯽ‪ ،‬ﺁن را ﻏﻴﺮ ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ؟‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﺷﻤﺎ را ﭘﺴﺮ ﺑﺎﺷﺪ و او را دﺧﺘﺮ؟اﻳﻦ ﺗﻘﺴﻴﻤﯽ اﺳﺖ ﺧﻼف ﻋﺪاﻟﺖ)ﻧﺠﻢ‪.‬‬ ‫ﺧﺪا وﺟﻮد ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺼﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺟﺰاو ﭼﻴﺰﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬دروغ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ ‪ .( 1 ،‬هﺮ ﺑﻴﻤﺎرﯼ ﮐﻪ ﺷﻔﺎ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺧﺪا او‬ ‫را ﺷﻔﺎ دادﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪا دﺧﺘﺮان را‬ ‫ﺑﺮ ﭘﺴﺮان ﺑﺮﺗﺮﯼ دادﻩ داد؟ ﺷﻤﺎ را ﭼﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﻀﺎوت ﻣﯽ ﮐﻨﻴﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﻧﻤﯽ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ؟ ﻳﺎ ﺑﺮ ادﻋﺎﯼ ﺧﻮد دﻟﻴﻞ روﺷﻨﯽ‬ ‫دارﻳﺪ؟ اﮔﺮ راﺳﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻴﺪ ﮐﺘﺎﺑﺘﺎن را ﺑﻴﺎورﻳﺪ)ﺻﺎﻓﺎت‪.‬وﻓﺘﯽ ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا‬ ‫ﺳﺨﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ هﺮﮐﺎر و هﺮ ﻓﻌﻠﯽ ‪ ،‬ﮐﺎر و ﻓﻌﻞ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .(21-22،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﺁﻧﮑﻪ ﺑﻪ ﺁراﻳﺶ ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻪ و در هﻨﮕﺎم ﺟﺪال ﺁﺷﮑﺎر ﻧﻤﯽ ﮔﺮدد از ﺁن ﺧﺪاﺳﺖ؟ و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن را ﮐﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪاﻳﻨﺪ زن‬ ‫ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬ﺗﻤﺎم ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺮﺁن زﻧﺎن را داراﯼ ﻣﮑﺮ ﻋﻈﻴﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ‬ ‫ﺁورد)ﻳﻮﺳﻒ‪ ،(28 ،‬ﻣﺮدهﺎ ﺑﺮ زﻧﺎن ﺑﺮﺗﺮﯼ دارﻧﺪ)ﻧﺴﺄ‪ ،‬و ﺑﻘﺮﻩ‪ ،(228 ،‬ﺁﻳﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﺳﻮرﻩ ﻧﺴﺄ در ﺧﺼﻮص ﺳﻔﻬﺎ)ﮐﻢ ﺧﺮدان( ﺑﻪ‬ ‫ﮔﻤﺎن ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻔﺴﺮان ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﯽ در ﺑﺎرﻩ ﯼ زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻪ ﯼ ﻣﺮدﺳﺎﻻرﯼ ﺑﻮد و زن ﻣﻮﺟﻮدﯼ درﺟﻪ دوم و ﮐﻢ ﺧﺮد ﻓﺮض ﻣﯽ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﻌﺪ ﺧﺪاﻳﯽ ﺧﻮد روﺑﺮو ﻣﯽ ﺷﻮد‪،‬‬ ‫ﺳﺨﻦ ﺧﻮد را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.(149-157 ،‬‬ ‫‪-‬ﻳﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ را دﺧﺘﺮان اﺳﺖ و ﺷﻤﺎ را ﭘﺴﺮان)ﻃﻮر‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﻣﯽ‬ ‫دﻳﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﺗﺌﻮرﻳﮏ اش ﺑﻪ وﯼ ﻣﯽ ﺁﻣﻮﺧﺖ ﮐﻪ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻏﻴﺮ ﺧﺪاﻳﯽ در اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .(39 ،‬‬ ‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺁﻳﺎت‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ)ﻣﺪل ﺁﻟﺴﺘﻮن(‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺎزﺗﺎب ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﺮدﺳﺎﻻراﻧﻪ ﺁن ﻋﺼﺮﻧﺪ‪.‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﺎ‪ ،‬اﻳﻦ هﻢ دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺗﻮان ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ)ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ ﺁﻟﺴﺘﻮن( ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﺮد‪ .‬وﻗﺘﯽ هﻤﻴﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺣﮑﺎم ﺟﺎرﯼ در ﻣﻴﺎن اﻋﺮاب را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﺁﻧﻬﺎ را اﻣﻀﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎز‬ ‫هﻢ ﺁﻧﻬﺎ را اﺣﮑﺎم اﷲ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ ﺁﻟﺴﺘﻮن ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ دﻳﻨﯽ و ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ را ﻧﻮﻋﯽ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ)ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺣﺴﯽ( ﻣﯽ داﻧﺪ اﻳﻦ ﺳﻪ ﻋﻴﺐ و‬ ‫ﻧﻘﺺ اﺳﺎﺳﯽ را دارد‪:‬‬ .(18-19 ،‬‬ ‫‪-‬ﺁﻳﺎ ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ داﺷﺘﻦ ﭘﺴﺮان ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻩ ‪ ،‬و ﺧﻮد از ﻣﻴﺎن ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬دﺧﺘﺮاﻧﯽ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؟ ﺷﻤﺎ ﺳﺨﻨﯽ‬ ‫ﺑﺲ ﺑﺰرگ]و ﻧﺎروا[ ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﺪ)اﺳﺮا‪.‬در‬ ‫ﻼ ﮐﻨﺎر رﻓﺘﻪ و او ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻟﻬﯽ ﺧﻮﻳﺶ وﻗﻮف ﺗﺎم ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮﺗﺒﻪ اﯼ از وﺟﻮد‬ ‫ﻳﮏ ﻣﺪل ‪ ،‬ﭘﺮدﻩ هﺎ از ﭼﺸﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﯼ دﻳﮕﺮﯼ از وﺟﻮد وﯼ ﺑﻪ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﻣﯽ ﻧﺸﻴﻨﺪ‪ .‬‬ ‫وداع ﺑﺎ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار و ﭘﺬﻳﺮش ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺨﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺸﮑﻼت ﻳﺎد ﺷﺪﻩ ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .

‬وﺣﺪت و ﮐﺜﺮت‪ ،‬ﻗﻮﻩ و ﻓﻌﻞ‪ ،‬ﺛﺒﺎت و ﺗﻐﻴﻴﺮ‪ ،‬ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل‪،‬‬ ‫وﺟﻮد و ﻣﺎهﻴﺖ‪ ،‬ﺗﻨﺎهﯽ و ﻋﺪم ﺗﻨﺎهﯽ‪ ،‬ﮐﻤﺎل و ﻧﻘﺺ و‪.‬هﻴﭻ وﻗﺖ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻳﮏ ﻗﺎﻧﻮن‬‫ﺷﺨﺼﻴﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻗﻀﻴﻪ ﯼ داراﯼ ﺳﻮر ﮐﻞ‪ .‬ﻣﺜ ً‬ ‫ﮐﻠﯽ را ادراﮎ ﺣﺴﯽ ﮐﺮد‪ .313-314 ،8‬اﺳﺘﻨﺎد ﻣﮑﺮر ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻌﺠﺐ ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ را ﻓﺮاهﻢ ﺁوردﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ . ‫‪65‬‬ ‫ﻳﮏ‪ -‬در هﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ اﻣﺮﯼ ﻣﻮرد ادراﮎ واﻗﻊ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ وﻗﺘﯽ در ﻗﺎﻟﺐ ﻗﻀﻴﻪ در ﻣﯽ ﺁﻳﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﻀﻴﻪ ﯼ‬ ‫ﻼ ‪ :‬ﻳﮏ درﺧﺖ ﻣﯽ ﺑﻴﻨﻢ‪ .‬‬ ..‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻣﻄﻬﺮﯼ ‪" ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان ‪.‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﺁب داغ اﺳﺖ‪ .479‬‬ ‫‪ -2‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪.‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻣﻴﺎن ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﯽ از ﺻﺪر اﺳﻼم ﺗﺎ اﻣﺮوز ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ‬ ‫اﺳﺖ" ‪ .‬‬ ‫دو‪ -‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ ادراﮐﯽ ﭼﻴﺰهﺎﻳﯽ ﮐﻪ از ﻣﻘﻮﻟﻪ ﯼ اﻋﺮاض ﺣﺴﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ وﻟﯽ ﻣﻔﺎهﻴﻤﯽ ﮐﻪ ﻗﺪﻣﺎ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﺛﺎﻧﻴﻪ‬ ‫ﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﻔﺎهﻴﻢ اﻧﺘﺰاﻋﯽ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ادراﮎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ هﻢ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ "ﺳﻘﺮاط" ﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺜﺎل هﺎﻧﺮﯼ ﮐﺮﺑﻦ از "اﻗﻴﺎﻧﻮس ﻋﻈﻴﻢ اﻓﮑﺎر و ﻋﻮاﻃﻒ ﻋﻤﻴﻖ" او‬ ‫ﺟﺮﻋﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﺷﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺳﻪ‪ :‬در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ادراﮐﯽ ﭼﻴﺰهﺎﯼ ﻓﺮاﻳﻨﺪﯼ ادراﮎ ﻧﻤﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﻋﺎرﻓﺎن اﻳﻨﻬﺎ را هﻢ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ :‬ﺧﺪا واﺣﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬وﺟﻮد اﺳﺖ)ﻳﺎ وﺟﻮد دارد(‪ ،‬ﻣﺎهﻴﺖ ﻧﺪارد‪،‬‬ ‫ﻧﺎﻣﺘﻨﺎهﯽ اﺳﺖ و‪.‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ "ﺑﺮﮐﻮهﯽ از ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﺸﺮﯼ ﺗﮑﻴﻪ زدﻩ اﺳﺖ"‪.‬دﻟﻴﻞ اﻣﺮ ﮐﺎﻣﻼ! روﺷﻦ‬ ‫اﺳﺖ‪ ..‬اﻳﻨﻬﺎ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ادراﮎ ﮐﺮد‪ .‬از ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻓﻠﺴﻔﯽ اﻧﺪ‪ ....‬ﻳﺎ ﮐﻞ ﻣﻦ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻓﺎن‪ :‬هﺮ ﮐﺲ ﺑﺮروﯼ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ از ﻣﻴﺎن ﻣﯽ رود‪ .‬ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﯽ‪ ،‬رﺣﻤﺖ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ و ﺣﮑﻤﺖ اﻣﻮر ﻓﺮاﻳﻨﺪﯼ اﻧﺪ‪.‬هﺮ ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﯼ‬ ‫ادراﮐﯽ ﺑﺎ ﻋﺎﻟﻢ واﻗﻊ از ﻳﮏ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻧﻪ از ﻃﺒﻘﻪ اﯼ از ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬ﺣﮑﺎﻳﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬و ﺣﺎل ﺁﻧﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﻋﺎرﻓﺎن ﮔﺎهﯽ ﺣﮑﺎﻳﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ اﻣﺮﯼ ﮐﻠﯽ را ادراﮎ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ :‬ﮐﻞ ﻧﻔﺲ‬ ‫ذاﺋﻘﻪ اﻟﻤﻮت" هﺮ ﮐﺲ ﻣﺮگ را ﻣﯽ ﭼﺸﺪ‪ ..‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 6 ،‬ﻣﻬﺮ ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ دوم‪ ،‬ص ‪.

[3‬‬ .‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ‪،‬‬ ‫ﻣﺜﻨﻮﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬ﺑﻮﺳﺘﺎن ﺳﻌﺪﯼ و دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺎ ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬هﻤﻪ ﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﻮﻟﻴﺪات ﺑﺸﺮﯼ اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮐﻪ از "اﻟﻮهﻴﺖ" اﮐﻨﺪﻩ اﺳﺖ ‪ ،‬هﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﻟﻬﯽ دﻳﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ هﺮ ﺟﺎ رو ﻣﯽ ﺷﻮد ﺧﺪا دﻳﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎران و ﺑﺎد‬ ‫اﻧﺰال ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺎن را ﺧﺪا ﻣﯽ روﻳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺘﻮن هﻢ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺑﺸﻤﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬هﻤﭽﻨﺎن وﻟﯽ اﷲ‬ ‫ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻴﺎن‪ ،‬ﺳﺮاج اﻟﺪﻳﻦ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﺧﻮان‪،‬رﺣﻤﻪ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ از ﺣﻀﺮت ﭼﻠﺒﯽ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﻳﻦ ﻗﺪس اﷲ ﺳﺮﻩ رواﻳﺖ ﭼﻨﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ روزﯼ‬ ‫ﻳﮑﯽ را از ﻣﺮﻳﺪان ﺧﻮد ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﯽ داد ﮐﻪ ﺑﮑﺎر ﻧﺎﻣﺸﺮوع ﻣﺸﻐﻮل ﻧﺸﻮد و ﺑﺮ ﺳﺮ رﺣﻞ اﻟﻬﯽ ﻧﺎﻣﻪ ﺣﮑﻴﻢ را ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪﻩ ﭘﻴﺶ‬ ‫ﺁوردﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﺎل ﺣﻀﺮت ﻣﻮﻻﻧﺎ از در درﺁﻣﺪﻩ ﭘﺮﺳﻴﺪ ﮐﻪ ﭼﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮارﮔﻴﺴﺖ؟ ﭼﻠﺒﯽ ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﻓﻼﻧﯽ را از ﺗﻬﺘﮏ ﺳﻮﮔﻨﺪ‬ ‫ﻣﯽ دهﻢ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ واﷲ اﻳﻦ ﻗﻮﯼ ﺗﺮ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬از ﺁﻧﮏ ﺻﻮرت ﻗﺮﺁن ﺑﺮ ﻣﺜﺎل ﻣﺎﺳﺖ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﯽ روﻏﻦ و زﺑﺪﻩ‬ ‫ﺁن"]‪.‬ﻗﻮﯼ ﺗﺮ داﻧﺴﺘﻦ ﺗﺄﺛﻴﺮ اﻟﻬﯽ ﻧﺎﻣﻪ از ﻗﺮﺁن هﻢ ﻗﻮل ﻣﻮﻟﻮﯼ اﺳﺖ‪ .[1‬‬ ‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﮐﺎر ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﺮح اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺁرا ﻣﻌﻄﻮف ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ‪ ،‬ﻧﮑﺘﻪ ﯼ ﻣﻬﻤﯽ ﺁﺷﮑﺎر‬ ‫ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ ‪ :‬ﻋﺎرﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺧﻮد را ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎورهﺎﻳﯽ داﺷﺘﻨﺪ و اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ را ﺑﺎ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻣﺘﻌﺎرض ﻧﻤﯽ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﺮوش ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ "ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳﮏ و ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴﻮﺷﻴﻤﻴﮏ زﻧﺒﻮر ﻋﻴﻦ وﺣﻴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ او ﻣﯽ ﺷﻮد"‪ .‬ﻧﺰد ﺳﺮوش‪ ،‬ﻗﺮﺁن هﻤﺎﻧﻘﺪر زﻣﻴﻨﯽ – ﺑﺸﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬و‬ ‫ﻣﺜﻨﻮﯼ هﻤﺎﻧﻘﺪر ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ‪ -‬ﺧﺪاﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن]‪.[2‬‬ ‫روﻳﮑﺮد ﻋﺒﺪاﻟﮑﺮﻳﻢ ﺳﺮوش ﺑﻪ وﺣﯽ هﻢ ﻗﺮﺁن را ﺑﺎ ﻣﺜﻨﻮﯼ و دﻳﮕﺮ ﻣﺘﻮن ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﯽ ﻧﺸﺎﻧﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت اﻳﻦ ﻣﺘﻮن‪ ،‬ﺗﻔﺎوت‬ ‫ﻋﻤﻖ و ﺳﻄﺢ‪ ،‬و ﺗﻔﺎوت ﺗﻌﺪاد ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺘﻮن اﺳﺖ‪ . ‫‪66‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(11‬‬ ‫دل هﺎﯼ ﭘﺎﮎ ﻣﻮﻟﺪ ﻣﺜﻨﻮﯼ و ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻣﻮﻟﻮﯼ ﮐﻪ از ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﮐﺮدن ﻋﻘﻞ در ﻧﺰد ﻣﺼﻄﻔﯽ دﻓﺎع ﻣﯽ ﮐﺮد و ﭘﺎﯼ اﺳﺘﺪﻻﻟﻴﺎن را ﭼﻮﺑﻴﻦ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ داد‪ ،‬ﻣﺜﻨﻮﯼ ﺧﻮد را ﺑﺎ‬ ‫ﻗﺮﺁن ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﯽ ﻧﺸﺎﻧﺪ و ﻣﯽ ﮔﻔﺖ هﺮ دو از دل ﭘﺎﮎ ﺑﺮون ﺗﺮاوﻳﺪﻩ و ﺑﺮ زﺑﺎن ﺟﺎرﯼ ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫" هﻤﭽﻨﺎن ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ ﮐﻪ روزﯼ ﺣﻀﺮت ﺳﻠﻄﺎن وﻟﺪ ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ از ﻳﺎران ﻳﮑﯽ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﭘﺪرم ﺷﮑﺎﻳﺘﯽ ﮐﺮد ﮐﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺎ‬ ‫ﻣﻦ ﺑﺤﺚ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ را ﻗﺮﺁن ﭼﺮا ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ؟ ﻣﻦ ﺑﻨﺪﻩ ﮔﻔﺘﻢ ﮐﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ ،‬هﻤﺎﻧﺎ ﮐﻪ ﭘﺪرم ﻟﺤﻈﻪ اﯼ ﺧﺎﻣﻮش ﮐﺮدﻩ‬ ‫ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ اﯼ ﺳﮓ! ﭼﺮا ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ اﯼ ﺧﺮ! ﭼﺮا ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ اﯼ ﻏﺮ ﺧﻮاهﺮ! ﭼﺮا ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ هﻤﺎﻧﺎ ﮐﻪ در ﻇﺮوف ﺣﺮوف اﻧﺒﻴﺄ و اوﻟﻴﺄ ﺟﺰ‬ ‫اﻧﻮار اﺳﺮار اﻟﻬﯽ ﻣﺪرج ﻧﻴﺴﺖ و ﮐﻼم اﷲ از دل ﭘﺎﮎ اﻳﺸﺎن رﺳﺘﻪ ﺑﺮ ﺟﻮﻳﺒﺎر زﺑﺎن اﻳﺸﺎن روان ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‬ ‫ﺟﻌﻞ اﻟﻠﺴﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻼم دﻟﻴﻼ‬ ‫ان اﻟﮑﻼم ﺗﻔﯽ اﻟﻔﻮاد و اﻧﻤﺎ‬ ‫ﺧﻮاﻩ ﺳﺮﻳﺎﻧﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﺳﺒﻊ اﻟﻤﺜﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﻋﺒﺮﯼ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﻋﺮﺑﯽ"]‪.‬ﺳﺎﺧﺘﺎر‬ ‫وﺟﻮدﯼ ﺑﺮﺧﯽ از اﻓﺮاد ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﺧﺎﺻﯽ ﺑﻴﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ)ﻣﺜﻞ زﻧﺒﻮر ﮐﻪ ﻋﺴﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ(‪ ،‬وﺣﯽ ﭼﻴﺰﯼ‬ ‫ﺟﺰ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن از ﺟﺎﻳﯽ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ رﺳﺪ و ﺁﻧﻬﺎ ﺁن را ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﺮدم ﻣﯽ رﺳﺎﻧﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﮑﻮﻳﻦ و ﺗﻮﻟﺪ ﻗﺮﺁن را هﻤﺎﻧﻨﺪ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﮑﻮﻳﻦ و ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدن ‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎهﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺳﻨﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﻣﺎ ﺑﻪ‬ ‫وﺳﻴﻠﻪ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺴﻞ را ﺧﺪا از ﻳﮏ ﺳﻮ در زﻧﺒﻮر ﻧﻤﯽ رﻳﺰد ﺗﺎ او از دﻳﮕﺮ ﺳﻮ ﺑﺮون‬ ‫ﺑﺮﻳﺰد‪.‬اﻣﺮوز هﻢ اﮔﺮ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻓﺨﺮﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺨﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬ﻣﻼﺻﺪرا و‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻋﺮﻓﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻘﻬﺎ ﯼ ﺑﻨﻴﺎدﮔﺮاﻳﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ ﺗﮑﻔﻴﺮ و ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ و زﻧﺪان و ﺳﻨﮕﺴﺎر و ﺗﺮور دﺳﺘﺎوردﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬زﻧﺒﻮر‬ ‫‪،‬ﻋﺴﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻋﺴﻞ او ﻋﻴﻦ وﺣﯽ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .

‬‬ ‫‪-5‬ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻓﻘﻴﻬﺎﻧﻪ‪ -‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎﻧﻪ از ﺧﺪا‪،‬وﺣﯽ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺑﺎ دﺳﺘﺎوردهﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﯼ ﮐﺎﻧﺖ و وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬ﻣﺎ هﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ را ﺑﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﯽ رﻳﺰﻳﻢ‪.‬او ﻣﺎ را از "ﻣﻦ ﻣﻨﻔﻌﻞ" ﻻﮐﯽ ﺑﻪ "ﻣﻦ ﻓﺎﻋﻞ")ﻣﻨﯽ ﮐﻪ ﺧﻮدش ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ هﺎﻳﺶ ﺷﮑﻞ ﻣﯽ دهﺪ(‬ ‫ﻋﺒﻮر داد‪ .[4‬ﻋﺎﻟﻢ وﻗﺘﯽ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ در ﻧﻈﺮ ﺁﻳﺪ‪ ،‬هﻤﻪ ﭼﻴﺰش ﺧﺪاﻳﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﺧﻮاهﺪ رﻓﺖ‪.‬دادﻩ هﺎﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﺗﺮﮐﻴﺐ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -2‬ﺑﺮاﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻓﺮﺁوردﻩ ﯼ اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ)ﻗﺮﺁن(‪ ،‬دو ﻣﺪل رﻗﻴﺐ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ وﺟﻮد دارد‪ :‬ﻳﮑﯽ ﺁﻧﮑﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و‬ ‫دﻳﮕﺮﯼ ﺁﻧﮑﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺧﺪاﯼ ﻋﺎرﻓﺎن و‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن وﺟﻮد ﺑﺤﺖ و ﺑﺴﻴﻂ و ﻣﻄﻠﻘًﺎ اﻧﻔﻌﺎل ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪.‬ﺧﺪاﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﺧﺸﻢ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﮑﺮ ﻣﯽ ورزد‪ ،‬ﺧﺪﻋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬دﺷﻤﻦ‬ ‫دارد‪ ،‬ﻣﻬﺮ ﻣﯽ ورزد‪ ،‬ﺣﺮف ﻣﯽ زﻧﺪ‪ ،‬ﻣﯽ ﺷﻨﻮد‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺖ دوﺳﺘﺎن ﺧﻮد را اﺟﺎﺑﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪو ﻏﻴﺮﻩ‪ .‬ﮐﺎﻧﺖ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﺟﻬﺎن ﺁن ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ هﺴﺖ)ﭼﻴﺰهﺎ در ﺧﻮدﺷﺎن= ﻧﻮﻣﻦ(‪ ،‬و ﺟﻬﺎن ﺁن ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ‬ ‫ﻼ ﻣﺘﻔﺎوت هﺴﺘﻨﺪ‪.‬ﻓﻀﺎ و زﻣﺎن ﺻﻮرﺗﻬﺎﯼ ﻧﮕﺮش ﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺎﻧﻨﺪ‪ .[5‬از اﻳﻦ رو‪ ،‬ﺳﺨﻨﺎن ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬در ﭼﺎرﭼﻮب ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﻋﺮﻓﺎن‬ ‫ﻼ ﻗﺎﺑﻞ دﻓﺎع و ﻣﺘﮑﯽ ﺑﺮ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﮐﺎﻧﺖ ﻧﮕﺎﻩ ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫را ﺑﻪ ذهﻦ و ﺟﻬﺎن ﻋﻮض ﮐﺮد‪ .‬اﻟﻒ‪ -‬ﺳﻨﺖ ﻓﻘﻬﯽ‪ -‬ﮐﻼﻣﯽ ﮐﻪ ﻋﻤﺪﺗًﺎ ﺳﻨﺘﯽ ﻋﻮاﻣﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ب‪ -‬ﺳﻨﺖ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻪ‪ -‬ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﮐﻪ‬ ‫ﻋﻤﺪﺗًﺎ ﺳﻨﺘﯽ ﻧﺨﺒﻪ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬هﺮ ﻣﺪﻟﯽ ﮐﻪ دادﻩ هﺎ را ﺑﻬﺘﺮ ﺗﺒﻴﻴﻦ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ دﻳﮕﺮﯼ ﺗﺮﺟﻴﺢ دارد‪.‬‬ ‫‪ -4‬هﻴﭽﻴﮏ از اﻳﻦ دو ﻣﺪل‪ ،‬ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ ﻳﺎ ﺿﺪ دﻳﻨﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -3‬هﺮ دو ﻣﺪل ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ادﻟﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﺪﻋﺎﯼ ﮐﺎﻧﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ذهﻦ ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ﺑﻪ‬ .‬ﺧﺪاﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن‪" ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز" اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﺪاﯼ‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻋﺎرﻓﺎن‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻏﻴﺮﻣﺘﺸﺨﺺ اﺳﺖ‪ .‬از ﻋﺎﻟﻢ و ﺁدم ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪":‬روزﯼ ﺣﻀﺮت‬ ‫ﻣﻮﻻﻧﺎ در ﺳﻤﺎع ﺗﻮاﺟﺪ ﻋﻈﻴﻢ ﻧﻤﻮدﻩ ﺣﺎﻻت ﺑﯽ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﮐﺮد و در اﺛﻨﺎﯼ ﺁن ﺣﺎﻟﺖ ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﻣﺎ راﻳﺖ ﺷﻴﺌًﺎ اﻻ و راﻳﺖ اﷲ ﻓﻴﻪ‪ ،‬از‬ ‫ﻧﺎﮔﺎﻩ دروﻳﺸﯽ ﺻﺎﺣﺐ دل ﻧﻌﺮﻩ زﻧﺎن ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪ ﮐﻪ هﺮ ﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﺴﺘﺎﺧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺮﻣﺴﺘﺎن ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﻓﻴﻪ ﻇﺮﻓﻴﺖ راﺳﺖ و‬ ‫در ﺣﻖ ﺑﺎرﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را اﻃﻼق ﺟﺎﺋﺰ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ او در ﻇﺮف ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ در ﻋﺎﻟﻢ ﻇﺮﻓﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ او ﻣﻈﺮوف ﺁن ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻘﺾ‬ ‫ﻻزم ﺁﻳﺪ ﮐﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺮو ﻣﺤﻴﻂ ﺷﻮد و ﺧﺪا داﺧﻞ ﭼﻴﺰﯼ و ﺣﻴﺰﯼ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﻮ ﻣﺴﺘﯽ ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﺴﺖ‬ ‫هﺸﻴﺎرﻳﻢ‪ ،‬ﭼﻪ اﮔﺮ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﮐﺎﻣﻞ و ﺗﻤﺎم ﻧﺒﻮدﯼ ﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻤﯽ ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺁرﯼ ﻧﻘﺾ وﻗﺘﯽ ﻻزم ﺁﻳﺪ ﮐﻪ ﻇﺮف ﻏﻴﺮ ﻣﻈﺮوف ﺑﺎﺷﺪ و‬ ‫ﻇﺮف و ﻣﻈﺮوف دو ﭼﻴﺰ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮏ ﻋﺎﻟﻢ ﺻﻔﺎت ﻇﺮف ﻋﺎﻟﻢ ذات ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و هﺮ دو ﻳﮏ ﭼﻴﺰﻧﺪ‪ ،‬ﻻﻏﻴﺮ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﮐﻪ دو‬ ‫ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﭼﻮن ﻓﯽ اﻟﺤﻘﻴﻘﻪ ﻳﮑﯽ اﺳﺖ ﮐﯽ ﻧﻘﺾ ﻻزم ﺁﻳﺪ ﮐﻪ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﺤﻴﻂ اﺳﺖ ﺧﺎرج را و داﺧﻞ را ﮐﻪ اﮔﺮ داﺧﻠﺶ ﻧﮕﻮﺋﻴﻢ‪،‬‬ ‫ﭘﺲ ﻣﺤﻴﻂ داﺧﻞ ﻧﺒﺎﺷﺪ و او ﻣﺤﻴﻄﺴﺖ ﺑﺮ هﻤﻪ اﺷﻴﺄ و ﻗﻮام و ﻗﻴﺎم ﮐﻞ ﺑﻮﺟﻮد واﺟﺐ اﻟﻮﺟﻮدﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻇﺮف ﻧﻴﺰ اوﺳﺖ و‬ ‫ﻣﻈﺮوف ﻧﻴﺰ اوﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ اﺣﺎﻃﺖ ﺑﺮ هﻤﻪ ﯼ ﻣﻮﺟﻮدات ﻻزم ﺁﻳﺪ و هﻮ ﺑﮑﻞ ﺷﯽ ﻣﺤﻴﻂ)‪ ،(54/41‬ﻓﯽ اﻟﺤﺎل دروﻳﺶ ﺳﺮ ﻧﻬﺎد و‬ ‫ﻣﺮﻳﺪ ﺷﺪ"]‪ .‬در واﻗﻊ در‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم دو ﺳﻨﺖ وﺟﻮد دارد‪ ..‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺳﻨﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ ،‬هﻤﻴﺸﻪ از ﺳﻮﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎن ﺑﺎ ﺣﺮﺑﻪ ﺗﮑﻔﻴﺮ ﻣﻮاﺟﻪ‬ ‫ﻋﺎرﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﮐﻪ‬ ‫هﻴﭻ ﻧﻘﺸﯽ در اﻟﻔﺎظ و ﻣﺤﺘﻮاﯼ وﺣﯽ ﻧﺪارد و ﻣﺎﻧﻨﺪ "ﻧﺎﻣﻪ رﺳﺎن"‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ هﺎﯼ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﺁدﻣﻴﺎن ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ دهﺪ ﺑﺎ درﻳﺎﻓﺖ ﻻﮐﯽ‬ ‫از ذهﻦ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺳﺖ‪.‬ﺧﺪاﯼ ﻓﻘﻴﻬﺎن ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﺪاﯼ ﻋﺎرﻓﺎن و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‪ ،‬هﻤﻪ‬ ‫هﺴﺘﯽ اﺳﺖ]‪ .. ‫‪67‬‬ ‫ﺧﺪاﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ هﻤﻪ ﺟﺎ ﺣﺎﺿﺮ و ﻧﺎﻇﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺮون و درون ﺑﺮاﯼ او ﻓﺎﻗﺪ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ‪ ..‬ﺟﻬﺎن ﭘﺪﻳﺪار‪ ،‬ﻓﻀﺎﻣﻨﺪ )‪ (spatial‬و‬ ‫ﮐﻨﺪ)ﭼﻴﺰهﺎ ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ= ﻓﻨﻮﻣﻦ(‪ ،‬دو ﭼﻴﺰ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫زﻣﺎﻧﻤﻨﺪ)‪ (temporal‬اﺳﺖ ‪ .‬‬ ‫ﺳﺨﻦ ﭘﺎﻳﺎﻧﯽ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ را از ﺳﺮ ﮔﺬراﻧﺪﻩ ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ هﺎﯼ ﺑﺸﺮﯼ اﺳﺖ ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻳﮏ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻪ‪ -‬ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻓﻘﻴﻬﺎﻧﻪ‪-‬ﻋﻮاﻣﺎﻧﻪ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﯽ دﻳﻨﯽ در ﻣﻘﺎﺑﻞ‬ ‫ﺳﻨﺖ دﻳﻨﯽ‪.‬اﮔﺮ زور ادﻟﻪ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻧﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺪﻋﺎ را ﻣﻌﻘﻮل ﮐﺮد‪ .‬ﺟﺎن ﻻﮎ ذهﻦ ﺁدﻣﯽ را "ﻟﻮح ﺳﻔﻴﺪ" ﯼ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺮ ﺁن ﻧﻘﺶ ﻣﯽ ﺑﻨﺪد‪ .‬ذهﻦ‬ ‫ﺁدﻣﯽ ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﻣﻘﻮﻻﺗﯽ ﭼﻮن ﺟﻮهﺮ و ﻋﻠﻴﺖ و‪ .

‬از ﺻﺪق اﺧﻼﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺻﺪق ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ را اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﺮد‪.‬‬ ‫‪-7-2‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ)ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ(‪ .‬در اﻣﺮ ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﻧﻈﺎم ﺳﻴﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻧﻈﺮ‬ ‫اﮐﺜﺮﻳﺖ ﺣﺠﺖ اﺳﺖ و ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ و ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﺧﻮد را از رأﯼ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﻣﺮدم اﺧﺬ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .[7‬راهﯽ ﻣﺴﺘﻘﻞ از زﺑﺎن ﺑﺮاﯼ ﺗﻤﺎس ﺑﺎ ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺁﻧﺎن ﮐﻪ‬ ‫ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺎﻳﺪ وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ را اﺛﺒﺎت ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬‬ ‫اﻣﺎ از اﻳﻦ دوﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -8‬از ﻣﻴﺎن دو ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﺘﻌﺎرض) ﻗﺮﺁن ﮐﻼم ﺧﺪاﺳﺖ و ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺳﺖ(‪ ،‬ﺻﺪق اوﻟﯽ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ روش هﺎﯼ‬ ‫ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺑﺸﺮﯼ ﻣﻮﺟﻪ ﮐﺮد‪ ،‬وﻟﯽ اﻣﮑﺎن ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺻﺪق دوﻣﯽ ﺑﺎ روش هﺎﯼ ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺑﺸﺮﯼ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺟﻬﺎن‬ ‫هﻤﺎﻧﺴﺖ ﮐﻪ زﺑﺎن ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﺪ‪.‬ﺿﻤﻦ ﺁﻧﮑﻪ اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﻣﺪﻋﯽ ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ هﺎﺑﺮﻣﺎس ﺷﻮد‪ ،‬راهﻬﺎﯼ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ وﺟﻮد‬ .‬‬ ‫‪-7‬ﺁﻧﺎﻧﮑﻪ ﻗﺮﺁن را ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺣﺘﯽ ﻳﮏ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد اﻗﺎﻣﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﺷﺒﻬﺎﺗﯽ ﮐﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻄﺮح‬ ‫ﺷﺪﻩ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻮﺟﻬﯽ دادﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ .[6‬ذهﻦ درﻳﺎﻓﺖ هﺎﯼ ﺧﻮد را ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ﺷﮑﻞ ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬هﺮ ﮐﺲ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪،‬اﺳﻴﺮ زﻧﺪان زﺑﺎﻧﻨﺪ‪.‬ﻣﻔﺴﺮان ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﯼ هﺎﯼ درون ﻣﺘﻨﯽ ﻗﺮﺁن را از راﻩ‬ ‫ﺗﺄوﻳﻞ رﻓﻊ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻧﻈﺮﯼ‪،‬‬ ‫ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﻳﺎ اﻗﻠﻴﺖ ﺣﺠﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎ ﺗﺎﺑﻊ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ و ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺑﻼدﻟﻴﻞ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﻳﺖ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮐﺮد‪.‬اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ‬ ‫ﻋﻤﻠﯽ ﭘﺮوژﻩ‪ ،‬ﺷﺮط ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺑﺮاﯼ ﺗﺤﮑﻴﻢ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺧﻮد ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﭼﻴﺰ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪:‬‬ ‫‪-7-1‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن‪ .‬‬ ‫‪ -7-4‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻋﺪم اﺧﺘﻼف در ﻗﺮﺁن‪ .‬ذهﻦ هﺮ ﭼﻴﺰﯼ را در ﻣﮑﺎن ﺳﻪ ﺑﻌﺪﯼ و زﻣﺎن دو ﺑﻌﺪﯼ ﺑﻪ ﺗﺼﻮر در ﻣﯽ ﺁورد و ﻣﯽ ﻓﻬﻤﺪ‬ ‫و در ﻣﻘﻮﻻت ادراﮎ)ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻠﻴﺖ(]‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬از اﺛﺒﺎت اﻳﻨﮑﻪ هﺎﺑﺮﻣﺎس ﺑﺎ دﻳﮕﺮ ﺁدﻣﻴﺎن‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﮐﻼﻣﯽ دارد‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ ﺑﺎ هﺎﺑﺮﻣﺎس ارﺗﺒﺎط ﮐﻼﻣﯽ داﺷﺘﻪ و ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺼﺒﺎح ﻳﺰدﯼ ‪،‬‬ ‫ﺳﺨﻨﺎن هﺎﺑﺮﻣﺎس اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ هﻢ اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض‬ ‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان روش ﺗﻤﺎم ﻋﻴﺎر از ﺁن اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺁﻧﮑﻪ ﻣﻔﺴﺮ هﺮ ﻣﻮردﯼ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﻳﺎﻓﺘﻪ هﺎﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ در‬ ‫ﺗﻌﺎرض ‪ ،‬و ﻧﺰد ﺑﺸﺮ ﻣﺪرن ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺑﺰﻧﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻓﺮض اﻳﻨﮑﻪ ﮐﺴﯽ ﺑﺎ دﻻﺋﻞ‬ ‫ﻣﻮﺟﻪ ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ زﻳﺮ را اﺛﺒﺎت ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﺧﺪا‪،‬ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار اﺳﺖ‪. ‫‪68‬‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﺷﮑﻞ ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬ﺟﻬﺎن از راﻩ زﺑﺎن ﺗﺠﺮﺑﻪ و ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪ -7-3‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ راﺳﺘﮕﻮﻳﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ .‬ﺿﻤﻦ ﺁﻧﮑﻪ هﻤﻴﻦ اﺳﺘﻨﺎد‬ ‫ﻣﺘﮑﯽ ﺑﺮ ﺗﻌﺒﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ از زﺑﺎن ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺁﻧﺎن ﮐﻪ ﻗﺮﺁن را ﮐﻼم ﺧﺪا ﻣﯽ‬ ‫داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ وﺛﺎﻗﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺘﻦ را اﺛﺒﺎت ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ اﺛﺒﺎت ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -6‬هﺮ ﻳﮏ از دو ﻣﺪل ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻋﻤﻠﯽ ﺑﯽ ﺷﻤﺎرﯼ ﺑﺪﻧﺒﺎل دارد‪ ،‬ﮐﻪ ﻻزﻣﻪ ﻣﻨﻄﻘﯽ اﺻﻞ ﻣﺪل ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺁﻳﺎ راهﯽ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺮاﯼ‬ ‫اﺛﺒﺎت اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺘﺼﻮر اﺳﺖ؟ ﺗﺎﮐﻨﻮن دﻟﻴﻠﯽ ﺑﺮ ﺻﺪق ﮐﻼم اﷲ ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن ﻋﺮﺿﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ داراﯼ زﺑﺎن اﺳﺖ و زﺑﺎن او هﻤﺎن زﺑﺎن ﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺸﺮﯼ‬ ‫اﺳﺖ]‪.‬اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن اﻗﺎﻣﻪ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮهﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺗﮑﺮار ﻣﺪﻋﺎﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺣﺮف ﻣﯽ زﻧﺪ و ﺑﺎ ﺟﻬﺎن ارﺗﺒﺎط اﻋﺘﺒﺎرﯼ)ﻧﻪ ﺣﻘﻴﻘﯽ‪ -‬ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ( هﻢ دارد‪.‬اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺮﻣﻨﻴﻮﺗﻴﮑﯽ‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻳﮏ ﻣﺪل ﻋﻘﻼﻧﯽ را ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻋﻤﻠﯽ اش رد و ﻃﺮد ﮐﺮد‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ داراﯼ ذهﻦ اﺳﺖ و ذهﻦ او‬ ‫داراﯼ هﻤﺎن ﺳﺮﺷﺖ و ﺳﺎﺧﺘﺎر ذهﻦ دﻳﮕﺮ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ هﻤﺎن ﮐﺎرﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﺑﺎ ﻣﺘﻮن ﻏﻴﺮ ﻣﻘﺪس ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﻋﺪم اﺧﺘﻼف در ﻳﮏ ﻣﺘﻦ ﻳﺎ ﻧﻈﺎم‪ ،‬ﺁن را ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﻣﺒﺪل ﻧﺨﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ‬ ‫ﺷﺮط روﺷﻨﻔﮑﺮﯼ و اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ اﺳﺖ‪.‬وﻟﯽ روﺷﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻗﺮﺁن هﻢ ﺑﻪ اﻧﺪازﻩ ﯼ ﺑﻘﻴﻪ ﯼ ﻣﺘﻮن اﺧﺘﻼف وﺟﻮد دارد‪ .

‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎس دﻳﻦ در ﮐﺎوش هﺎﯼ ﺧﻮد‪ ،‬ﻧﺎﻇﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻳﻨﺪاران ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺳﺘﺒﺮ و ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ ﯼ زﻳﺎدﯼ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬ ‫ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺷﮕﺮف ﺧﻮد‪ ،‬دﻟﻴﻞ اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺧﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎن ‪ ،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺷﺪن و ﺁﻣﻮزش اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ‪ ،‬ﺑﺎورهﺎﯼ ﺑﻼدﻟﻴﻞ دﻳﻨﯽ را ﺑﻪ ﻓﺮد ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺪﻋﯽ اﻧﺪ ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪا اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﺤﻮﻳﻞ دﻟﻴﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ)ﻋﻠﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ و روان ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ(‬ ‫ﻧﺎﻣﺠﺎز اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻋﻠﺖ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ هﻢ ﻧﺎﻣﺠﺎز اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻘﺪ ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﺻﺪق ﺑﺎرورهﺎﯼ ﻗﺮﺁﻧﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ﻣﺪﻋﯽ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺑﺎورهﺎﯼ ﻗﺮﺁﻧﯽ )ﺧﺘﻢ ﻧﺒﻮت‪ ،‬ﻋﺼﻤﺖ‪ ،‬ﺣﻴﺎت‬ ‫ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻗﺮﺁﻧﯽ ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ‪ ،‬داﺳﺘﺎن هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﮐﻼم اﷲ ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن‪ ،‬و‪ (.‬‬ ‫ﺷﺒﮑﻪ هﺎﯼ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ را ﻣﻮﺟﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺎﮐﺲ وﺑﺮ از دو ﮔﻮﻧﻪ ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﻧﻈﺮﯼ)ﺗﻨﺎﺳﺐ دﻟﻴﻞ و ﻣﺪﻋﺎ( و ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﻋﻤﻠﯽ)ﺗﻨﺎﺳﺐ روش هﺎ و‬ ‫وﺳﺎﻳﻞ ﺑﺎ اهﺪاف(‪ .‬‬ ‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﺁﻳﻨﺪﻩ ‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﻪ دﻳﻦ ﻣﺴﻴﺤﯽ‪ -‬ﻳﻬﻮدﯼ ‪ ،‬ﻣﺪﻟﯽ اراﺋﻪ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﺼﻮرﯼ ﻣﻌﻘﻮل از ﻣﺪﻋﺎﯼ "ﮐﻼم اﷲ‬ ‫ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن" ﻋﺮﺿﻪ ﺑﺪارد‪ .‬دﻳﻨﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اوراق ﺑﻬﺎدار‬ ‫در ﺑﺎزار ﺳﻴﺎﺳﺖ و اﻗﺘﺼﺎد ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬داراﯼ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺁﻧﻬﺎ را ﺧﺮج ﮐﺮد‪ .. ‫‪69‬‬ ‫دارد)ﻓﻴﻠﻢ دﻳﺪار‪ ،‬ﻧﻮار ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ هﺎ‪ ،‬ﭘﺮﺳﺶ از هﺎﺑﺮﻣﺎس در ﺧﺼﻮص ﺻﺪق ﻣﺪﻋﯽ و‪ ، (.‬ﺑﯽ دﻟﻴﻞ اﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﮐﺴﯽ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺪﻟﯽ اراﺋﻪ ﻧﮑﺮدﻩ‪ ،‬و ﺗﺎ ﺁن اﻧﺪازﻩ ﮐﻪ ﻣﻦ ﻣﯽ ﻓﻬﻤﻢ‪ ،‬اﻗﺎﻣﻪ ﯼ ﺑﺮهﺎن ﺑﺮاﯼ‬ ‫اﺛﺒﺎت ﮐﻼم اﷲ ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪.‬ﺷﺨﺺ از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ‪ ،‬ﺣﻤﺎﻳﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫ﻣﯽ ﺁورد‪ .222‬‬ .‬‬ ‫‪ -10‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ دﻳﻦ‪ ،‬داﻧﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﮑﻮﻳﻦ ادﻳﺎن و ﮔﺴﺘﺮش و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﯽ ﮐﺎود‪ .‬اﻣﺎ ﺣﺘﯽ ﻳﮏ دﻟﻴﻞ‬ ‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎﯼ ﺳﺘﺒﺮ‪ ،‬ﺗﺎﮐﻨﻮن اﻗﺎﻣﻪ ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺁدﻣﯽ اﮔﺮ ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﻧﻈﺮﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻴﺰاﻧﯽ ﮐﻪ ادﻋﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﻣﺪﻋﺎﻳﺶ دﻟﻴﻞ اﻗﺎﻣﻪ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 9 ،‬ﻣﻬﺮ ﻣﺎﻩ ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪--1‬ﺷﻤﺲ اﻟﺪﻳﻦ اﺣﻤﺪ اﻓﻼﮐﯽ ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ‪ ،‬ﺑﮑﻮﺷﺶ ﺗﺤﺴﻴﻦ ﻳﺎزﻳﺠﯽ‪ ،‬دﻧﻴﺎﯼ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺳﺎل ‪ ،1375‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬ص ‪.‬ﺑﻪ هﺮ‬ ‫ﺣﺎل‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﭼﺸﻢ را ﺑﺮ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ هﺎﯼ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﺑﺴﺖ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻗﻴﻖ ﺗﺮ‪ ،‬دﻻﺋﻠﯽ ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‬ ‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ ﺑﺎورهﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﻓﻬﻤﻴﺪ ﮐﻪ‬ ‫ﻗﺮﺁن ﺳﺨﻦ ﺧﺪاﺳﺖ؟ ﺁﻳﺎ ﻣﯽ ﺗﻮان از ﺧﺪا ﭘﺮﺳﻴﺪ؟‬ ‫‪ -9‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﻣﺘﻦ‪،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻘﺒﻮل ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻣﯽ ﭘﺬﻳﺮد ﮐﻪ‬ ‫ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻣﺸﻤﻮل ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﮏ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﯼ ﮐﺴﺎﻧﯽ ‪ ،‬دﻳﻦ هﻤﺎﻧﻨﺪ اوراق ﺑﻬﺎدار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس‪ ،‬از اﺑﺘﺪأ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﺻﺪق ﮔﺰارﻩ هﺎﯼ ﻗﺮﺁﻧﯽ از داﻳﺮﻩ ﯼ ﺑﺤﺚ‬ ‫ﺧﺎرج ﮔﺸﺖ‪ .‬ﻧﻘﺪ اﻳﻦ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎ را‬ ‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﯼ ﭘﺎﻳﺎن دﻳﻦ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪.‬ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﻧﻘﺶ ﻋﻼﺋﻖ و ﻣﻨﺎﻓﻊ )‪(interest‬و ﻗﺪرت در ﺗﻮﻟﻴﺪ داﻧﺶ ﻏﺎﻓﻞ‬ ‫ﺷﺪ)ﻧﻈﺮﻳﻪ ﯼ هﺎﺑﺮﻣﺎس و ﻓﻮﮐﻮ(‪ .291‬‬ ‫‪ -2‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ‪،‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬ص ‪...‬ﻧﻤﯽ‬ ‫ﺗﻮان و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭼﺸﻢ هﺎ را ﺑﺮ دﺳﺘﺎوردهﺎﯼ اﻳﻦ داﻧﺶ ﻓﺮو ﺑﺴﺖ‪ .‬ﺗﻌﺎﻣﻼت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻓﺮد در ﺁﻳﻨﺪﻩ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻋﺘﻘﺎداﺗﯽ ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎن هﻢ ﭘﺎﺳﺦ هﺎﯼ ﻣﻬﻤﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ دادﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎس دﻳﻦ ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ اﻧﺴﺎن اﻳﻦ ﻣﺪﻋﻴﺎت ﺑﻼدﻟﻴﻞ را ﺑﺎور‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ اﻧﺴﺎن ﺗﻨﺪرﺳﺖ و ﻣﻌﻘﻮل ﭼﻨﻴﻦ ادﻋﺎهﺎﯼ ﺑﻼدﻟﻴﻞ را ‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ و ﺻﻤﻴﻤﺎﻧﻪ ‪،‬ﻣﯽ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ؟‬ ‫روان ﺷﻨﺎﺳﺎن دﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ هﺎﯼ ﻣﻬﻤﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ دادﻩ اﻧﺪ‪ ..

‬ﻓﻬﻨﺎﮎ‬ ‫واﻗﻌﻴﻪ واﺟﺒﻪ ﺑﺎ ﻟﺬ ات ‪ ،‬و اﻻﺷﻴﺎ اﻟﺘﯽ ﻟﻬﺎ واﻗﻌﻴﻪ ﻣﻔﺘﻘﺮﻩ اﻟﻴﻬﺎ ﻗﺎﺋﻤﻪ اﻟﻮﺟﻮد ﺑﻬﺎ‪ .‬ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‬ ‫در ﺗﻌﻠﻴﻘﻪ ﯼ ﺧﻮد ﺑﺮ اﺳﻔﺎر ‪ ،‬در ذﻳﻞ ﺳﺨﻦ ﻣﻼﺻﺪرا‪":‬ان اﻟﻮﺟﻮد ﮐﻤﺎ ﻣﺮ ﺣﻘﻴﻘﻪ ﻋﻴﻨﻴﻪ" ﭼﻨﻴﻦ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬وهﺬﻩ هﯽ اﻟﻮاﻗﻌﻴﻪ‬ ‫اﻟﺘﯽ ﻧﺪﻓﻊ ﺑﻬﺎ اﻟﺴﻔﺴﻄﻪ و ﻧﺠﺪ ﮐﻞ ذﯼ ﺷﻌﻮر ﻣﻀﻄﺮًا اﻟﯽ اﺛﺒﺎﺗﻬﺎ‪ ،‬و هﯽ ﻻ ﺗﻘﺒﻞ اﻟﺒﻄﻼن و اﻟﺮﻓﻊ ﻟﺬاﺗﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ان ﻓﺮض ﺑﻄﻼﻧﻬﺎ‬ ‫و رﻓﻌﻬﺎ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻟﺜﺒﻮﺗﻬﺎ و وﺿﻌﻬﺎ‪ .‬و اذ ﮐﺎﻧﺖ اﺻﻞ اﻟﻮاﻗﻌﻴﻪ ﻻ ﺗﻘﺒﻞ اﻟﻌﺪم و اﻟﺒﻄﻼن ﻟﺬاﺗﻬﺎ ﻓﻬﯽ واﺟﺒﻪ ﺑﺎﻟﺬات‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺳﺨﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﻗﺮﺁن‬ ‫و ﻏﻴﺮ ﻗﺮﺁن( ﺳﺨﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﺸﻘﯽ‪ -‬وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺟﻼاﻟﺪﻳﻦ روﻣﯽ‪ ،‬زاﻳﻨﺪﻩ ﯼ اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﻣﻘﺪس اﻟﻬﺎﻣﯽ اﺳﺖ و دروﻧﻤﺎﻳﻪ ﯼ ﮐﺸﻔﯽ‪-‬‬ ‫وﺻﺎﻟﯽ ﺁن هﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﺮوﻧﻤﺎﻳﻪ ﯼ ﺷﻌﺮﯼ‪ -‬ﮐﻼﻣﯽ ﺁن ﺳﺒﻘﺖ ﻣﯽ ﺟﻮﻳﺪ")ﺑﺴﻂ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﺒﻮﯼ‪ ،‬ص ‪.‬و ﻣﻦ هﻨﺎ ﻳﻈﻬﺮ ﻟﻠﻤﺘﺎﻣﻞ ان اﺻﻞ وﺟﻮد اﻟﻮاﺟﺐ‬ ‫ﺑﺎﻟﺬات ﺿﺮورﯼ ﻋﻨﺪ اﻻﻧﺴﺎن‪ ،‬و اﻟﺒﺮاهﻴﻦ اﻟﻤﺜﺒﺘﻪ ﻟﻪ ﺗﻨﺒﻴﻬﺎت ﺑﺎﻟﺤﻘﻴﻪ)اﺳﻔﺎر‪ ،‬ج ‪ ،6‬ﺻﺺ ‪ ، 14 -15‬ﺗﻌﻠﻴﻘﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪،‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ ﺳﻮم(‪.‬وﻟﯽ ﺑﺮهﺎن ﺻﺪﻳﻘﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺪون هﻴﭻ ﻣﻘﺪﻣﻪ اﯼ ﺧﺪا را اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .. ‫‪70‬‬ ‫‪" -3‬ﮐﺘﺎب ﻣﺜﻨﻮﯼ ﺑﯽ هﻴﭻ ﺷﺒﻬﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ اﻟﻬﺎﻣﯽ اﺳﺖ و ﭘﺎرﻩ هﺎﻳﯽ در ﺁن هﺴﺖ ﮐﻪ راﻳﺤﻪ ﯼ ﺁﺷﻨﺎ و ﺁﺷﮑﺎر وﺣﯽ و ﮐﺸﻒ از ﺁن‬ ‫ﺑﻪ دﻣﺎغ ﻣﯽ رﺳﺪ‪ .‬ﻣﻼﺻﺪرا ﺑﺮهﺎن ﺻﺪﻳﻘﻴﻦ ﺑﻮﻋﻠﯽ را ﺑﺮهﺎن ﺻﺪﻳﻘﻴﻦ ﻧﻤﯽ داﻧﺪ‪ ...‬و ﭼﻮن ﺟﻬﺎن ﮔﺬران و هﺮ ﭼﻪ ﺟﺰء از اﺟﺰاء ﺟﻬﺎن ﻧﻔﯽ را ﻣﯽ ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻋﻴﻦ‬ ‫هﻤﺎن واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻔﯽ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﮐﺬا اﻟﺴﻮﻓﺴﻄﯽ ﻟﻮ رأﯼ اﻻﺷﻴﺎ ﻣﻮهﻮﻣﻪ او ﺷﮏ ﻓﯽ واﻗﻌﻴﺘﻬﺎ ﻓﻌﻨﺪﻩ اﻻﺷﻴﺎ ﻣﻮهﻮﻣﻪ واﻗﻌًﺎ و اﻟﻮاﻗﻌﻴﻪ ﻣﺸﮑﻮﮐﻪ‬ ‫واﻗﻌًﺎ ) اﯼ هﯽ ﺛﺎﺑﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﻴﺚ هﯽ ﻣﺮﻓﻮﻋﻪ(‪ .‬ﺣﺘﯽ ﺑﺮﺧﯽ از ﺳﺨﻨﺎن ﻏﻴﺮ ﻗﺮﺁﻧﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ از ﺳﺨﻨﺎن ﻗﺮﺁﻧﯽ وﯼ ﻋﻤﻴﻖ ﺗﺮﻧﺪ‪ .(75 -86‬‬ ‫‪ -6‬وارﻧﻮﮎ در ﺧﺼﻮص اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮐﺴﯽ در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻧﮕﺎﻩ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﺪ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤ ًﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﮐﻪ "اﺷﻴﺎ‬ ‫ﻼ ﺧﻴﺎل ﭘﺮدازاﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺮﺷﺖ ﻗﻮاﯼ ﻣﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﯼ‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺎ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﮐﻨﻨﺪ" ﮐﺎﻣ ً‬ ‫واﻗﻌﻴﺘﻬﺎﯼ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻳﺎ ﺣﺘﯽ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ اﺛﺮ ﮔﺬار ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻣﺴﻠﻤًﺎ ﻣﺎ ﻣﺠﺒﻮرﻳﻢ ﺟﻬﺎن را ﺁن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ‬ ‫ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﮐﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻧﻴﺎزهﺎﯼ ﻣﺎ ﻳﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻬﺎﯼ ﻣﺎ وﻓﻖ دهﺪ ﮔﺰاﻓﻪ اﻧﺪﻳﺸﯽ ﻓﺎﺣﺸﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﻧﺪاﻣﻬﺎﯼ ﺣﺴﯽ ﻣﺎ ﺗﻔﺎوﺗﯽ اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺎ وﺿﻊ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺧﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤًﺎ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ اﺳﺎﺳ ًﺎ‬ .‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﺁن واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ دارد و ﺑﯽ ﺁن از هﺴﺘﯽ ﺑﻬﺮﻩ اﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻨﻔﯽ اﺳﺖ‪ .(26‬ﺷﺎﮔﺮدان ﺁﻗﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪،‬‬ ‫ﻼ ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮهﺎن ﺻﺪﻳﻘﻴﻦ ﻣﻼﺻﺪرا و دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻳﮏ ﻳﺎ ﭼﻨﺪ ﻣﻘﺪﻣﻪ)اﺻﻠﺖ وﺟﻮد‪ ،‬وﺣﺪت‬ ‫ﻣﺜ ً‬ ‫ﺗﺸﮑﻴﮑﯽ وﺟﻮد‪ ،‬اﺻﻞ ﻋﻠﻴﺖ( اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ هﻤﻴﻦ ﺑﺮهﺎن را در ﮐﺘﺎب اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ ذﮐﺮ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪":‬واﻗﻌﻴﺖ هﺴﺘﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺛﺒﻮت ﺁن هﻴﭻ ﺷﮏ‬ ‫ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬هﺮﮔﺰ ﻧﻔﯽ ﻧﻤﯽ ﭘﺬﻳﺮد و ﻧﺎﺑﻮدﯼ ﺑﺮ ﻧﻤﯽ دارد‪ ..(37‬‬ ‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ وﺣﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺳﺮوش ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ دوﮔﻮﻧﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ و ﻏﻴﺮ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -4‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ‪ ،‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬ﺻﺺ ‪.‬ﺟﻬﺎن و‬ ‫اﺟﺰاء ﺟﻬﺎن در اﺳﺘﻘﻼل وﺟﻮدﯼ ﺧﻮد و واﻗﻌﻴﺖ دار ﺑﻮدن ﺧﻮد ﺗﮑﻴﻪ ﺑﻪ ﻳﮏ واﻗﻌﻴﺘﯽ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ و ﺑﻪ ﺧﻮدﯼ ﺧﻮد‬ ‫واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ") ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ج ‪ ، 5‬ﺻﺺ ‪. 110-111‬‬ ‫‪ -5‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬اﻧﻮاع و اﻗﺴﺎم ﺑﺮهﺎن ﺻﺪﻳﻘﻴﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﺪاﻳﯽ را اﺛﺒﺎت ﮐﻨﻨﺪ و اﮔﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻗﻴﻖ ﮐﻠﻤﻪ ﺑﺮهﺎن ﺑﺎﺷﻨﺪ ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ‬ ‫ﻏﻴﺮ ﻣﺘﺸﺨﺺ را اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم هﺴﺘﯽ اﺳﺖ‪ . ":‬و هﺬا اﻟﻤﺴﻠﮏ اﻗﺮب اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ اﻟﯽ ﻣﻨﻬﺞ اﻟﺼﺪﻳﻘﻴﻦ و ﻟﻴﺲ ﺑﺬﻟﮏ ﮐﻤﺎ زﻋﻢ‪ ،‬ﻻن هﻨﺎﮎ‬ ‫ﻳﮑﻮن اﻟﻨﻈﺮ اﻟﯽ ﺣﻘﻴﻘﻪ اﻟﻮﺟﻮد‪ ،‬و هﻴﻬﻨﺎ ﻳﮑﻮن اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﻣﻔﻬﻮم اﻟﻮﺟﻮد") اﺳﻔﺎر‪ ،‬ج ‪ ، 6‬ص ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ واﻗﻌﻴﺖ هﺴﺘﯽ ﺑﯽ هﻴﭻ ﻗﻴﺪ و ﺷﺮط واﻗﻌﻴﺖ هﺴﺘﯽ اﺳﺖ‬ ‫و ﺑﺎ هﻴﭻ ﻗﻴﺪ و ﺷﺮﻃﯽ ﻻ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻓﻠﻮ ﻓﺮﺿﻨﺎ ﺑﻄﻼن ﮐﻞ واﻗﻌﻴﻪ ﻓﯽ وﻗﺖ او ﻣﻄﻠﻘًﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﺣﻴﻨﺌﺬ ﮐﻞ واﻗﻌﻴﻪ ﺑﺎﻃﻠﻪ واﻗﻌًﺎ)اﯼ‬ ‫اﻟﻮاﻗﻴﻪ ﺛﺎﺑﺘﻪ(‪ .‬اﻳﻨﮏ ﮐﺎﻧﺖ‬ ‫ﻗﺪرت ﮐﺎﻣﻞ اﻳﻦ اﻳﺮاد را ﺣﺲ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﺑﺮاﯼ ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﺪان ﺗﻤﺎﻳﺰﯼ اﺳﺎﺳﯽ ﻣﻴﺎن ﺟﻬﺎن ﺁن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﺧﻮد ]ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ[ اﺳﺖ‬ ‫و ﺟﻬﺎن ﺁن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﻮد ﻗﺎﺋﻞ ﻣﯽ ﮔﺮدد و ﺑﺮ ﺁن ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﯽ ورزد‪ .‬ﺳﺮوش ﻣﯽ‬ ‫ﭘﺮﺳﺪ‪ ":‬ﺁﻳﺎ ﺳﻮرﻩ ﺗﺒﺖ ﻳﺪا اﺑﯽ ﻟﻬﺐ و ﺗﺐ‪ ،‬در دﻻﻟﺖ و ﻋﺒﺎرت و ﺑﻼﻏﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮ از ﺳﺨﻨﺎن ﻏﻴﺮ ﻗﺮﺁﻧﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ؟"‪.‬اﻣﺎ ﺑﻪ هﻤﺎن اﻧﺪازﻩ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ وﺟﻮد دارد ﺑﻪ ﺷﻴﻮﻩ اﯼ ﺧﺎص ﺑﺮ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﻮد ‪ ،‬و از ﺳﻮﯼ ﺁﻧﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﺧﺎص ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪﯼ ‪ ،‬ﺗﻌﺒﻴﺮ‪ ،‬ﻣﻘﻮﻟﻪ‬ ‫ﺑﻨﺪﯼ ‪ ،‬و ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪ .‬وﯼ ﭘﺲ‬ ‫از ذﮐﺮ ﺑﺮهﺎن ﺑﻮﻋﻠﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ .‬ﺁﻧﭽﻪ وﺟﻮد دارد‪ ،‬وﺟﻮد دارد‪،‬‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﺖ]‪/‬ذات[ ﺁن‪ ،‬ﺁن ﭼﻴﺰﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ هﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺧﻮد ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎ ﺁن ﮐﺎرﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .

