You are on page 1of 8

Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P.

134

Frank van der Hoeven

Kassen in
verstedelijkt gebied
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 135

Glastuinbouw heeft de reputatie dat ze weinig spaarzaam omgaat


met ruimte en energie. Maar de sector, bekend om zijn innovatie,
voelt wel degelijk de druk van ruimte- en energievraagstukken.
Onder invloed van hoge energieprijzen en klimaatbeleid ontstaan
in rap tempo nieuwe concepten en oplossingen. Deze kunnen
het verkwistende imago ingrijpend veranderen. De sector
kan warmte leveren aan haar omgeving en haar eigen ruimte
meervoudig gebruiken.
Het Ministerie van VROM heeft in haar meervoudige ruimtegebruik is een ligging
nieuwe Nota Ruimte de belangrijkste in verstedelijkte gebieden waar de ruimte-
concentraties van (glas)tuinbouw in druk hoog is een gunstige omstandigheid.
Nederland aangemerkt met een nieuw Daarom is het goed om de relatie tussen kas
beleidsbegrip: Greenport. Deze gebieden en stad opnieuw te bekijken.
horen nu tot de ruimtelijke hoofdstructuur
van ons land. Ze zijn daarmee vergelijkbaar Ruimte- en energiegebruik
met andere productielandschappen zoals Het is juist dat glastuinbouw ruimte
Mainports en Brainports. Ondanks die gebruikt. In 2004 gebruikte de sector in
beleidsmatige erkenning is glastuinbouw totaal 10.300 hectare. Dat is net iets minder
in gebieden met een hoge ruimtedruk niet dan de ruimte die de Rotterdamse haven
populair onder planologen en ruimtelijke gebruikt: 10.500 hectare. De Nederlandse
ordenaars. Zij zien de sector liever vertrek- glastuinbouw gebruikt die ruimte intensief
ken naar landbouwontwikkelingsgebieden vergeleken met de teelt in andere landen.
als IJsselmuiden, Bergerden, Grootslag, Volgens het Landbouw Economisch
Emmen, Californië en Siberië (beide in Instituut (Van der Velden e.a., 2004) brengt
Noord-Limburg), of naar het buitenland. een vierkante meter bedekte teelt (glas) in
Is het niet zinvoller om tomaten, paprika’s Nederland gemiddeld 50 kilo tomaat, 26
en komkommers in Spanje te telen dan in kilo paprika of 70 kilo komkommer op. In
Nederland waar we groente in de winter Spanje brengt een vierkante meter bedekte
moeten verwarmen en belichten? Met de teelt (veelal plastic) aanzienlijk minder
innovaties die zich aandienen verandert op: gemiddeld slechts 9 kilo tomaat, 7 kilo
dat beeld. Kassen kunnen energie gaan paprika of 9 kilo komkommer.
leveren en hun ruimte delen met andere De kwaliteit van de Nederlandse
functies. Voor die energielevering en het groenten is eveneens hoger. Die kwaliteit
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 136

