You are on page 1of 5

NovaTerra / jaargang 5 / nummer 4 / december 2005 / 21

Kas in de Zuidplasstad
In de Zuidplaspolder is 200 hectare extra glastuinbouw voorzien. 100 hectare moet worden verplaatst. Nu
heeft deze bedrijfstak binnen de ruimtelijke ordening een negatief imago. Reden voor ‘de sector’ om drie
consortia nieuwe ruimtelijke concepten te laten ontwikkelen. De resultaten laten zien dat men zich
bewust is van de maatschappelijke opgave: glastuinbouw wordt hoogwaardig geïntegreerd in het te ver-
stedelijken gebied. Oplossingen worden vooral gezocht in slimmer ‘vakken vullen’.

Frank van der Hoeven, TU Delft, faculteit Bouwkunde


Foto: Lex Broere, Nieuwerkerk a/d IJssel.

Er is iets merkwaardigs aan de manier waarop de ruimtelijke ordening Net als de Rotterdamse zeehaven en de Amsterdamse luchthaven is
omgaat met glastuinbouw. Doorgaans worden glastuinbouwgebieden glas een onlosmakelijk onderdeel van het verstedelijkte westen van
aangemerkt als agrarische gebieden. En daarbij worden ze op ons land: de Randstad. De meest recente beleidsdocumenten lijken
(plan)kaarten eigenlijk net zo weergegeven als die andere agrarische dat te onderkennen en hebben een speciaal begrip ontwikkeld om de
gebieden die Nederland rijk is: akkerbouw en veeteelt. Wie het ruimtelijk-economische betekenis van dergelijke gebieden te duiden:
betreffende glastuinbouwgebied vervolgens bezoekt (met de ver- Greenports. Er bestaat echter een belangrijk verschil tussen
wachting een Ot-en-Sien-achtig boerenland aan te treffen), die zal Mainports en Greenports. Glastuinbouw kent geen landsbedekkende
toch even moeten slikken. In glastuinbouwgebieden is de karakteris- hindercontouren die leven en bouwen in de directe nabijheid van dat
tieke openheid van het Nederlandse agrarische landschap immers ver productielandschap onmogelijk maakt, integendeel. Zo wonen er in
te zoeken. Het zou wellicht beter zijn wanneer glas aangemerkt het Westland, het grootste tuinbouwcluster van Nederland bijna
wordt zoals het is. Glas is een productielandschap, vergelijkbaar met 100.000 mensen. Dat wil niet zeggen dat glastuinbouw automatisch
de Rotterdamse haven of de Amsterdamse luchthaven. bijdraagt aan een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving.
Glastuinbouwbieden zijn bedekt met gebouwde (glazen) construc- De Greenports veroorzaken weliswaar geen lawaai, lokale luchtver-
ties en hebben in veel opzichten meer weg van ‘stad’ dan van ‘land’. ontreiniging of milieurisico’s. Er zijn problemen met lichthinder. Y
NovaTerra / jaargang 5 / nummer 4 / december 2005 / 22

Met het gesloten-kas-


Ook staat het omvangrijke ruimtebeslag en de beperkte ruimtelijke
concept zijn in de praktijk
reeds besparingen van
kwaliteit van het huidige glas nog al eens op gespannen voet met de
uitbreidingsbehoefte van tal van woonkernen en met de wens tot

