You are on page 1of 157

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o

®¹i häc huÕ
tr−êng ®¹i häc khoa häc

nguyÔn gia ®Þnh

gi¸o tr×nh

C¥ Së TO¸N HäC
{a,b,c}

{a,b} {a,c} {b,c}

{a} {b} {c}

huÕ − 2005
. - `ÂU
LÒ I NÓI D

Nhũ.ng ngu.ò.i mó.i bă´t d̄â
` u nghiên cú.u toán ho.c thu.ò.ng ca’m thâ´y khó xây
du..ng thói quen phát biê’u mô.t cách chă.t chẽ nhũ.ng ý kiê´n muô´n trı̀nh bày, khó
ho.c tâ.p các phu.o.ng pháp lâ.p luâ.n d̄úng d̄ă´n và khó nă´m d̄u.o..c các khái niê.m co.
ba’n cu’a toán ho.c. Nhũ.ng khó khăn này du.ò.ng nhu. bă´t nguô ` n tù. chô˜: mô.t là
không d̄u.o..c luyê.n tâ.p vê
` lôgic toán, mô.t chu’ d̄ê ` nghiên cú.u cách lâ.p luâ.n suy
diê˜n áp du.ng vào viê.c chú.ng minh các d̄i.nh lý toán ho.c; hai là do thiê´u các khái
niê.m co. ba’n và các phu.o.ng pháp dùng trong lý thuyê´t tâ.p ho..p mà ngày nay
thu.ò.ng d̄u.o..c áp du.ng trong mo.i ngành toán ho.c và dùng làm co. so’. d̄ê’ khai phá
và gia’i thı́ch các khái niê.m co. ba’n cu’a toán ho.c (nhu. ánh xa., quan hê., ...); ba
là do không nă´m d̄u.o..c nhũ.ng khái niê.m co. ba’n cu’a d̄a.i sô´ trù.u tu.o..ng, mô.t chu’
` d̄ang phát triê’n ma.nh mẽ và có a’nh hu.o’.ng d̄ê´n mo.i ngành toán ho.c khác, cu.
d̄ê
thê’ qua các câ´u trúc d̄a.i sô´ cu’a các tâ.p ho..p sô´ quen thuô.c (nhu. tâ.p các sô´ tu..
nhiên, tâ.p các sô´ nguyên, tâ.p các sô´ hũ.u tı’, tâ.p các sô´ thu..c và tâ.p các sô´ phú.c).

- u.o..c su.. d̄ô.ng viên ma.nh mẽ cu’a các d̄ô
D ` ng nghiê.p trong các Khoa Toán-
Co -Tin ho.c, Công nghê. Thông tin và Vâ.t lý (Tru.ò.ng D
. - a.i ho.c Khoa ho.c-D - a.i ho.c
Huê´), các Khoa Toán và Tin ho.c (Tru.ò.ng D - a.i ho.c Su. pha.m-D - a.i ho.c Huê´) và
d̄ă.c biê.t do nhu câ ` u ho.c tâ.p cu’a các sinh viên trong D - a.i ho.c Huê´ o’. các Khoa
nói trên, chúng tôi ma.nh da.n viê´t giáo trı̀nh Co. so’. Toán ho.c, trong khi trên thi.
tru.ò.ng sách có khá nhiê ` u tài liê.u liên quan d̄ê´n ho.c phâ` n này (nhu.ng d̄u.o..c trı̀nh
bày ta’n ma.n và rò.i ra.c). D ` u mà chúng tôi mong muô´n là các kiê´n thú.c cu’a
- iê
ho.c phâ ` n này pha’i d̄u.o..c d̄u.a vào d̄â ` y d̄u’, cô d̄o.ng, chı́nh xác, câ.p nhâ.t và bám
sát theo yêu câ ` u d̄ào ta.o sinh viên các ngành Toán, Vâ.t lý, Công nghê. Thông tin
và mô.t sô´ ngành kỹ thuâ.t khác cu’a các tru.ò.ng d̄a.i ho.c và cao d̄ă’ng. Vó.i su.. nô’
lu..c hê´t mı̀nh cu’a ba’n thân, chúng tôi thiê´t nghı̃ d̄ây còn là tài liê.u tham kha’o
tô´t cho các giáo viên gia’ng da.y ho.c phâ ` n Nhâ.p môn D - a.i sô´ hay Co. so’. Toán ho.c