vertaalt zich in een hogere exportwaarde verminderen van de uitstoot van broeikas-
per kilo groente. De tomaten, paprika’s en gassen. De sector heeft geen andere keuze
komkommers die in Nederland geteeld dan te werken aan innovatieve oplossingen
zijn, worden respectievelijk 60, 80-100 en en concepten. Dat gebeurt gestructureerd
13 procent duurder geëxporteerd dan de door het InnovatieNetwerk (gefinan-
Spaanse producten. In het Nederlandse cierd door het Ministerie van LNV) en
teeltproces wordt ook zuinig omgespron- de Stichting Innovatie Glastuinbouw.
gen met gewasbescherming. Bij de teelt in Vernieuwingen vinden ook plaats op pro-
Spanje wordt per kilo tomaat, paprika en ject- en bedrijfsniveau door geëngageerde
komkommer respectievelijk 19x, 16x en ondernemers.
24x zoveel werkzame stof ingezet bij de
productie van een kilo groente. De druk van buiten om te innoveren ten
De innovatie van de Nederlandse glastuin- aanzien van het energieverbruik is dus
bouw werpt met de toepassing van glas, hoger dan de druk ten aanzien van ruim-
klimaatcomputers, verwarming, belichting tegebruik. Innovaties op energiegebied
en CO2-dosering duidelijk zijn vruchten af. hebben ook flink de wind in de zeilen als
De keerzijde van dat intensieve productie- gevolg van sterk gestegen en aanhoudend
proces is een hoger energiegebruik. Voor de hoge energieprijzen. Vier concepten die
productie van een kilo tomaat, paprika en in de afgelopen vijf jaar ontwikkeld zijn,
komkommer is in ons land respectievelijk illustreren dat: de Kas als Energiebron,
13x, 14-17x en 9x zoveel energie nodig als de Gesloten Kas, het Glaskasteel en de
in Spanje. De energie nodig voor transport Zonneterp. Al vormen deze vier concepten
is daarbij inbegrepen. Gemiddeld gebruikt niet het hele spectrum van vernieuwing, ze
een kas in Nederland per vierkante meter geven gezamenlijk wel een goed beeld van
jaarlijks 40 tot 50 kubieke meter aardgas en de ontwikkeling die zich op dit moment
12 kWh elektriciteit. Het energiegebruik voltrekt.
van de sector als geheel begeeft zich daar-
mee tussen de 4,3 tot 4,8 miljard kubieke De Kas als Energiebron (Ruijgrok & Braber,
meter aardgas en 1,2 miljard kWh (Van der 2002) moet gezien worden als de theorie-
Velden e.a., 2004). vorming, een startnota. Eén van de eerste
toepassingen is de zogenaamde Gesloten
Innovatiedrang Kas. De Gesloten Kas laat zien dat men in
Op het schaalniveau van Europa sparen het productieproces al snel eenderde kan
onze Greenports ruimte. Maar dat zal besparen op het fossiele brandstofgebruik.
nauwelijks meewegen in de afwegingen van Het energiegebruik kan verder worden
Nederlandse beleidsmakers. Het relatief teruggebracht door technologische
hoge energiegebruik en de bijbehorende vernieuwingen zoals brandstofcellen
CO2-uitstoot leggen meer gewicht in de of warmtewisselaars. Verdere reducties
schaal. Nederland is namelijk gebonden zijn ook mogelijk wanneer in de directe
aan afspraken die gemaakt zijn in het kader omgeving van een kas of tuinbouwcom-
van het internationale klimaatbeleid. Op plex functies zijn gevestigd die warmte
basis van het verdrag van Kyoto moet ook of elektriciteit afnemen. Het Glaskasteel
de agrarische sector bijdragen aan het past meervoudig ruimtegebruik toe door
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 137