dertig procent bereikt


recreatie in de (stads)randen. Het is dan ook op die punten dat de
glastuinbouwsector naar nieuwe (ruimtelijke) oplossingen zoekt.
Die ruimtelijke vernieuwing gaat hand in hand met innovaties op het
gebied van bijvoorbeeld energiegebruik. Er worden nieuwe kasconcepten
ontwikkeld die het gebruik van fossiele brandstoffen sterk doen praktijkervaring die besparing zelfs op kan lopen tot veertig à vijftig
afnemen. Theoretische concepten gaan zelfs uit van warmtelevering procent. Zulke verbeteringen in het productieproces voeden de
aan woningen. En daarmee lijkt de symbiose met stedelijke functies gedachte dat vergelijkbare innovaties mogelijk zijn ten aanzien van
compleet. Veel van die innovatie richt zich op dit moment op de het transportsysteem, de verweving met stedelijke functies en de
Zuidplaspolder. Daarmee kan deze polder uitgroeien tot om een proef- waterhuishouding. Met name de waterhuishouding is een acute
tuin voor een innovatief, hoogwaardig, gemengd productielandschap. opgave geworden. Dat komt deels door de effecten van klimaatveran-
En daarmee is er genoeg reden om de stand van het gewas op te nemen. dering met meer regenval in korte periodes. Maar deels wordt die
opgave ook veroorzaakt door het glas zelf. Er is geen Nederlands
landschap dat zo ‘verhard’ is, waar water zo snel afstroomt als juist de
Greenports. De meervoudige ontwerpopdracht is tot stand gekomen
op initiatief van de Stuurgroep Glastuinbuw Zuidplaspolder waarbij
het Innovatienetwerk Groene Ruimte en Agrocluster, Kamer van
Koophandel Rotterdam, Ministerie van LNV, Glastuinbouw en Milieu,
de Provincie Zuid-Holland en de Stichting Glastuinbouw Zuidplas-
polder in oprichting (LTO-Nederland, LTO-Noord, de Rabobank en de
veiling Flora) gezamenlijk hebben bijgedragen aan de financiering.
De ontwerpopdracht is daarbij in tweeën geknipt. In de eerste fase,
de ideeënfase, is gevraagd om de uitwerking op drie schaalniveaus:
het schaalniveau van de hele Zuidplaspolder, het schaalniveau van
glaskavels van ongeveer veertig hectare netto en het schaalniveau
van het individuele bedrijf. Omdat de ruimtelijke verkenningen die
tot dusver verricht zijn naar nieuwe concepten voor glastuinbouw,
gekenmerkt worden door een hoog Photoshop-gehalte koppelt men
(bron: BVR) bewust de architecten en stedenbouwkundigen aan de advies-
bureaus uit de sector. Zo ontstaan drie teams of consortia:
opgave 1 MVRDV/Vista/VanderzandeFlorpartners/Optima Somma onder
Begin 2005 heeft de Stuurgroep Glastuinbouw Zuidplaspolder een leiding van Winy Maas;
meervoudige ontwerpopdracht uitgeschreven met het oog op de 2 Mecanoo architecten/Agro Adviesbureau onder leiding van
glastuinbouw in de Zuidplas. De stuurgroep verenigt belangen- Francine Houben;
organisaties als de Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO 3 BVR adviseurs/Dura Vermeer/Kaap3 ontwerpbureau/VEK onder
Nederland), de Land- en Tuinbouworganisatie Noord (LTO Noord) en leiding van Riek Bakker.
Glastuinbouw en Milieu (GLAMI). Zij hebben het Praktijk Onderzoek
Plan en Omgeving te Naaldwijk (PPO) en de Directie Kennis van het aanpak
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) gevraagd Glastuinbouw is niet het enige programmaonderdeel in de Zuidplas-
een programma van eisen op te stellen. Dat programma van eisen polder. Het is dan ook van begin af aan de bedoeling geweest dat de
omvatte onder andere vernieuwende concepten als ‘de kas als energie- meervoudige ontwerpopgave vorm krijgt vanuit het draagvlak en de
bron’ en ‘de gesloten kas’. Het programma van eisen schreef ook voor wederzijdse interesse van andere ruimtegebruikers. Er is ingezet op
om op innovatieve wijze om te gaan met giet- en oppervlaktewater, een interactief proces. Stakeholders als projectontwikkelaars, banken,
met gescheiden transportsystemen voor bedrijfsverkeer en personen- woningbouw, niet-glastuinbouwondernemers, kregen verscheidene
vervoer, om functies te mengen en om functies te stapelen. De vereis- malen de mogelijkheid om mee te praten over de ontwikkelde ideeën.
ten lijken wellicht streng en vergegrepen voor wie weinig zicht heeft Ook de overheden werden in de gelegenheid gesteld tijdens het ont-
op recente ontwikkelingen binnen de glastuinbouw. Maar aan de werpproces mee te denken over de belangrijkste randvoorwaarden.
hand van het gesloten-kasconcept zijn in de praktijk reeds besparingen Ook de tuinbouwsector zelf werd bij het proces betrokken. Op locatie
van dertig procent bereikt op het gebruik van fossiele brandstoffen. zijn klankbordbijeenkomsten gehouden met moderne tuinbouwbe-
En de verwachting is dat aan de hand van verder onderzoek en meer drijven die reeds blijk geven van de vernieuwingsdrang van de sector.
NovaTerra / jaargang 5 / nummer 4 / december 2005 / 23

