You are on page 1of 5

NovaTerra / jaargang 2 / nummer 4 / december 2002 / 25

ervaringen omtrent meervoudig ruimtegebruik


in het buitenland

Hong Kong en Singapore:


Zicht op Hong Kong Central Island vanaf Kowloon, Hong Kong.

back to the future


Als redactielid van Nova Terra lees ik regelmatig dat de ruimte in ons land
steeds schaarser wordt en dat Nederland het dichtstbevolkte land van
Europa is. Ook wanneer ik in mijn eigen tijd m’n kennis bijspijker over wat
er gebeurt op het vlak van meervoudig ruimtegebruik kom ik maar al te
vaak diezelfde formuleringen tegen. Ik vraag me echter af hoe lang we
het beeld van ruimteschaarste nog staande kunnen houden in Nederland.
Frank van der Hoeven, redactie Nova Terra / TU Delft Foto’s: Frank van der Hoeven 2002 (tenzij anders vermeld)

Ik mocht deze zomer als begeleider mee met de studie- keerden van hun path finding missions en dienstreizen in
reis van Polis. Polis is de vereniging van jonge stede- het Verre Oosten. Het waren deze beelden die het denken
bouwkundigen die studeren aan de Faculteit Bouwkunde over de ruimtelijke mogelijkheden van ons land een
van de TU Delft. Het thema van de reis was meervoudig nieuw leven inbliezen en aan de wieg stonden van kennis-
ruimtegebruik en de reisdoelen waren Hong Kong en infrastructuurprogramma’s als die van het Centrum
Singapore. 1 Ondergronds Bouwen en Habiforum. De studiereis van
Polis bood mij de mogelijkheid om een blik te werpen
De keuze voor deze twee steden in Oost-Azië was bijzon- op dat toekomstbeeld van een decennium terug. Nu we
der. Het was immers dit deel van de wereld dat in het opnieuw staan voor een investeringsronde in de kennis-
midden van de jaren negentig als lichtend voorbeeld infrastructuur 2 is dat niet eens zo slechte reflectie.
gold voor de ruimtelijke opgaven in Nederland. Wie
herinnert zich niet het enthousiasme over tunnelboren dichtbevolkt hoeft niet vol te zijn
in slappe bodems, over het bouwen van vliegvelden in Nederland zou het dichtstbevolkte land van Europa
zee, de pleidooien voor hoogbouw en ondergronds zijn. Nederland is vol, dan wel druk. Dat leidt tot ruimte-
bouwen waarmee hoge ambtenaren en ministers terug- gebrek. En ruimtegebrek is een belangrijke reden om Y
NovaTerra / jaargang 2 / nummer 4 / december 2002 / 26

ondergronds bouwen en meervoudig ruimtegebruik te Deze mensen moeten van buiten aangetrokken worden.
stimuleren. Maar werkt dat echt wel zo in Nederland? De unieke bevolkingsopbouw van Singapore (75%
Vergelijk Singapore als havenstad eens met de stads- Chinees, 15% Maleis, 8% Indisch (tamil) en 2% anders-
regio Rotterdam, die andere regio met een wereldhaven. zins) maakt het relatief eenvoudig om meer dan een
De stadsregio Rotterdam beslaat een grondgebied van miljoen nieuwe burgers te vinden zonder de bestaande
zevenhonderdnegentig vierkante kilometer en telt verhoudingen tussen bevolkingsgroepen uit balans te
1,2 miljoen inwoners. Gemiddeld delen vijftien inwoners brengen. Ontdaan van etnische bijklanken leidt ruimte-
een hectare met elkaar in de Rijnmond. Singapore gebrek in Singapore niet tot het buitensluiten van
beslaat een grondgebied van zeshonderdzestig vierkante ‘buitenlanders’ maar tot een verdere intensivering en
kilometer en biedt ruimte aan 4,2 miljoen inwoners. verdichting van de stad opdat de welvaart van een ieder
Hier moeten dus ruim zestig inwoners het gezamenlijk kan blijven groeien. Op dit moment ligt het bruto natio-
zien te rooien op die ene hectare. Singapore is dus vier naal product per hoofd van de bevolking al zo’n tien
maal zo druk. Op dat grondgebied bevindt zich naast die procent hoger dan in Nederland. En die welvaarts-
wereldhaven dan ook nog een internationale luchthaven. verschillen worden alleen maar groter naar mate de
economische groei in Nederland achterblijft.
Is Singapore daarmee vol? Nee, de stadsstaat stelt zich
ten doel om door te groeien naar een inwonersaantal ruimtegebrek geen motief in nederland
van 5,5 miljoen. Zo’n bevolkingsgroei is noodzakelijk met In Hong Kong en Singapore leidt het beperkt voorradig
oog op de economie. Men is in de afgelopen drie decennia zijn van ruimte zichtbaar tot verdichting en functiemen-
gewend geraakt aan een economische groei van tien ging. Beelden van beide steden spreken wat dat betreft
procent per jaar. Om dat tempo vol te houden heeft boekdelen.
Singapore hoogopgeleide kenniswerkers nodig, inclusief Hong Kong heeft al langer met deze problematiek te
de sociale piramide die zo’n bovenlaag ondersteunt. maken. In Singapore is die opgave van recentere datum.
In haar nieuwe Concept Plan 3 voorziet Singapore een
Centrumgebied Central Island, Hong Kong. toename van het aantal inwoners en een afname van de
gemiddelde woningbezetting. Het aantal woningen

