DENGELEME HESABI-II

DERS NOTLARI
Jeodezik Ağların Dengelenmesi
Doç. Dr. Temel BAYRAK

2011 - GÜMÜŞHANE

DENGELEME HESABI-II
DERS NOTLARI
Jeodezik Ağların Dengelenmesi

© Bu kitabın her hakkı saklıdır. Yazarın yazılı izni olmaksızın kitabın tamamı
veya herhangi bir bölümü hiçbir şekilde çoğaltılıp yayınlanamaz.

Doç. Dr. Temel BAYRAK
Yazar adresi:
Gümüşhane Üniversitesi
Mühendislik Fakültesi
Harita Mühendisliği Bölümü
Bağlarbaşı Mahallesi
29100 GÜMÜŞHANE
E-mail: tbayrak@gumushane.edu.tr
Tel: +90 456 2337425 – 6 – 1230

2011 – GÜMÜŞHANE

ISBN: 978-605-61712-1-5

ÖNSÖZ
Dengeleme Hesabı-II ders notu niteliğindeki bu kitap Harita Mühendisliği Bölümü
öğrencilerinin kaynak ihtiyacını gidermek üzere hazırlanmıştır. Bu kitabın öğrenciler için bir
ders aracı olması ana amaç olarak benimsenmiştir. Konular kendiliğinden öğrenmeye uygun
bir biçimde ele alınmış ve kitapta yeterli sayıda uygulama verilmeye çalışılmıştır.
Kitabın yararlı olmasını temenni ederim.

Doç. Dr. Temel BAYRAK
Gümüşhane 2011

1. İKİ BOYUTLU BENZERLİK (HELMERT) DÖNÜŞÜMÜ 105 . GİRİŞ 1 2. TRİGONOMETRİK NİVELMAN AĞLARININ DENGELENMESİ 56 8.2. Yükseklik Farklarına Göre Dengeleme 64 9. NİVELMAN AĞLARININ DENGELENMESİ 45 8. DOLAYLI ÖLÇÜLER DENGELEMESİ 1 3. GPS NİVELMANI 83 11. Düşey Açılarla Dengeleme 57 8. DOĞRULTU AĞINDA YÖNELTME BİLİNMEYENLERİNİN 13 İNDİRGENMESİ 4.İÇİNDEKİLER İçindekiler Sayfa No 1. DOĞRULTU-KENAR AĞLARININ DENGELENMESİ 37 7. DOĞRULTU AĞLARININ DENGELENMESİ 18 5. MODEL HİPOTEZİNİN TESTİ ve UYUŞUMSUZ ÖLÇÜLER TESTİ 101 13. SERBEST AĞLARIN DENGELENMESİ 90 12. GPS AĞLARININ DENGELENMESİ 72 10. KENAR AĞLARININ DENGELENMESİ 30 6.

DOLAYLI ÖLÇÜLER DENGELEMESİ Matris formatında Fonksiyonel Model v = A⋅ x −   v1   a1  v  a  2 =  2 ⋅ ⋅ ⋅  ⋅     vn  an b1 c1 b2 c2 ⋅ bn ⋅ cn ⋅  dx    1  ⋅  dy   2  ⋅ − ⋅  ⋅         ⋅ du   n  n ölçü sayısı.  m12  m12 K  =  m13   ⋅ m  1n m12 m22 m23 ⋅ m2 n m13 ⋅ m1n   m23 ⋅ m2 n  m32 ⋅ m3n   ⋅ ⋅ ⋅  m3n ⋅ mn2   m12 r12 ⋅ m1 ⋅ m2 r13 ⋅ m1 ⋅ m3  m22 r23 ⋅ m2 ⋅ m3  r12 ⋅ m1 ⋅ m2 K  =  r13 ⋅ m1 ⋅ m3 r23 ⋅ m2 ⋅ m3 m32  ⋅ ⋅ ⋅  r ⋅ m ⋅ m r ⋅ m ⋅ m r ⋅ m ⋅ m  1n 1 n 2 n 2 n 3n 3 n mij = rij ⋅ mi ⋅ m j ⋅ r1n ⋅ m1 ⋅ mn   ⋅ r2 n ⋅ m2 ⋅ mn  ⋅ r3n ⋅ m3 ⋅ mn   ⋅ ⋅ mn2  ⋅ Ölçülerin Q  ters ağırlık matrisi ( s02 : öncül varyans olmak üzere) K  = s02 ⋅ Q  Q  = K  s02 1 . GİRİŞ 2. mi gözlemlerin duyarlıkları ve rij = mij mi ⋅ m j korelasyon katsayısı olmak üzere korelasyonlu ve duyarlıkları (ağırlıkları) farklı olan ölçüler için genel bir Varyans-Kovaryans matrisi aşağıdaki gibi kurulabilir.1.

Normal Denklemlerin Çözümü ve Bilinmeyenlerin Hesabı −1 ( x = N ⋅n = A ⋅ p⋅ A T ) ⋅ (A −1 T ⋅ p⋅ ) bilinmeyenler çözülmüş olur.q13 ⋅ q1n   m12  q23 ⋅ q2 n  m12 1  q33 ⋅ q3n  = 2 ⋅  m13  s0  ⋅ ⋅ ⋅   ⋅ m qn 3 ⋅ qnn   1n  q11 q12 q  21 q22 Q  =  q31 q32  ⋅  ⋅  qn1 qn 2 p12 p22 p32 ⋅ pn 2 p13 ⋅ p23 ⋅ p33 ⋅ ⋅ ⋅ pn 3 ⋅ m23 ⋅ m2 n −1 Ölçülerin ağırlık matrisi  p11 p  21 −1 p  = Q  =  p31   ⋅  pn1 m12 m22 p  = Q  m13 ⋅ m1n   m23 ⋅ m2 n  m32 ⋅ m3n   ⋅ ⋅ ⋅  m3n ⋅ mn2  (Stokastik Model) p1n  p2 n  p3n   ⋅  pnn  Ağırlıkları Farklı ve Korelâsyonlu ölçüler için amaç fonksiyonu −1 v Q  v = v p v = min T T Matris formatında Normal denklemler A p A ⋅ x − A p = 0   T T N n Normal Denklem Katsayılar matrisi N=A pA Bilinmeyenler Vektörü x Sabit terimler n= A p T T • Normal denklemler simetriktir. • Denklem sayısı bilinmeyen sayısı kadardır. 2 .

du dengeleme bilinmeyenleri. v = A⋅ x −   v1   a1 v   a  2 =  2 ⋅ ⋅    v n   a n b1 b2 c1 c2 ⋅ bn ⋅ cn ⋅  dx    1  ⋅  dy   2  ⋅ − ⋅  ⋅   ⋅       ⋅ du   n  Düzeltmelerin Denetimi A pv = 0 T v p v = − p v T T v pv =  p − n x T T T 3 . dy.Bilinmeyenlerin Kesin Değeri Bilinmeyenlerin yaklaşık değerlerine normal denklemlerin çözümünden elde edilen dengeleme bilinmeyenleri eklenerek bilinmeyenlerin kesin değerleri elde edilmiş olur. dz. Bilinmeyenlerin kesin değeri = Bilinmeyenlerin yaklaşık değeri + Dengeleme bilinmeyenleri x = x0 + dx  x   x0  dx   y   y  dy    =  0 +   ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅        u  u0  du  y = y0 + dy ⋅⋅⋅ u = u0 + du Düzeltmelerin Hesabı Elde edilen dx.⋅ ⋅ ⋅. düzeltme denklem eşitliklerinde yerine konarak düzeltmelerin sayısal değerleri elde edilir.

. u0 + du ) Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u f = n-u fazla ölçü sayısı (serbestlik derecesi) n: ölçü sayısı u: bilinmeyen sayısı Karesel ortalama hata (KOH) Duyarlıkları farklı gözlemlerin ortalama hatası (standart sapması) Ortalama hata Ağırlığı p = 1 olan ölçünün ortalama hatası Birim ağırlıklı ölçünün standart sapması RMS (Root Mean Square) Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası qxx q −1 T Q xx = A ⋅ p ⋅ A =  xy  qxz   ⋅ ( ) qxy q yy q yz qxz q yz qzz ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ Bilinmeyenlerin ters ağırlık matrisi ⋅  ⋅ 4 .. y0 + dy. z0 + dz . Bu değerler doğrusal olmaları gerekmeyen ilk düzeltme denklemlerinde yerine konarak aşağıdaki şartı sağladıkları denetlenir. ˆ =  + v i i i  ˆ 1    1   v1  ˆ       2  =  2  + v 2  ⋅ ⋅ ⋅       ˆ  n   n  vn  Li + vi = φi ( x0 + dx. Bu işlem dengeleme işlemlerinin tümünün hesap hatalarından arındırılmış olduğunu gösterir...Dengeli ölçüler Düzeltmeler ölçülere eklenerek dengeli ölçüler hesaplanır.

Bilinmeyenlerin ortalama hataları mx = ± m0 q xx mz = ± m0 q zz m y = ± m0 q yy Ölçülerin Ortalama Hatası Ölçülerin ters ağırlık matrisinden q13 ⋅ q1n  q23 ⋅ q2 n  q33 ⋅ q3n   ⋅ ⋅ ⋅  qn 3 ⋅ qnn   q11 q12 q  21 q22 Q  = q31 q32  ⋅  ⋅ qn1 qn 2 Ölçülerin ağırlık matrisinden  p11 p p  =  12  p13   ⋅ p12 p13 p22 p23 p23 p33 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅  ⋅ m i = ± m0 ⋅ Q   i i −1 p  = Q  m i = ± m0 pii Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A T mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ i Dengeli ölçülerin kovaryans matrisi Dengeli ölçülerin ortalama hataları i i Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi Düzeltmelerin kovaryans matrisi 5 .

8 ⋅ 0.69 2 0.5189 0.8836 0. Bu modele ait Stokastik model için veriler tabloda verilmiştir.1398 ⋅  dx  − − 3.8 ⋅ 0.6 mm olduğuna göre.90 2   0.90 0. duyarlıkları farklı olan bu ölçüleri dolaylı ölçüler yöntemine göre dengeleyiniz.94 ⋅ 0.69 ⋅ 0.99 Dengeleme kararının verilmesi Ölçü sayısı n = 3 Bilinmeyen sayısı u = 2 Serbestlik derecesi = fazla ölçü sayısı = f = n – u = 1 > 0 dengeleme var. m1 = ± 0.94 2 0.9979  1.94 ⋅ 0.8 ⋅ 0.8 ⋅ 0.26  dy     2  v3   0.4968 0.9747 0.4968 0.8100 K  = s02 ⋅ Q  Q  = K  m02 6 rij = 0.90 mm 0. Stokastik model Ağırlıklar farklı ve korelasyon var K   m12  = r12 ⋅ m1 ⋅ m2  r13 ⋅ m1 ⋅ m3  r13 ⋅ m1 ⋅ m3   r23 ⋅ m2 ⋅ m3  m32  r12 ⋅ m1 ⋅ m2 m22 r23 ⋅ m2 ⋅ m3  0.8 ⋅ 0.6768 0.94 mm m2 = ± 0.58  v1  − 0.69 ⋅ 0.9902 − 0.94 ⋅ 0.69 0.94 ⋅ 0.8 ⋅ 0.8 . Öncül karesel ortalama hata s0 = ± 1.5189 0.0639 v  = − 0.4761 0.90 0.90 0.69 mm m3 = ± 0.6768 K  = 0. Örnek: Aşağıda matris formatında bir fonksiyonel model verilmiştir.2232    5.90   K  = 0.69 0.mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları i i Not: Q vv matrisi kaba hatalı ya da uyuşumsuz ölçülerin araştırılmasında kullanılır.

9747   0.8177 − 10.4761 0.4968 0.3164 0 0 1 0.3487  − 4.2644 1 0 0 -1 -0.5189 0.0669 18.0669 18.3487 -10.5189 0.0255 − 6.6560 p  = Q  =  − 6.9460  10.8969 0 0 0.0669 − 4.3487 -10.2240 17.0670 0.6130 − 6.1941 0.2644 0.7673 -14.9460 -10.0639 − 0.8836 0.6768 1  Q  = 2 ⋅ 0.2027 0.3452 0.9979 − 0.6130 − 6.0255 − 6.3487 10.1941 0.9309 0 0.6768 0.4254 -0.0255 6.0669 − 4.1941 0 1 0 0.2027 0.3164 a1 j a2 j a3 j e1 j e2 j e3 j 0.5800 8.6560  − 6.2408 9.6 0.5872 -0.4968 1.6560 − p  = -18.6560 − 6.5660 6.2232   T A  0.1860 0.3487 10.5872 1 0 -1 -0.9902 0.9460 − 0.8343 − 24.3452 0.1398 0.8100 0.6130 6.6560 − 6.0771 − 1.2027 0.1860 0.3171   A ⋅p T 7 .0.0669 4.5800 1 -1 4.0388 -0.0914 -0.2644 Q  = 0.7659 -2.9460 −1 Normal Denklemlerinin kurulması ve çözümü p  10.3487    − 4.

1074 183.9118 0 1 9.0288 0.0672 1 0 -1 -0.9979 − 0.44 − − 3.2232  1.9902 − 0.2408 9.2232 − 1.0245 0 10.8177 − 10.9979 − 0.5611 T n = A p =    40.4737   0.0771 − 1.26    5.9747 0.3143 -0.41  5.0213 − Q xx = -0.8343 − 24.0639  A = − 0.2240 17.4737    n = A p N = A pA A ⋅p T T T a1 j a2 j e1 j e2 j 40.42 x= =  mm dy  0.5611  40.0213  dx  4. 0.7380 8.0213 -0.0213 Q xx = N −1 =  0.0288 − 0.9902 − 0.1398    0.3171   A  0.44 0.0672 10.1074 -0.42 x=  0.1398  0.16  1.44 Bilinmeyenlerin Kesin Değeri  x   x0   dx   y  =  y  + dy     0   Düzeltmelerin Hesabı v = A ⋅ x −  4.18   − 1.0639 − 0.1980 1 -1 0.9118   183.58 − 4.1074 − 0.58  0.58 − 3.99 40.1980 -0.42 − 1.7380 8.26      4.0672  8.99 A⋅ x v = A⋅ x −   8 .9747 0.

58 − 3.3487    − 4.57] −  = [1.42  − 1.6560 − 6.0669 18.57] T v p v = − p v T T p v − 1.9747   0.6130 − 6.99] T v pv =  p − n x T T p   10.00 AT pv =   0.44 n = [183.0255 − 6.58 − 3.3487 10.26    5.9902 0.58] v p v = [8.3487    − 4.0669 18.18    − 1.3487 10.26 5.58 − 3.9460 vT = [− 1.18 − 1.58  10.42 − 1.6560 − 6.9460 − T pv = [8.0669 − 4.6560  − 6.99 T −  = [1.0669 − 4.0639 − 0.2232   0.00 T A p v − 1.0255 − 6.3487    − 4.6560  − 6.1398 0.9460 − 0.0669 18.58  10.3487    − 4.4737] T n x= T 9 .6560 − 6.6130 − 6.9460  1.18   − 1.42 x=  0.18   − 1.Düzeltmelerin Denetimi p v − 1.26 5.0669 − 4.0669 18.0669 − 4.6560 − 6.5611 40.6560  − 6.3487 10.99] − T p = T 4.6560  − 6.3487 10.58  10.9979 − 0.6130 − 6.42 − 1.6130 − 6.0255 − 6.0255 − 6.42 − 1.

6130 m 3 = ± m0 2.3487 − 4.9460 m 1 = ± m0 2.1074 = ±0.0288 = ±0.64 mm p2 18.57 = ±2.93 =± = ±12.6130 − 6.0255 m 2 = ± m0 2.93 0.0213 Q xx = N −1 =  0.0255 − 6.3487 10.0669 18.96 mm Ölçülerin Ortalama Hatası  10.28 mm p1 10.9460 m i = ± 10 m0 pi .0213 Bilinmeyenlerin ters ağırlık matrisi mx = ± m0 qxx = ±2.69 mm p3 10.93 =± = ±9.6560 p =  − 6.0288 − 0.50 mm Bilinmeyenlerin ortalama hataları my = ± m0 q yy = ±2.1074 − 0.93 mm 3− 2 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası  0.Dengeli ölçüler ˆ =  + v i i i  ˆ 1    1   v1  ˆ       2  =  2  + v 2  ˆ    v   3  3  3 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u =± 8.0669 − 4.93 =± = ±9.93 0.6560 − 6.

1398    0.45 mm Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ 0.97 mm 1 1 1 mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ 2 2 mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ 3 3 2 3 ˆ = ±2.3452 0.1950 0.0077 0.9902 0.2176 0.0077 0.0288 − 0.2176 0.1950 0.1616 0.0077 0.0017 − 0.93 ⋅ 0.3164 0.0639 − 0.1941 0.9902 − 0.2626 0.0017  0.0235 0.2354 0.1074  T A − 0.9747   0.9979 − 0.Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A T Dengeli ölçülerin kovaryans matrisi Q xx = N −1  0.1097 = ±0.2626 Q vv = 0.93 ⋅ 0.93 ⋅ 0.1097 Q vv = 0.2027 0.0639 − 0.2232   0.0244 − 0.0235 A Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A T mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ i Dengeli ölçülerin ortalama hataları i i mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ = ±2.46 mm ˆ = ±2.0235  0.0244 = ±0.0234 = ±0.0234 0.2644 0.1398 0.1097 0.0017 0.2027 0.2930 11 .0235 0.0017 − 0.1941 − 0.0234 0.0077 0.0213 0.9747 0.0213 − 0.9979 − 0.2232 0.1860 0.2644 0.0244 − 0.

93 ⋅ 0.mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları i i mv1 = ± m0 ⋅ Q v v = ±2.2354 = ±1.93 ⋅ 0.1616 = ±1.2930 = ±1.58 mm 3 3 12 .93 ⋅ 0.18 mm 2 2 mv3 = ± m0 ⋅ Q v v = ±2.42 mm 1 1 mv2 = ± m0 ⋅ Q v v = ±2.

DOĞRULTU AĞINDA YÖNELTME BİLİNMEYENLERİNİN İNDİRGENMESİ Bir denklem sistemindeki denklemlerin boyutları büyüdükçe. Ayrıca doğrultu ağlarında genellikle her doğrultu için ağırlıklar eşit olarak alınır. Bilinmeyenlerin yok edilmesi için çok farklı yöntemler mevcuttur. düzeltme denklemlerinde yok edilecek bilinmeyenin katsayısı bütün düzeltme denklemlerinde aynı olmalıdır. Haritacılık uygulamalarında en yaygın olanı Gauss Toplam Denklem Yöntemidir.3. Bu yöntemde şart. Doğrultu ağlarında yok edilmek istenen yöneltme bilinmeyenlerinin katsayıları eşittir. v1 = a1 x + b1 y + cz −  1 v2 = a2 x + b2 y + cz −  2 ⋅⋅⋅ vn = an x + bn y + cz −  n [v] = [a]x + [b]y + n ⋅ c ⋅ z − [] = 0 Her iki tarafı − n ye bölelim. denklemlerin kurulması ve çözümü için harcanacak zaman denklem boyutlarının küpü ile orantılı olarak artar. [a ]   [b]  []    v1 =  a1 −  x +  b1 −  y + (c − c )z −   1 −  n   n  n   []  [a ]   [b]    v2 =  a2 −  x +  b2 −  y + (c − c )z −   2 −  n   n  n   ⋅⋅⋅ []  [a ]   [b]    vn =  an −  x +  bn −  y + (c − c )z −   n −  n   n n   13 . Ağırlıkları eşit düzeltme denklemleri aşağıdaki gibi olsun. − [a ] x − [b] y − n ⋅ c ⋅ z − [] = 0 n n n n Bu denklemin katsayılarını düzeltme denklemlerinde yerine yazalım. Burada n sistemdeki denklem sayısıdır. Burada z bilinmeyeni yok edelim. Bu nedenle normal denklemler çözülmeden önce bilinmeyenlerden bir tanesinin bile yok edilmesi hatırı sayılır bir zaman kazancı sağlar.

v1 = 2 x + y − z − 1 v2 = x + y − z + 2 v3 = x − y − z − 2 v4 = 3 x + 2 y − z + 3 [v] = [a]x + [b]y + n ⋅ c ⋅ z − [] = 0 Burada n = 4 ve c = −1 ( z bilinmeyeninin katsayısı) 7x + 3y − 4z + 2 = 0 Yukarıdaki denklemi − n = −4 e bölelim.z bilinmeyeni yok edilmiş düzeltme denklemleri v1 = a1' x + b1' y −  1' v2 = a2' x + b2' y −  '2 ⋅⋅⋅ vn = an' x + bn' y −  'n Bu yeni denklem sisteminde aşağıdaki kontroller sağlanmalıdır. − 7 −4 3 2 x− y− z− =0 4 4 4 4 14 . [a ] = 0 ' [b ] = 0 ' [] − ' = 0 Örnek: Aşağıdaki denklem sistemindeki z bilinmeyenini Gauss Toplam Denklem yöntemiyle yok ediniz ve yeni denklem sistemini v = A ⋅ x −  matris gösterimi şeklinde yazınız.

5 v2 = −0.25 = 0 [b ] = 0.25 + 0.25 − 1.5 v 4   1.5 Denklem sistemini v = A ⋅ x −  formatında yazalım.5       1.− 7 3 1 x− y+z− =0 4 4 2 − 1.75 − 1.5) v2 = (1 − 1.75 ⋅ x + 0.75) ⋅ y + (− 1 + 1) ⋅ z + (3 − 0.75) ⋅ x + (1 − 0.25 ⋅ x + 1.25 ⋅ y − 1.5 v3 = −0.5 + 1.75 + 1.75  y   2.75  0.5) z bilinmeyeni yok edilmiş düzeltme denklemleri v1 = 0.75 + 1.25 − 2.5) v3 = (1 − 1.25 ⋅ x + 0.5 + 2.5 = 0 ' ' ' 15 .5  2 =  ⋅ − v3  − 0. 0.25 Kontrol [a ] = 0.75) ⋅ y + (− 1 + 1) ⋅ z + (− 1 − 0.75 − 0.25 = 0 − [ ] = −1.75 ⋅ x − 1.75) ⋅ y + (− 1 + 1) ⋅ z + (2 − 0.75) ⋅ x + (− 1 − 0.5) v4 = (3 − 1.75 y + z − 0.25  x   − 1.5 − 2.25  1.5 v  − 0.25 − 0.75) ⋅ y + (− 1 + 1) ⋅ z + (− 2 − 0.75) ⋅ x + (1 − 0.25 ⋅ y + 2.25  v1   0.5 v4 = 1.25 ⋅ y + 1.75) ⋅ x + (2 − 0.75 x − 0.5 = 0 v1 = (2 − 1.75 ⋅ y − 2.

12 − 1.77 ⋅ dx21 + 3.71 ⋅ dy21 + 7.71) ⋅ dy21 + (−21.64 ⋅ dy22 − 3 ⋅ dz − 9 = 0 Yukarıdaki denklemi − n = −3 e bölelim.55 ⋅ dy22 + dz + 3 = 0 v1 = (0 + 6.69 ⋅ dx22 + 1.09 ⋅ dy22 − 1 16 .69 ⋅ dx22 + 1.69 + 7.88) ⋅ dx21 + (0 − 1.23) ⋅ dx22 + (0 − 0.71 ⋅ dy21 + 7.12 ⋅ dy21 + 5 v3 = −dz − 21.69 ⋅ dx22 + 1.55) ⋅ dy22 + (−1 + 1) ⋅ dz + (5 + 3) v3 = (0 + 6.71) ⋅ dy21 + (0 + 7. 6.23 ⋅ dx22 − 0.55) ⋅ dy22 + (−1 + 1) ⋅ dz + (−10 + 3) v2 = (−20.12 ⋅ dy21 − 21.23 ⋅ dx22 − 0.64 ⋅ dy22 − dz − 4 [v] = [a ]⋅ dx21 + [b]⋅ dy21 + [c]⋅ dx22 + [d ]⋅ dy22 + n ⋅ e ⋅ dz − [] = 0 Burada n = 3 ve e = −1 ( dz bilinmeyeninin katsayısı) − 20.12 ⋅ dy21 + 0 ⋅ dx22 + 0 ⋅ dy22 − dz + 5 v3 = 0 ⋅ dx21 + 0 ⋅ dy21 − 21. v1 = −dz − 10 v2 = −dz − 20.46 ⋅ dx22 + 1.55) ⋅ dy22 + (−1 + 1) ⋅ dz + (−4 + 3) z bilinmeyeni yok edilmiş düzeltme denklemleri v1 = 6.65 ⋅ dx21 + 5. v1 = 0 ⋅ dx21 + 0 ⋅ dy21 + 0 ⋅ dx22 + 0 ⋅ dy22 − dz − 10 v2 = −20.Örnek: Aşağıdaki denklem sistemindeki dz bilinmeyenini Gauss Toplam Denklem yöntemiyle yok ediniz ve yeni denklem sistemini v = A ⋅ x −  matris gösterimi şeklinde yazınız.88) ⋅ dx21 + (5.55 ⋅ dy22 + 8 v3 = 6.65 ⋅ dx21 + 5.65 + 6.71 ⋅ dy21 − 14.88 ⋅ dx21 − 1.64 ⋅ dy22 − 4 Öncelikle bu denklemleri düzenleyelim.88 ⋅ dx21 − 1.88 ⋅ dx21 − 1.65 ⋅ dx21 + 5.23) ⋅ dx22 + (0 − 0.88) ⋅ dx21 + (0 − 1.41 ⋅ dy21 + 7.23) ⋅ dx22 + (1.71) ⋅ dy21 + (0 + 7.55 ⋅ dy22 − 7 v2 = −13.23 ⋅ dx22 − 0.64 − 0.