Nô.i dung cu’a tài liê.u này d̄u.o..c bô´ trı́ trong 6 chu.o.ng. Trong các phâ ` n cu’a
. .
mô˜i chu o ng có nhiê ` u thı́ du. cu. thê’ minh hoa. cho nhũ ng khái niê.m cũng nhu.
.
nhũ.ng kê´t qua’ cu’a chúng. Cuô´i cu’a mô˜i chu.o.ng là nhũ.ng bài tâ.p d̄u.o..c cho.n lo.c
tù. dê˜ d̄ê´n khó bám theo nô.i dung cu’a chu.o.ng d̄ó và liê ` n sau d̄ó là các lò.i gia’i
cu’a chúng. D - ó là các chu.o.ng vê
` Lôgic toán và tâ.p ho..p, Ánh xa., Quan hê., Sô´ tu..
nhiên và sô´ nguyên, Sô´ hũ.u tı’, sô´ thu..c và sô´ phú.c, D
- a thú.c.

Chúng tôi xin chân thành cám o.n các d̄ô ` ng nghiê.p d̄ã d̄ô.ng viên và góp ý
cho công viê.c viê´t giáo trı̀nh Co. so’. Toán ho.c này và lò.i cám o.n d̄ă.c biê.t xin
dành cho Khoa Toán-Co.-Tin ho.c (Tru.ò.ng D - a.i ho.c Khoa ho.c-D ` su..
- a.i ho.c Huê´) vê
giúp d̄õ. quý báu và ta.o d̄iê
` u kiê.n thuâ.n lo..i cho viê.c xuâ´t ba’n giáo trı̀nh này.

Typeset by AMS-TEX
Tác gia’ mong nhâ.n d̄u.o..c su.. chı’ giáo cu’a các d̄ô
` ng nghiê.p và d̄ô.c gia’ vê
`
.
nhũ ng thiê´u sót khó tránh kho’i cu’a cuô´n sách.

Cô´ D ´t Dâu Trong D
- ô Huê´, Â - ông (2005)
. .
Nguyê ˜n Gia D - i.nh

2
. .
CHU O NG I:
.
LÔGIC TOÁN VÀ TÂ.P HO. P
1.1. LÔGIC TOÁN.
1.1.1. Mê.nh d̄ê ` và các phép toán lôgic:
1.1.1.1. Mê.nh d̄ê ` : Mê.nh d̄ê ` u d̄úng hoă.c sai, chú.
` là mô.t câu pha’n ánh mô.t d̄iê
không pha’i vù.a d̄úng vù.a sai.
Thı́ du.:
1) Sô´ 35 chia hê´t cho 5: mê.nh d̄ê ` d̄úng.
.
2) Mă.t trò i quay quanh trái d̄â´t: mê.nh d̄ê ` sai.
3) Tam giác ABC có 3 góc vuông: mê.nh d̄ê ` sai.
4) 2 < 5: mê.nh d̄ê ` d̄úng.
Các câu ho’i, câu ca’m thán, câu mê.nh lê.nh, ... và nói chung các câu không
nhă ` m pha’n ánh tı́nh d̄úng sai cu’a thu..c tê´ khách quan d̄ê ` u không d̄u.o..c coi là
mê.nh d̄ê `.
Trong lôgic mê.nh d̄ê ` , ta không quan tâm d̄ê´n câ´u trúc ngũ. pháp cũng nhu.
ý nghı̃a nô.i dung cu’a mê.nh d̄ê ` mà chı’ quan tâm d̄ê´n tı́nh d̄úng sai cu’a mô˜i mê.nh
`.
d̄ê
` chu.a xác d̄i.nh, ta dùng các chũ. cái: p, q, r, ... và go.i
- ê’ chı’ các mê.nh d̄ê
D
chúng là các biê´n mê.nh d̄ê ` . Ta quy u.ó.c viê´t p = 1 khi p là mê.nh d̄ê ` d̄úng và
p = 0 khi p là mê.nh d̄ê ` sai. Các giá tri. 0 và 1 go.i là các giá tri. chân lý cu’a các
mê.nh d̄ê `.
George Boole d̄ã nghiên cú.u phu.o.ng pháp ta.o ra các mê.nh d̄ê ` mó.i bă` ng
cách tô’ ho..p tù. mô.t hoă.c nhiê ` mó.i d̄u.o..c go.i là
` d̄ã có. Các mê.nh d̄ê
` u mê.nh d̄ê
các mê.nh d̄ê ` phú.c ho..p, chúng d̄u.o..c ta.o ra tù. các mê.nh d̄ê` hiê.n có bă` ng cách
dùng các phép toán lôgic.
1.1.1.2. Phép phu’ d̄i.nh: Phu’ d̄i.nh cu’a mê.nh d̄ê ` p , ký hiê.u là p, d̄o.c là “không
` sai khi p d̄úng và d̄úng khi p sai.
p”, là mê.nh d̄ê
Phép phu’ d̄i.nh trong lôgic mê.nh d̄ê ` phù ho..p vó.i phép phu’ d̄i.nh trong ngôn
ngũ. thông thu.ò.ng, nghı̃a là phù ho..p vó.i ý nghı̃a cu’a tù. “không” (“không pha’i”).
Thı́ du.: 1) p: “9 là mô.t sô´ le’” (D- ), p: “9 không là mô.t sô´ le’” (S).
2) p: “vó.i mo.i sô´ thu..c x, y, (x + y)2 < 0” (S), p: “tô ` n ta.i sô´ thu..c
x, y, (x + y)2 ≥ 0” (D - ).
1.1.1.3. Phép hô.i: Hô.i cu’a hai mê.nh d̄ê ` p, q, ký hiê.u là p ∧ q, d̄o.c là “p và q”,
` d̄úng khi ca’ p lâ˜n q cùng d̄úng và sai trong các tru.ò.ng ho..p còn
là mô.t mê.nh d̄ê
la.i.
Phép hô.i phù ho..p vó.i ý nghı̃a cu’a liên tù. “và” cu’a ngôn ngũ. thông thu.ò.ng.
Thı́ du.: 1) p: “2 là sô´ nguyên tô´” (D - ) và q: “2 là sô´ chãn” (D- ) thı̀ p ∧ q: “2 là
sô´ nguyên tô´ và là chă˜n” (D
- ).