Warnock. ‫‪71‬‬ ‫ﻼ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﯽ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ هﺎﻳﯽ ﮐﻪ اﻳﻨﮏ از ﺟﻬﺎن دارﻳﻢ‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺮ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮ زﺑﺎﻧﻬﺎ و ﺷﻴﻮﻩ هﺎﯼ ﺗﻔﮑﺮ ﻣﺎ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺗﻔﺎوت داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﮐﺎﻧﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﺎﻧﻮن ﺗﻮﺟﻪ را از ﺟﻬﺎن ﺑﻴﺮون ﺑﻪ ذهﻦ ﺳﻮژﻩ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﮐﺮد‪.‬ﺣﻞ ﺁﻧﻬﺎ ﺟﺪ و ﺟﻬﺪ ﻣﺎ را ﻣﯽ ﻃﻠﺒﺪ‪ ،‬و‬ ‫اﮔﺮ اﻧﺘﻈﺎر ﻧﺪاﺷﺘﻴﻢ ﮐﻪ اﻋﻤﺎﻟﻤﺎن از ﺣﻤﺎﻳﺖ و ﺗﺄﺋﻴﺪﯼ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﻮﻧﺪ ﺟﺪ و ﺟﻬﺪﯼ ﻧﻤﯽ ﮐﺮدﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺎ ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﺘﻔﺮدﯼ ﮐﻪ‬ ‫ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺟﺰ ﺧﻮدﺷﺎن وﺟﻮد ﻳﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺪارد ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ")ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن‪ ،‬ﻣﻬﺮ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر‪،‬ﻣﻘﺎﻻﺗﯽ در اﺧﻼق‬ ‫ﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ص ‪.‬اﻣﺎ ﭘﺲ از وﯼ‪ ،‬ﺳﻪ ﺗﻦ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺗﮑﻴﻪ ﺑﻪ درون را ﭘﻴﺸﺘﺮ‬ ‫و ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ راﻧﺪﻧﺪ‪ .‬اﺳﻤﻴﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از روﻳﮑﺮد ﮐﺎﻧﺘﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﯽ ﺁﻧﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺎ‬ ‫ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﻮد‪،‬ﻣﺤﺼﻮل ﭼﻬﺎر ﻣﻘﻮﻟﻪ اﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺁدﻣﯽ وﺟﻮد دارد‪. 1964).(33‬در ﺑﻨﺪ‬ ‫ﺑﻴﺴﺖ و ﺳﻮم ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺑﺎ اﺻﻄﻼح ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ ﻗﺼﺪ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را دارﻳﻢ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ زﺑﺎن ﺑﺨﺸﯽ از‬ ‫ﻳﮏ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺨﺸﯽ از ﻳﮏ ﺻﻮرت زﻧﺪﮔﯽ اﺳﺖ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص‪.‬ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺎن‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ ﻗﻮا و ﺗﻮاﻧﺸﻬﺎﯼ ﻣﺎ هﺮﮔﺰ ﺑﺮاﯼ ذات ﺁﻧﭽﻪ در ﺧﻮد]‪/‬ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ[ وﺟﻮد دارد ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ‬ ‫ﺣﺪﯼ وﻳﮋﮔﯽ ﺟﻬﺎن را ﺁن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺁﻧﻬﺎ ﺻﻮرت ﻋﺎم ﺟﻬﺎن را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺟﻬﺎن در‬ ‫ﺧﻮد]‪/‬ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ[ هﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﯽ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﮔﺮدد ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ ﺁن ﭼﻴﺰﯼ هﺴﺘﻴﻢ ﮐﻪ هﺴﺘﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﮐﺎﻧﺖ‬ ‫ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﭼﻮﻧﺎن ﭘﺪﻳﺪار اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺟﻪ دارد‪ ،‬اﻳﻦ اﺷﻴﺎ ﭼﻮﻧﺎن ﭘﺪﻳﺪارهﺎﻳﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ "ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺎ ﺗﻄﺎﺑﻖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ"‪.‬زﻳﺮا اﮔﺮ ﻣﺎ در زﻧﺪﮔﯽ ﭼﻴﺰﯼ را ﺁﺷﻔﺘﻪ و ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎن ﻧﻤﯽ دﻳﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﭼﻴﺰﯼ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎﺑﺪ ﻧﻤﯽ ﻳﺎﻓﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻣﺎ‬ ‫ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﻤﯽ ﺑﻮد‪ .‬رﻧﺞ‪ ،‬اﻣﻴﺪ‪ ،‬ﮐﻮﺷﺶ و ﻓﻴﺾ ﭼﻬﺎر ﻣﻘﻮﻟﻪ ﯼ وﺟﻮدﯼ اﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺎ ﺑﺮ زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ اﻓﮑﻨﻴﻢ‪" .‬اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻻت وﺟﻮدﯼ "ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ زﻧﺪﮔﯽ‬ ‫را ﺑﻪ ﭼﻪ ﺷﻴﻮﻩ اﯼ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﮐﻨﻴﻢ"‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻴﺮ ﻳﺎ ﺗﻮﭘﯽ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﮐﻤﺎﻧﻪ ﮐﻨﺪ و ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد‪،‬‬ ‫از ﺣﻴﺚ اﻳﻦ اﺣﺘﻤﺎل ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺣﻞ ﺷﻮﻧﺪ ﻳﺎ‪ ،‬ﻻاﻗﻞ‪ ،‬اﺻﻼح ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﻴﺪ ﻣﯽ ﺁﻓﺮﻳﻨﻨﺪ‪ .‬‬ ‫‪G. “Kant” in D.177‬‬ ‫‪ -7‬وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ در ﺑﻨﺪ هﻔﺘﻢ ﮐﺘﺎب ﭘﮋوهﺸﻬﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﮐﻞ زﺑﺎن‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ زﺑﺎن و اﻋﻤﺎﻟﯽ را ﮐﻪ در ﺁن ﺑﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﺑﺎزﯼ زﺑﺎﻧﯽ ﺧﻮاهﻢ ﻧﺎﻣﻴﺪ")ﻟﻮدوﻳﮓ وﻳﺘﮕﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﭘﮋوهﺸﻬﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮﻳﺪون ﻓﺎﻃﻤﯽ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻣﺮﮐﺰ‪ ،‬ص ‪ . P.(44‬‬ .‬ﻧﻴﭽﻪ ﻧﻴﺮوﯼ اﻧﮕﻴﺰاﻧﻨﺪﻩ ﯼ دروﻧﯽ ﻣﻬﻢ دﻳﮕﺮﯼ)ﺧﻮاﺳﺖ ﻗﺪرت( را‬ ‫ﭘﻴﺶ ﮐﺸﻴﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ﻧﺸﺎن دهﺪ ﭼﺮا ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ و ﭼﺮا ﺟﻬﺎن را ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺸﺎهﺪﻩ و درﮎ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﻢ‪. A Critical History of Western‬‬ ‫‪Philosphy (New York: Free Press .‬اﻳﻦ ﭼﻬﺎر‬ ‫ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻧﺤﻮﻩ ﯼ ﻇﻬﻮر زﻧﺪﮔﯽ را ﺑﺮ ﻣﺎ ﻧﻈﻢ و ﺳﺎﻣﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ"‪ .‬‬ ‫هﻴﻮﺳﺘﻦ اﺳﻤﻴﺖ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف دﻳﻦ ﺷﻨﺎس ﺳﻨﺖ ﮔﺮاﯼ ﺁﻣﺮﻳﮑﺎﻳﯽ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﻟﻪ "ﻣﻌﻨﺎﯼ زﻧﺪﮔﯽ در ادﻳﺎن ﺟﻬﺎن"‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ دوران‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﮐﺎﻧﺖ ﺳﭙﺮﯼ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪. O”Conner.‬ﮐﻴﺮﮔﮕﻮر‪ ،‬ﻧﻴﭽﻪ و داﺳﺘﺎﻳﻔﺴﮑﯽ‪ . J. J. ed.‬اﺳﻤﻴﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻻت وﺟﻮدﯼ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺁﻏﺎز ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺗﻤﺎﻳﺰﯼ ﮐﻪ ﮐﺎﻧﺖ ﻣﻴﺎن ﺑﻮدهﺎ و ﻧﻤﻮدهﺎ اﻓﮑﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﺎﮐﻴﺪﯼ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ﻓﻌﺎل ذهﻦ در‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﺎﻟﻢ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ اﺳﺖ‪ . 300.

‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎرهﺎﯼ ﺧﻮب و ﻣﻘﺒﻮل را ﻧﺎﺷﯽ از ﺁﺋﻴﻦ داﻧﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ رﻓﺘﺎرهﺎﯼ ﺑﺪ و ﻧﺎﻣﻘﺒﻮل‬ ‫را ﮐﺠﺮوﯼ و ﺧﺮوج از ﺁﺋﻴﻦ ﻗﻠﻤﺪاد ﮐﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺣﮑﻢ درﺑﺎرﻩ ﺗﻤﺎم ﻣﮑﺎﺗﺐ و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻬﺎ)ﻳﻬﻮدﻳﺖ ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ‪ ،‬اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺎرﮐﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻟﻴﺒﺮاﻟﻴﺴﻢ‪،‬‬ ‫ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ و‪ (.‬دﻳﻨﺪاران ﮐﻨﻮﻧﯽ‪ ،‬رﻓﺘﺎرهﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻴﺸﻴﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻌﻴﺎرهﺎﯼ‬ ‫ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل و ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﻳﺪ را ﻏﻴﺮ دﻳﻨﯽ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ هﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﺟﻨﮓ و اﺷﻐﺎل دﻳﮕﺮ‬ ‫ﮐﺸﻮرهﺎ‪،‬درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬ﻣﻠﻞ ﺑﺴﻴﺎرﯼ را ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬در روز ﻣﻌﻴﻨﯽ زادﻩ ﺷﺪ و در روز ﻣﻌﻴﻨﯽ از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ" ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ اﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﮐﺴﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ ﺑﺪﻓﻬﻤﯽ هﺎ و زﺷﺘﯽ هﺎ و ﺧﺸﻮﻧﺖ هﺎ و رذﻳﻠﺖ هﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ را ﺑﻪ‬ ‫ﻧﺎم "دﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺨﯽ" ﻳﺎ "اﺳﻼم ﺗﺎرﻳﺨﯽ" ﻧﻔﯽ و ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﺑﻪ ﻧﺎم "اﺳﻼم ﺣﻘﻴﻘﺖ" ﻳﺎ "اﺳﻼم واﻗﻌﯽ" درﺳﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ ارﺗﺒﺎط و ﭘﻴﻮﻧﺪ دﻳﻦ ﺑﺎ ﮐﻞ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻧﻔﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺗﻔﺎﺳﻴﺮ و رواﻳﺖ هﺎ و ﻗﺮاﺋﺖ هﺎ)ﻓﻬﻢ ﻣﻮﻣﻨﺎن از ﻣﺘﻦ= اﺳﻼم دو(‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﻧﺪ‪ .‬زﺑﺎن‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪﻩ اﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﺑﺸﺮﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﮐﻞ ﻣﺘﻦ ﻣﮑﺘﻮب‪ ،‬از ﺟﻬﺖ دﻳﮕﺮﯼ هﻢ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪،‬ﻳﻌﻨﯽ‬ ‫ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‪،‬اﻓﺮادﯼ ﺁﻳﺎت را ﺟﻤﻊ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺼﺤﻒ در ﺁوردﻩ اﻧﺪ‪ . .‬هﻤﻪ ﯼ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن‪،‬‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﺳﻼم ﺳﻪ‪،‬اﺳﺎﺳ ًﺎ ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺟﺰ رﻓﺘﺎر و اﻋﻤﺎل ﻣﻮﻣﻨﺎن در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ‪ .‬ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ‪،‬وﻗﺘﯽ ﻗﺮار ﺷﺪ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻋﺮﺿﻪ ﺷﻮد‪،‬‬ ‫راهﯽ ﻧﺪاﺷﺖ ﺟﺰ ﺁﻧﮑﻪ ﺧﻮد را در زﺑﺎن ﻇﺎهﺮ ﺳﺎزد‪ .‬‬ ‫ﺧﻮاﻧﺶ ﻣﺘﻦ)ﮐﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﻣﻌﺘﺒﺮ(‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪن ﻗﺮاﺋﺖ هﺎ و رواﻳﺖ هﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮ هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻣﺘﻦ در‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ‪ .. ‫‪72‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(12‬‬ ‫هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ)‪(1‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ)ﻣﮑﺎﻧﯽ‪ -‬زﻣﺎﻧﯽ( اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺼﻮرات و‬ ‫ﺗﺼﺪﻳﻘﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺳﻄﺢ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻌﻴﺸﺖ‪،‬ﺁرزوهﺎ و اﻧﺘﻈﺎرات اﻋﺮاب ﺟﺎهﻠﯽ ﺑﻮد‪ .‬‬ ‫دﻳﻦ هﻢ ﭘﺪﻳﺪﻩ اﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ)ﻣﮑﺎﻧﯽ‪ -‬زﻣﺎﻧﯽ( اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮﺳﺶ هﺎ و ﭘﺎﺳﺦ هﺎﯼ‬ ‫ﻣﻨﺪرج در ﻗﺮﺁن‪،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﺎﺻﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ در دوراﻧﯽ ﮐﻪ هﻤﻪ ﯼ ﺳﺎﮐﻨﺎن ﮐﺮﻩ ﯼ ﺧﺎﮐﯽ از راﻩ ﺟﻨﮓ و اﺷﻐﺎل ﺳﺮزﻣﻴﻦ‪ ،‬ﺑﺎورهﺎﯼ ﺧﻮد را ﻣﯽ ﮔﺴﺘﺮاﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ‬ ‫ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﺷﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﻣﻌﺠﺰات ﮔﺰارش ﺷﺪﻩ ﯼ در ﻗﺮﺁن)ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ وﺣﯽ( در‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ رخ دادﻩ اﺳﺖ‪" .‬ﺗﻤﺎم ﺣﻮادث اش ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ در ﻃﯽ ‪ 23‬ﺳﺎل رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺄﺋﻞ‪،‬ﭘﻴﺶ‬ ‫ﻓﺮض هﺎ‪ ،‬ﭘﻴﺶ داورﯼ هﺎ و ﭘﻴﺶ اﻧﮕﺎﺷﺖ هﺎﯼ ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ ﮔﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺘﻦ‪ ،‬وارد دﻳﺎﻟﻮگ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺘﻦ ﻣﻘﺪس)ﻗﺮﺁن و ﺳﻨﺖ‬ ‫ﻣﻌﺘﺒﺮ= اﺳﻼم ﻳﮏ(‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﺨﺘﻪ ﺑﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺦ)زﻣﺎن ﺧﺎص و ﻣﮑﺎن ﺧﺎص( اﺳﺖ‪.‬ﺑﺮاﯼ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش دﻳﻦ از راﻩ ﺟﻨﮓ و اﺷﻐﺎل ﺳﺮزﻣﻴﻦ دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﺣﻖ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽ‬ ‫ﺷﺪ‪ .‬ﻗﺮﺁن‪" ،‬ﺗﻌﺒﻴﺮ زﺑﺎﻧﯽ" ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺧﻮد ﺗﺠﺮﺑﻪ‪" .‬ﺁن ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺑﯽ‬ ‫ﺻﻮرت)ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻮﻟﻮﯼ(‪ ،‬ﻓﻘﻂ و ﻓﻘﻂ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺖ درﻗﺎﻟﺐ ﺗﺼﻮرات و ﺗﺼﺪﻳﻘﺎت ﻣﺮدم زﻣﺎﻧﻪ ﺻﻮرت ﺑﻴﺎﺑﺪ‪ .‬ﻗﺪرت ﻧﻈﺎﻣﯽ ‪ ،‬ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ ﯼ ﺑﺎور ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ‪ ،‬در اﻳﻦ دﻳﺎﻟﻮگ ‪ ،‬داد و ﺳﺘﺪﯼ دوﺳﻮﻳﻪ‪ ،‬ﺻﻮرت ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪.‬هﻤﻪ ﯼ ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﻗﺮاﺋﺘﯽ‬ ‫ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺁﮔﺎهﯽ و داﻧﺶ زﻣﺎﻧﻪ ﻳﺸﺎن‪،‬از دﻳﻦ اراﺋﻪ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﺎرﻳﺦ زادﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ .‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻨﮑﻪ ﻳﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻴﻦ دﻳﻦ و ﻋﻤﻞ دﻳﻨﺪاران‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺮﻗﺮار ﮐﺮد‪ ،‬و ﻳﺎ اﮔﺮ ﺑﻴﻦ دﻳﻦ و رﻓﺘﺎر دﻳﻨﺪاران ارﺗﺒﺎﻃﯽ وﺟﻮد دارد‪ ،‬در ﺁن ﺻﻮرت‪ ،‬ﺣﺴﻦ و ﻗﺒﺢ اﻋﻤﺎل دﻳﻨﺪاران‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫دﻳﻦ هﻢ ﺑﺎز ﺧﻮاهﺪ ﮔﺸﺖ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ" ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪،‬اﻣﺮﯼ ﺷﺨﺼﯽ‪ -‬ﺧﺼﻮﺻﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ هﻴﭽﮑﺲ از ﻧﻮع و ﺳﺮﺷﺖ ﺁن ﺁﮔﺎﻩ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﮕﺮ ﻣﻮﺟﻮدات‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﺮروﯼ ﮐﺮﻩ ﺧﺎﮐﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﮐﺮد ‪:‬ﻏﺬا ﻣﯽ ﺧﻮرد‪ ،‬ﻟﺒﺎس ﻣﯽ ﭘﻮﺷﻴﺪ‪،‬هﻤﺴﺮاﻧﯽ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ ،‬درﮔﻴﺮ ﺟﻨﮓ و ﺻﻠﺢ ﺑﻮد‪ ،‬دوﺳﺖ‬ ‫و دﺷﻤﻦ داﺷﺖ‪،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ اﯼ داﺷﺖ‪،‬ﺑﺎورهﺎ و اﻋﺘﻘﺎدات اش را ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻣﯽ ﮐﺮد‪،‬ﭘﻴﺮوان ﺑﺴﻴﺎرﯼ در ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﻴﺪا ﮐﺮد‪.‬ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﻪ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﻓﻬﻤﯽ ﮐﻪ از دﻳﻦ داﺷﺘﻪ‬ ‫اﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺧﺎﺻﯽ زدﻩ اﻧﺪ‪ ..‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت دﻳﮕﺮ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان از دﺳﺘﺎوردهﺎﯼ ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻩ ﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣﯽ هﻢ‬ ‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ‪.

‬ﻋﻠﻢ زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻣﺮدم ﻣﯽ ﺁﻣﻮﺧﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻗﻠﺐ ﺻﻨﻮﺑﺮﯼ ﻣﺤﻞ ادراﮎ اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﮐﺴﯽ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻣﻼﻣﺖ ﮐﺮد‪ .[1‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم وﻗﺘﯽ ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ "ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ" ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ "ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ" ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮐﻨﺪ‪ ،‬راهﯽ ﻧﺪاﺷﺖ ﺟﺰ ﺁﻧﮑﻪ ﺁن را‬ ‫ﺑﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﺗﺼﻮرات و ﺗﺼﺪﻳﻘﺎت ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و ارزش هﺎﯼ اﻋﺮاب زﻣﺎﻧﻪ اش ﺑﺮﻳﺰد‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس ﻣﺮﻳﻢ را داراﯼ هﻤﺴﺮ‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻤﺎن و‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ اﻣﺮوز ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل و ﻏﻴﺮ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮض و ﭘﻴﺶ داورﯼ ﺑﺎﻃﻠﯽ)ﮐﺎذب( اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ وﺣﻴﺎﻧﯽ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﺼﻮرات و‬ ‫ﺗﺼﺪﻳﻘﺎت ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و اﺧﻼق ﻣﺪرن رﻳﺨﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺁﻧﻬﺎ از ﻗﻠﺐ‪ ،‬ﻧﻔﺲ ﻳﺎ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮﯼ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻳﻮﺳﻒ اول ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺘﻪ از او ﺟﺪا ﺷﻮد‪ ،‬وﻟﯽ ﻓﺮﺷﺘﻪ‬ ‫اﯼ در ﺧﻮاب ﺑﻪ او ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺠﺰﻩ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻤﺎن و ﻧﻮزاد ﻣﺮﻳﻢ را ﻋﻴﺴﯽ ﻧﺎم ﻧﻬﻴﺪ‪ .[4‬هﺮ ﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ ﺑﺮ اﻳﻦ‬ ‫ﮔﻤﺎﻧﻨﺪ ﮐﻪ وﻳﺮاﺳﺘﺎران ﻣﺴﻴﺤﯽ ادوار ﺑﻌﺪﯼ ﺑﻪ ﻣﻴﻞ ﺧﻮد ﻧﮑﺎﺗﯽ ﺑﺮ اﺛﺮ ﻳﻮﺳﻔﻮس اﻓﺰودﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜ ً‬ ‫اﺗﻬﺎم ارﺗﺪاد ﻣﺠﺎزات ﻧﺸﺪﻩ‪ ،‬هﺮ ﭼﻪ در ﻗﺮﺁن ﺁﻣﺪﻩ دﻗﻴﻘًﺎ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﻣﻌﻴﺸﺖ و ارزش هﺎﯼ ﻣﺪرن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ‬ ‫هﻢ ﻗﺮﺁن را ﻣﺜﻞ ﻣﺎ ﻣﯽ ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ و ﻗﺮاﺋﺖ و رواﻳﺖ ﺁﻧﺎن از دﻳﻦ‪ ،‬دﻗﻴﻘًﺎ ﻣﺜﻞ ﻗﺮاﺋﺖ و رواﻳﺖ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻣﺎ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎرﮐﺴﻴﺴﺖ هﺎ هﻢ ﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ هﻴﭻ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﻴﻦ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﻣﺎرﮐﺴﻴﺴﻢ و ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ‬ ‫ﺑﺎ ﺗﺎرﻳﺦ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺗﻤﺎم زﻳﺒﺎﻳﯽ هﺎ و زﺷﺘﯽ هﺎ و ﺧﻮﺑﯽ هﺎ و ﺑﺪﯼ هﺎﯼ رﻓﺘﺎرﯼ ﻣﺎرﮐﺴﻴﺴﺖ هﺎ و ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ هﺎ‬ ‫را ﺟﺰﻳﯽ از ﺁﺋﻴﻦ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﺁورﻧﺪ‪.(193 -194 ،‬ﻣﻔﺴﺮان هﻢ هﻤﻴﻦ ﺗﻠﻘﯽ را درﺳﺖ ﻣﯽ اﻧﮕﺎﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﻔﺴﺮان و ﻣﺘﺪﻳﻨﺎن اﻣﺮوز هﻢ ﻗﺮاﺋﺘﯽ ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎ ارزش هﺎ‬ ‫و ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﻣﺪرن از اﺳﻼم اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .[3‬اﻣﺎ ﻣﻔﺴﺮ اﻣﺮوزﻳﻦ ﮐﻪ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را در ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﻐﻴﻴﺮ دادﻩ و‬ ‫ﻣﺪﻋﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد ﻧﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﯼ ﮔﻔﺘﻪ و ﻧﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻠﻘﯽ اﯼ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻮﺳﻒ ﺑﺎ ﻣﺮﻳﻢ‬ ‫ازدواج ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﺗﺎ ﺑﺪﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪن ﻋﻴﺴﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮﻳﻢ هﻤﺒﺴﺘﺮ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪:‬‬ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در دوران ﻧﺎﻣﺰدﯼ ﺁن دو‪ ،‬ﻣﺮﻳﻢ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﮏ‪ :‬ﺷﻌﺮاء‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ را ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن هﻢ ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮد]‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺮوان ﺁﺋﻴﻦ هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬هﻤﻴﺸﻪ در ﺣﺎل ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﺁﺋﻴﻦ ﺧﻮد هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻨﺠﺎ ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ دﻳﮕﺮ اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮔﺮدد ﺗﺎ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﻗﺮﺁن‬ ‫ﻣﺤﻤﺪﯼ)ﺳﺮﺷﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ(‪ ،‬ﺗﺜﺒﻴﺖ ﮔﺮدد‪.‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻣﻬﻢ و ﻧﺎدرﺳﺖ‬ ‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ ﮐﻞ ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﻨﺪارﯼ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اﯼ ﺗﻐﻴﻴﺮ دهﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ارزش هﺎ و ﻓﺮﺁوردﻩ هﺎﯼ ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ‬ ‫ﻼ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬اﺷﻐﺎل ﺳﺮزﻣﻴﻦ دﻳﮕﺮان ﻣﻄﻠﻘﺎ ً وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺟﻬﺎد اﺑﺘﺪاﻳﯽ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬هﻴﭻ ﮐﺲ ﺑﻪ‬ ‫اﻣﺮوز ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﻗﺮﺁن هﻢ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻗﺎﻟﺒﯽ رﻳﺨﺘﻪ ﺷﺪ و "ﻗﻠﺐ ﻣﺤﻤﺪ" ‪" ،‬ﻣﻬﺒﻂ وﺣﯽ" ﺗﻠﻘﯽ ﺷﺪ)ﻧﺰل ﺑﻪ‬ ‫اﻟﺮوح اﻻﻣﻴﻦ‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم در ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁب ﺟﻬﻨﺪﻩ از ﺻﻠﺐ و ﺗﺮاﺋﺐ ﻣﺮد ﺧﺎرج ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ هﻢ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن را‬ ‫هﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ]‪ .[2].‬او ﺿﻤﻦ اﺷﺎرﻩ ﺑﻪ ﻳﻌﻘﻮب‪ ،‬او را "ﺑﺮادر ﻋﻴﺴﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺢ اش ﻣﯽ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ" ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ]‪ .‬‬ ‫‪ -1‬ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت ‪ :‬ﻳﮑﯽ از ﻣﺸﮑﻼت ادﻳﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﺰارش هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺷﺎن‪ ،‬از‬ ‫ﺳﻮﯼ هﻴﭻ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ ‪ ،‬ﻏﻴﺮ از ﺧﻮدﺷﺎن‪ ،‬ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻔﺴﺮ و دﻳﻨﺪار اﻣﺮوزﻳﻦ‬ ‫ﮐﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور را در ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ را ﻋﻮض ﮐﺮدﻩ و ﻣﺪﻋﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ اﺳﺎﺳًﺎ ﻧﻪ ﻗﺮﺁن و ﻧﻪ هﻴﭻ ﻳﮏ از‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻗﻠﺐ را ﻗﻠﺐ ﺻﻨﻮﺑﺮﯼ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻏﺎﻓﻞ از ﺁﻧﮑﻪ‪،‬‬ ‫ﻼ ﻣﻌﻘﻮل و ﻃﺒﻴﻌﯽ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ .‬در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﻘﺎﻻت "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ"‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪ هﺎﯼ زﻳﺎدﯼ از اﻳﻦ ﻧﻮع ﺑﺎورهﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ . ‫‪73‬‬ ‫هﺮ ﻋﻴﺐ ﮐﻪ هﺴﺖ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻣﺎﺳﺖ‬ ‫اﺳﻼم ﺑﻪ ذات ﺧﻮد ﻧﺪارد هﻴﭻ ﻋﻴﺐ‬ ‫اﻳﻦ ﺣﮑﻢ در ﺧﺼﻮص هﺮ ﺁﺋﻴﻨﯽ ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪،‬ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ روﺑﺮو هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ واﻗﻌًﺎ‬ ‫ﺷﺨﺼﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﻴﺴﯽ ﻣﺴﻴﺢ در ﺗﺎرﻳﺦ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺁن هﻤﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﺧﻴﺮﻩ ﮐﻨﻨﺪﻩ اﯼ ﮐﻪ ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس ﻣﺴﻴﺤﯽ از زﻧﺪﮔﯽ او ﻧﻘﻞ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا هﻴﭻ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻًﺎ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺎرﻳﺨﯽ روﻣﻴﺎن‪،‬ذﮐﺮﯼ از او ﻧﮑﺮدﻩ اﻧﺪ؟ ﻗﺮﻧﻬﺎ ﺟﺴﺘﺠﻮﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﺪان‬ ‫ﺷﺪﻩ ﮐﻪ ﻳﻮﺳﻔﻮس )‪ ، (Josephus‬ﻣﻮرخ ﻳﻬﻮدﯼ‪ ،‬در ﮐﺘﺎﺑﺶ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ ﻳﻬﻮد)‪ 90 – 95‬ﻣﻴﻼدﯼ( در دو ﺟﺎ از ﻋﻴﺴﯽ ﻧﺎم‬ ‫ﺑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .

‬ﻗﺒﻞ از ﺁﻧﮑﻪ ﻣﺮﻳﻢ زادﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺪرش ﻋﻤﺮان‪ ،‬دار ﻓﺎﻧﯽ را ﺗﺮﮎ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن از ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻠﺴﻔﯽ و ﻋﻠﻤﯽ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﻮزﯼ‬ ‫ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪ .‬ﺑﺎز هﻢ ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺎت‪ ،‬اﺗﻬﺎم او زﻧﺎﯼ ﺑﺎ ﻣﺮﻳﻢ و ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .(99 ،‬ﻳﻮم ﻳﻨﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ﻃﻪ‪ .[6‬‬ ‫ﭘﺲ ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺎت ﺑﺴﻴﺎر ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﯽ‪ ،‬ﻗﻮم‪ ،‬زﮐﺮﻳﺎ را ﮐﺸﺘﻪ اﻧﺪ‪ . ‫‪74‬‬ ‫"و ﻳﻌﻘﻮب ﻳﻮﺳﻒ ﺷﻮهﺮ ﻣﺮﻳﻢ را ﺁورد‪ .‬در اواﺧﺮ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ‪ ،‬ﻳﮏ ﮐﺸﻴﺶ ﭘﺮﻧﻔﻮذ در ﺁﻣﺮﻳﮑﺎ ‪ ،‬ﻃﯽ ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ اﯼ اﻋﻼم ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ‬ ‫زﮐﺮﻳﺎ ﭘﺪر ﻣﺴﻴﺢ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ]‪ .‬‬ ‫اول‪ -‬ﻧﻔﺦ در ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻓﻮت ﮐﺮدن اﺳﺖ‪ .‬‬ ..‬اﻣﺎ ﭼﻮن در اﻳﻦ ﭼﻴﺰهﺎ ﺗﻔﮑﺮ ﻣﯽ ﮐﺮد ﻧﺎﮔﺎﻩ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺧﻮاب ﺑﺮ وﯼ‬ ‫ﻇﺎهﺮ ﺷﺪﻩ ﮔﻔﺖ اﯼ ﻳﻮﺳﻒ ﭘﺴﺮ داوود از ﮔﺮﻓﺘﻦ زن ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺮﻳﻢ ﻣﺘﺮس زﻳﺮا ﮐﻪ ﺁﻧﭽﻪ در وﯼ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ از روح‬ ‫اﻟﻘﺪوس اﺳﺖ‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﻇﺎهﺮ ﺷﺪن ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻏﻴﺮ ﻣﺎدﯼ)ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ( ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﮏ ﻣﺮد‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ‪ ،‬زادﻩ ﺷﺪن ﻋﻴﺴﯽ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﻧﻮزاد و هﺪاﻳﺖ ﻣﺎدر و ﻏﻴﺮﻩ‪ ..‬ﻣﺎدر‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ وﯼ را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﺪ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ دهﺪ‪ .(68 ،‬و ﻧﻔﺦ‬ ‫ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ق‪ .(13 ،‬ﻳﻮم ﻳﻨﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ﻧﺒﺄ‪.‬ﭘﺲ ﭼﻮن ﻳﻮﺳﻒ از ﺧﻮاب ﺑﻴﺪار ﺷﺪ ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ او اﻣﺮ ﮐﺮدﻩ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﺁورد و زن ﺧﻮﻳﺶ را‬ ‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺗﺎ ﭘﺴﺮ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻮد را ﻧﺰاﺋﻴﺪ او را ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ و او را ﻋﻴﺴﯽ ﻧﺎم ﻧﻬﺎد")ﻣﺘﯽ‪ ،‬ﺑﺎب اول ‪ ،‬ﻓﻘﺮات ‪..‬ﻗﺒﻞ‬ ‫از ﺁﻧﮑﻪ ﺑﺎ هﻢ ﺁﻳﻨﺪ او را از روح اﻟﻘﺪوس ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺟﺎن هﻴﮏ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺁﻳﺎ ﻋﻴﺴﯽ ﭘﺴﺮ ﺧﺪا ﺑﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻇﺎهﺮﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻴﻤﯽ از ﮐﺮوﻣﻮزوم هﺎﯼ او از ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻮد و ﻧﻴﻤﯽ از ﺧﺪا"]‪ .‬ﭼﺮا ﮐﻪ ﻗﺮﺁن‪ ،‬در ﭼﻨﺪ ﺳﻮرﻩ ﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﺎ ذﮐﺮ ﺟﺰﺋﻴﺎت‪ ،‬رواﻳﺖ ﺧﻮد از ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن و ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪن ﻋﻴﺴﯽ را‬ ‫ﮔﺰارش ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .(20 ،‬ﻓﺎذاﻧﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ﺣﺎﻗﻪ‪ .‬ﻣﻮارد زﻳﺮ ﻣﻮﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻳﻮم ﻳﻨﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر )اﻧﻌﺎم‪ ..‬در اﻳﻨﺠﺎ ﺻﺮﻓًﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﺗﻮﺳﻂ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻣﺤﺪود ﻣﯽ ﺳﺎزﻳﻢ‪.‬ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ در ﺑﺎرﻩ ﺳﺮاﻧﺠﺎم و ﻣﺎل‬ ‫اﻣﺮ او و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ درﮔﺬﺷﺘﺶ ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻔﺮﻣﻮدﻩ ‪ ،‬وﻟﯽ در اﺧﺒﺎر ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﯽ ﺁﻣﺪﻩ آﻪ ﻗﻮﻣﺶ او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ‬ ‫رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت آﻪ وﻗﺘﯽ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ او را ﺑﻜﺸﻨﺪ او ﻓﺮار آﺮدﻩ و ﺑﻪ درﺧﺖ ﭘﻨﺎهﻨﺪﻩ ﺷﺪ ‪ ،‬درﺧﺖ ﺷﻜﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪ و او‬ ‫در داﺧﻞ درﺧﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ درﺧﺖ ﺑﻪ ﺣﺎل اوﻟﺶ ﺑﺮﮔﺸﺖ ‪ ،‬ﺷﻴﻄﺎن اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻧﻬﺎﻧﮕﺎﻩ وﯼ ﺧﺒﺮ داد ‪ ،‬و ﮔﻔﺖ آﻪ ﺑﺎﻳﺪ درﺧﺖ‬ ‫را ارﻩ آﻨﻴﺪ ‪ ،‬اﻳﺸﺎن هﻤﻴﻦ آﺎر را آﺮدﻧﺪ و ﺁن ﺟﻨﺎب را ﺑﺎ ارﻩ دو ﻧﻴﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ‪ ،‬و ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ ‪..[5‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن او‪ ،‬اﺳﻄﻮرﻩ هﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‬ ‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﺣﻮل زﻧﺪﮔﯽ واﻗﻌﯽ ﻋﻴﺴﯽ ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در اﻟﻤﻴﺰان ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬زآﺮﻳﺎ ﻣﺘﻜﻔﻞ اﻣﺮ‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﺷﺪ ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺮﻳﻢ ﭘﺪرش ﻋﻤﺮان را از دﺳﺖ دادﻩ ﺑﻮد ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺑﺰرگ ﺷﺪ از ﻣﺮدم آﻨﺎرﻩ ﮔﻴﺮﯼ آﺮد ‪ ،‬و در ﻣﺤﺮاﺑﯽ آﻪ‬ ‫در ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص دادﻩ ﺑﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﻋﺒﺎدت ﺷﺪ ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ زآﺮﻳﺎ ﺑﻪ او ﺳﺮ ﻣﯽ زد‪.(102،‬ﻓﺎذا ﻧﻔﺦ ﻓﯽ‬ ‫اﻟﺼﻮر)ﻣﻮﻣﻨﻮن‪ .‬در ﺑﻌﻀﯽ از‬ ‫رواﻳﺎت ﺁﻣﺪﻩ آﻪ ﺳﺒﺐ آﺸﺘﻦ وﯼ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ او را ﻣﺘﻬﻢ آﺮدﻧﺪ آﻪ ﺑﺎ ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ ﻋﻤﻞ ﻣﻨﺎﻓﯽ ﻋﻔﺖ اﻧﺠﺎم دادﻩ و از اﻳﻦ راﻩ‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﻋﻴﺴﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪﻩ و دﻟﻴﻠﺸﺎن اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻏﻴﺮ از زآﺮﻳﺎ آﺴﯽ ﺑﻪ ﻣﺮﻳﻢ ﺳﺮ ﻧﻤﯽزد"]‪.(17-25‬‬ ‫ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﮐﻨﻮﻧﯽ ﭘﺪر زﻣﻴﻨﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻋﻴﺴﯽ را اﻧﮑﺎر ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .[7‬روﺷﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﺮﺁن و ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن‪،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻳﻦ اﺗﻬﺎم را ﮐﺬب ﻣﺤﺾ ﻣﯽ‬ ‫داﻧﻨﺪ‪ ..(51 ،‬و ﻧﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)زﻣﺮ‪ .‬ﺑﺎر‬ ‫اول ﺑﺮاﯼ ﻣﻴﺮاﻧﺪن هﻤﻪ ﯼ زﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬و ﺑﺎر دوم ﺑﺮاﯼ ﺑﺮ ﺧﻴﺰاﻧﺪن ﺁﻧﺎن ﺑﺮاﯼ ﺣﺸﺮ‪ .(18 ،‬‬ ‫ﻗﺮﻃﺒﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺻﻮر‪ ،‬ﺷﻴﭙﻮرﯼ اﺳﺖ از ﻧﻮر ﮐﻪ اﺳﺮاﻓﻴﻞ)ﻳﮑﯽ از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن( در ﻗﻴﺎﻣﺖ دو ﺑﺎر در ﺁن ﻓﻮت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ..‬ﻗﺮﺁن هﻢ هﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ ﺧﺎﻧﻮادﻩ ﻣﺮﻳﻢ ﺳﮑﻮت ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .(73 ،‬و ﻧﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر )ﮐﻬﻒ‪ .‬ﻓﻮت ﮐﺮدن در ﺷﻴﭙﻮر‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻗﺮﺁن‪،‬‬ ‫ﻋﻼﻣﺖ ﺣﺘﻤﯽ ﺁﻏﺎز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪ .‬و ﺷﻮهﺮش ﻳﻮﺳﻒ ﭼﻮﻧﮑﻪ ﻣﺮد ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻮد و ﻧﺨﻮاﺳﺖ او را ﻋﺒﺮت‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺪ ﭘﺲ ارادﻩ ﻧﻤﻮد او را ﺑﻪ ﭘﻨﻬﺎﻧﯽ رهﺎ ﮐﻨﺪ ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪،‬‬ ‫زﮐﺮﻳﺎ‪،‬ﻳﮑﯽ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺻﺎﻟﺢ و ﻣﺤﺐ و ﻣﺨﻠﺺ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ .(87 ،‬و ﻧﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ﻳﺲ‪ .‬ﭘﺲ از ﻗﺮﻋﻪ ﮐﺸﯽ‪ ،‬ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﯽ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ زﮐﺮﻳﺎ واﮔﺬار ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬و او ﭘﺴﺮﯼ ﺧﻮاهﺪ زاﺋﻴﺪ و ﻧﺎم او را ﻋﻴﺴﯽ ﺧﻮاهﯽ ﻧﻬﺎد زﻳﺮا ﮐﻪ او اﻣﺖ ﺧﻮﻳﺶ را از ﮔﻨﺎهﺎﻧﺸﺎن ﺧﻮاهﺪ‬ ‫رهﺎﻧﻴﺪ‪ ..‬ﺻﻮر اﺳﺮاﻓﻴﻞ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ "ﺷﺎ ﺧﯽ ﮐﻪ اﺳﺮاﻓﻴﻞ در ﺁن ﻓﻮت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ")ﺗﺮﺟﻤﺎن اﻟﻘﺮﺁن(‪.(101 ،‬و ﻳﻮم ﻳﻨﻔﺦ ﻓﯽ اﻟﺼﻮر)ﻧﻤﻞ‪ .‬اﻣﺎ وﻻدت ﻋﻴﺴﯽ ﻣﺴﻴﺢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺎدرش ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﻳﻮﺳﻒ ﻧﺎﻣﺰد ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ .

. ‫‪75‬‬ ‫دوم‪ -‬ﻣﺮدان و زﻧﺎن ﭘﺎﮎ ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ "ﻓﺮج" ﺧﻮد را ﻧﮕﺎﻩ ﻣﯽ دارﻧﺪ‪:‬‬ ‫ﻗﻞ ﻟﻠﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻳﻐﻀﻮا ﻣﻦ اﺑﺼﺎرهﻢ و ﻳﺤﻔﻈﻮا ﻓﺮوﺟﻬﻢ‪.‬دوم ﺁﻧﮑﻪ‬ .‬و ﻗﻞ ﻟﻠﻤﻮﻣﻨﺎت ﻳﻐﻀﻀﻦ ﻣﻦ اﺑﺼﺎرهﻦ و ﻳﺤﻔﻈﻦ ﻓﺮوﺟﻬﻦ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺮدان‬ ‫ﻣﻮﻣﻦ ﺑﮕﻮ دﻳﺪﮔﺎن از ﻧﻈﺮ ﺑﺎزﯼ ﻓﺮو ﮔﺬارﻧﺪ‪،‬و ﻧﺎﻣﻮﺳﺸﺎن را ﻣﺤﻔﻮظ ﺑﺪارﻧﺪ‪..‬ﻣﯽ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬در ﮐﻴﻔﻴﺖ اﻳﻦ دﻣﻴﺪن دو ﻗﻮل وﺟﻮد دارد‪ ...‬ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺗﻤﺜﻞ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ در‬ ‫ﺣﺎﺳﻪ و ادراك ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ ﺁن ﺻﻮرت ﻣﺤﺴﻮس ﺷﺪ ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ واﻗﻌﺎ هﻢ ﺑﻪ ﺁن ﺻﻮرت در ﺁﻣﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﺧﺎرج از ادراك‬ ‫وﯼ ﺻﻮرﺗﯽ ﻏﻴﺮ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ داﺷﺖ ‪ .. .‬و ﺑﻪ زﻧﺎن ﻣﻮﻣﻦ ﺑﮕﻮ دﻳﺪﮔﺎﻧﺸﺎن را ﻓﺮو ﮔﺬارﻧﺪ‬ ‫و ﻧﺎﻣﻮﺳﺸﺎن را ﻣﺤﻔﻮظ ﺑﺪارﻧﺪ)ﻧﻮر‪.‬ﺁن روﺣﯽ آﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮﻳﻢ‬ ‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮﯼ ﻣﺠﺴﻢ ﺷﺪ هﻤﺎن ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .(91 ،‬‬ ‫و ﻣﺮﻳﻢ اﺑﻨﺖ ﻋﻤﺮان اﻟﺘﯽ اﺣﺼﻨﺖ ﻓﺮﺟﻬﺎ ﻓﻨﻔﺨﻨﺎ ﻓﻴﻪ ﻣﻦ روﺣﻨﺎ‪ :‬و ﻣﺮﻳﻢ دﺧﺘﺮ ﻋﻤﺮان را ﮐﻪ ﻓﺮج ﺧﻮد را ﻣﺤﻔﻮظ داﺷﺖ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‬ ‫از روح ﺧﻮﻳﺶ در ﺁن دﻣﻴﺪﻳﻢ)ﺗﺤﺮﻳﻢ‪..‬ﻣﺮﻳﻢ از آﻼم ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ آﻪ ﮔﻔﺖ ‪ :‬ﺗﺎ ﭘﺴﺮﯼ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﺒﺨﺸﻢ ‪ ..‬ﻓﻬﻤﻴﺪ آﻪ اﻳﻦ ﭘﺴﺮ را در‬ ‫هﻤﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﯽﺑﺨﺸﺪ ‪ ،‬و ﻟﺬا ﮔﻔﺖ ‪ :‬هﻴﭻ ﺑﺸﺮﯼ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺗﻤﺎس ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ و زﻧﺎآﺎر هﻢ ﻧﺒﻮدﻩام و در اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻬﻤﺎﻧﺪ آﻪ ﻓﺮزﻧﺪدار‬ ‫ﺷﺪن ﻣﻦ اﻵن ﻣﻨﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﺎﻩ ﻗﺒﻞ ﻧﻜﺎح و ﻳﺎ زﻧﺎﺋﯽ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺣﺎل ﺁﻧﻜﻪ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ ‪ ..(12 ،‬‬ ‫در ﺳﻮرﻩ ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺁﻳﺎت ‪ ، 16-23‬داﺳﺘﺎن ﻣﻼﻗﺎت ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺎ ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬و ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن او‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت ﮐﺮدن در او‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻩ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ....(5 ،‬‬ ‫ﺳﻮم‪ -‬دﻣﻴﺪن در ﻓﺮج ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ‪:‬‬ ‫واﻟﺘﯽ اﺣﺼﻨﺖ ﻓﺮﺟﻬﺎ ﻓﻨﻔﺨﻨﺎ ﻓﻴﻬﺎ ﻣﻦ روﺣﻨﺎ ‪):‬اﻧﺒﻴﺎ‪... ...[8‬‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در اداﻣﻪ‪ ،‬رواﻳﺘﯽ از اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ‪ ،‬در ﺧﺼﻮص ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن ﻣﺮﻳﻢ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ " :‬در ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﻴﺎن ﮔﻔﺘﻪ ‪ :‬از‬ ‫اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ )ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم( رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ آﻪ ﻓﺮﻣﻮد ‪ :‬او ﻳﻌﻨﯽ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﮔﺮﻳﺒﺎن و ﻳﻘﻪ ﭘﻴﺮاهﻦ ﻣﺮﻳﻢ را ﮔﺮﻓﺖ و در ﺁن دﻣﻴﺪ ‪ ،‬دﻣﻴﺪﻧﯽ‬ ‫آﻪ ﺑﺎ ﺁن ﻓﺮزﻧﺪ در رﺣﻤﺶ در ﻳﻚ ﺳﺎﻋﺖ ﺑﻪ ﺣﺪ آﻤﺎل رﺳﻴﺪ ‪ ،‬آﻤﺎﻟﯽ آﻪ در رﺣﻢ ﺳﺎﻳﺮ زﻧﺎن اﺣﺘﻴﺎج ﺑﻪ ﻧﻪ ﻣﺎﻩ وﻗﺖ دارد ‪ ،‬ﺁرﯼ‬ ‫در ﻋﺮض ﻳﻚ ﺳﺎﻋﺖ زﻧﯽ ﺑﺎردار و ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺷﺪ ‪ ،‬آﻪ وﻗﺘﯽ ﺧﺎﻟﻪاش ﺑﺪو ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ او را ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ ‪ ،‬و ﻣﺮﻳﻢ در ﺣﺎﻟﯽ آﻪ از او و‬ ‫از زآﺮﻳﺎ ﺧﺠﺎﻟﺖ ﻣﯽآﺸﻴﺪ راﻩ ﺧﻮد را ﮔﺮﻓﺖ و رﻓﺖ "]‪.‬ﺑﻌﻴﺪ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ آﻪ از ﺗﺮﺗﺐ ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻨﺎداهﺎ ﺑﺮ ﺟﻤﻠﻪ ﻗﺎﻟﺖ ﻳﺎ ﻟﻴﺘﻨﯽ ‪ ..‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬ ‫"روﺣﯽ آﻪ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﻣﺮﻳﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ ﻣﻤﺜﻞ ﺷﺪ ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺗﻤﺜﻞ و ﺗﺠﺴﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ در‬ ‫ﺣﻮاس ﺑﻴﻨﺎﺋﯽ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻣﺤﺴﻮس ﺷﻮد ‪ ،‬و ﮔﺮ ﻧﻪ در واﻗﻊ ﺑﺎز هﻤﺎن روح اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺸﺮ ‪..‬ﭘﺲ ﺗﻤﺜﻞ ﻣﻠﻚ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ ‪ ،‬ﻇﻬﻮر او ﺑﺮاﯼ ﺑﻴﻨﻨﺪﻩ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺸﺮ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻧﻪ‬ ‫اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻠﻚ ﺑﺸﺮ ﺑﺸﻮد ‪ ،‬زﻳﺮا اﮔﺮ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻻزم ﻣﯽﺁﻳﺪ آﻪ ﭼﻴﺰﯼ ‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ دﻳﮕﺮ ﺷﻮد ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬ ‫ﭼﻴﺰﯼ دﻳﮕﺮ ﻇﺎهﺮ ﺷﻮد و ﺗﻤﺜﻞ ﻳﺎﺑﺪ ‪ ..‬اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﺷﻮد آﻪ ﻣﺮﻳﻢ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را در ﺣﻴﻦ وﺿﻊ ﺣﻤﻞ ﻳﺎ ﺑﻌﺪ از ﺁن‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ ‪ ،‬آﻪ دﻧﺒﺎﻟﺶ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻋﻴﺴﯽ )ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم( ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻻ ﺗﺤﺰﻧﯽ ‪ .‬و ﺟﻤﻠﻪ اﻻ ﺗﺤﺰﻧﯽ ﺗﺴﻠﻴﺖ و دﻟﺪارﯼ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﺎدرش‬ ‫از ﺁن اﻧﺪوﻩ و ﻏﻢ ﺷﺪﻳﺪﯼ آﻪ ﺑﻪ وﯼ دﺳﺖ دادﻩ ﺑﻮد ‪ ،‬ﺁرﯼ ﺑﺮاﯼ زﻧﯽ ﻋﺎﺑﺪ و زاهﺪ هﻴﭻ ﻣﺼﻴﺒﺘﯽ ﺗﻠﺦﺗﺮ و ﺳﺨﺖﺗﺮ از اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‬ ‫آﻪ او را در ﻋﺮض و ﻧﺎﻣﻮﺳﺶ ﻣﺘﻬﻢ آﻨﻨﺪ ‪ ،‬ﺁن هﻢ زﻧﯽ ﺑﺎآﺮﻩ ‪ ،‬ﺁﻧﻬﻢ از ﺧﺎﻧﺪاﻧﯽ آﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺣﺎل ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﻋﻔﺖ و ﭘﺎآﯽ‬ ‫ﺑﻮدﻩاﻧﺪ ‪ ،‬و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺗﻬﻤﺘﯽ آﻪ ﺑﭽﺴﺒﺪ و هﻴﭻ راهﯽ هﻢ ﺑﺮاﯼ اﻧﻜﺎر ﺁن ﻧﺒﺎﺷﺪ ‪ ،‬و هﻤﻪ ﺣﺠﺖ و دﻟﻴﻞ هﻢ در دﺳﺖ ﺧﺼﻢ ﺑﺎﺷﺪ ‪،‬‬ ‫ﻟﺬا ﻋﻴﺴﯽ )ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم( ﺑﻪ اﺷﺎرﻩ ﺳﻔﺎرش آﺮد آﻪ ﺑﺎ اﺣﺪﯼ ﺣﺮف ﻧﺰن و در ﻣﻘﺎم دﻓﺎع ﺑﺮﻣﻴﺎ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮد ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﯽ‬ ‫)ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم( در ﻣﻘﺎم دﻓﺎع از ﻣﺎدرش ﺑﺮ ﺁﻣﺪ و اﻳﻦ ﺣﺠﺘﯽ ﺑﻮد آﻪ هﻴﭻ دﻓﻊ آﻨﻨﺪﻩاﯼ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺁن را دﻓﻊ آﻨﺪ "]‪..‬اول اﻳﻨﮑﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ در ﮔﺮﻳﺒﺎن او ﻓﻮت ﮐﺮد و ﺁن ﺑﻪ رﺣﻢ او رﺳﻴﺪ ‪ .[9‬‬ ‫ﻓﺨﺮ رازﯼ در ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﻐﻴﺐ در ذﻳﻞ هﻤﻴﻦ ﺁﻳﺎت‪ ،‬در ﺧﺼﻮص ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺳﻪ ﻗﻮل را ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(30-31 ،‬‬ ‫ﻣﻮﻣﻨﺎن ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ‪ :‬واﻟﺬﻳﻦ هﻢ ﻟﻔﺮوﺟﻬﻢ ﺣﻔﻈﻮن‪ :‬ﻓﺮج ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ)ﻣﻮﻣﻨﻮن‪..