88 − 1.88 − 1.88 = 0 [b ] = −1.71  ⋅  dy 21  − − 8 v  = − 13.77 − 3 .71 − 14.55 − 0.23 + 7.55 + 1.09 = 0 − [ ] = 7 − 8 + 1 = 0 ' ' ' ' ' 17 .23 − 0.71 = 0 [c ] = 7.09  22   1 dy 22  Kontrol [a ] = 6.88 − 13.Denklem sistemini v = A ⋅ x −  formatında yazalım.77 + 6.71 + 3.23 − 14. 55 2   dx       v3   6.  dx  7.46 1.46 = 0 [b ] = −0.41 − 1.55  21   7   v1   6. 41 7 . 23 0 .

Fonksiyonel modeli Semt için yazalım.4. DOĞRULTU AĞLARININ DENGELENMESİ X Sıfır doğrultusu P2 ( x2 . Doğrusallaştırma işlemi için bilinmeyenlerin yaklaşık değerlerini seçelim ve fonksiyonu Taylor serisine açalım.  y − y1   t12 = r12 + v12 + z1 = arctan 2  x2 − x1   y − y1   r12 + v12 = − z1 + arctan 2  x2 − x1  Yukarıdaki fonksiyon doğrusal değildir. z1 = z10 + dz1 x1 = x10 + dx1 x2 = x20 + dx2 y1 = y10 + dy1 y1 = y10 + dy1 18 . y1 ) t12 : P1 ve P2 noktaları arasındaki semt (P1P2 ) r12 : P1 den P2 ye ölçülen doğrultu z1 : P1 noktasındaki yöneltme bilinmeyeni Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz semtin kendisidir. y2 ) z1 r12 t12 r12 + v12 t12 x2 − x1 s12 Y y2 − y1 P1 ( x1 .

0 0 0 0  ∂t   ∂t   ∂t   y 0 − y10   ∂t12   dx1 +  12  dy1 +  12  dx2 +  12  dy2 = 0  +  r12 + v12 = −dz1 − z + arctan 20 0  x2 − x1   ∂x1   ∂y2   ∂x2   ∂y1     0 1 0 t12 ′ ′ (−1) ⋅ − y20 − y10 − x20 − x10 ⋅ y20 − y10  y 20 − y10   0  2 2 0  x − x1  x20 − x10 x20 − x10 =  2 = = 2 2 2 y20 − y10 + x20 − x10 y20 − y10  y 0 − y10  1 +  1 +  20 2 2 0  x20 − x10 x20 − x10  x2 − x1  (  ∂t12     ∂x1  0 ( 0 ( ) ) ( ( ( ) ) ) ) ( ( ( ( ) ( ) ) ) ) 2 = (y − y ) (y − y ) = (y − y ) + (x − x ) (s ) 0 2 0 2 0 2 1 0 1 0 2 0 2 0 1 0 2 1 0 12 =− (x − x ) (s ) ( )  ∂t  y 0 − y 0 1 sin t120 a12 =  12  = 2 0 1 ⋅ 0 = s12 s12 s120  ∂x1  200 ⋅ 10000 sin t120 π a12 = ⋅ s120 100 ( )  ∂t12     ∂y1  cc cm ′ ′ (−1) ⋅ x20 − x10 y 20 − y10 ⋅ x20 − x10  y 20 − y10   0  2 2 0  x −x x20 − x10 x20 − x10 =  2 1  2 = = 2 2 y20 − y10 + x20 − x10 y20 − y10  y 0 − y10  1 +  1 +  20 2 2 0  x20 − x10 x20 − x10  x2 − x1  ( 0 birim = ( 0 ) ( ) ( ( ( ) ) ) ) ( ( ( ( ) ( ) ) ) ) 2 =− (x − x ) (y − y ) + (x − x ) 0 2 0 2 0 2 1 ( )  ∂t  x0 − x0 1 cos t120 b12 =  12  = − 2 0 1 ⋅ 0 = − s12 s12 s120  ∂y1  200 ⋅ 10000 cos t120 π b12 = − ⋅ s120 100 ( ) 0 birim = cc cm ( )  ∂t  sin t 0 − a12 =  12  = − 0 12 s12  ∂x2  0 ( )  ∂t  cos t120 − b12 =  12  = s120  ∂y1  Bu katsayıları aşağıdaki denklemde yerine koyalım ve düzenleyelim. 19 0 1 0 2 0 2 1 0 2 0 1 0 2 12 2 .

0 0 0 0  ∂t   ∂t   ∂t   y 0 − y10   ∂t12   dx1 +  12  dy1 +  12  dx2 +  12  dy2 = 0  +  r12 + v12 = −dz1 − z + arctan 20 0  x2 − x1   ∂x1   ∂y2   ∂x2   ∂y1     0 1 0 t12 v12 = −dz1 + a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 dy2 + t120 − r12 − z10 = 0 −  12 = t120 − r12 − z10 Olmak üzere doğrusallaştırılmış düzeltme denklemi (Fonksiyonel Model) aşağıdaki gibi yazılabilir. Ayrıca doğrultu ölçülerinin ağırlıklarının eşit olduğu da farz edilir. 20 . v12 = − dz1 + a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 ⋅ dy2 −  12 Stokastik Model: Doğrultu ölçüleri korelâsyonsuz ölçüler olarak kabul edilir.

933 107 342.26200 106.102 22 635.24520 63.Örnek: Aşağıda verilmiş ağda doğrultu ölçülerine ait düzeltme denklemlerini v = A ⋅ x −  formatında yazınız.630 8476.765 8351.47780 100 r1 r2 21 108 r3 r4 22 r5 107 23 Ölçü sayısı n=5 Bilinmeyen sayısı u = 6+1 (3 koordinat çifti ve 1 yöneltme bilinmeyeni) Serbestlik Derecesi f = n-u = 5-7<0 Dengeleme yok.689 7969. Koordinat bilinmeyenleri: dx21 . dx23 . dy 22 .499 8855.00000 36.57040 47.180 108 Yaklaşık Koordinatlar 21 632. dx22 . DN 108 NN Y (m) X(m) Kesin Koordinatlar 765. dy21 . dy 23 Bir yöneltme bilinmeyeni: dz (108 Noktasında doğrultu gözlemleri yapılmış) 21 .244 23 638.246 8404.331 BN 100 21 22 23 107 Doğrultu 0.211 8426.329 100 719.

6 0 0 0 0 − 20.5053 5.8088 7.2587 -7.8 -4.6273 ⋅ − 3.5053 -5.6 − 30.00000 36.1161 ⋅ + 1.00 0.1161 + 31.97292 47.6077 1.6 31.7088 − 30.ri 0.6273 − 4. v108−100 v108−21 v108−22 v108−23 = = = = − − − − v108−107 = − dz108 dz108 dz108 dz108 dz108 − 20.6077 − 20.8 − 4.6077 ⋅ dx22 − 20.5053 5.7088 8.6562 ⋅ dx21 − 21.6273 3.3511 0 = 47.1312 -1.6077 1.00 n = 5 -n = -5 e bölelim .6 -30.ri .6077 20.7088 4.2587 ⋅ dx107 + + + − − 7.6562 5.2 100.22866 154.97016 0 ik − r1 n ] −  ik (cc) 0 tik0 .6 0 0 0 0 − 20.7418 0.6562 21.21448 111.192 575.8088 -3.355 47.6273 3.z108 -0.3511 ⋅ dy100 ⋅ dy 21 ⋅ dy 22 ⋅ dy 23 ⋅ dy107 − 0.96666 47.24520 63.610 299.2 aik bik cc / cm cc / cm 7.0412 ⋅ dx108 + 20.7088 ⋅ dy21 dy22 dy23 − 0.3255 4.6562 ⋅ dx108 + 21.1618 22 0.8088 − ⋅ ⋅ ⋅ dx21 dx22 dx23 + 5.6273 3.1161 -1.8088 ⋅ dx23 − 7.6 + 31.8088 − 3. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri yeniden yazalım.3215 -0.6562 − 21.6077 ⋅ dx108 + 20.44796 618.2587 ⋅ dx108 − − − + + 7.8 + 4.6 + 31.54332 95.2 Bu denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden düzenleyelim.0232 -20.26200 106. v108−100 v108−21 v108−22 v108−23 v108−107 = = = = = Toplam dz108 −1 −1 −1 −1 −1 -5 1 − dx21 dy21 dx22 dy22 dx23 dy23 0 0 0 0 0 0 − 0.8088 ⋅ dx108 + 7.8 0 0 0 0 − 21.8 0 0 0 0 0 0 + 4.96928 47.47780 47.6273 4.7088 8.1161 1.795 301.8 4. 107 ve 108 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır.3511 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ dy108 dy108 dy108 dy108 dy108 − 7.158 293.8 4.1161 1. y 0 − y10   t120 = arctan 20 0   x2 − x1  s120 = 200 ⋅ 10000 sin t120 a12 = ⋅ π 0 s12 100 ( ) DN 108 BN 100 21 22 23 107 (y 0 2 ) ( 2 − y10 + x20 − x10 ) 2 200 ⋅ 10000 cos t120 b12 = − ⋅ π s120 100 ( ) z10 = [t Doğrultu ri (g) tik0 (g) sik0 (m) tik0 . vik = −dzi + aik ⋅ dx1 + bik ⋅ dyi − aik ⋅ dxk − bik ⋅ dyk −  ik v108−100 v108−21 v108−22 v108−23 v108−107 = = = = = − − − − − dz108 dz108 dz108 dz108 dz108 + 7.6 − 30.96968 47.8 − 4.57040 47.2 -20.96968 84.96974 z108 Düzeltme Denklemlerini aşağıdaki formatta yazalım.0412 ⋅ dx100 − 20.1161 -21.7088 8.6562 5.0412 20.

6 dy21   4.8 − 0.3215 ⋅ dx22 − 0.3255 dx22   1.8 − 0.1618 0.1312   v  108−21  − 16.3255 ⋅ dy 22 + 4.3019 4. 4.0232 4.3215 − 1.5250  v108−22  =  4.24480 0.2861 4.3255  0.7418  − 31.6   dy22   30. 23 .0929 4.7418  − 0.3215 − 1.246 8404.1312 ⋅ dx21 − 1.00000 124.3215 − 1.1312 v108−107   4.689 7969.0232 v108−100   4.6470 − 2.7418 ⋅   −  4.53835 BN 23 107 108 23 107 108 r6 23 r5 r2 r3 r4 107 Ölçü sayısı n=6 Bilinmeyen sayısı u = 2+3 (1 koordinat çifti ve 3 yöneltme bilinmeyeni) Serbestlik Derecesi f = n-u = 6-5>0 Dengeleme var. Bu bilinmeyen dengeleme hesabı işlemine geçilmeden önce Gauss Toplam Denklem yöntemi ile indirgenmelidir.1312     v108−23   4.933 107 342. DN 108 NN Y (m) X(m) Kesin Koordinatlar 719.Yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz108 + 4.1618 0.3255 − 16.0232 − 17.21580 0.180 108 Yaklaşık Koordinatlar 23 638.765 8351.7418  − 0.2  dy23  Örnek: Aşağıda verilmiş doğrultu ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle dengeleyiniz.3215 − 1.0232 4.1618 0.1312  dx21  4.1618 0.7418 ⋅ dy 23 = 0 Bu denklem sistemindeki dz108 yöneltme bilinmeyeninin katsayıları -1 dir.3255   − 4.00000 43.00000 32.331 107 23 r1 108 Doğrultu 0. Yukarıdaki düzeltme denklemlerinden dz108 yöneltme bilinmeyeninin yok edilmiş halini aşağıya yazalım.1618 ⋅ dx23 + 0.0232 ⋅ dy 21 + 4.9670  dx23   4.

8544 ⋅ dy 23 = 0 Düzeltme denklemlerinden dz108 yöneltme bilinmeyeninin yok edilmiş halini aşağıya yazalım. v108−23 v108−107 = − dz108 = − dz108 Toplam − 20.7088 8.ri .8088 ⋅ dx23 − 7.3511 ⋅ dy108 − 20.4044 1.8088 ⋅ dx23 + ⋅ dx23 0 − 3.4044 ⋅ dx23 = + 10.2587 ⋅ dx108 + 3.355 111. dz108 (23.ri 111.00000 43.Koordinat bilinmeyenleri: dx23 .23216 − r1 n ] −  ik (cc) 0 tik0 .8544 0.z108 -18 18 aik bik cc / cm cc / cm 20.20. dy 23 Üç yöneltme bilinmeyeni: dz23 . v108−23 v108−107 = − 10.44796 301.22866 154.00 1 10. 107 ve 108 noktalarında doğrultu gözlemleri yapılmış)  y 0 − y10   t120 = arctan 20 0   x2 − x1  s120 = 200 ⋅ 10000 sin t120 π a12 = ⋅ 0 s12 100 ( ) DN 108 23 107 0 2 ) ( 2 − y10 + x20 − x10 200 ⋅ 10000 cos t120 π b12 = − ⋅ 0 s12 100 ( ) Doğrultu ri (g) BN (y 0.8088 ⋅ dx108 + 7. dz107 .21580 ) 2 z10 = [t 0 ik tik0 (g) sik0 (m) tik0 .22866 111.4044 ⋅ dx23 − 1.2587 3.8544 ⋅ dy23 + 1.8088 7.00 n = 2 -n = -2 ye bölelim 108 noktasındaki yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz108 + 10.3511 ⋅ dy107 − 18 + 18 107 ve 108 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır.7088 0.8544 ⋅ dy23 − 18 + 18 24 . Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden yazalım.7088 ⋅ dy108 + 8.23041 108 numaralı noktadaki doğrultu gözlemleri için düzeltme denklemlerini yazalım v108−23 v108−107 = − dz108 = − dz108 + 20.3511 0 z108 = 111.7088 ⋅ dy 23 + ⋅ dy 23 0 − 18 + 18 -2 .4044 ⋅ dx 23 + 1.2587 ⋅ dx107 − 3.192 575.8088 -3.7088 ⋅ dy 23 − 8.

24480 tik0 (g) sik0 (m) tik0 .192 186.ri .889 354.44497 15 -15 aik bik cc / cm cc / cm -7.9863 ⋅ dy 23 + 15 − 15 Doğrultu ri (g) tik0 (g) sik0 (m) tik0 .9727 ⋅ dy107 + 3.9727 ⋅ dy 23 − 3.9727 ⋅ dy23 + 15 − 15 -2 3.6945 ⋅ dx23 = + 1.3890 -8.355 389.9727 -3.44647 107 numaralı noktadaki doğrultu gözlemleri için düzeltme denklemlerini yazalım v107−108 v107−23 = − dz107 = − dz107 − 7.z107 -3 3 aik bik cc / cm cc / cm 3.3890 ⋅ dx23 + 0 ⋅ dy23 + 15.3890 ⋅ dx107 + 20.00000 32.3511 -15.889 301.68977 311.6945 -7.6945 ⋅ dx23 DN BN 23 107 108 − 7.00 1 -1.53835 186.3890 -20.8088 ⋅ dx108 − 15.68977 575.22866 389.3511 ⋅ dy107 − 15.3890 ⋅ dx107 − 8.9863 ⋅ dy 23 = 0 Düzeltme denklemlerinden dz107 yöneltme bilinmeyeninin yok edilmiş halini aşağıya yazalım.7088 0 z107 = 186.DN 107 Doğrultu ri (g) BN 108 23 0.ri .9727 0.00 n = 2 -n = -2 ye bölelim 107 noktasındaki yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz107 − 1.3890 ⋅ dx23 − 20.7088 ⋅ dy 23 25 − 3.2587 ⋅ dx108 + 3. v107−108 v107−23 = − dz107 = − dz107 Toplam + 0 ⋅ dx23 + 3.8088 15.3890 15.z 354.7088 ⋅ dy108 − 3 + 3 .69031 −  ik (cc) 0 tik0 .2587 ⋅ dx107 − 3.8088 ⋅ dx23 + 15.3511 ⋅ dy108 + 15. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden yazalım.69004 23 numaralı noktadaki doğrultu gözlemleri için düzeltme denklemlerini yazalım v23−107 v23−108 = − dz 23 = − dz 23 + 3.44796 386.44796 354.9727 0 z107 = 354. v107−108 v107−23 = − 1.68977 186.ri 0.9863 ⋅ dy 23 + 7.ri −  ik (cc) 0 ik 0 107 t .9727 ⋅ dy107 + 7.3890 ⋅ dx23 + 8.2587 -3.00000 124.9863 0.6945 ⋅ dx23 − 7.9727 ⋅ dy 23 + 15 − 15 107 ve 108 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır.

8407 ⋅ dy23 − 9.4044 ⋅ dx23 = + 10.7088 ⋅ dy 23 − 3 + 3 -2 -17.6945 ⋅ dx23 = + 1.0989 ⋅ dx23 + 9.00 n = 2 -n = -2 ye bölelim 23 noktasındaki yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz 23 + 8.8088 ⋅ dx23 + 15.4044 v  − 18 1.8544 ⋅ dy23 + 1.4189 12.0989 ⋅ dx23 + 9. v23−107 v23−108 = + 12.0989 − 9.8407 ⋅ dy23 − 3 + 3 − 1.0040 26 cm ⋅ cc = birimi cm cc . v23−107 v23−108 = − dz 23 = − dz 23 Toplam + 3.9863 ⋅ dy 23 + 7.0067  − 0.8407 ⋅ dy23 − 3 + 3 Düzeltme denklemlerini v = A ⋅ x −  formatında yazalım.00 1 8.1338 n= A = T  0.107 ve 108 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır.0989  3 9.0043 − 0.9863 ⋅ dy 23 + 15 − 15 v23−107 v23−108 = + 12.0040 = 0.0989 ⋅ dx23 = − 12.7099 6.4044 ⋅ dx23 v107−108 v107−23 = − 1.  v108−23  − 10.2639 0.6945  v23−107   12. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden yazalım.7099 ⋅ dx23 + 6.8544  108−107     v107−108   − 1.1780 T n= A =   227.1201 N = A A= T Q xx = N −1 cm cc ⋅ = birimsiz cc cm − 249.3890 ⋅ dx23 − 20.9727 ⋅ dy 23 − 3.1319 0.7773 T N = A A=   303.8544  18   10.9863 dy 23   15  v107−23   1.6945 ⋅ dx23 − 7.8407        − 3  v23−108  − 12.4044 − 1.8407 515.8407 ⋅ dy23 − 9.6945 − 7.7773 328.0117 303.9863  dx23  − 15 − =   ⋅ 7.0989 ⋅ dx23 = − 12.8544 ⋅ dy23 − 18 + 18 Düzeltme denklemleri v108−23 v108−107 = − 10.1319 ⋅ dy 23 = 0 Düzeltme denklemlerinden dz23 yöneltme bilinmeyeninin yok edilmiş halini aşağıya yazalım.

75 9.0 − 15 − 1.75  − 0.24480  1. 8544  108−107        v107−108   − 1.21615  2          rˆ3   0.75  v107−23   1.331 − 2.53870 Dengeli doğrultu ölçülerinin denetimi Yöneltme bilinmeyeni denklemleri 1 ⋅ dz108 + 10.75  − 0.9863 − 2.7099  dz 23  6.00000 − 1.5 cm Bilinmeyenlerin kesin değeri 0   dx23   x23   x23  y  =  0  + dy   23   y23   23   x23  8351.4044 − 1.9863 ⋅ dx 23   dy    107   8.790       23   Düzeltmeler v = A⋅ x −  = cc ⋅ cm − cc = birimi cc cm  v108−23  − 10.00000 − 1.000175  0.53835  1.8407           − 3  1.5 =  638.0989  3 − 1.4044 ⋅ dx 23 + 1.8407  Dengeli ölçüler  rˆ1   r1   v108 − 23   rˆ  r  v  2   2   108 −107   rˆ3   r3  v107 −108    = + rˆ4  r4   v107 − 23   rˆ5   r5   v23−107         rˆ6   r6   v23−108  rˆi = r i + vi  rˆ1   0.75 1 .1319  23  27 .9863  2.00000 − 1.4044  dz108  dz  = −  − 1.75 − =   = ⋅ 7.75  32.8544  10.8544  18 − 1.6945 − 7.7099 ⋅ dx23 + 6.215975  43.00000 = = + =           rˆ4   32.6945 ⋅ dx23 − 7.75  43.8544 ⋅ dy 23 = 0 1 ⋅ dz107 − 1.0 8351.244975  32.0 x = Q xx ⋅ n =  23  =   dy23   2.75  − 0.00000 rˆ   43.000175  0.75   10.00000            rˆ6  124.6945  v23−107   12.1319 ⋅ dy 23 = 0 Matris gösterimiyle 1.75 124.5  15  1.765 +  2.9863 ⋅ dy 23 = 0 1 ⋅ dz 23 + 8.311  y  =  638.75  v23−108  − 12.24515  rˆ5   0.0989 − 9. dx  − 2.000175  0.538525 124.6945 − 7.4044 v  − 18  1.21580  1.

2 cm m y = ± m0 q yy = ±3.25 =± = ±3.0043 − 0.75 1.75 1.00 0.5 cm n−u 6−5 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1  0.69329 186.79   dz108  dz  = −  − 1.7099  dz 23   z102   111.24498 -0.00 0.53853 z 111.23181 0.0067  − 0.1319  23  32.00018 32.8544  10.53835 -1. 28 .69004 32.00000 124.75 -1.69312 186.23181 154.6945 − 7.00000 32.23181 154.00 0.52 186.73  = 354.44796 354.75 rˆi = r i + v i -0.44796 354.69312 311.44814 354.23199  z  = 354.23041 15.52  8.23199 111.44814       107    z 23  186.44796 386.44796 386.4044 15.79  111.3 cm Ölçülerin Ortalama Hatası m i = ± m0 pi Doğrultu ağlarında ağırlıklar eşit olduğu için ölçülerin ortalama hataları karesel ortalama hataya eşittir.23199 354.00000 43.0040 = 0.75 1.00 0.9863 ⋅  dx 23  = 16.69312 186.23181 Dengeli Koordinatlardan Semt Fark tik 111.00018 124.0043 = ±0.69329  z102   z102   dz108   z  =  z 0  + dz   107   107   107  0   z 23   z 23   dz 23  0 DN 108 107 23 Dengeli doğrultulardan semt BN 23 107 108 23 107 108 ri (g) vi (cc) 0.44647  + 16.1.5 0.75 -1.69312 311.73  cc  dy      107  6.00 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v v 12.44814 186.0040 mx = ± m0 q xx = ±3.0067 = ±0.00018 43.21580 0.24480 0.21598 -0.69329 tik = rˆi + z102 111.00 0.5 0.

1667 0.5 ⋅ 0.3333 − 0.1667 0.3333 0.1667 − 0.1667 − 0. 3333 0 .1667 0.1667 − 0.1667 − 0.Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası 0. 1667 − 0 . 1667 − 0.86 cm 29 .1667 mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları i i mvi = ±3.3333 − 0.1667 − 0.1667 0.3333 = ±2.1667 0.1667 0.1667 − 0.3333   0.1667  − 0.3333 0.1667 − 0.1667 − 0.1667 0.3333 − 0.1667 0. 3333 0 .3333 − 0. 1667 − 0 . 1667 − 0 .1667 0.1667  − 0.1667  0.1667  − 0.1667 − 0. 3333 0 .3333 0.1667 − 0.1667 − 0.1667 − 0.1667 − 0.1667 0.3333   0.1667 0.1667 0.3333 0.6667   0.3333 0.6667 − 0. 1667 − 0 .3333 − 0.1667 − 0.1667 0.1667 0.1667 0.3333 − 0.02 cm i Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ 1 0  0 −1 p= p = 0 0  0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0  0 0  1 0.1667   0.1667  − 0.6667 − 0.1667 0.6667 0.1667   − 0.1667 Dengeli ölçülerin ortalama hataları mˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ i i i mˆ = ±3.1667 T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =   0 .1667   − 0.6667 − 0.1667  Q vv =   0 . 6667 0 . 1667 − 0 .3333 − 0.6667 = ±2.5 ⋅ 0.3333  0.