3
` “Sô´ π ló.n 3 và là mô.t sô´ hũ.u tı’” (S) là hô.i cu’a hai mê.nh d̄ê
2) Mê.nh d̄ê `
. . .
- ) và “Sô´ π là mô.t sô´ hũ u tı’” (S).
“Sô´ π ló n ho n 3” (D
1.1.1.4. Phép tuyê’n: Tuyê’n cu’a hai mê.nh d̄ê ` p, q, ký hiê.u p ∨ q, d̄o.c là “p
hoă.c q”, là mô.t mê.nh d̄ê ˜
` sai khi ca’ p lâ n q d̄ê` u sai và d̄úng trong mo.i tru.ò.ng
ho..p còn la.i.
Phép tuyê’n ú.ng vó.i liên tù. “hoă.c” trong ngôn ngũ. thông thu.ò.ng theo nghı̃a
không loa.i trù., có nghı̃a là mê.nh d̄ê ` “p hoă.c q” d̄úng khi và chı’ khi ı́t nhâ´t mô.t
trong hai mê.nh d̄ê ` p và q d̄úng.
Thı́ du.: 1) p: “3 nho’ ho.n 5” (D - ) và q: “3 bă` ng 5” (S) thı̀ p ∨ q: “3 nho’ ho.n
hoă.c bă` ng 5” (D - ).
2) p: “Paris là thu’ d̄ô nu.ó.c Anh” (S) và q: “6 ló.n ho.n 8” (S) thı̀ p ∨ q:
“Paris là thu’ d̄ô nu.ó.c Anh hoă.c 6 ló.n ho.n 8” (S).
1.1.1.5. Phép tuyê’n loa.i: Tuyê’n loa.i cu’a hai mê.nh d̄ê ` p, q, ký hiê.u p ⊕ q, d̄o.c
. `
là “p hoă.c q (nhu ng không ca hai)”, là mô.t mê.nh d̄ê d̄úng khi chı’ có mô.t trong