‬هﻤﭽﻨﻴﻦ از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﺑﺮاهﻴﻢ ﻗﻤﯽ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در‬ ‫ﻳﻘﻪ او ﻓﻮت ﮐﺮد‪.‬‬ ‫‪ -1-2‬ﺳﻄﺢ دوم‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻠﻤﯽ‪ :‬ﺁدﻣﯽ ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﺘﻘﺎل اﺳﭙﺮم ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ هﻴﭻ زﻧﯽ ﺗﺎﮐﻨﻮن از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت‬ ‫ﮐﺮدن‪ ،‬ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 27 ،‬ﻣﻬﺮﻣﺎﻩ ‪1387‬‬ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻈﺮ ﺁﻧﺎن‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ واﻗﻌًﺎ در ﻣﺮﻳﻢ)ﻓﺮج ﻳﺎ ﻳﻘﻪ ﻳﺎ ﺁﺳﺘﻴﻦ او( ﻓﻮت ﮐﺮد و او ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪ‪ .‬هﻤﭽﻨﻴﻦ هﻤﻴﻦ‬ ‫ﻣﻄﻠﺐ را از اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ ﻧﻴﺰ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ)ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﻴﺎن(‪ .‬ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﻣﺮﻳﻢ از‬ ‫ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت ﮐﺮدن‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﺎن ﻣﺸﮑﻞ و ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ اﻳﺠﺎد ﻧﻤﯽ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﻔﺴﺮ ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ‬ ‫واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ ﭘﻨﺎﻩ ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﺳﻨﮕﺮ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ در ﭘﻴﺶ ﻧﺪارد‪.‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺻﺎﻓﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ‪":‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ در ﻳﻘﻪ ﯼ ﺟﺒﻪ او ﻓﻮت ﮐﺮد و ﺁن ﻓﻮت وارد درون او ﺷﺪ و او ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪ"‪ .‬اﻓﺮادﯼ ﮐﻪ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﯽ ﺷﻨﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺗﻠﻘﯽ دﻳﮕﺮﯼ از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺑﻪ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘ ً‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان واﻗﻊ ﮔﺮاﯼ اﻣﺮوزﻳﻦ ‪،‬هﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﻌﻘﻮل ﮐﺮدن اﻳﻦ داﺳﺘﺎن اراﺋﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻳﮏ ﻧﮑﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﺘﻤﺎن ﻧﺨﻮاهﺪ‬ ‫ﺑﻮد‪.‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ ﻣﺴﺂﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺻﻮر ﺧﻴﺎﻟﻴﻪ ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ﻣﺪﻋﺎﯼ "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ" اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻔﺴﺮان در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ هﻴﭻ ﻣﺸﮑﻠﯽ ﺑﺎ اﺻﻞ ﻣﺪﻋﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺁن‪،‬ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺢ اﻳﺠﺎد ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪:‬‬ ‫‪ -1-1‬ﺳﻄﺢ اول‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ :‬هﻴﭻ ﻣﺘﻦ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻗﺮﺁﻧﯽ زادﻩ ﺷﺪن ﻋﻴﺴﯽ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻳﮏ ﺳﻮﯼ ﻋﻤﻞ را ﺧﻴﺎﻟﯽ ﮐﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﻋﻤﻞ را واﻗﻌﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪.‬داﺳﺘﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﺰد ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن‬ ‫واﻗﻌﻴﺖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺰد اﻣﺮوزﻳﺎن اﺳﻄﻮرﻩ و ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬ﻣﻔﺴﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ داﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﺑﺎزهﻢ ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ از ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻤﺎن ﮔﺮاﻳﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺣﻞ ﮐﻨﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮﯼ در ﻓﻮت و دﻳﮕﺮ اﺟﺰاﯼ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁﻧﯽ‬ ‫ﻧﺪاد‪ .‬اﮔﺮ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻓﻮت او را‬ ‫ﺻﻮرﺗﯽ ﺧﻴﺎﻟﯽ ﻓﺮض ﮐﻨﻴﻢ‪" ،‬ﻣﺮد ﺧﻴﺎﻟﯽ" و "ﻓﻮت ﺧﻴﺎﻟﯽ"‪ ،‬ﻓﻘﻂ "ﺣﺎﻣﻠﻪ ﯼ ﺧﻴﺎﻟﯽ" و "ﻧﻮزاد ﺧﻴﺎﻟﯽ" ﻣﯽ ﺁﻓﺮﻳﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ‬ ‫"ﺣﺎﻣﻠﻪ ﯼ واﻗﻌﯽ" و "ﻧﻮزاد واﻗﻌﯽ"‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﯽ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﻣﺪرن‬ ‫ﺗﻌﺎرض ﺧﻮاهﺪ داﺷﺖ‪ .‬هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺨﻮﺑﯽ در داﺳﺘﺎن ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﻣﺮﻳﻢ‪،‬‬ ‫زادﻩ ﺷﺪن ﻣﺴﻴﺢ و ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ او ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺗﻮﻟﺪ‪ ،‬ﻣﺮگ اش ﻳﺎ ﻋﺮوج اش ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺎن اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻋﻤﻮم ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن ﻣﺮﻳﻢ را از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت ﮐﺮدن در او‪ ،‬ﺗﻌﻠﻴﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬و ﻗﻮل ﺳﻮم اﻳﻨﮑﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺁﺳﺘﻴﻦ ﻣﺮﻳﻢ را ﮔﺮﻓﺖ و در ﭘﻬﻠﻮﯼ او‬ ‫دﻣﻴﺪ و ﺳﭙﺲ ﻓﻮت ﺑﻪ ﺳﻴﻨﻪ او رﺳﻴﺪ و او ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪ"‪.‬‬ ‫‪ -1-3‬ﺳﻄﺢ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ :‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ارﺗﺒﺎط ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﺗﻤﺎﻣًﺎ ﻏﻴﺮ روﺣﺎﻧﯽ)ﻏﻴﺮ ﻣﺎدﯼ( ﺑﺎ ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻣﺎدﯼ و ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮐﺮدن‬ ‫او‪ .‬‬ ‫زﻣﺨﺸﺮﯼ در ﮐﺸﺎف در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ‪ 22‬ﺳﻮرﻩ ﻣﺮﻳﻢ ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺮﻳﻢ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪ‪ ،‬از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ "ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻧﺰدﻳﮏ ﻣﺮﻳﻢ‬ ‫ﺷﺪ‪ ،‬و در ﮔﺮﻳﺒﺎن او ﻓﻮت ﮐﺮد و ﻓﻮت او ﺑﻪ ﺑﻄﻦ ﻣﺮﻳﻢ رﺳﻴﺪ و او ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪ"‪. ‫‪76‬‬ ‫در داﻣﻦ او ﻓﻮت ﮐﺮد و ﺑﻪ اﻧﺪام ﺗﻨﺎﺳﻠﯽ او)ﻓﺮج( او رﺳﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را هﻢ ﻣﯽ ﺗﻮان از ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺣﻞ ﺷﺪﻩ ﻓﺮض ﮐﺮد‪.‬اﮔﺮ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ از ﭼﻬﺮﻩ ﯼ ﻣﺠﺴﻢ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ‪،‬ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ رأﯼ وﯼ ﭼﻴﺰﯼ ﺟﺰ‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ ذهﻨﯽ ﻧﺒﻮدﻩ‪ ،‬ﺗﺼﻮﻳﺮ ذهﻨﯽ ﻗﺎدر ﺑﻪ اﻳﺠﺎد ﻓﻮت ﺧﻴﺎﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻮت واﻗﻌﯽ و ﻋﻴﻨﯽ‪.‬اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺣﻞ ﺷﻮد‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺎزﯼ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ‬ ‫ﻼ ﭼﺎرﻩ ﺟﻮﻳﯽ ﺷﻮد‪ .

‬اﻣﺎ ﺑﺮاﯼ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ اﯼ ﻣﺴﻴﺤﯽ ‪ ،‬ﮐﻪ‬ ‫ﭼﻬﻞ ﺗﺎ ﭘﻨﺠﺎﻩ ﺳﺎل ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﻴﺴﯽ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﯽ ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ داﺳﺘﺎن هﺎﯼ ﻣﻌﺠﺰﻩ ﺁﻣﻴﺰﯼ را ﮐﻪ‬ ‫در درون ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ او ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺎور ﮐﻨﺪ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.407‬‬ ‫هﻴﮏ ﮔﺰارش هﺎﯼ ﮐﺘﺎب ﻣﻘﺪس)اﻧﺠﻴﻞ هﺎﯼ ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ( درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺣﻮادث زﻧﺪﮔﯽ ﻣﺴﻴﺢ را "اﺳﻄﻮرﻩ" ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -3‬ﻣﺴﺘﻨﺪات اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ در "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ‪ "8‬و "ﻗﻠﺐ و ﺻﻠﺐ ﻗﺮﺁن" ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪. 35 -36‬‬ ‫‪ -7‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺤﺜﯽ در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ هﻢ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﮐﺸﻴﺶ رورﻧﺪ ﻣﻮن )‪ (Reverend Moon‬رهﺒﺮ‬ ‫ﮐﻠﻴﺴﺎﯼ ﭘﺎﺗﻴﺴﺖ‪ ،‬در دهﻪ ‪ 80‬ﻣﻴﻼدﯼ اﻋﻼم ﮐﺮد زﮐﺮﻳﺎ ﭘﺪر ﻋﻴﺴﯽ ﻣﺴﻴﺢ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -2‬ﻣﺴﺘﻨﺪات اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‪ ،‬در "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ‪ ، 6‬ﺧﺪاﯼ ﺳﺨﻨﮕﻮ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎﻣﻪ رﺳﺎن" و در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اوﻟﻴﻦ و دوﻣﻴﻦ ﻧﻘﺪ ﺁﻗﺎﯼ‬ ‫ﻣﻬﺎﺟﺮاﻧﯽ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪. 20:9.(406‬‬ ‫‪ -6‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬ج ‪ ، 14‬ﺻﺺ ‪..‬‬ ‫‪4-Josephus.com/art_zachar.‬‬ ‫‪ -5‬ﺟﺎن هﻴﮏ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﮐﺎوﺷﯽ در ﻗﻠﻤﺮو روﺣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻬﺰاد ﺳﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﻗﺼﻴﺪﻩ ﺳﺮا‪ ،‬ص‪. Antiquities. ‫‪77‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬در "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ ‪ ، 4‬ﺑﯽ دﻟﻴﻠﯽ ﻋﺼﻤﺖ"‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﺗﻔﮑﻴﮏ ﻋﻠﻢ ﺣﻀﻮرﯼ و ﻋﻠﻢ ﺣﺼﻮﻟﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﻋﺼﻤﺖ و ﺗﻮﺟﻴﻪ‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪ وﺣﯽ ف ﻧﻘﺪ اﺳﺖ‪.‬ﻣﻘﺎﻟﻪ ﯼ زﻳﺮ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﯽ و ﻧﻘﺪ ﺳﺨﻨﺎن رورﻧﺪ ﻣﻮن‬ ‫در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص اﺳﺖ‪:‬‬ ‫”?‪Robert M. Price: “Was Jesus the Son of the Priest Zacharias‬‬ ‫‪http://www.htm.robertmprice.(404 -406‬هﻴﮏ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰ ﻓﻮق اﻟﻌﺎدﻩ ﺣﻴﺮت‬ ‫اﻧﮕﻴﺰﯼ واﻗﻌًﺎ رخ دادﻩ ﺑﻮد ﻗﻄﻌًﺎ در ﺁﮔﺎهﯽ و اﺳﻨﺎد و ﮔﺰارش هﺎﯼ زﻣﺎﻧﻪ ﺛﺒﺖ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ .. 67‬‬ ‫‪ -9‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ،14‬ص ‪.‬‬ ‫‪ -8‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 14‬ص ‪ 45‬اﻟﯽ ‪.67‬‬ .‬‬ ‫ﻧﺎﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ از ﻟﺤﺎظ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﭘﺲ از ﻣﺼﻠﻮب ﺷﺪﻧﺶ دوﺑﺎرﻩ ﺣﻴﺎت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺪت ﭼﻬﻞ روز در اﻃﺮاف‬ ‫ﺟﻠﻴﻞ و ﻳﻬﻮدﻳﻪ ﻇﺎهﺮ ﺷﺪﻩ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن ﻋﺮوج ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ )زﻳﺮا اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺨﺸﯽ از داﺳﺘﺎن اﻧﺠﻴﻞ اﺳﺖ( اﻳﻨﮑﻪ در‬ ‫هﻤﺎن زﻣﺎن"ﻗﺒﺮ هﺎ ﺑﺎز ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻘﺪﺳﺎن ﺧﺪا ﮐﻪ ﻣﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﻧﺪﻩ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از زﻧﺪﻩ ﺷﺪن ﻋﻴﺴﯽ از ﻗﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻪ‬ ‫اورﺷﻠﻴﻢ رﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺴﻴﺎرﯼ اﻳﺸﺎن را دﻳﺪﻧﺪ")ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ‪ .mindvendor.‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ‬ ‫وﯼ‪":‬ﻧﺎﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻴﺴﯽ در ‪ 25‬دﺳﺎﻣﺒﺮ ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ)ﮐﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻳﮏ ﺟﺸﻦ زﻣﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﺑﻮد(‪ ،‬ﻳﺎ در ﺳﺎل‬ ‫اول ﻣﻴﻼدﯼ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ)ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﻴﺸﺘﺮ در ‪ 4‬ﻳﺎ ‪ 5‬ﻗﺒﻞ از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺖ(‪،‬ﻳﺎ در ﺑﻴﺖ ﻟﺤﻢ دﻳﺪﻩ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮدﻩ‬ ‫ﻻ ﺑﺮاﯼ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪن ﻧﻮﻋﯽ ﭘﻴﺸﮕﻮﻳﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪﻩ(‪ ،‬ﻳﺎ ﭼﻮﺑﺎﭘﺎﻧﺎن ﺑﺮاﯼ ﭘﺮﺳﺘﻴﺪن او در ﮐﻨﺎر‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ)ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎ ً‬ ‫ﮔﻬﻮارﻩ اش ﺣﻀﻮر ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺮزاﻧﮕﺎﻧﯽ از ﺷﺮق ﺑﺮاﯼ ﺧﻮﺷﺎﻣﺪ ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ او رد ﺳﺘﺎرﻩ اﯼ اﻋﺠﺎب ﺁور را ﭘﯽ ﮔﻴﺮﯼ ﮐﺮدﻧﺪ)ﮐﻞ‬ ‫داﺳﺘﺎن ﺳﻨﺘﯽ ﺗﻮﻟﺪ او ﻣﺨﻠﻮق ﺗﺨﻴﻞ ﻣﺬهﺒﯽ اﺳﺖ(‪ ،‬ﻳﺎ او ﭘﺪر زﻣﻴﻨﯽ ﻧﺪاﺷﺖ) ﻣﻀﻤﻮﻧﯽ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ ﮐﻪ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖ هﺎﯼ ﺑﺰرگ دﻧﻴﺎﯼ ﮐﻬﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد(‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺠﺴﺪ ﺑﻮد)ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﮐﻪ او ﺁن را ﮐﻔﺮﺁﻣﻴﺰ ﻣﯽ داﻧﺴﺖ‪.

‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺒﻊ اﻳﻦ ﻗﺼﺺ‪،‬‬ ‫ﺧﻮد ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس دﻳﻨﯽ اﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ از اﻳﻦ اﺳﻄﻮرﻩ ﺑﺮاﯼ ﻣﻘﺎﺻﺪ هﺪاﻳﺘﯽ‪ -‬ﺗﺮﺑﻴﺘﯽ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﻄﻮرﻩ ﺑﻪ ﻗﺮﺁن‬ ‫راﻩ ﻳﺎﻓﺖ‪" .‬ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﺟﻨﺴﯽ ﻳﮏ‬ ‫ﻗﻮم ﻣﺘﺠﺎوز)ﻟﻮاط ﮐﺎر( ﺑﺎ دو دﺧﺘﺮ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ازدواج اﺳﺖ ﻳﺎ ﭼﻴﺰﯼ دﻳﮕﺮ؟‬ ‫‪ -2-2‬ﺳﻄﺢ دوم‪:‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻠﻤﯽ‪ :‬ﻗﺼﺺ ﻣﺘﻮن ﻣﻘﺪس دﻳﻨﯽ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ هﻴﭻ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻧﺸﺪﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ دو ﻓﺮﺷﺘﻪ را‬ ‫ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎﻧﯽ زﻳﺒﺎرو در ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﻣﺠﺎزات هﻤﻪ ﯼ ﻣﺮدم اﻳﻦ ﻗﻮم ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁﻧﺠﺎ اﻋﺰام ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻟﻮط ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮد از ﭼﻨﮓ‬ ‫ﻣﺘﺠﺎوزان‪ ،‬دﺧﺘﺮاﻧﺶ را ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﺁﻧﺪو ﻣﻴﻬﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺘﺠﺎوزان ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ" ﻣﺪﻋﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻤﺎدﻳﻦ)ﺳﻤﺒﻠﻴﮏ( ﻗﺼﺺ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﮔﺮﻩ ﮔﺸﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ‬ ‫از ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪.‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻔﺴﺮان‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺁن ﺳﺮزﻣﻴﻦ را ﺑﻠﻨﺪ‬ ‫ﮐﺮدﻩ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺸﺖ رو ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﯽ ﮐﻮﺑﺎﻧﺪ‪.‬ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ" از هﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﮔﻮﺷﺰد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﺗﮑﻠﻴﻒ ﺧﻮد را ﺑﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﯽ و ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﯽ در‬ ‫ﻓﻬﻢ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺘﻦ روﺷﻦ ﮐﻨﺪ‪" .‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ)ﻳﮑﯽ از ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن زﻳﺒﺎرو( ﻣﺸﺘﯽ ﺧﺎﮎ ﺑﺮ ﻣﯽ دارد و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺘﺠﺎوزان ﻣﯽ‬ ‫ﭘﺎﺷﺪ و هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﻮر ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻃﻠﻮع ﻓﺠﺮ روز ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم ﺁن ﻗﻮم ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ هﻤﺴﺮ ﻟﻮط ‪ ،‬را ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬ ‫ﺳﻨﮕﺒﺎران)ﺳﺠﻴﻞ( ﻳﺎ ﺑﺎران ﺁﺗﺶ و ﮔﻮﮔﺮد‪،‬ﻣﺠﺎزات و ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﻧﻈﺮﯼ ﻳﻌﻨﯽ ﺗﻨﺎﺳﺐ دﻟﻴﻞ و ﻣﺪﻋﺎ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻧﭽﻨﺎن ﻧﺎﺑﺨﺮداﻧﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺠﺒﻮر ﻧﻤﯽ ﺷﺪ در اﻟﻤﻴﺰان دوﺑﺎرﻩ ﻧﻈﺮ ﺁن ﻣﻔﺴﺮ را ﻃﺮح و ﺑﺪان‬ ‫ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻗﻮم ﻟﻮط‬ ‫وﻗﺘﯽ از ﺁﻣﺪن ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺎن ﻟﻮط ﺁﮔﺎﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ ﺁﻧﺪو هﻤﺪﺳﺖ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺤﻞ‬ ‫ﻧﺰاع ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﮏ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ از ﻣﻮﺿﻊ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺑﻪ داﺳﺘﺎن ﻟﻮط ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ‪.‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﺎ ﺑﺎ "ﺧﺒﺮ واﺣﺪ" ﻣﻮاﺟﻪ هﺴﺘﻴﻢ‪ .‬هﺮﭼﻪ ﻣﺪﻋﺎ ﺧﺎرق‬ ‫اﻟﻌﺎدﻩ ﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ)ﻣﺎﻧﻨﺪ داﺳﺘﺎن ﻟﻮط و داﺳﺘﺎن ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﻣﺮﻳﻢ(‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﻳﺎ دﻻﺋﻞ ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺻﺪق ﻣﺪﻋﺎ هﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﻗﻮﯼ ﺗﺮ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻧﻪ‪،‬ﻣﻮﻣﻨﺎن را ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻌﻀﻼت ﻋﺪﻳﺪﻩ و ﻻﻳﻨﺤﻠﯽ ﻣﻮاﺟﻪ ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد‪ .‬ﻟﻮط از ﺁﻣﺪن‬ ‫ﺟﻮاﻧﺎن زﻳﺒﺎرو ﻧﺎراﺣﺖ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬در اﺛﺮ ﺳﻨﮕﺒﺎران‪ ،‬هﻤﻪ ﯼ ﻣﺮدم ﺁن ﺳﺮزﻣﻴﻦ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻨﺪ و در اﺛﺮ‬ ‫زﻳﺮ و رو ﺷﺪن)ﺟﻌﻠﻨﺎ ﻋﺎﻟﻴﻬﺎ ﺳﺎﻓﻠﻬﺎ(‪ ،‬ﮐﻞ ﺁن ﺳﺮزﻣﻴﻦ از ﺑﻴﻦ رﻓﺖ‪ .‬ﺣﺎل ﻓﻀﺎﯼ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ ﻣﺪﻋﻴﺎن را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪ ،‬ﻗﻮم ﻣﺘﺠﺎوز ﺑﺎ دو دﺧﺘﺮ ﻣﻮاﺟﻪ اﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ از‬ ‫ﭘﺸﺖ )ﻧﻈﺮ اﻣﺎم رﺿﺎ( ﻳﺎ از ﺟﻠﻮ) راﯼ ازدواﺟﻴﻮن( ﻣﺸﮑﻞ ﺧﻮد را ﺣﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﯽ هﻴﭻ ﻗﺮﻳﻨﻪ و ﺷﺎهﺪ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ اﻳﻦ ﻗﺼﺺ را ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪،‬و اﻳﻦ ﻗﺼﺺ از زواﻳﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺗﺠﺮﺑﯽ ﺗﻌﺎرض‬ ‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺻﺪق ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﺪﻟﻞ ﮐﺮد؟‬ . ‫‪78‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(13‬‬ ‫هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ)‪(2‬‬ ‫‪ -2‬اﺳﻄﻮرﻩ ﯼ ﻗﻮم ﻟﻮط ‪ :‬داﺳﺘﺎن ﻗﻮم ﻟﻮط ‪ ،‬ﻳﮑﯽ از اﺳﻄﻮرﻩ هﺎﯼ ﻳﻬﻮدﯼ – ﻣﺴﻴﺤﯽ راﻳﺞ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﯼ ﺟﺰﻳﺮﻩ اﻟﻌﺮب ﺑﻮد‪.‬ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در‬ ‫ﺳﻄﻮح ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪.‬اﻣﺎم ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻗﻮم ﻟﻮط ﺑﻪ ﻓﺮج زﻧﺎن ﻋﻼﻗﻪ اﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺣﺪﻳﺜﯽ از اﻣﺎم رﺿﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﺎع ﺑﺎ هﻤﺴﺮ از ﭘﺸﺖ ﻣﺒﺎح اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻨﺪ اﻣﺎم رﺿﺎ هﻢ داﺳﺘﺎن‬ ‫ﻗﻮم ﻟﻮط اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﻟﻮط دﺧﺘﺮاﻧﺶ را ﺑﺮاﯼ اﻧﺠﺎم هﻤﺎن ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﻗﻮم‬ ‫اش ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﭼﻮن ﻣﯽ داﻧﺪ ﺁﻧﻬﺎ ﺟﻮاﻧﺎن زﻳﺒﺎرو را دوﺳﺖ دارﻧﺪ و ﻣﻮرد ﺗﺠﺎوز ﻗﺮار ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻗﻮم ﻟﻮط ‪ ،‬ﻣﺮدﻣﺎﻧﯽ ﻣﺘﺠﺎوزﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از زور‪ ،‬دﻳﮕﺮان را ﻣﻮرد ﺗﺠﺎوز)ﻟﻮاط( ﻗﺮار ﻣﯽ دادﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -2-1‬ﺳﻄﺢ اول‪:‬ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺧﻼﻗﯽ‪ :‬اﮔﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻟﻮط دﺧﺘﺮاﻧﺶ را ﺑﺮاﯼ ازدواج ﺑﻪ ﻗﻮم ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ‬ ‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﻟﻮط ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻗﻮم داراﯼ دﺧﺘﺮ ﺑﻮد ﮐﻪ ﭼﻨﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدﯼ اراﺋﻪ ﮐﻨﺪ؟ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻔﺴﺮﯼ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻟﻮط را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد زﻧﺎ‬ ‫ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻗﻮم ﻣﺘﺠﺎوز‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را رد ﮐﺮدﻩ و ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺎ ﻣﻘﺼﺪ دﻳﮕﺮﯼ دارﻳﻢ‪ .

‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺮ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﻪ‬ ‫ﺻﻮرت ﻳﮏ ﻣﺮد ﺗﻨﻮﻣﻨﺪ ﻇﺎهﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ..‬‬ ‫‪ -3‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن‪ :‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎور ﻳﻬﻮدﻳﺎن‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺎﻟﻢ را در ﺷﺶ روز ﺁﻓﺮﻳﺪ و در روز هﻔﺘﻢ ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺣﺖ‬ ‫ﭘﺮداﺧﺖ‪ ...‬هﻴﭻ روش ﻋﻠﻤﯽ اﯼ هﻢ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﺋﻴﺪ‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪،‬‬ ‫ﻣﺎهﻴﮕﻴﺮﯼ در روز ﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﻳﮑﯽ از ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ هﺎﻳﯽ ﺑﻮدﻩ ﮐﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -2-3‬ﺳﻄﺢ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ :‬ﻣﻮﺟﻮدات ﻏﻴﺮ ﻣﺎدﯼ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﺎدﯼ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ؟ در ﻗﺼﻪ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن‬ ‫ﻣﺮﻳﻢ ﺑﺎﮐﺮﻩ‪ ،‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﮔﺮﻳﺒﺎن اﻳﻦ ﻣﻌﻀﻞ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﻮد‪ ،‬راﻩ ﺣﻞ ﺟﺎﻟﺒﯽ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ ﮐﻪ‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ را ﻣﯽ دﻳﺪ‪ ،‬ﺻﻮرت ﺧﻴﺎﻟﻪ ﯼ ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﺧﻮد را ﻣﯽ دﻳﺪ‪ ..‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺗﺒﺪﻳﻞ‬ ‫ﻏﻴﺮﻣﺎدﯼ ﺑﻪ ﻣﺎدﯼ را ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .‬ﻓﻠﻤﺎ ﻧﺴﻮا ﻣﺎ ذﮐﺮوا ﺑﻪ اﻧﺠﻴﻨﺎ اﻟﺬﻳﻦ ﻳﻨﻬﻮن ﻋﻦ اﻟﺴﻮء و اﺧﺬﻧﺎ اﻟﺬﻳﻦ ﻇﻠﻤﻮا ﺑﻌﺬاب ﺑﺌﺲ ﺑﻤﺎ ﮐﺎﻧﻮا ﻳﻔﺴﻘﻮن‪.‬ﻟﻴﻜﻦ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﻮرد اﺷﻜﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﻪ ﭘﺪﻳﺪ ﺁوردن ﺣﻮادث ﻋﻈﻴﻢ‬ ‫و ﺷﮕﻔﺖﺁور و ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر آﻪ اﻳﻤﺎن ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﻗﻮﯼ ﺷﻮد و اهﻞ ﻋﺒﺮت از دﻳﺪن ﺁن ﺣﻮادث ﻋﺒﺮت ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ‬ ‫ﺧﺎﻟﯽ از ﻟﻄﻒ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ‪ ،‬وﻗﺘﯽ اﻳﻦ آﺎر ﻟﻄﻒ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد آﻪ ﺧﺒﺮدار ﺷﺪن از ﺁن ﺣﻮادث ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﺣﺲ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺮدم‬ ‫ﺧﻮدﺷﺎن ﺁن اﻣﻮر را ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ اﻳﻤﺎﻧﺸﺎن زﻳﺎدﺗﺮ ﮔﺸﺘﻪ و اهﻞ ﻣﻌﺼﻴﺖ ﻋﺒﺮت ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و ﻳﺎ ﺣﺪاﻗﻞ اﮔﺮ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﺧﻮد‬ ‫ﻧﺪﻳﺪﻩاﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻋﻠﻤﯽ دﻳﮕﺮﯼ ﺁن را آﺸﻒ آﻨﻨﺪ ‪ ،‬اﻣﺎ ‪ .‬ﻓﻠﻤﺎ ﻋﺘﻮا‬ ‫ﻋﻦ ﻣﺎ ﻧﻬﻮا ﻋﻨﻪ ﻗﻠﻨﺎ ﻟﻬﻢ ﮐﻮﻧﻮا ﻗﺮدﻩ ﺧﺎﺳﺌﻴﻦ‪ :‬و از اﻳﺸﺎن درﺑﺎرﻩ ﯼ]اهﺎﻟﯽ[ ﺷﻬﺮﯼ ﮐﻪ در ﮐﻨﺎر درﻳﺎ ﺑﻮد ﺑﭙﺮس ﮐﻪ در روز‬ ‫ﺷﻨﺒﻪ ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﺮﻣﺖ]ﺳﺒﺖ[ را ﻧﮕﻪ ﻣﯽ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻣﺎهﻴﻬﺎﻳﺸﺎن]ﺑﺮ روﯼ ﺁب[ ﭘﺪﻳﺪار ﻣﯽ ﺁﻣﺪ‪ ،‬ﺗﺠﺎوز ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ]و ﺣﺮﻣﺖ‬ ‫ﺳﺒﺖ را ﻣﯽ ﺷﮑﺴﺘﻨﺪ[ و ]ﺑﺮ ﻋﮑﺲ[ روزﯼ ﮐﻪ ﺳﺒﺖ ﻧﻤﯽ داﺷﺘﻨﺪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن ]ﻣﺎهﯽ روﯼ ﺁب[ ﻧﻤﯽ ﺁﻣﺪ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در رواﻳﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ذﻳﻞ ﺁﻳﺎت‬ ‫ﺳﻮرﻩ هﻮد دراﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﯽ از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﻣﺎم ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن اﻋﺰاﻣﯽ‪،‬‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻣﻴﮑﺎﺋﻴﻞ و اﺳﺮاﻓﻴﻞ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺳﻪ ﻧﻮﺟﻮان زﻳﺒﺎرو ﺑﻪ ﻣﻨﺰل ﻟﻮ ط اﻋﺰام ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬او ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻣﻌﺮاج ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ‪ -‬روﺣﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺑﺮد‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﺳﻨﺖ اﻟﻬﯽ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ آﻪ‬ ‫ﻣﻌﺠﺰات و آﺮاﻣﺎت را ﺑﺮ ﻣﻘﺘﻀﺎﯼ ﺣﻜﻤﺖ ﺟﺎرﯼ ﺳﺎزد‪ .‬روز ﺳﺒﺖ)روز ﺷﻨﺒﻪ(‪ ،‬ﮐﺎرهﺎﯼ دﻧﻴﻮﯼ ﻣﻤﻨﻮع اﺳﺖ و اﻳﻦ روز ﺧﺎص اﺳﺘﺮاﺣﺖ و ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﺑﻖ رواﻳﺖ ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﻮارﺳﻠﻄﺎﻧﯽ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز ‪ ،‬ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻧﺎﻓﺮﻣﺎن را ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮐﺮد‪ .‬ﻳﻚ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ و ﻳﺎ ﺿﻌﻴﻒ اﻟﺴﻨﺪ‪ ،‬هﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺣﺠﺘﯽ ﻧﺪارد و ﺑﻪ هﻴﭻ‬ ‫وﺟﻪ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻨﺎء ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ رأﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ او‪ ،‬ﻓﺮد ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﺻﻮرت ﻣﻤﺜﻞ ﻣﺨﻠﻮق ﺧﻮد روﻳﺎرو ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد آﻪ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻣﻮرﯼ ﻋﺠﻴﺐ و ﻏﺮﻳﺐ و ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ ﭘﺪﻳﺪ ﺑﻴﺎورد ﺗﺎ ﻧﺴﻠﻬﺎﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ از‬ ‫ﻃﺮﻳﻖ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺒﺮﯼ ﺁن را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ و ﻋﺒﺮت ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و از ﻋﺬاب او ﺑﻬﺮاﺳﻨﺪ"]‪.‬هﻴﭻ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ ﺁن را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬در ﻗﺼﻪ ﻟﻮط هﻢ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺸﺮب‪ ،‬ﻟﻮط و ﻗﻮﻣﺶ‪ ،‬ﺻﻮرت‬ ‫ﺧﻴﺎﻟﻴﻪ را ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﻣﯽ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻮﺟﻮدات روﺣﺎﻧﯽ ﻣﺒﺪل ﺑﻪ ﺟﻮاﻧﺎن زﻳﺒﺎروﯼ را‪ ..‬و اذا ﻗﺎﻟﺖ اﻣﻪ ﻣﻨﻬﻢ ﻟﻢ ﺗﻌﻈﻮن ﻗﻮﻣﺎ اﷲ ﻣﻬﻠﮑﻬﻢ اوﻣﻌﺬﺑﻬﻢ ﻋﺬاﺑﺎ ﺷﺪﻳﺪا ﻗﺎﻟﻮا ﻣﻌﺬرﻩ اﻟﯽ رﺑﮑﻢ و‬ ‫ﻟﻌﻠﻬﻢ ﻳﺘﻘﻮن‪ .[10‬‬ ‫داﺳﺘﺎن ﻗﻮم ﻟﻮط ‪ ،‬ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ در ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺁن ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ‪ :‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ‬ ‫ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ و ﻋﺠﻴﺐ ﺧﻮد ﻟﻄﻔﯽ ﺑﻮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺒﺮدار ﺷﺪن ﻧﺴﻠﻬﺎﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﻦ ‪ ،‬ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﺁﻧﺎن را ﺑﻪ‬ ‫اﻃﺎﻋﺖ ﺧﺪا و دورﯼ از ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ او ﻧﺰدﻳﻚ ﺗﺮ ﺳﺎزد ‪ .‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫وﺳﻠﻬﻢ ﻋﻦ اﻟﻘﺮﻳﻪ اﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ ﺣﺎﺿﺮﻩ اﻟﺒﺤﺮ اذ ﻳﻌﺪون ﻓﯽ اﻟﺴﺒﺖ اذﺗﺎﺗﻴﻬﻢ ﺣﻴﺘﺎﻧﻬﻢ ﻳﻮم ﺳﺒﺘﻬﻢ ﺷﺮﻋﺎ و ﻳﻮم ﻻﻳﺴﺒﺘﻮن ﻻﺗﺎﺗﻴﻬﻢ‬ ‫ﮐﺬﻟﮏ ﻧﺒﻠﻮهﻢ ﺑﻤﺎ ﮐﺎﻧﻮا ﻳﻔﺴﻘﻮن‪ .‬و ﭼﻮن ﭘﻨﺪﯼ را ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪ اﻳﺸﺎن دادﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬از ﻳﺎد ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﯽ را ﮐﻪ ﻧﺎهﻴﺎن از ﻣﻨﮑﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺠﺎت دادﻳﻢ و ﺳﺘﻤﮑﺎران را ﺑﻪ ﻋﺬاﺑﯽ ﺷﺪﻳﺪ ﮔﺮﻓﺘﺎر‬ .‬و ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﻪ ﺻﻮرت‬ ‫ﻣﻮﺟﻮدﯼ ﻋﻈﻴﻢ اﻟﺠﺜﻪ ﺑﺎ ﺑﺎﻟﻬﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ‪ . ‫‪79‬‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﻧﻘﺪ ﻳﮑﯽ از اﺣﺎدﻳﺚ هﻤﻴﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﮑﺘﻪ ﯼ ﻣﻬﻤﯽ اﺷﺎرﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺴﺎن اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ‬ ‫ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻴﺸﺎن ﻣﯽ ﺁزﻣﺎﻳﻴﻢ‪ .‬در داﺳﺘﺎن ﻟﻮط ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻮﺟﻮان زﻳﺒﺎرو‪ .‬وﻗﺘﯽ ﻗﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﮐﻠﯽ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻩ اﻧﺪ‪ ،‬وﻗﺘﯽ ﺗﻤﺎم ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺁﻧﻬﺎ هﻢ زﻳﺮ و رو ﺷﺪﻩ و هﻴﭻ ﻧﺸﺎﻧﯽ از ﺁن‪ ،‬ﺣﺘﯽ‬ ‫در زﻣﺎن وﻗﻮع ﺣﺎدﺛﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬هﻴﭻ ﻣﻮرﺧﯽ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻪ ﮐﺮدن ﺻﺪق اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.‬و ﭼﻮن ﮔﺮوهﯽ از اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ ﭼﺮا ﻗﻮﻣﯽ را ﭘﻨﺪ ﻣﯽ دهﻴﺪ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ هﻼﮎ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻳﺎ ﻋﺬاب ﮐﻨﻨﺪﻩ ﺁﻧﺎن‬ ‫ﺑﻪ ﻋﺬاﺑﯽ ﺷﺪﻳﺪ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ اﻳﻦ]در ﺣﮑﻢ[ ﻣﻌﺬرﺗﯽ ﺑﻪ درﮔﺎﻩ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎﺳﺖ و ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﭘﺮوا ﭘﻴﺸﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬او ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮد‬ ‫ﻣﺎدﯼ)ﻳﮏ ﻣﺮد ( ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﺮﻳﻢ دﻳﺪ‪ ،‬ﺻﻮرت ﺧﻴﺎﻟﻴﻪ اﯼ ﺑﻴﺶ ﻧﺒﻮد‪ .

[11‬‬ ‫ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ ﻣﺘﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﺼﻪ ﯼ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ .[13‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺠﺎزات ﻗﺎﺑﻞ ﺗﮑﺮار اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﻳﻌﻨﯽ اﮔﺮ ﻋﻤﻞ ﻣﺸﺎﺑﻪ)ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ از ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا(ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬اﻣﮑﺎن ﺗﮑﺮار هﻤﻴﻦ ﻣﺠﺎزات وﺟﻮد دارد‪"::‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در ﺳﻮرﻩ‬ ‫ﻧﺴﺄ هﻤﻴﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﺑﻪ اهﻞ ﮐﺘﺎب ﻋﺼﺮ ﻧﺰول ﻗﺮﺁن ﮔﻮﺷﺰد ﮐﺮدﻩ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﮐﻴﻔﺮ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن‬ ‫ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﻮزﻳﻨﻪ در ﺁﻳﻴﺪ‪ :‬ﻳﺎ اﻳﻬﺎاﻟﺬﻳﻦ اوﺗﻮا اﻟﮑﺘﺎب اﻣﻨﻮا ﺑﻤﺎ ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﺼﺪﻗﺎ ﻟﻤﺎ ﻣﻌﮑﻢ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ان ﻧﻄﻤﺲ وﺟﻮهﺎ‬ ‫ﻓﻨﺮدهﺎ ﻋﻠﯽ ادﺑﺎرهﺎ او ﻧﻠﻌﻨﻬﻢ ﮐﻤﺎ ﻟﻌﻨﺎ اﺻﺤﺎب اﻟﺴﺒﺖ"]‪.‬ﻓﺠﻌﻠﻨﻬﺎ ﻧﮑﻼ ﻟﻤﺎ ﺑﻴﻦ ﻳﺪﻳﻬﺎ و ﻣﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻟﻠﻤﺘﻘﻴﻦ‪:‬‬ ‫و ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﻳﺪ ﺁن ﮔﺮوﻩ را ﮐﻪ در ﺁن روز ﺷﻨﺒﻪ از ﺣﺪ ﺧﻮد ﺗﺠﺎوز ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺧﻄﺎب ﮐﺮدﻳﻢ ﺑﻮزﻳﻨﮕﺎﻧﯽ ﺧﻮار و‬ ‫ﺧﺎﻣﻮش ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -3-3‬ﺳﻄﺢ ﻓﻠﺴﻔﯽ‪ :‬ﺁﻳﺎ دﺧﺎﻟﺖ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﻣﺠﺎزات ﮔﺮوهﯽ اﻧﺴﺎن ﻧﺎﻓﺮﻣﺎن‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ‬ ‫ﺑﺎزﺳﺎزﯼ ﻋﻘﻼﻧﯽ اﺳﺖ؟ ﭼﺮا ﺗﻤﺎم دﺧﺎﻟﺖ هﺎﯼ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﻋﺼﺎر ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ و در ‪14‬‬ ‫ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ دﻳﮕﺮ ﺷﺎهﺪ دﺧﺎﻟﺖ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺧﺪا در ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﺒﻮدﻩ اﻳﻢ؟ ﻣﯽ داﻧﻴﻢ ﮐﻪ اﻟﻬﻴﺎت ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬اﻟﻬﻴﺎت "ﻏﻴﺒﺖ ﺧﺪا" از ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ‪.(65-66 ،‬‬ ‫در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻤﯽ)ج ‪ ، 1‬ص ‪ (244‬از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن ﻓﺮدا ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎﺑﺒﻴﻨﻨﺪ ﭼﻪ ﺑﺮ‬ ‫ﺳﺮ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﺎن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬و ﺁﻧﻬﺎ را ﻋﺒﺮت ﻣﻌﺎﺻﺮان و ﺁﻳﻨﺪﮔﺎن و اﻧﺪرزﯼ ﺑﺮاﯼ ﭘﺮهﻴﺰﮔﺎران ﮔﺮداﻧﻴﺪﻳﻢ)ﺑﻘﺮﻩ‪.‬اول‪" -‬ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﮐﻪ ﻣﺼﻮن از هﺮ ﮐﺬب ﺧﺒﺮﯼ و ﻧﻴﺰ رﺳﻮل ﮔﺮاﻣﯽ‬ ‫اﺳﻼم ﮐﻪ ﻣﻨﺰﻩ از هﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﮐﺬب ﻣﺨﺒﺮﯼ اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺮﻳﺤًﺎ ﭼﻨﻴﻦ داﺳﺘﺎﻧﯽ را اﻋﻼم داﺷﺘﻨﺪ و در ﻣﮑﻪ ﺿﻤﻦ ﺳﻮرﻩ اﻋﺮاف و در‬ ‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺿﻤﻦ ﺳﻮرﻩ ﺑﻘﺮﻩ ﺁن را ﺑﻪ ﻃﻮر رﺳﻤﯽ ﺑﺎزﮔﻮ ﮐﺮدﻧﺪ"]‪. ‫‪80‬‬ ‫ﮐﺮدﻳﻢ ﭼﺮا ﮐﻪ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﯽ ﮐﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺻﺒﺢ ﺗﺎ ﺷﺐ دﻧﺒﺎل ﭼﻴﺰهﺎﯼ ﺑﺎور ﻧﮑﺮدﻧﯽ ﻣﯽ ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﻋﺠﻴﺐ را دﻳﺪﻧﺪ و ﺁن را در هﻴﭻ ﻣﺘﻨﯽ ﻧﻨﻮﺷﺘﻨﺪ‪.‬و ﭼﻮن در ﺑﺮاﺑﺮ ﺁﻧﭽﻪ از ﺁن ﻧﻬﯽ ﺷﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮدﻧﮕﺸﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻳﻤﺸﺎن ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻮزﻳﻨﮕﺎن ﻣﻄﺮود ﺑﺎﺷﻴﺪ)اﻋﺮاف‪.(163-166 ،‬‬ ‫اﻳﻦ واﻗﻌﻪ در ﺳﻮرﻩ ﺑﻘﺮﻩ هﻢ ﺑﺎزﮔﻮ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫و ﻟﻘﺪ ﻋﻠﻤﺘﻢ اﻟﺬﻳﻦ اﻋﺘﺪوا ﻣﻨﮑﻢ ﻓﯽ اﻟﺴﺒﺖ ﻓﻘﻠﻨﺎ ﻟﻬﻢ ﮐﻮﻧﻮا ﻗﺮدﻩ ﺧﺎﺳﺌﻴﻦ‪ .‬‬ ‫‪ -3-2‬ﺳﻄﺢ دوم‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻠﻤﯽ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ دﻓﻌﯽ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن اﻣﮑﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ؟ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺗﻌﺎرض دارد‪.[12‬دوم‪" -‬ﻇﺎهﺮ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﻮﻧﻮا ﻗﺮدﻩ ﺧﺎﺷﺌﻴﻦ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﻣﺘﺠﺎوزان روز ﺳﺒﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺘًﺎ ﺑﻪ ﺑﻮزﻳﻨﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﺮﺧﯽ ﺁﻳﺎت دﻳﮕﺮ ﻗﻮﻳًﺎ در ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﻇﻬﻮر دارد‪ :‬ﻗﻞ هﻞ اﻧﺒﺌﮑﻢ‬ ‫ﺑﺸﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻣﺜﻮﺑﻪ ﻋﻨﺪاﷲ ﻣﻦ ﻟﻌﻨﻪ اﷲ و ﻏﻀﺐ ﻋﻠﻴﻪ و ﺟﻌﻞ ﻣﻨﻬﻢ اﻟﻘﺮدﻩ و اﻟﺨﻨﺎزﻳﺮ‪ ،‬و ﺑﯽ ﺗﺮدﻳﺪ اﮔﺮ ﺟﻤﻠﻪ اﯼ از ﻗﺮﺁن ﻳﺎ‬ ‫ﺣﺪﻳﺚ در ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﻇﻬﻮر داﺷﺖ و دﻟﻴﻞ ﻣﻌﺘﺒﺮﯼ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺨﺼﺺ ﻟﺒﯽ ﻣﺘﺼﻞ ﻳﺎ ﻣﻨﻔﺼﻞ ﻳﺎ ﻣﺨﺼﺺ ﻟﻔﻈﯽ ﻣﺘﺼﻞ ﻳﺎ ﻣﻨﻔﺼﻞ‪،‬‬ ‫ﺑﺮ ﺧﻼف ﺁن ﻇﺎهﺮ اﻗﺎﻣﻪ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﻇﻬﻮر ﺁن ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﺣﺠﺖ اﺳﺖ"]‪.‬ﻣﺮدﯼ از ﻣﻴﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺑﺎﻻﯼ ﻧﻘﻄﻪ اﯼ ﻣﺸﺮف ﺑﺮ ﺷﻬﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪":‬ﺁن ﻣﺮد وﻗﺘﯽ ﻧﮕﺎﻩ ﮐﺮد ﮔﺮوهﯽ‬ ‫ﻣﻴﻤﻮن دم دار را دﻳﺪ ﮐﻪ ﺻﺪا ﺑﻪ ﺻﺪاﯼ هﻢ دادﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻗﺘﯽ ﺑﺮﮔﺸﺖ و اﻧﭽﻪ دﻳﺪﻩ ﺑﻮد ﺑﺎزﮔﻔﺖ هﻤﮕﯽ دروازﻩ هﺎ را ﺷﮑﺴﺘﻪ و‬ ‫وارد ﺷﻬﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﻣﻴﻤﻮﻧﻬﺎ هﻤﺸﻬﺮﻳﻬﺎ و ﺑﺴﺘﮕﺎن ﺧﻮد را ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ و ﻟﮑﻦ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ اﻓﺮاد ﻣﻴﻤﻮﻧﻬﺎ را از ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻧﺪادﻩ و‬ ‫ﺑﺴﺘﮕﺎن ﺧﻮد را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻗﺘﯽ ﭼﻨﻴﻦ دﻳﺪﻧﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺷﻤﺎ را ﻧﻬﯽ ﮐﺮدﻳﻢ و از ﻋﺎﻗﺒﺖ ﺷﻮم زﻧﻬﺎر دادﻳﻢ "]‪.‬‬ ‫‪ -3-4‬ﺳﻄﺢ اﺧﻼﻗﯽ‪ -‬ﺣﻘﻮﻗﯽ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻧﺎﻓﺮﻣﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن‪ ،‬ﻣﺠﺎزاﺗﯽ ﻋﺎدﻻﻧﻪ و ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ اﺳﺖ؟ ﻣﮕﺮ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻣﺠﺎزات ﺑﺎ‬ ‫ﺟﺮم ﺗﻨﺎﺳﺐ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺁدﻣﻴﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﺎهﯽ ﮔﻴﺮﯼ در روز ﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﻣﺠﺎزاﺗﯽ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺟﺮم ارﺗﮑﺎﺑﯽ‬ .‬ﭼﺮا؟ وﯼ دو دﻟﻴﻞ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ روﻳﮑﺮد اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .[14‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ اﻳﻦ ﻗﺼﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻻﻳﻨﺤﻠﯽ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪:‬‬ ‫‪ -3-1‬ﺳﻄﺢ اول‪ :‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ :‬هﻴﭻ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﻠﯽ اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﯼ ﺧﺎرق اﻟﻌﺎدﻩ را ﮔﺰارش ﻧﮑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .

‬اﻣﺎ او راﻩ ﺣﻠﯽ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﺧﻮد دارد‪ .‬ﺧﻮاﻧﻨﺪﻩ ﯼ ﺁﮔﺎﻩ ﻣﯽ داﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ رأﯼ‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﺧﺪا ﺑﺎ هﺴﺘﯽ‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﺣﻘﻴﻘﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻋﺘﺒﺎرﯼ‪ ..‬در ﺁﻏﺎز ﺧﻠﻘﺖ ﺑﺸﺮﻳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا‬ ‫ازدواج ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر را ﺣﻼل ﻣﯽ داﻧﺴﺖ‪ .‬در روزﯼ‬ ‫ﮐﻪ ﺟﺰ ﺗﺠﻮﻳﺰش ﭼﺎرﻩ اﯼ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺠﻮﻳﺰ ﮐﻨﺪ و در روزﮔﺎرﯼ دﻳﮕﺮ ﮐﻪ ﺿﺮورت در ﮐﺎر ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ازدواج ﺧﻮاهﺮ و‬ ‫ﺑﺮادر را در روزﮔﺎرﯼ ﮐﻪ ﺗﺠﻮﻳﺰش ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻴﻮع ﻓﺤﺸﺄ و ﺟﺮﻳﺤﻪ دار ﺷﺪن ﻋﻔﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد ﺗﺠﻮﻳﺰ ﮐﻨﺪ و در‬ ‫روزﮔﺎرﯼ دﻳﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ اﻳﻦ ﻣﺤﺬور ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﺤﺮﻳﻢ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ‬ ‫اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﺼﻪ ﻣﺨﺪوش ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﮐﻞ ﺁن را ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻤﺎدﻳﻦ ﻓﺮض ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ او‪ ،‬ﺷﺎرع ﮐﺴﯽ ﺟﺰ "ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز" ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬او در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ اول ﺳﻮرﻩ‬ ‫ﻧﺴﺄ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬ ‫"از ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﺑﺮ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ ﮐﻪ ﻧﺴﻞ ﻣﻮﺟﻮد از اﻧﺴﺎن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ ﺁدم و هﻤﺴﺮش ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺟﺰ اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ هﻴﭻ ﮐﺲ دﻳﮕﺮﯼ در‬ ‫اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ ﻧﺴﻞ دﺧﺎﻟﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ)ﻧﻪ ﺣﻮرﯼ ﺑﻬﺸﺘﯽ و ﻧﻪ ﻓﺮدﯼ از اﻓﺮاد ﺟﻦ و ﻧﻪ ﻏﻴﺮ ﺁن دو( ‪ .‬اﻣﺎ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد و ﻣﯽ ﮔﻔﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻓﺮزﻧﺪان ﺁدم و ﺣﻮا هﺴﺘﻨﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪهﺎ‪ ،‬ﺧﺪا ﺁن را ﺣﺮام اﻋﻼم ﮐﺮد‪ .‬ﻟﺬا‪ ،‬ﺧﺪاﯼ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎز)ﻓﻘﻪ و ﺣﻘﻮق‬ ‫و‪ ،(.‬او ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺑﺎور اﺷﺎﻋﺮﻩ‪،‬‬ ‫ﭘﺮﺳﺶ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ ..‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﻋﺘﺮاف ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﺑﺎوردر دوران ﻣﺪرن ﺗﻌﺠﺐ ﺁور اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﯼ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻌﺎرض دارد‪ .‬ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ هﻢ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را ﻧﻤﺎدﻳﻦ‬ ‫ﻓﺮض ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ..‬و ﭘﺮ واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﻴﻮع ﻓﺤﺸﺄ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﯼ‬ ‫ازدواج ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر در زﻣﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ ﮔﺴﺘﺮدﻩ اﯼ از ﺑﺸﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و اﻣﺎ در روزﮔﺎرﯼ ﮐﻪ در ﺗﻤﺎﻣﯽ‬ ..‬ﺧﻮاهﯽ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺗﺠﻮﻳﺰ ﭼﻨﻴﻦ ازدواﺟﯽ هﻢ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﻓﻄﺮت ﺑﺸﺮ و‬ ‫هﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻊ اﻧﺒﻴﺄ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁن ﻧﻴﺰ ﻃﺒﻖ ﻓﻄﺮت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻤﻠﯽ را ﻳﮏ روز ﺣﻼل و روز دﻳﮕﺮ ﺣﺮام اﻋﻼم ﮐﻨﺪ‪ .[15‬‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ از داﺳﺘﺎن ﺁدم و ﺣﻮا‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ ازدواج ﻓﺮزﻧﺪان ﺁدم و ﺣﻮا)ﺧﻮاهﺮان ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ(‬ ‫ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ‬ ‫ﺧﺮﻣﺸﺎهﯽ ﺟﻦ)وﺷﻴﻄﺎن( را ﻳﮑﯽ از ﺑﺎورهﺎﯼ ﮐﺎذب اﻋﺮاب ﺟﺎهﻠﯽ ﻣﯽ داﻧﺪ ﮐﻪ ﺁﮔﺎهﺎﻧﻪ و ﻋﺎﻣﺪاﻧﻪ وارد ﻗﺮﺁن ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ . ‫‪81‬‬ ‫اﺳﺖ؟ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﻣﻬﻢ ﺗﺮ‪:‬ﺁﻳﺎ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار در روزهﺎﯼ ﺷﻨﺒﻪ ﺑﯽ ﮐﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ هﻢ ﺑﺎﻳﺪ در روز ﺷﻨﺒﻪ ﺑﯽ‬ ‫ﮐﺎر ﺑﺎﺷﻨﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﮐﺎر ﮐﺮدن در روز ﺷﻨﺒﻪ ‪ ،‬ﺟﺮم اﺳﺖ؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﺪاﻳﯽ ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻳﮏ ﺁن ﺑﯽ ﮐﺎر‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪،‬ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﮐﺎر ﮐﺮدن در روز ﺷﻨﺒﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ؟‬ ‫‪ -4‬ﻗﺼﻪ ﯼ ﺁدم و ﺣﻮا و ﺣﺮام زادﻩ ﺷﺪن ﮐﻞ اﺑﻨﺎﯼ ﺑﺸﺮ‪ :‬داﺳﺘﺎن ﺧﻠﻘﺖ ﺁدم و ﺣﻮا‪ ،‬ﻓﺮﻳﺐ دادن ﺁﻧﺪو ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺷﻴﻄﺎن‪،‬اﺧﺮاج‬ ‫ﺁﻧﺪو از ﺑﻬﺸﺖ و ﺁﻣﺪﻧﺸﺎن ﺑﻪ زﻣﻴﻦ و ﻣﺎﺟﺮاهﺎﯼ ﻓﺮزﻧﺪان ﺁﻧﺎن‪ ،‬را ﻋﻤﻮم ﻣﻔﺴﺮان واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در اداﻣﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬ ‫"اﻣﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ازدواﺟﯽ در اﺳﻼم ﺣﺮام اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻃﻮرﯼ ﮐﻪ ﺣﮑﺎﻳﺖ ﺷﺪﻩ در ﺳﺎﻳﺮ ﺷﺮاﻳﻊ ﻧﻴﺰ ﺣﺮام و ﻣﻤﻨﻮع ﺑﻮدﻩ ﺿﺮرﯼ‬ ‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻤﯽ زﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﺣﮑﻤﯽ اﺳﺖ ﺗﺸﺮﻳﻌﯽ ﮐﻪ ﺗﺎﺑﻊ ﻣﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻔﺎﺳﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺣﮑﻤﯽ ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ)ﻧﻈﻴﺮ ﻣﺴﺘﯽ‬ ‫ﺁوردن ﺷﺮاب( و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ و زﻣﺎم ﺗﺸﺮﻳﻊ هﻢ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﺪاﯼ ﺳﺒﺤﺎن اﺳﺖ‪ ،‬او هﺮ ﭼﻪ ﺑﺨﻮاهﺪ و هﺮ ﺣﮑﻤﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ ﻣﯽ‬ ‫راﻧﺪ ﭼﻪ ﻣﺎﻧﻌﯽ دارد ﮐﻪ ﻳﮏ ﻋﻤﻞ را در روزﯼ و روزﮔﺎرﯼ ﺟﺎﻳﺰ و ﻣﺒﺎح ﮐﻨﺪ و در روزﮔﺎرﯼ دﻳﮕﺮ ﺣﺮام ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬در ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﮐﻪ ازدواج ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر‬ ‫ﻣﻨﺎﻓﯽ ﺑﺎ ﻓﻄﺮت ﺑﺎﺷﺪ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﻓﻄﺮت ﭼﻨﻴﻦ ازدواﺟﯽ را ﺻﺮﻓًﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﮑﻪ ازدواج ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر اﺳﺖ ﻧﻔﯽ ﻧﻤﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ و از ﺁن ﺗﻨﻔﺮ ﻧﺪارد ﺑﻠﮑﻪ اﮔﺮ ﻧﻔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و اﮔﺮ از ﺁن ﺗﻨﻔﺮ دارد ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻴﻮع ﻓﺤﺸﺄ و ﻣﻨﮑﺮات ﻣﯽ ﺷﻮد‬ ‫و ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽ ﮔﺮدد ﻏﺮﻳﺰﻩ ﯼ ﻋﻔﺖ ﺑﺎﻃﻞ ﮔﺮدد و ﻋﻔﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻟﮑﻪ دار ﺷﻮد‪ ..‬‬ ‫ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ او ﺑﺎ ﻳﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻻﻳﻨﺤﻞ روﺑﺮو ﻣﯽ ﺷﺪ‪ :‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﺁدم و ﺣﻮا ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ازدواج ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ؟ ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺧﻼف‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻓﻄﺮت و ﺷﺮع ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص دﻗﻴﻘﺎ ﺷﺮح داد اﺳﺖ‪ .‬ازدواج در ﻃﺒﻘﻪ ﯼ اوﻟﯽ‪،‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﺧﻠﻘﺖ ﺁدم و ﺣﻮا ﻳﻌﻨﯽ در ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻼﻓﺼﻞ ﺁدم و هﻤﺴﺮش ﺑﻴﻦ ﺑﺮادران و ﺧﻮاهﺮان ﺑﻮدﻩ و دﺧﺘﺮان ﺁدم ﺑﺎ ﭘﺴﺮان او‬ ‫ازدواج ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺁن روز در ﺗﻤﺎم دﻧﻴﺎ ﻧﺴﻞ ﺑﺸﺮ ﻣﻨﺤﺼﺮ در هﻤﻴﻦ ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﻼﻓﺼﻞ ﺁدم ﺑﻮدﻩ‪)،‬در ﺁن روز ﻏﻴﺮ از ﺁﻧﺎن‪،‬‬ ‫ﻧﻪ دﺧﺘﺮاﻧﯽ ﻳﺎﻓﺖ ﻣﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎ هﻤﺴﺮ ﭘﺴﺮان ﺁدم ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻪ ﭘﺴﺮﯼ ﺑﻮد ﮐﻪ هﻤﺴﺮ دﺧﺘﺮاﻧﺶ ﮔﺮدﻧﺪ( ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ هﻴﭻ اﺷﮑﺎﻟﯽ‬ ‫هﻢ ﻧﺪارد)اﮔﺮ ﭼﻪ در ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ﺧﺒﺮﯼ ﺗﻌﺠﺐ ﺁور اﺳﺖ و ﻟﻴﮑﻦ( از ﺁﻧﺠﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻳﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﺗﺸﺮﻳﻌﯽ اﺳﺖ و ﺗﺸﺮﻳﻊ هﻢ‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ و ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺎر ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﺳﺖ و ﻟﺬا او ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻳﮏ ﻋﻤﻞ را در روزﯼ ﺣﻼل و روزﯼ دﻳﮕﺮ ﺣﺮام ﮐﻨﺪ"]‪..