5. KENAR AĞLARININ DENGELENMESİ Kenar ağlarında yapılan kenar ölçüleri günümüzde genelde Elektronik Uzaklık Ölçerler (EUÖ. y2 ) s12 x2 − x1 P1 ( x1 . Total Station) ile ölçülerek elde edilirler. Fonksiyonel modeli kenar için yazalım. s12 + vs 12 = (x2 − x1 )2 + ( y2 − y1 )2 Yukarıdaki fonksiyon doğrusal değildir. y1 ) y2 − y1 Y Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz kenarın kendisidir. x1 = x10 + dx1 x2 = x20 + dx2 y1 = y10 + dy1 y 2 = y 20 + dy 2 s12 + vs 12 0 0 0 0  ∂s   ∂s   ∂s   ∂s  = x − x + y − y +  12  dx1 +  12  dy1 +  12  dx2 +  12  dy2 = 0     ∂x1   ∂y2   ∂x2   ∂y1  s0 ( 0 2 ) ( 0 2 1 0 2 ) 0 2 1 12 30 . Doğrusallaştırma işlemi için bilinmeyenlerin yaklaşık değerlerini seçelim ve fonksiyonu Taylor serisine açalım. X P2 ( x2 .

karesel ortalama hatanın uzunluğa bağlı olduğu kısmıdır. Farklı EUÖ ler için bu bağıntı farklı değerler alabilir. Her EUÖ için yapımcı firmalar bu bağıntıyı vermektedir. ppm kısmına uzunluğun km cinsinden değeri yazılır.000.000 mm = 1 km 31 . b ⋅ ppm kısmı. EUÖ için karesel ortalama hata aşağıdaki formül ile hesaplanır.( ) ) + (x − x ) =− ( ) (y − y ) + (x − x ) =− 2 ⋅ (− 1) ⋅ x20 − x10 0  ∂s  a12 =  12  =  ∂x1  2⋅ (y 0 2 0 2 1 −y 0 2 0 2 1 2 ⋅ (− 1) y20 − y10 0  ∂s  b12 =  12  =  ∂y1  2⋅ 0 2 1 0 2 0 2 1 0 2 (x ) birimsiz (y − y ) (s ) birimsiz 0 2 − x10 s120 0 2 0 1 0 2 12 0  ∂s12   = −a12   ∂x2  0  ∂s12   = −b12   ∂y2  Bu katsayıları aşağıdaki denklemde yerine koyalım ve düzenleyelim. Kenar ölçülerinin ağırlıkları farklıdır. Çünkü kenar ölçüleri için korelasyon belirlemek oldukça zahmetli bir iştir. s12 + vs 12 = (x 0 2 ) + (y 0 2 1 −x 0 2 ) 0 2 1 −y 0 0 0 0  ∂s   ∂s   ∂s   ∂s  +  12  dx1 +  12  dy1 +  12  dx2 +  12  dy2 = 0  ∂x1   ∂y1   ∂x2   ∂y2  vs 12 = a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 dy 2 + s120 − s12 = 0 −  12 = s120 − s12 v s 12 = a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 dy 2 −  12 = 0 Stokastik Model: Kenar ölçüleri korelâsyonsuz ölçüler olarak kabul edilir. ms0 = ± (a + b ⋅ ppm ) ppm = 1.

984 5252.782 .828 12812. Öncül karesel ortalama hata s0 = ± 30 mm olarak alınacaktır. NN Y (m) X(m) Kesin Koordinatlar 101 17246. Bu ağda kenar ölçmede kullanılan EUÖ için ms = ± (5 mm + 5 ⋅ ppm ) lik ayar değeri yapımcı firma tarafından verilmiştir.594 Yaklaşık Koordinatlar 23 20058. 2000 ve 5000 m lik uzaklıklar için karesel ortalama hataları hesaplayalım.730 DN 23 32 BN 101 102 103 104 Kenar (m) 5364. pi = s02 ms2i  s02  2  ms1   0 p=   0    0  0 0 s02 ms22 0 0 ⋅ 0 0  0    0    0   s02   ms2n  Örnek: Aşağıda kenar ölçüleri verilmiş ağı dolaylı ölçüler yöntemine göre dengeleyiniz.654 12106.904 104 16756.Örneğin bir EUÖ için karesel ortalama hata bağıntısı aşağıdaki formülle verilmiş olsun. ms0 = ± (2 mm + 2 ⋅ ppm ) 1000 m = 1 km ms1 = ± (2 mm + 2 ⋅ 1) = ± 4 mm 2000 m = 2 km ms 2 = ± (2 mm + 2 ⋅ 2 ) = ± 6 mm 5000 m = 5 km ms3 = ± (2 mm + 2 ⋅ 5) = ± 12 mm Bir s0 öncül karesel ortalama hata ve ağırlığın tanımından yararlanarak ağırlık matrisini aşağıdaki şekilde yazabiliriz.522 5230.718 102 25084.876 6338.410 3758.602 6447.570 8243. Sırasıyla 1000.407 103 24360.

7929 + 0.728 5364.7929 − 0.4778 33 .389 3758.8517 = − 0.5737 = + 0. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri yeniden yazalım.6094 − 0.8517 -0.8785 Düzeltme Denklemlerini aşağıdaki formatta yazalım.5737 = + 0.8517 0.8191 − 0.876 6338.988 3862.5241 ⋅ − 0.8191 dy 23   21       0.5737 − 0.984 5252.Ölçü sayısı n=4 Bilinmeyen sayısı u = 2 (Bir koordinat çifti) Serbestlik Derecesi f = n-u = 4-2 = 2 > 0 Dengeleme var Koordinat bilinmeyenleri: dx23 .826 -2811.032 -3301.8191 ⋅ + 0.7929 ⋅ − 0.8785 ⋅ dy 23 ⋅ dy 23 ⋅ dy 23 ⋅ dy 23 + 0.6094 − 0.782 -33 -3 -21 -54 -0.323 -1795.4778 ⋅ dx23 ⋅ dx23 ⋅ dx23 ⋅ dx23 + 0.5241 − 0.6094 0. vs23−101 vs23−102 vs23−103 vs23−104 = − 0.084 4302.8785 ⋅ dy23 dy23 dy23 dy23 − 33 − 3 − 21 − 54 Bu denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım. v s 12 = a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 dy 2 −  12 = 0 vs23−101 vs23−102 vs23−103 vs23−104 = − 0. 103 ve 104 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır. 102.4778 ⋅ dx23 ⋅ dx23 ⋅ dx23 ⋅ dx23 + 0.6094 = + 0.5241 -0.4778 ⋅ dx101 ⋅ dx102 ⋅ dx103 ⋅ dx104 − 0.5241 33   v     s23−102  =  − 0.8191 + 0.8785 54 vs23−104   0.8517 + 0.5241 + 0.410 3758. dy 23 (y (x =− s120 = a12 0 2 − y10 + x20 − x10 ) ( ) ) 0 2 − x10 s120 b12 = − 2 2 (y − y ) (s ) 0 2 −  ik = sik0 − sik birimli 0 1 0 2 12 DN BN ∆x (m) ∆y (m) sik0 (m) sik −  ik (mm) aik 23 101 102 103 104 4568.742 5026.7929 -0.8191 0.8785 ⋅ dy101 ⋅ dy102 ⋅ dy103 ⋅ dy104 − 33 − 3 − 21 − 54 101.4778 bik 0.5737 0.7929 ⋅  dx23  −  3   vs23−103   0.976 5364.843 6338.8517 = − 0.6094 = + 0. vs23−101  − 0.5737 − 0.792 -3013.981 5252.

8191 28  21 − 35.364876 ) = ±31.96         0.5587 0.0414 = 0.5089 Q xx = N −1 26.598       23   Düzeltmeler v = A ⋅ x −  birimi mm vs23−101  − 0.82 2   0 p=   0   0  0 0 30 2 36.26 ms4 = ± (5 mm + 5 ⋅ 3.570 + 28 = 20058.4012 − 0.0414 dx  14 x = Q xx ⋅ n =  23  =   dy23  28 mm Bilinmeyenlerin kesin değeri 0   dx23   x23   x23 = +  y   0   23   y23  dy23   x23   8243. 59   2  30  23.1608 2.79 2  0 1.6458 − 0.744  y  = 20058.89 0 0 0  0   0 0 .730 14  8243.74   vs23−103   0.92 0  0    0 0 0 1 .5737 − 0.69 2 0 0 30 2 31.41 vs23−104   0.5406  0.79  30 2  31.8785 54  − 22.ms = ± (5 mm + 5 ⋅ ppm ) s0 = ± 30 pi = s02 ms2i ms1 = ± (5 mm + 5 ⋅ 5.26 2 0 0    0.338984 ) = ±36.1608 T N = A pA =   0. 67 0 0  =   0 0 0.0000 T n = A p =   73.252410 ) = ±31.43   v       s23−102  =  − 0.7929 ⋅ 14  −  3 = − 33.758782 ) = ±23.82 ms2 = ± (5 mm + 5 ⋅ 6.69 ms3 = ± (5 mm + 5 ⋅ 5.8517 0.6094 − 0.5241 33 − 29.4778 mm 34 .

89  0  0 .0414 mx = ± m0 q xx = ±42 0.004 3302.4012 − 0.5206 − 0.3 1.950 5252.6458 = ±33.950 5252.374 3758.4297 − 0.876 6338.410 − 35.6458 − 0.sˆi = s i + v s i Dengeli ölçüler  sˆ1   s1  vs23−101    sˆ   s  v  2  =  2  +  s23−102   sˆ3   s3  vs23−103         sˆ4   s4  vs23−104   sˆ1  5364.4521 0.1537 0.760 5364.59 .41 3758.96 -22.410 3758.1163 35 42 = ±43.770 -5026.984 − 33.1537 − 0.74 6338.7 0.0574  0.6 Ölçülerin Ortalama Hatası 0 0 0  0.0 mm 4−2 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1  0.4012 = ±26.43 5364.43 -33.89 m s2 = ± msi = ± 42 = ±51.374          sˆ4  3758.85 = ±42.3 0.5291 0.0330 0.74 -35.96 5252.0330 − 0.1163   0.92 ms4 = ± (m) 42 = ±33.5291 − 0.950  2 =  + =   sˆ3  5252.6156  0.782  − 22.984 5252.41 si 5364.760 vs i (mm) -29.92 0    0 0 1. 67 0 0  p=  0 0 0.847 6338.974 -3862.374 3758.840 2811.760 Dengeli kenar ölçülerinin denetimi DN 23 23 23 23 ∆y ∆x BN 101 102 103 104 Dengeli koordinatlardan (m) -4568.0414 = 0.7 mm m y = ± m0 q yy = ±42 0.4297  T Q sˆsˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =   − 0.67 m0 mm pi ms3 = ± Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası 0.778 3013.59   0 ms1 = ± 42 = ±44.4223 − 0.847  sˆ  6338.337 1795.5 0.876 − 29.056 -4302.782 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u =± 3519.847 6338.0574 − 0.004 Dengeli kenarlardan sˆi = s i + v s i (∆x ) + (∆y ) sˆi = (m) 2 2 5364.

4223 = ±27. 0574 0 .0330 Q vv =   0.0859 0    0 0 0.26 Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q ss − Q sˆsˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p ss − Q sˆsˆ 0 0 0  1.5206 = ±30.21 msˆ3 = ±42 ⋅ 0.95 mm mv2 = ±42 ⋅ 1.6156 = ±32.27 msˆ4 = ±42 ⋅ 0.5097 − 0.4961 0 0  −1 p =  0 0 1.07 36 .5291  0.4297 0.5653  0 .6291  0 0.2067 = ±19.5097 = ±29.5291 − 0.1163  mvi = ± m0 ⋅ Q v v 0. 4297 0.87 mv3 = ±42 ⋅ 0.1537 1 . 0441 − 0 .91 mm msˆ2 = ±42 ⋅ 0.2067 Düzeltmelerin ortalama hataları i i mv1 = ±42 ⋅ 0.4521 = ±28.0441 = ±42.1163  0.1253  0 1.0574 0.54 mv4 = ±42 ⋅ 0.5653 = ±31.0330 0.msˆi = ± m0 ⋅ Q sˆ sˆ Dengeli ölçülerin ortalama hataları i i msˆ1 = ±42 ⋅ 0.1537 − 0.

dx108 .6.526 102 7731.ri 19.243 DN BN Kenar (m) ms (mm) DN DN Doğrultu 102 103 107 108 107 108 459. dx107 .3397 -1.65613 96.73982 37 0 12 − r1 n ] −  ik (cc) 0 tik0 .7 aik bik cc / mm cc / mm 0.73943 19.285 103 Yaklaşık Koordinatlar 107 7969.8 -3.192 263.948 719.55902 582.9 12.676 108 8404.072 459. DOĞRULTU-KENAR AĞLARININ DENGELENMESİ Örnek: Aşağıda doğrultu ve kenar ölçüleri verilmiş ağı dolaylı ölçüler yöntemine göre dengeleyiniz.0952 1.460 568. dy108  y 0 − y10   t120 = arctan 20 0   x2 − x1  200 ⋅ 10000 sin t120 π a12 = ⋅ 0 100 s12 ( ) DN 102 BN 108 107 103 s120 = (y 0 2 ) ( 2 − y10 + x20 − x10 200 ⋅ 10000 cos t120 π b12 = − ⋅ 0 100 s12 Doğrultu ri (g) 0.474 164.2377 0.ri .0409 -0.73894 86.z102 -8. NN Y (m) X(m) Kesin Koordinatlar 7849.373 608.206 19.3565 .00000 66. dy107 . Doğrultular için öncül karesel ortalama hatayı s0 = ±10cc olarak alınız.324 ±3 ±5 ±4 102 108 107 103 0.65613 96.74109 0 z102 = 19.73894 19.00000 66.160 342.297 575.3335 1.81793 md (cc) ± 10 ± 10 ± 10 Ölçü sayısı n = 6 (3 doğrultu ve 3 kenar ölçüsü) Bilinmeyen sayısı u = 5 (İki koordinat çifti ve bir yöneltme bilinmeyeni) Serbestlik Derecesi f = n-u = 6-5 = 1 > 0 Dengeleme var Bilinmeyenler: dz102 .39556 116.81793 ( ) ) 2 z10 = [t tik0 (g) sik0 (m) tik0 .

3651 − 0.0409 − 8.8 3.3565 ⋅ dy102 − 0.0952 0.8 − 3.6939 − 8.7 Bu denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden düzenleyelim ve dz102 yöneltme bilinmeyeni yok edelim.9 + 12.0792 0.9 0 0 0 0 12.3651 − 0. v102−108 v102−107 v102−103 = − dz102 = − dz102 = − dz102 − 0.2377 ⋅ dy108 ⋅ dy107 − 8. v102−108 v102−107 v102−103 = − dz102 = − dz102 = − dz102 v102−108 v102−107 v102−103 = = = Toplam 0 + ⋅ dx107 − 1.8 0 0 − 1.3651 -0.7301 0.2377 -0.0409 ⋅ dy108 + 0.0792 0.0409 ⋅ dy102 − 0.0792 ⋅ dy107 + 0.0952 ⋅ dx107 0 + ⋅ dx107 0 + ⋅ dy107 + 0.0792 − 0.3470 − 3.1584 0.7 -3 -1.9 = − 0. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri yeniden yazalım.3335 ⋅ dx102 + 1.2377 ⋅ dy102 + 0.Düzeltme Denklemlerini aşağıdaki formatta yazalım.7 .0409 ⋅ dy108 0 + ⋅ dy108 0 + ⋅ dy108 − dx107 dy107 dx108 dy108 0.3335 1.00 n = 3 -n = -3 e bölelim 0.3335 1.3335 ⋅ dx108 − 1.9 + 12.3470 12.3470 ⋅ dy108 = 0 dz102 yöneltme bilinmeyeni yok edilmiş düzeltme denklemleri v102−108 v102−107 v102−103 + 1.7 102 ve 103 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır.2377 ⋅ dy107 − 0.0952 0.8 0.3335 ⋅ dx108 0 + ⋅ dx108 0 + ⋅ dx108 dy107 0 0.8 − 3.1112 ⋅ dx108 − 0.0952 ⋅ dx102 + 1.3335 − 1.1112 -0.3397 ⋅ dx103 + 1.0952 ⋅ dx108 ⋅ dx107 + 1.1112 − 0.2377 − 3.3651 ⋅ dx107 − 0. vik = −dzi + aik ⋅ dx1 + bik ⋅ dyi − aik ⋅ dxk − bik ⋅ dyk −  ik v102−108 v102−107 v102−103 = − dz102 = − dz102 = − dz102 + 0.3470 0.0409 dz102 −1 1 dx107 0 − 0.2377 ⋅ dy107 0 + ⋅ dy107 −1 −1 dx108 dy108 − − 0.9 + 12.0409 + 0.3565 ⋅ dy103 − − 8.3397 ⋅ dx102 − 1.1112 − 0.7 = = 38 − 8.0952 ⋅ dx107 − 1.00 Yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz102 + 0.2223 0.

9  102−107  = − 0.7547 ⋅ dx108 Bu denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden düzenleyelim.3470 ⋅  107  −  3.759 111.9664 ⋅ dy102 − 0.9061 ⋅ dx107 + 0.6560 ⋅ dy107 − 0.6560 − 1.6560 0. Bu noktalara ait katsayıları düzeltme denklemlerinden çıkaralım ve denklemleri yeniden yazalım.9061 ⋅ = − 0.6560 ⋅ dy108 + 13.4321  dx108  v s   107 −108  − 0.7 .322 459.7547 0.7   dy108  s120 = a12 = − (y (x 0 2 0 2 ) ( 2 − y10 + x20 − x10 − x10 s120 ) 2 ) b12 = − (y − y ) (s ) 0 2 0 2 12 ∆y (m) DN BN ∆x (m) 102 103 107 103 107 108 -118.2223 dy   v 0.9664 ⋅ dy103 + 0.7547 − 0.4231 ⋅ dy107 − 0.6560 0.3651 − 0.6560 ⋅ dy107 dy107 + 0.101 238.7547 bik -0.3 vs102−103 vs103−107 = = vs107 −108 = − 0.297 575.4231 0.3 -1.3651 − 0.3 − 1.7 1.433 sik0 (m) sik −  ik (mm) aik 459.3 − 1.3 vs103−107  =  0.7   108  39 − 0.7547 0.  dx  vs102−103   0 0 0 0  107  − 13.2572 -0.4231 ⋅ + 0.8 v102−108   0.7547 − 0.3470   − 12.7 1.1112 − 0.391 -377.6939  107   8.2572 ⋅ dx102 = − 0.7 + 1.7 + 1.7547 ⋅ dx108 + 0.7547 ⋅ dx107 dx107 + 0.0792 0.4231 ⋅ dy103 + 0.7  dy    0 0 ⋅  107  −  − 1.4321 dx108 0 0 dy108 0 0 − 13.1854 0.v = A ⋅ x −  formatında doğrultular için düzeltme denklemleri  dx  0.212 −  ik = sik0 − sik birimli 0 1 443. vs102−103 vs103−107 vs107 −108 = = + 0.9061 ⋅ dx103 = − 0.6560 ⋅ dy108 + 13.206 263.7301  dx108  v102−103   0.2572 ⋅ dx103 + 0.7 Bu denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.324 13.192 263.7547 ⋅ dx107 − 0.9664 -0. dx107 0 0.575 434.6560  dy   1.9061 0.1112 − 0.7 102 ve 103 numaralı noktalar dayanak alınan noktalardır. v s 12 = a12 ⋅ dx1 + b12 ⋅ dy1 − a12 ⋅ dx2 − b12 dy 2 −  12 = 0 vs102−103 vs103−107 vs107 −108 = + 0.6560 Düzeltme denklemlerini aşağıdaki formatta yazalım.9061 -0.9061 dy107 0 0.0792 − 0.7 0.298 575.

3260 2.8078 − 1.6818 3.1599    2.2535 3.2332 0.7347 3 .5260 40 − 17.6818  − 1.4745  7.7  − =   ⋅ 0 0 0 0  dx108  − 13.7   vs107 −108  − 0. 1210 − 2 .4122  3.7301 v102−103   0.9661  vs 0.5232  − 1.3651 − 0.1338 2.25 4 ms23 pd1 = s02 102 = =1 md21 102 pd 2 = pd 3 =     p=     s02 102 p= 2 = 2 mi mi 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 birimsiz 0 0 0 0 1 0 0 11.0137   5.00 5 ms22 s02 102 = =1 md23 102 ps3 = s02 10 2 = 2 = 6.1235 .Fonksiyonel model Doğrultular ve kenarlar için yazdığımız v = A ⋅ x −  matrislerini birleştirelim.8016  0.3470  107   3.7724 T N = A pA =   − 3.7547 − 0.6560 0.00 0 cc/mm 0 0 0  0 0  6.4321 0 0  dy108   − 1.3260   3.5260 − − −1 Q xx = N =   2. 2160 5 .1112 − 0.1584 0.7929 T  n = A p =   5.0792 0.5232 4 .7547 Stokastik Model: Ağırlık tanımından yararlanarak ps1 = s02 10 2 = 2 = 11.7724 − 3. 6451 0.8   v  dx 0.1166 − 0.9  102−107   − 0.6451 10.6438 − 1.2223  8.3  103−107      0.1112 − 0.11 0 0 0 0 0 0 0 0 4.1338   3.11 3 ms21 s02 102 = =1 md22 102 p s2 = s02 10 2 = 2 = 4.6342 − 3.1210 3.4745 − 2.2332 − 5. 0.6560  1.25 3.1166  0.6939 v102−108   0.7   vs102−103       0. 4435 3 .3470 dy107  − 12.7347 − 3.3651 − 0.0792 − 0.

00 − =   = ⋅ 0 0 0 0  − 11.7301 mm v102−103   0.1112 ⋅ dx108 − 0.2601 0   dx107   x107   x107  y   0  dy  y  107  =  107  +  107  0   x108   x108  dx108     0    y  108   y108   dy108  Düzeltmeler v = A ⋅ x −  birimi mm 0.8  0.1     dy108   17.00  vs107 −108  − 0.1  = 12.3470 − 10.1  − 1.1112 − 0.7   0.0792 ⋅ dy107 + 0.1584 0.3651 − 0.00000 0  0.00  103−107        0.3651 − 0.0792 0.7  13.3470]⋅  107   dx108    dy108  dz102 − 10.1  x = Q xx ⋅ n =  107  =   dx108   − 11.6939 v102−108   0.70cc/10.6560  1.9  0.7547 − 0.6560 0.00   v  0.3651 − 0.0792 0.676  20.243  17.3  0.2223  8.dx107  − 10.72  vs102−108       0.948 − 10.1 − 12.1112 − 0.3651 − 0.3470]⋅   − 11.1489          y108   342.0792 − 0.7   0.1112 − 0.81793 Dengeli doğrultu ölçülerinin denetimi Yöneltme bilinmeyeni denklemi 1 ⋅ dz102 + 0.1 8404.1    17.1 mm Bilinmeyenlerin kesin değeri  x107  7969.3651 ⋅ dx107 − 0.6961  107  =  + =   x108  8404.3470  20.1  342.1 − 13.9372  y   719.70 cc = −[0.74109 41 .8 7969.4321 0 0  17.65613 + 0 = 66.8  3.160  − 11.00  102−107   − 0.74109 + 12.000 = 19.3470 ⋅ dy108 = 0 Matris gösterimiyle dz102 dx107  dy  = −[0.9661  vs 0.7547 Dengeli doğrultu ölçüleri  rˆ1   r1  v102−108   rˆ  = r  + v  2   2   102−107   rˆ3   r3  v102−103  rˆi = r i + vi  rˆ1   0.8 dy   20.1 0 z102 = z102 + dz102 = 19.65613       2   rˆ3  96.00000 rˆ  = 66.1  719.0792 0.81793 0 96.8  20.1112 − 0.

206 263.1338   0 .564 434.5232 4.759 111.2160 − 5.101 238.5232  − 1.55902 tik 19.00 Fark si (m) 459.324 Karesel Ortalama Hata v pv Dengeli kenarlardan mm m y107 = ± m0 q yy107 = ±45.2332 − 5.74109 86.55902 Dengeli kenar ölçüleri sˆi = s i + v s i  sˆ1   s1  vs102−108    sˆ  =  s  + v  2   2   s103−107   sˆ3   s3  vs107 −108   sˆ1  459.65613 96.72 0. 5260 3 .81793 0.206 263.74109 19.00000 66.436 Dengeli koordinatlardan sˆi = (∆x ) + (∆y ) 2 2 459.8078 − 1.00 0.00 0.7 0.2535 3.8016 −  m x107 = ± m0 q xx107 = ±45.72 459.2160 = ±93.324   0 575.39722 116.00 0.411 -377.7 2.74109 19.74109 + z102 Dengeli Koordinatlardan Semt 19.2535 = ±146.297     2   sˆ3  575.324 T m0 = ± n−u =± 2092.9 mx108 = ± m0 q xx108 = ±45.192 13.39722 116.206  sˆ  = 263.297 575.7 10.00000 66. 1166 0 .5260 −1 Q xx = N =   2.53 = ±45.7 4.6451 − 0.5 m y108 = ± m0 q yy108 = ±45.6451 10.74109 86.8016 = ±76.1166  0.324  Dengeli kenar ölçülerinin denetimi DN 102 103 107 ∆y ∆x BN 103 107 108 (m) (m) -118.1 sˆi = s i + v s i 459.00 0.81793 tik = rˆi z102 19.192 263.00 0.297  +  0 = 263.8078 = ±41.00 rˆi = r i + v i 0.297 575.DN Dengeli doğrultulardan semt BN 102 108 107 103 ri (g) vi (cc) 0.297 575.65613 96.6 42 vs i (mm) 13.2332 0.00 .7 mm 6−5 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası 2.212 443. 1338 2 .324 0.