hai mê.nh d̄ê` p và q là d̄úng và sai trong mo.i tru.ò.ng ho..p còn la.i.
Phép tuyê’n loa.i ú.ng vó.i liên tù. “hoă.c” trong ngôn ngũ. thông thu.ò.ng theo
nghı̃a loa.i trù.√. √
Thı́ du . : p: “ 2 là mô
. t ´ hũ.u tı’” (S) và q: “ 2 là mô.t sô´ vô tı’” (D
sô - ) thı̀ p ⊕ q:
√ . - ).
“ 2 là mô.t sô´ hũ u tı’ hoă.c là mô.t sô´ vô tı’” (D
1.1.1.6. Phép kéo theo: Mê.nh d̄ê ` kéo theo p ⇒ q, d̄o.c là “p kéo theo q” hay
”nê´u p thı̀ q”, là mô.t mê.nh d̄ê ` sai khi p d̄úng và q sai và d̄úng trong các tru.ò.ng
ho..p còn la.i.
Trong phép kéo theo nói trên, p d̄u.o..c go.i là gia’ thiê´t, còn q d̄u.o..c go.i là kê´t
luâ.n.
Vı̀ phép kéo theo xuâ´t hiê.n o’. nhiê ` u no.i trong các suy luâ.n toán ho.c, nên có
nhiê . . . ` p ⇒ q. Du.ó.i d̄ây là mô.t sô´ thı́
` u thuâ.t ngũ d̄u o. c dùng d̄ê’ diê˜n d̄a.t mê.nh d̄ê
du. thu.ò.ng gă.p nhâ´t.
– “Nê´u p thı̀ q”,
– “p kéo theo q”,
– “Tù. p suy ra q”,
` u kiê.n d̄u’ d̄ê’ có q”,
– “p là d̄iê
` n d̄ê’ có p”.
` u kiê.n câ
– “q là d̄iê
Thı́ du.: 1) “Nê´u hôm nay trò.i nă´ng, chúng tôi sẽ d̄i ra bãi biê’n” là mô.t mê.nh
` kéo theo và d̄u.o..c xem là d̄úng trù. phi hôm nay trò.i thu..c su.. nă´ng, nhu.ng
d̄ê
chúng tôi không d̄i ra bãi biê’n.
2) “Nê´u hôm nay là thú. hai thı̀ 3 + 5 = 7” là mô.t mê.nh d̄ê ` kéo theo và là
. .
d̄úng vó i mo.i ngày trù thú hai..
Trong suy luâ.n toán ho.c, chúng ta xét các phép kéo theo thuô.c loa.i tô’ng
quát ho.n trong ngôn ngũ. thông thu.ò.ng. Khái niê.m toán ho.c vê ` phép kéo theo
. .
d̄ô.c lâ.p vó i mô´i quan hê. nhân - qua’ giũ a gia’ thiê´t và kê´t luâ.n.

4
Không may, câ´u trúc nê´u - thı̀ d̄u.o..c dùng trong nhiê ` u ngôn ngũ. lâ.p trı̀nh
la.i khác vó.i câ´u trúc d̄u.o..c dùng trong lôgic toán. D - a sô´ các ngôn ngũ. lâ.p trı̀nh
chú.a nhũ.ng câu lê.nh nhu. nê´u p thı̀ S (if p then S), trong d̄ó p là mô.t mê.nh d̄ê `
. .
còn S là mô.t d̄oa.n chu o ng trı̀nh (gô ` m mô.t hoă.c nhiê
` u lê.nh câ .
` n pha’i thu. c hiê.n).
Khi thu. c hiê.n mô.t chu o ng trı̀nh gă.p nhũ ng câ´u trúc nhu vâ.y, S sẽ d̄u.o..c thu..c
. . . . .
hiê.n nê´u p là d̄úng, trong khi d̄ó S sẽ không d̄u.o..c thu..c hiê.n nê´u p là sai.
1.1.1.7. Phép tu.o.ng d̄u.o.ng: Mê.nh d̄ê ` “p tu.o.ng d̄u.o.ng q”, ký hiê.u là p ⇔ q,
là mô.t mê.nh d̄ê` d̄úng khi p và q có cùng giá tri. chân lý và sai trong các tru.ò.ng
ho..p còn la.i.
- i.nh nghı̃a cu’a phép tu.o.ng d̄u.o.ng phù ho..p vó.i ý nghı̃a cu’a cu.m tù. “khi
D
và chı’ khi” hay “nê´u và chı’ nê´u” cu’a ngôn ngũ. thông thu.ò.ng. Trong toán ho.c,
mê.nh d̄ê` “p tu.o.ng d̄u.o.ng q” có thê’ diê˜n d̄a.t du.ó.i da.ng: “d̄iê ` u kiê.n câ
` n và d̄u’

d̄ê có p là có q”.
Thı́ du.: 1) D - iê
` u kiê.n câ` n và d̄u’ d̄ê’ 4ABC cân là hai góc o’. d̄áy cu’a nó bă` ng
nhau.
2) Dâ´u bă` ng xa’y ra trong bâ´t d̄ă’ng thú.c Cauchy
√ a1 + a2 + · · · + an
n
a1 a2 . . . a n ≤
n
khi và chı’ khi a1 = a2 = · · · = an .
Sau d̄ây là ba’ng chân tri. cu’a các phép toán lôgic nói trên.
p q p p∧q p∨q p⊕q p⇒q p⇔q
0 0 1 0 0 0 1 1
0 1 1 0 1 1 1 0
1 0 0 0 1 1 0 0
1 1 0 1 1 0 1 1