Singapore is vier maal


zo druk als Rijnmond

Woningbouw Bishan Park, Singapore.


NovaTerra / jaargang 2 / nummer 4 / december 2002 / 27

moet derhalve toenemen van 1,0 miljoen naar 1,8 miljoen. harmonie door een specifieke ordening van ruimte. 6 De
Daarmee is men aangewezen op dichtheden die verge- vijf torens symboliseren de vingers van een geopende
lijkbaar zijn met die in de voormalige Britse kroonkolonie. hand. De kleinste toren staat voor de duim. De palm van
In Hong Kong leidt dat tot appartementengebouwen tot de hand wordt gevuld door ’s werelds grootste fontein.
wel vijftig verdiepingen hoog. De fontein spuit echter niet van binnen naar buiten
maar van buiten naar binnen om te vermijden dat posi-
Welnu, in Nederland ligt het voorlopig nog allemaal tieve energie verloren gaat.
anders. Bij ons werkt de factor ruimtegebrek eerder
tegen dan mee waar het gaat om meervoudig ruimte- De Suntec City wordt omschreven als een verticale vari-
gebruik. Misschien is ons land dan wel dichtbevolkt, ant van ‘Silicon Valey’. Het vormt een van de belangrijk-
maar die grote stad van ons, de Deltametropool, is dat ste concentraties van kennisindustrie ter wereld. Maar
nadrukkelijk niet. Er zijn maar weinig metropolen ter als bouwwerk kunnen we ‘Suntec’ niet los zien van het
wereld waarbij er zo weinig mensen wonen op zoveel beleid van Singapore om kennisindustrie aan te trekken.
ruimte. Wanneer we kijken naar de discussies over het We kunnen niet naar dit gebouw kijken zonder te besef-
wonen in de Randstad dan overheersen de pleidooien fen dat de overheid bijvoorbeeld onderzoekers van
voor het maken van nieuwe woonmilieus met nóg lagere kennisbedrijven voor vijftig procent subsidieert.
dichtheden dan we nu al gewend zijn. Vanuit dat oog- De manier waarop Singapore zulke grootschalige ruimte-
punt is het weinig zinvol om te blijven hameren op het lijke investeringen in de hand houdt is even opmerkelijk.
zogenaamde probleem van ruimteschaarste. Ruimte is Ontwikkelaars zijn verplicht om twintig procent van het
er blijkbaar nog volop. En zeker in de Randstad is er heel vastgoed dat ze realiseren in eigen bezit te houden. Het
veel meer ruimte beschikbaar dan in een ‘doorsnee’ consortium dat de Suntec City ontwikkeld heeft, bezit
metropool. We doen er goed aan om andere motieven dus nog altijd een vijfde van het complex. Die regeling
voor meervoudig ruimtegebruik te benoemen. voorkomt dat marktpartijen slechts oog hebben voor de
snelle winst en hun handen zo snel mogelijk aftrekken
van distributie- naar kenniseconomie van het object. Na de realisatie van het vastgoed blijft
Misschien moeten we ons vanuit dat perspectief men immers een belangrijke stakeholder. En zo zijn
kritischer opstellen. Heeft het nog langer zin om meer- marktpartijen in Singapore gedwongen om structureel
voudige oplossingen te bedenken die weinig meer zijn na te denken over de toekomstwaarde en de duurzaam-
dan pleisters op de wonden van grootschalige projecten, heid van de ontwikkelingen die zij in gang zetten. Y
projecten die op zichzelf extensief en monofunctioneel
zijn en afbreuk doen aan de ruimtelijke kwaliteit van
ons land? Moet de omslag in het denken ten aanzien van
de ruimte in ons land niet verankerd zijn in een omslag Suntec City, Singapore.
(bron: Suntec City Development
in het denken over de economische koers die Nederland
Ltd. 2001)
volgt?