De oudjes kunnen in de
Op die bijeenkomsten vonden geanimeerde discussies plaats in reac-
winter gebruik maken
van het kasklimaat
tie op de ideeën van de ontwerpers.

Super Kas
Het team onder leiding van Winy Maas stelt een Super Kas voor,
direct gesitueerd aan de A12. Die Super Kas wordt voorgesteld als een Glas+
enorm trots element dat fungeert als een reusachtig bedrijfsverzamel- In het voorstel dat gemaakt is door het team van Riek Bakker
gebouw. Elke ondernemer, klein of groot, kan er flexibel omgaan met (Agnes Franzen) zitten drie kernideeën: Modern Glas, Crystal Palace
de beschikbare ruimte. De Super Kas is heel compact. Het laat daar- en Rietlanden. In het noorden van de polder maakt BVR ‘Modern Glas’,
door in zijn omgeving veel ruimte over voor andere functies. Het lost een gebied dat bewust niet ‘te gezellig is’. Het is juist grootschalig en
al zijn problemen in de kas op. Zo maakt het gebruik van een water- stevig. Glastuinbouw wordt daar in de dagelijkse leefomgeving
buffer middels een zandpakket dat aangebracht is onder de vloer van zichtbaar gemaakt door middel van functievermenging, integratie
de kas. De kas beschikt over een energiecentrale die levert aan de met landschappelijke structuren en architectonische uitwerking.
omgeving. En het nihileert bijna de behoefte aan wegen door een Centraal in de Zuidplaspolder wordt een relatief klein gebied uitge-
efficiënte interne logistiek. Door de Superkas direct aan de knoop werkt op basis van nieuwe alianties: ‘Crystal Palace’. De tuinder ont-
met de A12 te leggen kan het een adres vormen aan de snelweg. popt zich daar als zorgondernemer. Hier worden ook ouderenwoningen
Het genereert daar ook een medegebruik met kantoren, bedrijven en ondergebracht. Die oudjes kunnen in de winter gebruik maken van
zelfs woningen. Al deze functies nemen als onderdeel van het nieuwe het kasklimaat en zien wat de kwaliteit is van zo’n kas. In het zuide-
glazen paleis deel aan de opgave. lijke deel van de polder durft BVR over de grenzen heen te kijken door
de knelpunten met water en infrastructuur aan te pakken. Men ont-
(F)lowlands werpt daar ‘een prachtig drijvend landschap’ met drijvende kassen en
Het team van Francine Houben probeert van de Zuidplaspolder een wellicht ook drijvende bedrijventerreinen. Men noemt dit ‘Rietlanden’.
heel uniek gebied te maken waardoor je de Zuidplaspolder nog in zijn
maat blijft herkennen. Men schetst een integraal plan voor woning- Wie het werk van Winy Maas kent zal niet echt verrast zijn door zijn
bouw, kassen, recreatie- en watergebieden. En op die wijze poogt oplossingen. Al in 1999 werkte hij in zijn visie op Brabant 2050 met
Francine naar eigen zeggen al die functies op een hele mooie manier concepten als Super Maas, Super Peel, Super Dunes, Super Heather en
met elkaar te vermengen waarmee een uniek Nederlands landschap Super Plantage. Op een vergelijkbare wijze past MVRDV al jaren het
ontstaat dat nog niet bestaat. En dat moet een trots voorbeeld concept ‘adres aan de snelweg’ toe in zijn plannen. Mecanoo en BVR
worden van hoe Nederland eruit kan zien. ontwikkelden niet alleen een totaalconcept maar droegen ook een
Bedrijven aantal pragmatische oplossingen aan op kavel- en bedrijfsniveau.
in groene
Geclusterde woningen parkzone Nu heeft de stuurgroep Glastuinbouw Zuidplaspolder geen bijzonder
Kaswoningen Zwembad
Gietwateropslag sterke positie binnen het planproces van de driehoek RZG Zuidplas
(Rotterdam, Zoetermeer, Gouda). Men is noch vertegenwoordigd in
de stuurgroep Zuidplas RZG, die na vaststelling van het ISV (Integrale
Stuctuurvisie) uitsluitend uit overheden bestaat, noch in de ambte-
lijke werkgroep Zuidplas. Alleen in het zogenaamde Forum is de sector
vertegenwoordigd, evenals andere maatschappelijke organisaties.
Het ligt daarom niet voor de hand dat deze meervoudige ontwerpop-
dracht de hoofdstructuur van de Zuidplaspolder kan beïnvloeden.
Op blok- of bedrijfsniveau ligt dat echter anders. Daar kan men niet
om deze bedrijfstak heen. Daarom heeft de sector op die schaalniveaus
een aantal onderwerpen geselecteerd. Aan Mecanoo en BVR is vervol-
gens gevraagd deze uit te werken in de tweede fase.