1.1.1.8. Các phép toán lôgic và các phép toán bit: Các máy tı́nh dùng
các bit d̄ê’ biê’u diê˜n thông tin. Mô.t bit có hai giá tri. là 0 và 1. Ý nghı̃a cu’a tù.
này bă´t nguô ` n tù. binary digit (sô´ nhi. phân). Thuâ.t ngũ. này do nhà Thô´ng kê
ho.c nô’i tiê´ng John Turkey d̄u.a ra vào năm 1946. Bit cũng có thê’ d̄u.o..c dùng d̄ê’
biê’u diê˜n giá tri. chân lý. Ta sẽ dùng bit 1 d̄ê’ biê’u diê˜n giá tri. d̄úng và bit 0 d̄ê’
biê’u diê˜n giá tri. sai.
Ta sẽ dùng các ký hiê.u NOT, AND, OR, XOR thay cho các phép toán
−, ∧, ∨, ⊕ nhu. thu.ò.ng d̄u.o..c làm trong các ngôn ngũ. lâ.p trı̀nh khác nhau.
Thông tin thu.ò.ng d̄u.o..c biê’u diê˜n bă` ng cách dùng các xâu bit, d̄ó là dãy
các sô´ 0 và 1. Khi d̄ã làm nhu. thê´, các phép toán trên các xâu bit cũng có thê’
d̄u.o..c dùng d̄ê’ thao tác các thông tin d̄ó. Ta có thê’ mo’. rô.ng các phép toán bit
tó.i các xâu bit. Ta d̄i.nh nghı̃a các OR bit, AND bit và XOR bit d̄ô´i vó.i hai xâu

5
` u dài là các xâu có các bit cu’a chúng là các OR, AND và XOR
bit có cùng chiê
cu’a các bit tu o.ng ú.ng trong hai xâu tu.o.ng ú.ng.
.
Thı́ du.:

xâu 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0
xâu 2 1 1 0 0 0 1 1 1 0 1
OR bit 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1
AND bit 0 1 0 0 0 1 0 1 0 0
XOR bit 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1

1.1.2. Su.. tu.o.ng d̄u.o.ng lôgic cu’a các công thú.c:
Trong lôgic mê.nh d̄ê ` , ngu.ò.i ta d̄u.a ra khái niê.m công thú.c, tu.o.ng tu.. nhu.
khái niê.m biê’u thú.c trong toán ho.c.
1.1.2.1. D - i.nh nghı̃a:
1) Các biê´n mê.nh d̄ê ` p, q, r, ... là các công thú.c,
2) Nê´u P, Q là các công thú.c thı̀ P , P ∧ Q, P ∨ Q, P ⊕ Q, P ⇒ Q, P ⇔ Q là
các công thú.c,
3) Chı’ châ´p nhâ.n các công thú.c d̄u.o..c thành lâ.p bă` ng viê.c áp du.ng mô.t sô´
hũ.u ha.n các quy tă´c 1)-2).
1.1.2.2. D - i.nh nghı̃a: Công thú.c A go.i là hă` ng d̄úng nê´u A nhâ.n giá tri. 1 vó.i
mo.i hê. giá tri. chân lý có thê’ có cu’a các biê´n mê.nh d̄ê ` có mă.t trong A.
.
Công thú c A go.i là hă ` ng sai nê´u A nhâ.n giá tri. 0 vó.i mo.i hê. giá tri. chân lý
có thê’ có cu’a các biê´n mê.nh d̄ê ` có mă.t trong A. Khi d̄ó ta go.i A là mô.t mâu

thuâ n.
Mô.t công thú.c không pha’i là hă` ng d̄úng, cũng không pha’i là mâu thuâ’n
d̄u.o..c go.i là tiê´p liên.
1.1.2.3. D - i.nh nghı̃a: Hai công thú.c A và B d̄u.o..c go.i là tu.o.ng d̄u.o.ng lôgic,
ký hiê.u A ≡ B, nê´u A ⇔ B là mô.t hă ` ng d̄úng. Hê. thú.c A ≡ B còn d̄u.o..c go.i là
mô.t d̄ă’ng thú.c.
1.1.2.4. Các tu.o.ng d̄u.o.ng lôgic co. ba’n:
1) Luâ.t d̄ô` ng nhâ´t:
p ∧ 1 ≡ p, p ∨ 0 ≡ p.
2) Luâ.t nuô´t:
p ∧ 0 ≡ 0, p ∨ 1 ≡ 1.
3) Luâ.t lũy d̄ă’ng:
p ∧ p ≡ p, p ∨ p ≡ p.

6
4) Luâ.t phu’ d̄i.nh kép:
p ≡ p.
5) Luâ.t giao hoán:

p ∧ q ≡ q ∧ p, p ∨ q ≡ q ∨ p.

6) Luâ.t kê´t ho..p:

(p ∧ q) ∧ r ≡ p ∧ (q ∧ r), (p ∨ q) ∨ r ≡ p ∨ (q ∨ r).