Een stad als Singapore zet op dit moment sterk in op een


overgang van een economie die gebaseerd is op haven-
en productieactiviteiten naar een hoogwaardige kennis-
economie. Een opvallend beeldmerk van die overgang is
de Suntec City. 4 De Suntec City is aan het eind jaren
negentig gebouwd op een landaanwinning die direct
aansluit op de binnenstad van Singapore. Het project is
naar Nederlandse begrippen buitenproportioneel groot
(vijf en half maal het bruto vloeroppervlak van het
Groothandelsgebouw in Rotterdam, oftewel 550.000 m 2
bruto vloeroppervlak). Het complex omvat vijf kantoor-
torens, een shopping mall en een congrescentrum en zal
ontsloten worden door twee stations van een nieuwe
light rail verbinding: de Circle Line. 5 Het ontwerp van
de Suntec City is gebaseerd op Feng Shui principes,
de oosterse filosofie die zich richt op het creëren van
NovaTerra / jaargang 2 / nummer 4 / december 2002 / 28

transrapid of rapid transit?


Een van de planologische vergezichten voor de Knooppuntontwikkeling vindt in Hong Kong of
Deltametropool is het ‘Rondje Randstad’. Dat Rondje Singapore niet plaats op of rond de verouderde stations
Randstad wordt meestal in verband gebracht met de (emplacementen) van een vervoerssysteem dat nog uit
Transrapid. De Transrapid 7 is een snelle magneetbaan de negentiende eeuw stamt. Knooppuntontwikkeling
die de centra van de grote steden in de Randstad op vindt hier niet plaats boven of naast een overbelast rail-
minutenafstand van elkaar moet brengen. De verbin- net waarover zowel personen als grote hoeveelheden
ding wordt gezien als een oplossing voor het probleem goederen en gevaarlijke stoffen vervoerd worden.
dat de zes miljoen mensen in de Randstad over een te
groot gebied verspreid wonen en werken om een echte Knooppunten zijn hier ondergrondse overstapstations
‘metropolitane’ eenheid te kunnen vormen. van verbindingen die uitsluitend mensen vervoeren.
Maar zit daar nu eigenlijk wel de pijn op dit moment? Boven die stations vinden we schone openbare ruimten
Vormt het ‘Rondje Randstad’ wel een oplossing voor de zonder allerlei barrières van sporen, viaducten of empla-
problemen die mensen dagelijks ondervinden: congestie cementen. De omgeving van de overstapstations zijn
op snelwegen en vertragingen op het spoorwegennet. dichtbebouwd met wolkenkrabbers tot tweehonderd-
Slibt de infrastructuur van onze metropool dicht vanwege tachtig meter hoog. En in Singapore gaat de uitbouw
het langeafstandsverkeer of door het regionale verkeer? van dat MRT-systeem zelfs gelijk op met een gebieds-
gebonden restrictie van het autogebruik. In die delen
Wanneer we naar de A13 kijken tussen Delft en van het centrum waar we de knooppunten van het MRT-
Rotterdam dan legt vijftig procent van de gebruikers netwerk vinden, betalen automobilisten op gezette tij-
een afstand af korter dan twintig kilometer. Wat in de den voor het gebruik van de schaarse ruimte in de stad.
Randstad fout gaat, is het regionale verkeer. Wanneer Dat doen ze aan de hand van electronic road pricing (ERP).
we voor deze afstanden een duurzaam alternatief willen
bieden dan is de Transrapid niet het geëigende middel. het begin van de toekomst
We doen er misschien beter aan om te kijken naar het Die portalen voor de electronic road pricing hebben
netwerk van rapid transit verbindingen die Hong Kong 8 misschien nog wel de meeste indruk op mij gemaakt,
en Singapore 9 in een ras tempo uitbouwen. De rapid ook al werden ze door mijn jonge reisgenoten niet her-
transit houdt het als light rail in het midden tussen een kend laat staan bewonderd. Zo mooi zijn ze ook niet van-
trein en een metro. Brandschoon, veilig, aangenaam op uit architectonisch of stedebouwkundig oogpunt. Maar
tijd, intuïtief in het gebruik en met het betaalgemak van trokken we in de Tweede Kamer niet de conclusie dat
een smart card. 10 rekeningrijden technisch onvoldoende rijp was om in te