7 ms3 = ± = ±18.7 1 45.16 0 0 0 0 0.7 11.3 Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ     −1 p =     1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0.Ölçülerin Ortalama Hatası     p=     1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 45.6667 − 0.4 msˆ3 = ±45.7 ⋅ 0.25 45.7 ⋅ 0.4 msˆ2 = ±45.11 0 0 0 0 0 0 0 0 4.6667 = ±37.7 1 mr1 = ± 0 0 0 0 1 0 0 11.00 = ±0.7 = ±45.0 cc cm mrˆ2 = ±45.6667 − 0.3333 0.7 1 45.16 43 .6667 T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =  0 0 0   0 0 0  0 0 0  0 0 0 0 0 0 0 0 0  0 0  0.00 0 0 0 0  0 0  6.25 cc m0 mm pi mi = ± ms1 = ± cm Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası  0.6667 = ±37.7 ⋅ 0.09 0 0 0 0.7 mr3 = ± = ±45.4 msˆ1 = ±45.25 0 Dengeli ölçülerin ortalama hataları mi = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ mrˆ1 = ±45.3333 − 0.00 45.11 45.3 6.7 ⋅ 0.3333 − 0.7 ⋅ 0.6667 = ±37.3333 − 0.16 = ±18.7 = ±13.7 mr2 = ± = ±45.25 0 0 0 0 0 0  0 0  0.9 mrˆ3 = ±45.3333  − 0.7 m s2 = ± = ±22.25 = ±22.9 4.7 ⋅ 0.3333 0.

7 ⋅ 0.0000 = ±0.4 mv3 = ±45.7 ⋅ 0.3333 = ±26.0 mv6 = ±45.7 ⋅ 0.3333 0.4 mv4 = ±45.3333 Q vv =  0 0 0   0 0 0  0 0 0  mvi = ± m0 ⋅ Q v v 0 0 0 0.0900 = ±13.0.3333 0.3333 0.3333 0.7 ⋅ 0.3333  0.7 ⋅ 0.09 0 0 0 0 0 0 0.3333 = ±26.4 mm mv2 = ±45.7 mv5 = ±45.3333 = ±26.0000 = ±0.00 0 0 0 0  0 0  0.7 ⋅ 0.0 44 .3333 0.00 Düzeltmelerin ortalama hataları i i mv1 = ±45.3333 0.3333 0.

P1 ( x) ∆h1 ∆h5 B (H B ) ∆h2 ∆h4 A (H A ) ∆h3 P2 ( y ) Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz iki nokta arasındaki yükseklik farkıdır. Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu ∆h1 + v1 = H p 1 − H A ∆h1 + v1 = x − H A v1 = x − H A − ∆h1 ∆h2 + v2 = H p 2 − H p1 ∆h2 + v2 = y − x v2 = − x + y − ∆h2 ∆h3 + v3 = H p 2 − H A ∆h3 + v3 = y − H A v3 = y − H A − ∆h3 ∆h4 + v4 = H B − H p ∆h4 + v4 = H B − y v4 = − y + H B − ∆h4 ∆h5 + v5 = H B − x v5 = − x + H B − ∆h5 2 ∆h5 + v5 = H B − H p1 45 . ∆h gösterimleri iki nokta arasındaki yükseklik farkını temsil eder. Bir nivelman ağında bir noktanın yüksekliğini bilmek o ağdaki diğer tüm noktalara yükseklik taşımak için yeterlidir. İçi boş olarak gösterilen noktalar dengeleme ile yüksekliği bulunacak noktalardır. Bu ağlarda ölçüler nivo ve miralarla yapılır. Bu problemde yüksekliği bulunacak noktalar bilinmeyen ( x ve y ) noktalar olarak seçilirler.7. Ağ üzerindeki okların yönü yükselme yönlerini gösterir. Geometrik ve hassas nivelman olmak üzere iki çeşit ölçme yöntemi vardır. NİVELMAN AĞLARININ DENGELENMESİ Nivelman ağları günümüzde en çok uygulaması yapılan yükseklik ağlarıdır. Fonksiyonel modeli yükseklik farkları için yazalım ve düzenleyelim. İçi dolu daire olarak gösterilen noktalar yüksekliği değişmez alınan noktalardır.

v1 = 1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + x0 − H A − ∆h1 −  1 = x0 − H A − ∆h1 v2 = −1 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + y0 − x0 − ∆h2 −  2 = y0 − x0 − ∆h2 v3 = 0 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + y0 − H A − ∆h3 −  3 = y0 − H A − ∆h3 v4 = 0 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + H B − y0 − ∆h4 −  4 = H B − y0 − ∆h4 v5 = −1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + H B − x0 − ∆h5 −  5 = H B − x0 − ∆h5 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.Dengeleme hesabı problemlerinde büyük değerlerle çalışılmaz. Bu değerleri yukarıdaki denklemlerde yerine koyalım ve düzenleyelim. x ve y bilinmeyenlerini aşağıdaki şekilde düzenleyelim. v1 = x0 + dx − H A − ∆h1 v1 = dx + x0 − H A − ∆h1 v2 = − x0 − dx + y0 + dy − ∆h2 v2 = −dx + dy − x0 + y0 − ∆h2 v3 = y0 + dy − H A − ∆h3 v3 = dy + y0 − H A − ∆h3 v4 = − y0 − dy + H B − ∆h4 v4 = −dy − y0 + H B − ∆h4 v5 = − x0 − dx + H B − ∆h5 v5 = −dx − x0 + H B − ∆h5 Bu denklemleri bilinmeyenlere göre düzenleyelim.  1   v1   1 0   v  − 1 1  2    dx   2  v3  =  0 1 ⋅   −  3      dy    v 0 1 − 4  4       5  v5  − 1 0 46 . x = x0 + dx y = y0 + dy Burada x0 ve y0 yaklaşık değerler dx ve dy bilinmeyenler olurlar. Bunun yerine yaklaşık değerler kullanılarak küçük değerlerle çalışılır.

P1 ( x) ∆h1 ∆h2 ∆h5 ∆h6 P2 ( y ) ∆h3 A (H A ) ∆h4 P3 ( z ) i ∆hi si (km) 1 2 3 4 5 6 43.524 57.218 33.00 1.673 m. 47 .80 1. pi = 0 0 0 0 1 / s1  0 1/ s 0 0 0 2  pi =  0 0 1 / s3 0 0   0 0 1 / s4 0  0  0 0 0 0 1 / s5  1 si (km) Örnek: Aşağıda verilmiş nivelman ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle dengeleyiniz.Stokastik Model: Nivelmanda ağırlıklar geçki uzunluğu ile ters orantılıdır.156 19.95 Ölçü sayısı n=6 Bilinmeyen sayısı u=3 Serbestlik Derecesi f = n-u = 6-3>0 Dengeleme var.440 23. H A = 80.962 14.65 0.267 0.50 1.40 1.

829 − 14.635 m z0 = 80.115 m v1 = dx + x0 − H A − ∆h1 v2 = dx − dy + x0 − y0 − ∆h2 v3 = − dy + dz + z0 − y0 − ∆h3 v4 = dz + z0 − H A − ∆h4 v5 = dy + y0 − H A − ∆h5 v3 = −dx + dz + z0 − x0 − ∆h6 v1 = dx v2 = dx − dy − 24 v3 = −dy + dz − 46 v4 = dz v5 = dy v3 = −dx + dz + 17 v1 = dx + 123.673 + 43.635 − 33.∆h1 + v1 = H p 1 − H A ∆h1 + v1 = x − H A v1 = x − H A − ∆h1 ∆h2 + v2 = H p1 − H p 2 ∆h2 + v2 = x − y v2 = x − y − ∆h2 ∆h3 + v3 = H p3 − H p 2 ∆h3 + v3 = z − y v3 = z − y − ∆h3 ∆h4 + v4 = H p 3 − H A ∆h4 + v4 = z − H A v4 = z − H A − ∆h4 ∆h5 + v5 = H p 2 − H A ∆h5 + v5 = y − H A v5 = y − H A − ∆h5 ∆h6 + v6 = H p3 − H p1 ∆h6 + v6 = z − x v3 = z − x − ∆h6 Yaklaşık değerler x = x0 + dx y = y0 + dy x0 = H A + ∆h1 y 0 = H A + ∆h5 z0 = H A + ∆h4 v1 = x − H A − ∆h1 v2 = x − y − ∆h2 v3 = z − y − ∆h3 v4 = z − H A − ∆h4 v5 = y − H A − ∆h5 v3 = z − x − ∆h6 z = z0 + dz x0 = 80.115 − 104.635 − 19.267 Yukarıdaki değerler mm mertebesindedir.673 − 23.962 v3 = −dx + dz + 138.156 v2 = dx − dy + 123.115 − 80.962 = 104.156 = 123.218 v3 = −dy + dz + 138.673 + 23.673 − 43.829 − 80.115 − 123.673 − 57.829 m y0 = 80.440 = 138.635 − 80.440 v5 = dy + 104.524 v4 = dz + 138. v1 = 1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 0 v2 = 1 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz − 24 v3 = 0 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 1 ⋅ dz − 46 v4 = 0 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 0 v5 = 0 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 0 v3 = −1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 17 48 .829 − 104.673 + 57.

22 = 0.50 0   0 0 0 0 0 1 / 1.54  0 1.Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.25 0   0 0 1.51  38.00 − 0.65  0 1 / 0.72 T n = A p  = − 76.26 0.31 0.95  0 0 1.71 0 0 0.00 2.23 T Q xx = N −1 0 0 0  0 0  0.51 N = A p A =  − 1.25 2.00  37.30 − 1.52 pi = mm 49 1 si (km) .12 x = Q xx ⋅ n = dy  = − 20.40 0 0   0 0 0 0 1 / 1.44 0.56 0.00 0 0 0 pi =   0 0 0 1 / 1.67 0 0  3.64 dx   5.92 − 1.80 0 0 0 0   0 0 1 / 1.51 − 1.22 0.25 − 0.26 0.28 0.94  dz   8.31 0.  v1   1 0 v   1 − 1  2  v3   0 − 1  = v4   0 0 v5   0 1    v6  − 1 0 0  0  24  0  dx    1    46   ⋅ dy −  1    0  dz  0    0    1 − 17  0 0 0 0 0 1 / 0.00 pi =  0 0  0  0 0 0  0 0  0 0 0 0 0 0 0 0.

22 = 0.524  − 16.614          z  138.941 = 23.12  43.941 ∆h6 + v6 = H p3 − H p1 14.26 0.22 0.10 mm 6−3 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1 0.635 + − 20.440  8.12   46  − 16.64 50 .54 1    =  ⋅ − 20.31 0.507 ∆h4 + v4 = H p 3 − H A 57.12 123.156  5.161  ˆ        ∆h2   19.220  ∆hˆ  33.267   20.507   3 =   = + ∆hˆ4  57.52 138.161 = 43.94  23.39 ∆hˆi = ∆hi + v i Dengeli ölçüler  ∆hˆ1   ∆h1   v1   ˆ      ∆h2  ∆h2  v2   ∆hˆ   ∆h3  v3   3 =  +  ∆hˆ4  ∆h4  v4   ∆hˆ   ∆h  v   5  5  5 ∆hˆ6  ∆h6  v6   ∆hˆ1  43.507 = 33.287  Dengeli ölçülerinin denetimi ∆h1 + v1 = H p 1 − H A 43.287 = 14.941  5        ∆hˆ6  14.26 0.94 = 104.962 − 20.54 33.113  8.218  2.220 ∆h3 + v3 = H p3 − H p 2 33.834  y  = 104.52  8.52 57.44 0.829  5.161 ∆h2 + v2 = H p1 − H p 2 19.Bilinmeyenlerin kesin değeri  x  123.449  ∆hˆ  23.122  x   x0   dx   y  =  y  + dy     0    z   z 0   dz  Düzeltmeler v = A ⋅ x −   v1   1 0 v   1 − 1  2  v3   0 − 1  = v4   0 0 v5   0 1    v6  − 1 0 0  0  5.31 0.287 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u =± 876.06  0     5.06 19.79 = ±17.56 0.94 −  1  0  8.39 14.12  24  2.449 ∆h5 + v5 = H p 2 − H A 23.449 = 57.52   0 − 20.220 = 19.94 0      1 − 17   20.

78 m∆h4 = 20. 09 0 .98 m∆hˆ = 13.17 0. 31 0.27   − 0.78 m∆hˆ = 12.04 0.26 − 0.58 0.67 Ölçülerin Ortalama Hatası m∆h1 = 13.28 mm m y = ± m0 q yy = ±17.56 = ±12.82 m∆hˆ = 12.87 m i = ± m0 mm pi Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası 0.26 − 0.m x = ± m0 q xx = ±17. 22 − 0 .09 − 0.05 0.64 = ±13. 64 0 .27 m∆hˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ Dengeli ölçülerin ortalama hataları m∆hˆ = 11.10 0.95  0 51 .42   0.44  0.22 − 0.25 0.67 mm m∆hˆ = 11.10 m∆h6 = 23.17 − 0.56 0.22  0.67 i i i 1 2 3 4 5 6 Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ 0 0 0 0 0 0.33 − 0.04 0.21 0.42 0.21 − 0.00 0 0 0 p −1 =   0 0 0 1 .31 0.50 0   0 0 0 0 1.47 0.23 m∆h2 = 15.64 − 0.82 m z = ± m0 q zz = ±17.80 0 0 0 0   0 0 1.37 0.10 0.22 0.05   0.30 − 0.10 0.25 0.65  0 0.44 = ±11.37  T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =   0 . 33 0 .30 − 0.28 m∆hˆ = 13.94 m∆h3 = 17. 40 0 0   0 0 0 0 1.29 m∆h5 = 20.

05  − 0.21   − 0.09 0.22  − 0.30 0.17 − 0.816 103 1161.21 − 0.21 0. 33 − 0.42 − 0.395 458. P103 ( x) Kesin Yükseklik 1034.25  0.76 − 0.75 mv5 = 16.17 0 .22 0.94 − 0.22 − 0.31 0.352 108 ∆h1 ∆h3 Ölçüler DN 102 102 103 BN 103 108 108 ∆h (m) 35.0.04  0.05 1.26 0.510 127.91 mv 4 = 14.31 mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları mv1 = 7.27 − 0.56 mv3 = 11.37  0.91 mm mv 2 = 9.09 − 0.637 P102 ∆h2 P108 ( y ) Ölçü sayısı n=3 Bilinmeyen sayısı u=2 Serbestlik Derecesi f = n-u = 3-2>0 Dengeleme var.306 102 Yaklaşık Yükseklik 1069.13 mv6 = 19.27 − 0.31 − 0.37  0.25 − 0. ∆h1 + v1 = H p103 − H p102 ∆h1 + v1 = x − H p102 v1 = x − H p102 − ∆h1 ∆h2 + v2 = H p108 − H p102 ∆h2 + v2 = y − H p102 v2 = y − H p102 − ∆h2 ∆h3 + v3 = H p108 − H p103 ∆h3 + v3 = y − x v3 = y − x − ∆h3 52 .22 − 0.30 0.42 − 0.04 − 0.42 Q vv =  0.33 0.57 i i Örnek: Bir yerel sistemde yükseklik koordinatı bilinen 102 noktasına dayalı olarak 103 ve 108 noktalarının yüksekliğini nivelman ağlarının dolaylı ölçüler dengelemesi yöntemi ile belirleyiniz.33  − 0.046 91.545 s (m) 581.26 0.715 724.

306 − 127.9 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.510 v2 = dy + 1161.9 Yukarıdaki değerler cm mertebesindedir.637 / 1000) 0 0  1.352 − 1034.306 − 35.510 = 1069.306 + 127.Yaklaşık değerler x = x0 + dx y = y0 + dy x0 = H p102 + ∆h1 x0 = 1034.  0  v1   1 0 v  =  0 1 ⋅  dx  −  0  dy     2  v3  − 1 1   0.38 53 pi = 1 si (km) .816 − 1034.046 = 1161.816 m y0 = H p102 + ∆h2 y0 = 1034.545 v1 = dx v2 = dy v3 = −dx + dy − 0.352 m v1 = x − H p102 − ∆h1 v1 = dx + x0 − H p102 − ∆h1 v2 = y − H p102 − ∆h2 v2 = dy + y0 − H p102 − ∆h2 v3 = y − x − ∆h3 v3 = dy − dx + y0 − x0 − ∆h3 v1 = dx + 1069.18 0   0 0 1.9 0 0  1 /(581.352 − 1069.816 − 91.395 / 1000)  pi =  0 1 /(458.72  pi =  0 2.046 v3 = dx − dy + 1161. v1 = 1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy − 0 v2 = 0 ⋅ dx + 1 ⋅ dy − 0 v3 = −1 ⋅ dx + 1 ⋅ dy − 0.715 / 1000) 0   0 0 1 /(724.306 + 35.

0 v3 = dx − 2.815 − 502.714 − 8.815 P4 P3 ∆h2 P1 ∆h3 ∆h1 i ∆hi (m) si (m) 1 2 3 2.769 − 510.121 v1 = dx + 1. ∆h1 + v1 = H p 4 − H p1 ∆h1 + v1 = x − H p1 v1 = x − H p1 − ∆h1 ∆h2 + v2 = H p 2 − H p 4 ∆h2 + v2 = H p 2 − x v2 = − x + H p 2 − ∆h2 ∆h3 + v3 = H p 4 − H p3 ∆h3 + v3 = x − H p3 v3 = x − H p3 − ∆h3 v1 = dx + x0 − H p1 − ∆h1 v2 = −dx + H p 2 − x0 − ∆h2 v3 = dx + x0 − H p3 − ∆h3 v1 = dx + 510.0 Yukarıdaki değerler cm mertebesindedir.815 − 508.0    2    2.Örnek: Aşağıda verilmiş nivelman ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle dengelemek için fonksiyonel ve stokastik modeli yazınız.081 − 2.716 v2 = −dx + 511.8  v1   1 v  = − 1 ⋅ [dx] − − 2.815 − 0.121 210 210 425 P4 ( x) Ölçü sayısı n=3 Bilinmeyen sayısı u=1 Serbestlik Derecesi f = n-u = 3-2>0 Dengeleme var.716 0.8 v2 = −dx + 2.714 P3 Yaklaşık Yükseklik 510.769 P2 502.0 v3   1 54 .934 v3 = dx + 510.934 8.081 P1 511. P2 Kesin Yükseklikler 508. Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.  − 1.

35 55 1 si (km) .0 0  1 /(210 / 1000)  pi =  0 1 /(210 / 1000) 0   0 0 1 /(425 / 1000) pi = 0 0  4.76 0   0 0 2.76  pi =  0 4.

Bu tür arazi şartlarında noktalara yükseklik taşımada Trigonometrik Nivelman yöntemi kullanılır. Bu ağlarda ölçüler günümüzde Elektronik Uzaklık Ölçerler (Total Station) ve reflektörlerle yapılır. Bakılan Nokta : Durulan ve Bakılan noktaların Ortometrik yükseklikleri : Durulan noktada alet yüksekliği : Bakılan noktada reflektör yüksekliği : Eğik uzunluk : Alet yüksekliğindeki yatay uzunluk : Düşey açı ölçüsü 56 . TRİGONOMETRİK NİVELMAN AĞLARININ DENGELENMESİ Nivelman ağları günümüzde en çok uygulaması yapılan yükseklik ağlarıdır. Bir Trigonometrik Nivelman ağında bir noktanın yüksekliğini bilmek o ağdaki diğer tüm noktalara yükseklik taşımak için yeterlidir. Düşey açı gözlemlerine ve yükseklik farklarına göre olmak üzere iki çeşit değerlendirme yöntemi vardır.8. Ancak noktalar arasındaki yükseklik farklarının fazla ve noktalara ulaşımın zor olduğu arazi şartlarında nivelman yönteminin uygulanması zordur ve ekonomik değildir. Trigonometrik Nivelman yöntemi düşey açı gözlemlerine dayanır. H 2 i t D1− 2 S1− 2 Z 1− 2 : Durulan Nokta. P2 H1 . Z 1− 2 D1− 2 S1− 2 ⋅ cot Z 1− 2 t P2 S1− 2 i P1 Yeryüzü H2 H1 Jeoid ≅ Deniz Yüzeyi P1.

DÜŞEY AÇILARLA DENGELEME Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz iki nokta arasındaki yükseklik farkıdır. Fonksiyonel modeli yükseklik farkları için yazalım ve düzenleyelim. K = 1− k olarak 2⋅r düşünelim ve fonksiyonu yeniden yazalım.8. r = 6373 km yerin yarıçapıdır. H 2 = H 1 + S1− 2 ⋅ cot Z 1− 2 + i − t + 1− k 2 ⋅ S1− 2 2⋅r Burada k ≈ 0. Bu fonksiyon yaklaşık değerler kullanılarak Taylor serisine açılır. H 2 = H 1 + S1− 2 ⋅ cot Z 1− 2 + i − t + K ⋅ S12− 2 cot Z 1− 2 = 1 S1− 2 ( ⋅ H 2 − H 1 − K ⋅ S12− 2 − i + t )  1  ⋅ H 2 − H 1 − K ⋅ S12−2 − i + t  Z1−2 = arc cot   S1−2  ( ) Bu fonksiyon lineer değildir. Bu modelde ölçü düşey açılardır.13 refraksiyon katsayısı.1. H 1 = H 10 + dh1 H 2 = H 20 + dh2 Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu  1  sin 2 Z 10− 2 sin 2 Z 10− 2 ⋅ H 20 − H 10 − K ⋅ S12− 2 − i + t  + ⋅ ρ ⋅ dh1 − ⋅ ρ ⋅ dh2 Z 1− 2 + vZ 1− 2 = arc cot  S1− 2 S1− 2 S1− 2      ( ) Z10− 2 57 . Doğrusal olmayan denklemleri dengeleme işleminde kullanabilmek için lineer hale getirmek gereklidir.

414 2194.70589 101. vZ1−2 = a ⋅ dh1 + b ⋅ dh2 −  Stokastik Model: Bu model için ağırlıklar düşey açı gözlemlerinden elde edilebilir. aynı atmosferik şartlar düşüncesiyle tüm gözlemlerin eşit ağırlıkta olduğu kabul edilebilir.961 .644 1101.200 1562.500 1562.193 1924.35727 97.42 1.08010 98.859 3 Yaklaşık Yükseklikler 2 5 DN 2 3 5 BN 3 5 6 2 5 6 2 3 Düşey Açı Alet Yüksekliği Reflektör Yüksekliği Z i− j i t 1.45 1.001 1047.27326 58 S i− j 2194. Örnek: Aşağıda verilmiş Trigonometrik Nivelman ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle dengeleyiniz.45 1.632 1924.87 1.82 102.42 1.76 1.61 1.51359 97.510 1875. aynı alet.92374 102.vZ 1− 2 = a= sin 2 Z 10− 2 sin 2 Z 10− 2 ⋅ ρ ⋅ dh1 − ⋅ ρ ⋅ dh2 + Z 10− 2 − Z 1− 2 S1− 2 S1− 2 sin 2 Z 10− 2 ⋅ρ S1− 2 b=− sin 2 Z 10− 2 ⋅ρ S1− 2 −  = Z 10− 2 − Z 1− 2 Yukarıdaki kısaltmaları kullanarak düzeltme denklemini aşağıdaki gibi yazabiliriz.75 1.71777 96.28561 102.88 1.956 1495.83 1.42 1.61 1. Ya da aynı ölçmeci.253 2 5 6 1117.81 1. 6 NN Hi Kesin Yükseklik 3 1016.61 1.90 1.

0715 ⋅ dh5 − 4.83 1.3037 ⋅ dh2 − 50.0 vZ 5−2 = 3.92100 102.42 1.1668 0.8953 ⋅ dh3 − 2.76 1.8953 ⋅ dh2 − 2. Yukarıdaki denklemlerden 3 numaralı noktaya ait katsayıları atalım.3037 3.6 -31.87 1.3943 ⋅ dh2 − 3.35727 97.28878 102.200 1562.0 vZ 3−6 = 4.82 3 5 Ölçü sayısı n=8 Bilinmeyen sayısı u=3 Serbestlik Derecesi f = n-u = 8-3>0 Düzeltme denklemlerini yazalım.2426 ⋅ dh3 − 4.0715 ⋅ dh3 − 31.3037 ⋅ dh2 − 3.193 1924.71777 96.90 1. Bu noktanın koordinatlarına düzeltme getirilmez.61 1.27016 102.8953 3.510 1875.75 1.6 vZ 5−3 = 4.142 100.28561 102.61 1.9 0 0 0 -50.0715 -27.3288 0.748 -69.45 1.500 1562.70589 101.357 -15.8953 4.3037 ⋅ dh5 − 3.4 vZ 2−5 = 3.391 0.42 1. 1 ⋅ H 20 − H 10 − K ⋅ S i2− j − i + t Z i0− j = arc cot   S i − j ( a= sin 2 Z 10− 2  200  ⋅ ⋅ 10000  S1− 2 ⋅ 100  π   ) 1− k 1 − 0.08010 98.9 vZ 3−2 = 2.88 1.51060 97.0715 ⋅ dh5 + 0.3943 ⋅ dh6 − 29.70083 101.3037 4.2529 0.3037 ⋅ dh5 + 31.391 85.71777 96. ( ) Z i0− j Z i− j −  = Z 10− 2 − Z 1− 2 ⋅ 10000 b = −a 102.414 2194.13 = = 0.357 -31.2402 0.8953 ⋅ dh3 − 27.08010 98.2426 3. 59 .27326 a (cc/cm) −  (cc) 2.606 69.92374 102.632 1924.0 vZ 3−5 = 4.961 -100.51359 97.7 -29.2426 ⋅ dh6 + 0.748 31.1528 0.35728 97.81 1.1668 1.0 Dengeleme var.0715 ⋅ dh3 − 4.0000000683 2 ⋅ r 2 ⋅ 63700000 K=  DN BN S i− j H 0j − H i0 K ⋅ Si2− j i t 2 3 5 6 2 5 6 2 3 2194.8953 ⋅ dh2 + 0.45 1.42 1.0715 4.7 vZ 2−6 = 3. vZ i − j = a ⋅ dhi + b ⋅ dh j −  vZ 2−3 = 2.3943 2.3288 0.4 31.0 3 Numaralı nokta ağda sabit alınan noktadır.956 1495.2529 0.61 1.