7) Luâ.t phân phô´i:

p ∧ (q ∨ r) ≡ (p ∧ q) ∨ (p ∧ r), p ∨ (q ∧ r) ≡ (p ∨ q) ∧ (p ∨ r).

8) Luâ.t De Morgan:

p ∧ q ≡ p ∨ q, p ∨ q ≡ p ∧ q.

9) Mô.t sô´ tu.o.ng d̄u.o.ng tiê.n ı́ch:
p ∧ p ≡ 0, p ∨ p ≡ 1,
p ⇔ q ≡ q ⇔ p, p ⇔ q ≡ (p ⇒ q) ∧ (q ⇒ p), p ⇔ q ≡ p ⇔ q,
(p ⇒ q) ≡ (p ∨ q),
(p ⇒ q) ≡ (q ⇒ p).
1.1.3. Suy luâ.n toán ho.c:
1.1.3.1. Suy luâ.n diê ˜n di.ch: Suy luâ.n là rút ra mô.t mê.nh d̄ê ` mó.i tù. mô.t hay
nhiê` u mê.nh d̄ê ` d̄ã có.
Phân tı́ch các suy luâ.n trong chú.ng minh toán ho.c, ngu.ò.i ta thâ´y mô˜i chú.ng
minh bao gô ` m mô.t sô´ hũ.u ha.n bu.ó.c suy luâ.n d̄o.n gia’n. Trong mô˜i bu.ó.c suy
luâ.n d̄o.n gia’n d̄ó, ta d̄ã “ngâ ` m” vâ.n du.ng mô.t quy tă´c suy luâ.n tô’ng quát d̄ê’
.
tù các mê.nh d̄ê ` d̄ã d̄u o. c thù.a nhâ.n là d̄úng (tiên d̄ê
. . ` , d̄i.nh lý, d̄i.nh nghı̃a, gia’
thiê´t) có thê’ rút ra mô.t mê.nh d̄ê . . .
` mó i. Ngu ò i ta go.i các mê.nh d̄ê ` xuâ´t phát d̄ã
. . .
d̄u o. c thù a nhâ.n là d̄úng là các tiê` n d̄ê ` mó i d̄u o. c rút ra (nhò. vâ.n
` , còn mê.nh d̄ê . . .
du.ng các quy tă´c suy luâ.n tô’ng quát) go.i là hê. qua’ lôgic cu’a các tiê ` n d̄ê
` . Phép
. ˜ ´
suy luâ.n nhu thê´ go.i là suy luâ.n diê n di.ch hay go.i tă t là suy diê n. ˜
1.1.3.2. D - i.nh nghı̃a: Gia’ su’. A1 , A2 , . . . , An , B là nhũ.ng công thú.c. Nê´u tâ´t
ca’ các hê. giá tri. chân lý cu’a các biê´n mê.nh d̄ê ` có mă.t trong các công thú.c d̄ó
làm cho A1 , A2 , . . . , An nhâ.n giá tri. 1 cũng d̄ô ` ng thò.i làm cho B nhâ.n giá tri. 1,
tú.c là A1 ∧ A2 ∧ . . . ∧ An ⇒ B là mô.t công thú.c hă` ng d̄úng, thı̀ ta go.i B là hê.
qua’ lôgic cu’a A1 , A2 , . . . , An . Khi d̄ó ta cũng nói ră ` ng có mô.t quy tă´c suy luâ.n
. ` n d̄ê
tù các tiê .
` A1 , A2 , . . . , An tó i hê. qua’ lôgic B cu’a chúng.