kantoren, bedrijfsruimten en kassen te waarborgen van de noodzakelijke ener-


stapelen. Dat vereenvoudigt een gezamen- gietoepassingen: belichten, verwarmen,
lijke energievoorziening. De Zonneterp bemesten, bevochtigen en ontvochtigen.
(Wortman & Kruseman, 2005) borduurt De Kas als Energiebron benoemt verder
verder op het gedachtengoed van de Kas als de terreinen waarop men voortgang moet
Energiebron door woningen en kassen te boeken en identificeert veelbelovende
integreren in een wederkerige energie- en concepten.
grondstoffenkringloop.
Met zulke ontwikkelingen in het verschiet Gesloten kas
is een genuanceerde kijk mogelijk op de De Gesloten Kas is zo’n concept. Sinds
rol van de glastuinbouw in de ruimtelijke 2004 wordt het met succes in de praktijk
ordening. Greenports worden produc- toegepast. De Gesloten Kas is een geïnte-
tielandschappen waar in combinatie greerd klimaat- en energiesysteem. Door
met andere functies op intensieve wijze de kas gesloten te houden krijgt een teler
landbouwproducten geteeld worden, met volledige controle over groeifactoren als
een hoge exportwaarde, relatief weinig luchtvochtigheid, temperatuur en CO2.
bestrijdingsmiddelen en een afnemend Het klimaat binnen de kas kan optimaal
energiegebruik. gestuurd worden. Dat leidt tot een hogere
productie. Bovendien kan de kas dienst
Kas als Energiebron doen als energiebron. In de zomer wordt
In opdracht van het InnovatieNetwerk en de kas niet gekoeld door de ramen open
de Stichting Innovatie Glastuinbouw zijn te zetten, maar warmte wordt door
in 2002 een aantal strategieën ontwik- warmtepompen onttrokken aan de kas en
keld voor de glastuinbouw. Dat gebeurde opgeslagen in watervoerende grondlagen:
onder de noemer ‘de Kas als Energiebron’. aquifers. Die warmte wordt vervolgens
Uitgerekend de vorm van landbouw die weer gebruikt wanneer het nodig is. Het
grootgebruiker is van energie claimt hergebruik van deze energie zorgt voor
zodanig te kunnen innoveren dat ze energie een besparing van tenminste eenderde
gaat leveren. De opstellers van het essay over het betreffende kascomplex. Een
maken duidelijk dat de zoninstraling in optimale energiebesparing wordt bereikt
Nederland met 3,8 GigaJoule per vierkante wanneer de gesloten kas warmte kan
meter aanzienlijk boven het gemiddelde leveren aan de omgeving.
energiegebruik ligt van een doorsnee kas: Op dit punt worden de innovaties
1,6 GigaJoule per vierkante meter. Een kas op energiegebied interessant voor het
ontvangt in Nederland dus meer dan de ruimtegebruik. De energie die een kas
dubbele hoeveelheid energie die nodig is levert is in principe ‘laagwaardig’ en is
om aan zijn eigen vraag te voldoen. In the- niet over lange afstanden transporteren.
orie bestaat er een overschot dat te leveren De wens om die energie te benutten werkt
is aan derden. Voordat men die energie kan functienabijheid, functiecombinatie en
leveren, zijn een aantal innovaties nodig. zelfs meervoudig ruimtegebruik in de
Die betreffen het oogsten van natuurlijke hand. Dit kan leiden tot nieuwe ruimte-
energie, het op elkaar afstemmen van lijke oplossingen zoals het Glaskasteel en
winterse vraag en zomers aanbod, en het de Zonneterp.
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 138