‬‬ ‫از هﻤﻪ ﯼ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻬﻤﺘﺮ‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎن و ﻣﻔﺴﺮان و ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬هﻤﻴﺸﻪ ﺗﺄﮐﻴﺪ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﮐﻪ "اﻧﺴﺎن ﻓﻄﺮﺗًﺎ ﺧﺪاﺑﺎور اﺳﺖ"‪.‬او ﺳﭙﺲ ﻧﻈﺮ ﺻﺎﺣﺐ‬ ‫واﻗﻌﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت داﺳﺘﺎﻧﯽ ﻧﻤﺎدﻳﻦ اراﺋﻪ ﮔﺮدد" ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ وﯼ اﺻ ً‬ .‬هﻢ ﺧﻼف ﻓﻄﺮت ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ هﻤﻪ اﻳﻦ اﻋﻤﺎل را اﻧﺠﺎم دادﻩ اﻧﺪ‪.‬ﭘﺲ اﮔﺮ‬ ‫اﻧﺴﺎن اﻣﺮوز از ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻤﺎس و ﭼﻨﻴﻦ ﺟﻤﺎﻋﯽ ﻧﻔﺮت دارد ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﻠﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺐ ﻓﻄﺮت از ﺁن ﻣﺘﻨﻔﺮ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت اﻳﻨﮑﻪ ﻣﯽ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻣﺠﻮﺳﻴﺎن در ﻗﺮﻧﻬﺎﯼ ﻃﻮﻻﻧﯽ)ﺑﻄﻮرﯼ ﮐﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ذﮐﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ( ازدواج ﺑﻴﻦ ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر را‬ ‫ﻣﺸﺮوع ﻣﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ و از ﺁن ﻣﺘﻨﻔﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ و هﻢ اﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ در روﺳﻴﻪ)ﺑﻄﻮرﯼ ﮐﻪ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ( و ﻧﻴﺰ ﺑﻄﻮرﻏﻴﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‬ ‫ﻳﻌﻨﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان زﻧﺎ در اروﭘﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﺁﻧﭽﻪ ﺳﻬﻢ ﻣﻮﺛﺮﯼ دارد ﺗﺎ ﻗﺼﻪ ﯼ ﺁدم از ﻗﻀﻴﻪ ﯼ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﻪ داﺳﺘﺎن واﻗﻌﯽ ﻧﻮﻋﯽ‪ ،‬ﻣﺘﮑﺎﻣﻞ ﮔﺮدد و از‬ ‫ﺳﺮاب ﻧﻤﺎدﻳﻦ در ﻣﺴﺮب اﺳﻄﻮرﻩ ﺳﺮاﻳﯽ ﺗﻨﺰﻳﻪ و ﺗﺒﺮﺋﻪ ﺷﻮد و هﻤﺎرﻩ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻧﺴﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺣﻔﻆ ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﺟﺎوﻳﺪ‬ ‫ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬در درﺟﻪ ﯼ اول رواﻳﺎت دراﻳﺖ ﺁﻣﻮز ﻋﺘﺮت ﻃﺎهﺮﻳﻦ و در درﺟﻪ ﯼ دوم ﻣﺠﺎهﺪت هﺎﯼ ﻧﮑﺘﻪ ﺁﻣﻮز اهﻞ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ ‫ﺑﻮد"]‪.‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬زﻧﺎ و ﻟﻮاط و هﻤﺠﻨﺲ ﮔﺮاﻳﯽ و ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻨﻒ و ﻗﺘﻞ و ﺟﻨﺎﻳﺖ و ﺷﮑﻨﺠﻪ و‪ .‬‬ ‫ﻣﺸﮑﻼت ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﻗﺼﻪ ﯼ ﺁدم و ﺣﻮا روﺷﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﯽ هﺎ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ :‬اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ازدواج ﺑﺎ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﻳﻌﻨﯽ ﻗﻮاﻧﻴﻨﯽ ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻣﺠﺘﻤﻊ ﺻﺎﻟﺢ در ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر‬ ‫ﺳﻌﺎدت اش در اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺟﺎرﯼ ﺑﻮدﻩ ﻧﻤﯽ ﺳﺎزد زﻳﺮا اﺧﺘﻼط و اﻧﺴﯽ ﮐﻪ در ﺑﻴﻦ ﻳﮏ ﺧﺎﻧﻮادﻩ ﺑﺮﻗﺮار اﺳﺖ ﻏﺮﻳﺰﻩ ﯼ ﺷﻬﻮت و‬ ‫ﻋﺸﻖ ورزﯼ و ﻣﻴﻞ ﻏﺮﻳﺰﯼ را در ﺑﻴﻦ ﺧﻮاهﺮان و ﺑﺮادران ﺑﺎﻃﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻨﺘﺴﮑﻴﻮ ﺣﻘﻮﻗﺪان ﻣﻌﺮوف در ﮐﺘﺎﺑﺶ‬ ‫ﻻ‪ :‬ﺑﻪ‬ ‫روح اﻟﻘﻮااﻧﻴﻦ‪ :‬ﻋﻼﻗﻪ ﯼ ﺧﻮاهﺮ ﺑﺮادرﯼ ﻏﻴﺮ از ﻋﻼﻗﻪ ﯼ ﺷﻬﻮاﻧﯽ ﺑﻴﻦ زن و ﻣﺮد اﺳﺖ ﻟﻴﮑﻦ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭘﺲ از اﻳﻨﮑﻪ "ﻧﺎﭼﺎرﯼ" ﺧﺪا رﻓﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ازدواج ﺧﻮاهﺮان و ﺑﺮادران را ﺣﺮام‬ ‫اﻋﻼم ﮐﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬از ﺳﺮ ﻧﺎﭼﺎرﯼ‪ ،‬ازدواج‬ ‫ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر را ﺣﻼل اﻋﻼم ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﺑﻠﻨﺪ ﺁدﻣﻴﺎن در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﯽ ﻧﮕﺮد‬ ‫و ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺎرﻳﺦ ﺁدﻣﻴﺎن‪ ،‬ﻓﻄﺮﯼ و ﻏﻴﺮ ﻓﻄﺮﯼ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ..[17‬‬ ‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ درﺑﺎرﻩ داﺳﺘﺎن ﺁﻣﻮﺧﺘﻦ اﺳﻤﺄ ﺑﻪ ﺁدم و ﺑﺮﮔﺰﻳﺪن او ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻟﻠﻬﯽ‪ ،‬هﻤﻴﻦ ﭘﺮﺳﺶ را دوﺑﺎرﻩ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدﻩ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬او ً‬ ‫هﻤﺎن دﻟﻴﻠﯽ ﮐﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﮐﺮدﻳﻢ و ﺛﺎﻧﻴًﺎ‪ :‬ﺑﻪ ﻓﺮض هﻢ ﮐﻪ ﻗﺒﻮل ﮐﻨﻴﻢ ﻣﻨﺤﺼﺮ در ﻣﻮارد ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ اﺳﺖ ﻧﻪ در ﺟﺎﻳﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﺿﺮورت ﺁن را اﻳﺠﺎب ﮐﻨﺪ ﻳﻌﻨﯽ ﻗﻮاﻧﻴﻦ وﺿﻌﯽ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺻﻼح ﻣﺠﺘﻤﻊ را ﺗﺄﻣﻴﻦ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻮرﺗﯽ ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ‬ ‫اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻏﻴﺮ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﻣﻮرد ﻋﻤﻞ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد و اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ ﺟﺰ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﯽ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﻮد ﺑﺎﻳﺪ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻌﻤﻮل داﻳﺮ در زﻧﺪﮔﯽ اﻣﺮوز هﻢ دور رﻳﺨﺘﻪ ﺷﻮد"]‪..‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ هﺮ ﻋﻤﻠﯽ ﮐﻪ در ﺑﺨﺸﯽ از زﻣﺎن ﻳﺎ ﻣﮑﺎن‬ ‫راﻳﺞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻼف ﻓﻄﺮت ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ هﻤﻪ‪ ،‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ هﻢ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ ﺗﻠﻘﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﻧﺎﻣﺪﻟﻞ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁدﻣﻴﺎن در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﺪاﻧﺎﺑﺎور ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺧﺪاﻧﺎﺑﺎورﯼ ﺧﻼف‬ ‫ﻓﻄﺮت ﻧﻴﺴﺖ‪.‬اول‪ -‬ازدواج‬ ‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺧﻮاهﺮان و ﺑﺮادران در روﺳﻴﻪ ﯼ ﮐﻤﻮﻧﻴﺴﺘﯽ)ﻣﺪﻋﺎﯼ ﮐﺎذب(‪ .‬دوم‪ -‬راﺑﻄﻪ ﯼ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺑﺮادران و ﭘﺪران ﺑﺎ‬ ‫ﺧﻮاهﺮان و دﺧﺘﺮان ﺧﻮد در اروﭘﺎ و ﺁﻣﺮﻳﮑﺎ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﺧﻼف ﻓﻄﺮت ﻧﺒﻮدن ازدواج ﺧﻮاهﺮ و ﺑﺮادر‪،‬دو ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽ دارد‪ .[16‬‬ ‫ﮔﻮﻳﯽ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﻗﺎدر ﻣﻄﻠﻖ ‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮان از ﺧﻠﻖ ﭼﻨﺪ اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﮑﯽ از ﻋﺎدات ﮐﻪ در اﻳﻦ اﻳﺎم در ﻣﻠﻞ ﻣﺘﻤﺪن اروﭘﺎ و ﺁﻣﺮﻳﮑﺎ ﻣﻌﻤﻮل اﺳﺖ اﻳﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ دوﺷﻴﺰﮔﺎن ﻗﺒﻞ از ازدواج ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺣﺪ ﺑﻠﻮغ ﺳﻨﯽ ازدواج ﺑﮑﺎرت ﺧﻮد را زاﻳﻞ ﻣﯽ ﺳﺎزﻧﺪ و ﺁﻣﺎرﯼ‬ ‫ﮐﻪ در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻩ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اﻳﻦ اﻓﻀﺎهﺎ از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﯼ ﭘﺪران و ﺑﺮادران دوﺷﻴﺰﮔﺎن ﺻﻮرت ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻴﺮد‪.‬ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺪ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن ﺗﻤﺜﻴﻠﯽ اﺳﺖ ﻳﺎ واﻗﻌﯽ؟ ﺗﻤﺜﻴﻠﯽ ﺑﻮدن از ﻧﻈﺮ وﯼ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ "ﺣﻘﻴﻘﺘﯽ ﻣﻌﻘﻮل و ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﻏﻴﺒﯽ ﮐﻪ وﻗﻮع‬ ‫ﻼ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺧﺎرﺟﯽ و‬‫ﻋﻴﻨﯽ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺤﺴﻮس و ﻣﺸﻬﻮد ﺑﺎزﮔﻮ " ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻤﺜﻴﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ "ﻗﺼﻪ اﯼ ذهﻨﯽ ﮐﻪ اﺻ ً‬ ‫ﻼ در ﻗﺮﺁن ﺟﺎﻳﮕﺎهﯽ ﻧﺪارد‪ . ‫‪82‬‬ ‫روﯼ زﻣﻴﻦ ﻏﻴﺮ از ﭼﻨﺪ ﭘﺴﺮ و دﺧﺘﺮ از ﻳﮏ ﭘﺪر و ﻣﺎدر وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ و از ﺳﻮﯼ دﻳﮕﺮ ﻣﺸﻴﺖ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺗﻌﻠﻖ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ‬ ‫هﻤﻴﻦ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ را زﻳﺎد ﮐﻨﺪ و اﻓﺮادﯼ ﺑﺴﻴﺎر از ﺁﻧﺎن ﻣﻨﺸﻌﺐ ﺳﺎزد دﻳﮕﺮ ﺑﺮ ﭼﻨﻴﻦ ازدواﺟﯽ ﻣﻨﻄﺒﻖ و ﺻﺎدق ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺳﻌﯽ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ از ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺿﯽ ﻓﻠﺴﻔﯽ درﺑﺎرﻩ ﻣﺎهﻴﺖ ﻓﻄﺮت‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎن‪ ،‬اﺻﻠﯽ ﻋﻠﻤﯽ‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﯽ درﺑﺎرﻩ ﯼ واﻗﻌﻴﺖ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺘﻨﺘﺎج ﮐﻨﺪ‪ .

‬‬ ‫دﺳﺘﻮر ﺳﺠﺪﻩ ﺁدم و ﺗﺨﻠﻒ اﺑﻠﻴﺲ از اﻳﻦ دﺳﺘﻮر‪ ،‬از ﻧﻈﺮ وﯼ ﺣﻘﻴﻘﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ"‪،‬ﺑﺨﺶ هﻔﺘﻢ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻴﻢ ﮐﻪ‬ ‫از ﻧﻈﺮ ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎن‪ "،‬ﺗﻤﺎم ﻗﺼﺺ ﻗﺮﺁﻧﯽ رواﻳﺎت ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﻄﻮرﻩ اﯼ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎ ًﻻ هﺴﺘﻪ اﯼ واﻗﻌﯽ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ"‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ از داﺳﺘﺎن هﺎﯼ راﻳﺞ ﻋﺼﺮ ﺑﺮاﯼ ﺑﻴﺎن اهﺪاف ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻮر از دو ﺣﺎل ﺧﺎرج ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻳﺎ‬ ‫اﻣﺮ ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ اﻣﺮ ﺗﺸﺮﻳﻌﯽ و ﻣﻮﻟﻮﯼ‪" .. ‫‪83‬‬ ‫اﻟﻤﻨﺎر را درﺑﺎرﻩ داﺳﺘﺎن ﺁدم ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪":‬در اﻳﻦ ﮐﻪ ﻣﻮاردﯼ ﮐﻪ ﻇﺎهﺮ ﻧﻘﻞ ﺑﺎ ﺣﮑﻢ ﻗﻄﻌﯽ ﻋﻘﻞ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ‬ ‫دﺳﺖ از ﻇﺎهﺮ ﻧﻘﻞ ﺑﺮداﺷﺖ و ﺁن را ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮ ﻃﺮﻳﻘﻪ ﯼ ﺧﻠﻒ هﺴﺘﻢ"]‪ .126‬‬ .‬ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺎزﯼ ﺑﻪ ﻣﺠﺎزﯼ ﻳﺎ ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدن ﺑﺎورهﺎﯼ دﻳﻨﯽ ﻧﻤﯽ اﻓﺘﺎد‪.393‬‬ ‫‪ -12‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﺮا‪ ،‬ص ‪.‬دﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ ،‬در اﺳﻄﻮرﻩ هﺎﯼ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ راﻳﺞ در هﻤﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻇﺎهﺮ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬او ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ‪":‬داﺳﺘﺎن ﺁدم از ﺻﺪر ﺗﺎ ﺁﺳﺘﺎن ﺁن هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ و هﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺠﺎز‪ ،‬اﻓﺴﺎﻧﻪ‪ ،‬اﺳﻄﻮرﻩ‪ ،‬ﺳﺮاب و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺁن در ﺁن‬ ‫راﻩ ﻧﺪارد"]‪.‬زﻳﺴﺖ ﺟﻬﺎن اﻧﺴﺎن‬ ‫ﻣﺪرن‪ ،‬ﻣﻔﺴﺮ دﻳﻨﺪار را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ ﺁﻳﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫در ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺷﮑﻢ ﺁدﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﻓﺮض ﻣﯽ ﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺧﻮد را ﻣﮑﻠﻒ ﺑﻪ ﺳﺎزﮔﺎر ﮐﺮدن دﻳﻦ ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ ﻣﺪرن)ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و‪ (.[21‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ اﻳﻦ اﺳﻄﻮرﻩ هﺎ‪ ،‬ﻗﻄﻌًﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮐﻤﺘﺮﯼ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪ .‬ﻣﺤﺬور اﻣﺮ ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﻋﺼﻴﺎن ﻧﻴﺴﺖ و ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎ اﻃﺎﻋﺖ‬ ‫هﻤﺮاﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﭼﻴﺰﯼ را ﮐﻪ ﺧﺪاﯼ ﺳﺒﺤﺎن ﺗﮑﻮﻳﻨًﺎ ارادﻩ ﮐﻨﺪ اﻳﺠﺎدش ﺣﺘﻤﯽ اﺳﺖ‪.‬ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﺼﺺ ﻣﺸﮑﻞ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪30 ،‬ﻣﻬﺮﻣﺎﻩ ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -10‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 10‬ص ‪.[20‬‬ ‫اﻣﺎ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ هﻢ ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮﯼ از ﻗﺼﻪ ﯼ ﺁدم را ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺁن را ﺗﻤﺜﻴﻠﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁورد‪.[18‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﻧﻈﺮ وﯼ را در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﻧﻘﻞ ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪":‬ﺳﻨﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﮐﻪ اﻣﻮر ﻣﻌﻨﻮﯼ را در ﻗﺎﻟﺐ ﻋﺒﺎرات ﻟﻔﻈﯽ‪ ،‬ﺁﺷﮑﺎر ﺳﺎزد و ﻣﻌﺎرف ﻣﻌﻘﻮل را از ﻃﺮﻳﻖ‬ ‫ﺻﻮرت هﺎﯼ ﻣﺤﺴﻮس ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺷﻮد و از هﻤﻴﻦ ﻗﺒﻴﻞ اﺳﺖ ﻗﺼﻪ ﯼ ﻣﺤﻞ ﺑﺤﺚ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن ﻋﺒﺎراﺗﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺁن ﺑﻪ ﮐﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ارزش اﻧﺴﺎن و ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ هﺎﯼ ذاﺗﯽ او را ﺑﻪ ﻣﺎ ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ هﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺁن ﺑﺮ ﺳﺎﻳﺮ‬ ‫ﻣﺨﻠﻮق هﺎ اﻣﺘﻴﺎز ﻳﺎﻓﺖ"]‪.523‬‬ ‫‪ -11‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 8‬ص ‪..[19‬‬ ‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﯼ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ از داﺳﺘﺎن ﺁدم‪،‬هﻤﭽﻮن داﺳﺘﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن‪ ،‬ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاﯼ ﺁدﻣﻴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در دوران ﺳﻴﻄﺮﻩ ﯼ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ ﺗﺠﺪد)ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ اﻧﺘﻘﺎدﯼ( زﻧﺪﮔﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﮑﺎﺗﺐ رﻗﻴﺐ ﺳﺮﺳﺨﺘﯽ روﺑﺮو هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬دﻓﺎع واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ و ﺧﺮد ﭘﺬﻳﺮ از اﻳﻦ ﻗﺼﺺ‪ ،‬ﮐﺎر ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮارﯼ اﺳﺖ‪.‬ﺑﺸﺮ اﻣﺮوز در ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮﯼ زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﺣﺘﻤﺎل دارد ﮐﻪ ﺁﻧﺎن اﻳﻦ‬ ‫ﻗﺼﺺ را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻣﺤﺬور اﻣﺮ ﺗﺸﺮﻳﻌﯽ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن اهﻞ ﺗﮑﻠﻴﻒ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ وﺣﯽ‪ ،‬رﺳﺎﻟﺖ‪ ،‬اﻣﺮ و ﻧﻬﯽ ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬وﻋﺪﻩ و وﻋﻴﺪ و ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ و ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ اﻃﺎﻋﺖ‬ ‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﺼﻴﺎن ﺗﺼﻮر ﻧﻤﯽ ﺷﻮد"]‪.‬ﺑﺮاﯼ ﺁدﻣﻴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻗﻠﺐ و ﺷﮑﻢ را ﻣﺤﻞ داﻧﺶ‪ ،‬ﺻﻠﺐ و ﺗﺮاﺋﺐ ﻣﺮد‬ ‫را ﻣﺮﮐﺰ ﺁب ﺟﻬﻨﺪﻩ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮش ﺣﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪن ﻣﺮﻳﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻮت ﮐﺮدن‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن و ﻧﺎﺑﻮدﯼ هﻤﻪ‬ ‫ﻗﻮم ﻟﻮط از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﻨﮕﺒﺎران ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ ﭼﻨﺪان دﺷﻮار ﻧﺒﻮد‪ ...

229 -230‬‬ ‫‪ -17‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻮم‪ ،‬ص‪.252‬‬ ‫‪ -19‬اﻟﻤﻨﺎر ‪ ،‬ج‪ ، 1‬ص ‪.286 -287‬‬ .216-217‬‬ ‫‪ -16‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺻﺺ‪.264‬‬ ‫‪ -20‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻮم‪ ،‬ص ‪.138‬‬ ‫‪ -18‬اﻟﻤﻨﺎر‪ ،‬ج ‪ ، 1‬ص ‪.123‬‬ ‫‪ -15‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،4‬ﺻﺺ ‪.229‬‬ ‫‪ -21‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ ‪. ‫‪84‬‬ ‫‪ -13‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.131‬‬ ‫‪ -14‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.

.‬اﻳﻦ ﻋﻤﻞ وﻗﺘﯽ اﺗﻔﺎق ﻣﯽ اﻓﺘﺪ ﮐﻪ ﺣﻔﻀﻪ در ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ﻧﺒﻮدﻩ‪،‬اﻣﺎ ﻧﻮﺑﺖ او ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ..‬و اﮔﺮ از ﺁﻧﻬﺎ ﮐﻪ دور داﺷﺘﻪ اﯼ‬ ‫ﻳﮑﯽ را ﺑﻄﻠﺒﯽ ﺑﺮ ﺗﻮ ﮔﻨﺎهﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ .‬روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮان در ﺧﺼﻮص ﺷﺄن ﻧﺰول ﺁﻳﺎت اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪..‬اﻣﺎ‪،‬ﻣﻔﺴﺮان ﺷﻬﺮ‬ ‫ﻧﺸﻴﻦ اﻣﺮوزﯼ‪ ،‬ﮐﻪ زﻳﺮ ﺳﻴﻄﺮﻩ ﯼ ﻣﺪرﻧﻴﺘﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻮﺷﺶ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﻳﺎ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﺳﺨﻦ ﻧﮕﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺷﺎن‬ ‫ﻧﺰول دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺁﻳﺎت درﺳﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ اﮔﺮ‬ ‫ﺷﻤﺎ را ﻃﻼق ﮔﻮﻳﺪ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﺷﻤﺎ زﻧﺎﻧﯽ ﺑﻬﺘﺮ از ﺷﻤﺎﻳﺶ ﺑﺪهﺪ‪ ،‬زﻧﺎﻧﯽ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻣﻮﻣﻦ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار‪ ،‬ﺗﻮﺑﻪ ﮐﻨﻨﺪﻩ‪،‬‬ ‫اهﻞ ﻋﺒﺎدت و روزﻩ ﮔﺮﻓﺘﻦ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﺷﻮهﺮ ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﺑﺎﮐﺮﻩ)ﺗﺤﺮﻳﻢ‪1،‬و ‪.‬اﻣﺎ ﻣﻔﺴﺮان و دﻳﻨﺪاران‪ ،‬در دوران ﻣﺪرن‪ ،‬ﮔﻮﻳﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ‬ ‫ﻻﻳﻨﺤﻠﯽ ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ‪.(5‬‬ ‫ﻃﺒﺮﯼ‪،‬ﻣﻴﺒﺪﯼ و زﻣﺨﺸﺮﯼ درﺑﺎرﻩ ﺷﺎن ﻧﺰول ﺁﻳﻪ اول ﺳﻮرﻩ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ ﮐﻨﻴﺰ ﺧﻮد ﻣﺎرﻳﻪ ﯼ‬ ‫ﻗﺒﻄﻴﻪ‪،‬در ﺧﺎﻧﻪ ﯼ هﻤﺴﺮ دﻳﮕﺮش‪،‬ﺣﻔﻀﻪ ﺑﻨﺖ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺧﻠﻮت ﮐﺮدﻩ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺣﮑﻢ وﻳﮋﻩ‬ ‫ﺗﻮﺳﺖ ﻧﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن‪ .‬ﻗﺮﺁن اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺴﺎﻟﻪ را دﻗﻴﻘًﺎ روﺷﻦ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪ -‬اﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻣﺎ زﻧﺎﻧﯽ را ﮐﻪ ﻣﻬﺮﺷﺎن را دادﻩ اﯼ و ﺁﻧﺎن را ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻏﻨﺎﻳﻢ ﺟﻨﮕﯽ ﮐﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺗﻮ ارزاﻧﯽ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻣﺎﻟﮏ‬ ‫ﺷﺪﻩ اﯼ و دﺧﺘﺮ ﻋﻤﻮهﺎ و دﺧﺘﺮ ﻋﻤﻪ هﺎ و دﺧﺘﺮ داﻳﯽ هﺎ و دﺧﺘﺮ ﺧﺎﻟﻪ هﺎﯼ ﺗﻮ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻮ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺣﻼل‬ ‫ﮐﺮدﻳﻢ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ زن ﻣﻮﻣﻨﯽ را ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺨﺸﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬هﺮ ﮔﺎﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺨﻮاهﺪ او را ﺑﻪ زﻧﯽ ﮔﻴﺮد‪ .(51،‬‬ ‫‪ -‬اﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭼﺮا در ﻃﻠﺐ ﺧﺸﻨﻮدﯼ هﻤﺴﺮاﻧﺖ ﭼﻴﺰﯼ را ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺣﻼل ﮔﺮداﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﯽ؟ ‪ ..‬‬ ‫ﺳﻮرﻩ اﺣﺰاب‪ ،‬ﺁﻳﺎت ‪ 50‬و ‪ 51‬و ‪ ، 52‬در ﺧﺼﻮص "ﺣﻖ وﻳﮋﻩ" ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﮔﺮﻓﺘﻦ ‪ 9‬زن( در هﻤﺴﺮ ﮔﺰﻳﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﯽ داﻧﻴﻢ درﺑﺎرﻩ زﻧﺎﻧﺸﺎن و ﮐﻨﻴﺰاﻧﺸﺎن ﭼﻪ ﺣﮑﻤﯽ ﮐﺮدﻩ اﻳﻢ ﺗﺎ ﺑﺮاﯼ ﺗﻮ ﻣﺸﮑﻠﯽ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎﻳﺪ‪ . ‫‪85‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ )‪(14‬‬ ‫هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ)‪(3‬‬ ‫ﻼ اﻧﺴﺎﻧﯽ از رواﺑﻂ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ زﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﯽ ﮐﺸﺪ‪ .(52 ،‬‬ ‫ﻻ درﺑﺎرﻩ هﻤﺴﺮان ﺧﻮد ﺳﺨﻨﯽ ﺑﺮ زﺑﺎن ﺟﺎرﯼ ﻧﻤﯽ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .(50،‬‬ ‫ﭘﺲ از ذﮐﺮ ﺣﻘﻮق وﻳﮋﻩ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﯽ اﺷﺎرﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﯽ ﮔﺬارد‪.‬ﺗﺄﮐﻴﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫ﻻ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﻪ وﺟﻮدﯼ ﺷﺎن را ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺄﮐﻴﺪ ﻣﻬﻤﯽ‬ ‫اﺳﺖ از زﻳﺒﺎﻳﯽ زﻧﯽ ﺧﻮﺷﺶ ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫اﺳﺖ‪" :‬دﻳﮕﺮ هﻴﭻ زﻧﯽ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺣﻼل ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺣﻔﻀﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﻠﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮاﯼ رﺿﺎﻳﺖ او‪ ،‬ﻣﺎرﻳﻪ را ﺑﺮ ﺧﻮد ﺣﺮام ﮐﺮد‪ .‬ﮔﺮ ﭼﻪ زﻳﺒﺎﻳﯽ ﺁﻧﺎن ﺗﻮ را ﺧﻮش ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻠﮏ ﻳﻤﻴﻨﺖ ﺑﺎﺷﺪ")اﺣﺰاب‪.‬اﻳﻦ‬ ‫‪ -4‬ﻋﺸﻖ‪ ،‬زﻳﺒﺎﭘﺴﻨﺪﯼ‪ ،‬و ازدواج هﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ :‬ﻗﺮﺁن ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫رواﺑﻂ ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯼ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﭘﺪﻳﺪ ﻧﻤﯽ ﺁورد‪ .‬ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ‬‫ﻣﺴﻠﻤﺎن هﺎﯼ ﺑﻨﻴﺎدﮔﺮا‪ ،‬ﺳﻨﺖ ﮔﺮا و ﺗﺠﺪد ﮔﺮا ﻣﻌﻤﻮ ً‬ ‫رواﺑﻂ ﺟﻨﺴﯽ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﺮﺁن درﺑﺎرﻩ زﻧﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﻧﺰاع هﺎ )ﺗﺤﺮﻳﻢ‪ (1-5،‬و رواﺑﻂ ﺟﻨﺴﯽ ﺷﺎن ﺳﺨﻦ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫‪ -‬از زﻧﺎن ﺧﻮد هﺮ ﮐﻪ را ﺧﻮاهﯽ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﺖ ﻣﻮﺧﺮ دار و هﺮ ﮐﻪ را ﺧﻮاهﯽ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻧﮕﻪ دار‪ .‬و ﺧﺪا‬ ‫ﺁﻣﺮزﻧﺪﻩ و ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ)اﺣﺰاب‪.‬در اﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﺶ و اﺧﺘﻴﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﮐﻪ ﺷﺎدﻣﺎن ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻧﺸﻮﻧﺪ و از ﺁﻧﭽﻪ هﻤﮕﻴﺸﺎن را‬ ‫ارزاﻧﯽ ﻣﯽ دارﯼ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﺸﻨﻮد ﮔﺮدﻧﺪ و ﺧﺪا ﻣﯽ داﻧﺪ ﮐﻪ در دل هﺎﯼ ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺴﺖ)اﺣﺰاب‪.‬ﻣﯽ‬ ‫ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ زﻧﺎن‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﮔﺮ از زﻳﺒﺎﻳﯽ زﻧﯽ ﺧﻮﺷﺖ ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺎز ﺑﻪ ازدواج ﺑﺎ او ﻧﻴﺴﺘﯽ ‪ .‬ﺑﺨﻮﺑﯽ‬ ‫دﻳﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻗﺮﺁن ﻣﺴﺎﺋﻞ زﻧﺪﮔﯽ ﺧﺼﻮﺻﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ هﻢ ﺑﺪون ﺁﻧﮑﻪ اﺣﺴﺎس‬ ‫ﻣﺬﻣﻮﻣﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬در ﺑﺎرﻩ ﺷﺄن ﻧﺰول اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺧﺼﻮﺻﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را رواﻳﺖ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .

‬‬ ‫ب‪ -‬ﻋﺸﻖ اﻣﺮ اﺧﺘﻴﺎرﯼ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬‬ ‫ﺁﻳﻪ ﭘﻨﺠﺎﻩ و دوم ﺳﻮرﻩ اﺣﺰاب هﻢ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﮐﺸﺎف ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻃﺒﺮﯼ در ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫زﻳﻨﺐ "زﻳﺒﺎ ﺗﺮﻳﻦ زن در دورﻩ ﯼ ﺧﻮد ﺑﻮد"‪" .‬‬ ‫داﺳﺘﺎن ازدواج ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ زﻳﻨﺐ‪ ،‬از زﻣﺎن وﻗﻮع ﺁن ﺗﺎﮐﻨﻮن‪،‬هﻤﭽﻮن ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ ﻻﻳﻨﺤﻞ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ ..‬‬ ‫ﻼ و ﺷﺮﻋًﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺬﻣﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬ﻣﻌﺸﻮق زﻳﺒﺎرو‪ ،‬دل را ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﯽ ﺑﺮد‪.‬دل ﺑﻪ اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺠﺬوب ﮐﺴﯽ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .‬و ﺑﻴﺮون‬ ‫رﻓﺖ"]‪.‬ﺧﺪا ﺑﺰرگ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ هﻢ ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﮕﺮﯼ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﯽ ﺁورد‪ .‬وﻗﺘﯽ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ " :‬دﻳﮕﺮ هﻴﭻ زﻧﯽ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺣﻼل‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .[1‬‬ ‫از ﻣﻴﺎن ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ زﻣﺨﺸﺮﯼ در ﮐﺸﺎف‪ ،‬در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص از اهﻤﻴﺖ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ..[2‬‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮض "ﻋﺼﻤﺖ ﺣﺪاﮐﺜﺮﯼ" و "ارزش هﺎﯼ دوران ﺟﺪﻳﺪ"‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﺟﺎزﻩ ﻧﻤﯽ دهﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻔﺴﺮ ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪.‬‬ ‫ج‪ -‬ﻋﺎﺷﻖ ﺷﺪن‪ ،‬ﻋﻘ ً‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم‪ ،‬زﻳﻨﺐ را دﻳﺪ و ﻋﺎﺷﻖ او ﺷﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮارﯼ ﮐﻪ دﻩ هﺎ ﺣﮑﻢ ﺣﻼل و ﺣﺮام‬ ‫ﺻﺎدر ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﺮﻓﺘﺎر ﭼﻪ ﻣﺸﮑﻠﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﺠﺎز ﮐﺮدن ﺣﮑﻢ ﺳﺎدﻩ ﯼ ازدواج ﺑﺎ هﻤﺴﺮ ﭘﺴﺮ ﺧﻮاﻧﺪﻩ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ وادار‬ ..‬ﮔﺮ ﭼﻪ زﻳﺒﺎﻳﯽ ﺁﻧﺎن ﺗﻮ را ﺧﻮش ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻠﮏ ﻳﻤﻴﻨﺖ ﺑﺎﺷﺪ"‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﺘﻤﺎل را ﺑﻪ ذهﻦ ﻣﺘﺒﺎدر ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻳﻪ‬ ‫ﻼ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎدﻩ اﺳﺖ)ازدواج ﺑﺎ زﻳﻨﺐ(‪ ،‬ﭘﺮدﻩ ﺑﺮ ﻣﯽ دارد‪.‬ﺧﻼﺻﻪ ﯼ ﻧﻈﺮ او‬ ‫ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ ﻳﮏ اﻧﺴﺎن ﺑﻮد‪.‬ﻣﻮرخ و ﻣﻔﺴﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬در‬ ‫زﻳﺴﺖ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻣﺘﻔﺎوت از زﻳﺴﺖ ﺟﻬﺎن ﻣﺪرن زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽ ﮐﺮد‪ ،‬درﮔﻴﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ارزش هﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﺑﻮد‪ ،‬ﺁﻧﭽﻪ از ﻧﻈﺮ او‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﯽ و اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﻮد‪ ،‬از ﻧﻈﺮ اﻣﺮوزﻳﺎن ﻏﻴﺮ ﻃﺒﻴﻌﯽ و ﻏﻴﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻨﺪﯼ ﻧﻈﺮ ﮐﺸﺎف را ﻧﻘﺪ و رد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫"از اﻳﻨﺠﺎ روﺷﻦ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﺁﻧﭽﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا در دل ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯽداﺷﺘﻪ هﻤﻴﻦ ﺣﻜﻢ ﺑﻮدﻩ ‪ ،‬و ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻗﺒﻼ ﺑﺮاﯼ ﺁن‬ ‫ﺟﻨﺎب واﺟﺐ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺁن ﻃﻮرﯼ آﻪ ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻋﺎﺷﻖ زﻳﻨﺐ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬و ﻋﺸﻖ ﺧﻮد را‬ ‫ﭘﻨﻬﺎن آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ وﺟﻮب اﻳﻦ ﻋﻤﻞ را ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯽآﺮدﻩ ‪ .‬ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ در اﺛﺮ اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎﻩ ﺑﻪ ﺣﻴﺺ و ﺑﻴﺺ اﻓﺘﺎدﻩ و در ﻣﻘﺎم‬ ‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻋﺸﻖ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺮ ﺁﻣﺪﻩاﻧﺪ ‪ ،‬آﻪ او هﻢ ﺑﺸﺮ ﺑﻮدﻩ ‪ ،‬و ﻋﺸﻖ هﻢ ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺖ ﺟﺒﻠﯽ و ﻓﻄﺮﯼ اﺳﺖ ‪ ،‬آﻪ هﻴﭻ ﺑﺸﺮﯼ از ﺁن‬ ‫ﻣﺴﺘﺜﻨﯽ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻨﻜﻪ اوﻻ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻴﺮوﯼ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﻟﻬﯽ را از ﻧﻴﺮوﯼ ﺟﺒﻠﺖ و ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﺸﺮﯼ آﻤﺘﺮ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ‪ ،‬و‬ ‫ﺣﺎل ﺁﻧﻜﻪ ﻧﻴﺮوﯼ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﻟﻬﯽ ﻗﺎهﺮ ﺑﺮ هﺮ ﻧﻴﺮوﯼ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ ‪ ،‬و ﺛﺎﻧﻴﺎ در ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﺿﯽ دﻳﮕﺮ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد آﻪ ﺁن ﺟﻨﺎب را ﻋﺘﺎب‬ ‫آﻨﺪ ‪ ،‬آﻪ ﭼﺮا ﻋﺸﻖ ﺧﻮدت را ﭘﻨﻬﺎن آﺮدﻩاﯼ ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﻋﺸﻖ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ زن ﻣﺮدم اﻇﻬﺎر‬ ‫ﻣﯽآﺮدﯼ ‪ ،‬و ﭼﺮا ﻧﻜﺮدﯼ ؟ و رﺳﻮاﻳﯽ اﻳﻦ ﺣﺮف از ﺁﻓﺘﺎب روﺷﻦﺗﺮ اﺳﺖ ‪ ،‬ﭼﻮن از ﻳﻚ ﻓﺮد ﻋﺎدﯼ ﭘﺴﻨﺪﻳﺪﻩ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ دﻧﺒﺎل‬ ‫ﻧﺎﻣﻮس ﻣﺮدم ﺣﺮﻓﯽ ﺑﺰﻧﺪ ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻳﺎد ﺁﻧﺎن ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬و ﺑﺮاﯼ ﺑﭽﻨﮓ ﺁوردن ﺁﻧﺎن ﺗﺜﺒﻴﺖ آﻨﺪ ‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﺗﻢ اﻧﺒﻴﺎء"]‪..‬وﻗﺘﯽ‬ ‫زﻳﻨﺐ را ﺑﺎ ﻣﻮهﺎﯼ ﺑﺎز ﺁﻧﺠﺎ دﻳﺪ ﮐﻪ در اﻃﺎق ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺮش را ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ از او ﭘﺮﺳﻴﺪ زﻳﺪ ﮐﺠﺎﺳﺖ؟ زﻳﻨﺐ در ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ‬ ‫ﮐﻪ او ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﻳﻦ ﻧﻮع ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺣﺎدﺛﻪ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻣﻔﺴﺮ اﻣﺮوز‪ ،‬از ﺟﻬﺎت ﻋﺪﻳﺪﻩ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﺟﻠﻮﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬داﺳﺘﺎن ازدواج ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم و زﻳﻨﺐ هﻢ ﻳﮑﯽ از ﻣﺼﺎدﻳﻖ اﻳﻦ ﺣﮑﻢ اﺳﺖ‪.‬ﺿﻤﻦ اﻳﻨﮑﻪ‪ ،‬اﺳﺘﺜﻨﺎﯼ ﺁﻳﻪ‪ ،‬ﮐﻨﻴﺰان‪ ،‬ﻣﯽ رﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ‬ ‫ﺷﺮﻳﻔﻪ از اﻣﺮﯼ ﮐﻪ ﻗﺒ ً‬ ‫اﮔﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم از زﻳﺒﺎﻳﯽ ﮐﻨﻴﺰان ﺧﻮﺷﺶ ﺁﻳﺪ‪ ،‬ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﺪ‪.‬او ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﻠﺒﻬﺎ و ﭼﺸﻤﻬﺎ ﻓﺮﻣﺎن ﻣﯽ دهﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ‬ ‫اﯼ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺁﻳﺎت ‪ 36-40‬ﺳﻮرﻩ اﺣﺰاب را ﺑﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ و ﺗﻮﺟﻴﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻪ اﺧﺘﺼﺎص دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﮏ روز ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﺑﺮاﯼ دﻳﺪن زﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ اش رﻓﺖ و در را ﺑﺎز ﮐﺮد‪ . ‫‪86‬‬ ‫اﻣﺎ ﺷﺄن ﻧﺰول هﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺎﺳﻴﺮ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﻣﺮوزﻳﺎن‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺳﻴﻄﺮﻩ ﯼ ارزش هﺎﯼ ﻣﺪرن‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫را ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭼﻨﺎن ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﻤﯽ ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮاﯼ ﺑﺎر دوم ﺑﻪ او ﺑﻨﮕﺮد و در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﭼﺸﻤﺎﻧﺶ را ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا را ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺘﻢ‪ .

‬ﺑﻌﺪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺧﻮد‪ ،‬ﺻﻮرﺗﯽ ﺑﺮ اﻣﺮ ﺑﯽ ﺻﻮرت ﻣﯽ اﻓﮑﻨﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪،‬‬ ‫دﻳﻦ زادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬‬ ‫ﺳﻠﻄﺎن وﻟﺪ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬ﺳﺨﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎب ﻃﺒﻊ اﻣﺮوزﻳﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻴﺎن اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺳﺨﻨﺎن از ﺳﻮﯼ دﻳﻨﺪاران در‬ ‫ﺟﻬﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﭘﺬﻳﺮش ﺁن از ﺳﻮﯼ دﻳﻨﺪاران‪،‬ﻧﺸﺎن دهﻨﺪﻩ ﯼ هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ‪ -‬اﻧﺴﺎﻧﯽ دﻳﻦ و ﻓﻬﻢ ﻣﻮﻣﻨﺎن از دﻳﻦ اﺳﺖ‪ . ‫‪87‬‬ ‫ﮐﺮدن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ازدواج ﺑﺎ هﻤﺴﺮ دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬او را ﺑﻪ درد ﺳﺮ ﺑﻴﻨﺪازد و ﻣﻮﻣﻨﺎن را ﺁﻧﭽﻨﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ دار ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ ﺧﻮدش‬ ‫ﻣﺠﺒﻮر ﺷﻮد ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻧﺎزل‪ ،‬و ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ؟ ﺁﻳﺎ ﻣﺠﺎز ﮐﺮدن ازدواج ﺑﺎ هﻤﺴﺮ ﭘﺴﺮ ﺧﻮاﻧﺪﻩ‪ ،‬ﺑﺪون ازدواج‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ زﻳﻨﺐ ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد؟ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ادﻋﺎﯼ رﺳﻮاﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﺧﺪا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﻣﻮاﺧﺬﻩ‬ ‫ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﺮا ﻋﺸﻖ ﺧﻮدت ﺑﻪ "زن ﻣﺮدم" را ﭘﻨﻬﺎن ﮐﺮدﻩ اﯼ؟ ﺑﺎﻳﺪ ﺁن را اﻋﻼم و اﻇﻬﺎر ﻣﯽ ﮐﺮدﯼ‪ .‬ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﯼ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬رواﻳﺎﺗﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺮاﯼ ﻣﻔﺴﺮان و دﻳﻨﺪاران اﻣﺮوزﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار اﺳﺖ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ .‬ﻣﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬هﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺑﺎ اﻣﺮ ﺑﯽ ﺻﻮرت)ﺧﺪاﯼ‬ ‫ﻓﺮاﺷﺨﺼﯽ( ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ..‬در‬ ‫هﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ "زن ﻣﺮدم" ازدواج ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﺠﺒﻮر ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮزﻳﮏ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ را‬ ‫ﻧﻔﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ‬ ‫ﺳﻮدﻩ دﺧﺘﺮ زﻣﻌﻪ را ﻃﻼق دهﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻴﭻ اﺣﺴﺎﺳﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬ ‫زﻳﻨﺐ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ‪ ،‬و ﺧﺪا او را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ازدواج ﺑﺎ زﻳﻨﺐ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎﻳﯽ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻧﮑﺎر "ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻣﺤﻤﺪ" و‬ ‫"هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ" اﺳﺖ‪ .[4]".‬درﺳﻦ ‪ 6‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﺁﻣﺪ و‬ ‫ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ رﻓﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﮑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ‪ 54‬ﺳﺎل ﺳﻦ داﺷﺖ‪ .[3‬در ﺧﺼﻮص ﺷﺄن ﻧﺰول اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬زﻧﯽ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻓﺮزﻧﺪ‬ ‫داﺷﺖ و ﭘﺎ ﺑﻪ ﺳﻦ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد و ﺷﻮهﺮش ﺑﻪ او ﺑﯽ ﻣﻬﺮﯼ ﻣﯽ ﮐﺮد و ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ او را ﻃﻼق دهﺪ ﺗﺎ زن ﺟﻮاﻧﺘﺮﯼ ﺑﮕﻴﺮد‪ ..‬او ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫"اﺧﺘﻼف ﺷﺮاﻳﻊ از اﺧﺘﻼف ﺧﺼﺎﺋﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ وﻓﻖ ﺧﺼﻠﺖ و ﺧﻮﯼ هﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ ﺷﺪ‪ .‬ﻋﺎﻳﺸﻪ هﺸﺖ ﺳﺎل ﻗﺒﻞ از هﺠﺮت در ﻣﮑﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ‪.‬ﺳﻠﻄﺎن واد ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ‪ ،‬دﻳﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬دﻳﻦ ﻋﻴﺴﯽ و دﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ‬ ‫ﺧﺼﻠﺖ و ﺧﻮﯼ ﺁﻧﺎن ﺑﻮد‪ ..‬‬ ‫در ﺧﺼﻮص ازدواج ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﺎ ﻋﺎﻳﺸﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺎوت ﺳﻨﯽ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ او‪ ،‬در ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﭘﺮﺳﺶ‬ ‫هﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ..‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ":‬ﻣﺮاد از ﺻﻠﺢ و ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ آﺮدن اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ زن از‬ ‫ﺑﻌﻀﯽ ﺣﻘﻮق زﻧﺎﺷﻮﺋﯽ ﺧﻮدش ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ آﻨﺪ ﺗﺎ اﻧﺲ و ﻋﻼﻗﻪ و اﻟﻔﺖ و ﺗﻮاﻓﻖ ﺷﻮهﺮ را ﺟﻠﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ از ﻃﻼق‬ ‫و ﺟﺪاﺋﯽ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ آﻨﺪ و ﺑﺪاﻧﺪ آﻪ ﺻﻠﺢ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ"]‪ .‬زن‬ ‫از ﺷﻮهﺮش درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ او را ﺑﺮاﯼ ﻧﮕﺎهﺪارﯼ ﺑﭽﻪ هﺎ ﻧﮕﻪ دارد و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل زن دﻳﮕﺮ هﻢ ﺑﮕﻴﺮد و ﻧﻮﺑﺖ او را‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ از وﯼ ﻗﺮار دهﺪ‪ ..‬‬ ‫ﺁﻳﻪ ‪ 128‬ﺳﻮرﻩ ﯼ ﻧﺴﺄ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺻﻠﺢ زﻧﺎن ﺑﺎ ﺷﻮهﺮاﻧﺸﺎن اﺳﺖ‪ ،‬در زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ زن اﺣﺴﺎس ﻣﯽ ﮐﻨﺪ هﻤﺴﺮش ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ او را‬ ‫ﻃﻼق دهﺪ و ﺑﺪﻧﺒﺎل زن دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮود‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ درﺧﻮاﺳﺖ وﯼ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و او هﻤﺴﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‬ ‫دال ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ وﻗﺘﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﺎ اﺑﻮﺑﮑﺮ در ﻣﻴﺎن ﻧﻬﺎد‪ ،‬اﺑﻮﺑﮑﺮ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪":‬اﻣﺎ ﻣﻦ ﺑﺮادر ﺗﻮ هﺴﺘﻢ"‪ .‬اﻣﺎ ﭘﺪر او‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﻣﻮﻟﻮﯼ‪ ،‬ﮔﺎﻣﯽ ﭘﻴﺶ ﺗﺮ ﻧﻬﺎدﻩ ﺑﻮد‪..‬ﻣﻔﺴﺮان ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻴﻦ هﻤﻴﻦ ﻣﺎﺟﺮا ﺑﺮاﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ رخ دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻓﺮﻣﺎن دادﻩ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﻪ "زن‬ ‫ﻣﺮدم" هﻴﭻ اﺣﺴﺎﺳﯽ ﻧﺪارم‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻦ واﺟﺐ ﮐﺮد اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ زﻧﯽ ﮐﻪ هﻴﭻ اﺣﺴﺎﺳﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﻧﺪارم‪،‬ﻳﻌﻨﯽ زن‬ ‫ﻣﺮدم‪ ،‬ازدواج ﮐﻨﻢ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﮔﻤﺎن ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﺸﻖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻪ زﻳﻨﺐ را اﻧﮑﺎر ﮐﻨﺪ‪ ،‬زﻳﻨﺐ دﻳﮕﺮ "زن ﻣﺮدم" ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﮕﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﻧﻤﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﮑﯽ از ﺳﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﮐﻪ‬ ‫از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ دوﺳﺖ دارد‪ ،‬زﻧﺎﻧﻨﺪ؟ ﺳﻠﻄﺎن وﻟﺪ هﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﻼم ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ هﻤﻴﻦ ﺧﺼﺎل ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﭼﻮن ﻣﺤﻤﺪ را ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم ﺧﺼﻠﺘﺶ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻪ زﻧﺎن و ﻃﻬﺎرت و ﻧﻈﺎﻓﺖ ﺑﻮد دﻳﻦ او اﻳﻦ ﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻧﺒﯽ ﺣﻖ ﻣﻘﺒﻮل و ﻣﺤﺒﻮب‬ ‫ﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا ﺧﻮاﺳﺖ او را ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ‪ .‬ﺳﻮدﻩ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﺘﺪﻋﺎ ﮐﺮد ﮐﻪ هﻤﭽﻨﺎن وﯼ را ﻧﮕﺎﻩ دارد و در ﻋﻮض وﯼ ﻧﻮﺑﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ‬ ‫ﻋﺎﻳﺸﻪ واﮔﺬار ﮐﺮد‪ .‬ﻋﻴﺴﯽ ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم‬ ‫ﭼﻮن ﺧﻮﯼ او ﺗﺠﺮﻳﺪ ﺑﻮد و ﻣﻴﻞ ﻧﺪاﺷﺖ ﺑﻪ زﻧﺎن و از ﺁراﻳﺶ و ﻧﻈﺎﻓﺖ ﻓﺎرغ ﺑﻮد ﺑﺮ وﻓﻖ ﺧﺼﻠﺖ او راﻩ و دﻳﻦ او ﺁن ﺷﺪ‪.‬اﻣﺎ ادﻋﺎﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‬ ‫هﻢ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ اﯼ ﺑﺪﻧﺒﺎل دارد‪ .‬ﺻﻮرت هﺎ)ادﻳﺎن(‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣًﺎ ﺗﺎرﻳﺨﯽ – ﺑﺸﺮﯼ اﻧﺪ‪ .