Wat in de Randstad
fout gaat, is het
regionale verkeer

Nieuw MRT-station Chinatown, Singapore.


NovaTerra / jaargang 2 / nummer 4 / december 2002 / 29

voeren? En wanneer je dan met die wetenschap plotse- beroep op deze gelden. Hopelijk weet een van hen de
ling oog in oog staat met een functionerend ERP- verbanden tussen ruimte, mobiliteit en netwerken uit te
systeem, midden in de stad, dan is dat op z’n zachtst bouwen tot een zinvol perspectief voor meervoudig
gezegd ‘opmerkelijk’. ruimtegebruik. Dat zou mij meer plezieren dan wanneer
we weer eens achter het fantoombeeld van de ruimte-
ICT-netwerken, betalingsverkeer, mobiliteit en ruimte- schaarste aan gaan hollen.
gebruik zijn voor de eerste keer zichtbaar aan het ver-
smelten in een stedelijke omgeving. Dit kan alleen maar Noten

het begin zijn van een heel nieuw bereik in de ruimte- 1 www.arch.nus.edu.sg/tas/events/tudelft/d.html

lijke ordening dat tot dusver buiten ons voorstellings- 2 www.senter.nl en zoek op ‘bsik’

vermogen lag. De Nederlandse overheid heeft in het 3 www.ura.gov.sg/conceptplan2001

kader van haar Besluit Investeringen Subsidies 4 www.sunteccity.com.sg

Kennisinfrastructuur (Bsik) ruim 800 miljoen euro opzij- 5 www.tunnelbuilder.com/singapore.htm

gezet voor een groot aantal thema’s en beleidszwaarte- 6 architecture.about.com/cs/fengshui (NB: geen www)

punten, waaronder ‘systeeminnovatie ruimtegebruik’, 7 www.transrapid.de

‘transitie duurzame mobiliteit’ en ‘verbonden netwer- 8 www.mtrcorp.com

ken’. Tal van kennisconsortia doen een (hernieuwd) 9 www.smrtcorp.com

10 www.ezlink.com.sg

Reacties kunnen gestuurd worden naar


hoeven@nova-terra.nl

summary
Examples of multiple and intensive land use in Hong
Kong and Singapore provide interesting lessons for use
in the Netherlands. One lesson is that the fear of an all-
pervading sense of overcrowding is unfounded. Besides,
the Randstad is far less densely populated than Hong
Kong or Singapore. A key consideration is how to avoid
traffic congestion and plan for high-density
developments centred on major transport nodes. In the
Netherlands most of these locations are determined by
infrastructure dating from the 19th century, but in
Hong Kong and Singapore they are based on modern
underground transport systems, which allows more space
for offices or mixed-use developments at ground level. Z

Knooppuntontwikkeling rondom Raffles Place gezien vanaf het dak van de Suntec City, Singapore.

Electronic Road Pricing, Orchard


Road (de ‘Coolsingel’ van Singapore).