06 − 101.0 vZ 5−2 = 3.5215 0.0 vZ 3−6 = 0 ⋅ dh2 + 0 ⋅ dh5 − 4.3037  50. Birim (cc: saniye) vZ 2 −3 = 2.8287 54.5212  − 91.0 vZ 3−5 = −4.0 vZ 3−5 = 0 ⋅ dh2 − 4.3037 ⋅ dh5 + 31.2426 0 vZ 3−6    vZ  − 3.7   0  2 −5      vZ 2−6   3.8287 T N = A A = − 21.3943 ⋅ dh2 − 3.5215 0.0715 ⋅ dh5 + 0.3037 ⋅ dh5 − 3.0715 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 − 31. 0 0 vZ 2−3   2.3943 ⋅ dh6 − 29.32 n = A  =  398.3037 − 3.8953 ⋅ dh2 + 0 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 − 27.4 vZ 2−5 = 3.9 0 − 3.0 Bu denklemleri bilinmeyenlere göre yeniden düzenleyelim.4 vZ 2−5 = 3.3037 − 31.9834  − 11.3943 ⋅ dh6 − 29.10  vZ 5−3    50.8953 ⋅ dh2 + 0.vZ 2−3 = 2.3037 ⋅ dh2 + 3.2426 ⋅ dh6 + 0.3943  29.30 T 60 .4 vZ   3.8953  27.3037 0  5− 2      0 4.0715 0  31.3037 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 − 50.8953 ⋅ dh2 − 27.3037 ⋅ dh2 − 3.0 vZ 5−2 = −3.3037 ⋅ dh2 − 3.7 vZ 2−6 = 3.9 vZ 3−2 = −2.3943      dh2   0 0    0 vZ 3− 2  =  − 2.0 vZ 3−6 = −4.6 vZ 5−3 = 0 ⋅ dh2 + 4.8953 ⋅ dh2 + 0 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 + 0.0715 0 0      dh6   0 0 − 4.1154 − 21.0715 ⋅ dh5 − 31.9 vZ 3−2 = −2.0 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.3943 ⋅ dh2 + 0 ⋅ dh5 − 3.8953 ⋅  dh5  −  vZ 3−5    0 − 4.7 vZ 2−6 = 3.0000 − 11.0715 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 + 0.6 3.3037 ⋅ dh2 − 50.3037 ⋅ dh5 + 0 ⋅ dh6 + 31.0000 29.6 vZ 5−3 = 4.2426 ⋅ dh6 + 0.

9  − 16.14 1101.7  9.13 vZ 3−2  =  − 2.70589  − 28.14 3.92374 − 25.3037 0   5− 2       0 4.74 x = Q xx ⋅ n =  dh5  =  7.30 101.0106 0.35727   13.3037  50.14 Bilinmeyenlerin kesin değeri 0  H 2   H 2  dh2   H  =  H 0  +  dh   5  5   5 0  H 6   H 6  dh6   H 2  1117.0107 0.0715 0  vZ 5−3    31.36 vZ 3−6    vZ  − 3.24 vZ   3. 61 .859 − 3.2426 0  13.51359  − 16.8953  27.3943  29.0084  H  = 1047.0042 0.30 Dengeli ölçüler  Zˆ 2−3   Z 2−3  vZ 2−3  ˆ       Z 2−5   Z 2−5  vZ 2−5   Zˆ −   Z 2−6  vZ 2−6   2 6      Zˆ 3−2  =  Z 3−2  + vZ 3− 2   Zˆ   Z   vZ   3− 5   3− 5   3− 5   Zˆ 3−6   Z 3−6  vZ 3−6   Zˆ   Z  vZ   5− 2   5− 2   5− 2   Zˆ 5−3   Z 5−3   vZ 5−3  Zˆ i − j = Z i − j + vZ i − j  Zˆ 2−3  102.70 100.3943         0.70 0 − 3.7193       5   H 6  1101.8953 = ⋅  7.0225 0.644 +  7.14  0 0 − 4.53 −   vZ 3−5    0 − 4.6 − 28.71777   − 30.28  0   2 −5       vZ 2−6   3.08010  +  − 2.07988   Zˆ   98.27323 Dengeli ölçülerinin denetimi Dengeli ölçülerden hesaplanan dengeli düşey açılar ve dengeli koordinatlardan hesaplanan dengeli düşey açılar için aşağıdaki kontrol yapılır.0380 dh2   0.0106 = 0.66  98.92121 ˆ         Z 2−5  102.4 − 25.001  0.35861   Zˆ   97.27326  − 0.28653 ˆ  Z 2−6  100.70308   5− 2         Zˆ 5−3  101.3037 − 31.8276 Düzeltmeler v = A ⋅ x −  Birim (cc: saniye) 0 0 vZ 2−3   2.Q xx = N −1  0.51192          Zˆ 3− 2  =  97.0715 0 0  − 30.24 102.74  0 0  0  − 2.14  97.0271 0.10  − 0.66        − 3.53 = 1047.36  96.53 cm dh6  − 3.28561  9.0107 0.74 1117.28 102.0042 0.13 =  97.3037 − 3.71470   3− 5         Zˆ 3−6   96.

37 62 .09 − 0.09 − 0.70308   97.16 0.16  − 0.40 0.13 − 0. 1  Zˆ i − j = Z i − j + vZ i − j = Zˆ i − j = arc cot  ⋅ H j − H i − K ⋅ S i2− j − i + t   S i − j  ( ) 102.31 − 0.62 m H 6 = ± m0 q zz = ±24.16 0.16 − 0.27323 101.09 0.51192 100.16 − 0.13   − 0.07988  =  97.0042 0.16 0.13 − 0.16 − 0.0106 = 0.13 0.71 Ölçülerin Ortalama Hatası m i = ± m0 cc pi Ağırlılar eşit alındığı için ölçülerin ortalama hatası karesel ortalama hataya eşittir.51192      97.07988   98.16 0.16 0.23 T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =   − 0.16 0.0380 m H 2 = ± m0 q xx = ±24.0271 = ±3.09 0.28653 102.0225 = ±3.11 − 0.16 0. Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası  0.0380 = ±4.16 − 0.16 − 0.11 0.09 − 0.07 − 0.09 0.09  − 0.16 cc 8−3 n−u Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1  0.07 − 0.35861   96.27323 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v v 2917.16  0.0106 0.16   0.16 0.60 =± = ±24.0042 0.70308      101.68 0.35861   97.23 0.37 − 0.37  0.51 − 0.16 0.13 − 0.13 0.13 0.71470       96.09 − 0.31 − 0.0107 0.71470   98.16 0.13 − 0.23 − 0.31 0.07 0.92121 102.16 − 0.0225 0.13 0.16   0.40 − 0.07 0.11 − 0.16 0.13 − 0.16 − 0.37 0.13 0.97 cm m H 5 = ± m0 q yy = ±24.0271 0.31 0.92121 102.13 0.0107 0.23  0.16 0.11 0.28653     100.

16 0.11 − 0.69 − 0.63 .16 0.14 mm mv 2 = 20.13 − 0.07 − 0.16 mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları mv1 = 21.77 0.13 0.23 0.11 0.14 i i 63 0.13 mv 4 = 21.19 mZˆ = 13.13 − 0.09  − 0.40 − 0.13   − 0.36 mZˆ = 19.31 − 0.32 0.13 − 0.09 0.31 − 0.77  0.98 mZˆ = 17.16  − 0.09 − 0.07 0.37 − 0.16   0.37  − 0.16 − 0.16 0.16 0.23 Q vv =   − 0.07 0.13 0.74 i i i 1 5 2 6 7 3 8 4 Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ p −1 1 0  0  0 = 0  0 0  0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0  0.16 0.11 0.40 0.16 − 0.58 mv3 = 16.51 mZˆ = 14.09 − 0.13 − 0.49 − 0.09 0.13 − 0.16 0.36 mZˆ = 11.16 0.13 − 0.16   0.63 0.16 0.69 0.97 mv7 = 20.16  0.09 0.13 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0  0 0  0 0  1 0.07 0.09 0.74 cc mZˆ = 13.16 − 0.13 mv6 = 13.09 − 0.mZˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ Dengeli ölçülerin ortalama hataları mZˆ = 11.13 − 0.24 mv8 = 19.11 0.16 − 0.16 0.51 mZˆ = 14.16 − 0.24 mv5 = 19.13 − 0.16 − 0.

8. Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu ∆H 1− 2 + v∆H 1− 2 = H 2 − H 1 H 1 = H 10 + dh1 H 2 = H 20 + dh2 ∆H 1− 2 + v∆H 1− 2 = H 20 + dh2 − H 10 − dh1 v∆H 1− 2 = −dh1 + dh2 + H 20 − H 10 − ∆H 1− 2 −  = H 20 − H 10 − ∆H 1− 2 Düzeltme denklemleri (Fonksiyonel Model) v∆H 1− 2 = −dh1 + dh2 −  64 .2. YÜKSEKLİK FARKLARINA GÖRE DENGELEME Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz iki nokta arasındaki yükseklik farkıdır. Fonksiyonel modeli yükseklik farkları için yazalım ve düzenleyelim. H 2 = H 1 + S1− 2 ⋅ cot Z 1− 2 + i − t + H 2 − H1 = S1− 2 ⋅ cot Z1− 2 + i − t + 1− k 2 ⋅ S1− 2 2⋅r 1− k 2 ⋅ S1− 2 2⋅r ∆H 1− 2 = H 2 − H 1 Bu yöntemde yukarıdaki eşitlikten hesaplanan yükseklik farkları ölçü olarak ele alınır ve problem nivelman ağlarının dengelenmesi gibi çözülür.

51359 97.510 1875.70589 101.71777 96.200 1562.632 1924.61 1. pi = 1 s (km) 2 i Örnek: Aşağıda verilmiş Trigonometrik Nivelman ağını yükseklik farklarına göre dolaylı ölçüler yöntemiyle dengeleyiniz.35727 97.253 2 5 6 1117.45 1.42 1.90 1.961 .193 1924.88 1. 65 S i− j 2194.61 1.859 3 Yaklaşık Yükseklikler 2 x y 5 DN 2 3 5 BN 3 5 6 2 5 6 2 3 Düşey Açı Alet Yüksekliği Reflektör Yüksekliği Z i− j i t 1.75 1.92374 102.83 1.82 102.956 1495.08010 98.42 1.Stokastik Model: Yükseklik farkları ile çözüm yapılan Trigonometrik Nivelmanda ağırlıklar geçki uzunluğunun karesi ile ters orantılıdır.27326 Ölçü sayısı n=8 Bilinmeyen sayısı u=3 Serbestlik Derecesi f = n-u = 8-3>0 Dengeleme var.28561 102.76 1.414 2194.61 1. 6 NN Hi z Kesin Yükseklik 3 1016.500 1562.644 1101.81 1.87 1.42 1.45 1.001 1047.

Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu ∆H 2−3 + v∆H 2−3 = H 3 − H 2 ∆H 2−3 + v∆H 2−3 = H 3 − x ∆H 2−5 + v∆H 2−5 = H 5 − H 2 ∆H 2−5 + v∆H 2−5 = y − x ∆H 2−6 + v∆H 2−6 = H 6 − H 2 ∆H 2−6 + v∆H 2−6 = z − x ∆H 3−2 + v∆H 3−2 = H 2 − H 3 ∆H 3−2 + v∆H 3−2 = x − H 3 ∆H 3−5 + v∆H 3−5 = H 5 − H 3 ∆H 3−5 + v∆H 3−5 = y − H 3 ∆H 3−6 + v∆H 3−6 = H 6 − H 3 ∆H 3−6 + v∆H 3−6 = z − H 3 ∆H 5−2 + v∆H 5−2 = H 2 − H 5 ∆H 5−2 + v∆H 5−2 = x − y ∆H 5−3 + v∆H 5−3 = H 3 − H 5 ∆H 5−3 + v∆H 5−3 = H 3 − y x = x0 + dx y = y0 + dy z = z0 + dz v∆H 2−3 = H 3 − x − ∆H 2−3 v∆H 2−3 = H 3 − x0 − dx − ∆H 2−3 v∆H 2−5 = y − x − ∆H 2−5 v∆H 2−5 = y0 + dy − x0 − dx − ∆H 2−5 v∆H 2−6 = z − x − ∆H 2−6 v∆H 2−6 = z0 + dz − x0 − dx − ∆H 2−6 v∆H 3−2 = x − H 3 − ∆H 3−2 v∆H 3−2 = x0 + dx − H 3 − ∆H 3−2 v∆H 3−5 = y − H 3 − ∆H 3−5 v∆H 3−5 = y0 + dy − H 3 − ∆H 3−5 v∆H 3−6 = z − H 3 − ∆H 3−6 v∆H 3−6 = z0 + dz − H 3 − ∆H 3−6 v∆H 5−2 = x − y − ∆H 5−2 v∆H 5−2 = x0 + dx − y0 − dy − ∆H 5−2 v∆H 5−3 = H 3 − y − ∆H 5−3 v∆H 5−3 = H 3 − y0 − dy − ∆H 5−3 v∆H 2−3 = −dx + H 3 − x0 − ∆H 2−3 −  1 = H 3 − x0 − ∆H 2−3 v∆H 2−5 = −dx + dy + y0 − x0 − ∆H 2−5 −  2 = y0 − x0 − ∆H 2−5 v∆H 2−6 = −dx + dz + z0 − x0 − ∆H 2−6 −  3 = z0 − x0 − ∆H 2−6 v∆H 3−2 = dx + x0 − H 3 − ∆H 3−2 −  4 = x0 − H 3 − ∆H 3−2 v∆H 3−5 = dy + y0 − H 3 − ∆H 3−5 −  5 = y0 − H 3 − ∆H 3−5 v∆H 3−6 = dz + z0 − H 3 − ∆H 3−6 −  6 = z0 − H 3 − ∆H 3−6 v∆H 5−2 = dx − dy + x0 − y0 − ∆H 5−2 −  7 = x0 − y0 − ∆H 5−2 v∆H 5−3 = −dy + H 3 − y0 − ∆H 5−3 −  8 = H 3 − y0 − ∆H 5−3 66 .

88 1.1668 -100.13 = = 0.8 1    dx   0    0 ⋅ dy − 0    0    dz   1 0  − 15.42 1.1668 0.0 v∆H 3−6 = dz + 0.35727 97.606 69.0 v∆H 3−6 = 0 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 0.90 1.61 1.Yükseklik farkları ∆H ij = S1−2 ⋅ cot Z1−2 + i − t + K= 1− k 1 − 0.87 1.6 v∆H 2−6 = −dx + dz + 8.6 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.4 v∆H 2−3 = −1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 9. 2⋅r S1− 2 ⋅ cot Z1− 2 -100.45 1.81 1.6  0    − 8.6 v∆H 5−3 = 0 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 7.0000000683 2 ⋅ r 2 ⋅ 63700000 DN BN S i− j Z i− j 2 3 5 6 2 5 6 2 3 2194.3 v∆H 5−2 = 1 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 15.500 1562.6 8.6 v∆H 2−3 = −dx + 9.961 102.0 v∆H 3−2 = 1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 0.381 -31.08010 98.142 100.484 85.391 -100.467 9.4 -9.3288 0.3 7.8 v∆H 3−2 = dx + 0.673 69.45 1.28561 102.230 100.632 1924.2529 0.6 67 .51359 97.709 31.0 v∆H 5−2 = dx − dy + 15.5  9.391 85.0 v∆H 3−5 = dy + 0.956 1495.42 1.42 1.6 v∆H 2−5 = −1 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz − 9.8 v∆H 2−6 = −1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 8.748 31.76 1. v∆H 2−3  − 1 0 v∆H  − 1 1 2 −5    v∆H 2−6  − 1 0    v∆H 3− 2  =  1 0  v∆H 3−5   0 1    0 v∆H 3−6   0 v∆H   1 − 1 5− 2     v∆H 5−3   0 − 1 0  − 9.27326 3 5 1− k 2 ⋅ S1−2 yardımıyla hesaplanır.843 -69.2529 0.0 v∆H 3−5 = 0 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 0.61 1.204 -31.748 -69.264 i t K ⋅ Si2− j H 0j − H i0 ∆H i − j −  (cm) 1.4 v∆H 2−5 = −dx + dy − 9.71777 96.414 2194.3 v∆H 5−3 = −dy + 7.606 69.357 -15.83 1.8 0 0 0 15.748 31.510 1875.3288 0.130 100.1528 0.3 0    0  − 7.61 1.2402 0.75 1.92374 102.357 -31.261 -15.193 1924.391 85.124 -15.200 1562.841 -69.70589 101.82 0.

283  ∆Hˆ 2 − 6   − 15.1429 0.7327          z  1101.5714  dx   1.93 0      0  − 7.001  1.261  − 2.65  1  0  − 3.644 +  8.0714 0.391   8.49 =  100.0714 0.1429 0.230   3.569   Hˆ   69.97  − 100.97   9.80 − 1 0 2 T T 0.22  0       − 8.748  +  1.66 1      1.65 Bilinmeyenlerin kesin değeri  x   x0  dx   y  =  y  + dy     0    z   z0   dz   x  1117.49  0  0  1.66  − 15.480  68 .87  cm  dz  − 3.2857 0.193           ∆Hˆ 3 − 2  =  100.6  − 1.5  7.27  Dengeli ölçüler ∆Hˆ i − j = ∆H i − j + v∆H i − j  ∆Hˆ 2−3   ∆H 2−3  v∆H 2−3   ˆ      ∆H 2−5  ∆H 2−5  v∆H 2−5  ∆Hˆ −  ∆H 2−6  v∆H 2−6   2 6      ∆Hˆ 3− 2  =  ∆H 3− 2  + v∆H 3− 2   ∆Hˆ   ∆H   v∆H  3− 5  3− 5   3− 5     ∆Hˆ 3−6   ∆H 3−6  v∆H 3−6   Hˆ  ∆H  v∆H  5− 2  ∆ 5− 2   5− 2    ˆ  ∆H 5−3   ∆H 5−3   v∆H 5−3   ∆Hˆ 2 − 3  − 100.87  −  0  0  8.480   3−5         ∆Hˆ 3 − 6   85.93  69.843  7.49   = ⋅ 8.66 n = A  =  32.859 − 3.204   7.283  ∆ 5 − 2        ˆ  ∆H 5 − 3   − 31.49 x = Q xx ⋅ n = dy  =  8.6 − 2.1429 = 0.0159  y  = 1047.8  3.66  85.3  7.467   − 1.27   − 31.8225 Düzeltmeler v = A ⋅ x −  v∆H 2−3  − 1 0 v∆H  − 1 1 2 −5    v∆H 2−6  − 1 0    v∆H 3− 2  =  1 0  v∆H 3−5   0 1    0 v∆H 3−6   0 v∆H   1 − 1 5− 2     v∆H 5−3   0 − 1 0  − 9.66  − 15.49 1117.606   − 3.87      − 3. 5 −2 N = A A = − 2 4  − 1 0 Q xx = N −1 − 6.22  − 69.1429 0.763  ˆ        ∆H 2 − 5   − 69.52  − 8.763   ∆Hˆ   31.87  = 1047.3214 0.65 1101.87   31.

0714 0.58 =± = ±6.1429 = 0.1429 0.283   69.5714 = ±5.0714 0.2857 = ±3.5714 m x = ± m0 q xx = ±6.94 0.480       85.763   31.1429 0.193       100.763  − 69.1429 0.569   85. 69 .3214 = ±3.94 cm 8−3 n−u Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1 0.24 Ölçülerin Ortalama Hatası m i = ± m0 cm pi Ağırlılar eşit alındığı için ölçülerin ortalama hatası karesel ortalama hataya eşittir.94 0.193   − 15.283       − 31.763 − 100.Dengeli ölçülerinin denetimi Dengeli ölçülerden hesaplanan dengeli düşey açılar ve dengeli koordinatlardan hesaplanan dengeli düşey açılar için aşağıdaki kontrol yapılır.763  =  100.283       − 15.71 cm m y = ± m0 q yy = ±6.283   − 69.480   31.94 0.93 m z = ± m0 q zz = ±6.3214 0.569   69. ∆Hˆ i − j = ∆H i − j + v∆H i − j = Hˆ j − Hˆ i − 100.480   − 31.2857 0.480  Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v v 240.

14 0.43 − 0.32 − 0.14 − 0.07 − 0.07 − 0.14 − 0.32 − 0.18 − 0.18  0.14   0.07 0.14 0.43 0.14 − 0.07 − 0.14 0.18 0.18 − 0.18 0.07 − 0.14 0.29 − 0.14 0.14 0.14 − 0.68 .32 = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ Dengeli ölçülerin ortalama hataları i i = 3.32  − 0.07   − 0.29 T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =  − 0.14 m∆Hˆ i− j m∆Hˆ 2 −3 m∆Hˆ 2 −5 m∆Hˆ 2−6 m∆Hˆ 3− 2 0.24 m∆Hˆ 5− 2 = 3.14 0.07 − 0.14 − 0.14 − 0.29  0.07 − 0.07 0.32  0.07 0.14 − 0.18 − 0.14 0.07 0.14 0.14 − 0.68 0.14 − 0.14 − 0.68 0.14  − 0.14 − 0.07 0.07 − 0.18 − 0.14  − 0.93 Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ 0 0 0  0 0  0 0 0 0 0 0 1 0  0 0 0 0 0 0 1 p −1 1 0  0  0 = 0  0 0  0 Q vv  0.14 0.07 0.18 0.14 0.Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası  0.14 0.14 0.32 0.14 0.18 0.43 − 0.07 0.32 − 0.57 0.14 0.07  − 0.07 0.29 = − 0.14   0.14 0.71  0.14 0.57 − 0.07 − 0.71 0.43 − 0.07 − 0.18  0.14 − 0.18 0.68 0.32 0.07 − 0.29 0.14 0.14  − 0.18 70 0.07 0.07 0.32 0.14 − 0.07 − 0.18 − 0.93 = 3.14 0.14 − 0.07 0.14   0.32 − 0.07 0.07 0.14 − 0.14  − 0.43 0.32 0.32 − 0.07 0.71 m∆Hˆ 3− 5 = 3.43 − 0.29 − 0.14 − 0.18 − 0.18 0.93 m∆Hˆ 3− 6 = 5.24 = 3.07 − 0.18 − 0.07 0.14 − 0.14 − 0.14 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0.71 m∆Hˆ 5−3 = 3.07  0.14   0.07 − 0.93 cm = 5.07 0.14 − 0.

54 mv7 = 5.54 mv3 = 4.86 mv8 = 5.mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları mv1 = 5.71 mv 4 = 5.71 i i 71 .86 mv5 = 5.71 mv6 = 4.71 cm mv 2 = 5.