.‬وﺣﯽ اﻟﻬﯽ ﺷﮏ‬ ‫ﺑﺮدار ﻧﻴﺴﺖ و رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺎﻳﺪ ﺷﺒﻬﺎت دﻳﮕﺮان را رﻓﻊ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﺧﻮد ﺁن ﺣﻀﺮت ﺷﮏ ﮐﻨﺪ و ورﻗﻪ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ ﺑﺎ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺑﺮﺧﯽ‬ ‫ﻋﻼﺋﻢ‪ ،‬اﻳﺸﺎن را ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺳﺎزد"]‪.‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان رواﻳﺘﯽ از اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺖ ﮐﻪ ﺣﻼل ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ .[6‬ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﺗﻔﺴﻴﺮ هﺎﯼ‬ ‫ﺧﻮد اﻳﻦ وﻗﺎﻳﻊ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺁن ﺣﻀﺮت ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﻧﺒﻮت رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ"]‪.(110 ،‬‬ ‫ﻣﻔﺴﺮان "ﻃﻦ" و "ﮐﺬب" را ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎز ﻣﯽ ﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺎ ﺗﺌﻮرﯼ ﺑﻼدﻟﻴﻞ ﻋﺼﻤﺖ ﺁﻧﺎن ﺗﻌﺎرض دارد‪ ..[7‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﺎ ﺗﺄﺳﻒ ﻓﺮاوان ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺟﺎﯼ ﺗﺄﺳﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ ﺗﻔﮑﺮ در ﮐﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺑﻌﻀﯽ ﻋﻠﻤﺎﯼ ﺷﻴﻌﻪ ﻧﻴﺰ ﺁﻣﺪﻩ و در ﭘﯽ ﺑﺮﺧﯽ ﺗﻔﺴﻴﺮهﺎﯼ اهﻞ ﺳﻨﺖ" هﻤﻴﻦ‬ ‫ﻣﺪﻋﺎ را ﺗﮑﺮار ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض و ﭘﻴﺶ‬ ‫داورﯼ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﻴﺮون ﺗﺎرﻳﺦ و ﺳﻨﺖ اﻳﺴﺘﺎد‪ ،‬و "ﻣﺘﻦ ﻓﺮاﺗﺎرﻳﺨﯽ" را از ﻧﻮ ﻣﻌﻨﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﺮد‪ ،‬ﭘﻴﺶ اﻧﮕﺎﺷﺘﯽ ﻧﺎدرﺳﺖ و‬ .‬اﻣﺎ ﻧﻤﯽ ﺗﻮان‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ را ﻋﻮض ﮐﺮد و ﻣﺪﻋﯽ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ هﻢ ﻧﻈﺮﯼ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ اﺑﺮاز داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪.‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺮﺁن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از "ﻧﺎاﻣﻴﺪﯼ" و‬ ‫"ﺷﮏ" ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺧﺒﺮ دادﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ از اﻳﻨﮑﻪ ﺁﻧﻬﺎ وﻋﺪﻩ ﯼ اﻟﻬﯽ را "ﮐﺬب" ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬هﻢ ﺧﺒﺮ دادﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﺣﺘﯽ اذا اﺳﺘﻴﺌﺲ اﻟﺮﺳﻞ و ﻇﻨﻮا اﻧﻬﻢ ﻗﺪ ﮐﺬﺑﻮا ﺟﺎء هﻢ ﻧﺼﺮﻧﺎ ﻓﻨﺠﯽ ﻣﻦ ﻧﺸﺎء و ﻻﻳﺮد ﺑﺎﺳﻨﺎ ﻋﻦ اﻟﻘﻮم اﻟﻤﺠﺮﻣﻴﻦ‪:‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﭼﻮن‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻧﻮﻣﻴﺪ ﺷﺪﻧﺪ و ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ دروغ وﻋﺪﻩ دادﻩ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﺼﺮت ﻣﺎ ﺑﻪ ﺁﻧﺎن در رﺳﻴﺪ و هﺮ ﮐﺲ ﮐﻪ‬ ‫ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬و ﻋﺬاب ﻣﺎ از ﻗﻮم ﮔﻨﺎهﮑﺎر ﺑﺮ ﻧﻤﯽ ﮔﺮدد)ﻳﻮﺳﻒ ‪.‬ﻧﻮﺷﺘﻦ درﺑﺎرﻩ ﯼ ازدواج هﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم و رواﺑﻂ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ هﻤﺴﺮاﻧﺶ‪،‬ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اﯼ ﭘﺪﻳﺪ ﻧﻤﯽ ﺁورد‪ .[10‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن او‪ ،‬ﺷﮏ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ ﺗﻌﺎرض دارد‪ .[5‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﺮادران اهﻞ ﺗﺴﻨﻦ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﻪ ﻋﺎﻳﺸﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬ﭘﻴﺶ از ازدواج ﺑﺎ ﺗﻮ‪ ،‬دوﺑﺎر ﺗﻮ را در روﻳﺎهﺎﻳﻢ دﻳﺪم]‪ .[9‬‬ ‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﮐﺎرﯼ ﺑﻪ ﺻﺪق و ﮐﺬب ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﺳﻨﺎد ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﮏ ﺑﻪ او اﺟﺎزﻩ ﻧﻤﯽ دهﻨﺪ وﻗﻮع‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎدﺛﻪ اﯼ را ﺑﭙﺬﻳﺮد]‪ .[8‬‬ ‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﮐﻪ ﻧﮕﺎهﯽ ﻏﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ دﻳﻦ دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻨﺪﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫"دﻳﻨﯽ ﮐﻪ ﺣﺠﻴﺖ و ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺁن ﺑﻪ ﺗﺸﺨﻴﺺ ورﻗﻪ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪازﻩ ﯼ ورﻗﯽ ارزش ﻧﺪارد‪.‬وﻗﺘﯽ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺧﺪﻳﭽﻪ در ﻣﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬ﺧﺪﻳﭽﻪ ﻧﺰد ورﻗﻪ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ)ﻣﺮدﯼ از اهﻞ ﮐﺘﺎب( رﻓﺖ و وﯼ ﭘﺲ از ﺑﻴﺎن‬ ‫ﻧﺸﺎن ﻧﺒﻮت و ﻋﻼﻳﻢ اﻧﺒﻴﺄ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﺷﻤﺎ از هﻤﺴﺮت ﻧﻘﻞ ﻣﯽ ﮐﻨﯽ ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻧﺒﻮت اﺳﺖ و ﺧﺪﻳﭽﻪ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺎم ورﻗﻪ ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ را‬ ‫ﺑﺮاﯼ رﺳﻮل اﷲ ﺁورد‪ .‬ﻗﺮﺁن‬ ‫درﺑﺎرﻩ ﺣﻀﺮت ﺁدم ﺳﺨﻦ ﺗﻨﺪﺗﺮﯼ ﺑﻴﺎن ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻓﺎﮐﻼ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﺒﺪت ﻟﻬﻤﺎ ﺳﻮء ﺗﻬﻤﺎ و ﻃﻔﻘﺎ ﻳﺨﺼﻔﺎن ﻋﻠﻴﻬﻤﺎ ﻣﻦ ورق اﻟﺠﻨﻪ و ﻋﺼﯽ ءادم رﺑﻪ ﻓﻐﻮﯼ‪ :‬ﺁﻧﮕﺎﻩ از ﺁن]ﻣﻴﻮﻩ ﯼ ﻣﻤﻨﻮﻋﻪ[‬ ‫ﺧﻮردﻧﺪ و ﻋﻮرﺗﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﺮ ﺁﻧﺎن ﺁﺷﮑﺎر ﺷﺪ و ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ از ﺑﺮگ]درﺧﺘﺎن[ ﺑﻬﺸﺘﯽ ﻣﯽ ﭼﺴﺒﺎﻧﺪﻧﺪ]ﺗﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﺷﻮد[ و ﺑﺪﻳﻨﺴﺎن ﺁدم از‬ ‫اﻣﺮ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺳﺮﭘﻴﭽﯽ ﮐﺮد و ﮔﻤﺮاﻩ ﺷﺪ)ﻃﻪ‪.‬اﻣﺎ ﺳﻴﻄﺮﻩ ﯼ ارزش هﺎﯼ دوران ﻣﺪرن و دﺳﺘﺎوردهﺎﯼ ﺟﻨﺒﺶ ﻓﻤﻴﻨﻴﺴﺘﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻴﻪ اﺳﻼم ‪ 1‬و ‪ 2‬را‬ ‫ﺑﺮاﯼ دﻳﻨﺪاران اﻣﺮوز ﻣﺸﮑﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .(121 ،‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬ﻧﮕﺎﻩ ﻏﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ دﻳﻦ)اﺳﻼم ‪ (1‬و ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻳﻨﯽ)اﺳﻼم ‪ ،(2‬ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﯼ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﺑﺴﻴﺎر دارد‪ .‬‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ اﯼ دﻳﮕﺮ‪،‬ﻓﺨﺮ رازﯼ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮐﺒﻴﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﻟﻬﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﺸﺨﻴﺺ وﺣﯽ از اﻟﻘﺎﺋﺎت ﺷﻴﻄﺎﻧﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻌﺠﺰﻩ ﻧﻴﺎز دارﻧﺪ ﮐﻪ از ﺳﻮﯼ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺣﺎﻣﻞ وﺣﯽ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد]‪ . ‫‪88‬‬ ‫ﻓﺮﻣﻮد‪":‬ﻣﻦ و ﺗﻮ در دﻳﻦ اﷲ و ﮐﺘﺎﺑﺶ ﺑﺮادر هﺴﺘﻴﻢ اﻣﺎ ﻋﺎﻳﺸﻪ ﺑﺮ ﻣﻦ ﺣﻼل اﺳﺖ"]‪ .‬ﺳﭙﺲ او ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﯼ زﻳﺮ اﺷﺎرﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫"وﻗﺘﯽ در ﻏﺎر ﺣﺮاء ﺁن ﺣﺎﻟﺖ ﺧﺎص ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﺒﺎرﮎ رﺳﻮل اﷲ دﺳﺖ داد‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺒﻮت و درﻳﺎﻓﺖ وﺣﯽ‬ ‫اﺳﺖ‪ .

(75،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺗﺨﺖ)ﻋﺮش( را "ﻣﻘﺎم ﺗﺪﺑﻴﺮ ﻋﺎم‬ ‫ﻋﺎﻟﻢ")رأﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ( ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺷﻬﺎدت اﻋﻀﺎﯼ ﻣﺎدﯼ ﺑﺪن‬ ‫را "ﺗﺠﺴﻢ اﻋﻤﺎل")رأﯼ ﻣﻔﺴﺮان ﺻﺪراﻳﯽ ﻣﺸﺮب( ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن از وزن ﮐﺮدن اﻋﻤﺎل ﺑﺎ ﺗﺮازو در ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ)اﻋﺮاف‪ 8 ،‬و ‪ -9‬اﻧﺒﻴﺄ‪ .‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﮐﻼم اﷲ را ﮐﻼم اﷲ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﺧﺪا را ﺗﻴﺮاﻧﺪاز ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ)اﻧﻔﺎل‪ .‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪ :‬ﻗﻠﺐ را ﻧﻔﺲ‬ ‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﭘﺮﺳﻴﻢ‪ :‬ﻣﮕﺮ ﺧﺪا داراﯼ دهﺎن و ﺣﻨﺠﺮﻩ و دﻳﮕﺮ ﻟﻮازم ﺳﺨﻨﮕﻮﻳﯽ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺖ؟ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪" :‬ﻣﻌﻨﺎﻳﯽ ﮐﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎﯼ ﻋﺎدﯼ از‬ ‫ﮐﻼم ﺑﻪ ﻳﺎد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻔﻈﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ وﺿﻊ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و اﺷﺨﺎص ﺑﺎ اﺳﺘﻤﺪاد از ﺣﻨﺠﺮﻩ و ﻓﻀﺎﯼ دهﺎن ﺁن را ادا ﻣﯽ‬ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺧﺪا هﻤﻪ ﯼ ﻣﻮﺟﻮدات زﻧﺪﻩ را از ﺁب ﺁﻓﺮﻳﺪ)ﻧﻮر‪ -45 ،‬اﻧﺒﻴﺄ‪ .‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪ :‬ﻗﻠﺐ و ﺗﺮاﺋﺐ را ﻧﻄﻔﻪ ﯼ ﻣﺸﺘﺮﮎ‬ ‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن از دﺳﺖ هﺎﯼ ﺧﺪا ﺣﺮف زدﻩ اﺳﺖ)ﻣﺎﺋﺪﻩ‪ -64 ،‬ﻓﺘﺢ‪ -10 ،‬ص‪ ،(75 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ دﺳﺖ را ﻗﺪرت ﺧﺪا‬ ‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.(138 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ رﻧﮓ را "اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا" ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ‬ ‫ﺷﺪ‪.(14 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﻣﺘﺮﺻﺪ ﺑﻮدن را ﺻﻔﺖ‬ ‫ﻓﻌﻞ ﺧﺪا ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ)راﯼ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ(‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬ﺁﻳﺎ ﺁﻧﻬﺎ هﻢ از ﺁب ﺁﻓﺮﻳﺪﻩ ﺷﺪﻩ اﻧﺪ؟ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺁب را ﻋﻠﻢ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.(7 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ "ﻋﺮﺷﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺎء" را‬ ‫"ﻣﺤﻞ ﻇﻬﻮر ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﺪا")راﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ( ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺧﺪا در ﮐﻤﻴﻦ ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ)ان رﺑﮏ ﻟﺒﺎ ﻟﻤﺮﺻﺎد‪ :‬ﻓﺠﺮ‪ .‬هﻴﭻ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻏﻴﺮ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ و "ﺑﻴﺮون از ﺳﻨﺖ" اﯼ هﻢ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﺻﻠﺐ و ﺗﺮاﺋﺐ را ﻣﺮﮐﺰ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺁب ﺟﻬﻨﺪﻩ)ﻣﻨﯽ( ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ .(30 ،‬ﻣﻼﺋﮑﻪ و ﺷﻴﻄﺎن و اﺟﻨﻪ هﻢ ‪،‬‬ ‫ﻣﻮﺟﻮدات زﻧﺪﻩ هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن از رﻧﮓ ﺧﺪا ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ)ﺑﻘﺮﻩ‪ .‬ﻣﯽ‬ ‫ﭘﺮﺳﻴﻢ وﻗﺘﯽ ﺑﺎ ﻣﺘﻨﯽ ﻣﻮاﺟﻪ هﺴﺘﻴﻢ ﮐﻪ اﺳﺎﺳﯽ ﺗﺮﻳﻦ ﺑﺎورهﺎﯼ اش در ﺧﺼﻮص ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮ ﺧﻼف ﻇﺎهﺮ‬ ‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﺮا اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻣﻌﻨﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟‬ ‫ﻣﯽ ﭘﺮﺳﻴﻢ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺑﺨﻮاهﺪ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﺗﺎ "ﮐﻼم اﷲ" زادﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد؟ ﻣﮕﺮ ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺒﯽ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‬ ‫و ﺳﺨﻦ او ﺳﺨﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﺷﻮد؟ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﻧﻪ ‪ ،‬ﺧﻮد ﺧﺪا ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ را دﻳﮑﺘﻪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﺮﻓًﺎ اﻃﻼﻋﻴﻪ هﺎ و ﺑﻴﺎﻧﻴﻪ‬ ‫هﺎﯼ ﺧﺪا را در ﻣﻴﺎن ﺧﻠﻖ ﺗﻮزﻳﻊ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺧﺪا واﻗﻌًﺎ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﻗﻠﺐ ﺻﻨﻮﺑﺮﯼ را ﻣﺪرﮎ ﺧﻮاﻧﺪﻩ و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ ﮐﻼم اﷲ ﺑﻮدن ﻗﺮﺁن ﻓﺮﻣﺎن ﻣﯽ دهﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ و وﻓﺎدار ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﺧﺪا را "ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﺮ ﺗﺨﺖ" ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ)ﻃﻪ‪ -5 ،‬زﻣﺮ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻣﺎ اﻣﺎﻧﺖ را ﺑﺮ ﺁﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ و ﮐﻮهﻬﺎ ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺘﻴﻢ‪ ،‬وﻟﯽ ﺁﻧﻬﺎ از ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺁن ﺳﺮﺑﺎز زدﻧﺪ‪ ،‬و از‬ ‫ﺁن هﺮاﺳﻴﺪﻧﺪ)اﺣﺰاب‪ .‬هﻴﭻ ﻣﺘﻦ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻏﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﯼ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪" .‬دﻳﻦ" و "اﺳﻼم" ﺗﻤﺎﻣًﺎ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ هﻤﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﻗﻀﺎﯼ ﺣﺘﻤﯽ ﺧﺪا "وارد" ﺟﻬﻨﻢ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺷﺪ)ﻣﺮﻳﻢ‪ -71 ،‬اﻧﺒﻴﺄ‪98 ،‬‬ ‫و ‪ ،(99‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺁﻳﻪ را ﻣﺠﺎز ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬ﻓﺮﻣﺎن ﺁﻧﻬﺎ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺪان اﻟﺘﺰام ﻣﯽ‬ ‫ورزﻳﻢ‪.(17 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺗﻴﺮاﻧﺪازﯼ را "اﻣﺪاد اﻟﻬﯽ")رأﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ( ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪،‬‬ ‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.(72 ،‬ﻣﮕﺮ ﮐﻮهﻬﺎ و زﻣﻴﻦ هﻢ ﻣﺪرﮐﻨﺪ ﮐﻪ از ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﻣﺎﻧﺖ اﻟﻬﯽ ﺧﻮد دارﯼ ﮐﻨﻨﺪ؟ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺁﻳﻪ را‬ ‫ﻣﺠﺎز و اﺳﺘﻌﺎرﻩ و ﺗﻤﺜﻴﻞ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﺁورﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ]‪.[12‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن از "ﮐﻼم اﷲ" ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن از ﺷﻬﺎدت ﭘﻮﺳﺖ و ﺗﻤﺎم اﻋﻀﺎﯼ ﻣﺎدﯼ ﺑﺪن در ﺁﺧﺮت ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻗﺮﺁن ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺧﺪا روﯼ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﺗﺨﺖ او روﯼ ﺁب اﺳﺖ)هﻮد‪ .[11](47 ،‬ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‬ ‫ﺗﺮازو را "ﻣﻴﺰان ﺣﻖ")رأﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ( ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﻞ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪. ‫‪89‬‬ ‫ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ اﺳﺖ‪ .

.:‬ﻻﺑﺼﻮت ﻳﻘﺮع و ﻻﺑﻨﺪاء ﻳﺴﻤﻊ و اﻧﻤﺎ ﮐﻼﻣﻪ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﻓﻌﻞ ﻣﻨﻪ)ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻪ ‪ ،186‬ﺑﻨﺪ ‪.‬و ﻓﺮاﺗﺮ از ﺁن‪ ،‬ﺳﺮاﺳﺮ ﻧﻈﺎم ﺁﻓﺮﻳﻨﺶ را ﮐﻠﻤﺎت اﻟﻬﯽ ﻣﯽ ﻧﺎﻣﺪ‪ :‬ﻗﻞ‬ ‫ﻟﻮ ﮐﺎن اﻟﺒﺤﺮ ﻣﺪادا ﻟﮑﻠﻤﺖ رﺑﯽ ﻟﻨﻔﺪ اﻟﺒﺤﺮ ﻗﺒﻞ ان ﺗﻨﻔﺬ ﮐﻠﻤﺖ رﺑﯽ‪ ..[13‬‬ ‫ﻣﯽ ﭘﺮﺳﻴﻢ‪ :‬اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺜﻞ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮﯼ ﻧﻴﺴﺖ)ﺷﻮرﯼ‪ ، (11 ،‬ﻣﺜﻞ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ هﻢ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد و ﺻﻔﺎت اﻧﺴﺎﻧﯽ هﻢ ﻧﺨﻮاهﺪ‬ ‫داﺷﺖ‪ ..‬او ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻋﻠﯽ)ع( ﺳﺨﻦ ﺧﺪا‪ ،‬ﺻﻮت ﻳﺎ ﻧﺪاﻳﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﮔﻮش ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺷﻮد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻓﻌﻞ و‬ ‫اﻳﺠﺎد اﺳﺖ‪ .‬در ﮐﻼم ﺧﺪاﯼ ﺳﺒﺤﺎن ﺑﺮ‬ ‫هﺴﺘﯽ اﻃﻼق ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ هﺴﺘﯽ اﻓﺎﺿﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻪ اﻣﺮ او‪ ،‬ﮐﻪ از ﺁن ﺑﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﯼ ﮐﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﮐﺮدﻩ و ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﻧﻤﺎ اﻣﺮﻩ اذا اراد‬ ‫ﺷﻴﺌﺎ ان ﻳﻘﻮل ﻟﻪ ﮐﻦ ﻓﻴﮑﻮن و ﻧﻴﺰ ﺣﻀﺮت ﻣﺴﻴﺢ را ﮐﻠﻤﻪ ﺧﻮاﻧﺪﻩ و ﻓﺮﻣﻮدﻩ ‪ :‬و ﮐﻠﻤﺘﻪ اﻟﻘﻴﻬﺎ اﻟﯽ ﻣﺮﻳﻢ"]‪ ....‬ﺁﻧﭽﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤًﺎ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬از ﺟﻬﺎت‬ ‫ﻣﺎدﯼ ﻣﻨﺰﻩ اﺳﺖ"]‪...‬اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺜﻞ اﻧﺴﺎن هﺎ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﺜﻞ ﺁﻧﻬﺎ ﺣﺮف ﻧﻤﯽ زﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﺮا از ﻣﻔﻬﻮم "ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ" ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﺣﺮف زدن‬ ‫ﺁدﻣﻴﺎن ﺟﻌﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﯽ ﻣﻮرد درﺑﺎرﻩ ﺧﺪا اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﻴﺪ و از او "اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﺟﺴﻢ" ﻣﯽ ﺳﺎزﻳﺪ ؟ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪":‬ﺑﺮاﯼ روﺷﻦ‬ ‫ﺷﺪن ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﮑﻠﻴﻢ اﻟﻬﯽ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻌﻨﺎﯼ"ﮐﻠﻤﻪ" در ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ روﺷﻦ ﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﮑﻠﻴﻢ از "ﮐﻠﻤﻪ" ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .484‬‬ ‫‪ -3‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 5‬ص ‪.‬‬ ‫و اﮔﺮ ﻗﺮﺁن ﻓﻌﻞ ﺧﺪا را ﮐﻠﻤﻪ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﻌﻞ او ﺑﺮ وﺟﻮد او دﻻﻟﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪،‬از هﻤﻴﻦ ﺟﺎ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻴﺢ ‪ ،‬ﮐﻠﻤﻪ‬ ‫ﺧﺪا ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬و ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻧﻤﺎ اﻟﻤﺴﻴﺢ ﻋﻴﺴﯽ اﺑﻦ ﻣﺮﻳﻢ رﺳﻮل اﷲ و ﮐﻠﻤﺘﻪ و ﻧﻴﺰ از اﻳﻨﺠﺎ روﺷﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد‬ ‫ﮐﻪ هﻴﭻ ﻋﻴﻨﯽ از ﻋﻴﺎن ﺧﺎرﺟﯽ و هﻴﭻ واﻗﻌﻪ اﯼ از وﻗﺎﻳﻊ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻧﻤﯽ ﺁﻳﺪ ﻣﮕﺮ ﺁﻧﮑﻪ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ذات ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬ ‫دﻻﻟﺖ دارد‪ ،‬ﮐﻠﻤﻪ ﯼ اوﺳﺖ"]‪ .[16‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ‬ ‫ﺁﻳﻪ ‪ 171‬ﺳﻮرﻩ ﻧﺴﺄ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﮐﻠﻤﻪ در اﻳﻨﺠﺎ هﻤﺎن ﻣﻌﻨﺎﯼ ﮐﻠﻤﻪ ﮐﻦ ﻳﻌﻨﯽ ﮐﻠﻤﻪ ﺧﻠﻘﺖ و اﻳﺠﺎد اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﻦ ﮐﻠﻤﻪ وﻗﺘﯽ ﺑﺮ ﻣﺮﻳﻢ‬ ‫ﺑﺘﻮل ﻳﻌﻨﯽ ﺑﮑﺮ و دﺳﺖ ﻧﺨﻮردﻩ اﻟﻘﺎ ﺷﺪﻩ ﺑﺎردار ﺑﺮ ﻋﻴﺴﯽ روح اﷲ ﮔﺮدﻳﺪ ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ اﺳﺒﺎب ﻋﺎدﯼ از ﻗﺒﻴﻞ ازدواج و ﻏﻴﺮﻩ در‬ ‫ﺑﻴﻦ ﻧﺒﻮد‪..[15‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ‪ 27‬ﺳﻮرﻩ ﻟﻘﻤﺎن هﻢ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﮐﻠﻤﻪ‪ .[14‬‬ ‫اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر ﻣﻔﺴﺮان ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﺸﺮب را درﺳﺖ ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر از ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻌﻞ وﺟﻮد اﺳﺖ‪،‬ﻧﻪ ﺣﺮف زدن‬ ‫ﺧﺪا‪ ..‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ هﻢ در ﻣﻮاﺿﻌﯽ از اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬هﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻊ را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .[17‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﺄﻳﻴﺪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻼﻣﯽ از اﻣﺎم‬ ‫ﻋﻠﯽ)ع( اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ...(309 -310‬‬ .1064‬‬ ‫‪ -2‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬ج ‪ ، 16‬ص ‪. 163‬‬ ‫‪ -4‬ﻣﻌﺎرف ﺳﻠﻄﺎن وﻟﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻮﺷﺶ ﻧﺠﻴﺐ ﻣﺎﻳﻞ هﺮوﯼ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﻣﻮﻟﯽ‪ ،1367 ،‬ص ‪.‬اﻧﻈﻤﺎم اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﯽ دهﺪ ﮐﻪ "ﮐﻠﻤﻪ اﷲ"‬ ‫ﻓﻴﺾ وﺟﻮدﯼ اﺳﺖ و راﻩ اﻓﺎﺿﻪ ﯼ ﺁن‪ ،‬ﺗﮑﻠﻴﻢ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ و ﺣﻀﺮت ﻣﺮﻳﻢ و زﮐﺮﻳﺎ ﮐﻪ ﻣﺴﺘﻔﻴﺾ اﻳﻦ ﻓﻴﺾ اﻧﺪ ﻣﺴﺘﻤﻊ و‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ ﮐﻼم اﻟﻬﯽ هﺴﺘﻨﺪ"]‪.‬‬ ‫ﻣﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ روﻳﮑﺮدﯼ‪ ،‬ﻏﻴﺮ از ﻧﮕﺎﻩ ﻣﻮﺣﺪاﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ و ﺁدم اﺳﺖ؟‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 4 ،‬ﺁﺑﺎن ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﺮﯼ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﭘﺎﻳﻨﺪﻩ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﺎﻃﻴﺮ‪ ،‬ﭼﺎپ دوم‪ ،1363 ،‬ج ‪ ، 3‬ص ‪.‬و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﺴﺎب ﮐﻠﻴﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﻋﺎﻟﻢ ﮐﻠﻤﻪ ﺧﺪاﻳﻨﺪ"]‪ .‬ﻗﺮﺁن‬ ‫ﮐﺮﻳﻢ از ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﯽ و ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻪ "ﮐﻠﻤﻪ اﷲ" ﻳﺎد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬او در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ‪ 109‬ﮐﻬﻒ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﻣﻌﻠﻮم‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺗﮑﻠﻤﺶ ﺑﻪ دهﺎن ﺑﺎز ﮐﺮدن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺗﮑﻠﻢ او هﻤﺎن ﻓﻌﻞ اوﺳﺖ و اﻓﺎﺿﻪ ﯼ وﺟﻮدﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪. ‫‪90‬‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻠﻔﻆ ﭼﻨﺪ ﮐﻠﻤﻪ در ﮐﻨﺎر ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ ﮐﻼم ﺷﮑﻞ ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ از اﻳﻦ ﻧﻮع ﮐﻼم ﭘﻴﺮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﮐﺎرهﺎﯼ‬ ‫ﺗﮑﻮﻳﻨﯽ او ﺑﺎ ﻗﺮارداد و اﻋﺘﺒﺎر ﻧﻴﺰ ﺳﺎﻣﺎن ﻧﻤﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ :‬ﻟﻴﺲ ﮐﻤﺜﻠﻪ ﺷﯽء‪.[18]"(17‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﯼ اﻳﻦ ﺑﺤﺚ روﺷﻦ اﺳﺖ‪ :‬در ﻋﺎﻟﻤﯽ ﮐﻪ هﻤﻪ ﭼﻴﺰاش ﺧﺪاﻳﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﺪا ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.

.347-348‬‬ ‫‪ -17‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،5‬ص ‪.42‬‬ ‫‪ -14‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.‬ﺑﻌﻀﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﺻﺤﻴﻔﻪ هﺎ‬ ‫ﻳﺎ ﻧﺎﻣﻪ هﺎﯼ اﻋﻤﺎل ﺑﺎ ﺗﺮازوﻳﯽ ﮐﻪ دوﮐﻔﻪ و ﻳﮏ زﺑﺎﻧﻪ دارد‪،‬ﺳﻨﺠﻴﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬و ﺧﻼﻳﻖ ﺁن را ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و اﻳﻦ از ﺑﺎب‬ ‫ﺗﺄﮐﻴﺪ ﺣﺠﺖ و اﻇﻬﺎر اﻧﺼﺎف و ﻗﻄﻊ ﺑﻬﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎﻧﮑﻪ اﻳﺸﺎن را از از اﻋﻤﺎﻟﺸﺎن ﻣﯽ ﭘﺮﺳﻨﺪ و ﺁﻧﺎن ﺑﺎ زﺑﺎﻧﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺁن‬ ‫اﻋﺘﺮاف ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و دﺳﺘﻬﺎﻳﺸﺎن و ﭘﺎهﺎﻳﺸﺎن و ﭘﻮﺳﺘﻬﺎﻳﺸﺎن هﻢ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺷﻬﺎدت ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -12‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﻣﺴﻠﻤًﺎ ﻣﻘﺼﻮد اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ واﻗﻌًﺎ اﻣﺎﻧﺖ ﻣﻌﻬﻮد را ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮدﻩ و ﺁﻧﻬﺎ ﻓﺮو‬ ‫ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺻﺮﻓًﺎ ﮐﻨﺎﻳﻪ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁن اﻣﺎﻧﺖ ﺑﻪ ﻗﺪرﯼ وزﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﺳﻤﺎن هﺎ از ﺣﻤﻞ ﺁن ﻋﺎﺟﺰﻧﺪ و اﻧﺴﺎن از ﺟﻬﺖ‬ ‫ﺳﻌﻪ ﯼ وﺟﻮدﯼ و ﺗﺠﺮد روح و اﺳﺘﻌﺪاد و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﯼ وﻳﮋﻩ ﯼ ﺧﻮد‪ ،‬از ﺁﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ و ﮐﻮﻩ ﺑﺮﺗﺮ اﺳﺖ")ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪،‬‬ ‫ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 3‬ص ‪ .62 ،‬‬ ‫‪ -6‬ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎرﯼ‪. 9.‬و ﺑﻌﻀﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ :‬ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از‬ ‫داورﯼ درﺳﺖ و ﺣﮑﻢ دادﮔﺮاﻧﻪ"‪ .‬‬ ‫ﺁﺳﻤﺎن ﺑﺎر اﻣﺎﻧﺖ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﮐﺸﻴﺪ‬ ‫‪-13‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ دوازدهﻢ‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ اﺳﺮا‪ ،‬ص‪.139‬‬ ‫‪ -8‬ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﻴﺎن ‪ ،‬ج ‪ ،9 -10‬ص ‪ – 780‬و اﻟﺘﻔﺴﻴﺮ اﻟﮑﺎﺷﻒ ‪ ،‬ج ‪ ، 5‬ص ‪.(289‬ﺳﻌﺪﯼ هﻢ در ﮐﻠﻴﺎت ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫ﭼﻪ ﺧﻮاهﯽ از ﺿﻌﻔﺎ اﯼ ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬وز ﺟﻬﺎ ل‬ ‫ﻣﻦ ﺁن ﻇﻠﻮم ﺟﻬﻮﻟﻢ ﮐﻪ اوﻟﻢ ﮔﻔﺘﯽ‬ ‫ﮐﻪ ﺁﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ ﺑﺮﻧﺘﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺟﺒﺎل‬ ‫ﻣﺮا ﺗﺤﻤﻞ ﺑﺎرﯼ ﭼﮕﻮﻧﻪ دﺳﺖ دهﺪ‬ ‫و ﺣﺎﻓﻆ‪:‬‬ ‫ﻗﺮﻋﻪ ﯼ ﮐﺎر ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻦ دﻳﻮاﻧﻪ زدﻧﺪ‪.43‬‬ ‫‪ -15‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،13‬ﺻﺺ ‪.‬اﺑﻮاﻟﻔﺘﻮح هﻢ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دو ﻗﻮل وﺟﻮد دارد‪ .286‬‬ .18.. ‫‪91‬‬ ‫‪ -5‬ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎرﯼ‪7 .689 -690‬‬ ‫‪ -10‬ﻧﺼﺮ ﺣﺎﻣﺪ اﺑﻮزﻳﺪ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺛﻖ هﻤﻴﻦ داﺳﺘﺎن را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .553 -554‬‬ ‫‪ -16‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،16‬ﺻﺺ ‪.‬‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻳﻦ ﻗﻮل"ﺗﺮازوﻳﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ ﮐﻔﻪ هﺎ و ﺷﺎهﻴﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺁن ﺻﺤﺎﻳﻒ اﻋﻤﺎل ﺑﺴﻨﺠﻨﺪ" اﻣﺎ ﻗﻮل دوم‪" ،‬ﻣﺠﺎز اﺳﺖ و ﮐﻨﺎﻳﺖ از‬ ‫ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف و راﺳﺘﯽ" ﺑﺎﺷﺪ‪. 158‬‬ ‫‪ -11‬زﻣﺨﺸﺮﯼ درﺑﺎرﻩ ﯼ وزن ﮐﺮدن اﻋﻤﺎل ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ":‬در ﻣﻮرد ﮐﻴﻔﻴﺖ وزن اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪ .140 ،‬‬ ‫‪ -7‬اﻟﺘﻔﺴﻴﺮ اﻟﮑﺒﻴﺮ‪ ،‬ﻣﺞ ‪ ، 4‬ج ‪ ،7‬ص ‪.‬رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻪ‪:‬‬ ‫ﻧﺼﺮ اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ زﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﺘﻦ‪ ،‬ﭘﮋوهﺸﯽ در ﻋﻠﻮم ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﮐﺮﻳﻤﯽ ﻧﻴﺎ‪ ،‬ﻃﺮح ﻧﻮ‪ ،‬ص‪ 139‬و ص ‪.87. 98‬‬ ‫‪ -9‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 12‬ص ‪.244‬‬ ‫‪ -18‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻮم‪ ،‬ص ‪.‬اول ﺁﻧﮑﻪ وزن ﮐﺮدن ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ‪.

‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﭘﺎرﻩاي از‬ ‫اﻋﺘﻘﺎدات و ﺑﺎورهﺎ‪ ،‬ﺁدﻣﻲ را از ﺁدﻣﻴﺖ اﻧﺪاﺧﺘﻪ و ﺑﻪ ﺣﻴﻮان ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬ﺷﻬﺮوﻧﺪ ﻓﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ‬ ‫ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻤﻴﺰان ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺗﺄﺋﻴﺪ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ و ﻣﻄﻬﺮﯼ و ﺣﻮزوﻳﺎن و ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ اﺳﺖ ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮﯼ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ از ﺁن ﺟﻬﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ‬ ‫ﭼﻨﺪ دهﻪ ﻗﺒﻞ از اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ اﻳﺮان اﺳﺖ‪،‬از ﺷﺎﺋﺒﻪ ﯼ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻮﻳﺴﯽ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﻴﻞ وﻟﯽ ﻓﻘﻴﻪ ﻣﻨﺰﻩ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﮔﺬﺷﺖ ﭼﻬﺎردﻩ ﻗﺮن از ﻇﻬﻮر اﺳﻼم و‬ ‫ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺎﺧﺘﺎرﯼ دوران ﻣﺪرن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن‪ ،‬ﺗﺄﺛﻴﺮﯼ در ﻧﮕﺎﻩ او اﻳﺠﺎد ﻧﮑﺮد‪.‬در ﺁوردن اﻳﻦ روﻳﮑﺮد ﮐﺎﻣﻼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ از‬ ‫ﻣﺘﻦ اﺻﻠﯽ‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺁن ﺑﻪ ﺣﮑﻤﯽ ﺟﺎوداﻧﻪ و اﻗﺪام ﺟﻬﺖ ﻋﻤﻠﯽ ﮐﺮدن ﺁن روﻳﮑﺮد‪،‬ﺑﺎﻋﺚ درد و رﻧﺞ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ و ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬در ﻗﺴﻤﺖ هﺎﯼ ﭘﻴﺸﻴﻦ‪،‬‬ ‫ﻧﻘﺎب از رخ ﺑﺮﺧﯽ از وﺟﻮﻩ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‪ ،‬ﺑﺮﮐﺸﻴﺪﻩ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ‪ ،‬روﻳﮑﺮد اﺳﻼم ‪ 1‬و ‪ 2‬ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﻨﮑﺮان را ﺑﺮرﺳﯽ‬ ‫ﺧﻮاهﻴﻢ ﮐﺮد‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﺣﻖ ﻧﺪارد)ﻧﺒﺎﻳﺪ( ﺁﻧﻬﺎ را ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮد‪.‬هﻤﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺑﺎورهﺎ و‬ ‫ﻋﻘﺎﻳﺪ و دﻳﻦ ﺷﺎن‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮ و ﺁزاد)ﺷﻬﺮوﻧﺪ( ﻓﺮض ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -2‬اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن‪ :‬اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن‪ ،‬دﻗﻴﻘًﺎ در ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ دوران ﺟﺪﻳﺪ ﻗﺮار دارد‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﮐﺴﯽ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و‬ ‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ را ﺑﻪ ﻧﻔﻬﻤﻴﺪن زﺑﺎن ﻗﺮﺁن ﻣﺘﻬﻢ ﮐﻨﺪ‪ ،‬در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ‪ ،‬ﭘﺲ از ذﮐﺮ ﺁﻳﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻧﺪو از‬ ‫ﺁﻳﺎت را ﻣﺒﻨﺎ و ﻣﻼﮎ ﻗﺮار ﺧﻮاهﻴﻢ داد‪.‬ﺣﻘﻮﻗﯽ ﮐﻪ هﻴﭻ ﺁﺋﻴﻦ و ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﻓﺴﺦ‬ ‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺳﻴﻄﺮﻩ ﯼ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ ﺗﺠﺪد‬ ‫)ﻣﺪرﻧﻴﺘﻪ( و ﺟﻬﺎﻧﺸﻤﻮﻟﯽ ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺪرن)ﻧﻈﺎم دﻣﻮﮐﺮاﺗﻴﮏ ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ(‪ ،‬ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ‪ ،‬را ﻣﺠﺒﻮر ﮐﺮد ﺗﺎ ﻗﺮاﺋﺘﯽ‬ ‫ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ از ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﻴﻮان ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدن ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﻓﮑﺮﯼ و ﺁﺋﻴﻨﯽ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻘًﺎ و ﻋﻤ ً‬ ‫ﺁﻧﺎن ﻣﯽ ﺷﺪ‪.‬هﻴﭻ ﺁﺋﻴﻦ و ﻋﻘﻴﺪﻩاي ﺑﺮﺗﺮ از ﺁدﻣﻲ ﻧﻴﺴﺖ و ﺁدﻣﻲ را ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻋﺘﻘﺎداﺗﺶ‬ ‫از ﺣﻮزﻩ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ ﺧﺎرج آﺮد و ﺣﻴﻮان ﻧﺎﻣﻴﺪ و ﺑﺎ او رﻓﺘﺎري ﻣﺸﺎﺑﻪ رﻓﺘﺎر ﺑﺎ ﺣﻴﻮاﻧﺎت وﺣﺸﻲ آﺮد‪ .‬در ﺁن اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﯽ‪،‬‬ ‫هﻮﻳﺖ ﺁدﻣﻲ در ﮔﺮوﻩ اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎﯼ اوﺳﺖ‪" .‬ﻧﻈﺎم دﻣﻮﮐﺮاﺗﻴﮏ‪ ،‬ﺁدﻣﻴﺎن را ﺧﺎدم هﻴﭻ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺧﺎﺻﻲ ﻧﻤﻲ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻋﻘﺎﻳﺪ ‪ ،‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻬﺎ و‬ ‫ادﻳﺎن و ﺧﻮد ﻧﻈﺎم دﻣﻮﮐﺮاﺗﻴﮏ را ﺧﺎدم اﻧﺴﺎن ﻣﻲ داﻧﺪ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬ ‫دﻳﮕﺮان‪ ،‬اﻣﻴﺘﺎز دﻳﮕﺮﯼ هﻢ دارﻧﺪ‪ .‬‬ .‬‬ ‫‪ -1‬اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺪرن‪ :‬ﻧﻈﺎم دﻣﻜﺮاﺗﻴﻚ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻧﻮﻋﻲ اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺖ آﻪ هﻤﻪ اﺑﻨﺎﯼ ﺑﺸﺮ را اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻧﻪ ﺣﻴﻮان‪ ،‬ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺷﺎﮔﺮد‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و اداﻣﻪ دهﻨﺪﻩ ﯼ راﻩ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ" اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻣﻨﻮط ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎدات ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺰﻳﻨﻨﺪ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺖ و ﻳﮑﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻧﭽﻪ ﺁﻧﺎن ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬از ﻗﻠﻤﺮو ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺧﺎرج اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺴﺘﻘ ً‬ ‫ﻼ ﺑﺪان ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﮔﻮﻳﯽ ﺗﺤﻮﻻت‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ هﻴﭻ ﺗﺄﺛﻴﺮﯼ در ﻧﮕﺎﻩ و ﻧﮕﺮش وﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و دﻗﻴﻘًﺎ ﻧﮕﺎﻩ ﭼﻬﺎردﻩ ﻗﺮن ﭘﻴﺶ را ﺑﺎزﮔﻮ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ را در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﻮد ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ‪ ،‬ﺁﺋﻴﻦ هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﭘﻴﺮوان دﻳﮕﺮ ﺁﺋﻴﻦ هﺎ را‪" ،‬ﺣﻴﻮان‬ ‫ﻼ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺁﻣﻴﺰ ﺑﺎ‬ ‫وﺣﺸﯽ ﻓﺎﻗﺪ ﺣﻘﻮق" ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁوردﻧﺪ‪ . ‫‪92‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(15‬‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‪ :‬ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎﯼ اﻧﺴﺎنﻧﻤﺎ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻮدن ﺳﺮﺷﺖ دﻳﻦ)اﺳﻼم ‪ (1‬و ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻳﻨﯽ)اﺳﻼم ‪ ،(2‬ﻳﮑﯽ از ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ" ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ و ﺁزادي دو ﻣﺆﻟﻔﻪ اﺻﻠﻲ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖاﻧﺪ‪ ،‬و ﺁدﻣﻴﺎن ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ و‬ ‫ﺁزادي از ﺣﻴﻮانهﺎ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻋﻘﻞ‬ ‫را ﻗﻮﻩاي ﻣﻲداﻧﺪ آﻪ ﻣﻴﺎن ﺗﻤﺎم ﺁدﻣﻴﺎن ﭘﺨﺶ و ﺗﻮزﻳﻊ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻳﻨﯽ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ)اﺳﻼم ‪ 2‬ﻳﺎ ﻓﻬﻢ ﻣﻮﻣﻨﺎن و ﻣﻔﺴﺮان از ﻣﺘﻦ(‪ ،‬دﻗﻴﻘًﺎ هﻤﺎن ﻧﮕﺎﻩ را ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دو از ﻓﻼﺳﻔﻪ و ﻋﺮﻓﺎﯼ ﺣﻮزﻩ ﻋﻠﻤﻴﻪ ﯼ ﻗﻢ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﺨﺘﻪ ﺑﻨﺪ زﻣﺎن و ﻣﮑﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺁن ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ‪ .

‬‬ ‫ﺁﻧﺎن هﺮﮔﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻨﺪ"]‪ .[3‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﭘﺲ از اﻳﻨﮑﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت را ﻓﺎﻗﺪ ﻋﻘﻞ و ﻓﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻣﯽ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﺁﻳﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﺳﻮرﻩ ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬روش ﮐﺎﻓﺮان‪":‬در ﻧﺤﻮﻩ ﯼ ﺗﻔﮑﺮ و اﺳﺘﺪﻻل و هﻢ در ﺗﻐﺬﻳﻪ و ﺷﻴﻮﻩ ﯼ زﻧﺪﮔﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﻮان اﺳﺖ‪.[4‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺎﻗﺪﯼ ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻓﮑﺮﯼ ﮐﺎﻓﺮان را ﺑﺮاﯼ اﺑﻄﺎل ﺣﮑﻢ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎهﺪ‬ ‫ﻋﺮﺿﻪ ﺑﺪارد‪ .‬ﻳﮑﯽ از اﺑﻌﺎد هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ اﺳﻼم‪،‬‬ ‫ﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن اﺳﺖ‪ .‬‬ ...[1‬‬ ‫ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ ﺷﻴﻮﻩ ﯼ زﻧﺪﮔﯽ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و روش ﺗﻔﮑﺮ و ﺗﻐﺬﻳﻪ ﯼ ﮐﺎﻓﺮان را روﺷﯽ‬ ‫ﺣﻴﻮاﻧﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻣﺜﻞ آﻔﺎري آﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﺳﻮي هﺪاﻳﺖ‬ ‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪاﻧﻲ اﺳﺖ آﻪ ﭼﻮﭘﺎن ﺁﻧﻬﺎ را ﺻﺪا ﻣﻲزﻧﺪ و ﺁﻧﻬﺎ آﺮ و ﻻل و آﻮر و ﺑﻲﻋﻘﻠﻨﺪ"]‪.‬ﻟﺬا ‪":‬هﺮ ﻣﮑﺘﺒﯽ ﺑﺎ ارزﻳﺎﺑﯽ ﺑﺎ ﻗﺮﺁن ﺣﮑﻴﻢ ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ ﺁن ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽ ﺷﻮد"]‪ ..‬اﺳﺘﻨﺘﺎج اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺪرن از ادﻳﺎن‬ ‫اﺑﺮاهﻴﻤﯽ ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜَﻞ آﺎﻓﺮان‪َ ،‬ﻣﺜَﻞ ﺣﻴﻮاﻧﻲ‬ ‫اﺳﺖ آﻪ در ﮔﻮش او ﺁواز آﻨﻨﺪ‪ ،‬و او ﺟﺰ ﺑﺎﻧﮕﻲ و ﺁوازي ﻧﺸﻨﻮد‪ ..‬ﮐﺎﻓﺮان[ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﯼ رﻣﻪ‬ ‫هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻩ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻨﻮان ﮐﻪ ﺑﺪﺗﺮ از ﺣﻴﻮان اﻧﺪ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪):‬اوﻟﺌﮏ ﮐﺎﻻﻧﻌﺎم ﺑﻞ هﻢ اﺿﻞ( راز اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻬﺎﺋﻢ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺳﺨﻦ‬ ‫ﺷﺒﺎن را ﻧﻤﯽ ﻓﻬﻤﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺻﺪا و ﻓﺮﻳﺎد او را ﻣﯽ ﺷﻨﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻴﮑﻦ ﮔﺎﻩ ﺑﺎ هﻤﻴﻦ ﻋﻼﺋﻢ از ﺧﻄﺮ ﻣﯽ رهﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭼﺮاﮔﺎﻩ ﻣﯽ رﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬ ‫ﮐﺎﻓﺮان اﻳﻦ ﻋﻼﻣﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ را هﻢ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﺪازﻩ ﻧﻴﺰ ﺷﻨﻮا و ﮔﻮﻳﺎ و ﺑﻴﻨﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪،‬از اﻳﻦ رو ﻋﺒﺎرت)ﺻﻢ ﻳﮑﻢ ﻋﻤﯽ ﻓﻬﻢ ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن( در‬ ‫ﺁﻳﻪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﯼ ﺗﻌﺒﻴﺮ)ﺑﻞ هﻢ ﺿﻞ( اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﺳﺒﺤﺎن اﮔﺮ ﭼﻪ ﮐﻔﺎر را ﺑﻪ ﺑﻬﺎﺋﻢ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﮐﺮدﻩ‪ ،‬ﻟﻴﮑﻦ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﮐﻤﺎل ﺣﻴﻮاﻧﯽ ﮐﻪ در‬ ‫ﺑﻬﻴﻤﻪ وﺟﻮد دارد و در ﮐﺎﻓﺮان ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺣﻔﻆ ﺣﺮﻣﺖ ﺑﻬﺎﺋﻢ و اﻳﻨﮑﻪ ﺣﻖ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﻀﻴﻴﻊ ﻧﺸﻮد‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﯼ ﮐﺎﻓﺮان ﮔﺎهﯽ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺻﻢ‬ ‫ﺑﮑﻢ ﻋﻤﯽ ﻓﻬﻢ ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن و ﮔﺎﻩ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻞ هﻢ اﺿﻞ"]‪ .‬اﻳﻨﺎن آﺮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻻﻻﻧﻨﺪ‪ ،‬آﻮراﻧﻨﺪ و هﻴﭻ درﻧﻤﻲﻳﺎﺑﻨﺪ )ﺑﻘﺮﻩ‪171 ،‬ـ‪.‬و ﻣﺜﻞ اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا‬ ‫ﮐﻤﺜﻞ اﻟﺬﯼ ﻳﻨﻌﻖ ﺑﻤﺎ ﻻﻳﺴﻤﻊ اﻻ دﻋﺎء و ﻧﺪاء ﺻﻢ ﺑﮑﻢ ﻋﻤﯽ ﻓﻬﻢ ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن ‪ :‬ﭼﻮن ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد آﻪ از ﺁﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﻧﺎزل آﺮدﻩ اﺳﺖ ﭘﻴﺮوي‬ ‫آﻨﻴﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ هﻤﺎن راهﻲ ﻣﻲروﻳﻢ آﻪ ﭘﺪراﻧﻤﺎن ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﭘﺪراﻧﺸﺎن ﺑﻲﺧﺮد و ﮔﻤﺮاﻩ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪َ .‬ﻗﺮﺁن ﮐﻪ ﻣﺘﻨﯽ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ‪ ،‬ﻟﺒﺎس ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﺴﻠﻂ‬ ‫زﻣﺎﻧﻪ را ﺑﺮ ﺗﻦ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮارد زﻳﺮ ﻣﻮﻳﺪ ﻣﺪﻋﺎﯼ "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ" اﺳﺖ‪:‬‬ ‫‪ 2-1‬ـ و اذا ﻗﻴﻞ ﻟﻬﻢ اﺗﺒﻌﻮا ﻣﺎ اﻧﺰل اﷲ ﻗﺎﻟﻮا ﺑﻞ ﻧﺘﺒﻊ ﻣﺎ اﻟﻔﻴﻨﺎ ﻋﻠﻴﻪ ءاﺑﺎءﻧﺎ اوﻟﻮ ﮐﺎن ءاﺑﺎوهﻢ ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن ﺷﻴﺎ و ﻻ ﻳﻬﺘﺪون‪ .‬ﻗﺮﺁن ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ را ﺣﻴﻮان ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬ ‫ﻣﯽ ﺁورد‪ ..‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬ﺑﺮ ﻓﺮض اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﻓﮑﺮﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺟﺰ اﻟﺤﺎد ﻋﻠﻤﯽ و ﻃﻐﻮاﯼ ﻋﻤﻠﯽ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺁن ﮐﺎﻓﺮﯼ ﮐﻪ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ و ﻣﻮرد ﺧﺸﻢ اﻟﻬﯽ واﻗﻊ ﺷﺪ)ﻓﮑﺮ و ﻗﺪر( ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮد)ﻓﻘﺘﻞ ﮐﻴﻒ ﻗﺪر‪.‬داﻋﯽ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺷﺒﻴﻪ ﻳﮏ ﭼﻮﭘﺎن اﺳﺖ و ﮐﺎﻓﺮان در ﺣﺪ رﻣﻪ اﯼ از ﮔﻮﺳﻔﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ هﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ اﻏﻨﺎم و اﺣﺸﺎم‬ ‫هﻴﭻ ادراﮎ و ﻓﻬﻤﯽ از ﺳﺨﻦ و ﻧﻌﻴﻖ و ﺻﻴﺤﻪ ﯼ ﭼﻮﭘﺎن در هﺪاﻳﺖ رﻣﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﻊ ﻳﺎ ﺗﺤﺬﻳﺮ از ﺧﻄﺮ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺟﺰ ﺻﺪا ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻤﯽ ﺷﻨﻮﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﮐﺎﻓﺮان ﻧﻴﺰ هﻤﭽﻮن ﺁن ﺣﻴﻮان ﮐﻪ ﻋﺎﻗﻠﻪ ﻧﺪارد و ﻓﻘﻂ ﺳﺎﻣﻌﻪ دارد ﺗﻨﻬﺎ ﺻﻮت و ﻟﻔﻆ راﻋﻴﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻣﯽ ﺷﻨﻮﻧﺪ"]‪.‬ﭼﻨﻴﻦ روﻳﮑﺮدﯼ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻔﯽ هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ادﻳﺎن اﺑﺮاهﻴﻤﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .[2‬‬ ‫ﮐﺎﻓﺮان‪":‬هﻤﭽﻮن ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان رﻣﻪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻳﮑﯽ از ﺁﻧﻬﺎ از ﻣﺎﻧﻌﯽ ﭘﺮﻳﺪ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﯽ ﭘﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﯽ ﺁﻧﮑﻪ دﻟﻴﻞ ﭘﺮﻳﺪن ﺁن ﻳﮏ و درﺳﺘﯽ‬ ‫ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺘﯽ اﻗﺪام او را ﺑﻔﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺧﻄﺮﯼ در ﭘﻴﺶ ﺑﺎﺷﺪ هﻤﻪ ﯼ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان ﺑﻪ ﺁن ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮاهﻨﺪ ﺁﻣﺪ‪] ....[6‬ﭘﺲ ﮐﺎﻓﺮان و ﻣﻠﺤﺪان از ﺣﻴﻮان هﻢ ﭘﺴﺖ‬ ‫ﺗﺮﻧﺪ‪.‬ﺛﻢ ﻗﺘﻞ ﮐﻴﻒ‬ ‫ﻗﺪر("]‪ .(170‬‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬ﻣﺜﻞ ﺗﻮ اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در دﻋﻮت آﻔﺎر ﻣﺜﻞ ﺁن ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ اﺳﺖ آﻪ دام ﺧﻮد را ﻧﻬﻴﺐ ﻣﻲ زﻧﺪ و ﻣﺜ ً‬ ‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ )از رﻣﻪ دور ﻧﺸﻮﻳﺪ‪ ،‬آﻪ ﻃﻌﻤﻪ ﮔﺮگ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ(‪ ،‬وﻟﻲ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان ﺗﻨﻬﺎ ﺻﺪاﻳﻲ از او ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﮔﻠﻪ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ وﻟﻲ ﺳﺨﻨﺎن او‬ ‫را ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬آﻔﺎر هﻢ هﻤﻴﻨﻄﻮر هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬از ﻓﻬﻢ ﺳﺨﻨﺎن ﺗﻮ آﻪ هﻤﻪ ﺑﻪ ﺳﻮد اﻳﺸﺎن اﺳﺖ‪ ،‬آﺮﻧﺪ و ﭼﻮن ﺣﺮف ﺻﺤﻴﺤﻲ آﻪ ﻣﻌﻨﺎي درﺳﺘﻲ را‬ ‫اﻓﺎدﻩ آﻨﺪ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻻل هﻢ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﭘﻴﺶ ﭘﺎي ﺧﻮد را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻲ آﻮر هﻢ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ آﻔﺎر هﻴﭻ ﭼﻴﺰي را ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‬ ‫هﻤﻪ راهﻬﺎي ﻓﻬﻢ آﻪ ﻳﺎ ﭼﺸﻢ اﺳﺖ ﻳﺎ ﮔﻮش و ﻳﺎ زﺑﺎن‪ ،‬ﺑﻪ روﻳﺸﺎن ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ . ‫‪93‬‬ ‫ادﻳﺎن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ در دوران ﮐﻬﻦ ﭘﺎ ﺑﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﯼ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻬﺎدﻩ اﻧﺪ‪ .[5‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺟﺎﯼ هﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺳﻮﺗﻔﺎهﻤﯽ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﮕﺬارد‪ ،‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﮑﺘﺐ هﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ ﺑﺎﻃﻞ اﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﻣﮑﺘﺐ‬ ‫ﺣﻖ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮﻗﻊ دﻳﮕﺮﯼ از ﻗﺮﺁن داﺷﺘﻦ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪ ﯼ ﻧﮕﺎﻩ ﻏﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ادﻳﺎن اﺳﺖ‪ .‬وﯼ ﭘﺎﺳﺦ ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﺁﻣﺎدﻩ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .

‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ اﺻﻞ ﻋﻠﻢ را ﻧﻪ از ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻧﻔﻲ‬ ‫ﻣﻲآﻨﺪ و ﻧﻪ از آﻔﺎر‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از آﻔﺎر ﭘﻴﺮوي از ﺣﻖ را ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻘﻞ ﻓﻄﺮي اﻧﺴﺎﻧﻴﺸﺎن ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﭘﻴﺮوي هﻮي ﺗﻴﺮﻩ و ﻣﺤﺠﻮب ﺷﺪﻩ ﻧﻔﻲ‬ ‫ﻣﻲآﻨﺪ و اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻄﺮت و اﻳﻦ ﻧﺤﻮﻩ ادراك ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ"]‪..،‬ﺑﻪ ﺧﻼف آﺮوآﻮرهﺎي از اﻓﺮاد اﻧﺴﺎن آﻪ ﺑﺎ ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻮدن وﺳﺎﺋﻞ‬ ‫ﺗﺤﺼﻴﻞ ﺳﻌﺎدت اﻧﺴﺎﻧﻲ و ﺑﺎ داﺷﺘﻦ ﭼﺸﻢ و ﮔﻮش و دﻟﻲ آﻪ راهﻨﻤﺎي ﺁن ﺳﻌﺎدت اﺳﺖ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﺁن وﺳﺎﻳﻞ را اﻋﻤﺎل ﻧﻜﺮدﻩ و ﭼﺸﻢ و‬ ‫ﮔﻮش و دل ﺧﻮد را ﻧﻈﻴﺮ ﭼﺸﻢ و ﮔﻮش و دل ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺿﺎﻳﻊ و ﻣﻌﻄﻞ ﮔﺬاردﻩاﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺗﻨﻬﺎ در ﺗﻤﺘﻊ از ﻟﺬاﺋﺬ ﺷﻜﻢ و ﺷﻬﻮت‬ ‫اﺳﺘﻌﻤﺎل آﺮدﻩاﻧﺪ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﺮدم از ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن ﮔﻤﺮاﻩ ﺗﺮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺧﻼف ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن اﺳﺘﺤﻘﺎق ﻣﺬﻣﺖ را دارﻧﺪ "]‪.(179 ،‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺁﻧﭽﻪ را آﻪ ﻣﺎﻳﻪ اﻣﺘﻴﺎز اﻧﺴﺎن از ﺳﺎﻳﺮ ﺣﻴﻮاﻧﺎت اﺳﺖ از دﺳﺖ دادﻩاﻧﺪ‪ ،‬و ﺁن ﺗﻤﻴﻴﺰ ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺧﻴﺮ و‬ ‫ﺷﺮ‪ ،‬و ﻧﺎﻓﻊ و ﻣﻀﺮ در زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻌﻴﺪ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺑﻪوﺳﻴﻠﻪ ﭼﺸﻢ و ﮔﻮش و دل اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﺎن هﻤﺎﻧﻨﺪ ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﻨﺪ ﺣﺘﻲ ﮔﻤﺮاﻩ ﺗﺮ از ﺁﻧﻬﺎﻳﻨﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺧﻮد ﻏﺎﻓﻼﻧﻨﺪ‬ ‫)اﻋﺮاف‪.[10‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ در ﺁﻳﻪ ﯼ زﻳﺮ‪ ،‬ﻳﻬﻮدﻳﺎن را ﺑﻪ "ﺧﺮ" ﺗﺸﺒﻴﻪ‬ ‫ﻣﻲآﻨﺪ‪:‬‬ ....[8‬‬ ‫‪ 2-4‬ـ واﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا ﻳﺘﻤﺘﻌﻮن و ﻳﺎﮐﻠﻮن ﮐﻤﺎ ﺗﺎﮐﻞ اﻻﻧﻌﺎم واﻟﻨﺎر ﻣﺜﻮﯼ ﻟﻬﻢ‪ :‬آﺎﻓﺮان از اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻣﺘﻤﺘﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﭼﻮن ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ‬ ‫و ﺟﺎﻳﮕﺎهﺸﺎن ﺁﺗﺶ اﺳﺖ )ﻣﺤﻤﺪ‪.‬اﻳﻨﻬﺎ از ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن هﻢ ﮔﻤﺮاﻩﺗﺮﻧﺪ‪ ...(44 ،‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ آﺮﻳﻤﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺁﻳﺎ ﮔﻤﺎن ﻣﻲآﻨﻲ آﻪ اآﺜﺮ اﻳﺸﺎن اﺳﺘﻌﺪاد ﺷﻨﻴﺪن ﺣﻖ را دارﻧﺪ ﺗﺎ ﺁن را ﭘﻴﺮوي آﻨﻨﺪ و ﻳﺎ‬ ‫اﺳﺘﻌﺪاد ﺗﻌﻘﻞ درﺑﺎرﻩ ﺣﻖ را دارﻧﺪ ﺗﺎ ﺁن را ﭘﻴﺮوي آﻨﻨﺪ و ﺑﻪدﻧﺒﺎل اﻳﻦ ﮔﻤﺎن اﻣﻴﺪوار هﺪاﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﺷﺪي آﻪ اﻳﻦﻗﺪر در دﻋﻮﺗﺸﺎن اﺻﺮار‬ ‫ﻣﻲورزي؟‪ .‬و اﮔﺮ در ﻣﻴﺎن هﻤﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺑﻲزﺑﺎن ﺑﻪ اﻧﻌﺎم ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺷﺪﻧﺪ‬ ‫ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﺷﺨﺎص ﺧﻮي و ﺧﺼﺎل درﻧﺪﮔﺎن را ﻧﻴﺰ دارا هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻮدﻩ آﻪ در ﻣﻴﺎن ﺻﻔﺎت ﺣﻴﻮاﻧﻴﺖ ﺗﻤﺘﻊ ﺑﻪ ﺧﻮردن و‬ ‫ﺟﻬﻴﺪن آﻪ ﺧﻮي اﻧﻌﺎم اﺳﺖ ﻣﻘﺪمﺗﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻃﺒﻊ ﺣﻴﻮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺻﺮف ﻧﺸﻨﻴﺪن و ﺗﻌﻘﻞ ﻧﻜﺮدن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻨﺎن ﻋﻴﻨ ًﺎ ﭼﻮن ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﻨﺪ آﻪ از ﺳﺨﻦ‬ ‫ﺟﺰ ﻟﻔﻆ و ﺻﺪاﻳﻲ ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﻲ را درك ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬اآﺜﺮﺷﺎن‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﻧﻪ ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ‪ .. ‫‪94‬‬ ‫‪ 2 -2‬ـ و ﻟﻘﺪ ذراﻧﺎ ﻟﺠﻬﻨﻢ ﮐﺜﻴﺮًا ﻣﻦ اﻟﺠﻦ و اﻻﻧﺲ ﻟﻬﻢ ﻗﻠﻮب ﻻﻳﻔﻘﻬﻮن ﺑﻬﺎ و ﻟﻬﻢ اﻋﻴﻦ ﻻﻳﺒﺼﺮون ﺑﻬﺎ و ﻟﻬﻢ ءاذان ﻻﻳﺴﻤﻌﻮن ﺑﻬﺎ اوﻟﺌﮏ‬ ‫ﮐﺎﻻﻧﻌﺎم ﺑﻞ هﻢ اﺿﻞ اوﻟﺌﮏ هﻢ اﻟﻐﺎﻓﻠﻮن ‪ :‬ﺑﺮاي ﺟﻬﻨﻢ از ﺟﻦ و اﻧﺲ را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪﻳﻢ اﻳﺸﺎن را ﻗﻠﺐ هﺎﻳﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺪان ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ و ﭼﺸﻤﻬﺎﻳﻲ‬ ‫اﺳﺖ آﻪ ﺑﺪان ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻨﺪ و ﮔﻮﺷﻬﺎﻳﻲ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺪان ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪ .[9‬‬ ‫ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻨﺠﺎ‪ ،‬ﺗﻔﺎوت دو ﻧﻮع اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ روﺷﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ :‬ﻳﮑﯽ ﻧﻈﺎم ﻓﮑﺮﯼ ﻣﺪرن ﮐﻪ هﻤﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و‬ ‫ﻣﻨﮑﺮان‪ ،‬را اﻧﺴﺎن)ﺑﺮﺧﻮدار از ﺧﺮد و ﻗﻮﻩ ﺗﻤﻴﺰ ﺧﻮب و ﺑﺪ( ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁورد‪ ،‬و دﻳﮕﺮﯼ ﻗﺮﺁن)ﻣﺘﻨﯽ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ(‪ ،‬ﮐﻪ‬ ‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ را ﺣﻴﻮان ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .(12،‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ آﺮﻳﻤﻪ‪" :‬آﻔﺎر ﻋﻨﺎﻳﺘﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ آﻪ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺑﺮﺳﻨﺪ ﻧﺪارﻧﺪ و دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن هﻴﭻ اﻋﺘﻨﺎﻳﻲ ﺑﻪ وﻇﺎﻳﻒ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ‬ ‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻤﺎم هﻤّﺸﺎن ﺷﻜﻢ و ﺷﻬﻮﺗﺸﺎن اﺳﺖ و ﺳﺮﮔﺮم ﻟﺬتﮔﻴﺮي از زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎي آﻮﺗﺎﻩ ﻣﺪت اﻧﺪ و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ و ﻏﻴﺮ از‬ ‫اﻳﻦ ﺁرزو و هﺪﻓﻲ ﻧﺪارﻧﺪ"]‪....‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ در ﺁﻳﺎت ﻓﺮاواﻧﻲ‬ ‫ﻣﻨﻜﺮان ﺧﻮد را اﻓﺮادي ﺟﺎهﻞ و ﺳﻔﻴﻪ و آﻢﻋﻘﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲآﻨﺪ"]‪ .[7‬‬ ‫‪ -2-3‬ام ﺗﺤﺴﺐ ان اﮐﺜﺮهﻢ ﻳﺴﻤﻌﻮن اوﻳﻌﻘﻠﻮن ان هﻢ اﻻ ﮐﺎﻻﻧﻌﺎم ﺑﻞ هﻢ اﺿﻞ ﺳﺒﻴﻼ‪ :‬ﻳﺎ ﮔﻤﺎن آﺮدﻩاي آﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻨﺸﺎن ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ؟‬ ‫اﻳﻨﺎن ﭼﻮن ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن هﻢ ﮔﻤﺮاﻩ ﺗﺮﻧﺪ)ﻓﺮﻗﺎن‪.‬ﺁﻳﺖاﷲ‬ ‫ﺟﻮادي ﺁﻣﻠﯽ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ﭼﻪ ﭼﺸﻤﯽ ﻣﯽ ﻧﮕﺮد‪ .‬ﻣﺨﺎﻟﻒ و اﻧﮑﺎر ﮐﻨﻨﺪﻩ در ﻧﻈﺎم ﮐﻬﻦ‪،‬ﻓﺎﻗﺪ اوﺻﺎف اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁﻳﺪ‪ .

[11‬‬ ‫در ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن‪ ،‬آﺎﻓﺮان‪ ،‬ﺳﺘﻤﻜﺎر‪ ،‬ﻓﺮﻳﺐآﺎر‪ ،‬ﻣﻐﺮض‪ ،‬ﺣﺴﻮد‪ ،‬ﻓﺎﺳﻖ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ هﺪاﻳﺖ آﻪ رﺳﺘﮕﺎر ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪:‬‬ ‫‪ 2-6‬ـ و اﻣﺎ اﻟﺬﻳﻦ ﻓﯽ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ ﻣﺮض ﻓﺰادﺗﻬﻢ رﺟﺴﺎ اﻟﯽ رﺟﺴﻬﻢ و ﻣﺎﺗﻮا و هﻢ ﮐﺎﻓﺮون‪ :‬اﻣﺎ ﺁﻧﺎن آﻪ در ﻗﻠﺒﻬﺎ ﻳﺸﺎن ﻣﺮﺿﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺰ‬ ‫اﻧﻜﺎري ﺑﻪ اﻧﻜﺎرﺷﺎن ﻧﻴﻔﺰود و هﻤﭽﻨﺎن آﺎﻓﺮ ﺑﻤﺮدﻧﺪ )ﺗﻮﺑﻪ‪.(125 ،‬‬ ‫‪ 2-7‬ـ و ﻟﻘﺪ اﻧﺰﻟﻨﺎ اﻟﻴﮏ اﻳﺎت ﺑﻴﻨﺎت و ﻣﺎ ﻳﮑﻔﺮ ﺑﻬﺎ اﻻ اﻟﻔﺎﺳﻘﻮن‪ :‬هﺮ ﺁﻳﻨﻪ آﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺁﻳﺎﺗﻲ روﺷﻦ ﻧﺎزل آﺮدﻳﻢ‪ .[12‬‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﻧﺎﻣﺪﻟﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﺧﻔﺎش و ﻓﺎﺳﻖ و ﺣﺴﻮد و ﻣﺨﻔﯽ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ ‪ 7 ،‬ﺁﺑﺎن ‪..‬اﻟﺒﺘﻪ ﻓﺎﺳﻘﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ هﻮس ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻤﯽ ﻃﻠﺒﻨﺪ و ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﭼﺸﻢ دﻟﺸﺎن ﮐﻮر ﺷﺪﻩ هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺧﻔﺎش‬ ‫ﺗﻮان دﻳﺪن ﺁن را ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﻪ ﺁن ﮐﻔﺮ ﻣﯽ ورزﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻞ ﻣﺬآﻮر را ﺑﺮاي ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺁورد آﻪ ﺗﻮرات ﺗﺤﻤﻴﻠﺸﺎن ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺁن را ﺣﻤﻞ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺧﺮاﻧﻲ ﺷﺪﻧﺪ آﻪ ﺑﺎر آﺘﺎب ﺑﺮ‬ ‫دوش دارﻧﺪ‪ ،‬و هﻴﭻ ﺑﻬﺮﻩاي از ﻣﻌﺎرف و ﺣﻜﻤﺘﻬﺎي ﺁن ﻧﺪارﻧﺪ‪ ..1387‬‬ .‬اﮔﺮ ﺁﺋﻴﻨﯽ ﺧﻮد را ﺣﻘﻴﻘﺖ روﺷﻦ ﺗﻠﻘﯽ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﮔﻤﺎن ﺧﻮاهﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎﻧﺶ ﻳﻘﻴﻦ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺁن ﺁﺋﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺾ اﺳﺖ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ روﺷﻦ را ﺁﮔﺎهﺎﻧﻪ اﻧﮑﺎر ﻣﯽ‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ‪ ،‬روﺷﻦ ﻧﺒﻮدن ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﻳﮑﯽ از ﭘﻴﺶ ﻓﺮض هﺎﯼ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺪرن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪ َﻣﺜَﻠﻲ اﺳﺖ َﻣ َﺜ ِ‬ ‫ﻞ آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﺗﻮرات ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ دادﻩ ﺷﺪﻩ و ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ َﻣ َﺜ ِ‬ ‫َﻣ َﺜ ِ‬ ‫ﺁﻳﺎت ﺧﺪا را دروغ ﻣﻲﺷﻤﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺁدﻣﻴﺎن رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺰدﻳﮏ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ و هﻴﭽﮕﺎﻩ‬ ‫ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺪﻋﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺸﻮق ﺣﻘﻴﻘﺖ را در ﺁﻏﻮش ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ .(99 ،‬‬ ‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ‪":‬هﻤﺎﻧﻨﺪ ﻧﻮر‪ ،‬ذاﺗًﺎ واﺿﺢ و روﺷﻦ‪ ،‬و ﺑﯽ ﺁﻧﮑﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮﯼ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﯼ‬ ‫اﻳﻤﺎن و ﭘﻴﺮوﯼ اﺳﺖ و ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اهﻞ ﻋﻨﺎد و ﻟﺠﺎج ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و از ﻓﻄﺮت ﺳﺎﻟﻤﯽ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‪ ،‬از ﺁن ﭘﻴﺮوﯼ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪].‬و ﺟﺰ ﻓﺎﺳﻘﺎن آﺴﻲ ﻣﻨﻜﺮ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﻧﺨﻮاهﺪ ﺷﺪ )ﺑﻘﺮﻩ‪.‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻣﺮ دﻳﻦ اهﺘﻤﺎم ﺑﻮرزﻧﺪ و در ﺣﺮآﺎت و ﺳﻜﻨﺎت ﺧﻮد‬ ‫ﻣﺮاﻗﺐ ﺧﺪا ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و رﺳﻮل او را ﺑﺰرگ ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪ ،‬اﺣﺘﺮام آﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺁوردﻩ ﻧﺎﭼﻴﺰ ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺘﺮﺳﻨﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺸﻢ ﺧﺪا ﺁﻧﺎن را‬ ‫ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﻳﻬﻮد را ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﺁﻧﺎن را ﺟﺎهﻼﻧﻲ ﺳﺘﻤﮕﺮ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺧﺮاﻧﻲ آﻪ ﺑﺎر آﺘﺎب ﺑﺪوش دارﻧﺪ ﺗﺸﺒﻴﻬﺸﺎن آﺮد"]‪.‬ﻗﺮﺁن هﻤﺎﻧﻨﺪ ﻧﻮر‪ ،‬ﺑﻪ ذات ﺧﻮد روﺷﻦ اﺳﺖ و ﻧﻴﺎزﯼ ﺑﻪ روﺷﻨﮕﺮ ﺑﻴﺮوﻧﯽ)ﺟﺰ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺒﻴﻦ و روﺷﻨﮕﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ( ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻮد ﺗﺒﻴﺎن ﮐﻞ ﺷﯽء اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ هﺮ ﮐﺲ ﺳﻼﻣﺖ‬ ‫ﻓﻄﺮﯼ ﺧﻮﻳﺶ از دﺳﺖ ﻧﺪادﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﯼ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن ﺁن را ﺑﺎور ﻣﯽ ﮐﻨﺪ"]‪.(5 ،‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ﺷﺮح ﺁﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺧﺪاﻳﺘﻌﺎﻟﻲ ﺑﺮاﻳﺸﺎن ]ﻳﻬﻮدﻳﺎن[ ﻣﺜﻠﻲ زد‪ ،‬و ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ اﻻﻏﺎﻧﻲ ﺗﺸﺒﻴﻪ آﺮد آﻪ آﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﺁن ﺑﺎر‬ ‫ﺷﺪﻩ‪ ،‬و ﺧﻮد ﺣﻴﻮان هﻴﭻ ﺁﮔﺎهﻲ از ﻣﻌﺎرف و ﺣﻘﺎﻳﻖ ﺁن آﺘﺎﺑﻬﺎ ﻧﺪارد‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ از ﺣﻤﻞ ﺁن آﺘﺎﺑﻬﺎ ﭼﻴﺰي ﺑﺠﺰ ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﺑﺮاﻳﺶ‬ ‫ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﺑﻼدﻟﻴﻞ ﮐﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ)ﻗﺮﺁن( روﺷﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽ‬ ‫ﺷﻮد ﮐﻪ هﺮ ﮐﺲ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﭼﻮن ﺁﻓﺘﺎب روﺷﻦ را ﻧﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﻣﺸﮑﻞ و ﻣﺮﺿﯽ دارد‪ .. ‫‪95‬‬ ‫‪2-5‬ـ ﻣﺜﻞ اﻟﺬﻳﻦ ﺣﻤﻠﻮا اﻟﺘﻮرﺋﻪ ﺛﻢ ﻟﻢ ﻳﺤﻤﻠﻮهﺎ ﮐﻤﺜﻞ اﻟﺤﻤﺎر ﻳﺤﻤﻞ اﺳﻔﺎرا ﺑﺌﺲ ﻣﺜﻞ اﻟﻘﻮم اﻟﺬﻳﻦ ﮐﺬﺑﻮا ﺑﺎﻳﺖ اﷲ واﷲ ﻻﻳﻬﺪﯼ اﻟﻘﻮم اﻟﻈﺎﻟﻤﻴﻦ‪:‬‬ ‫ﻞ ﻣﺮدﻣﻲ آﻪ‬ ‫ﻞ ﺁن ﺧﺮ اﺳﺖ آﻪ آﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ را ﺣﻤﻞ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁن[ ﺑﻪ‬ ‫ﻗﺪرﯼ روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﺘﻔﮑﺮ ﻣﻌﺘﺪل هﻴﭻ اﺑﻬﺎﻣﯽ در ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺁن وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﺟﺎﯼ هﻴﭻ ﻋﺬرﯼ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﮔﺬارد‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎ هﺮ ﮐﺲ در‬ ‫هﺮ ﺳﻄﺤﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪازﻩ ﯼ ﻓﻬﻢ او ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﺁﻓﺘﺎب ﻧﺸﺎﻧﻪ ﯼ روز اﺳﺖ و ﻣﻤﮑﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﺴﯽ ﺁن را ﺑﺒﻴﻨﺪ‬ ‫و در روز ﺑﻮدن زﻣﺎن ﻃﻠﻮع ﺷﮏ ﮐﻨﺪ‪ ..‬و ﺧﺪا ﺳﺘﻤﻜﺎران را هﺪاﻳﺖ ﻧﻤﻲآﻨﺪ )ﺟﻤﻌﻪ‪.‬ﻣﻌﺸﻮق ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﮔﺮﻳﺰ ﭘﺎﺳﺖ‪ .

‫‪96‬‬

‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬

‫‪ -1‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ،1‬ﺻﺺ ‪.635 -636‬‬

‫‪ -2‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﺴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ج ‪، 8‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ اﺳﺮا‪ ،‬ص‪. 576‬‬

‫‪ -3‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.587 -588‬‬

‫‪ -4‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.596‬‬

‫‪ -5‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.596‬‬

‫‪ -6‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.599‬‬

‫‪ -7‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 8‬ص ‪.439‬‬

‫‪ -8‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 15‬ص ‪.310‬‬

‫‪ -9‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 18‬ص‪. 350‬‬

‫‪ -10‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻗﺮﺁن در ﻗﺮﺁن‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 1‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ اﺳﺮاء ‪ ،‬ﭼﺎپ دوم‪ ،‬ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ‪ ،1378‬ص‬
‫‪. 447‬‬

‫‪ -11‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 19‬ص ‪.449‬‬

‫‪ -12‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺻﺺ‪.619 -621‬‬

‫‪97‬‬

‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(16‬‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‪ :‬ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎﯼ اﻧﺴﺎنﻧﻤﺎ‬

‫از ﻧﻈﺮ ﻗﺮﺁن ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ )ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﻨﮑﺮان(‪ ،‬ﺧﻔﺎش و ﻓﺎﺳﻖ و ﻣﻐﺮض و ﺣﺴﻮد و ﻓﺮﻳﺐ ﮐﺎر و ﺗﺒﻬﮑﺎر و‪ ...‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ ﺁﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫‪ 2-8‬ـ اﻧﻪ ﻻ ﻳﻔﻠﺢ اﻟﮑﺎﻓﺮون‪ :‬و آﺎﻓﺮان رﺳﺘﮕﺎر ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ )ﻣﻮﻣﻨﻮن‪.(117 ،‬‬

‫‪ 2-9‬ـ ان اﻟﮑﺎﻓﺮون اﻻ ﻓﯽ ﻏﺮور‪ :‬ﮐﺎﻓﺮان ﺟﺰ در ]ﺗﻮهﻢ[ و ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮردﮔﯽ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ)ﻣﻠﮏ‪.(20 ،‬‬

‫‪ 2-10‬ـ و ﺟﺤﺪوا ﺑﻬﺎ واﺳﺘﻴﻘﻨﺘﻬﺎ اﻧﻔﺴﻬﻢ ﻇﻠﻤﺎ و ﻋﻠﻮا ﻓﺎﻧﻈﺮ ﮐﻴﻒ ﮐﺎن ﻋﺎﻗﺒﻪ اﻟﻤﻔﺴﺪﻳﻦ‪ :‬ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ در دل ﺑﻪ ﺁن ﻳﻘﻴﻦ ﺁوردﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ از روي‬
‫ﺳﺘﻢ و ﺑﺮﺗﺮيﺟﻮﻳﻲ اﻧﻜﺎرش آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻨﮕﺮ آﻪ ﻋﺎﻗﺒﺖ ﺗﺒﻬﻜﺎران ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮد)ﻧﻤﻞ‪.(14 ،‬‬

‫‪ 2-11‬ـ وﻣﻦ ﻳﺮﻏﺐ ﻋﻦ ﻣﻠﻪ اﺑﺮاهﻴﻢ اﻻ ﻣﻦ ﺳﻔﻪ ﻧﻔﺴﻪ و ﻟﻘﺪ اﺻﻄﻔﻴﻨﺎﻩ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﻴﺎ و اﻧﻪ ﻓﯽ اﻻﺧﺮﻩ ﻟﻤﻦ اﻟﺼﺎﻟﺤﻴﻦ‪ :‬ﭼﻪ آﺴﻲ از آﻴﺶ‬
‫اﺑﺮاهﻴﻢ روي ﺑﺮﻣﻲ ﺗﺎﺑﺪ ﺟﺰ ﺁﻧﻜﻪ ﺧﻮد را ﺑﻲ ﺧﺮد ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ اﺑﺮاهﻴﻢ را در دﻧﻴﺎ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻳﻢ و او را در ﺁﺧﺮت ﻧﻴﺰ از ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﺎن‬
‫اﺳﺖ)ﺑﻘﺮﻩ‪.(130 ،‬‬

‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬در اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﺮدﻣﻲ آﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺁﻳﻴﻦ ﭘﺎك و ﺧﺎﻟﺺ اﺑﺮاهﻴﻢ ﻳﻌﻨﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﻦ اﺳﻼم ﻧﻤﻲﺁورﻧﺪ‬
‫"ﺳﻔﻴﻪ" ﺷﻤﺮدﻩ ﺷﺪﻩاﻧﺪ و اﻳﻦ ﺧﻮد ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ آﻪ ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت و ﺑﻨﺪﮔﻲ و ﺗﺴﻠﻴﻢ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﺪا دﻋﻮت ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬ﻋﻘﻞ ﺁن ﻧﻴﺴﺖ آﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺁن ﻣﻨﺎﻗﻊ زودﮔﺬر ﻣﺎدي را ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدهﺪ و هﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻓﺪاي ﺁن آﻨﺪ‪ .‬ﻋﻘﻞ ﺁن اﺳﺖ آﻪ در ﭘﺮﺗﻮ ﺁن ﺳﻌﺎدت ﺟﺎوﻳﺪان را‬
‫ﺑﺘﻮان ﺟﺴﺖوﺟﻮ آﺮد و ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺁﻧﻲ را ﻓﺪاي ﻣﻨﺎﻓﻊ اﺑﺪي ﻧﻤﻮد"]‪.[13‬‬

‫ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ هﻢ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪،‬هﺮ ﮐﺲ دﻳﻦ اﺳﻼم را ﻧﭙﺬﻳﺮد‪،‬ﺑﯽ ﺧﺮد اﺳﺖ‪.‬ﺑﻌﺪ هﻢ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺁﻳﺎت و رواﻳﺎت ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم از هﻤﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺎﻻﺗﺮﻧﺪ و هﻤﻪ ﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان زﻳﺮ ﭘﺮﭼﻢ اﻳﺸﺎن هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‪":‬ﺳﺒﻘﺖ اﻣﻴﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﭘﻴﺸﻴﻦ را‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻃﺒﻖ ﺁﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻣﺒﺎهﻠﻪ‪ ،‬ﺁن ﺣﻀﺮت ﻧﻔﺲ و ﺟﺎن رﺳﻮل اﮐﺮم اﺳﺖ"]‪.[14‬ﭘﺲ ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬هﺮ ﮐﺲ ﺑﺮﺗﺮﯼ‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﺑﺮ هﻤﻪ ﯼ اﻧﺒﻴﺎ را ﻧﭙﺬﻳﺮد)ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ و ﻏﻴﺮ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻏﺎﻟﯽ(‪ ،‬ﺑﯽ ﺧﺮد و ﺳﻔﻴﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ 2-12‬ـ ان اﻟﺬﻳﻦ ﻋﻨﺪ اﷲ اﻻﺳﻼم و ﻣﺎاﺧﺘﻠﻒ اﻟﺬﻳﻦ اوﺗﻮا اﻟﮑﺘﺎب اﻻ ﻣﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﺎﺟﺎء هﻢ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻐﻴﺎ ﺑﻴﻨﻬﻢ و ﻣﻦ ﻳﮑﻔﺮ ﺑﺎﻳﺎت اﷲ ﻓﺎن اﷲ ﺳﺮﻳﻊ‬
‫اﻟﺤﺴﺎب‪ :‬هﺮ ﺁﻳﻨﻪ دﻳﻦ در ﻧﺰد ﺧﺪا دﻳﻦ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ .‬و اهﻞ آﺘﺎب راﻩ ﺧﻼف ﻧﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ از ﺁن ﭘﺲ آﻪ ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺁن دﻳﻦ ﺁﮔﺎﻩ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ‬
‫از روي ﺣﺴﺪ‪ .‬ﺁﻧﺎن آﻪ ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﺧﺪا آﺎﻓﺮ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻨﺪ آﻪ او ﺑﻪ زودي ﺑﻪ ﺣﺴﺎﺑﻬﺎ ﺧﻮاهﺪ رﺳﻴﺪ)ﺁل ﻋﻤﺮان‪.(19 ،‬‬

‫‪98‬‬

‫ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ اهﻞ ﮐﺘﺎب اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﮐﻪ دﻳﻦ ﺣﻖ ‪" ،‬ﻓﻘﻂ اﺳﻼم اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﻋﺼﺎرﻩ اش ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺮﺁن و ﺳﻨﺖ ﻋﺘﺮت اﻃﻬﺎر در ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ"‪" .‬ﭘﺲ ﺟﺰ اﺳﻼم ‪ ،‬دﻳﻨﯽ از ﮐﺴﯽ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد) و ﻣﻦ ﻳﺘﺒﻎ ﻏﻴﺮ‬
‫اﻻﺳﻼم دﻳﻨﺎ ﻓﻠﻦ ﻳﻘﺒﻞ ﻣﻨﻪ و هﻮ ﻓﯽ اﻻﺧﺮﻩ ﻣﻦ اﻟﺨﺎﺳﺮﻳﻦ(‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﺁن دﻳﻦ)ﻏﻴﺮ اﺳﻼم( هﻤﻪ ﯼ ﺁن ﺑﺎﻃﻞ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﯽ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎﻃﻞ ﻧﺴﺒﯽ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﻦ اهﻞ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻇﻬﻮر ﺣﻀﺮت ﺧﺎﺗﻢ در ﺣﮑﻢ ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺁﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻗﺎﺗﻠﻮا اﻟﺬﻳﻦ‬
‫ﻻﻳﻮﻣﻨﻮن ﺑﺎﷲ و ﻻﺑﺎﻟﻴﻮم اﻻﺧﺮ و ﻻﻳﺤﺮﻣﻮن ﻣﺎ ﺣﺮم اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ و ﻻﻳﺪﻳﻨﻮن دﻳﻦ اﻟﺤﻖ ﻣﻦ اﻟﺬﻳﻦ اوﺗﻮا اﻟﮑﺘﺎب ﺣﺘﯽ ﻳﻌﻄﻮا اﻟﺠﺰﻳﻪ ﻋﻦ‬
‫ﻳﺪوهﻢ ﺻﺎﻏﺮون"]‪.[15‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﮐﻬﻦ در ﺗﺎر و ﭘﻮد ﻣﺘﻦ ﻧﻔﻮذ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﻨﯽ ﮐﻪ در دوران ﮐﻬﻦ زادﻩ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ،‬زﺑﺎن و ﻓﺮهﻨﮓ هﻤﺎن دوران را هﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﯽ ﮔﺬارد‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﺘﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﺣﺴﻮد ‪ ،‬ﺣﻖ ﭘﻮش‪ ،‬ﺑﯽ ﺧﺮد و ﺑﺪﺗﺮ از ﺣﻴﻮان ﺗﻠﻘﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و‬
‫ﻣﻨﮑﺮان)آﻔﺎر( را "آﺮ"‪" ،‬ﻻل"‪" ،‬آﻮر" و‪ ...‬ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ‪:‬‬

‫‪ 2-13‬ـ ﺻﻢ ﺑﮑﻢ ﻋﻤﯽ ﻓﻬﻢ ﻻ ﻳﺮﺟﻌﻮن ‪ :‬آﺮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻻﻻﻧﻨﺪ‪ ،‬آﻮراﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز ﻧﻤﻲﮔﺮدﻧﺪ )ﺑﻘﺮﻩ‪.(18 ،‬‬

‫‪ 2-14‬ـ و ﻣﺎ ﻧﺮﺳﻞ اﻟﻤﺮﺳﻠﻴﻦ اﻻ ﻣﺒﺸﺮﻳﻦ و ﻣﻨﺬرﻳﻦ و ﻳﺠﺎدل اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا ﺑﺎﻟﺒﺎﻃﻞ ﻟﻴﺪﺣﻀﻮا ﺑﻪ اﻟﺤﻖ واﺗﺨﺬوا اﻳﺎﺗﯽ و ﻣﺎ اﻧﺬروا هﺰوا‪ .‬و‬
‫ﻣﻦ اﻇﻠﻢ ﻣﻤﻦ ذﮐﺮ ﺑﺎﻳﺎت رﺑﻪ ﻓﺎﻋﺮض ﻋﻨﻬﺎ و ﻧﺴﯽ ﻣﺎﻗﺪﻣﺖ ﻳﺪاﻩ اﻧﺎ ﺟﻌﻠﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ اﮐﻨﻪ ان ﻳﻔﻘﻬﻮﻩ و ﻓﯽ اذاﻧﻬﻢ وﻗﺮا و ان ﺗﺪﻋﻬﻢ اﻟﯽ‬
‫اﻟﻬﺪﯼ ﻓﻠﻦ ﻳﻬﺘﺪوا اذا اﺑﺪا‪ :‬و ﻣﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدﻳﻢ ﺟﺰ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻣﮋدﻩ دهﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﻴﻢ‪ .‬و آﺎﻓﺮاﻧﻲ آﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﻴﺮوي ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﺣﻖ‬
‫را از ﻣﻴﺎن ﺑﺒﺮﻧﺪ ﺟﺪال ﻣﻲآﻨﻨﺪ و ﺁﻳﺎت و هﺸﺪارهﺎي ﻣﺮا ﺑﻪ رﻳﺸﺨﻨﺪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬آﻴﺴﺖ ﺳﺘﻤﻜﺎرﺗﺮ از ﺁن آﻪ ﺁﻳﺎت ﭘﺮوردﮔﺎرش را ﺑﺮاﻳﺶ‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ و او اﻋﺮاض آﻨﺪ و آﺎرهﺎﻳﻲ را آﻪ از ﭘﻴﺶ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﺪﻩ ﻓﺮاﻣﻮش آﻨﺪ؟ ﺑﺮ دل اﻳﺸﺎن ﭘﺮدﻩ اﻓﻜﻨﺪﻳﻢ ﺗﺎ ﺁﻳﺎت را در ﻧﻴﺎﺑﻨﺪ و‬
‫ﮔﻮﺷﻬﺎﻳﺸﺎن را آﺮ ﺳﺎﺧﺘﻴﻢ آﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ راﻩ هﺪاﻳﺘﺸﺎن ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﻲ‪ ،‬هﺮﮔﺰ راﻩ ﻧﻴﺎﺑﻨﺪ )آﻬﻒ‪ 56 ،‬و ‪.(57‬‬

‫ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ‪" :‬رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( را از اﻳﻤﺎن ﺁوردن ﺁﻧﺎن ﻣﺎﻳﻮس ﻣﻲآﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﭘﺮدﻩ در ﮔﻮﺷﻬﺎ و دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن اﻓﻜﻨﺪﻩ‪ ،‬و‬
‫دﻳﮕﺮ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻮي هﺪاﻳﺖ ﺑﻜﺸﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ درﺑﺎرﻩ ﺣﻖ ﺗﻌﻘﻞ ﻧﻤﻮدﻩ ﺑﺎ هﺪاﻳﺖ ﻏﻴﺮ ﺧﻮد و ﭘﻴﺮوي و‬
‫ﺷﻨﻮاﻳﻲ از ﻏﻴﺮ ﺧﻮد رﺷﺪ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﺟﻤﻠﻪ‪) :‬و ان ﺗﺪﻋﻬﻢ اﻟﻲ اﻟﻬﺪي ﻓﻠﻦ ﻳﻬﺘﺪوا اذا اﺑﺪا( اﺳﺖ آﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻧﻔﻲ اﺑﺪي اهﺘﺪاي‬
‫اﻳﺸﺎن ﻣﻲآﻨﺪ"]‪ .[16‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺗﺎ اﺑﺪ از هﺪاﻳﺖ ﻣﺤﺮوم اﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ 2-15‬ـ اﻓﻠﻢ ﻳﺴﺮوا ﻓﯽ اﻻرض ﻓﺘﮑﻮن ﻟﻬﻢ ﻗﻠﻮب ﻳﻌﻘﻠﻮن ﺑﻬﺎ او ءاذان ﻳﺴﻤﻌﻮن ﺑﻬﺎ ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻻﺗﻌﻤﯽ اﻻﺑﺼﺎر و ﻟﮑﻦ ﺗﻌﻤﯽ اﻟﻘﻠﻮب اﻟﺘﯽ ﻓﯽ‬
‫اﻟﺼﺪور‪ :‬ﺁﻳﺎ در زﻣﻴﻦ ﺳﻴﺮ ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺻﺎﺣﺐ دﻟﻬﺎﻳﻲ ﮔﺮدﻧﺪ آﻪ ﺑﺪان ﺗﻌﻘﻞ آﻨﻨﺪ و ﮔﻮﺷﻬﺎﻳﻲ آﻪ ﺑﺪان ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ؟ زﻳﺮا ﭼﺸﻤﻬﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ آﻪ آﻮر‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ دﻟﻬﺎﻳﻲ آﻪ در ﺳﻴﻨﻪهﺎ ﺟﺎي دارﻧﺪ آﻮر ﺑﺎﺷﻨﺪ )ﺣﺞ‪.(46 ،‬‬

‫‪ 2-16‬ـ و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻳﺴﺘﻤﻊ اﻟﻴﮏ و ﺟﻌﻠﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ اﮐﻨﻪ ان ﻳﻔﻘﻬﻮﻩ و ﻓﯽ ءاذاﻧﻬﻢ و ﻗﺮا و ان ﻳﺮوا ﮐﻞ أاﻳﻪ ﻻﻳﻮﻣﻨﻮا ﺑﻬﺎ ﺣﺘﯽ اذا ﺟﺎوﮎ‬
‫ﻳﺠﺎدﻟﻮﻧﮏ ﻳﻘﻮل اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا ان هﺬا اﻻاﺳﺎﻃﻴﺮ اﻻوﻟﻴﻦ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﺗﻮ ﮔﻮش ﻣﻲدهﻨﺪ وﻟﻲ ﻣﺎ ﺑﺮ ﻗﻠﺐ هﺎﻳﺸﺎن ﭘﺮدﻩهﺎ اﻓﻜﻨﺪﻩاﻳﻢ‬
‫ﺗﺎ ﺁن را درﻧﻴﺎﺑﻨﺪ و ﮔﻮﺷﻬﺎﻳﺸﺎن را ﺳﻨﮕﻴﻦ آﺮدﻩاﻳﻢ‪ .‬و هﺮ ﻣﻌﺠﺰﻩاي را آﻪ ﺑﻨﮕﺮﻧﺪ ﺑﺪان اﻳﻤﺎن ﻧﻤﻲﺁورﻧﺪ‪ .‬و ﭼﻮن ﻧﺰد ﺗﻮ ﺁﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬آﺎﻓﺮان ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ آﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ اﺳﺎﻃﻴﺮ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﻧﻴﺴﺖ )اﻧﻌﺎم‪.(25 ،‬‬

‬ﺧﺪاوﻧﺪ رﻳﺸﺨﻨﺪﺷﺎن ﻣﻲآﻨﺪ و در ﻃﻐﻴﺎﻧﺸﺎن ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ ﻣﻲدارد )ﺑﻘﺮﻩ‪15 ،‬ـ‪.(14‬‬ ‫ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادي ﺁﻣﻠﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﺎت ﺷﺮﻳﻔﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬اﻳﻦ دو اﺳﺘﻬﺰاء ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ؛ زﻳﺮا اﺳﺘﻬﺰاي ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن اﻋﺘﺒﺎري و ﻓﺎﻗﺪ هﺮ ﮔﻮﻧﻪ‬ ‫اﺛﺮ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﺳﺘﻬﺰاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ اﺳﺖ )ﺁﻧﺎن را ﺳﺒﻚ ﻣﻐﺰ و ﺳﺒﻚ ﻗﻠﺐ ﻣﻲآﻨﺪ("]‪" .‬ﻓﺮت ﻣﻦ ﻗﺴﻮرﻩ‪ :‬ﭼﻪ ﺷﺪﻩ آﻪ از اﻳﻦ ﭘﻨﺪ اﻋﺮاض ﻣﻲآﻨﻨﺪ؟ ﮔﻮﻳﯽ ﺧﺮاﻧﻨﺪ‬ ‫رﻣﺎﻧﻴﺪﻩ آﻪ از ﺷﻴﺮ ﻣﯽﮔﺮﻳﺰﻧﺪ )ﻣﺪﺛﺮ ‪51‬ـ‪.‬او ﮐﻈﻠﻤﺎت ﻓﯽ ﺑﺤﺮ ﻟﺠﯽ ﻳﻐﺸﻪ ﻣﻮج ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻪ ﻣﻮج ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻪ ﺳﺤﺎب ﻇﻠﻤﺎت ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻓﻮق ﺑﻌﺾ اذا اﺧﺮج ﻳﺪﻩ ﻟﻢ ﻳﮑﺪ ﻳﺮﺋﻬﺎ و ﻣﻦ ﻟﻢ‬ ‫ﻳﺠﻌﻞ اﷲ ﻟﻪ ﻧﻮرا ﻓﻤﺎ ﻟﻪ ﻣﻦ ﻧﻮر‪ :‬اﻋﻤﺎل آﺎﻓﺮان ﭼﻮن ﺳﺮاﺑﻲ اﺳﺖ در ﺑﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﺗﺸﻨﻪ‪ ،‬ﺁﺑﺶ ﭘﻨﺪارد و ﭼﻮن ﺑﺪان ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد هﻴﭻ ﻧﻴﺎﺑﺪ و ﺧﺪا‬ ‫را ﻧﺰد ﺧﻮد ﻳﺎﺑﺪ آﻪ ﺟﺰاي او را ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﺑﺪهﺪ و ﺧﺪا زود ﺑﻪ ﺣﺴﺎﺑﻬﺎ رﺳﺪ‪ .(41 ،‬‬ ‫‪ -2 -19‬ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ درﺑﺎرﻩ ﺑﻠﻌﻢ ﺑﺎ ﻋﻮر ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫واﺗﻞ ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻧﺒﺎ اﻟﺬﯼ ء اﺗﻴﻨﺎﻩ ء اﻳﺎﺗﻨﺎ ﻓﺎﻧﺴﻠﺦ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﺎﺗﺒﻌﻪ اﻟﺸﻴﻄﺎن ﻓﮑﺎن ﻣﻦ اﻟﻐﺎوﻳﻦ‪ .‬ﻣ َﺜ ِ‬ ‫ﺁرد ﻣﺜﻞ ﺁﻧﺎن آﻪ ﺁﻳﺎت را دروغ اﻧﮕﺎﺷﺘﻨﺪ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ .[17‬اﺳﺘﻬﺰاي ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻨﺎن‬ ‫هﻴﭻ اﺛﺮ واﻗﻌﻲ و ﻧﻘﺶ ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻋﺘﺒﺎري ﻣﺤﺾ اﺳﺖ‪ . [18‬از اﻳﻨﺮو "در ﺁﻳﺎت ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺧﺪاي ﺳﺒﺤﺎن ﺑﻪ ﺑﺨﺸﻲ از آﻴﻔﺮهﺎي‬ .‬اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺁن ﻋﻠﻢ آﻪ ﺑﻪ او دادﻩ ﺑﻮدﻳﻢ رﻓﻌﺘﺶ ﻣﻲﺑﺨﺸﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬وﻟﻲ او در زﻣﻴﻦ ﺑﻤﺎﻧﺪ و از ﭘﻲ هﻮاي ﺧﻮﻳﺶ‬ ‫ﻞ ﺁن ﺳﮓ اﺳﺖ آﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ او ﺣﻤﻠﻪ آﻨﻲ زﺑﺎن از دهﺎن ﺑﻴﺮون ﺁرد و اﮔﺮ رهﺎﻳﺶ آﻨﻲ ﺑﺎز هﻢ زﺑﺎن از دهﺎن ﺑﻴﺮون‬ ‫ﻞ او ﭼﻮن َﻣ َﺜ ِ‬ ‫رﻓﺖ‪َ . ‫‪99‬‬ ‫‪ 2-17‬ـ واﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا اﻋﻤﺎﻟﻬﻢ ﮐﺴﺮاب ﺑﻘﻴﻌﻪ ﻳﺤﺴﺒﻪ اﻟﻈﻤﺎن ﻣﺎء ﺣﺘﯽ اذاﺟﺎء ﻩ ﻟﻢ ﻳﺠﺪﻩ ﺷﻴﺌﺎ و وﺟﺪاﷲ ﻋﻨﺪﻩ ﻓﻮﻓﺌﻪ ﺣﺴﺎﺑﻪ واﷲ ﺳﺮﻳﻊ‬ ‫اﻟﺤﺴﺎب‪ .‬اﷲ ﻳﺴﺘﻬﺰﯼ ﺑﻬﻢ و ﻳﻤﺪهﻢ ﻓﯽ ﻃﻐﻴﺎﻧﻬﻢ‬ ‫ﻳﻌﻤﻬﻮن‪ :‬و ﭼﻮن ﺑﺎ ﻣﺆﻣﻨﺎن رو ﺑﻪ رو ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻤﺎن ﺁوردﻩاﻳﻢ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺑﺎ ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ هﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺎ ﻓﻘﻂ‬ ‫رﻳﺸﺨﻨﺪ ﻣﻲآﻨﻴﻢ‪ .(49‬‬ ‫‪ -2 – 21‬در ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺎآﻴﺪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻨﺎﻓﻘﻴﻦ‪ ،‬ﻣﻮﻣﻨﺎن را اﺳﺘﻬﺰا )ﺗﺤﻘﻴﺮ و اهﺎﻧﺖ( ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﺁﻧﻬﺎ را‬ ‫اﺳﺘﻬﺰا ﻣﻲآﻨﺪ‪:‬‬ ‫و اذا ﻟﻘﻮا اﻟﺬﻳﻦ ءاﻣﻨﻮا ﻗﺎﻟﻮا ءاﻣﻨﺎ و اذا ﺧﻠﻮا اﻟﯽ ﺷﻴﺎﻃﻴﻨﻬﻢ ﻗﺎﻟﻮا اﻧﺎ ﻣﻌﮑﻢ اﻧﻤﺎ ﻧﺤﻦ ﻣﺴﺘﻬﺰون‪ ..(39‬‬ ‫‪ 2.‬ﻗﺼﻪ را ﺑﮕﻮﯼ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻓﺮو روﻧﺪ )اﻋﺮاف ‪176‬ـ‪.‬و ﺁن ﺧﺪا راهﺶ را ﺑﻪ هﻴﭻ ﻧﻮري روﺷﻦ ﻧﻜﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬هﻴﭻ ﻧﻮري ﻓﺮا راﻩ ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻴﺎﺑﺪ )ﻧﻮر‪ 40،‬ـ ‪.(175‬‬ ‫‪ -2 -20‬ﻓﻤﺎ ﻟﻬﻢ ﻋﻦ اﻟﺘﺬﮐﺮﻩ ﻣﻌﺮﺿﻴﻦ‪ .‬ﮐﺎﻧﻬﻢ ﺣﻤﺮ ﻣﺴﺘﻨﻔﺮﻩ‪.18‬ـ ﻣﺜﻞ اﻟﺬﻳﻦ اﺗﺨﺬوا ﻣﻦ دون اﷲ اوﻟﻴﺎء ﮐﻤﺜﻞ اﻟﻌﻨﮑﺒﻮت اﺗﺨﺬت ﺑﻴﺘﺎ و ان اوهﻦ اﻟﺒﻴﻮت ﻟﺒﻴﺖ اﻟﻌﻨﮑﺒﻮت ﻟﻮﮐﺎﻧﻮا ﻳﻌﻠﻤﻮن‪َ :‬ﻣﺜَﻞ ﺁﻧﺎن آﻪ‬ ‫ﺳﻮاي ﺧﺪا را اوﻟﻴﺎ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪َ ،‬ﻣﺜَﻞ ﻋﻨﻜﺒﻮت اﺳﺖ آﻪ ﺧﺎﻧﻪاي ﺑﺴﺎﺧﺖ و آﺎش ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻪ هﺮ ﺁﻳﻨﻪ ﺳﺴﺖﺗﺮﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪهﺎ ﺧﺎﻧﻪ ﻋﻨﻜﺒﻮت اﺳﺖ‬ ‫)ﻋﻨﻜﺒﻮت‪.‬ﻳﺎ هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺗﺎرﻳﻜﻲهﺎﻳﻲ اﺳﺖ در درﻳﺎﻳﻲ ژرف آﻪ ﻣﻮﺟﺶ ﻓﺮو‬ ‫ﭘﻮﺷﺪ و ﺑﺮ ﻓﺮاز ﺁن ﻣﻮﺟﻲ دﻳﮕﺮ و ﺑﺮ ﻓﺮازش اﺑﺮي اﺳﺖ ﺗﻴﺮﻩ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﻜﻲهﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﻓﺮاز ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺁن ﺳﺎن آﻪ اﮔﺮ دﺳﺖ ﺧﻮد ﺑﻴﺮون ﺁرد ﺁن‬ ‫را ﻧﺘﻮاﻧﺪ دﻳﺪ‪ ..‬اﻣﺎ اﺳﺘﻬﺰاي ﺧﺪاي ﺳﺒﺤﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن‪ ،‬ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ و واﻗﻌﻲ اﺳﺖ؛‬ ‫ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ آﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﻧﺎن را ﺳﺒﻚ ﻣﻐﺰ و ﺳﺒﻚ ﻗﻠﺐ ﻣﻲآﻨﺪ"]‪ .‬و ﻟﻮ ﺷﺌﻨﺎ ﻟﺮﻓﻌﻨﺎﻩ ﺑﻬﺎ و ﻟﮑﻨﻪ اﺧﻠﺪ اﻟﯽ اﻻرض و اﺗﺒﻊ‬ ‫هﻮﺋﻪ ﻓﻤﺜﻠﻪ ﮐﻤﺜﻞ اﻟﮑﻠﺐ ان ﺗﺤﻤﻞ ﻋﻠﻴﻪ ﻳﻠﻬﺚ اوﺗﺘﺮﮐﻪ ﻳﻠﻬﺚ ذﻟﮏ ﻣﺜﻞ اﻟﻘﻮم اﻟﺬﻳﻦ ﮐﺬﺑﻮا ﺑﺎﺗﻨﺎ ﻓﺎﻗﺼﺺ اﻟﻘﺼﺺ ﻟﻌﻠﻬﻢ ﻳﺘﻔﮑﺮون‪ :‬ﺧﺒﺮ ﺁن‬ ‫ﻣﺮد را ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺑﺨﻮان آﻪ ﺁﻳﺎت ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ او اﻋﻄﺎ آﺮدﻩ ﺑﻮدﻳﻢ و او از ﺁن ﻋﻠﻢ ﻋﺎري ﮔﺸﺖ و ﺷﻴﻄﺎن در ﭘﻲاش اﻓﺘﺎد و در زﻣﺮة‬ ‫ﮔﻤﺮاهﺎن درﺁﻣﺪ‪ .

‬راوﻟﺰ ﭘﻠﻮراﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﻘﻮل را "ﻳﮏ وﻳﮋﮐﯽ ﭘﺎﻳﺪار" ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺪرن ﻣﯽ داﻧﺪ‪ .‬و اذااﻧﺎدﻳﺘﻢ اﻟﯽ‬ ‫اﻟﺼﻠﻮﻩ اﺗﺨﺬوهﺎ هﺰوا و ﻟﻌﺒﺎ ذﻟﮏ ﺑﺎﻧﻬﻢ ﻗﻮم ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن‪ .(57‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ دﺳﺘﻮري اﺳﺖ آﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺒﻲ ﺧﻮد دادﻩ آﻪ وي آﻔﺎري را آﻪ دﻳﻦ‬ ‫اﺳﻼم را اﺳﺘﻬﺰا ﻣﻲآﺮدﻩاﻧﺪ از راﻩ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻣﺆاﺧﺬ ﻩ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و در ﻣﺤﺎورﻩ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎ ﺁﻧﺎن راﻩ اﻧﺼﺎف را ﭘﻴﺶ ﮔﻴﺮد ﺗﺎ زودﺗﺮ ﺁﻧﺎن را ﻗﺎﻧﻊ و‬ ‫ﻳﺎ ﺳﺎآﺖ آﻨﺪ‪ ،‬و ﺁن راﻩ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺑﮕﻮ ﻣﺎ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻤﺎ ﺷﺪﻩ و ﻗﺒﻮل ﻣﻲآﻨﻴﻢ آﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻏﻠﻂ و ﺷﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ اﮔﺮ ﺑﻨﺎ ﺷﻮد‬ ‫ﺷﺮ و ﻏﻠﻂ رﺳﻮا و اﺳﺘﻬﺰا ﺷﻮد ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻴﺰي را ﺑﻪ ﺑﺎد اﺳﺘﻬﺰا ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺴﺨﺮﻩ ﻧﻤﻮد آﻪ از هﺮ ﺷﺮي ﺑﺪﺗﺮ و از هﺮ ﻏﻠﻄﻲ ﻏﻠﻂ ﺗﺮ‬ ‫اﺳﺖ و اﺗﻔﺎﻗًﺎ ﺁن ﻏﻠﻂ ﺗﺮ از هﺮ ﻏﻠﻂ راﻩ و روش ﺧﻮد ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻓﺮﺿﻲ آﻪ ﻣﺎ ﮔﻤﺮاﻩ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﺷﻤﺎ از ﻣﺎ ﮔﻤﺮاﻩﺗﺮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﻟﻌﻨﺖ‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺷﻤﺎ اﺳﺖ و ﻣﺴﺦ ﺷﺪﮔﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن و ﺧﻮك از ﻣﻠﺖ ﺷﻤﺎ و ﭘﺮﺳﺘﻨﺪﮔﺎن ﻃﺎﻏﻮت از ﺷﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ هﻤﻪ ﻋﻴﺐ را در ﺧﻮد‬ ‫ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﭘﻲ ﻋﻴﺐ ﻣﺎﺋﻴﺪ؟ ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻴﺐ ﻣﺎ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ )ﺑﻪ ﻓﺮض آﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﻴﺐ ﺷﻤﺮدﻩ ﺷﻮد( در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻌﺎﻳﺐ ﺷﻤﺎ ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ﻧﺎﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪ .[20‬‬ ‫ﻧﻜﺘﻪ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ ﺁن اﺳﺖ آﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﺪﻋﻲاﻧﺪ آﻪ اهﻞ آﺘﺎب اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا را ﺑﻪ رﻳﺸﺨﻨﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ‬ ‫اهﻞ آﺘﺎب ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم اﻳﻤﺎن ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﮕﻮ اي اهﻞ آﺘﺎب ﺁﻳﺎ ﺟﺰ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﻣﺎ و‬ ‫ﭘﻴﺶ از ﻣﺎ ﻧﺎزل ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻤﺎن دارﻳﻢ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺳﺘﻴﺰﻩ دارﻳﺪ؟ و ﺁﻳﺎ ﺟﺰ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺁن اﺳﺖ آﻪ اﻏﻠﺐ ﺷﻤﺎ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻴﺪ؟ ﺑﮕﻮ ﺁﻳﺎ از آﺴﺎﻧﻲ آﻪ در‬ ‫ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ از اﻳﻦ هﻢ ﺑﺪ ﺳﺮاﻧﺠﺎمﺗﺮﻧﺪ ﺁﮔﺎهﺘﺎن آﻨﻢ؟ ] اﻳﻨﺎن[ آﺴﺎﻧﻲ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻟﻌﻨﺘﺸﺎن آﺮدﻩ و ﺑﺮ ﺁﻧﺎن ﺧﺸﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻃﺎﻏﻮت را‬ ‫ﭘﺮﺳﺘﻴﺪﻩاﻧﺪ و ]ﺧﺪاوﻧﺪ[ ﺁﻧﺎن را ﺑﻮزﻳﻨﻪ و ﺧﻮك ﮔﺮداﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﺎن ﺑﺪ ﻣﻘﺎم ﺗﺮ و از راﻩ راﺳﺖ ]از هﻤﻪ[ ﮔﻤﮕﺸﺘﻪﺗﺮﻧﺪ )ﻣﺎﺋﺪﻩ‪60 ،‬ـ‪.‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ رﻳﺸﺨﻨﺪ اﻋﺘﺒﺎرﯼ آﻔﺎر و‬ ‫اهﻞ آﺘﺎب هﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺪﯼ ﻧﺪارد‪ ،‬وﻟﻲ رﻳﺸﺨﻨﺪ ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ ﺧﺪا ﭘﻴﺎﻣﺪ واﻗﻌﯽ ﻋﻤﻠﯽ دارد‪ . ‫‪100‬‬ ‫ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن اﺷﺎرﻩ ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ اﺳﺘﻬﺰاي ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺁﻧﺎن‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺁن آﻴﻔﺮهﺎﺳﺖ‪) ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﻧﺎن را ﺑﺮ اﺛﺮ اﻋﻤﺎل ﻧﺎرواﻳﺸﺎن ﺑﻪ‬ ‫اﺳﺘﻬﺰاي آﻴﻔﺮي‪ ،‬ﺳﺒﻚ ﻣﻐﺰ و ﺳﻔﻴﻪ ﻣﻲآﻨﺪ( و دﻳﮕﺮي ﺁن آﻪ اﻳﺸﺎن را در ﺳﺮآﺸﻲ و آﻮر ﺑﺎﻃﻨﻲ ﺧﻮدﺷﺎن رهﺎ ﻣﻲﺳﺎزد"]‪..[21‬‬ ‫‪ -3‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ :‬روﻳﮑﺮد اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ ﻣﺪرن ﺑﻪ "دﻳﮕﺮﯼ" و "ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ" ‪ ،‬ﻣﺘﮑﯽ ﺑﺮ ﭼﻨﺪ اﺻﻞ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫اول‪ :‬ﮔﺮدن ﻧﻬﺎدن ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻔﺎوت‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﺷﺪﻩ ﺑﺎ ﺣﻘﻮق و ﺁزادﻳﻬﺎﯼ ﭘﺎﻳﻪ اﯼ ﻧﻬﺎدهﺎﯼ ﺁزاد‪ ،‬ﮐﺜﻴﺮﯼ از ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺘﻀﺎد و ﺁﺷﺘﯽ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ -‬و ﻣﻬﻤﺘﺮ از‬ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن آﺮﻳﻢ ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﺑﺎ‬ ‫آﻔﺎر و اهﻞ آﺘﺎب ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ آﺮدﻩ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﻼﻓﯽ رﻳﺸﺨﻨﺪﺷﺎن‪ ،‬ﺁﻧﺎن را ﺧﻮك و ﻣﻴﻤﻮن ﺧﻮاﻧﺪﻩ )ﮔﺮداﻧﻴﺪﻩ( اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻳﺎ اﻳﻬﺎ اﻟﺬﻳﻦ ءاﻣﻨﻮا ﻻﺗﺘﺨﺬوا دﻳﻨﮑﻢ هﺰوا وﻟﻌﺒﺎ ﻣﻦ اﻟﺬﻳﻦ اوﺗﻮا اﻟﮑﺘﺎب ﻣﻦ ﻗﺒﻠﮑﻢ و اﻟﮑﻔﺎر اوﻟﻴﺎء واﺗﻘﻮا اﷲ ان ﮐﻨﺘﻢ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺪا‪ ،‬ﺳﺒﻚ‬ ‫ﻣﻐﺰ‪ ،‬ﺳﺒﻚ ﻗﻠﺐ‪ ،‬ﻣﻴﻤﻮن و ﺧﻮك ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻗﻞ هﻞ اﻧﺒﺌﮑﻢ ﺑﺸﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻣﺜﻮﺑﻪ ﻋﻨﺪاﷲ ﻣﻦ ﻟﻌﻨﻪ اﷲ و ﻏﻀﺐ ﻋﻠﻴﻪ و ﺟﻌﻞ ﻣﻨﻬﻢ اﻟﻘﺮدﻩ و اﻟﺨﻨﺎزﻳﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﻄﺎﻏﻮت‬ ‫اوﻟﺌﮏ ﺷﺮ ﻣﮑﺎﻧﺎ و اﺿﻞ ﻋﻦ ﺳﻮاء اﻟﺴﺒﻴﻞ‪ :‬اي ﻣﺆﻣﻨﺎن آﺴﺎﻧﻲ را آﻪ دﻳﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ رﻳﺸﺨﻨﺪ و ﺑﺎزﻳﭽﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ از آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﭘﻴﺶ از‬ ‫ﺷﻤﺎ ﺑﺪﻳﺸﺎن آﺘﺎب دادﻩ ﺷﺪ‪ ،‬و ﭼﻪ آﺎﻓﺮان‪ ،‬دوﺳﺖ ﻧﮕﻴﺮﻳﺪ؛ و اﮔﺮ ] ﺑﻪ راﺳﺘﻲ[ ﻣﺆﻣﻨﻴﺪ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوا آﻨﻴﺪ‪ .‬آﺴﺎﻧﻲ را آﻪ ﺧﺪا ﻟﻌﻨﺖ آﺮدﻩ و ﻋﺪﻩاي از ﺁﻧﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻴﻤﻮن و ﺧﻮك ﻣﺴﺦ آﺮدﻩ و آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﻃﺎﻏﻮت ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ‬ ‫ﺑﺪﺗﺮ و ﮔﻤﺮاﻩ ﺗﺮﻧﺪ از ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺧﺪا"]‪.‬ﻗﻞ ﻳﺎ اهﻞ اﻟﮑﺘﺎب هﻞ ﺗﻨﻘﻤﻮن ﻣﻨﺎ اﻻ ان ءاﻣﻨﺎ ﺑﺎﷲ و ﻣﺎ اﻧﺰل اﻟﻴﻨﺎ و ﻣﺎ اﻧﺰل ﻣﻦ ﻗﺒﻞ‬ ‫و ان اﮐﺜﺮهﻢ ﻓﺎﺳﻘﻮن‪ .‬و ﭼﻮن ﺑﺎﻧﮓ ﻧﻤﺎز در دهﻴﺪ‪،‬‬ ‫ﺁن را ﺑﻪ رﻳﺸﺨﻨﺪ و ﺑﺎزﻳﭽﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ از ﺁن اﺳﺖ آﻪ ﻗﻮﻣﻲ ﻧﺎﺑﺨﺮد ﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ ‪":‬ﺧﺪاﯼ ﺳﺒﺤﺎن ﺑﺎرهﺎ ﮐﺎﻓﺮان را ﺑﻪ "ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن" ‪" ،‬ﺣﻤﺎر" و "ﮐﻠﺐ" ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺮدﻩ‬ ‫اﺳﺖ"]‪.[19‬‬ ‫‪ -2 -22‬در ﺳﻮرﻩ ﻣﺎﺋﺪﻩ ﻣﻮﻣﻨﺎن از دوﺳﺘﻲ ﺑﺎ آﻔﺎر و اهﻞ آﺘﺎﺑﻲ آﻪ دﻳﻦ را اﺳﺘﻬﺰا ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻬﻲ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪ ..‬ﻟﺬا ﻣﺤﻞ ﻧﺰاع اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪ .

[23‬‬ ‫دوم ‪ :‬ﮔﺸﻮدﻩ ﺑﻮدن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬ﻣﻔﺎهﻤﻪ ﯼ ﺑﺎ دﻳﮕﺮﯼ ‪،‬ﺁﻣﻮﺧﺘﻦ ازدﻳﮕﺮﯼ وﻧﻘﺪ دﻳﮕﺮﯼ )ﻧﻔﯽ اﺳﻄﻮرﻩ ﯼ ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬ ‫ﭘﻮﭘﺮ(]‪.‬ﺑﺮاﻳﺎن ﻓﯽ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﭼﻨﺎن ﻧﮕﺮﺷﯽ را‬ ‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ . 41‬‬ .[26‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 11 ،‬ﺁﺑﺎن ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -13‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 2‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﺎﺻﺮ ﻣﮑﺎرم ﺷﻴﺮازﯼ ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات داراﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ص ‪.‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﭘﻠﻮراﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ"]‪.‬راوﻟﺰ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬در‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ دﻣﻮﮐﺮاﺗﻴﮏ ﻣﺪرن‪ ،‬ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬و در واﻗﻊ ﻗﻴﺎس ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ و ﺁﺷﺘﯽ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬وﻟﻮ ﻣﻌﻘﻮﻟﯽ را ﺗﺄﺋﻴﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‬ ‫ﮐﻪ در ﭘﺮﺗﻮ ﺁن هﺎ ﺑﺮداﺷﺖ هﺎﯼ ﺧﻮد از اﻣﺮ ﺧﻴﺮ را ﺷﮑﻞ ﻣﯽ دهﻨﺪ‪ .[25‬‬ ‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﮑﯽ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﯽ هﺎﯼ ﺁدﻣﻴﺎن‪..432 -433‬‬ ‫‪ -16‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 13‬ص ‪.‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﭘﺎﻓﺸﺎرﯼ ﺑﺮ ﺗﻔﺎوت ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻋﺪم ﺗﺴﺎهﻞ و ﺗﺴﺎﻣﺢ‬ ‫ﺷﻮد"]‪..‬ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﺮق ﺧﺎﺻﯽ‬ ‫ﻼ ﻧﺎﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪ ":‬ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﯼ ارزﺷﯽ ﺷﺪﻩ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺘﺼﻠﺐ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت "ﺗﻔﺎوت" درﺁﻳﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﮔﺎم ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﻧﻔﺮت ‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ زداﻳﯽ از ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺠﻴﺐ و ﻏﺮﻳﺐ و ﻧﺎﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﮔﺎم ﺑﻪ ﺳﻮﯼ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ‬ ‫زداﻳﯽ ﭘﺎﻓﺸﺎرﯼ ﺑﺮ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﯼ ﻣﻄﻠﻖ و ﺁﺷﺘﯽ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫اﻣﺎ در ﺟﻬﺎن ﮐﻬﻦ)دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن(‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺎ "دﻳﮕﺮﯼ" و "ﺗﻔﺎوت" ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﯽ ﺷﺪ‪ .‬ﺗﮑﺜﺮ و ﺗﻨﻮع ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻣﻌﻘﻮل دﻳﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﯽ‬ ‫و اﺧﻼﻗﯽ ﮐﻪ در ﺟﻮاﻣﻊ دﻣﻮﮐﺮاﺗﻴﮏ ﻳﺎﻓﺖ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﺻﺮﻓًﺎ ﻳﮏ وﺿﻊ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ در اﻧﺪﮎ ﻣﺪﺗﯽ از ﺑﻴﻦ ﺑﺮود"]‪ . [24‬‬ ‫ﺳﻮم ‪ :‬اﻣﺘﻨﺎع از داورﯼ ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ و ﺗﺤﮑﻢ ﺁﻣﻴﺰ درﺑﺎرﻩ دﻳﮕﺮﯼ ‪ ،‬ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﻴﺮﯼ از دﻳﮕﺮﯼ و ﻃﺮد دﻳﮕﺮﯼ)دﺷﻮارهﺎﯼ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻌﺒﻴﺮ راوﻟﺰ(]‪.291‬‬ ‫‪ -20‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 6‬ص ‪.135‬‬ ‫‪ -14‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 7‬ﺻﺺ‪.112 -138‬‬ ‫‪ -15‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،13‬ﺻﺺ ‪.462‬‬ ‫‪ -17‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ دوم‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ اﺳﺮاء‪ ،‬ص ‪.‬اﻳﻦ ﮔﺎم ﮔﺬاﺷﺘﻦ در راﻩ ﺳﺮاﺷﻴﺒﯽ ﻟﻐﺰﻧﺪﻩ اﯼ‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوت از ﻣﺎ هﺴﺘﻨﺪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﮏ "دﻳﮕﺮﯼ" ﮐﺎﻣ ً‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﺮوع ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ "ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺜﻞ ﻣﺎ ﻓﮑﺮ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ" در ﮔﺎم ﺑﻌﺪﯼ ﻣﯽ ﮔﻮﺋﻴﻢ "ﺁﻧﻬﺎ درد و ﻋﺸﻘﺸﺎن ﺑﺎ درد و ﻋﺸﻖ‬ ‫ﻣﺎ ﻳﮑﯽ ﻧﻴﺴﺖ" و در ﮔﺎم ﺑﻌﺪﯼ "ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺜﻞ ﺣﻴﻮان رﻓﺘﺎر ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ" و ﺁﺧﺮش ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻣﯽ رﺳﺪ ﮐﻪ "ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻴﻤﻮن‪ ،‬ﺧﻮﮎ ‪ ،‬اﻧﮕﻞ هﺴﺘﻨﺪ"‪. ‫‪101‬‬ ‫ﺁن ﻣﻌﻘﻮل‪ -‬ﭘﺪﻳﺪ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺁﻣﺪ و ﺧﻮاهﻨﺪ ﭘﺎﺋﻴﺪ‪ -‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﮐﺜﺮﺗﯽ از ﭘﻴﺶ ﺣﮑﻤﻔﺮﻣﺎ ﻧﺒﻮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .282‬‬ ‫‪ -18‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.[22‬ﺑﺨﺶ ﻣﻬﻤﯽ‬ ‫از ﭘﻠﻮراﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﻘﻮل‪ ،‬اذﻋﺎن ﺑﻪ وﺟﻮد ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ ﻣﺘﻀﺎد و ﺁﺷﺘﯽ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺧﻼﻗﯽ‪ -‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ – دﻳﻨﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .286‬‬ ‫‪ -19‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ص ‪.

‬‬ ‫ﻩ‪ -‬اﻏﻠﺐ درﺑﺎرﻩ ﯼ هﺮ دو وﺟﻪ ﻳﮏ ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻀﺎت هﻨﺠﺎرﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ اﺳﺘﺤﮑﺎم ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ دارﻧﺪ و هﻤﻴﻦ اﻣﺮ ارزﻳﺎﺑﯽ‬ ‫ﮐﻠﯽ و هﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ را دﺷﻮار ﻣﯽ ﺳﺎزد‪. 1993) P‬‬ ‫‪36.413 -414‬‬ .‬‬ ‫د‪ -‬ﺷﻴﻮﻩ ﯼ ارزﻳﺎﺑﯽ ﺷﻮاهﺪ و ﺳﻨﺠﺶ ارزش هﺎﯼ اﺧﻼﻗﯽ و ﺳﻴﺎﺳﯽ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﮐﻞ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﯼ ﻣﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﮐﻞ ﺟﺮﻳﺎن زﻧﺪﮔﯽ ﻣﺎ ﺗﺎﮐﻨﻮن‪،‬‬ ‫اﺳﺖ)ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ اﺳﺖ(‪ ،‬و ﻗﻄﻌًﺎ ﮐﻞ ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت ﻣﺎ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .(71-72‬‬ ‫‪ -26‬ﺑﺮاﻳﺎن ﻓﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺮوزﻳﻦ ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﺸﺎﻳﺎر دﻳﻬﻴﻤﯽ‪ ،‬ﻃﺮح ﻧﻮ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻌﻴﻦ ﺑﻮدن‬ ‫دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺁن دارد ﮐﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮ ﻗﻀﺎوت و ﺗﻔﺴﻴﺮ) و ﺑﺮ ﻗﻀﺎوت درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺗﻔﺎﺳﻴﺮ( در داﻣﻨﻪ اﯼ )ﻧﻪ ﭼﻨﺪان ﻣﺸﺨﺺ( ﺗﮑﻴﻪ ﮐﻨﻴﻢ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫اﺳﺖ در ﺁن اﺷﺨﺎص ﻣﻌﻘﻮل ﺑﺎ ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬اﻳﻦ دﻻﺋﻞ ﺑﻪ ﻗﺮار زﻳﺮﻧﺪ‪:‬‬ ‫اﻟﻒ‪ -‬ﺷﻮاهﺪ‪ -‬ﺗﺠﺮﺑﯽ و ﻋﻠﻤﯽ‪ -‬ﻳﮏ ﻣﻮرد ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﺘﻀﺎد و ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ و‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ارزﻳﺎﺑﯽ و ﺳﻨﺠﺶ ﺁن هﺎ دﺷﻮار ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ج‪ -‬ﺗﻤﺎم ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻣﺎ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﺳﻴﺎﺳﯽ و اﺧﻼﻗﯽ‪ ،‬ﺗﺎ ﺣﺪﯼ ﻣﺒﻬﻢ هﺴﺘﻨﺪ‪ .148‬‬ ‫‪ -24‬ﮐﺎرل ﭘﻮﭘﺮ‪ ،‬اﺳﻄﻮرﻩ ﭼﺎرﭼﻮب‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﭘﺎﻳﺎ‪ ،‬ﻃﺮح ﻧﻮ‬ ‫‪ -25‬راوﻟﺰ دﻻﺋﻞ دﺷﻮارﯼ ﺻﺪور ﺣﮑﻢ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺁﻣﻮزﻩ هﺎﯼ اﺧﻼﻗﯽ‪ -‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﮑﯽ و دﻳﻨﯽ و ﺳﺒﮏ هﺎﯼ زﻧﺪﮔﯽ ﺷﻬﺮوﻧﺪان را ﺑﺨﻮﺑﯽ‬ ‫ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -23‬ﺟﺎن راوﻟﺰ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﻧﺼﺎف‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﺛﺎﺑﺘﯽ‪ ،‬ﻗﻘﻨﻮس ‪ ،‬ص ‪.‬‬ ‫ﻼ درﺑﺎرﻩ ﯼ اﻧﻮاع ﻣﻼﺣﻈﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺗﻮاﻓﻖ دارﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ درﺑﺎرﻩ ﯼ وزن و اهﻤﻴﺖ ﺁن هﺎ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ‬ ‫ب‪ -‬ﺣﺘﯽ وﻗﺘﯽ ﮐﺎﻣ ً‬ ‫ﺑﺎﺷﻴﻢ و‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت هﺎﯼ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺮﺳﻴﻢ‪.123‬‬ ‫‪22.John Rawls.‬ﻣﻮارد دﺷﻮار هﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺑﻬﺎم ﻣﯽ اﻓﺰاﻳﻨﺪ‪ . ‫‪102‬‬ ‫‪-21‬ﻳﮏ ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ 13‬ص‪.(New York: Columbia University Press.‬ﭘﺲ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ ﻣﺪرن‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬ ‫وﺟﻮد ﻣﻨﺎﺻﺐ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ هﺎﯼ ﭘﺮ ﺗﻌﺪاد‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﮐﺎرهﺎﯼ زﻳﺎد‪ ،‬ﮔﺮوﻩ هﺎﯼ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻏﺎﻟﺒًﺎ ﺗﻨﻮع ﻧﮋادﯼ ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻞ ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت‬ ‫ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺁن ﻗﺪر ﺑﺎ هﻢ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدﯼ از ﻣﻮارد ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﻪ اﮐﺜﺮ ﺁن هﺎ‪ ،‬ﻗﻀﺎوت هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ دارﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ و ﺁﺧﺮﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﻣﯽ ﺗﻮان ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﮐﺮد‪ :‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻗﻀﺎوت هﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳﯽ ﻣﺎ ﮐﻪ ارزش هﺎﯼ اﺳﺎﺳﯽ را‬ ‫ﻼ ﻣﻌﻘﻮل‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﭘﺲ‬‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﺁن ﻗﺪر ﺗﺎﺑﻊ ﺷﺮاﻳﻂ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺴﻴﺎر ﺿﻌﻴﻔﯽ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ اﺷﺨﺎص ﺑﺎ وﺟﺪان‪ ،‬دﻟﺴﻮز و ﮐﺎﻣ ً‬ ‫از ﺑﺤﺚ ﺁزاداﻧﻪ و ﺑﺎز‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﻗﻮاﯼ ﻋﻘﻠﯽ ﺧﻮد‪ ،‬هﻤﮕﯽ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﯼ واﺣﺪﯼ ﺑﺮﺳﻨﺪ")ﺟﺎن راوﻟﺰ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﻧﺼﺎف‪،‬‬ ‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﺛﺎﺑﺘﯽ‪ ،‬ﻗﻘﻨﻮس‪ ،‬ﺻﺺ ‪. Political Liberalism.

‬ﺑﺮﺧﻮرد در دو ﺳﻄﺢ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺻﻮرت ﻣﯽ ﮔﻴﺮد‪.[2‬ﺣﮑﻢ اﻳﻨﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺸﺮﮐﻴﻦ ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺖ اﺳﺖ‪،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ‪ ":‬اﻋﺘﻘﺎدﺷﺎن ﺑﻪ‬ .‬ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻃﻮر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ‬ ‫رواﻳﺖ در ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻓﻘﻬﯽ ‪ ،‬ﻋﺪم ﺗﮑﺬﻳﺐ ﺁن ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻔﺴﺮان ﺑﺰرگ ﺟﻬﺎن اﺳﻼم ‪ ،‬و ﻣﻬﻢ ﺗﺮ از هﻤﻪ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﺑﺪان ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺪﻋﻴﺎن رﺳﻤﯽ‬ ‫دﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ رواﻳﺖ را ﺟﺰﻳﯽ از ﺳﺮﺷﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪. ‫‪103‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(17‬‬ ‫ﮐﻴﻔﺮهﺎﯼ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻬﺎ) ﺣﻴﻮان هﺎﯼ اﻧﺴﺎن ﻧﻤﺎ(‬ ‫در دو ﺑﺨﺶ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻧﮕﺎﻩ ﻗﺮﺁن ﺑﻪ دﻳﮕﺮﯼ و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﺪ‪ .‬ﺧﺪا ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﮐﺎرهﺎ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﺣﺴﻨﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ و‬ ‫درﺟﺎت ﺷﻤﺎ را ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽ ﮔﺮداﻧﺪ"]‪.‬‬ ‫‪ -1‬ﺑﺮﺧﻮرد در دﻧﻴﺎ‪:‬‬ ‫‪-1-1‬ﻳﮏ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ :‬در ﮐﺘﺎب ﮐﺎﻓﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ‪ ،‬از اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ )اﻣﺎم ﺻﺎدق( رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﮐﻪ وﯼ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬ ‫ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪" :‬اذا راﻳﺘﻢ اهﻞ اﻟﺮﻳﺐ واﻟﺒﺪع ﻣﻦ ﺑﻌﺪﯼ ﻓﺎﻇﻬﺮوا اﻟﺒﺮاءﻩ ﻣﻨﻬﻢ و اﮐﺜﺮوا ﻣﻦ ﺳﺒﻬﻢ واﻟﻘﻮل ﻓﻴﻬﻢ واﻟﻮاﻗﻴﻌﻪ و ﺑﺎهﺘﻮهﻢ‬ ‫ﮐﻴﻼ ﻳﻄﻤﻌﻮا ﻓﯽ اﻟﻔﺴﺎد ﻓﯽ اﻻﺳﻼم و ﻳﺤﺬرهﻢ اﻟﻨﺎس و ﻻﻳﺘﻌﻠﻤﻮا ﻣﻦ ﺑﺪﻋﻬﻢ ﻳﮑﺘﺐ اﷲ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﺤﺴﻨﺎت و ﻳﺮﻓﻊ ﻟﮑﻢ ﺑﻪ اﻟﺪرﺟﺎت‪ :‬هﺮﮔﺎﻩ ‪ ،‬ﭘﺲ‬ ‫از ﻣﻦ ‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﺮﺧﻮردﻳﺪ ﮐﻪ ﻳﺎ در دﻳﻦ ﺷﮏ دارﻧﺪ ﻳﺎ ﭼﻴﺰ ﻧﻮﻇﻬﻮرﯼ ﺑﻪ دﻳﻦ وارد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﺑﻴﺰارﯼ ﺧﻮد را از ﺁﻧﺎن ﺁﺷﮑﺎر ﮐﻨﻴﺪ و ﺗﺎ‬ ‫ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻴﺪ دﺷﻨﺎﻣﺸﺎن دهﻴﺪ و ﺑﺪﮔﻮﻳﯽ ﺷﺎن ﮐﻨﻴﺪ و اﻓﺘﺮاﺷﺎن ﺑﺰﻧﻴﺪ و دروغ و ﺑﻬﺘﺎﻧﺸﺎن ﺑﺒﻨﺪﻳﺪ ﺗﺎ اﻣﻴﺪﺷﺎن ﺑﻪ ﺗﺒﺎﻩ ﮐﺮدن اﺳﻼم ﻧﻮﻣﻴﺪ ﺷﺪﻩ‬ ‫و اﻳﻦ ﮐﺎرهﺎ ﻣﺮدم را از اﻃﺮاﻓﺸﺎن ﭘﺮاﮐﻨﺪﻩ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ از ﺑﺪﻋﺖ هﺎﻳﺸﺎن ﭼﻴﺰﯼ ﻧﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪.‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اهﻤﻴﺖ ﺑﺤﺚ ارﺗﺪاد و ﻣﺮﺗﺪان ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ ﺟﻬﺎن‬ ‫اﺳﻼم ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫‪ -1-3‬اهﻞ ﮐﺘﺎب‪ :‬ﻗﺮﺁن اهﻞ ﮐﺘﺎب را ﻣﻴﺎن اﻧﺘﺨﺎب ﺳﻪ راﻩ ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺮگ ﻳﺎ ﺟﺰﻳﻪ‪.‬‬ ‫ﻗﺎﺗﻠﻮا اﻟﺬﻳﻦ ﻻﻳﻮﻣﻨﻮن ﺑﺎﷲ وﻻ ﺑﺎﻟﻴﻮم اﻻﺧﺮ و ﻻﻳﺤﺮﻣﻮن ﻣﺎ ﺣﺮم اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ و ﻻﻳﺪﻳﻨﻮن دﻳﻦ اﻟﺤﻖ ﻣﻦ اﻟﺬﻳﻦ اوﺗﻮا اﻟﮑﺘﺎب ﺣﺘﯽ ﻳﻌﻄﻮا‬ ‫اﻟﺠﺰﻳﻪ ﻋﻦ ﻳﺪ و هﻢ ﺻﺎﻏﺮون‪ :‬ﺑﺎ اهﻞ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و روز ﺑﺎزﭘﺴﻴﻦ اﻳﻤﺎن ﻧﺪارﻧﺪ و ﺣﺮام داﺷﺘﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را ﺣﺮام ﻧﻤﯽ ﮔﻴﺮﻧﺪ‬ ‫و دﻳﻦ ﺣﻖ ﻧﻤﯽ ورزﻧﺪ‪ ،‬ﮐﺎرزار ﮐﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮﻳﺶ و ﺧﺎﮐﺴﺎراﻧﻪ ﺟﺰﻳﻪ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ)ﺗﻮﺑﻪ‪.[1‬‬ ‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺪﻋﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ و ﺟﺎﻋﻼن ﺁن را ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬دﻳﮕﺮﯼ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺣﻴﻮان ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .(29 ،‬‬ ‫ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ذﻳﻞ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ از ﻧﻈﺮ ﻗﺮﺁن ‪":‬اهﻞ ﮐﺘﺎب ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺒﻮت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردﻩ اﻧﺪ ﮐﻔﺎر ﺣﻘﻴﻘﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬ ‫وﻟﻮ اﻳﻨﮑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﺟﺰا داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ"]‪ .‬ﺣﻴﻮان ﺧﻮاﻧﺪن دﻳﮕﺮﯼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﻣﺎ‪،‬‬ ‫راﻩ ﺣﺬف ﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺁﻧﺎن را هﻤﻮار ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫‪ -1-2‬ارﺗﺪاد‪ :‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺮﺗﺪ ﺗﻠﻘﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .‬هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻗﺮﺁن‪ ،‬در ﻧﺤﻮﻩ ﯼ ﺑﺮﺧﻮردﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‬ ‫و ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ)دﻳﮕﺮﯼ( دارد‪ ،‬ﺧﻮد را ﺁﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﺳﺎزد‪ .

‬ﭘﺲ ﻇﺎهﺮا ﻋﻠﺖ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﺟﺰا را از اهﻞ آﺘﺎب ﻧﻔﻲ‬ ‫ﻣﻲآﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ اهﻞ آﺘﺎب ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻣﻌﺎد را ﺁﻧﻄﻮر آﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﺻﻞ اﻟﻮهﻴﺖ را دارا‬ ‫ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ"]‪ ...[5‬‬‫اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮن ﻓﻄﺮي آﻪ اﺟﻤﺎ ً‬ ‫‪ -1-4‬ﻏﻴﺮ اهﻞ ﮐﺘﺎب‪ :‬ﻗﺮﺁن ﻏﻴﺮ اهﻞ ﮐﺘﺎب را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺟﻬﺎد اﺑﺘﺪاﻳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽ دهﺪ]‪ .[6‬ﺁﻧﺎن ﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﺑﻤﻴﺮﻧﺪ‪...‬و ان‬ ‫اﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺮﮐﻴﻦ اﺳﺘﺠﺎرﮎ ﻓﺎﺟﺮﻩ ﺣﺘﯽ ﻳﺴﻤﻊ ﮐﻼم اﷲ ﺛﻢ اﺑﻠﻐﻪ ﻣﺎﻣﻨﻪ ذﻟﮏ ﺑﺎﻧﻬﻢ ﻗﻮم ﻻﻳﻌﻠﻤﻮن‪ :‬و ﭼﻮن ﻣﺎهﻬﺎﯼ ﺣﺮام ﺑﻪ ﺳﺮﺁﻣﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‬ ‫ﻣﺸﺮﮐﺎن را هﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻳﺎﻓﺘﻴﺪ ﺑﮑﺸﻴﺪ و ﺑﻪ اﺳﺎرت ﺑﮕﻴﺮﻳﺪﺷﺎن و ﻣﺤﺎﺻﺮﻩ ﺷﺎن ﮐﻨﻴﺪ و هﻤﻪ ﺟﺎ در ﮐﻤﻴﻨﺸﺎن ﺑﻨﺸﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ اﮔﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﮐﺮدﻧﺪ و‬ ‫ﻧﻤﺎز ﺑﺮﭘﺎ داﺷﺘﻨﺪ و زﮐﺎت ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺁزادﺷﺎن ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺁﻣﺮزﮔﺎر ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ‪ .‬وﯼ در ﭘﺎﻳﺎن ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ " :‬از اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ آﻤﺎل ذﻟﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮﻣﻲﺁﻳﺪ آﻪ‬ ‫ﻣﻨﻈﻮر از ذﻟﺖ اﻳﺸﺎن ﺧﻀﻮﻋﺸﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﻨﺖ اﺳﻼﻣﻲ ‪ ،‬و ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺎدﻟﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ ‪ .‬و اﮔﺮ ﮐﺴﯽ از ﻣﺸﺮﮐﺎن از ﺗﻮ ﭘﻨﺎﻩ ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ او‬ ‫ﭘﻨﺎﻩ ﺑﺪﻩ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﮐﻼم اﻟﻬﯽ را ﺑﺸﻨﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ او را ﺑﻪ ﺟﺎﯼ اﻣﻨﺶ ﺑﺮﺳﺎن‪ ،‬اﻳﻦ از ﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ اﻳﺸﺎن ﻗﻮﻣﯽ ﻧﺎﺁﮔﺎﻩ اﻧﺪ)ﺗﻮﺑﻪ‪ 5 ،‬و ‪.‬او در ﺗﺄﺋﻴﺪ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ اﻳﻨﮑﻪ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ ﯼ ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬اﻳﺸﺎن را ﻗﺒﻮل‬ ‫ﻧﺪارﻧﺪ و ﺷﺮاب ﺧﻮار‪ ،‬ﮔﻮﺷﺖ ﺧﻮﮎ ﺧﻮار‪ ،‬ﻣﺎل ﻣﺮدم ﺧﻮار و‪ .‬ﺳﻮﻣﻴﻦ وﺻﻒ ﺁﻧﻬﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺣﻖ ﮐﻪ هﻤﺎن‬ ‫اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎور ﻧﺪارﻧﺪ‪ .(6‬‬ ‫ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﻪ ﯼ ﺷﺸﻢ ﺳﻮرﻩ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬اﺳﻼم ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ اﻣﺎن ﻣﯽ دهﺪ ﺗﺎ "اﺻﻮل ﻣﻌﺎرف اﻟﻬﯽ"‬ ‫را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‪ ،‬ﻣﻴﺎن ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﻳﺎ ﻣﺮگ‪ ،‬ﻳﮑﯽ را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ‪ ":‬ﭘﺲ وﻗﺘﯽ ﻣﺸﺮآﯽ ﭘﻨﺎﻩ ﻣﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺗﺎ از ﻧﺰدﻳﻚ دﻋﻮت‬ ‫دﻳﻨﯽ را ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮدﻩ و اﮔﺮ ﺁن را ﺣﻖ دﻳﺪ و ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ اش ﺑﺮاﯼ اش روﺷﻦ ﺷﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺮوﯼ آﻨﺪ‪ ،‬واﺟﺐ اﺳﺖ او را ﭘﻨﺎﻩ دهﻨﺪ ﺗﺎ‬ . ‫‪104‬‬ ‫ﺧﺪا و روز ﺟﺰا اﻋﺘﻘﺎدي ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬و ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻣﺒﺪأ و ﻣﻌﺎد را ﺑﺮ وﻓﻖ ﺣﻖ ﺗﻘﺮﻳﺮ ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ ‪ ،‬ﻣﺜﻼ در ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻣﺒﺪأ آﻪ ﺑﺎﻳﺪ او‬ ‫را از هﺮ ﺷﺮآﻲ ﺑﺮي و ﻣﻨﺰﻩ ﺑﺪاﻧﻨﺪ ﻣﺴﻴﺢ و ﻋﺰﻳﺮ را ﻓﺮزﻧﺪ او ﻣﻲداﻧﻨﺪ ‪ ،‬و در ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺎ ﻣﺸﺮآﻴﻦ ﻓﺮﻗﻲ ﻧﺪارﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻮن‬ ‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﺗﻌﺪد ﺁﻟﻬﻪ هﺴﺘﻨﺪ ‪ ،‬ﻳﻚ اﻟﻪ را ﭘﺪر اﻟﻬﻲ دﻳﮕﺮ ‪ ،‬و ﻳﻚ اﻟﻪ را ﭘﺴﺮ اﻟﻬﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ‪ ،‬و هﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻣﻌﺎد‬ ‫آﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ آﺮاﻣﺘﻨﺪ و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﺗﻔﺪﻳﻪ ‪ .[3‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ ﺁﻳﻪ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ دوﻣﻴﻦ وﺻﻔﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ اﻳﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺤﺮﻣﺎت‬ ‫ﺧﺪا را ﺣﺮام ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻓﺎذا اﻧﺴﻠﺦ اﻻﺷﻬﺮ اﻟﺤﺮم ﻓﺎﻗﺘﻠﻮا اﻟﻤﺸﺮﮐﻴﻦ ﺣﻴﺚ وﺟﺪﺗﻤﻮهﻢ و ﺧﺬوهﻢ واﺣﺼﺮوهﻢ واﻗﻌﺪوا ﻟﻬﻢ ﮐﻞ ﻣﺮﺻﺪ ﻓﺎن ﺗﺎﺑﻮا و اﻗﺎﻣﻮا اﻟﺼﻠﻮﻩ‪ .[4‬‬ ‫ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺣﻘﻮق ﻋﻤﻮﻣﯽ را ازﻣﺘﻔﺎوت هﺎ وﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﺳﻼم را ﻧﻤﯽ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﻠﺐ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫"ﺳﻠﺐ اﻟﺤﻘﻮق اﻟﻌﺎﻣﺔ ﻋﻦ ﺑﻌﺾ اﻻﻓﺮاد و اﻟﺠﻮاﻣﻊ ﻣﻤّﺎﻻ ﻣﻨﺎص ﻋﻨﻪ ﻓﻲ اﻟﺠﺎﻣﻌﺔ اﻻﻧﺴﺎﻧﻴﺔ ﻟﻜﻦ اﻟﺬي ﻳﻌﺘﺒﺮﻩ اﻟﻤﺠﺘﻤﻊ اﻻﻧﺴﺎﻧﻲ اﻟﺼﺎﻟﺢ هﻮ‬ ‫ﺳﻠﺐ اﻟﺤﻘﻮق ﻋﻦ ﻳﺮﻳﺪ اﺑﻄﺎل اﻟﺤﻘﻮق و هﺪم اﻟﻤﺠﺘﻤﻊ‪ ،‬و اﻟﺬي ﻳﻌﺘﺒﺮﻩ اﻻﺳﻼم ﻓﻲ ﺛﺒﻮت اﻟﺤﻖ هﻮ دﻳﻦ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﻣﻦ اﻻﺳﻼم او اﻟﺬﻣﻪ ﻓﻤﻦ‬ ‫ﻻ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺠﺘﻤﻊ اﻻﻧﺴﺎن‪:‬‬ ‫اﻻﺳﻼم ﻟﻪ و ﻻذﻣﺔ‪ ،‬ﻓﻼ ﺣﻖ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﻴﺎة و هﻮ اﻟﺬي ﻳﻨﻄﺒﻖ ﻋﻠﻲ اﻟﻨﺎﻣﻮس اﻟﻔﻄﺮي اﻟﺬي ﺳﻤﻌﺖ اﻧﻪ اﻟﻤﻌﺘﺒﺮ اﺟﻤﺎ ً‬ ‫ﺳﻠﺐ ﺣﻘﻮق ﻋﻤﻮﻣﻲ از ﺑﻌﻀﻲ اﻓﺮاد و ﮔﺮوهﻬﺎ در ﺟﺎﻣﻌﺔ اﻧﺴﺎﻧﻲ اﻣﺮي ﮔﺮﻳﺰﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ اﻣﺎ ﺟﺎﻣﻌﺔ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻓﻘﻂ ﺳﻠﺐ ﺣﻘﻮق آﺴﻲ‬ ‫ﻖ ﻗﺒﻮل دارد‬ ‫را ﻗﺒﻮل دارد آﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﺪ ﺣﻘﻮق دﻳﮕﺮان را زﻳﺮ ﭘﺎ ﺑﮕﺬارد و ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﺑﻜﺸﺎﻧﺪ؛ اﻣﺎ ﺁﻧﭽﻪ اﺳﻼم در ﺑﺎب ﺛﺒﻮت ﺣ ّ‬ ‫دﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬آﻪ هﻤﺎن اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش ذﻣّﻪ‪ .‬هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻌﻨﺎي ﺁﻳﻪ اﻳﻦ ﻣﻲﺷﻮد ‪ :‬ﺑﺎ اهﻞ آﺘﺎب آﺎرزار‬ ‫آﻨﻴﺪ ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﺟﺰا اﻳﻤﺎن ﻧﻤﻲﺁورﻧﺪ ‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ آﻪ ﻣﻘﺒﻮل ﺑﺎﺷﺪ و از راﻩ ﺻﻮاب ﻣﻨﺤﺮف ﻧﺒﺎﺷﺪ ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﻣﺤﺮﻣﺎت اﻟﻬﻲ را ﺣﺮام ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ‪ ،‬و ﺑﻪ دﻳﻦ ﺣﻘﯽ آﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺎم ﺧﻠﻘﺖ اﻟﻬﻲ ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻤﯽ ﮔﺮوﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﺸﺎن آﺎرزار آﻨﻴﺪ ‪ ،‬و‬ ‫آﺎرزار ﺑﺎ ﺁﻧﺎن را اداﻣﻪ دهﻴﺪ ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ذﻟﻴﻞ و زﺑﻮن و زﻳﺮ دﺳﺖ ﺷﻤﺎ ﺷﻮﻧﺪ ‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﻤﺎ ﺧﺎﺿﻊ ﮔﺮدﻧﺪ ‪ ،‬و‬ ‫ﺧﺮاﺟﯽ را آﻪ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﺎن ﺑﺮﻳﺪﻩاﻳﺪ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ ‪ ،‬ﺗﺎ ذﻟﺖ ﺧﻮد را در ﻃﺮز اداﯼ ﺁن ﻣﺸﺎهﺪﻩ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ"]‪.‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ وﯼ ‪ ،‬دﺳﺘﻮر ﻗﺘﺎل ﺑﺎ هﻤﻪ ﯼ اهﻞ ﮐﺘﺎب ﻧﺎﺷﯽ از اﻳﻦ ﺳﻪ اﻣﺮ و ﺑﺮاﯼ ﻏﻠﺒﻪ ﯼ ﺣﻖ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ‬ ‫و ﺗﻘﻮا‪ ،‬ﺑﺮ ﻇﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ و ﻓﺴﺎد اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬آﺴﻲ آﻪ ﻧﻪ اﺳﻼم را ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﻧﻪ ذﻣّﻪ را ﺣﻖ ﺣﻴﺎت ﻧﺪارد؛ و اﻳﻦ اﻣﺮي‬ ‫ﻻ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ اﻧﻄﺒﺎق دارد"]‪.‬و‬ ‫ﻣﻘﺼﻮد اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﺟﻮاﻣﻊ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﻼﻣﻲ ﺻﻒ ﺁراﺋﻲ و ﻋﺮض اﻧﺪام آﻨﻨﺪ ‪ ،‬و ﺁزاداﻧﻪ در‬ ‫اﻧﺘﺸﺎر ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﺮاﻓﯽ و هﻮﯼ و هﻮس ﺧﻮد ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ ‪ ،‬و ﻋﻘﺎﻳﺪ و اﻋﻤﺎل ﻓﺎﺳﺪ و ﻣﻔﺴﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮﯼ ﺧﻮد را رواج‬ ‫دهﻨﺪ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺗﻘﺪﻳﻢ دو دﺳﺘﯽ ﺟﺰﻳﻪ هﻤﻮارﻩ ﺧﻮار و زﻳﺮ دﺳﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .

.‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ آﻪ‬ ‫ﺑﻪ هﺮ آﺲ از اﻳﺸﺎن آﻪ اﻣﺎن ﺑﺨﻮاهﺪ ﺗﺎ ﻣﻌﺎرف دﻳﻦ را ﺷﻨﻴﺪﻩ و از اﺻﻮل دﻋﻮت دﻳﻨﯽ ﺳﺮ درﺁورد‪ ،‬اﻣﺎن دهﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﮔﺮ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮ وﯼ‬ ‫روﺷﻦ ﺷﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺮو دﻳﻦ ﺷﻮد ‪ ،‬و ﻣﺎدام آﻪ اﺳﻼم ‪ ،‬اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ اﺻﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﻄﻼن و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺁﻳﻪ ﻣﺤﻜﻤﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﻧﺴﺦ‬ ‫ﻧﻤﯽﺑﺎﺷﺪ"]‪..‬ﻗﻬﺮًا ﻣﺪت اﻣﺎن ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺰﺑﻮر اﺳﺖ‪ .[7‬‬ ‫ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻗﺮﺁن اﻣﺎن دادن ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ را‪ ،‬ﻣﺸﺮوط و ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﺁﻧﺎن ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ..‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از ﺁﻧﻜﻪ آﻼم ﺧﺪا را ﺷﻨﻴﺪﻧﺪ ‪ ،‬و ﺗﺎ‬ ‫ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﺿﻼﻟﺖ از هﺪاﻳﺖ ﺑﺮاﯼ ﺷﺎن ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺪارد ﺁن ﻣﻬﻠﺖ اﻣﺘﺪاد ﭘﻴﺪا آﻨﺪ ‪ .‬اﻣﺮ ﺑﺎ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﮐﻔﺎر دو ﻗﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ اﻳﻦ ﺣﮑﻢ را ﻧﺸﺎﻧﻪ ﯼ‪:‬‬ ‫"ﻧﻬﺎﻳﺖ درﺟﻪ رﻋﺎﻳﺖ اﺻﻮل ﻓﻀﻴﻠﺖ و ﺣﻔﻆ ﻣﺮاﺳﻢ ﮐﺮاﻣﺖ و ﮔﺴﺘﺮش رﺣﻤﺖ و ﺷﺮاﻓﺖ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ" ﻣﯽ داﻧﺪ]‪..[8‬‬ ‫ﻣﻄﺎﻳﻖ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﮑﻢ‪،‬ﺟﺰ ﻣﺤﮑﻤﺎت ﻗﺮﺁن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ ﻧﺴﺦ ﻧﺨﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ " :‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ از ﺁﻳﺎت ﻣﺤﻜﻤﻪ اﺳﺖ و ﻧﺴﺦ ﻧﺸﺪﻩ‬ ‫و ﺑﻠﻜﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﻧﺴﺦ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ از ﺿﺮورﻳﺎت ﻣﺬاق دﻳﻦ و ﻇﻮاهﺮ آﺘﺎب و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ . ‫‪105‬‬ ‫آﻼم ﺧﺪا را ﺑﺸﻨﻮد ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﭘﺮدﻩ ﺟﻬﻞ از روﯼ دﻟﺶ آﻨﺎر رﻓﺘﻪ و ﺣﺠﺖ ﺧﺪا ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﻤﺎم ﺷﻮد ‪ ،‬و اﮔﺮ ﺑﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن و‬ ‫ﺷﻨﻴﺪن ﺑﺎز هﻢ ﮔﻤﺮاهﯽ و اﺳﺘﻜﺒﺎر ﺧﻮد را اداﻣﻪ داد و اﺻﺮار ورزﻳﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺟﺰو هﻤﺎن آﺴﺎﻧﯽ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ آﻪ در ﭘﻨﺎﻩ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ و‬ ‫اﻣﺎن ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ‪ ،‬و ﺧﻼﺻﻪ اﻣﺎﻧﯽ آﻪ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ دادﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ ﮔﺸﺘﻪ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ هﺮ وﺳﻴﻠﻪ آﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﺎﺷﺪ زﻣﻴﻦ را از ﻟﻮث‬ ‫وﺟﻮدش ﭘﺎك آﺮد ‪ ..[11‬اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ‪ ،‬ﻋﻴﻨًﺎ‬ ‫در ﺳﻮرﻩ ﺗﻮﺑﻪ)ﺁﻳﻪ ‪ (73‬ﺗﮑﺮار ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﺷﺨﺺ اﻣﺎن‬ ‫ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﻓﺮﺻﺖ دارد‪ .‬ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ از ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﯽ ﻳﻜﯽ را ﺑﻪ ارادﻩ ﺧﻮد اﺧﺘﻴﺎر آﻨﺪ "]‪.‬و ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﻧﺪارﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﺎ ﺁﻧﺎن ﮐﺎرزار ﻣﯽ ﺷﻮد ﺗﺎ اﺳﻼم ﺁورﻧﺪ و ﮔﺮﻧﻪ ﮐﺸﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ"]‪ ..[10‬‬ ‫در ﺳﻮرﻩ ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫ﻳﺎ اﻳﻬﺎ اﻟﻨﺒﯽ ﺟﺎهﺪ اﻟﮑﻔﺎر و اﻟﻤﻨﺎﻓﻘﻴﻦ واﻏﻠﻆ ﻋﻠﻴﻬﻢ و ﻣﺎوﺋﻬﻢ ﺟﻬﻨﻢ و ﺑﺌﺲ اﻟﻤﺼﻴﺮ‪ :‬اﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ ﮐﺎﻓﺮان و ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﺟﻬﺎد ﮐﻦ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺁﻧﺎن‬ ‫درﺷﺘﯽ ﮐﻦ ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﺸﺎن ﺟﻬﻨﻢ اﺳﺖ و ﺑﺪﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﯽ اﺳﺖ)ﺗﺤﺮﻳﻢ‪.‬ﮐﻔﺎرﯼ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب‬ ‫دارﻧﺪ ﻳﺎ ﺷﺒﻬﻪ ﯼ ﺁن در ﺣﻘﺸﺎن ﻣﯽ رود ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺁﻧﺎن ﮐﺎرزار ﺷﻮد ﺗﺎ اﺳﻼم ﺁورﻧﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ذﻣﻪ ﮔﺮدن ﻧﻬﻨﺪ و اﮔﺮ هﻴﭽﮑﺪام از اﻳﻦ دو اﻣﺮ‬ ‫ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺖ‪ ،‬ﮐﺸﺘﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ .(9 ،‬‬ ‫ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻘﺪادﯼ ﺳﻴﻮرﯼ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪":‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﮐﻔﺎر ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ اﺳﺖ و ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﺑﺎ زﺑﺎن اﺳﺖ‬ ‫ﻳﻌﻨﯽ ﺑﺎ اﻗﺎﻣﻪ ﯼ ﺣﺠﺖ ﺑﺮﺁﻧﺎن و ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز دادﻧﺸﺎن و اﻳﻦ ﻗﻮل را ﺣﺒﺎﺑﯽ ﭘﺴﻨﺪﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪ -2‬ﺑﺮﺧﻮرد در ﺁﺧﺮت‪ :‬اﻣﺎ ﻋﻘﻮﺑﺖ اﺧﺮوي ﺁﻧﻬﺎ‪:‬‬ ....‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪":‬‬ ‫اﻳﻦ ﺁﻳﻪ ﭘﻨﺎﻩ دادن ﺑﻪ ﭘﻨﺎﻩ ﺧﻮاهﺎن را وﻗﺘﯽ واﺟﺐ آﺮدﻩ آﻪ ﻣﻘﺼﻮد از ﭘﻨﺎهﻨﺪﻩ ﺷﺪن ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن و ﻳﺎ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺎﺷﺪ آﻪ ﻧﻔﻊ اش‬ ‫ﻋﺎﻳﺪ اﺳﻼم ﮔﺮدد ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻏﺮﺿﯽ در آﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁﻳﻪ ﯼ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪ ،‬ﺑﻪ هﻴﭻ وﺟﻪ دﻻﻟﺖ ﻧﺪارد آﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ آﺴﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻨﺎﻩ داد‬ ‫‪ ،‬و اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﺸﻤﻮل ﺁﻳﺎت ﺳﺎﺑﻖ اﺳﺖ آﻪ دﺳﺘﻮر ﺗﺸﺪﻳﺪ را دادﻩ اﺳﺖ"]‪.[9‬‬ ‫ﭘﺲ ﻗﺮﺁن ﻏﻴﺮ اهﻞ ﮐﺘﺎب را در ﺗﻤﺎﻣﯽ زﻣﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬در ﺑﺮاﺑﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺮگ ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪ ..

(56 ،‬‬ ‫و ﻗﻞ اﻟﺤﻖ ﻣﻦ رﺑﮑﻢ ﻓﻤﻦ ﺷﺎء ﻓﻠﻴﻮﻣﻦ و ﻣﻦ ﺷﺎء ﻓﻠﻴﮑﻔﺮ اﻧﺎ اﻋﺘﺪﻧﺎ ﻟﻠﻈﺎﻟﻤﻴﻦ ﻧﺎرا اﺣﺎط ﺑﻬﻢ ﺳﺮادﻗﻬﺎ و ان ﻳﺴﺘﻐﻴﺜﻮا ﻳﻐﺎﺛﻮا ﺑﻤﺎء ﮐﺎﻟﻤﻬﻞ‬ ‫ﻳﺸﻮﯼ اﻟﻮﺟﻮﻩ ﺑﺌﺲ اﻟﺸﺮاب و ﺳﺎء ت ﻣﺮﺗﻔﻘﺎ‪ :‬ﺑﮕﻮ‪ :‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺣﻖ از ﺟﺎﻧﺐ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬اﮔﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﺣﻖ ﺁدﻣﯽ اﺳﺖ و اآﺮاﻩ در دﻳﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﺮا وﻗﺘﯽ ﮐﺴﯽ از اﻳﻦ ﺣﻖ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﮐﺮد و دﻳﻦ‬ ‫دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁﺗﺶ اﻓﮑﻨﺪﻩ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ و ﺟﺎوداﻧﻪ ﻣﺲ ﮔﺪاﺧﺘﻪ ﺑﻪ او ﺧﻮراﻧﺪﻩ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؟ ﭼﺮا در دﻧﻴﺎ و ﺁﺧﺮت ﭼﻮن ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد؟ ﻗﺮﺁن وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﻨﮑﺮان در ﺁﺧﺮت را هﻢ ﺿﻤﻦ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺑﺎ ﺣﻴﻮانهﺎ ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫ﺧﺸﻌﺎ اﺑﺼﺎرهﻢ ﻳﺤﺮﺟﻮن ﻣﻦ اﻻﺟﺪاث ﮐﺎﻧﻬﻢ ﺟﺮدا ﻣﻨﺘﺸﺮ‪ :‬ﻧﺸﺎن ذﻟﺖ در ﭼﺸﻤﺎﻧﺸﺎن ﺁﺷﻜﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا‬ ‫و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ورزﻳﺪ‪ .‬ﺧﺪا ﭘﻴﺮوز و ﺣﻜﻴﻢ‬ ‫اﺳﺖ )ﻧﺴﺎء‪.‬هﺮﮔﺎﻩ ﭘﻮﺳﺖ ﺗﻨﺸﺎن ﺑﭙﺰد ﭘﻮﺳﺘﻲ دﻳﮕﺮﺷﺎن دهﻴﻢ‪ ،‬ﺗﺎ ﻋﺬاب ﺧﺪا را ﺑﭽﺸﻨﺪ‪ .(54‬‬ ‫ﻓﺮض آﻨﻴﻢ در زﻣﺎن ﻇﻬﻮر اﺳﻼم‪ ،‬ﻓﺮدﯼ دﻻﻳﻞ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ اﺳﻼم را ﺷﻨﻴﺪ و ﺁﻧﻬﺎ ﺿﻌﻴﻒ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻳﺎ دﻳﻦ ﻣﻮﺳﯽ)ﻳﻬﻮد( و دﻳﻦ‬ ‫ﻋﻴﺴﯽ)ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ( را ﺑﺮﺗﺮ از دﻳﻦ اﺳﻼم داﻧﺴﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﺷﻮاهﺪ وﺟﻮد ﺧﺪا او را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﺮﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺪاﻳﯽ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻗﺮﺁن ﭼﻪ ﺣﮑﻤﯽ درﺑﺎرﻩ ﯼ ﭼﻨﺎن ﻓﺮدﯼ دادﻩ اﺳﺖ؟‬ .‬ﺧﺪا ﺁن را ﺑﻪ‬ ‫آﺴﺎﻧﯽ آﻪ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردﻩاﻧﺪ وﻋﺪﻩ دادﻩ اﺳﺖ و ﺁﺗﺶ ﺑﺪ ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﯽ اﺳﺖ )ﺣﺞ‪.‬ﻣﺎ ﺑﺮاي آﺎﻓﺮان ﺁﺗﺸﻲ آﻪ ﻟﻬﻴﺐ ﺁن هﻤﻪ را در ﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺁﻣﺎدﻩ آﺮدﻩاﻳﻢ و ﭼﻮن ﺑﻪ اﺳﺘﻐﺎﺛﻪ ﺁب ﺧﻮاهﻨﺪ از ﺁﺑﻲ ﭼﻮن‬ ‫ﻣﺲ ﮔﺪاﺧﺘﻪ آﻪ از ﺣﺮارت ﭼﻬﺮﻩهﺎ آﺒﺎب ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺨﻮراﻧﻨﺪﺷﺎن ‪ ،‬ﭼﻪ ﺁب ﺑﺪي و ﭼﻪ ﺁراﻣﮕﺎﻩ ﺑﺪ )آﻬﻒ‪. ‫‪106‬‬ ‫واذا ﺗﺘﻠﯽ ﻋﻠﻴﻬﻢ ء اﻳﺎﺗﻨﺎ ﺑﻴﻨﺎت ﺗﻌﺮف ﻓﯽ وﺟﻮﻩ اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا اﻟﻤﻨﮑﺮ ﻳﮑﺎدون ﻳﺴﻄﻮن ﺑﺎﻟﺬﻳﻦ ﻳﺘﻠﻮن ﻋﻠﻴﻬﻢ ء اﻳﺎﺗﻨﺎ ﻗﻞ اﻓﺎﻧﺒﺌﮑﻢ ﺑﺸﺮ ﻣﻦ ذﻟﮑﻢ‬ ‫اﻟﻨﺎر وﻋﺪهﺎ اﷲ اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا و ﺑﺌﺲ اﻟﻤﺼﻴﺮ‪ :‬ﭼﻮن ﺁﻳﺎت روﺷﻨﮕﺮ ﻣﺎ ﺑﺮ ﺁﻧﺎن ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺸﺎن اﻧﻜﺎر را ﺑﺮ ﭼﻬﺮﻩ آﺎﻓﺮان ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﯽ؛‬ ‫ﭼﻨﺎن آﻪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮ ﺁﻧﺎن آﻪ ﺁﻳﺎت را ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻤﻠﻪ ور ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﭼﻴﺰﯼ ﺑﺪﺗﺮ از اﻳﻦ ﺁﮔﺎﻩ آﻨﻢ؟ ﺁﺗﺶ ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻏﺬاﻳﺸﺎن در روز ﺟﺰا )واﻗﻌﻪ‪56 ،‬ـ‪.‬هﺮ آﻪ ﺑﺨﻮاهﺪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد و هﺮ آﻪ‬ ‫ﺑﺨﻮاهﺪ آﺎﻓﺮ ﺷﻮد‪ .(7 ،‬‬ ‫ﻓﺸﺎرﺑﻮن ﻋﻠﻴﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﻤﻴﻢ ﻓﺸﺎرﺑﻮن ﺷﺮب اﻟﻬﻴﻢ هﺬا ﻧﺰﻟﻬﻢ ﻳﻮم اﻟﺪﻳﻦ‪ :‬و ﺑﺮ ﺳﺮ ﺁن ﺁب ﺟﻮﺷﺎن ﺧﻮاهﻴﺪ ﻧﻮﺷﻴﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻣﻲﻧﻮﺷﻴﺪ آﻪ ﺷﺘﺮ ﺗﺸﻨﻪ‬ ‫ﻣﻲﻧﻮﺷﺪ‪ .(29 ،‬‬ ‫اﻳﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﺁزادﯼ ﺑﻴﻦ اﻧﺘﺨﺎب دﻳﻦ و ﺑﯽ دﻳﻨﯽ در اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺁﻳﻪ اﺳﺘﻨﺎد‬ ‫ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .(72 ،‬‬ ‫ﭘﺲ ﮐﻴﻔﺮ اﻧﻜﺎر اﺳﻼم و اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردن ﺑﻪ ﺁن ‪ ،‬ﻣﺠﺎزات ﺁﺗﺶ اﺑﺪﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻠﺦهﺎي ﭘﺮاآﻨﺪﻩ از ﻗﺒﺮهﺎ ﺑﻴﺮون‬ ‫ﻣﻲﺁﻳﻨﺪ )ﻗﻤﺮ‪.‬اﻣﺎ ﭼﻪ ﻧﻮع ﺁﺗﺸﯽ؟‬ ‫ان اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا ﺑﺎﻳﺎﺗﻨﺎ ﺳﻮف ﻧﺼﻠﻴﻬﻢ ﻧﺎرا ﮐﻠﻤﺎ ﻧﻀﺠﺖ ﺟﻠﻮدهﻢ ﺑﺪﻟﻨﺎهﻢ ﺟﻠﻮدا ﻏﻴﺮهﺎ ﻟﻴﺬوﻗﻮا اﻟﻌﺬاب ان اﷲ ﮐﺎن ﻋﺰﻳﺰا ﺣﮑﻴﻤﺎ‪ :‬ﺁﻧﺎن را آﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﺁﻳﺎت ﻣﺎ آﺎﻓﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﺁﺗﺶ ﺧﻮاهﻴﻢ اﻓﻜﻨﺪ‪ .