fase twee
In de uitwerking onder leiding van Mecanoo zijn een aantal mogelijk-
heden geschetst hoe je kassen kan plaatsen en schakelen binnen de
kavelstructuur van 800 x 800 meter. Die maat van 64 hectare is
kenmerkend voor de Zuidplaspolder. Alle glaskavels liggen aan de
hoofdbedrijfswegen. De grote, omvangrijke bedrijven zijn direct
Vrije kavels
langs die wegen gesitueerd. Haaks op de bedrijfswegen staan zoge-
Plankaart Flowlands. (bron: Mecanoo) naamde expeditiestraten. Op de kop van die straten, dus langs de Y
NovaTerra / jaargang 5 / nummer 4 / december 2005 / 24

hoofdbedrijfswegen, is ook ruimte voor kantoren en bedrijven weg- Woonlinten worden van deze drie oplossingen gescheiden door
gelegd. Langs de expeditiestraten worden de kleinere glastuinbouw- oppervlaktewater.
bedrijven opgenomen. Binnen zo’n polderkavel van bruto 64 hectare
is plaats voor een glaskavel van 35 hectare bruto. Dat resulteert in een agenda
glasoppervlak van dertig hectare netto. En op die manier komt men De ontwerpprojecten illustreren de ruimtelijke agenda waar de sector
tot tien polderkavels die nodig zijn voor het huisvesten van 300 hectare voor staat. De stuurgroep Glastuinbouw Zuidplaspolder ziet daarbij
glastuinbouw in de Zuidplaspolder. Het gietwater wordt benut als goede perspectieven voor het horizontaal mengen van glas met
kwaliteitsvolle beelddrager, in de vorm van een waterplas, bij de wonen en bedrijven. Men pleit voor het zo klein mogelijk maken van
ontwikkeling van woonlinten. Die woonlinten scheiden de glaskavels het verschil tussen bruto en netto verhoudingen binnen de glaskavels
van elkaar. Ze hebben eigen ontsluitingswegen en kennen drie uit- om tot een zo efficiënt mogelijk ruimtegebruik te komen (tot negentig
werkingen: wonen in het park, wonen in het water en wonen in het procent). Het stapelen van functies wordt slechts in beperkte mate
bos. De woonlinten bieden ruimte aan kaswoningen, landgoederen, realiseerbaar geacht. Alleen de combinatie met water lijkt kansrijk.
eilandwoningen en woonboten. De dichtheid varieert van drie tot Men geeft aan dat perspectieven bestaan voor een symbiose tussen
achttien woningen per hectare. glastuinbouw en de woningbouwopgave, vooral op het gebied van
energie (lees warmtelevering). Theoretisch lijkt het haalbaar dat
BVR legt zich toe op een optimalisering van het grondgebruik van 300 hectare glas 30.000 woningen van warmte voorziet. Glas zou ook
de kas en presenteert daarbij mengvormen van met name kassen en ingezet kunnen worden als geluidswering langs hoofdwegen.
bedrijven. Drie organisatieprincipes zijn daarbij gepresenteerd. Op beperkte schaal wordt tevens een temporeel gebruik van ruimte

Glas + glas
Binnen het bedrijf wordt de optimali-
satie gezocht in het stapelen van glas
op gietwater en in het stapelen van
bepaalde bedrijfsonderdelen. Zo kan
glas boven de eigen expeditie en
opslag geplaatst worden. In de praktijk
Oppervlaktewater als buffer Stapeling en efficiency in kas Gietwater onder kas gebeurt dat al her en der.
tussen kas en woningen volledig benutten van kavel

Glas + bedrijven
Bedrijven worden vooral horizontaal
gecombineerd met glas. Met name
langs de hoofdwegen lijkt dit een
manier om zichtlocaties efficiënt te
benutten.

Bedrijvenstrip voor kas, Kas benut zichtlocatie en Menging kas en bedrijven


glasarchitectuur bereikbaarheid niet

Glas + stapelen
Bij grootschalige bedrijven wordt ook
een verticale combinatie mogelijk
geacht.

Dubbel gestapelde kas, Schaalverschil bedrijf (0,5-1 ha.) Stapeling kas en bedrijven
speciale teelt en kas (>6 ha.)
NovaTerra / jaargang 5 / nummer 4 / december 2005 / 25

door kassen denkbaar geacht, met name aan de buitengrens van


het glastuinbouwgebied. Men staat een aanpak voor die uitgaat van
polderkavels (64 hectare). De stuurgroep stelt nadrukkelijk dat
bovenstaande ambities slechts realiseerbaar zijn door de toepassing
van ontwikkelingsplanologie. Men merkt daarbij op dat de term
modieus is en niet altijd duidelijk wordt hoe deze in de praktijk werkt.
Op basis van het ontwerponderzoek reikt men het planproces een
aantal bouwstenen aan die de kern van het betoog vormen.

Zonering
De stuurgroep onderscheidt binnen de Zuidplaspolder vier zones en
ambieert dat die gedachte sturend is voor de ontwikkeling. Het gaat
om a) het nieuwe glasgebied met wonen en bedrijventerrein, b) het Foto: Lex Broere, Nieuwerkerk a/d IJssel