Glaskasteel aangedreven. De warmtepompen zorgden


De eerste toepassing van de Gesloten Kas op hun beurt weer voor de verwarming en
had moeten samenvallen met de eerste koeling van de Gesloten Kas op de bovenste
grootschalige toepassing van meervoudig verdieping van het Glaskasteel. Door het
ruimtegebruik in de glastuinbouw. In de centrale energieontwerp van het Glaskasteel
gemeente Bleiswijk was een multifunctio- waren kassen, bedrijfsruimten en kantoren
neel gebouw gepland met een brutovloer- in een grote kringloop opgenomen. De
oppervlak van 240.000 vierkante meter: het bedrijven en kantoren werden via vloer-
Glaskasteel. Het concept zou een serieuze verwarming en airconditioning voorzien
doorbraak worden in de wijze waarop de van duurzame energie. Men rekende op een
sector omgaat met zowel ruimte als energie. uiteindelijke besparing op het gebruik van
Het meervoudig ruimtegebruik van het fossiele brandstoffen van 40-50 procent.
Glaskasteel strekte zich uit over vier lagen
(figuur 1). Het gebouw zelf telde twee Door de stagnatie van de economie en
lagen. De bovenste laag was bestemd voor de malaise op de vastgoedmarkt waar de
de initiatiefnemers van het complex: het vraag naar bedrijfs- en kantoorruimte
Praktijkonderzoek Plant en Omgeving beperkt was, is het project uiteindelijk niet
(PPO), Bunnik Plant, De Bleiswijkse tot uitvoer gebracht. Toch is hiermee het
Zoom en een veredelingsbedrijf. Op de concept niet van de baan. Een nieuw en
onderste laag claimden Bunnik Plant en De bescheidener Glaskasteel van tweeënhalve
Bleiswijkse Zoom elk een grote inpandige hectare is in voorbereiding in de Brabantse
ruimte voor hun kasgerelateerde bedrijfs- gemeente Gemert. Met een aantrek-
activiteiten. Om die grote inpandige ruimte kende economie kunnen wellicht meer
heen waren kleinere bedrijfsruimten en Glaskastelen ontstaan.
kantoren ontworpen. Op 30 tot 40 meter
diepte onder het Glaskasteel kon het De Zonneterp
gietwater (hemelwater) worden opgeslagen. In opdracht van het Innovatienetwerk
Aquifers op een diepte van 50 tot 150 bouwt de Zonneterp verder op het
meter werden benut voor het opslaan van gedachtegoed van de Kas als Energiebron.
koud water (vijf tot zes graden Celsius) Daar waar het Glaskasteel inzet op
en verwarmd water (achttien tot twintig een functiecombinatie met bedrijven
graden Celsius). en kantoren, daar richt de Zonneterp
zich op een combinatie van kassen met
Het Glaskasteel zou geen gasaansluiting voornamelijk woningen. Het Zonneterp
krijgen. Stroom was afkomstig van concept legt daarbij de nadruk op een
de Warmte Kracht Koppeling (WKK) koppeling tussen energie-innovatie en een
installatie van een nieuw op te richten kringloop van grondstoffen en afvalstof-
glastuinbouwbedrijf naast het Glaskasteel. fen. Ruimtebesparing is als oogmerk hier
Met die WKK voorzag het buurbedrijf minder nadrukkelijk in beeld. De keuze
zichzelf van stroom, warmte en CO2. De om glastuinbouw te combineren met
overtollige elektriciteit zou het leveren aan woningbouw (en niet met bedrijven) is een
het Glaskasteel. Met die stroom werden pragmatische. Van woningen valt goed te
de warmtepompen van het Glaskasteel voorspellen hoeveel energie ze gebruiken,
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 139

+15 meter
Glaskasteel

0 meter filter

Gietwater opslag

-30 meter

-50 meter

filter
Koude en warmte
opslag in Aquifer

18-20 0C

-150meter

Figuur 1: Glaskasteel, meervoudig ruimtegebruik over vier lagen. Kassen, bedrijven, gietwateropslag, warmte en koudeopslag.
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 140

Figuur 2: Artistieke impressie van wonen in een Zonneterp, bron: Zonneterp

hoeveel afvalstoffen ze afscheiden en rozenkwekerij maakt twee hectare van zijn


hoeveel rioolwater vrijkomt. Dat biedt bedrijf gesloten en gaat daarmee energie
proceszekerheid. In ruil daarvoor levert leveren aan de 83 woningen die Vestia
de glastuinbouw warmte, elektriciteit en direct naast dit bedrijf ontwikkelt.
schoon water aan de woningen. Het beeld- Een tweede Zonneterp pilot kan ont-
materiaal van de Zonneterp suggereert staan in glastuinbouwgebied Bergerden
(figuur 2) dat woningbouw en glastuin- (Lingerwaard). Op basis van de verkenning
bouw nauw met elkaar verbonden zijn. De ‘Zonneterp Bergerden - Duurzame koppe-
tuinen van de woningen zijn overdekt en ling van kassen en gebouwen’ concludeerde
gaan vloeiend over in het aangrenzende het Innovatienetwerk (2006) dat het
tuinbouwbedrijf. In de praktijk wordt het Bergerden een uitstekende groeikern is
Zonneterp concept ruimer ingevuld. voor een volgende Zonneterp-ontwikke-
ling. Verder lopen er pilots in het Westland
De eerste Zonneterp pilot is de samenwer- en Dantumadeel/Dongeradeel.
king tussen een rozenkweker te Nieuwveen Vele ogen zijn ook gericht op de
en de woningbouwcorporatie Vestia. De Zuidplaspolder en omgeving. Op korte
Rooilijn Jg. 40 / Nr. 2 / 2007 Kassen in verstedelijkt gebied P. 141