7
Quy tă´c suy luâ.n d̄ó d̄u.o..c ký hiê.u là:

A1 , A1 , . . . , An
.
B

1.1.3.3. Mô.t sô´ quy tă´c suy luâ.n thu.ò.ng dùng:
p
1) (Quy tă´c cô.ng).
p∨q
p∧q
2) (Quy tă´c rút go.n).
p
p, p ⇒ q
3) (Quy tă´c kê´t luâ.n - Modus ponens).
q
p ⇒ q, q
4) (Quy tă´c kê´t luâ.n ngu.o..c - Modus tollens).
p
p ⇒ q, q ⇒ r
5) (Quy tă´c tam d̄oa.n luâ.n).
p⇒r
p ⇒ q, q ⇒ p
6) (Quy tă´c d̄u.a tu.o.ng d̄u.o.ng vào).
p⇔q
p ∨ q, p
7) (Quy tă´c tách tuyê’n).
q
p ⇒ r, q ⇒ r
8) (Quy tă´c tách tuyê’n gia’ thiê´t).
p∨q ⇒r
p ⇒ q, p ⇒ r
9) (Quy tă´c hô.i kê´t luâ.n).
p⇒q∧r
q⇒p
10) (Quy tă´c pha’n d̄a’o).
p⇒q
p ⇒ q, p ⇒ q
11) (Quy tă´c pha’n chú.ng).
p
Thı́ du.:
1) Cho: Nê´u trò.i mu.a (p) thı̀ sân u.ó.t (q) (d̄úng)
Trò.i d̄ang mu.a (d̄úng)
Kê´t luâ.n: Sân u.ó.t (d̄úng).
2) Cho: Nê´u hai góc d̄ô´i d̄ı’nh (p) thı̀ bă ` ng nhau (q) (d̄úng)
b và B
A b không bă` ng nhau (d̄úng)
b và B
Kê´t luâ.n: A b không d̄ô´i d̄ı’nh (d̄úng).
3) Cho: Mo.i hı̀nh vuông d̄ê ` u là hı̀nh thoi (p ⇒ q) (d̄úng)
Mo.i hı̀nh thoi có các d̄u.ò.ng chéo vuông góc (q ⇒ r) (d̄úng)
Kê´t luâ.n: Mo.i hı̀nh vuông d̄ê ` u có các d̄u.ò.ng chéo vuông góc (p ⇒ r) (d̄úng).

8
1.1.3.4. Suy luâ.n nghe có lý: Suy luâ.n nghe có lý là suy luâ.n không theo mô.t
quy tă´c suy luâ.n tô’ng quát nào d̄ê’ tù. nhũ.ng tiê ` d̄ã có, rút ra d̄u.o..c mô.t kê´t
` n d̄ê
luâ.n xác d̄i.nh. Nê´u các tiê ` n d̄ê ` u d̄úng thı̀ kê´t luâ.n rút ra không chă´c chă´n
` d̄ê
.
d̄úng, mà chı’ có tı́nh châ´t du. d̄oán, gia’ thuyê´t.
Trong toán ho.c có hai kiê’u suy luâ.n nghe có lý thu.ò.ng dùng, d̄ó là
– Phép quy na.p không hoàn toàn,
– Phép tu.o.ng tu...
Thı́ du.: 1) Tù. d̄i.nh lý trong hı̀nh ho.c phă’ng: “Hai d̄u.ò.ng thă’ng cùng vuông
góc vó.i mô.t d̄u.ò.ng thă’ng thú. ba thı̀ song song vó.i nhau”, chúng ta nêu ra mô.t
“du.. d̄oán”: “Hai mă.t phă’ng cùng vuông góc vó.i mô.t mă.t phă’ng thú. ba thı̀ song
song vó.i nhau”.
- ây là mô.t thı́ du. vê
D ` phép suy luâ.n bă` ng tu.o.ng tu...
2) Các sô´ 22 + 1, 22 + 1, 22 + 1, 22 + 1, 22 + 1 là nhũ.ng sô´ nguyên tô´.
0 1 2 3 4

Kê´t luâ.n: vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên n, sô´ 22 + 1 là sô´ nguyên tô´.
n

- ây là lô´i suy luâ.n quy na.p không hoàn toàn d̄ã nêu lên bo’.i Fermat (1601-
D
1665) sau khi d̄ã kiê’m nghiê.m vó.i các sô´ n = 0, 1, 2, 3, 4. Nhu.ng sau d̄ó Euler d̄ã
` ng vó.i n = 5, khă’ng d̄i.nh này không d̄úng, nghı̃a là 22 + 1 không là sô´
5
chı’ ra ră
nguyên tô´.
3) 6 = 3 + 3, 8 = 3 + 5, 10 = 5 + 5, 12 = 5 + 7, . . . . Kê´t luâ.n: mo.i sô´
nguyên du.o.ng chă˜n ló.n ho.n 4 là tô’ng cu’a hai sô´ nguyên tô´.
` này mang tên là bài toán Goldbach. D
Mê.nh d̄ê - ây là mô.t trong nhiê ` u khă’ng
. . .
d̄i.nh trong toán ho.c chu a d̄u o. c chú ng minh..
4) Phu.o.ng trı̀nh x3 + y 3 = z 3 không có nghiê.m nguyên, phu.o.ng trı̀nh
x + y 4 = z 4 không có nghiê.m nguyên. Kê´t luâ.n: phu.o.ng trı̀nh xn + y n = z n
4