bestaande glasgebied dat blijft bestaan, c) het glas dat als gevolg van
veranderende ruimtelijke functies ‘verkast’ moet worden en d) een wordt opgesteld door de sector en de alliantiepartners. Een en ander
nader uit te werken ontwikkelingsblok, c.q. landmark. Bij de uitwerking is op korte termijn uit te werken aan de hand van één à twee proef-
van die zones wordt ontwikkelingsplanologie toegepast. Men adviseert tuinen op het schaalniveau van een polderkavel van 64 hectare.
de ruimtelijke functies binnen de zones niet gedetailleerd vast te
leggen. Daarbij moet bij elke zone niet alleen aangegeven worden proeftuin?
‘wat er kan’ maar tevens ‘hoe het van de grond getild wordt’. Daarbij Zie daar de kern van het betoog van de glastuinbouwsector inzake de
pleit men voor het uitreiken van een ‘enveloppe’ waarin de condities Zuidplaspolder. Dat betoog vormt de inzet in een onderhandelings-
en randvoorwaarden voor een bepaalde zone zijn opgenomen. traject waarin men drie kernzaken wil bereiken. Men zet in op de
realisatie van een toplocatie voor ondernemers in de glastuinbouw
Enveloppe (sectorbelang), een symbiose tussen kas en stad (maatschappelijke
Het is hier wellicht niet noodzakelijk om al de ‘enveloppen’ van de opgave) en een proeftuin voor de ontwikkeling van nieuwe concepten
vier zones langs te lopen. We illustreren dit principe aan de hand van voor de glastuinbouw in de Randstad en in Nederland (innovatie).
de enveloppe van zone A. Dat is het nieuwe glastuinbouwgebied In feite daagt de sector provincie en gemeenten uit om een enorme
gemengd met wonen en bedrijven. kwaliteitssprong te maken waar het glastuinbouw betreft. Of die
ambitie ook te realiseren is, wordt alleen duidelijk door te doen.
Die enveloppe voor zone A omvat:
Het programma voor 10 kavels van 64 hectare. Dit programma omvat: Reacties kunnen gestuurd worden naar: hoeven@nova-terra.nl
a) 300 hectare glastuinbouw, b) 100 hectare wonen, c) 75 hectare
bedrijventerrein, d) lanen en tochten, e) watermanagement, f) regio- Dit artikel kwam tot stand met medewerking van E. Fischer, bureau Mentink namens
de Stuurgroep Glastuinbouw Zuidplaspolder.
nale infrastructuur, g) symbiose met verder weg gelegen woning-
bouw (warmtelevering) en h) temporele opeenvolging van functies in
een à twee kavels. Bronnen
Nieuwsbrief Stuurgroep Zuidplaspolder, Nieuwsbrief 3, juni 2005
Bouwstenen Glastuinbouw, Stuurgroep Glastuinbouw Zuidplaspolder, 1 juli 2005
De enveloppe moet uitgereikt worden aan een adequate ontwikke-
lingscombinatie waarin de Stuurgroep zelf graag deelneemt. Die ont-
wikkelingscombinatie gaat allianties aan met andere partijen, past Summary
werkwijzen toe die symbiose optimaliseert en komt via ontwikke- The planned development of 200 hectares of new greenhouses in
lingsplanologie tot overeenstemming met de betrokken overheden Zuidplaspolder offers the greenhouse horticulture sector an opportunity
over de precieze invulling van de verschillende kavels. to promote innovative plans and designs that deliver spatial and
environmental quality. They include measures for energy saving,
De enveloppe omvat ook een aantal randvoorwaarden, te weten management of irrigation and surface water, transport systems and
a) ruimtelijke kwaliteit, b) functionele kwaliteit, c) operationele multiple land use/logistics. Ideas and designs by three consortia of
kwaliteit en d) financiële haalbaarheid. De ruimtelijk kwaliteit is te planning and design consultants reveal the potential for mixed
waarborgen aan de hand van een voorbeeldenboek, op te stellen door greenhouse development and residential corridors supplied with
gemeenten en provincie. Ook de functionele kwaliteit wordt geregeld heat produced by the greenhouses. The Zuidplaspolder can become
aan de hand van een voorbeeldenboek. In dit geval zijn gemeenten, a leading centre for innovative, sustainable greenhouse horticulture
woningbouwpartijen en het waterschap verantwoordelijk voor de in symbiosis with urban living. Z
samenstelling. De strategie voor regelgeving, realisatie en beheer