termijn gaat de gunning voor de optimale Kas en stad kunnen elkaar wellicht aanvul-
energie-infrastructuur van start voor len. Het uitplaatsen van glastuinbouw naar
de Waddinxveense woonwijk Triangel gebieden zonder verstedelijking en zonder
(2900 woningen). Daarna volgt de Goudse ruimtedruk is minder duurzaam dan op
woonwijk Westergouwe (4000 woningen). het eerste gezicht lijkt. Een verduurzaamde
Het beleid van Waddinxveen en Gouda glastuinbouw heeft baat bij woningen en
zet in op een hoge EPL (Energie-Prestatie bedrijven in haar directe omgeving. En
op Locatie-norm). EPL is een maatlat voor omgekeerd heeft de duurzame energievoor-
nieuwbouwwijken die de ambitie vastlegt ziening van woonwijken baat bij energiele-
ten aanzien van de energie-infrastructuur. verende kassen in hun directe omgeving.
Bij een waarde van 10 gebruikt de wijk
geen fossiele brandstoffen. Bij 6 heeft de Het benoemen van Greenports en
wijk een aardgasnet én een electriciteitsnet. het onderkennen van het belang van
Bij 1 zijn de woningen in de wijk voorzien (glas)tuinbouw voor de ruimtelijke hoofd-
van hun eigen CV-ketel. Waddixveen en structuur van Nederland is een belangrijke
Gouda zetten in op een EPL van 8. Zo’n eerste stap die VROM gezet heeft. In veel
hoge norm is alleen mogelijk bij warmtele- landbouwontwikkelingsgebieden ont-
vering aan de wijk. Met 300 hectare nieuwe breken echter de condities om innovaties
glastuinbouw in de Zuidplaspolder zou de ten aanzien van ruimte en energie verder
sector een belangrijke rol kunnen spelen bij te brengen. Greenports behoeven een ruim-
de levering van de benodigde energie. Zo telijke visie die onderkent dat kas en stad
niet, dan is het wachten op de woningbouw vanuit een oogpunt van duurzaamheid
in de Zuidplas zelf als potentiële afnemer onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn
met 15.000 tot 30.000 woningen. en prima in staat zijn om ruimte en energie
met elkaar te delen.
Greenports: ruimte en energie
delen Frank van der Hoeven (f.d.vanderhoeven@tudelft.nl) is
Er is volop vernieuwing op het vlak van werkzaam als universitair hoofddocent Urban Design, afdeling
energie- en ruimtegebruik van kassen. Urbanism, aan de faculteit Bouwkunde van de TU Delft.
Pilots als het Glaskasteel en de Zonneterp
tonen dat innovatieve projecten op dit Literatuur
terrein gedijen in een omgeving die zich Innovatienetwerk (2006) Zonneterp Bergerden - Duurzame
kenmerkt door ruimtedruk. Op dit punt is koppeling van kassen en gebouwen, www.innovatienetwerk.nl
een omslag in het ruimtelijk beleid nodig. Ruijgrok W.J.A. & K.J. Braber (2002) Kas als energiebron.
In de ogen van veel planologen en ruimte- Inspirerende strategieën voor de glastuinbouw, KEMA
lijke ordenaars is glastuinbouw nog altijd sustainable energy, Arnhem
een obstakel voor stedelijke ontwikkeling. Van der Velden, N.J.A., J. Janse, R.C. Kaarsemaker en R.H.M.
Nieuwe glastuinbouwgebieden worden bij Maaswinkel (2004) Duurzaamheid van vruchtgroenten in
voorkeur gepland in landelijke gebieden Spanje; Proeve van monitoring, Landbouw Economisch
terwijl de bestaande clusters in de Randstad Instituut, Den Haag
gestaag in omvang (hectares) krimpen. Wortman, E.J.S.A. & I.E.L. Kruseman (2005) De Zonneterp
De hier beschreven innovaties plaatsen de – een grootschalig zonproject InnovatieNetwerk Groene
relatie tussen kas en stad in een nieuw licht. Ruimte en Agrocluster, Utrecht