Z 2 ) ∆Z1−2 = Z 2 − Z1 ( X 1 . Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu ∆X 1−2 + Vx1−2 = X 2 − X 1 Vx1−2 = X 2 − X 1 − ∆X 1−2 ∆Y1−2 + Vy1−2 = Y2 − Y1 Vy1−2 = Y2 − Y1 − ∆Y1−2 ∆Z1−2 + Vz1−2 = Z 2 − Z1 Vz1−2 = Z 2 − Z1 − ∆Z1−2 72 . Z Kartezyen koordinatlarını bilmek o ağdaki diğer tüm noktalara koordinat taşımak için yeterlidir. Z P2 ( X 2 . Y2 . Fonksiyonel modeli koordinat farkları için yazalım ve düzenleyelim. GPS ağlarında yüksek doğruluk elde etmek için bağıl konum belirlenir (bazlar belirlenir). Bu ağların koordinat sistemi yer merkezlidir (Jeosantrik). ∆Y ve ∆Z koordinat farklarını belirlemek demektir. Bir bazı belirlemek demek o bazdaki ∆X . Y.9. Bir GPS ağında bir noktanın X. Y1 . Bu ağlarda ölçüler GPS alıcıları ile yapılır. Z1 ) P1 Y ∆X 1−2 = X 2 − X 1 ∆Y1−2 = Y2 − Y1 X Fonksiyonel Model: Bu problemde fonksiyonumuz iki nokta arasındaki ölçülen baza ait koordinat farklarıdır. GPS AĞLARININ DENGELENMESİ GPS ağları 3 boyutlu konum ağlarıdır.

dX . dY ve dZ bilinmeyenler olurlar. Vx1−2 = X 20 + dX 2 − X 10 − dX 1 − ∆X 1−2 Vx1−2 = −dX 1 + dX 2 + X 20 − X 10 − ∆X 1−2 Vy1−2 = Y20 + dY2 − Y10 − dY1 − ∆Y1−2 Vy1−2 = −dY1 + dY2 + Y20 − Y10 − ∆Y1−2 Vz1−2 = Z 20 + dZ 2 − Z10 − dZ1 − ∆Z1−2 Vz1−2 = −dZ1 + dZ 2 + Z 20 − Z10 − ∆Z1−2 Denklemleri bilinmeyenlere göre düzenleyelim. Y ve Z bilinmeyenlerini aşağıdaki şekilde düzenleyelim. Bunun yerine yaklaşık değerler kullanılarak küçük değerlerle çalışılır. X = X 0 + dX Y = Y 0 + dY Z = Z 0 + dZ Burada X 0 . Bu değerleri yukarıdaki denklemlerde yerine koyalım ve düzenleyelim. Vx1−2 = −1 ⋅ dX 1 + 0 ⋅ dY1 + 0 ⋅ dZ1 + 1 ⋅ dX 2 + 0 ⋅ dY2 + 0 ⋅ dZ 2 + X 20 − X 10 − ∆X 1−2 Vy1−2 = 0 ⋅ dX 1 − 1 ⋅ dY1 + 0 ⋅ dZ1 + 0 ⋅ dX 2 + 1 ⋅ dY2 + 0 ⋅ dZ 2 + Y20 − Y10 − ∆Y1−2 Vx1−2 = 0 ⋅ dX 1 + 0 ⋅ dY1 − 1 ⋅ dZ1 + 0 ⋅ dX 2 + 0 ⋅ dY2 + 1 ⋅ dZ 2 + Z 20 − Z10 − ∆Z1−2 −  1 = X 20 − X 10 − ∆X 1−2 −  2 = Y20 − Y10 − ∆Y1−2 −  3 = Z 20 − Z10 − ∆Z1−2 Olmak üzere yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.  dX 1   dY  1  Vx 1 0 0 1 0 0 − 1     1−2     dZ 1   Vy  =  0 − 1 0 0 1 0 ⋅  dX  −  2   1−2   Vz1−2   0 0 − 1 0 0 1  2   3   dY2     dZ 2  73 . Y 0 ve Z 0 yaklaşık değerler. X .Dengeleme hesabı problemlerinde büyük değerlerle çalışılmaz.

233 25.3 .3 1. Birim ölçünün ortalama hatasını m0 = ±2 cm olarak alınız.Stokastik Model: Bir GPS ağında belirlenen bir baza ait varyans-kovaryans matrisinin duyarlıkları farklı ve korelâsyonludur. 74 r∆X∆Y = r∆X∆Z = r∆Y∆Z = 0.2 2. K1−2  m∆2X1− 2  =  m∆X1− 2∆Y1−2 m∆X ∆Z  1−2 1−2 K1−2  m∆2X1− 2  =  r∆X1−2∆Y1−2 ⋅ m∆X1−2 ⋅ m∆Y1−2 r∆X ∆Z ⋅ m∆X ⋅ m∆Z 1− 2 1− 2  1−2 1−2 m∆X1− 2∆Z1− 2   m∆Y1−2∆Z1−2  m∆2Z1−2  m∆X1− 2∆Y1− 2 m∆2Y1−2 m∆Y1−2∆Z1−2 Q1−2 = K1−2 = m02 ⋅ Q1−2 r∆X1− 2∆Z1−2 ⋅ m∆X1−2 ⋅ m∆Z1−2   r∆Y1−2∆Z1−2 ⋅ m∆Y1−2 ⋅ m∆Z1−2  m∆2Z1−2  r∆X1− 2∆Y1− 2 ⋅ m∆X1− 2 ⋅ m∆Y1− 2 m∆2Y1−2 r∆Y1−2∆Z1−2 ⋅ m∆Y1−2 ⋅ m∆Z1−2 K1−2 m02 p1−2 = Q1−−12 Ağırlık matrisi Örnek: Aşağıda verilmiş GPS ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle dengeleyiniz.0 Ölçü sayısı n = 2 baz x 3 (koordinat farkı) = 6 Bilinmeyen sayısı u = 3 (11 numaralı noktanın koordinatları) Serbestlik Derecesi f = n-u = 6-3>0 Dengeleme var.640 3084171.404 -28.100 DN DN ∆X (m) ∆Y (m) ∆Z (m) m∆X (cm) m∆Y (cm) m∆Z (cm) 7 4 229.030 4157677.937 1.878 -229.2 0.581 Yaklaşık Koordinatlar 3710442.473 2. NN 4 7 11 X (m) Y (m) Z (m) Kesin Koordinatlar 3710709.800 4157623.644 3710479.897 -142.5 1.627 4157648.4 1.3 11 4 266.4 0.539 3084028.600 3084257.

2 cm −  2 = Y40 − Y70 − ∆Y7−4 = 0.0 −  6 = Z 40 − Z110 − ∆Z11−4 = 7.1 −  5 = Y40 − Y110 − ∆Y11−4 = 6.1 75 .0 −  4 = X 40 − X 110 − ∆X 11−4 = 6. Vx7−4 = X 40 + dX 4 − X 70 − dX 7 − ∆X 7−4 Vx7−4 = dX 4 − dX 7 + X 40 − X 70 − ∆X 7−4 Vy7−4 = Y40 + dY4 − Y70 − dY7 − ∆Y7−4 Vy7−4 = dY4 − dY7 + Y40 − Y70 − ∆Y7−4 Vz7−4 = Z 40 + dZ 4 − Z 70 − dZ 7 − ∆Z 7−4 Vz7−4 = dZ 4 − dZ 7 + Z 40 − Z 70 − ∆Z 7−4 Vx11−4 = X 40 + dX 4 − X 110 − dX 11 − ∆X 11−4 Vx11−4 = dX 4 − dX 11 + X 40 − X 110 − ∆X 11−4 Vy11−4 = Y40 + dY4 − Y110 − dY11 − ∆Y11−4 Vy11−4 = dY4 − dY11 + Y40 − Y110 − ∆Y11−4 Vz11−4 = Z 40 + dZ 4 − Z110 − dZ11 − ∆Z11−4 Vz11−4 = dZ 4 − dZ11 + Z 40 − Z110 − ∆Z11−4 −  1 = X 40 − X 70 − ∆X 7−4 = 0.1 −  3 = Z 40 − Z 70 − ∆Z 7−4 = 0.∆X 7−4 + Vx7−4 = X 4 − X 7 Vx7−4 = X 4 − X 7 − ∆X 7−4 ∆Y7−4 + Vy7−4 = Y4 − Y7 Vy7−4 = Y4 − Y7 − ∆Y7−4 ∆Z 7−4 + Vz7−4 = Z 4 − Z 7 Vz7−4 = Z 4 − Z 7 − ∆Z 7−4 ∆X 11−4 + Vx11−4 = X 4 − X 11 Vx11−4 = X 4 − X 11 − ∆X 11−4 ∆Y11−4 + Vy11−4 = Y4 − Y11 Vy11−4 = Y4 − Y11 − ∆Y11−4 ∆Z11−4 + Vz11−4 = Z 4 − Z11 Vz11−4 = Z 4 − Z11 − ∆Z11−4 Yaklaşık değerler X 4 = X 40 + dX 4 Y4 = Y40 + dY4 Z 4 = Z 40 + dZ 4 X 7 = X 70 + dX 7 Y7 = Y70 + dY7 Z 7 = Z 70 + dZ 7 X 11 = X 110 + dX 11 Y11 = Y110 + dY11 Z11 = Z110 + dZ11 Yaklaşık değerleri yukarıdaki denklemlerde yerine koyalım ve düzenleyelim.

4  0.32   K 7−4 1. dZ 7 bilinmeyenlerini düzeltme denklemlerinden atalım ve düzenleyelim. Bu noktalara herhangi bir düzeltme getirilmez.1  Vz7−4   0 0 0    − 0.1 Vz11−4 = 0 ⋅ dX 11 + 0 ⋅ dY11 − dZ11 + 7.4 ⋅ 1.76 0.44 0.0        − 7.62 = 0.62 0.1 Vy7−4 = 0 ⋅ dX 11 + 0 ⋅ dY11 + 0 ⋅ dZ11 + 0.2 ⋅ 1.1 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında (Fonksiyonel Model) yazalım.94 1.2 ⋅ 1. − 0.0 Vx11−4 = −dX 11 + 6.2 ⋅ 2.3 ⋅ 2.3 0.0 Vz7−4 = 0 ⋅ dX 11 + 0 ⋅ dY11 + 0 ⋅ dZ11 + 0.1 Vz11−4   0 0 − 1 Stokastik Model K 7−4  m∆2X 7−4  =  r∆X 7−4∆Y7−4 ⋅ m∆X 7−4 ⋅ m∆Y7−4 r∆X ∆Z ⋅ m∆X ⋅ m∆Z 7−4 7−4  7−4 7−4 K 7−4  1. Vx7−4 = 0.58 0.2 Vy7−4 = 0.4 0.58 5.2 ⋅ 1.94 0. dZ 4 ve dX 7 .1 Vz7−4 = 0.0 Vy11−4 = 0 ⋅ dX 11 − dY11 + 0 ⋅ dZ11 + 6.1 Vy11−4 = −dY11 + 6.2 2 0.4 ⋅ 1.2 Vx7−4 = 0 ⋅ dX 11 + 0 ⋅ dY11 + 0 ⋅ dZ11 + 0.4 2 0.69 r∆X 7−4∆Y7−4 ⋅ m∆X 7−4 ⋅ m∆Y7−4 m∆2Y7−4 r∆Y7−4∆Z7−4 ⋅ m∆Y7−4 ⋅ m∆Z7−4 76 r∆X 7−4∆Z7−4 ⋅ m∆X 7−4 ⋅ m∆Z7−4   r∆Y7−4∆Z7−4 ⋅ m∆Y7−4 ⋅ m∆Z7−4  m∆2Z7−4  . dY7 . Bu noktalara ait dX 4 .4 ve 7 numaralı noktalar sabit noktalardır.4 ⋅ 1.3 = 0.2 Vx7−4   0 0 0  Vy   0 0 0   7−4    dX 11   − 0.3 ⋅ 2.2 ⋅ 2.1 Vx11−4 = −dX 11 + 0 ⋅ dY11 + 0 ⋅ dZ11 + 6.4 ⋅ 1.3   2.0 Vz11−4 = −dZ11 + 7.1 =    ⋅  dY11  −  Vx11−4  − 1 0 0  dZ   − 6. dY4 .2 ⋅ 1.3 1.1 Vy11−4   0 − 1 0  11  − 6.

14 0.69 0 0 0 K  =   0 0 0 5 . blokların ayrı ayrı terslerine eşittir.58 0.42 0.44 0.62 0.00 0 0 0 1.14 1.12 − 0.44 0.69 2.92 0.25 0.45 0.16 0.69 0.92 = 0.58 0.23 0. Köşegen bir blok matrisin tersi.12  − 0.77  =  − 0.78 − 0.94 0 0 0  0.37 3. 29 0 .45 1.69 2.77 5.07  77 Ağırlık matrisi .00 P11−4  0.76 0.78 1.44 0.94 1.97 − 0.92 0.37  =  − 0.69 P7−4  3. 69 0 .16 1.94 : 2 2 = 0.15  − 1.62 0.36 0.00  0 Baz sayısının çok fazla olduğu GPS ağlarında bu şekilde oluşturulan stokastik modelin tersini almak bilgisayar kullanarak bile çok zordur.62 = 0.76 0.45 1.15 0.K11−4 5.23 0. 92    0 0 0 0.45   0 0 0.58 5. K 7−4 = m02 ⋅ Q7−4 Q7−4 = K 7−4 m02 p7−4 = Q7−−14 Q7−4 0.25 0. Bu nedenle bazların kendi içerisinde tersini alarak ağırlıklar hesaplanır.29 0.15 − 0.77 − 0.91 − 0.94 1. Aşağıdaki formüllerden yararlanarak her baz için ağırlıklar hesaplanır.62 0.58 5.15 − 1.33 − 0.

0 = =    ⋅ 6.0 −  Vx11−4  − 1 0 0  7.0  − 28.0 Vz11−4   0 0 − 1 Dengeli ölçüler  ∆Xˆ 7 −4   ∆X 7 −4  Vx7 −4   ˆ       ∆Y7 −4   ∆Y7 −4  Vy7 −4   ∆Zˆ   ∆Z 7 −4   Vz 7 −4   7−4  =   + ∆Xˆ 11−4  ∆X 11−4  Vx11−4   ∆Yˆ   ∆Y  Vy   11−4   11−4   11−4   ∆Zˆ11−4   ∆Z11−4  Vz11−4   ∆Xˆ 7 −4   229.97 − 0.1  − 0.878 0.1  Vz7−4   0 0 0    − 0.32 0.23 0. 77 − 0 .15   − 0.37 3.0   Vy11−4   0 − 1 0 − 6.2 Vx7−4   0 0 0    Vy   0 0 0   7−4     6.77 5.78 − 0.12 − 0.2  229.1 0.0 − 229.600   6.1 x = Q xx ⋅ n = dy11  = 6.100  7.661  dY  = 3084257.878  ∆Yˆ  − 229.1  4157623.12 1.937 0.1 3710442.77 5.91 − 0.0 0 0  3.0  dz11   7.897 0.77    0 0 0 − 0.1  − 6.07    0.1 0.473 78 .58  26. 37 0 0 0    − 1.899  ˆ         ∆Y7 −4   − 142.1 0.77   − 0.78 − 0.07  T Q xx = N −1 − 0.1  0.17 0.78   0 0 0 − 0.00 0 0 0 P=  0 0 0 0.25  dx11   6.17 0.1 cm Bilinmeyenlerin kesin değeri 0  X 11   X 11  dX 11   Y  =  Y 0  +  dY   11   11   11  0  Z11   Z11   dZ11  dX 11  3710442.0  25.78 N = A p A =  − 0.171 Düzeltmeler v = A ⋅ x −  − 0.2 0.11 0.403  ∆Zˆ 7 −4   − 28.23 = 0.0 = 3084257.15 0 .233  11−4         ∆Zˆ11−4   25.15 − 1.15 − 0.1  − 142.74 n = A p  =  5.404  0.0 0.0          − 7.91 − 0.860       11    dZ11  4157623.473 0.800  + 6.97 − 0.11  0.233 0.57  T 1.937  =   + = ∆Xˆ 11−4   266.33 − 0.56 0.12 1.0  266.12 − 0.

473 Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u =± 0.17 0.12 m∆Z11−4 = 0.878 − 229.24 cm m y = ± m0 q yy = ±0.17 0.23 0.25 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 79 .56 0.899  229.233 − 229.17 0.32 = ±0.23 0 0 0.15 m∆Z7−4 = 0.21 0.17 0.403      − 28.403  − 142.23 0.899  − 142.32 0.11 Ölçülerin Ortalama Hatası m i = ± m∆X 7−4 = 0.16 m z = ± m0 q zz = ±0.21 cm 6−3 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Q xx = N −1 1.11 0.878  266.11 0.937   − 28.21 1.11  0 0 0.14 = ±0.12 m∆X11−4 = 0.22 m∆Y7−4 = 0.24 m∆Y11−4 = 0.23 = 0.21 0.32 0.233      25.473  25.25 = ±0.Dengeli ölçülerinin denetimi  ∆X 7−4 + Vx7−4   X 4 − X 7   ∆Y + Vy   Y − Y  7−4   4 7   7−4  ∆Z 7−4 + Vz7−4   Z 4 − Z 7   =  ∆X 11−4 + Vx11−4   X 4 − X 11   ∆Y11−4 + Vy11−4   Y4 − Y11       ∆Z11−4 + Vz11−4   Z 4 − Z11   229.937   =   266.09 m0 cm pi Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası 0 0  0 T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =  0 0  0 0 0 0  0 0 1.56 = ±0.56 0.11  0.25 m x = ± m0 q xx = ±0.

= ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ

Dengeli ölçülerin ortalama hataları

=0

m∆Xˆ

m∆Yˆ

=0

m∆Yˆ

= 0.16

m∆Zˆ

=0

m∆Zˆ

= 0.11

m∆Xˆ

i− j

m∆Xˆ

7−4

7−4

7−4

i i

11− 4

11− 4

11− 4

= 0.24

Düzeltmelerin Ortalama Hatası

Q vv = Q  − Q ˆ ˆ

Düzeltmelerin kovaryans matrisi

−1

Q vv = p − Q ˆ ˆ
0
0
0
0.36 0.14 0.16
0.14 1.44 0.23
0
0
0

0.16 0.23 0.42
0
0
0
p −1 = 

0
0 1.32 0.17 0.23
 0
 0
0
0 0.17 0.56 0.11


0
0 0.23 0.11 0.25
 0

0.36 0.14 0.16
0.14 1.44 0.23

0.16 0.23 0.42
Q vv = 
0
0
 0
 0
0
0

0
0
 0

0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

0
0
0

0
0

0

mvi − j = ± m0 ⋅ Q v v

Düzeltmelerin ortalama hataları

mv7−4 = 0.13

mv11−4 = 0 cm

mv7−4 = 0.25

mv11−4 = 0

mv7−4 = 0.14

mv11−4 = 0

i i

80

Örnek: Şekildeki GPS nirengi ağında;
a) 101-102 bazına ait düzeltme denklemlerini v = A ⋅ x −  formatında yazınız.
b) Birim ölçünün ortalama hatasını m0 = ±2 cm alarak baz vektörüne ilişkin varyanskovaryans matrisini oluşturunuz. r∆X∆Y = r∆X∆Z = r∆Y∆Z = 0.5

P301

P302
NN
101
102

P101

P102

X (m)

Y (m)
Z (m)
Yaklaşık Koordinatlar
3710479.640 3084171.030 4157677.581
3710709.539 3084028.627 4157648.644

DN
101
DN

DN
102
DN

101

102

∆X (m)
229.897
m∆X (cm)
2

∆Y (m)
-142.404
m∆Y (cm)
4

∆Z (m)
-28.937
m∆Z (cm)
3

Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu
∆X 101−102 + Vx101−102 = X 102 − X 101

Vx101−102 = X 102 − X 101 − ∆X 101−102

∆Y101−102 + Vy101−102 = Y102 − Y101

Vy101−102 = Y102 − Y101 − ∆Y101−102

∆Z101−102 + Vz101−102 = Z102 − Z101

Vz101−102 = Z102 − Z101 − ∆Z101−102

Dengeleme hesabı problemlerinde büyük değerlerle çalışılmaz. Bunun yerine yaklaşık
değerler kullanılarak küçük değerlerle çalışılır. X , Y ve Z bilinmeyenlerini aşağıdaki
şekilde düzenleyelim.
X = X 0 + dX

Y = Y 0 + dY

Z = Z 0 + dZ

Burada X 0 , Y 0 ve Z 0 yaklaşık değerler; dX , dY ve dZ bilinmeyenler olurlar. Bu değerleri
yukarıdaki denklemlerde yerine koyalım ve düzenleyelim.
0
0
Vx101−102 = X 102
+ dX 102 − X 101
− dX 101 − ∆X 101−102
0
0
Vy101−102 = Y102
+ dY102 − Y101
− dY101 − ∆Y101−102
0
0
Vz101−102 = Z102
+ dZ102 − Z101
− dZ101 − ∆Z101−102

81

0
0
Vx101−102 = −dX 101 + dX 102 + X 102
− X 101
− ∆X 101−102
0
0
Vy101−102 = −dY101 + dY102 + Y102
− Y101
− ∆Y101−102
0
0
Vz101−102 = −dZ101 + dZ102 + Z102
− Z101
− ∆Z101−102

Denklemleri bilinmeyenlere göre düzenleyelim.
0
0
Vx101−102 = −1 ⋅ dX 101 + 0 ⋅ dY101 + 0 ⋅ dZ101 + 1 ⋅ dX 102 + 0 ⋅ dY102 + 0 ⋅ dZ102 + X 102
− X 101
− ∆X 101−102
0
0
− Y101
− ∆Y101−102
Vy101−102 = 0 ⋅ dX 101 − 1 ⋅ dY101 + 0 ⋅ dZ101 + 0 ⋅ dX 102 + 1 ⋅ dY102 + 0 ⋅ dZ102 + Y102
0
0
Vx101−102 = 0 ⋅ dX 101 + 0 ⋅ dY101 − 1 ⋅ dZ101 + 0 ⋅ dX 102 + 0 ⋅ dY102 + 1 ⋅ dZ102 + Z102
− Z101
− ∆Z101−102

0
0
−  1 = X 102
− X 101
− ∆X 101−102 = 709.539 − 479.640 − 229.897 = 0.2
0
0
−  2 = Y102
− Y101
− ∆Y101−102 = 4028.627 − 4171.030 − (−142.404) = 0.1

0
0
−  3 = Z102
− Z101
− ∆Z101−102 = 648.644 − 677.581 − (−28.937) = 0.0

Olmak üzere yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.

 dX 101 
 dY 
101 
− 0.2
Vx101−102  − 1 0 0 1 0 0 
 =  0 − 1 0 0 1 0 ⋅  dZ101  −  0.1
Vy

 dX  
 101−102  
Vz101−102   0 0 − 1 0 0 1  102   0.0
 dY102 


 dZ102 

K1−2

m∆2X101−102

=

K101−102

r∆X101−102∆Y101−102 ⋅ m∆X101−102 ⋅ m∆Y101−102
m∆2Y101−102


2 2 0.5 ⋅ 2 ⋅ 4 0.5 ⋅ 2 ⋅ 3


4 2 0.5 ⋅ 4 ⋅ 3
= 0.5 ⋅ 2 ⋅ 4
 0.5 ⋅ 2 ⋅ 3 0.5 ⋅ 4 ⋅ 3
32 

r∆X101−102∆Z101−102 ⋅ m∆X101−102 ⋅ m∆Z101−102 

r∆Y101−102∆Z101−102 ⋅ m∆Y101−102 ⋅ m∆Z101−102 
m∆2Z101−102 

K101−102

82

4 4 3
= 4 16 6
 3 6 9

Bu yükseklik geometrik olarak bize bir anlam ifade etmez. GPS nivelman yöntemi ekonomik ve zaman kazandıran bir yöntem olması nedeniyle nivelman ölçülerine alternatif bir konuma gelmiştir. Haritacılık uygulamalarında amaca ulaşma adına birçok yükseklik tanımı yapılmıştır. Ancak nivelman ölçülerini yapmak zor ve zahmetli bir iştir. 83 .10. Polinomlarla enterpolasyon en çok tercih edilenidir. İki yükseklik sistemi arasındaki geoid ondülasyonu (N) (dalgalanma) kadar bir fark vardır. Bu bağlamda belirli bir alanda yeterli sayıda ortometrik yüksekliği bilinen nokta varsa bu noktalarda GPS ten elde edilen elipsoid yükseklikleri bir model yardımıyla ortometrik yüksekliklere dönüştürülebilir. Uygulamada geometrik anlamı nedeniyle Ortometrik Yükseklik (H) tercih edilmektedir. GPS ten elde edilen yükseklikler (h) ise referans Elipsoidinden yüzeydeki noktaya olan mesafedir. Yukarıdaki şekil bu dönüşüm ilişkisini açıkça göstermektedir. İki sistem arasındaki bu fark belirlenebilirse elipsoid yükseklikleri ortometrik yüksekliklere dönüştürülebilir. İki yükseklik sistemi arasındaki dönüşüm için birçok enterpolasyon yöntemi tanımlanmıştır. Ortometrik yükseklik ortalama deniz yüzeyi ile çakışan Jeoid’ten yüzeydeki noktaya olan düşey mesafedir. Genelde çift değişkenli analitik bir yüzey fonksiyonu bu iş için yeterli görülmektedir. GPS NİVELMANI Günümüzde yükseklik belirlemede ağırlıklı olarak nivelman ölçüleri kullanılmaktadır. Ancak biz GPS ten bu yükseklik bilgisini alırız.

a20 . dereceden çift değişkenli ( x.n. y ) = 0 şartını sağlayan x ve y değişkeninin değerinin bulunması polinomun çözümü anlamına gelir.2. N = a00 + a10 ⋅ x + a01 ⋅ y + a20 ⋅ x 2 + a11 ⋅ x ⋅ y + a02 ⋅ y 2 Yukarıdaki Analitik Yüzey Fonksiyonunu 2. Yukarıdaki fonksiyonu u tane dayanak noktası için yazalım ( i = 1. Bu polinom açılımında a00 .3. a01 . u ) N i = a00 + a10 ⋅ xi + a01 ⋅ yi + a20 ⋅ xi2 + a11 ⋅ xi ⋅ yi + a02 ⋅ yi2 84 . a10 . a02 polinom katsayılarıdır. N = ∑ aij ⋅ x i ⋅ y j N = ∑ a00 ⋅ x ⋅ y 0 0 N = ∑ a10 ⋅ x1 ⋅ y 0 N = ∑ a01 ⋅ x 0 ⋅ y1 N = ∑ a20 ⋅ x 2 ⋅ y 0 N = ∑ a11 ⋅ x1 ⋅ y1 N = ∑ a02 ⋅ x 0 ⋅ y 2 N = ∑ a30 ⋅ x 3 ⋅ y 0 N = ∑ a21 ⋅ x 2 ⋅ y1 N = ∑ a12 ⋅ x1 ⋅ y 2 N = ∑ a03 ⋅ x 0 ⋅ y 3 N N = a00 N = a10 ⋅ x N = a01 ⋅ y N = a20 ⋅ x 2 N = a11 ⋅ x ⋅ y N = a02 ⋅ y 2 N = a30 ⋅ x 3 N = a21 ⋅ x 2 ⋅ y N = a12 ⋅ x ⋅ y 2 N = a03 ⋅ y 3 Analitik Yüzey Fonksiyonunu 2. Bu fonksiyonda f ( x.⋅ ⋅ ⋅. N = ∑ aij ⋅ x i ⋅ y j Derece 0 i j 0 0 1 0 0 1 2 0 1 1 0 2 3 0 2 1 1 2 0 3 1 2 3 Bu fonksiyonu dereceye göre açalım. y : bağımsız değişkenler) jeoid ondülasyonu için bir polinomun genel ifadesi aşağıdaki gibi yazılabilir. a11 . Derece için yazalım. derece bir polinomdur.