287‬‬ ‫‪ -6‬ﺑﻪ ﺟﻬﺖ اهﻤﻴﺖ ﺑﺤﺚ ﺟﻬﺎد اﺑﺘﺪاﻳﻴﻒ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﻪ ﺁن ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪. 317‬‬ ‫‪-3‬ﻳﮏ ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬هﻤﺎن‬ ‫‪-4‬ﻳﮏ ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺻﺺ ‪.‬ادﻳﺎن راهﻬﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺗﻌﺒﻴﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﺮ‬ ‫داﻣﻨﻪ ﻳﻚ آﻮﻩ اﻧﺪ‪ .(63 ،‬‬ ‫اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﯽ دﻳﻨﯽ )‪ (Religious exclusivism‬ﺗﻨﻬﺎ ﻳﮏ دﻳﻦ را دﻳﻦ ﺣﻖ ﻣﯽ داﻧﺪ و ﻧﺠﺎت و ﺳﻌﺎدت و رﺳﺘﮕﺎري را ﺗﻨﻬﺎ در‬ ‫ﮔﺮو ﭘﻴﺮوي از ﺁن دﻳﻦ ﺧﺎص ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ‪ .‬‬ ‫دﻳﻦ ﺑﺎزﺗﺎب دهﻨﺪﻩ ﯼ ﻓﺮهﻨﮓ زﻣﺎﻧﻪ اﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺁن ﻇﻬﻮر ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﻌﺪﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﭘﻴﺮوان ادﻳﺎن ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻤﻮل ﮔﺮاﻳﯽ‬ ‫)‪(inclusivism‬ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣﯽ ﮔﺮدﻳﺪﻧﺪ‪ .‬درﮎ هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻋﺪول از اﻳﻦ ﻧﮕﺎﻩ و اﻳﻦ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪ اﺣﮑﺎم ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﺳﻼم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ دﻳﻦ اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮا ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ راﻩ رﺳﺘﮕﺎرﯼ و ﻧﺠﺎت را ﭘﻴﺮوﯼ از اﺳﻼم ﻣﻲداﻧﺪ و‬ ‫ﺑﻪ ﻣﻨﻜﺮان در ﺁﺧﺮت ‪ ،‬وﻋﺪﻩ ﯼ ﺁﺗﺶ ﻣﯽ دهﺪ‪ .27-28‬‬ ‫‪-2‬ﻳﮏ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 9‬ص ‪.‬ﮐﺜﺮت ﮔﺮاﻳﯽ )‪(pluralism‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺳﻴﺎﺳﯽ ‪ ،‬ﻳﮑﯽ از وﺟﻮﻩ دوران ﻣﺪرن‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬اهﻞ ﮐﺘﺎب ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﻦ ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖ ذﻟﻴﻼﻧﻪ ﯼ ﺟﺰﻳﻪ و ﻣﺮگ ﻳﮑﯽ را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ‪. ‫‪107‬‬ ‫اﻟﻢ ﻳﻌﻠﻤﻮا اﻧﻪ ﻣﻦ ﻳﺤﺎدد اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ ﻓﺎن ﻟﻪ ﻧﺎر ﺟﻬﻨﻢ ﺧﺎﻟﺪا ﻓﻴﻬﺎ ذاﻟﮏ اﻟﺨﺰﯼ اﻟﻌﻈﻴﻢ ‪ :‬ﺁﻳﺎ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ آﻪ هﺮ آﺲ ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ او‬ ‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ورزد‪ ،‬ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﻧﺼﻴﺐ اوﺳﺖ آﻪ ﺟﺎوداﻧﻪ در ﺁن ﻣﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻔﺖ و ﺧﻮارﯼ ﺑﺰرگ اﺳﺖ )ﺗﻮﺑﻪ‪.‬‬ ‫‪ -7‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬ﺟﻠﺪ ‪ ،9‬ص‪.‬ﺗﻤﺎم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬ ‫اﻧﺤﺼﺎر ﮔﺮا ﺑﻮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪﮔﻤﺎن آﺜﺮﮔﺮاﻳﺎن‪ ،‬هﺮﻳﻚ از ادﻳﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از دﻳﮕﺮي ‪ ،‬راﻩ رﺳﺘﮕﺎري را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدهﻨﺪ‪ .‬ﺗﮑﻠﻴﻒ ﺁﻧﺎن در دﻧﻴﺎ هﻢ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻓﻴﺰﻳﮑﯽ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .207 -208‬‬ ‫‪ -8‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬ﺟﻠﺪ ‪ ، 9‬ص ‪.-1‬ﺷﻴﺦ ﻣﺮﺗﻀﯽ اﻧﺼﺎرﯼ‪ ،‬اﻟﻤﮑﺎﺳﺐ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺗﺒﺮﻳﺰ‪ 1375 ،‬ﻩ‪ -‬ق‪ ،‬ص ‪ ،45‬س س ‪.‬اﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﮕﺎهﯽ را ﻧﻤﯽ ﺗﻮان از ادﻳﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ‪. 322 -323‬‬ ‫‪ -5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬اﻟﺠﺰء اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ ،‬داراﻟﮑﺘﺐ اﻻﺳﻼﻣﻴﻪ‪ ،‬ص ‪.‬ادﻳﺎن‬ ‫اﺑﺮاهﻴﻤﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺁن دوراﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را ﻣﻄﻠﻖ ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻄﻠﻖ و ﺗﻨﻬﺎ راﻩ ﺳﻌﺎدت اﺧﺮوﯼ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن‪ ،‬دوران اﻧﺤﺼﺎرﮔﺮاﻳﯽ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﻧﻮاﻧﺪﻳﺸﺎن دﻳﻨﯽ)روﺷﻨﻔﮑﺮان دﻳﻨﯽ‪ ،‬روﺷﻨﻔﮑﺮان ﻣﺬهﺒﯽ( ﺣﮑﻢ ارﺗﺪاد را ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دوران ﻣﺪرن ﻧﻤﯽ داﻧﻨﺪ‪،‬ﻳﺎ‬ ‫اﺳﺎﺳًﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻗﺮﺁن ﻓﺎﻗﺪ ﺣﮑﻢ ارﺗﺪاد اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا در ﺑﺮاﺑﺮ ﺻﺪور اﺣﮑﺎم ارﺗﺪاد ﺳﮑﻮت اﺧﺘﻴﺎر ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ؟ ﺁﻳﺎ رواﺳﺖ ﮐﻪ در دوران ﻣﺪرن‬ ‫در ﺳﻮدان ‪ ،‬ﮐﻮﻳﺖ‪ ،‬ﻣﺼﺮ‪ ،‬اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن و اﻳﺮان‪ ،‬ﺷﺎهﺪ ﺻﺪور اﺣﮑﺎم ارﺗﺪاد ﺑﺎﺷﻴﻢ ؟ ﺁﻳﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در ﻗﻠﻤﺮو دﻳﻦ ﺁراﯼ دﮔﺮ اﻧﺪﻳﺸﺎﻧﻪ‬ ‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﯽ دﻳﻨﯽ ‪ ،‬ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ‪ ،‬اﺳﺘﺪﻻل و ﻧﻘﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﺻﺪور ﺣﮑﻢ ﺗﺮور؟!‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 14 ،‬ﺁﺑﺎن ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪.‬ﻏﻴﺮ اهﻞ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﻦ‬ ‫ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﻳﺎ ﻣﺮگ ﻳﮑﯽ را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺠﺎزات ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ هﻢ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪ .208‬‬ .

207‬‬ ‫‪ -10‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪ ،‬ج ‪ ، 9‬ص ‪.360 -361/1 ،‬‬ .‫‪108‬‬ ‫‪ -9‬ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻴﺰان‪،‬ج ‪ ، 9‬ص ‪.206‬‬ ‫‪ -11‬ﮐﻨﺰاﻟﻌﺮﻓﺎن‪.

‬‬ ‫ف ﻋﺮﻓﺎنﻧﻈﺮي ﺟﻬﺎن اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﺤﯽاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﯽ‪ ،‬از ﺑﻌﻀﯽ از ﺻﻮﻓﻴﺎن ﻧﻘﻞ ﻣﯽ آﻨﺪ آﻪ در ﻣﻜﺎﺷﻔﺎتﺷﺎن ﺷﻴﻌﻴﺎن را ﺑﻪ‬ ‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺎر ِ‬ ‫ﺻﻮرت ﺧﻨﺰﻳﺮ )ﺧﻮك( ﻣﯽدﻳﺪﻧﺪ‪ .‬هﺮ ﮔﺮوهﯽ ‪ ،‬دﻳﮕﺮﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬اﻣﺎ ﮐﻤﯽ ﻣﺘﻔﺎوت را ‪ ،‬ﺣﻴﻮان ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺣﻴﻮان ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺁن ﺣﻴﻮان هﺎﯼ وﺣﺸﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﯽ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪..‬ﻓﺎن ﺗﺎب و ﺻﺪق ﻓﻲ ﺗﻮﺑﺘﻪ را´ﻩ اﻧﺴﺎﻧﺎ‪ :..‬و اﻳﻦ ﺷﺨﺺ آﻪ ﻣﻦ‬ ‫دﻳﺪﻣﺶ در آﺸﻒ و ﺷﻬﻮدي راﻓﻀﻴﺎن )= ﺷﻴﻌﻴﺎن( را دﻳﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬و دﺳﺘﻪي از ﺁﻧﺎن‪ ،‬رﺿﻲاﷲ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬رﺟﺒﻴّﻮناﻧﺪ‪ ..‬و آﺎن هﺬا اﻟﺬي راﻳﺘﻪ ﻗﺪا ﺑﻘﻲ ﻋﻠﻴﻪ آﺸﻒ اﻟﺮواﻓﺾ‪ .‬در ﺁن ﺣﺎل‪ ،‬ﻣﺮدي ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﭘﻴﺶ او‬ ‫ﺁﻣﺪﻩ او هﺮﮔﺰ ﺧﺒﺮ ﻧﺪاﺷﺖ آﻪ ﺁن ﻣﺮد ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ اهﻞ ﻣﺬهﺐ راﻓﻀﻴﺎن اﺳﺖ وﻟﻲ‪ ،‬در واﻗﻊ‪ ،‬او ﻣﺘﺪﻳﻦ و ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﺬهﺐ راﻓﻀﻴﺎن ﺑﻮد‪ ..‬ﭘﺲ اﮔﺮ او ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲآﺮد و ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲآﺮد‪ ،‬او وي را ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﺴﺎن ﻣﻲدﻳﺪ"]‪.‬‬ ‫ﻣﻮﻟﻮﯼ ﻳﮑﯽ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺎرﻓﺎن ﺟﻬﺎن اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ..[1‬‬ ...‬ﺁﻧﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻮك ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫ﭼﻮن ﺷﻮد وﺣﺸﯽ ﺷﻮد ﺧﻮﻧﺶ ﻣﺒﺎح‬ ‫ﺧﺮ ﻧﺸﺎﻳﺪ ﮐﺸﺖ از ﺑﻬﺮ ﺻﻼح‬ ‫هﻴﭻ ﻣﻌﺬورش ﻧﻤﯽ دارد ودود‬ ‫ﮔﺮﭼﻪ ﺧﺮ را داﻧﺶ زاﺟﺮ ﻧﺒﻮد‬ ‫ﮐﯽ ﺑﻮد ﻣﻌﺬور اﯼ ﻳﺎر ﺳﻤﯽ‬ ‫ﭘﺲ ﭼﻮ وﺣﺸﯽ ﺷﺪ از ﺁن دم ﺁدﻣﯽ‬ ‫هﻤﭽﻮ وﺣﺸﻲ ﭘﻴﺶ ُﻧﺸّﺎب و رﻣﺎح‬ ‫ﻻﺟﺮم ُآﻔّﺎر را ﺧﻮن ﺷﺪ ﻣُﺒﺎح‬ ‫)ﻣﺜﻨﻮﯼ‪ ،‬دﻓﺘﺮ اول‪ ،‬اﺑﻴﺎت ‪(3320 -3323‬‬ ‫اﻣﺎ ﻓﺮهﻨﮓ زﻣﺎﻧﻪ و ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻗﺮﺁن وﻗﺘﯽ ﺑﺴﻂ ﻣﯽ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻬﺎ ﻧﺸﺪ‪،‬ﻓﺮﻗﻪ هﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻳﮑﺪﻳﮕﺮ را ﺣﻴﻮان‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ ورﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن دﻳﮕﺮﯼ را ﺣﻼل اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺻﺪاﻳﺶ آﺮد و ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﭘﻴﺸﮕﺎﻩ ﺧﺪا ﺗﻮﺑﻪ آﻦ‪ ،‬ﭼﺮا آﻪ ﺷﻴﻌﻲ‬ ‫راﻓﻀﻲاي‪ ..‬او ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دوران ﻣﺎﻗﺒﻞ ﻣﺪرن اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﮕﺎهﺶ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن)ﮐﻔﺎر(‪ ،‬دﻗﻴﻘًﺎ‬ ‫ﺑﺎزﺗﺎب دهﻨﺪﻩ ﯼ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻗﺮﺁن اﺳﺖ‪ .. ‫‪109‬‬ ‫ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ)‪(18‬‬ ‫ﺧﻮﮐﻬﺎ‪ ،‬ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ هﺎ‪ ،‬ﭘﺸﻪ هﺎ‪ ،‬اﻻغ هﺎ‬ ‫دﻳﻦ ﺑﺮﺳﺎﺧﺘﻪ اﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﺑﺎزﺗﺎب دهﻨﺪﻩ ﯼ ﻓﺮهﻨﮓ زﻣﺎﻧﻪ ﯼ ﻇﻬﻮرش هﺴﺖ‪ ...‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﺧﻮن ﮐﻔﺎر ﻣﺒﺎح اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﮑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪ ..‬وﻗﺘﻲ‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺮد ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﺑﺮ او ﮔﺬر آﺮد او وي را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻮآﻲ دﻳﺪ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ‬ ‫ﻣﺠﺎزات دﻧﻴﻮﯼ و اﺧﺮوﯼ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ در ﻧﻈﺮ ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در ﺟﻬﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ در دل اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬هﻤﺎن ﮔﻔﺘﻤﺎن را‬ ‫ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﺳﻼم ﻳﮏ "دﻳﮕﺮﯼ" و "ﺗﻔﺎوت" را ﺑﻪ "ﺣﻴﻮاﻧﻴﺖ" و ﺣﺴﺪ و ﻏﺮض و ﻣﺮض ﺗﻘﻠﻴﻞ ﻣﯽ داد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﯼ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﻠﮑﻴﺎن‪ ،‬ﻗﺮﺁن ﺣﺎﺷﻴﻪ اﯼ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻣﺘﻦ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯼ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ‪ ..‬ﻓﻜﺎن ﻳﺮاهﻢ ﺧﻨﺎزﻳﺮ ﻓﻴﺎﺗﻲ اﻟﺮﺟﻞ اﻟﻤﺴﺘﻮر‬ ‫اﻟﺬي ﻻﻳﻌﺮف ﻣﻨﻪ هﺬا اﻟﻤﺬهﺐ ﻗﻂ و هﻮ ﻓﻲ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﻳﺪﻳﻦ ﺑﻪ رﺑﻪ ﻓﺎذا ﻣﺮﻋﻠﻴﻪ ﺑﺮاﻩ ﻓﻲ ﺻﻮرﻩ ﺧﻨﺰﻳﺮ ﻓﻴﺴﺘﺪ ﻋﻴﻪ و ﻳﻘﻮل ﻟﻪ ﺗﺐ اﻟﻲ اﷲ‬ ‫ﻓﺎﻧﻚ ﺷﻴﻌﻲ راﻓﻀﻲ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ راﻩ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻴﻌﻴﺎن از ﺧﻮﮎ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺗﻮﺑﻪ از ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮدن اﺳﺖ‪:‬‬ ‫"و ﻣﻨﻬﻢ رﺿﻲ اﻟﻠّﻪ ﻋﻨﻬﻢ اﻟﺮﺟﺒﻴﻮن‪ ..

[4‬اﻣﺎم ﺻﺎدق ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از اﺻﺤﺎﺑﺶ درﺑﺎرﻩ اهﻤﻴﺖ اﺻﻞ اﻣﺎﻣﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫"هﺮآﺲ ﺑﺎ ﺗﻼش در ﻋﺒﺎدت ﺟﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﻌﺐ اﻓﻜﻨﺪ ﺑﺪﻳﻦ اﻣﻴﺪ آﻪ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﭘﺎداش ﺧﻮاهﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬وﻟﯽ در ﻣﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﻋﺒﺎدت از‬ ‫ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺧﻮد ﺳﺮﻣﺸﻖ ﺑﮕﻴﺮد ﺑﺪون اﻣﺎم و ﻣﻘﺘﺪاﻳﯽ آﻪ از ﺟﺎﻧﺐ اﷲ رهﺒﺮ او ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻼش و ﻃﺎﻋﺖ او ﻣﻘﺒﻮل درﮔﺎﻩ ﺣﻖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .[3‬‬ ‫آﺎر از ﺣﻴﻮان ﺧﻮاﻧﺪن آﻔﺎر ﺁﻏﺎز ﺷﺪ و ﺑﺎ ﺣﻴﻮان ﺧﻮاﻧﺪن ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺎرف ﻧﻈﺮﯼ ﺟﻬﺎن اﺳﻼم اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻤﺎن وﯼ ‪،‬ﺁﻧﻬﺎ از ﮐﺎﻓﺮان روﻣﯽ هﻢ ﺑﺪﺗﺮ و ﻧﺠﺲ‬ ‫ﺗﺮﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ آﺎر ﺑﺪﻳﻨﺠﺎ‬ ‫ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻧﻤﯽ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﺎز ﺣﻴﺮان و ﺳﺮﮔﺮدان ﺑﺪود و‬ ‫ﺟﻮﻳﺎي ﺷﺒﺎن ﺧﻮد و رﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ از دور ﺷﺒﺎن و رﻣﻪاﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﻴﻨﺪ و ﺑﺎز دل ﺧﻮش آﻨﺪ و ﺑﻪ ﺳﻮي ﺁن ﺑﺸﺘﺎﺑﺪ و ﭼﻮن ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد‪،‬‬ ‫ﺷﺒﺎن ﺑﺎﻧﻚ ﺑﺮﺁورد و او را از رﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺮاﻧﺪ آﻪ اي ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﺳﺮﮔﺮدان ‪ ،‬ﺗﻮ از اﻳﻦ رﻣﻪ ﻧﺒﺎﺷﯽ و ﻧﻪ ﻣﻦ ﺷﺒﺎن ﺗﻮ ﺑﺎﺷﻢ‪ .‬ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ‪ ،‬ﺗﺮﺳﺎن و‬ ‫ﻧﺎاﻣﻴﺪ و ﺳﺮﮔﺮدان راﻩ ﺧﻮد را در ﭘﻴﺶ ﮔﻴﺮد و ﺑﻪ ﭼﭗ و راﺳﺖ ﺑﺪود‪ :‬ﻧﻪ ﺷﺒﺎﻧﯽ آﻪ او را ﺑﻪ ﭼﺮاﮔﺎﻩ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ و ﻳﺎ ﺑﻪ رﻣﻪ ﺧﻮد ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ‪. ‫‪110‬‬ ‫وﻗﺘﻲ ﻓﺮد‪ ،‬ﮔﺮوﻩ ﻳﺎ ﻗﻮﻣﯽ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻋﺘﻘﺎداﺗﺸﺎن از ﺣﻮزﻩ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ ﺧﺎرج ﮔﺮدﻧﺪ و ﺣﻴﻮان ﻣﺤﺴﻮب ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬راﻩ ﮔﻔﺖ و ﺷﻨﻮد ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪﻩ و‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ راﻩ ﻣﺼﻮن ﻣﺎﻧﺪن از ﺷﺮ ﺣﻴﻮان وﺣﺸﯽ‪ ،‬آﺸﺘﻦ اوﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﯽ ﺑﺮ هﻤﻴﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﻓﺘﻮا ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﺳﻤﺎﻋﻴﻠﯽ دادﻩ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫"ﭘﺲ ﺑﺒﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ آﻪ اﻳﻦ ﻗﻮم )ﻳﻌﻨﻲ اﺑﺎﺣﺘﻴﺎن و زﻧﺪﻳﻘﺎن( ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺧﻠﻖاﻧﺪ و ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ اﻣﺖاﻧﺪ و ﻋﻼج اﻳﺸﺎن ﻣﺄﻳﻮس و ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻣﻨﺎﻇﺮﻩ آﺮدن‬ ‫و اﻳﺸﺎن را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﮔﻔﺘﻦ ﺳﻮد ﻧﺪارد آﻪ ﻗﻤﻊ و اﺳﺘﻴﺼﺎل اﻳﺸﺎن و رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن اﻳﺸﺎن واﺟﺐ اﺳﺖ و ﺟﺰ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻴﺴﺖ اﺻﻼح اﻳﺸﺎن‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ آﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎﻧﻲ آﻪ از وﻻﻳﺖ اهﻞ ﺑﻴﺖ ﺗﻤﺮد ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ و ﻣﺎهﻴﺘًﺎ ﺣﻴﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮرد ﺗﺎﻳﻴﺪ اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ )ع( اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻣﺎم در‬ ‫ﻣﻮﺳﻢ ﺣﺞ ﺑﻪ اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﻧﺸﺎن داد آﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺣﺞ ﮔﺬار‪ ،‬ﺣﻴﻮاﻧﻨﺪ و اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻣﺸﺎهﺪﻩ آﺮد‪ .‬ﻟﺬا‪ ،‬ﮐﺸﺘﻦ ﻳﮏ ﺗﻦ از ﺁﻧﺎن ﺑﺮﺗﺮ از ﮐﺸﺘﻦ هﻔﺘﺎد ﮐﺎﻓﺮ روﻣﯽ اﺳﺖ‪" :‬ﺑﺪان آﻪ ﻗﺘﻞ اﻳﺸﺎن ﺣﻼﻟﺘﺮ از ﺁب ﺑﺎران و واﺟﺐﺗﺮ اﺳﺖ ﺑﺮ‬ ‫ﺳﻠﻄﺎﻧﺎن و ﭘﺎدﺷﺎهﺎن آﻪ اﻳﺸﺎن را ﻗﻬﺮ آﻨﻨﺪ و ﻗﺘﻞ آﻨﻨﺪ و ﭘﺸﺖ زﻣﻴﻦ را از ﻧﺠﺎﺳﺖ و ﺟﺎﺳﺖ اﻳﺸﺎن ﭘﺎك آﻨﻨﺪ و ﺑﺎ اﻳﺸﺎن دوﺳﺘﻲ و ﺻﺤﺒﺖ‬ ‫ﻧﺸﺎﻳﺪ آﺮد و ذﺑﻴﺢ اﻳﺸﺎن را ﻧﺸﺎﻳﺪ ﺧﻮردن و ﻧﻜﺎح اﻳﺸﺎن ﻧﺸﺎﻳﺪ آﺮدن و ﺧﻮن ﻣﻠﺤﺪي رﻳﺨﺘﻦ اوﻟﻲﺗﺮ اﺳﺖ آﻪ هﻔﺘﺎد آﺎﻓﺮ روﻣﻲ را‬ ‫آﺸﺘﻦ"]‪.‬داﺳﺘﺎن او داﺳﺘﺎن ﮔﻮﺳﭙﻨﺪﯼ اﺳﺖ آﻪ ﺷﺒﺎن و رﻣﻪ ﺧﻮد را ﮔﻢ‬ ‫آﻨﺪ و ﺁن روز را ﺳﺮﮔﺮدان ﺑﻪ ﭼﭗ و راﺳﺖ ﺑﺪود ﺗﺎ ﺷﺒﺎﻧﮕﺎﻩ آﻪ رﻣﻪاﯼ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﺑﺎ ﺷﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁن رﻣﻪ و ﺷﺒﺎﻧﺶ دل ﺑﺒﻨﺪد و در ﺧﻮاﺑﮕﺎﻩ ﺁن‬ ‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان ﺑﻴﺎرﻣﺪ و ﻓﺮدا آﻪ ﺷﺒﺎن ‪ ،‬رﻣﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮاﻧﺪ‪ ،‬واﺷﻨﺎﺳﺪ آﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ رﻣﻪ و اﻳﻦ ﺷﺒﺎن ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ .[2‬‬ ‫اﺳﺘﺎد ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﻲ داﻧﺶﭘﮋوﻩ ﻓﺘﻮاي دﻳﮕﺮي از اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﻲ را ﻣﻨﺘﺸﺮ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ‬ ‫اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪" :‬ﻣﺎ اآﺜﺮاﻟﺤﺠﻴﺞ و اﻗﻞ اﻟﻀﺠﻴﺞ!" اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪" :‬ﺑﻞ ﻣﺎ اآﺜﺮ اﻟﻀﺠﻴﺞ و اﻗﻞ اﻟﺤﺠﻴﺞ"]‪.[5‬ﭘﺲ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺪون اﻣﺎم‪ ،‬ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﺑﺪون ﺷﺒﺎن‪ ،‬و هﻢ ﺣﮑﻢ ﮐﻔﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ آﻪ از ﺟﺎ ﺑﺮﺧﻴﺰد و اﻣﺎﻣﯽ ﻇﺎهﺮ و ﻋﺎدل از‬ ‫ﺟﺎﻧﺐ اﷲ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺣﻴﺮان و ﺳﺮﮔﺮدان و ﮔﻤﺮاﻩ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﺎل ﺑﻤﻴﺮد هﻤﺮدﻳﻒ آﺎﻓﺮان و ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن اﺳﺖ"]‪ .‬‬ ‫ﻳﻔﻌﻞ اﷲ ﺑﺎﻟﺴﻴﻒ و اﻟﺴﻨﺎن ﻣﺎﻻ ﻳﻔﻌﻞ ﺑﺎﻟﺒﺮهﺎن"]‪.‬اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﺁﻧﻘﺪر ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﻲ را ﻣﺠﺬوب‬ ‫آﺮد آﻪ ﺁن را "ﻋﻤﻴﻖ و ﭘﺮﻣﻌﻨﯽ و ﻏﻢاﻧﮕﻴﺰ" ﺧﻮاﻧﺪ]‪ .‬اﻳﻨﻚ ﻧﻮﺑﺖ ﺁن اﺳﺖ آﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﯼ اﻣﺎﻣﺎﻧﺸﺎن "ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ" ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺷﻮﻧﺪ‪ .[6‬‬ ‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ )ع( هﻢ هﻤﻪ ﯼ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪:‬‬ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﻋﺎﺑﺪﯼ ﮔﻤﺮاﻩ و ﺳﺮﮔﺮدان اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻋﺒﺎدت او ﺑﻴﺰار اﺳﺖ‪ .‬ﮐﻔﺎر هﻢ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﻗﺮﺁن ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎﯼ ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻣﺮگ و ﺁﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ اﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺎﮔﻬﺎن ﮔﺮﮔﯽ ﻓﺮﺻﺖ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮد ﺑﺮ ﺟﻬﺪ و او را ﻃﻌﻤﻪ ﺧﻮد ﺳﺎزد‪ .

....‬و‬ ‫ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻠﻨﻜﺎح‪ ..‬‬ ‫ﻲ ﻣﺘﻔﺎوت‬ ‫ﻚ زﻧﺪﮔ ِ‬‫ب ﻳﻚ ﺳﺒ ِ‬ ‫ب ﺳﻴﺎﺳﺖهﺎ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎ ِ‬ ‫ب زﻣﺎﻣﺪاران‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎ ِ‬ ‫ب ﻧﻈﺎ ِم ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎ ِ‬ ‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬دﻣﻮآﺮاﺳﻲ ﻧﻈﺎ ِم اﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺗﻲ اﺳﺖ‪ ..[8]"..‬و اﻏﻠﺒﺸﺎن ﺳﻴﺮت ﭼﺎرﭘﺎﻳﺎن دارﻧﺪ وﻟﻲ‬ ‫ﺑﻪ ﺁﻧﺎن ﺻﻮرت اﻧﺴﺎن دادﻩاﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺮدان از ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ ﺑﺎ ﺁﻧﺎن ﻣﺘﻨﻔﺮ ﻧﺸﻮﻧﺪ و در ﻧﻜﺎح ﺑﺎ ﺁﻧﺎن رﻏﺒﺖ ﺑﻮرزﻧﺪ و ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ در ﺷﺮع‬ ‫ﻣﻄﻬﺮ ﻣﺮدان را در آﺜﻴﺮي از اﺣﻜﺎم ﻣﺜﻞ ﻃﻼق و ﻧﺸﻮز و‪ .‬و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي ﻧﻜﺎح و ﺁﻣﻴﺰش ‪ .‬و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي ﺑﺎر آﺸﻴﺪن‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﻣﻴﻞ اﻧﺴﺎن در وهﻠﺔ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﺎ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺗﻔﺎوت ﻧﺪارد آﻪ‬ ‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ آﻪ اﺑﺰارﺳﺎز و ﺷﻴﻮﻩ ﺳﺎز اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺗﻔﺎوت دارد آﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ دﺳﺖ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺑﺰﻧﺪ؛‬ ‫اﻧﺴﺎن ﺑﻴﺶ از هﺮ زﻣﺎن ﺑﻪ هﻨﮕﺎم اﻧﺘﺨﺎب اﺳﺖ آﻪ ﺧﻮدش ﻣﯽ ﺷﻮد و ﻧﻪ هﻨﮕﺎﻣﯽ آﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽ ﺷﻮد ﻳﺎ ﺑﺮاﻳﺶ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽ آﻨﻨﺪ؛ زﻣﺎﻧﯽ‬ ‫آﻪ راآﺐ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﺮآﻮب؛ زﻣﺎﻧﯽ آﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮﮔﺮ هﺪﻓﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮﮔﺮ ﺻﺮﻓًﺎ اﺑﺰارهﺎ ‪ -‬هﺪﻓﯽ آﻪ هﺮ آﺲ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﺧﻮد ﺗﻌﻘﻴﺒﺶ ﻣﯽ‬ ‫آﻨﺪ؛ و ﻧﺘﻴﺠﻪ ﯼ ﻗﻬﺮﯼاش ﺁن اﺳﺖ آﻪ هﺮ ﭼﻪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮﻩهﺎ و ﻃﺮﻳﻘﻪهﺎ ﻣﺘﻨﻮّع ﺗﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻏﻨﯽﺗﺮ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد؛ هﺮ ﭼﻪ ﻣﻴﺪان‬ ‫آﻨﺶ و واآﻨﺶ ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد ﮔﺴﺘﺮدﻩ ﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺻﺖ ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪن ﭼﻴﺰهﺎﯼ ﺗﺎزﻩ ﺗﺮ و ﻏﻴﺮﻣﻨﺘﻈﺮﻩ ﺗﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ؛ هﺮ ﭼﻪ ﺗﻌﺪاد اﻣﻜﺎﻧﻬﺎ‬ ‫ﺑﺮاي ﺗﻐﻴﻴﺮ دادن ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺧﻮﻳﺶ و ﺑﺮدﻧﺶ ﺑﻪ ﺟﻬﺘﯽ ﺗﺎزﻩ و ﺑﻜﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬راهﻬﺎﯼ ﺑﻴﺸﺘﺮﯼ ﺑﻪ روﯼ ﻓﺮد ﮔﺸﻮدﻩ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺁزادﯼ‬ ‫ﻋﻤﻞ و اﻧﺪﻳﺸﻪاش ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ"][‪.‬ﻧﻈﺎ ِم دﻣﻜﺮاﺗﻴﻚ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻪاي ﺑﺮازﻧﺪﻩ و در ﺣ ِﺪ ﻗﺪ و ﻗﺎﻣ ِ‬ ‫و اﻧﺘﺨﺎ ِ‬ ‫دﻳﻦ ﺧﺎص‪ ،‬ﭘﺲ از اﻟﺘﺰام آﺎﻣﻞ ﺑﺪان دﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻴﺴﺖ‪ ..‬و ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻠﺘﺠﻤﻞ و اﻟﺮّاﺣﺔ‪ ......‬‬ ‫ﺣﻴﻮان ﺧﻮاﻧﺪن "دﻳﮕﺮﯼ" و "ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ")ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬ﺳﻨﯽ هﺎ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺤﯽ هﺎ‪ ،‬ﻳﻬﻮدﻳﻬﺎ‪،‬ﺑﯽ دﻳﻦ هﺎ(‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻧﻔﻲ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎﺑﮕﺮﯼ ﺁدﻣﻴﺎن اﺳﺖ‪.‬و ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻠﺮّآﻮب و اﻟﺰﻳﻨﻪ‪ ..(147‬‬ ‫ن ﻣﺴﻠﻤﺎن )ﻣﻼﺻﺪرا(‪،‬‬ ‫وﻗﺘﯽ اﻳﻦ راﻩ ﮔﺸﻮدﻩ ﺷﺪ‪ ،‬هﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﺁن را ﺑﻪ دﺳﺘﻪ اﯼ از اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﮐﻪ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻌﻤﻴﻢ داد‪ .‬آﻪ ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي‬ ‫ﺧﻮردناﻧﺪ‪ ..[7]".‬ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻼ آﻞ‪ .‬‬ ‫اﻧﺴﺎن اﻧﺘﺨﺎﺑﮕﺮ‪ ،‬ﻧﻈﺎم دﻣﻜﺮاﺗﻴﻚ ﻣﯽ ﺳﺎزد وﻟﯽ ﺣﻴﻮا ِ‬ ‫هﺮآﺲ ﻧﺪاﯼ اﺳﻼم را ﺑﺸﻨﻮد‪ ،‬ﺁن را ﺑﭙﺬﻳﺮد و از ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ هﺮآﺲ اﺳﻼم را ﻧﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺟﺎﻧﻮر‬ ‫روﯼ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬ .‬‬ ‫ن آﺮ‪ ،‬ﻻل‪ ،‬آﻮر‪ ،‬ﻓﺎﻗﺪ ﻋﻘﻞ ﭼﻴﺰي ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻲآﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ ﻃﻌﻤﺔ ﺁدﻣﻴﺎن ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬ﺑﺮ زﻧﺎن ﭼﻴﺮﮔﻲ دادﻩاﻧﺪ‪. ‫‪111‬‬ ‫ع ‪ :‬ﻳﻚ دﺳﺘﻪ ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﻲاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻚ دﺳﺘﻪ داﻧﺶﺁﻣﻮزﻧﺪ آﻪ در ﻧﺰد ﻋﻠﻤﺎي رﺑّﺎﻧﻲ‬ ‫ﺞ رِﻋﺎ ُ‬ ‫ﻞ ﻧَﺠﺎةٍ‪َ ،‬و َه َﻤ ٌ‬ ‫س ﺛَﻼ' َﺛ ٌﻪ‪ :‬ﻓَﻌﺎِﻟ ُﻢ َرﺑّﺎﻧِﻲ َو ُﻣ َﺘ َﻌِﻠ ُﻢ ﻋَﻠﻲ ﺳَﺒﻴ ٍ‬ ‫اﻟﻨّﺎ ُ‬ ‫درس ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .....‬و‬ ‫ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي ﺗﻬﻴﻪ ﻟﺒﺎس و اﺛﺎث ﺧﺎﻧﻪ‪....‬و ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻠﻤﻼﺑﺲ و اﻟﺒﻴﺖ و اﻻﺛﺎث‪ :‬و از ﻋﻨﺎﻳﺎت اﻟﻬﻲ در ﺧﻠﻘﺖ زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﺗﻮﻟﺪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪ ....‬و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي ﺗﺠﻤﻞ‪ .‬ﺻﺪر ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﺎ ِ‬ ‫زﻧﺎن را در اﻧﻮاع ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺟﺎ دادﻩ و ﻣﻼهﺎدﯼ ﺳﺒﺰوارﯼ ﺳﻌﻲ آﺮدﻩ ﺗﺎ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﺗﺮاﺷﯽ ﻧﻈﺮ ﺻﺪراﻟﻤﺘﺎﻟﻬﻴﻦ را ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮐﻨﺪ‪:‬‬ ‫"و ﻣﻨﻬﺎ ﺗﻮﻟّﺪ اﻟﺤﻴﻮاﻧﺎت اﻟﻤﺨﺘﻠﻔﺔ‪ .‬و ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻟﻠﺤﻤﻞ‪ ..‬ﺷﻬﺮوﻧﺪ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺟﻨﺲ‪ ،‬ﻧﮋاد و ﻣﺬهﺐ؛ واﺟﺪ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﺣ ِ‬ ‫ﺖ "ﺷﻬﺮوﻧﺪا ِ‬ ‫ب دﻳﻦ‪ ..‬اﻧﺘﺨﺎ ِ‬ ‫ﻖ اﻧﺘﺨﺎﺑﮕﺮي"‪ ،‬اﻣﺘﻴﺎز ﭘﻴﺮوان ﻳﻚ‬ ‫ن اﻧﺘﺨﺎﺑﮕﺮ" اﺳﺖ‪" .‬ﺣﻘﯽ آﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﺔ‬ ‫ﺟﺎن اﺳﺘﻮارت ﻣﻴﻞ‪ ،‬ﻓﺼﻞ ﻣﻤﻴﺰ اﻧﺴﺎن از ﺣﻴﻮان اﺳﺖ‪" .‬اﻳﻨﻜﻪ ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﺷﻴﺮازي زﻧﺎن را در ﻋﺪاد ﺣﻴﻮاﻧﺎت در ﺁوردﻩ اﺳﺖ اﺷﺎرﻩ ﻟﻄﻴﻔﻲ دارد ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ زﻧﺎن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬ ‫ﺿﻌﻒ ﻋﻘﻞ و ادراك ﺟﺰﺋﻴﺎت و ﻣﻴﻞ ﺑﻪ زﻳﻮرهﺎي دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﺣﻘ ًﺎ و ﻋﺪ ًﻻ در ﺣﻜﻢ ﺣﻴﻮاﻧﺎت زﺑﺎن ﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ...‬ﺑﻘﻴﻪ هﻢ ﭘﺸﻪهﺎﻳﻲ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ در ﻓﻀﺎ ﭘﺮاآﻨﺪﻩاﻧﺪ )ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬آﻠﻤﺎت ﻗﺼﺎر‪...‬و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮاي ﺳﻮارﺷﺪن‪ .‬‬ ‫ﻣﻼهﺎدي ﺳﺒﺰواري در ﺣﺎﺷﻴﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬ ‫ﻦ اﻟﻲ زﺧﺎرف‬ ‫ﻦ ﻋﻠﻲ ادراك اﻟﺠﺰﺋﻴﺎت و رﻏﺒﺘﻬ ّ‬ ‫ﻦ و ﺟﻤﻮده ّ‬ ‫"ﻓﻲ ادر اﺟﻬﺎ ﻓﻲ ﺳﻠﻚ اﻟﺤﻴﻮاﻧﺎت اﻳﻤﺎء ﻟﻄﻴﻒ اﻟﻲ ان اﻟﻨّﺴﺎء ﻟﻀﻌﻒ ﻋﻘﻮﻟﻬ ّ‬ ‫ﻦو‬‫ﻦ ﺻﻮرة اﻻﻧﺴﺎن ﻟﺌﻠّﺎ ﻳﺸﻤﺌﺰّﻋﻦ ﺻﺤﺒﺘﻬ ّ‬ ‫ب و ﻟﻜﻦ آﺴﺎه ّ‬‫ﻦ اﻟﺪوّا ّ‬ ‫ﻦ ﺳﻴﺮ ﺗﻬ ّ‬ ‫اﻟﺪﻧﻴﺎ‪ ،‬آِﺪن ان ﻳﻠﺘﺤﻘﻦ ﺑﺎﻟﺤﻴﻮاﻧﺎت اﻟﺼّﺎﻣﺘﺔ ﺣ ّﻘًﺎ و ﺻﺪﻗﺎً‪ ،‬اﻏﻠﺒﻬ ّ‬ ‫ﻦ و ﻣﻦ هﻨﺎ ﻏﻠﺐ ﻓﻲ ﺷﺮﻋﻨﺎ اﻟﻤﻄﻬّﺮ ﺟﺎﻧﺐ اﻟﺮﺟﺎل و ﺳﻠّﻄﻬﻢ ﻋﻠﻴﻬﻦ ﻓﻲ آﺜﻴﺮ ﻣﻦ اﻻﺣﻜﺎم آﺎﻟﻄﻼق و اﻟﻨﺸﻮز و ادﺧﺎل‬ ‫ﻳﺮﻏﺐ ﻓﻲ ﻧﻜﺎﺣﻬ ّ‬ ‫اﻟﻀﺮر ﻋﻠﻲ اﻟﻀﺮّر‪ :.

‬و از ﺁﻧﺎن ﻣﺒﺎﺷﻴﺪ آﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ آﻪ ﺷﻨﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ آﻪ ﻧﻤﻲﺷﻨﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻦ در را ﺑﺎز‬ ‫آﻨﻢ‪ ،‬ﭼﻮن آﻪ اﻳﻦ در ﺑﺎز هﺴﺖ‪ ،‬و ﭘﻴﺶ از ﺁن آﻪ ﻣﻦ درﺑﺎرﻩ ﺁن ﺗﺼﻤﻴﻤﯽ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎز ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺁن را ﺑﺎز ﻧﮕﻪ دارم و ﻳﺎ ﺑﻜﻮﺷﻢ‬ ‫ﺁن را ﻏﻴﺮﻣﺸﺮوط ﺑﺎز آﻨﻢ"]‪.‬اﻳﻦ ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ دﻳﮕﺮ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را ﺣﻴﻮان ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم ﺑﻮد ﮐﻪ‬ ‫دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻮد را ‪ ،‬در ﭼﺎرﭼﻮب ﮔﻔﺘﻤﺎن زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺣﻴﻮان ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬هﻤﻪ ﯼ ﺁﺋﻴﻦ هﺎ ﺧﻮد را ﺣﻖ ﻣﻄﻠﻖ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﯽ‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ و ﭘﻴﺮوان دﻳﮕﺮ ادﻳﺎن را ﺑﺎﻃﻞ و ﮔﻤﺮاﻩ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬وﻓﺎدارﯼ ﺑﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﯽ ‪ ،‬دﮔﺮﺑﺎﺷﯽ و ﺗﻔﺎوت ‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺷﺠﺎﻋﺖ اﺳﺖ‪.‬اﻧﺼﺎف ﻋﻠﻤﯽ ﭼﻪ ﺣﮑﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ؟ اﻳﻦ ﺁﻳﺎت ﮐﻼم اﷲ اﺳﺖ؟ ﻳﺎ ﺳﺨﻨﺎن‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺰرﮔﻮارﯼ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن اش درﮔﻴﺮ ﺟﻨﮓ ﺑﻮد و ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﻳﻦ ﻏﻔﻠﺖ‪ ،‬رﺳﺎﻟﺖ اش را در ﻧﻄﻔﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽ ﮐﺮد؟ "ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ"‬ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ژاك درﻳﺪا‪" :‬دﻣﻮآﺮاﺳﻲ در ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺣﺪاﻗﻠﯽ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﺮاﺑﺮﯼ اﺳﺖ‪ ..‬ﺧﻄﺎب ﻣﯽ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺮدم ﺳﺎﻻرﯼ ﺑﺪون ﺑﺮاﺑﺮﯼ‪،‬‬ ‫اﺻ ً‬ ‫ﺑﺮاﯼ هﺮآﺲ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺮﺧﻮرد ﻗﺮﺁن ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن و ﻣﻨﮑﺮان‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ و ﺷﺎهﺪ ﻧﻴﮑﻮﻳﯽ اﺳﺖ از‬ ‫ﻣﺪﻋﺎﯼ ﻣﺎ‪ .‬ﻓﺮﺁﻳﻨﺪهﺎﯼ هﻤﮕﻦﺳﺎزﯼ )‬ ‫‪ ( homogenization‬از ﺟﺎدﻩ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻋﺒﻮر ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪" .‬در ﺁن زﻣﺎن‪ ،‬هﻴﭻ ﮐﺲ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎﯼ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ و ﺑﺮهﺎن‬ ‫ﺁورﯼ ﺑﺮ دﻳﮕﺮﯼ ﻏﻠﺒﻪ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﯽ ﮐﺮد‪ .‬هﻮﻳﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دﻳﻦ در‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺨﻮﺑﯽ ﻋﻴﺎن اﺳﺖ‪ ...‬ﮐﺎرﻳﺰﻣﺎﯼ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻗﺪرت ﻧﻈﺎﻣﯽ در ﺑﺴﻂ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﯽ داﺷﺖ‪ .‬در ﺁن دوران‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮﺧﻮردﯼ‪ ،‬ﻋﻴﻦ زﻳﺴﺘﻦ در ﮔﻔﺘﻤﺎن هﺎﯼ راﻳﺞ زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻮد‪ .‬ان ﺷﺮ اﻟﺪواب‬ ‫ﻋﻨﺪاﷲ اﻟﺼﻢ اﻟﺒﮑﻢ اﻟﺬﻳﻦ ﻻﻳﻌﻘﻠﻮن‪ :‬اي آﺴﺎﻧﻲ آﻪ اﻳﻤﺎن ﺁوردﻩاﻳﺪ‪ ،‬از ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش اﻃﺎﻋﺖ آﻨﻴﺪ و در ﺣﺎﻟﻲ آﻪ ﺳﺨﻦ او را ﻣﻲﺷﻨﻮﻳﺪ از‬ ‫او روي ﺑﺮﻣﮕﺮداﻧﻴﺪ‪ ..‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﯽ اﺳﻼم هﻢ ﺑﺎ ﻳﻬﻮدﻳﺎن و ﻣﻴﺴﻴﺤﺎن و ﻣﺸﺮﮐﺎﻧﯽ ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﯼ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﻧﻤﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺁن را اﻧﮑﺎر ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬وﻻ ﺗﮑﻮﻧﻮا ﮐﺎﻟﺬﻳﻦ ﻗﺎﻟﻮا ﺳﻤﻌﻨﺎ وهﻢ ﻻﻳﺴﻤﻌﻮن‪ ...‬ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ـ و اﻳﻦ ﻳﻚ ﺣُﻜﻢ ﻏﻴﺮﻣﺸﺮوط اﺳﺖ ـ ﺑﻪ "دﻳﮕﺮﯼ" )هﺮ آﺲ آﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﺪ ﺑﺎﺷﺪ( ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﻴﺮﻣﺸﺮوط و‬ ‫ﺑﺪون ﺧﻮاﺳﺘﻦ ﺳﻨﺪﯼ‪ ،‬ﻧﺎﻣﯽ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ و ﻳﺎ ﮔﺬرﻧﺎﻣﻪاﯼ ﺧﻮشﺁﻣﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ و او را ﺑﭙﺬﻳﺮم‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ هﻢ در ﭼﺎرﭼﻮب ﮔﻔﺘﻤﺎن راﻳﺞ زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ و‬ ‫ﺁﻧﻬﺎ را ﺣﻴﻮان ‪ ،‬ﺣﺴﻮد‪ ،‬ﻣﻐﺮض‪ ،‬ﻓﺎﺳﻖ‪ ،‬هﺪاﻳﺖ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬ﺗﺒﻬﮑﺎر و‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻧﺎﭼﺎرﻳﺪ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮاي ﺑﺮاﺑﺮي را ﺑﺎ ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮاي ﻓﺮدﻳﺖ و اﺣﺘﺮام ﺑﻪ "دﻳﮕﺮﯼ" ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻓﺮد‬ ‫ﺳﺎزﮔﺎر آﻨﻴﺪ‪ ..‬ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﻗﺮﺁن ﻣﺤﻤﺪﯼ اﻳﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ دﻳﻦ ﺳﺮﺷﺘﯽ ﺗﺎرﻳﺨﯽ دارد و ﺑﻪ ﺷﺪت‬ ‫ﺗﺨﺘﻪ ﺑﻨﺪ زﻣﺎن و ﻣﮑﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺁن روﺋﻴﺪﻩ و ﺑﺰرگ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮ ﺣﻖ ﻧﺪارﯼ ﺁﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺧﻮاهﯽ ﺑﺎﺷﯽ" ﺑﻪ "ﺣﻖ ﻧﺪارﯼ زﻧﺪﻩ ﺑﺎﺷﯽ"‬ ‫ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ ...‬ﺣﺘﻲ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ ﻧﺎم دﻣﻮآﺮاﺳﯽ را ﺑﻪ هﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪاﯼ آﻪ در ﺁن ﺑﺮاﺑﺮﯼ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ و اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﻓﺮدﻳﺖ "دﻳﮕﺮﯼ" وﺟﻮد‬ ‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬ﻣﺪﺧﻠﯽ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻓﻀﺎﯼ ﻣﻦ‪ ،‬زادﺑﻮم ﻣﻦ )ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻦ‪ ،‬زﺑﺎن ﻣﻦ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﻦ و ﻣﻠﺖ ﻣﻦ‪ ،‬دوﻟﺖ ﻣﻦ و ﺧﻮد ﻣﻦ(‪ .‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺟﺎﻧﻮران در ﻧﺰد ﺧﺪا اﻳﻦ آﺮان و ﻻﻻن هﺴﺘﻨﺪ‬ ‫آﻪ در ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﻨﺪ )اﻧﻔﺎل‪.‬‬ ‫اﻳﻦ روﻳﮑﺮد ﮐﻪ "دﻳﮕﺮﯼ" آﻪ دﻳﻦ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ دارد و ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم اﻳﻤﺎن ﻧﻤﯽﺁورد‪ ،‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺟﺎﻧﻮران روي زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬او ﺧﺮ‪ ،‬ﻋﻨﻜﺒﻮت‪،‬‬ ‫ﺺ اﻧﺴﺎﻧﻮار در ﺁﺧﺮت اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﻓﺮاد را در ﺁﺗﺶ ﻣﻲﺳﻮزاﻧﺪ و ﺑﺠﺎﯼ ﺁب‪ ،‬ﻣﺲ‬ ‫ﻣﻠﺦ‪ ،‬ﺷﺘﺮ‪ ،‬ﺧﻮك‪ ،‬ﻣﻴﻤﻮن‪ ،‬ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ و ﭘﺸﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻣﺘﺸﺨ ِ‬ ‫ﮔﺪاﺧﺘﻪ ﺑﺨﻮردﺷﺎن ﺧﻮاهﺪ داد‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺮاﯼ اﻧﺴﺎن اﻣﺮوز و دﻳﻨﺪاران ﮐﻨﻮﻧﯽ از وﻗﺘﯽ ﺁﻏﺎز ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﻣﻨﮑﺮ وﺟﻮد اﻳﻦ‬ ‫روﻳﮑﺮد در دﻳﻦ ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﮐﺴﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ را ﺑﻪ دوران ﻣﺪرن ﺑﻴﺎورد و ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﻓﮑﺮﯼ ﭼﻨﺎن‬ ‫ﺑﺮﺧﻮردﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .(55 ،‬‬ ‫در اﻧﺪﻳﺸﻪ ﯼ دﻳﻨﯽ‪" ،‬دﻳﮕﺮﯼ"‪ ،‬آﻪ ﻣﺜﻞ ﻣﺎ ﻓﻜﺮ و زﻧﺪﮔﯽ و رﻓﺘﺎر ﻧﻤﯽ آﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺎ و ﺗﺎﺑﻊ دﻳﻦ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬ ‫ﻼ "ﺁدم" ﻧﻴﺴﺖ‪ .(20-22 ،‬‬ ‫ان ﺷﺮ اﻟﺪواب ﻋﻨﺪاﷲ اﻟﺬﻳﻦ ﮐﻔﺮوا ﻓﻬﻢ ﻻﻳﻮﻣﻨﻮن‪ :‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺟﻨﺒﻨﺪﮔﺎن از ﻧﻈﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ آﺴﺎﻧﻲ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ آﻔﺮ ورزﻳﺪﻩاﻧﺪ و اﻳﻤﺎن ﻧﻤﻲﺁورﻧﺪ‬ ‫)اﻧﻔﺎل‪. [9‬‬ ‫هﺮ ﭘﺮوژﻩاي آﻪ ﻏﺎﻳﺖ ﺁن ﻧﻔﻲ "ﻏﻴﺮﻳﺖ دﻳﮕﺮي" ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻋﻤﺎل زور و ﺧﺸﻮﻧﺖ را ﺿﺮورﯼ ﻣﯽ ﺳﺎزد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺪﺧﻞ در راﺑﻄﻪ ﯼ ﻣﻦ ﺑﺎ "دﻳﮕﺮﯼ"‬ ‫اﺳﺖ‪ .. ‫‪112‬‬ ‫ﻳﺎ اﻳﻬﺎ اﻟﺬﻳﻦ ءاﻣﻨﻮا اﻃﻴﻌﻮا اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ و ﻻﺗﻮﻟﻮا ﻋﻨﻪ و اﻧﺘﻢ ﺗﺴﻤﻌﻮن‪ .

‬دﻳﻦ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺒﻠﻎ ﻧﮕﺎهﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ اﻧﺴﺎن ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻋﻘﻼﻳﯽ و ﻧﺎﻋﺎدﻻﻧﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ در‬ ‫ﺑﺴﺘﺮﯼ)ﮔﻔﺘﻤﺎن و ﻣﺘﻦ( ﮐﻪ ﻇﻬﻮر ﮐﺮدﻩ اﻧﺪ و ﭘﺪﻳﺪ ﺁﻣﺪﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪ .‬‬ ‫اﮐﺒﺮ ﮔﻨﺠﯽ‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ‪ :‬رادﻳﻮ زﻣﺎﻧﻪ‪ 19 ،‬ﺁﺑﺎن ‪1387‬‬ ‫ﭘﺎورﻗﯽ هﺎ‪:‬‬ ‫‪ -1‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﮑﻴﻪ‪ ،‬ﺟﺰء دوم‪ ،‬ص ‪ 8‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ ﺑﻌﻀﯽ از رﺟﺒﻴﻮن ‪.‬ﻣﻨﻈﻮر از ﮐﯽ در اﻳﻦ ﺑﻴﺎن‪ ،‬اﺟﺮاﯼ‬ ‫ﺣﺪ و ﺗﻌﺰﻳﺮ در دﻧﻴﺎ و ﮐﻴﻔﺮ ﻋﻘﺎب در ﺁﺧﺮت اﺳﺖ"]‪ .‬‬ ‫‪ -8‬ﭘﻴﺸﻴﻦ‪. ‫‪113‬‬ ‫در ﺻﺪد ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﯼ ادﻳﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻋﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﻧﮕﺎﻩ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ادﻳﺎن‪ ،‬راﻩ ﻓﻬﻢ ادﻳﺎن ﺑﺰرگ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -4‬ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺁﺛﺎر‪ ،‬ج ‪ ، 26‬ص ‪.‬‬ ‫‪ -2‬ﻓﻀﺎاﻻﻧﺎم ﻣﻦ رﺳﺎﺋﻞ ﺣﺠﻪ اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﺻﺺ‪.[10‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻧﮕﺎﻩ ﺑﻪ ﻣﺘﻔﺎوت هﺎ ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﯽ و ﻏﻴﺮ ﻋﻘﻼﻳﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺎرﻩ اﯼ ﺟﺰ‬ ‫ﻋﺪول از ﺁن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﻣﯽ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ ﺣﻴﻮاﻧﺎت)ﮐﺎﻓﺮان( را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ زور هﺪاﻳﺖ ﮐﺮد‪":‬هﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺷﺒﺎن‬ ‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم رﻣﻪ را ﺑﺎ ﭼﻮب دﺳﺘﯽ ﺑﻪ راﻩ ﻣﯽ ﺁورد‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن و هﺪاﻳﺖ‪ ،‬اﻓﺮاد رﻣﻪ ﮔﻮﻧﻪ را ﻧﻴﺰ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ راهﻨﻤﺎﯼ ﺧﻮد را ﻧﻤﯽ ﻓﻬﻤﻨﺪ و‬ ‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺳﻘﻮط ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ روﺷﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺧﻮد ﺁﻧﻬﺎ از ﮔﮋ راهﻪ روﯼ ﻣﻨﺰﺟﺮ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﺮ هﻤﻴﻦ اﺳﺎس اﻣﻴﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﮔﺮ ﭘﻨﺪ و‬ ‫اﻧﺪرز در ﺷﻤﺎ اﺛﺮ ﻧﮑﺮد ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﮐﻪ داروﯼ ﭘﺎﻳﺎﻧﯽ داغ ﮐﺮدن اﺳﺖ‪ :‬و اذا ﻟﻢ اﺟﺪ ﺑﺪا ﻓﺎﺧﺮ اﻟﺪواء اﻟﮑﯽ‪ .‬ﻧﮕﺎﻩ ﻏﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺑﻪ ﻗﺮﺁن‪ ،‬و در ﻧﻈﺮ ﻧﮕﺮﻓﺘﻦ ﺳﺮﺷﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﺁن‪،‬‬ ‫ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺎﻣﻘﺒﻮل ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﮕﺎﻩ و اﺣﮑﺎم ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدﯼ را ﻣﻔﺴﺮاﻧﯽ ﭼﻮن ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﯽ و ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ ﺑﻪ دوران‬ ‫ﻣﺪرن ﺗﻌﻤﻴﻢ دهﻨﺪ‪ .96-97‬‬ ‫‪ -6‬ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ج ‪ ، 46‬ص ‪. 87-88‬‬ ‫‪ -3‬ﻣﺠﻠﻪ داﻧﺸﮑﺪﻩ ادﺑﻴﺎت ﺗﺒﺮﻳﺰ‪ ،‬ﺳﺎل هﻔﺪهﻢ ‪ ،1344 ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ﺳﻮم‪.‬‬ ‫‪ -9‬ژاﮎ درﻳﺪا‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖ و دوﺳﺘﯽ ﻳﺎ دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ در راﻩ ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﮔﻮدرزﯼ‪ ،‬ﻣﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻓﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬ﻋﻠﻤﯽ و ﺧﺒﺮﯼ ﮔﺰارش ﮔﻔﺖ و‬ ‫ﮔﻮ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ‪ ،2‬ﻣﻬﺮ ‪.1381‬‬ ‫‪-10‬ﻳﮏ ﺁﻳﺖ اﷲ ﺟﻮادﯼ ﺁﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮﺁن ﮐﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺟﻠﺪ هﺸﺘﻢ‪ ،‬ص ‪.261‬‬ ‫‪ -7‬اﺳﻔﺎر ارﺑﻌﻪ‪ ،‬ج ‪ ، 7‬ﻓﺼﻞ ‪ ، 13‬ﻣﮑﺘﺒﻪ ﻣﺼﻄﻔﻮﯼ‪.582‬‬ .529‬‬ ‫‪ -5‬ﮔﺰﻳﺪﻩ ﮐﺎﻓﯽ ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﺑﻬﺒﻮدﯼ ‪ ،‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬ﻣﺮﮐﺰ اﻧﺘﺸﺎرات ﻋﻠﻤﯽ و ﻓﺮهﻨﮕﯽ‪ ،1363 ،‬ص ‪.