Bunun yerine koordinatların normlandırılmış değerleri kullanılır. Koordinatlar bu halleriyle matris hesabında kullanılamaz.N1 = a00 + a10 ⋅ x1 + a01 ⋅ y1 + a20 ⋅ x12 + a11 ⋅ x1 ⋅ y1 + a02 ⋅ y12 N 2 = a00 + a10 ⋅ x2 + a01 ⋅ y2 + a20 ⋅ x22 + a11 ⋅ x2 ⋅ y2 + a02 ⋅ y22 N 3 = a00 + a10 ⋅ x3 + a01 ⋅ y3 + a20 ⋅ x32 + a11 ⋅ x3 ⋅ y3 + a02 ⋅ y32 N 4 = a00 + a10 ⋅ x4 + a01 ⋅ y4 + a20 ⋅ x42 + a11 ⋅ x4 ⋅ y4 + a02 ⋅ y42 ⋅⋅⋅ Haritacılıkta kullanılan koordinatlar büyük değerlerdir. x= x1 + x2 + x3 + ⋅ ⋅ ⋅ + xu u ortalama x koordinatı y= y1 + y2 + y3 + ⋅ ⋅ ⋅ + yu u ortalama y koordinatı Normlandırılmış (küçültülmüş) koordinatlar xi′ = x − xi 1000 yi′ = y − yi 1000 x1′ = x − x1 1000 x2′ = x − x2 1000 x3′ = x − x3 1000 x4′ = x − x4 1000 y1′ = y − y1 1000 y2′ = y − y2 1000 y3′ = y − y3 1000 y4′ = y − y4 1000 N1 = a00 + a10 ⋅ x1′ + a01 ⋅ y1′ + a20 ⋅ x1′2 + a11 ⋅ x1′ ⋅ y1′ + a02 ⋅ y1′2 N 2 = a00 + a10 ⋅ x2′ + a01 ⋅ y2′ + a20 ⋅ x2′2 + a11 ⋅ x2′ ⋅ y2′ + a02 ⋅ y2′2 N 3 = a00 + a10 ⋅ x3′ + a01 ⋅ y3′ + a20 ⋅ x3′2 + a11 ⋅ x3′ ⋅ y3′ + a02 ⋅ y3′2 N 4 = a00 + a10 ⋅ x4′ + a01 ⋅ y4′ + a20 ⋅ x4′2 + a11 ⋅ x4′ ⋅ y4′ + a02 ⋅ y4′2 ⋅⋅⋅ 85 .

53 853. Lineer a00 + a10 ⋅ xi + a01 ⋅ yi + a20 ⋅ xi2 + a11 ⋅ xi ⋅ yi + a02 ⋅ yi2 − N i = 0 denklem şartını sistemi sağlayan çözülerek x ve y değişkeninin değerinin bulunması polinomun çözümü anlamına gelir.901 6321.61 7055. Örnek: Aşağıdaki tabloda noktaların koordinatları.48 1188.772 5985.Bu denklem sistemini düzenlersek a00 + a10 ⋅ x1′ + a01 ⋅ y1′ + a20 ⋅ x1′2 + a11 ⋅ x1′ ⋅ y1′ + a02 ⋅ y1′2 − N1 = 0 a00 + a10 ⋅ x′2 + a01 ⋅ y2′ + a20 ⋅ x2′2 + a11 ⋅ x2′ ⋅ y2′ + a02 ⋅ y2′2 − N 2 = 0 a00 + a10 ⋅ x3′ + a01 ⋅ y3′ + a20 ⋅ x3′2 + a11 ⋅ x3′ ⋅ y3′ + a02 ⋅ y3′2 − N 3 = 0 a00 + a10 ⋅ x′4 + a01 ⋅ y4′ + a20 ⋅ x4′2 + a11 ⋅ x4′ ⋅ y4′ + a02 ⋅ y4′2 − N 4 = 0 ⋅⋅⋅ Denklem sisteminin matris gösterimi A ⋅ x −  = 0 şeklinde 1  1 1  1 ⋅  Bu x1′ x′2 x3′ x4′ y1′ y′2 y3′ y4′ x1′ 2 x′22 x3′2 x4′2 x1′ ⋅ y1′ x′2 ⋅ y2′ x3′ ⋅ y3′ x4′ ⋅ y4′ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ denklem lineer a00  y1′ 2     N1   a10   y′22     N 2   a01  y3′2  ⋅   −  N 3  = 0  a20   y4′2     N 4  a11 ⋅     ⋅  a02  bir denklem sistemidir.57 9645.82 34.477 1223.37 894.569 4139.854 Yukarı h H N=h-H x (m) (m) (m) 1060.71 4938.228 986. ortometrik yükseklikleri ve jeoid yükseklikleri verilmektedir.61 34.84 952.87 749.23 34.75 ? ? 86 .566 888.988 929.80 34.007 1965. derece polinom yardımıyla P5 noktasının ortometrik yüksekliğini hesaplayınız. NN P1 P2 P3 P4 P5 Sağa y 9121. N = a00 + a10 ⋅ x + a01 ⋅ y şeklindeki 1.485 1008.

5673 1000 x 2′ = x − x2 = 3.8185 1000 y 2′ = y − y2 = 1.4282) + a 01 ⋅ 3.3373 1000 y 4′ = y − y4 = −0.8786 1000 x3′ = x − x3 = −2.6828) 87 . Ölçü sayısı n=4 Bilinmeyen sayısı u=3 Serbestlik Derecesi f = n-u = 4-3>0 Dengeleme var.6828 1000 N1 = a00 + a10 ⋅ x1′ + a01 ⋅ y1′ 34.1641 1000 y 3′ = y − y3 = 3.815 4 ortalama x koordinatı y= y1 + y 2 + y 3 + y 4 = 5303.0178 1000 y1′ = y − y1 = −3.4282 1000 x 4′ = x − x4 = −5.57 = a 00 + a10 ⋅ (−2.1641 N 3 = a00 + a10 ⋅ x3′ + a01 ⋅ y3′ 34.71 = a 00 + a10 ⋅ (−5.8185) N 2 = a00 + a10 ⋅ x2′ + a01 ⋅ y2′ 34.0178) + a 01 ⋅ (−0.5673 + a 01 ⋅ (−3.Çözüm: Bu problemde verilen 4 nokta için N = a00 + a10 ⋅ x + a01 ⋅ y eşitliği yazılır.062 4 ortalama y koordinatı x1′ = x − x1 = 3.61 = a 00 + a10 ⋅ 3.8786 + a 01 ⋅ 1. N1 = a00 + a10 ⋅ x1 + a01 ⋅ y1 N 2 = a00 + a10 ⋅ x2 + a01 ⋅ y2 N 3 = a00 + a10 ⋅ x3 + a01 ⋅ y3 N 4 = a00 + a10 ⋅ x4 + a01 ⋅ y4 x= x1 + x 2 + x3 + x 4 = 4627.3373 N 4 = a00 + a10 ⋅ x4′ + a01 ⋅ y4′ 34.87 = a 00 + a10 ⋅ 3.

3373   34.69  v  1  3.76 n = A  =  0.0193 0.19 T Q xx = N −1 0 0 0.0411 a00   34.71  0.02   2 =   = ⋅ − 0.69 x = N ⋅ n =  a10  = − 0.1641 ⋅ a 01 − 34.0014  a01   − 0.5398 138.3373 ⋅ a 01 − 34.0441   34.3373          − 0.4282 ⋅ a10 + 3.87  − 0.02 3.02 v4  1 − 5.1641  34.7842 27.57 = 0 a 00 − 5. 6828 − −  34.8786 1.4282 3.71   0 0 4 N = AT A = 0 58.5673 − 3.0096 0.7842 0 − 13.6828 ⋅ a 01 − 34.6828 88 .0178 ⋅ a10 − 0.87 = 0 a 00 + 3.8432 − 13.4282 34.a 00 + 3.5673 ⋅ a10 − 3.61  0.61  =0 ⋅ a10 − 1 − 2.61 = 0 a 00 − 2.8185 ⋅ a 01 − 34.02  34.8786 1.87  1 a 00   1  3.8185  v1  1 34.0014 −  v3  1 − 2.57     a 01    1 5 .0441 −1 v = A⋅ x −  = 0 3.71 = 0 Denklem sisteminin matris gösterimi A ⋅ x −  = 0 şeklinde 3.5673 − 3.1641    34. 0178 0 .8185 34.57  − 0.25  =  0 0.8786 ⋅ a10 + 1.0178 − 0.52  − 1.0096  0 0.

69 [N 5 ] = [1 − 0.01 m Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v v 0.0096  0 0.74 = 974.0017 =± = ±0.0441 H5 = h5 – N5 = 1008.2500 = ±0.0188 1000 N 5 = a00 + a10 ⋅ x5′ + a01 ⋅ y5′ [N 5 ] = [1 x5′ a00  y5′ ]⋅  a10   a01  [N 5 ] = [34.041 0. Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası Qxx = N −1 0 0 0.0096 0.75 – 34.0014  − 0.006 ma01 = ± m0 q zz = ±0.0193 0.74]  34.3107 − 1.020 m ma10 = ± m0 q yy = ±0.041 0.0188]⋅ − 0.3107 1000 y5′ = y − y5 = −1.0193 = ±0.041 m n−u 4−3 Açıklama: Bu değer yönetmeliğe göre 5 cm yi geçemez.25  =  0 0.0411 ma00 = ± m0 q xx = ±0.Yeni noktanın yüksekliği x5′ = x − x5 = −0.008 89 .041 0.0411 = ±0.

doğrultu-kenar ağlarında hem doğrultular ve hem de uzunluklar. Ağın Türü d Datum parametre Türü Ağın Tanımlayıcıları Nivelman 1 1 öteleme 1 noktanın yüksekliği Trigonometrik 1 1 öteleme 1 noktanın yüksekliği Doğrultu 4 2 öteleme 1 dönüklük 1 ölçek 2 noktanın (x. Çünkü bu ağda yapılan ölçülere ait hatalar sadece yeni noktaların koordinatlarına dağıtılır. a) Bir nivelman veya trigonometrik nivelman ağının bir koordinat sisteminde tanımlı olabilmesi için en az bir noktasının yükseklik koordinatı o koordinat sisteminde bilinmesi gerekir. y.11. trigonometrik nivelman ağlarında düşey açılar ya da yükseklik farkları (düşey açılardan hesaplanır). GPS ağlarında üç boyutlu koordinat farkları (kod. nivelman ağlarında yükseklik farkları. faz ve zaman ölçülerinden) ölçülür. Bir jeodezik ağın tanımlı bir koordinat sistemindeki yeri. z) koordinatları d: datum parametre sayısı (datum defekt) Bir ağ dengelemesinde ağdaki bazı noktalara dayalı olarak (zorlamasız dengeleme) koordinatları hesaplanan yeni noktaların koordinatları ve koordinatların doğrulukları. kenar ağlarında uzunluklar. y) koordinatı Doğrultu-Kenar 3 2 öteleme 1 dönüklük 1 noktanın (x. b) Bir doğrultu ağının bir koordinat sisteminde tanımlı olabilmesi için en az iki noktasının koordinatları bilinmelidir. Y ve Z koordinatları o koordinat sisteminde bilinmesi gerekir. Sabit alınan noktalardan uzaklaştıkça biriken 90 . koordinatı değişmez alınan noktalardan etkilenir. ölçeği ve yönü konusunda bilgi veren parametrelere DATUM parametreleri denir. Bu ölçüler yardımıyla oluşturulan jeodezik ağlara SERBEST ağlar denir. d) Bir GPS ağının bir koordinat sisteminde tanımlı olabilmesi için en az bir noktasının X. y) koordinatı ve bir doğrultunun yönü GPS Ağı 3 3 öteleme 1 noktanın (x. yönü ve ölçeği konusunda hiçbir bilgi içermezler. SERBEST AĞLARIN DENGELENMESİ Doğrultu ağlarında doğrultular. c) Bir doğrultu-kenar ağının bir koordinat sisteminde tanımlı olabilmesi için en az bir noktasının koordinatları bilinmelidir ve en az bir doğrultusunun yönü bilinmelidir. Bu ölçüler ilgili jeodezik ağın belirli bir koordinat sisteminde yeri.

Bu nedenle normal denklem katsayıları matrisinin determinantı sıfır olur. Deformasyon analizi ve yorumu açısından bu değerlerin serbest ağ dengelemesiyle elde edilmiş olunması tercih edilmektedir. Serbest ağ dengelemesi yöntemi özellikle deformasyon araştırma çalışmalarında kullanılır. Bu bağlamda noktaların konum doğruluğu datum seçimine bağlı olarak değişir. Serbest ağ dengelemesinde tüm noktalar bilinmeyen noktalar olarak ele alınır. Bu durumdan etkilenmemek için ağlar serbest ağ dengelemesi (tüm iz minimum yöntemine göre dengeleme) ile dengelenir. Deformasyon izleme amacıyla oluşturulan jeodezik ağlarda noktaların koordinatları ve koordinatların doğrulukları deformasyon analizinde kullanılan giriş değerlerdir. Bu yöntemde bir ağda yapılan tüm ölçülerden meydana gelen hatalar tüm nokta koordinatlarına dağıtılır.hatalar yeni noktaların konum hatalarını büyütür. Fonksiyonel Model Stokastik Model v = A⋅ x −  p  = Q  −1 Ağırlıkları Farklı ve Korelâsyonlu ölçüler için amaç fonksiyonu −1 v Q  v = v p v = min T T A p A ⋅ x − A p = 0   T T N Matris formatında Normal denklemler n Normal Denklem Katsayılar matrisi N=A pA Bilinmeyenler Vektörü x Sabit terimler n = A p T T 91 . Yani bu matris singüler bir matristir.

.3 p ) .... G ⋅x = 0. p ) ⋅ GPS ağlarında G matrisinin boyutu ( 3 p . p ağdaki nokta sayısı olmak üzere bazı ağlar için G matrisleri aşağıdaki gibidir.  1 T G =  p 1 p 1   p  (1.. 1) kadardır... 0 ... N ⋅G = 0 T Burada G matrisi ağın datumunu belirler. + ( N = N + GG ) T −1 − GG T Normal denklemlerin çözümü ve bilinmeyenlerin hesabı aşağıdaki gibi yapılır. 0 . + x = N ⋅n Yukarıdaki çözüm aşağıdaki eşitlikleri sağlar.... 3).{ } = min ve Determinantı sıfır olan normal denklem katsayıları matrisinin iz N + x T ⋅ x = min şartlarını sağlamak üzere moore-penrose tersi aşağıdaki gibi hesaplanır. 0 1 p 92 p 0 1 p 0  0    0   1  p  (3. Nivelman ve Trigonometrik nivelman ağlarında G matrisinin boyutu ( p . + G ⋅n = 0.     T G =     1 p 0 0 0 1 p 0 0 0 1 p 1 p 0 0 0 1 p 0 1 0 . T A⋅G = 0 .

3) kadardır.3 ) Doğrultu ve Doğrultu kenar ağlarında xi" ve yi" normlandırılmış koordinatlardır. 4) kadardır. 4 ) Doğrultu-Kenar ağlarında G matrisinin boyutu ( 2 p . Normlandırma işleminin amacı G matrisinin kondüsyonunun bozulmamasını sağlamaktır.       G=        1 p 0 ⋅ 1 p 0 0 − y1" 1 x1" p ⋅ ⋅ 0 − y "p 1 x "p p  x1"   "  y1   ⋅    x "p    y "p   (2 p . Bir ağda xi ve y i koordinatlar olmak üzere koordinatların aritmetik ortalaması yani ağırlık merkezinin koordinatları aşağıdaki gibi hesaplanır.       G=        1 p 0 ⋅ 1 p 0 0 1 p ⋅ 0 1 p  − y1"   "  x1   ⋅    − y "p    x "p   (2 p . xg = [xi ] p yg = [ yi ] p 93 .Doğrultu ağlarında G matrisinin boyutu ( 2 p .

Koordinat eksenlerinin başlangıcının ağırlık sistemine kaydırılmış koordinatları aşağıdaki gibi hesaplanır. xi' = xi − x g y i' = y i − y g Normlandırma elemanı c= 1 (x ) + (y ) ' 2 i ' 2 i Normlandırılmış koordinatlar xi" = c ⋅ xi' y i" = c ⋅ y i' 94 .

267 0. ∆h1 + v1 = H p − H p4 ∆h1 + v1 = x − k v1 = x − k − ∆h1 ∆h2 + v2 = H p1 − H p 2 ∆h2 + v2 = x − y v2 = x − y − ∆h2 ∆h3 + v3 = H p3 − H p 2 ∆h3 + v3 = z − y v3 = z − y − ∆h3 ∆h4 + v4 = H p 3 − H p4 ∆h4 + v 4 = z − k v 4 = z − k − ∆h4 ∆h5 + v5 = H p2 − H p4 ∆h5 + v5 = y − k v5 = y − k − ∆h5 ∆h6 + v6 = H p3 − H p1 ∆h6 + v6 = z − x v3 = z − x − ∆h6 1 95 .962 14.95 pi H i (m) Yaklaşık Yükseklikler 1 123.218 33.00 1.524 57.80 1. P1 ( x) ∆h1 ∆h2 ∆h5 ∆h6 P2 ( y ) ∆h3 P4 (k ) ∆h4 P3 ( z ) i ∆hi si (km) 1 2 3 4 5 6 43.635 3 138.65 0.673 Ölçü sayısı n=6 Bilinmeyen sayısı u=3 Datum defekt d=1 Serbestlik Derecesi f = n-u+d = 6-3+1>0 Dengeleme var.40 1.50 1.Örnek: Aşağıda verilmiş nivelman ağını dolaylı ölçüler yöntemiyle serbest olarak dengeleyiniz.115 4 80.829 2 104.156 19.440 23.

440 v5 = dy − dk + 104.962 v3 = −dx + dz + 138.673 − 43.635 − 19.829 − 80.635 m k = k 0 + dk z0 = 138.829 − 14. v1 = 1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 0 ⋅ dz − 1 ⋅ dk + 0 v2 = 1 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz + 0 ⋅ dk − 24 v3 = 0 ⋅ dx − 1 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 0 ⋅ dk − 46 v4 = 0 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz − 1 ⋅ dk + 0 v5 = 0 ⋅ dx + 1 ⋅ dy + 0 ⋅ dz − 1 ⋅ dk + 0 v3 = −1 ⋅ dx + 0 ⋅ dy + 1 ⋅ dz + 0 ⋅ dk + 17 Yukarıdaki denklemleri v = A ⋅ x −  formatında yazalım.673 − 57.115 − 104.115 m.156 v2 = dx − dy + 123.635 − 33.829 − 104.267 v1 = dx − dk v2 = dx − dy − 24 v3 = −dy + dz − 46 v4 = dz − dk v5 = dy − dk v3 = −dx + dz + 17 Yukarıdaki değerler mm mertebesindedir.673 − 23.673 m v1 = dx − dk + x0 − k 0 − ∆h1 v2 = dx − dy + x0 − y0 − ∆h2 v3 = − dy + dz + z0 − y0 − ∆h3 v4 = dz − dk + z0 − k 0 − ∆h4 v5 = dy − dk + y0 − k0 − ∆h5 v3 = −dx + dz + z0 − x0 − ∆h6 v1 = dx − dk + 123. k 0 = 80.635 − 80.115 − 80.115 − 123.  v1   1 0 0 − 1  0 v   1 − 1 0  0  dx   24  2  v3   0 − 1 1 0  dy   46  =  ⋅ − v − 0 0 1 1 4      dz   0   v5   0 1 0 − 1 dk   0       − 17 v6  − 1 0 1 0 96 .Yaklaşık değerler x = x0 + dx y = y0 + dy x0 = 123. v1 = x − k − ∆h1 v2 = x − y − ∆h2 v3 = z − y − ∆h3 v 4 = z − k − ∆h4 v5 = y − k − ∆h5 v3 = z − x − ∆h6 z = z0 + dz y0 = 104.829 m.218 v3 = −dy + dz + 138.524 v4 = dz − dk + 138.

75 − 0.03 − 0.54  − 1.72 − 76.45  0.55 − 1.00 0 0 0 pi =   0 0 0 1 / 1.05 0.25 0.06 0.25 0.17 0.15 0.16 0.25  38.26 − 0.48 − 0.54  0 1.25 0.00 0.16  0.18 − 0.51 0. 80 0 0 0 0    0 0 1 / 1.42 T N + GG =  − 0.05 − 0.19 0.71   2.28    0.25 0.23 − 0.95  0 0 1.25 0.06 − 0.71 1 /  1/ G= 1 /  1 / 0.26 − 0.26 − 1.25  3.00 − 0.25 0.09 ( 1 si (km) 0 0 0  0 0  0.5    p  0.20 = 0.20 0.25  0.25 − 0.42 − 0.10 − 0.25 0.08 + T −1 T − GG =  Q xx = N = N + GG − 0.17 − 0.5 0.75 2.43 0.22 0.67 0 pi = ) 97 .20 − 0.5    p  0.25 0   0 0 1.5 = p  0.25 0.09   0.22 0.71 0 0 0.29  − 1.0 0 0 0 0 1 / 0.03  − 0.20  − 0.30 − 1.25  0.25 0.25 T GG =  0.51 0.54 − 0.00 T  n = A p =   37.92 − 1.00 2.19 0.92  − 1.10 − 0.00 − 0.46 (N + GG ) T −1  0.08 − 0.25 0.51 − 1.46   3.15  0.67 − 0.17   − 1.45 0.40 0 0   0 0 0 0 1 / 1.00 pi =  0 0  0  0 0 0  0 0  0 0 0 0 0 0 0 0  3.25 2.25 p  0.65   0 1 / 0 .00 3.51 − 1.50 0   0 0 0 0 0 1 / 1.29 − 0.17  0.67  T N = A pA =  − 0.

52 v 4   0   v5   0 1 0 − 1  1.06 19.94         − 17  20.675  x   x0   dx   y   y   dy    =  0 +    z   z 0   dz         k   k 0  dk  Düzeltmeler v = A ⋅ x −   v1   1 0 0 − 1  0  5.267   20.440  8.524  − 16.287 1 98 .220  ∆hˆ  33.287  Dengeli ölçülerinin denetimi ∆h1 + v1 = H p − H p4 43.06  2  v3   0 − 1 1 0 − 19.95 123.449 ∆h5 + v5 = H p2 − H p4 23.39 v6  − 1 0 1 0 Dengeli ölçüler  ∆hˆ1   ∆h1   v1   ˆ      ∆h2  ∆h2  v2   ∆hˆ   ∆h3  v3   3 =  +  ∆hˆ4  ∆h4  v4   ∆hˆ   ∆h  v   5  5  5 ∆hˆ6  ∆h6  v6  ∆hˆi = ∆hi + v i  ∆hˆ1  43.12 v   1 − 1 0  0  6.39 14.449  ∆hˆ  23.95  24  2.95  dy  − 19.507 = 33.161 = 43.673  1.941 ∆h6 + v6 = H p3 − H p1 14.616   = + =  z  138.12  43.287 = 14.34  0  8.83 mm Bilinmeyenlerin kesin değeri  x  123.34     dk   1.94  23.156  5.220 ∆h3 + v3 = H p3 − H p 2 33.12 104.34 138.962 − 20.54 −  =  = ⋅ 0 1 − 1  10.83  0 − 20.161  ˆ        ∆h2   19.113  10.829  6.123          k   80.220 = 19.12  46  − 16.218  2.52 57.941  5        ∆hˆ6  14.54 33.449 = 57.12  x = Q xx ⋅ n =   =   dz   10. dx   6.507 ∆h4 + v4 = H p 3 − H p4 57.507   3 =   = + ∆hˆ4  57.941 = 23.635 − 19.161 ∆h2 + v2 = H p1 − H p 2 19.836  y  104.83  80.

42  0.20 = ±6.18 = ±6.10 m∆hˆ = 11.22 − 0.37  T Q ˆ ˆ = A ⋅ Q xx ⋅ A =   0.33 − 0.27   − 0.13 m∆h3 = 14.05 0.26 − 0.81 0.30 − 0.20 m∆hˆ = 11.31 0. 05 0 .Karesel Ortalama Hata T m0 = ± v pv n−u + d =± 876.06 − 0.44  0.24 m∆h5 = 18.26 − 0.49 m z = ± m0 q zz = ±14.25 0.84 i 1 2 3 i i 4 5 6 99 .06 0.81 mm 6 − 3 +1 Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası  0.04 0.58 0.64 Ölçülerin Ortalama Hatası m∆h1 = 11.27 mm m y = ± m0 q yy = ±14.64 0.81 m∆h6 = 20.20 = ±6.81 0.05   − 0 .81 0.52 m∆h2 = 13.81 0.03 − 0.31 0. 27 0 . 21 − 0 .17 − 0.22 0. 47 0 .08 − 0.54 m z = ± m0 q zz = ±14.79 = ±14. 42 0 .10 − 0.22  0.84 mm m∆hˆ = 10. 22 − 0 . 09 − 0.09   0.09 ( ) m x = ± m0 q xx = ±14.09  0.30 − 0.33 0.64  m∆hˆ = ± m0 ⋅ Q ˆ ˆ Dengeli ölçülerin ortalama hataları m∆hˆ = 9.26 − 0.56 0.10 − 0.26 = ±7.04 0.94 m∆h4 = 17. 37 0 .21 0.05 − 0.77 m∆hˆ = 11.67 m i = ± m0 mm pi Dengeli Ölçülerin Ortalama Hatası 0.18 − 0.17 0 .03  − 0.20  − 0.20 − 0.25 0.24 m∆hˆ = 11.08 + T −1 T − GG =  Q xx = N = N + GG − 0.

00 0 0 0 p −1 =   0 0 1.21   − 0.09 0.31 − 0.05 1.22 − 0.37  0.85 mv 4 = 12.04 − 0.30 0.80 0 0 0 0   0 0 1.21 0.25 − 0.44 mv5 = 14. 33 − 0.91 mm mv 2 = 8.95  0 0.27 − 0.31 0.27 − 0.22 − 0.64 mv6 = 16.26 0.25  0.42 Q vv =  0.05  − 0.21 − 0.26 0.09 − 0.17 − 0.22 0.42 − 0.17 0 .33 0.31 mvi = ± m0 ⋅ Q v v Düzeltmelerin ortalama hataları mv1 = 6.22  − 0.33  − 0.50 0   0 0 0 0 1.04  0.34 mv3 = 9.Düzeltmelerin Ortalama Hatası Q vv = Q  − Q ˆ ˆ Düzeltmelerin kovaryans matrisi −1 Q vv = p − Q ˆ ˆ 0 0 0 0 0 0.37  0.94 − 0.42 − 0.40 0 0  0  0 0 0 0 1.30 0.95 i i 100 .65  0 0.76 − 0.

modelin oluşturulmasında kullanılan ölçülerin duyarlıkları ve aralarındaki korelâsyonlar denetlenir.12. { } { } Sıfır hipotezi { } { } Seçenek hipotezi H 0 : E m02 = E s02 H s : E m02 ≠ E s02 Sıfır hipotezinde soncul ortalama hatanın umulan (beklenen) değerinin öncül ortalama hata ile aynı olacağı varsayılır. Bu durumda kurulan dengeleme modeli geçerlidir. Bu değerler kullanılarak bir SIFIR ve bir de SEÇENEK hipotezi kurulur. Model hipotezinin testi ile matematik modelin uygunluğu. Sıfır hipotezinde soncul ortalama hatanın umulan (beklenen) değerinin öncül ortalama hata ile aynı olmadığı durumlarda kurulan dengeleme modeli geçerli değildir. MODEL HİPOTEZİNİN TESTİ ve UYUŞUMSUZ ÖLÇÜLER TESTİ Dengeleme hesabının Matematik Modeli ölçülerle bilinmeyenler arasındaki Geometrik (Fonksiyonel model) ve Fiziksel (Stokastik Model) ilişkileri yansıtır. b) Fonksiyonel model yanlış kurulmuş olabilir. Dengeleme hesabı sonrası bir soncul karesel ortalama hata ( m0 ) hata elde ederiz. Geçersizliğin nedenleri. 101 . lup kapanmalarından (nivelmanda gidiş-dönüş ölçülerinden. bir öncül karesel ortalama hata ( s0 ) elde edilebilir. Dengelemeden önce ölçülerden yararlanarak üçgen kapanmalarından (üçgenlerin iç açıları toplamı 200g). GPS’te bir üçgende koordinat farklarının toplamının sıfır olması) vs. a) Ölçülerde kaba hata (uyuşumsuz ölçü) olabilir. c) Stokastik model yanlış kurulmuş olabilir.

m02 6.10 . Nivelman ağının dengelenmesi sonucunda soncul ortalama hata m0 = ± 6.46 T >q olduğu için H0 hipotezi geçersizdir. Test büyüklüğü hesabında ortalama hatalardan büyük olanı bölümde üst kısma yazarız.10) = 5.1− α 2 =F 2 . Bu durumda yukarıda belirtilen irdelemeler yapılır. Bu ağ için matematik modelin doğru kurulup kurulmadığını test ediniz.10.025.10) = 5.67 2 = = 7.46 Excel’de q = FTERS (0. 0. f s .2.2. Hs hipotezi geçerlidir. olduğu için m0 > s0 T= m0 üste yazılır.05 2 Test büyüklüğü Sınır değer = F2.975 = 5.1− 0.46 Matlab’da q = finv(0.975.98 m02 2.36 2 q=F f m . 102 . Çözüm: Öncelikle model hipotezinin testi için bir test büyüklüğü hesaplarız.36 cm ve ölçülerin serbestlik derecesi f s = 10 olarak hesaplanmıştır.67 cm ve dengelemenin serbestlik derecesi f m = 2 olarak hesaplanmıştır.Örnek: Bir nivelman ağında gidiş-dönüş ölçülerinden birim ölçünün ortalama hatası s0 = ± 2.

0593  1.52 v =  0. Kaba hatalı ölçülerin tespiti uyuşumsuz ölçüler testi ile yapılır.2254 0. Düzeltme değerlerinin negatif işaretli olabileceği düşüncesiyle düzeltme değerlerinin mutlak değeri kullanılır.8629  0.58 6.Bir dengeleme hesabı işleminde kurulan matematik model geçerli değilse ölçülerin biri ya da bir kaçı kaba hatalı olabilir.30 2 Excel’de = 7. Bu ağ için kurulan matematik modelin geçersiz olduğu görülmüştür.  4.0593 − 0. Uyuşumsuz ölçüler testini yapabilmek için dengeleme işlemi sonucunda ölçülere ait düzeltmelere v ve düzeltmelerin ters ağırlık matrisine Q vv ihtiyaç vardır.61 = 0.67 ⋅ 1.5041 1.1− α = t 2. Bu ağdaki ölçülere ait düzeltmeler ve düzeltmelerin ters ağırlık matrisi aşağıda verilmiştir.0465 = 0.05.2254 − 0.6044 10.1− Sınır değer α 2 Örnek: Bir nivelman ağının dengelenmesi sonucunda soncul ortalama hata m0 = ± 6.67 ⋅ 0.08 q=t f m .975 = 4. 0.8629 0.2) = 4.5041  Q vv = − 0.70 6.58 T1 = T2 = T1 = 4.35 T1 < q uyuşumlu 103 q = TTERS (0.6044 − 0.52 6.0465 0. Bu değerlerden yararlanarak bir test büyüklüğü ve bir de sınır değer hesaplarız. T= v Test büyüklüğü m0 ⋅ Q vv q=t f m .70 10.30 . Bu ağda uyuşumsuz ölçü olup olmadığını araştırınız.67 cm ve dengelemenin serbestlik derecesi f m = 2 olarak hesaplanmıştır.67 ⋅ 1.

Bu durumda düzeltme değeri en büyük olan ölçü dengeleme işlemine alınmaz ya da yeniden ölçülür. Model hipotezi testi tekrarlanır. Dengeleme tekrarlanır. Uyuşumsuz ölçü kalmayıncaya kadar dengeleme işlemi tekrar edilir. 104 .T2 < q uyuşumlu T3 > q uyuşumSUZ Yorum: Bu durumda üçüncü ölçü dengeleme işleminden atılır ya da ölçü bizim için önemli ise (atılma durumunda ağın şekli bozuluyorsa) yeniden ölçülür. Ölçüler arasında birden fazla uyuşumsuz ölçü olabilir. Model hipotezi hala geçersiz ise başka uyuşumsuz ölçülerin varlığı araştırılır.

X x x ⋅ sin ε y ⋅ sin ε x ⋅ cos ε Xp ε X0 ε P y ⋅ cos ε Y0 Yp Y y ( x . Benzerlik dönüşümünde iki sistemdeki geometrik şekiller benzerdirler. Sistemlerin birbirlerine göre karşılıklarının bulunması için bir sistemin diğerine göre kaydırılması. y ) sistemindeki bir P noktasının ( X . Bu işlem iki sistemde de ortak noktaların bulunmasını gerektirir. döndürülmesi ve belli oranlarda küçültülmesi ya da büyültülmesi gerekir. Ancak şekiller belli bir oranda ya küçülür ya da büyürler. Y ) sistemindeki koordinatlarını yazalım. X p = X 0 − λ ⋅ y ⋅ sin ε + λ ⋅ x ⋅ cos ε Y p = Y0 + λ ⋅ x ⋅ sin ε + λ ⋅ y ⋅ cos ε a = λ ⋅ cos ε b = λ ⋅ sin ε 105 . İKİ BOYUTLU BENZERLİK (HELMERT) DÖNÜŞÜMÜ Bir koordinat sistemindeki noktaların diğer bir koordinat sistemindeki karşılıklarının bulunması işlemine koordinat dönüşümü denir. Şekillerdeki açılar bir değişime uğramazlar.12.

Y0 .a 2 = λ2 ⋅ cos 2 ε b 2 = λ2 ⋅ sin 2 ε a 2 + b 2 = λ2 ⋅ cos 2 ε + λ2 ⋅ sin 2 ε a 2 + b 2 = λ2 (cos 2 ε + sin 2 ε ) cos 2 ε + sin 2 ε = 1 λ2 = a 2 + b 2 λ = a2 + b2 Ölçek katsayısı b λ ⋅ sin ε = a λ ⋅ cocε tan ε = b a ε = arctan b a Dönüklük açısı Yukarıdaki denklemleri düzenleyelim. Bu durumda direk çözüm yapılabilir. Dört bilinmeyenin çözümü için her iki sistemde en az iki ortak noktanın koordinatları bilinmelidir. Ölçü + Düzeltme = Bilinmeyenlerin Fonksiyonu X p + VX p = X 0 − b ⋅ y + a ⋅ x Y p + VY p = Y0 + b ⋅ x + a ⋅ y 106 . X p = X0 −b⋅ y + a⋅ x Y p = Y0 + b ⋅ x + a ⋅ y Burada X 0 . a ve b bilinmeyenlerdir. Ancak dengelemeli çözüm için ikiden fazla nokta gereklidir. Düzeltmeler bu koordinatlara getirilir. Benzerlik dönüşümü probleminde X p ve Y p koordinatları ölçü gibi düşünülür.

865 16 17 18 54350.938 53205.544 Sağa ( y ) 56219.206 41423. Uyuşumsuz koordinat (ölçü) olup olmadığını belirleyiniz.137 52952.945 ITRF96 ( m ) Yukarı ( X ) 40727.662 53056.227 54278.581 Çözüm: Ölçü sayısı n = 4 nokta x 2 = 8 Bilinmeyen sayısı u = 4 Serbestlik derecesi f = 8 .095 59616.098 58921.417 53754.343 55800. ED50 ( m ) NN 8 9 10 12 Yukarı ( x ) 54481.970 40498.160 56110. Yeni noktaların ITRF96 da ki koordinatlarını hesaplayınız.VX p = X 0 − b ⋅ y + a ⋅ x − X p VY p = Y0 + b ⋅ x + a ⋅ y − Y p Bu denklemleri düzenleyelim.4 = 4 107 Sağa ( Y ) 62084.011 54315.596 58810. Benzerlik dönüşümünü uygulayınız ve dönüşüm parametrelerini hesaplayınız. VX p = 1⋅ X 0 + 0 ⋅ Y0 + x ⋅ a − y ⋅ b − X p VY p = 0 ⋅ X 0 + 1 ⋅ Y0 + y ⋅ a + x ⋅ b − Y p Bu denklemleri matris formatında yazalım.555 53012.188 55203.631 . X0  VX p   1 0 x − y   Y0   X p  ⋅ −   VY  =  x   a   Y p   p  0 1 y   b  Fonksiyonel Model Örnek: ED50 koordinat sistemindeki nokta koordinatları tabloda verilen her iki sistemdeki ortak noktalar yardımıyla ITRF96 koordinat sistemine dönüştürülmek isteniyor.028 40960.664 54734.

081 218697.188  Y0  58921.137  X 0  40498.188 − 53056.081 23626788659.664  b  58810.623 − 215983.623 108 .969 0   0 23626788659.865    1 53754.581 0 54734.Her nokta (koordinat çifti) için aşağı eşitlikleri yazalım.662 54481..227   0 54278.. VX p = X 0 − b ⋅ y + a ⋅ x − X p VY p = Y0 + b ⋅ x + a ⋅ y − Y p VX 8 = X 0 − b ⋅ y8 + a ⋅ x8 − X 8 VY8 = Y0 + b ⋅ x8 + a ⋅ y8 − Y8 VX 9 = X 0 − b ⋅ y9 + a ⋅ x9 − X 9 VY9 = Y0 + b ⋅ x9 + a ⋅ y9 − Y9 VX 10 = X 0 − b ⋅ y10 + a ⋅ x10 − X 10 VY10 = Y0 + b ⋅ x10 + a ⋅ y10 − Y10 VX 12 = X 0 − b ⋅ y12 + a ⋅ x12 − X 12 VY12 = Y0 + b ⋅ x12 + a ⋅ y12 − Y12 VX 8 = 1 ⋅ X 0 + 0 ⋅ Y0 + x8 ⋅ a − y8 ⋅ b − X 8 VY8 = 0 ⋅ X 0 + 1 ⋅ Y0 + y8 ⋅ a + x8 ⋅ b − Y8 VX 9 = 1 ⋅ X 0 + 0 ⋅ Y0 + x9 ⋅ a − y9 ⋅ b − X 9 VY9 = 0 ⋅ X 0 + 1 ⋅ Y0 + y9 ⋅ a + x9 ⋅ b − Y9 VX 10 = 1 ⋅ X 0 + 0 ⋅ Y0 + x10 ⋅ a − y10 ⋅ b − X 10 VY10 = 0 ⋅ X 0 + 1 ⋅ Y0 + y10 ⋅ a + x10 ⋅ b − Y10 VX 12 = 1 ⋅ X 0 + 0 ⋅ Y0 + x12 ⋅ a − y12 ⋅ b − X 12 VY12 = 0 ⋅ X 0 + 1 ⋅ Y0 + y12 ⋅ a + x12 ⋅ b − Y12 − y8   X8  Y   x8   8  − y9   X 0   X 9     x9   Y0   Y9  ⋅  − − y10   a   X 10       x10   b   Y10  X  − y12   12   x12   Y12   VX 8   1  VY  0  8   VX 9   1     VY9  = 0 VX 10   1     VY10  0 VX   1  12    VY12  0 0 1 0 1 0 1 0 1  VX 8   1  VY  0  8   VX 9   1     VY9  = 0 VX 10   1     VY10  0 VX   1  12    VY12  0 0 54481.098  1 56219.081   0 4 215983.664 − 52952.206    1 53056.662 40727.028      1 52952.137 54278.596  − ⋅ 0 55203.544 − 53754.623 T N = A A=  218697.081 218697.623 215983.417  a   41423..970 62084.631 x8 y8 x9 y9 x10 y10 x12 y12 4 0 218697.544  59616.095  40960.417 55203.969 − 215983.865 54734..227 − 56219.

662 40727.0032 -0.0199 -0.6155 Y   6311.0138 − 53754.188 53056.611 58810.596 58810.5364 b a Düzeltmeler v = A ⋅ x −   VX 8   1  VY  0  8    VX 9   1     VY9  = 0 VX 10   1     VY10  0 VX   1  12    VY12  0 0 1 0 1 0 1 0 1 54481.0147 40498.642 .0029 62084.000212805  41423.631  0.163609.0000001342 0   0 0.00734 =  − 0.967 0.0199      54278.0138 VYi ITRF96 (m) Yukarı ( X ) -0.664 52952.865      54734.49805  0 792.00 kontrol − 56219.095 59616.664 − 0.00734 792.567 109 Sağa ( Y ) 62084.0001  54481.970 − 0.137  − 14238.5841 x = Q xx ⋅ n =  0  =   a   1.070 59616.544 53754.000212805      b  − 0.00734  X 0   − 14238.865 [ v ] = 0.000248303 Dönüklük açısı ε = arctan = −0 g .596  0.00724 − 0.5841 58921.0253  40960.581  − 0.970 40498.0147  = ⋅ − − 52952.420 T n= A = 21881060560.227     − 53056.206 41423.0001 40727.00724 0.095  − 0.206  0.794 Q xx = N −1 0 0.0084269763 m Ölçek katsayısı λ = a 2 + b 2 = 1.00734 − 0.028 40960.188  6311.025 0.544  59616.0253 41423.00724 − 0.0084269763 58810.581 Sağa ( Y ) 62084.0107  m Dönüştürülmüş Koordinatlar ve Düzeltmeleri ITRF96 ( m ) NN 8 9 10 12 Yukarı ( X ) 40727.417  1.514    4256526110.0107 40960.0032        55203.6155 40498.0029 0.662 54278.785   239432.098 58921.028 − 0.227 56219.137 55203.0000001342  0.631 VX i (m) -0.098 58921.098  − 0.49805 − 0.417 54734.00724 − 0.226 -0.

Dengeli ölçülerinin denetimi
 X 8 + VX 8   1
 Y + VY  0
8 

 8
 X 9 + VX 9   1
 

 Y9 + VY9  − 0
 X 10 + VX 10   1
 

 Y10 + VY10  0
 X + VX   1
12
 
 12
 Y12 + VY12  0

0

x8

1
0
1
0
1
0
1

y8
x9
y9
x10
y10
x12
y12

− y8 
0 

0 
x8 
 
− y 9   X 0  0 

 
x9   Y0  0


=

− y10   a  0
    
x10   b  0
0 
− y12 

 
x12 
0

Karesel Ortalama Hata
T

m0 = ±

v v
0.0016

= ±0.02 m
n−u
8−4

Bilinmeyenlerin Ortalama Hatası (Duyarlık)
Q xx = N

−1

0
0.00724
− 0.00734
792.49805

0 792.49805
− 0.00724
− 0.00734
=
 − 0.00734 − 0.00724 0.0000001342
0


0 0.0000001342
 0.00724 − 0.00734

m X 0 = ± m0 q xx = ±0.02 792.49805 = ±0.56 m
mY0 = ± m0 q yy = ±0.02 792.49805 = ±0.56

ma = ± m0 q aa = ±0.02 0.0000001342 = ±0.00000728
mb = ± m0 qbb = ±0.02 0.0000001342 = ±0.00000728

Güven Hesabı

r i = ( I − A ⋅ Q xx ⋅ A ) ii
T

 0.081
 0.081


0.610


0.610

ri =
0.566


0.566
0.742


0.742

110

Yorum: Bütün ölçülerin güvenirliği 0.50 nin üzerindedir. Bu durum ortak noktaların helmert
dönüşümü için uygun bir dağılıma sahip olduğunu göstermektedir.
Q vv = I − A ⋅ Q xx ⋅ A

Q vv

T

Düzeltmelerin kovaryans matrisi

0.000
0.020 − 0.1413
0.075
 0.081
 0.000
0
.
081
0
.
143
0
.
020

0.131

 0.020
0.143
0.610
0.000 − 0.353

− 0.1413
0.020
0.000
0.610
0.122
=
 0.075 − 0.131 − 0.353
0.122
0.566

0.075 − 0.122 − 0.353
0.000
 0.131
 − 0.177 − 0.012 − 0.277
0.020 − 0.288

0.009
 0.012 − 0.177 − 0.020 − 0.277

Uyuşumsuz ölçü testi
T=

NN
8
9
10
12

v
m0 ⋅ Q vv

VX i
-0.0029
0.0199
-0.0032
-0.0138

− 0.177
− 0.012
− 0.277
0.020
− 0.288
− 0.009
0.742
0.000

TX

VYi
-0.0001
0.0147
-0.0253
0.0107

q=t

TY

q

0.01
0.95
1.69
0.63

2.78

f m ,1−

α

Sınır değer

2

Yeni noktaların koordinatlarının hesaplanması
X 16 = X 0 − b ⋅ y16 + a ⋅ x16
Y16 = Y0 + b ⋅ x16 + a ⋅ y16
X 17 = X 0 − b ⋅ y17 + a ⋅ x17
Y17 = Y0 + b ⋅ x17 + a ⋅ y17
X 18 = X 0 − b ⋅ y18 + a ⋅ x18
Y18 = Y0 + b ⋅ x18 + a ⋅ y18

ED50 ( m )
NN
16
17
18

0.012
− 0.177 
− 0.020

− 0.277 
0.009

− 0.288
0.000

0.742

Yorum: Bütün düzeltmeler uyuşumludur.

Test büyüklüğü

0.52
1.28
0.21
0.81

0.131
0.075
− 0.122
− 0.353
0.000
0.566
− 0.009
− 0.288

ITRF96 ( m )

Yukarı ( x )

Sağa ( y )

Yukarı ( X )

Sağa ( Y )

54350.343
55800.011
54315.160

56110.555
53012.938
53205.945

40596.136
42020.009
40536.468

61976.071
58865.578
59071.139

111

fm = 4

KAYNAKLAR

1.

Abbas BARIŞKANER, Bayram TURGUT, Mevlüt GÜLLÜ, Dengeleme Hesabı
Problemleri ve Çözümleri, Express Yayınları, Konya, 1995.

2.

Aslan Dilaver, Dengeleme Hesabı Ders Notları (Yayınlanmamış).

3.

Bruce Raymond HARVEY, Practical Least Squares and Statistics for Surveyors,
Monograph 13, School of Surveying and Spatial İnformation Systems, ISBN 0-73342339-6, 1993

4.

Charle D. Ghilani, Paul R. Wolf, Adjustments Computations: Spatial Data Analysis,
John Wiley and Sons Inc., ISBN 13 978 -0-471-69728, 2006.

5.

Ergün ÖZTÜRK, Dengeleme Hesabı, Cilt I, K.T.Ü. Mühendislik Mimarlık Fakültesi,
K.T.Ü. Basımevi, Genel Yayın No: 119, Fakülte Yayın No: 38, Trabzon, 1991.

6.

Ergün ÖZTÜRK, Muzaffer ŞERBETÇİ, Dengeleme Hesabı, Cilt II, K.T.Ü.
Mühendislik Mimarlık Fakültesi, K.T.Ü. Basımevi, Genel Yayın No: 144, Fakülte
Yayın No: 40, Trabzon, 1995.

7.

Ergün ÖZTÜRK, Muzaffer ŞERBETÇİ, Dengeleme Hesabı, Cilt III, K.T.Ü.
Mühendislik Mimarlık Fakültesi, K.T.Ü. Basımevi, Genel Yayın No: 144, Fakülte
Yayın No: 40, Trabzon, 1992.

8.

Hüseyin DEMİREL, Dengeleme Hesabı, Y.T.Ü. İnşaat Fakültesi, Üniversite Yayın No:
YTÜ.İN.DK-05.0735, Yıldız Teknik Üniversitesi Basım-Yayım Merkezi, İstanbul,
2005.

9.

İbrahim Yüksel, MATLAAB İle Mühendislik Sistemlerinin Analizi ve Çözümü, Nobel
Yayın Dağıtım, Yayın No: 672, Teknik Yayınları Dizi No: 43, ISBN 975-591-656-3,
Ankara, 2004.

10. Mualla YALÇINKAYA, Dengeleme Hesabı Ders Notları (Yayınlanmamış).
11. Sebahattin BEKTAŞ, Endirek ve Koşullu Ölçülerle Dengeleme Hesabı, Ondokuz Mayıs
Üniversitesi Yayınları, Yayın No: 118, ISBN 975-7636-54-1, Samsun, 2003.
12. Sebahattin BEKTAŞ, Mühendisler
Örnekleriyle, Samsun, 1998.

İçin

Sayısal

Çözümleme

Basic

Program

13. Wolf, P. R., Ghilani, C. D., 1997, Ghilani: Adjustment Computation : Statistics and
Least Squares in Surveying and GIS, John Wiley and Sons, Inc., ISBN 0-471-16833-5.

Jeodezi. 2009 yılında Doçentlik unvanını aldı.TEMEL BAYRAK Özgeçmiş 1968 yılında Trabzon’da doğdu. Deformasyon izleme. GNSS. 2005 yılında askerlik görevini HGK da tamamladı. 2003 yılında Doktora unvanını aldı. Heyelan izleme) sürdürmektedir. İlk. sayısal Çözümleme. ISBN: 978-605-61712-1-5 . Evli ve üç çocuk babasıdır. . 2010 yılından itibaren Gümüşhane Üniversitesi MF Harita Mühendisliği Bölümünde Lisans ve Yüksek Lisans programlarında eğitim-öğretim etkinliğini (Dengeleme Hesabı. 1993 yılında NÜ AMF de asistan olarak göreve başladı. Orta ve Lise öğrenimini Trabzon’da tamamladı. İstatistik. 1996 yılında Harita Yüksek Mühendisi. 1992 yılında Lisans öğrenimini KTÜ Harita bölümünde tamamladı.