không có nghiê.m nguyên vó.i mo.i sô´ nguyên n > 2.
Mê.nh d̄ê` này d̄u.o..c nêu ra bo’.i Fermat năm 1637, go.i là “d̄i.nh lý cuô´i cùng
cu’a Fermat”. Mãi d̄ê´n tháng 5 năm 1995, mê.nh d̄ê ` này mó.i d̄u.o..c hoàn toàn
chú.ng minh xong bo’.i nhà toán ho.c ngu.ò.i Anh tên là Wiles.
Toán ho.c là khoa ho.c cu’a suy luâ.n diê˜n di.ch. Tâ´t ca’ các vâ´n d̄ê ` trong toán
. . ` ˜
ho.c chı’ d̄u o. c trı̀nh bày bă ng các suy luâ.n diê n di.ch. Tuy nhiên, trong quá trı̀nh
phát minh, sáng ta.o toán ho.c, lý luâ.n diê˜n di.ch gă´n chă.t vó.i các suy luâ.n nghe
có lý. Ta dùng quy na.p không hoàn toàn hay tu.o.ng tu.. d̄ê’ nêu ra các gia’ thuyê´t.
Sau d̄ó mó.i chú.ng minh các gia’ thuyê´t này bă` ng diê˜n di.ch.
1.1.4. Các phu.o.ng pháp chú.ng minh:
1.1.4.1. Chú.ng minh là gı̀? Trong suy luâ.n diê˜n di.ch, nê´u tù. các tiê ` n d̄ê
`
A1 , A2 , . . . , An , ta rút ra kê´t luâ.n B bă .
` ng cách vâ.n du.ng nhũ ng quy tă´c suy
luâ.n tô’ng quát thı̀ ta nói B là kê´t luâ.n lôgic cu’a các tiê
` n d̄ê
` A1 , A2 , . . . , An và
.
suy luâ.n d̄ó là ho. p lôgic. Nê´u tâ´t ca’ các tiê
` n d̄ê
` A1 , A2 , . . . , An d̄ê
` u d̄úng thı̀
´ ´ .
ta go.i kê t luâ.n lôgic B là mô.t kê t luâ.n chú ng minh và go.i suy luâ.n d̄ó là mô.t
chú.ng minh.

9
Phân tı́ch các chú.ng minh toán ho.c ta thâ´y mô˜i chú.ng minh gô ` m mô.t sô´
. . . . .
hũ u ha.n bu ó c, mô˜i bu ó c là mô.t suy luâ.n diê˜n di.ch trong d̄ó ta vâ.n du.ng mô.t
quy tă´c suy luâ.n tô’ng quát. Nhu. vâ.y, mô.t chú.ng minh toán ho.c gô ` m ba bô. phâ.n
câ´u thành:
1) Luâ.n d̄ê ` , tú.c là mê.nh d̄ê ` n chú.ng minh.
` câ
2) Luâ.n cú., tú.c là nhũ.ng mê.nh d̄ê ` d̄u.o..c thù.a nhâ.n (d̄i.nh nghı̃a, tiê ` n d̄ê
`,
. .
d̄i.nh lý, gia’ thiê´t) d̄u o. c lâ´y làm tiê ` trong mô˜i suy luâ.n.
` n d̄ê
.
3) Luâ.n chú ng, tú c là nhũ ng quy tă´c suy luâ.n tô’ng quát d̄u.o..c vâ.n du.ng
. .
trong mô˜i bu.ó.c suy luâ.n cu’a chú.ng minh.
1.1.4.2. Phu.o.ng pháp chú.ng minh tru..c tiê´p: Khi ta chú.ng minh mê.nh d̄ê `
B bă ` ng cách va.ch rõ B là kê´t luâ.n lôgic cu’a nhũ ng tiê . ` n d̄ê
` d̄úng A1 , A2 , . . . , An ,
nghı̃a là B là mô.t kê´t luâ.n chú ng minh thı̀ ta nói là d̄ã chú.ng minh tru..c tiê´p
.
` B.
mê.nh d̄ê
Thı́ du.: Hãy chú.ng minh tru..c tiê´p mê.nh d̄ê ` : “Nê´u n là mô.t sô´ le’ thı̀ n2 cũng
là mô.t sô´ le’”.
Gia’ su’. ră` ng gia’ thiê´t cu’a mê.nh d̄ê ` kéo theo này là d̄úng, tú.c là n là mô.t sô´
le’. Khi d̄ó n = 2k + 1, vó.i k là mô.t sô´ nguyên. Tù. d̄ó suy ra n2 = 4k 2 + 4k + 1 =
2(2k 2 + 2k) + 1. Do d̄ó n2 là mô.t sô´ le’.
1.1.4.3. Phu.o.ng pháp chú.ng minh tı̀m pha’n thı́ du.: Gia’ su’. ta câ ` n chú.ng
minh mê.nh d̄ê ` p sai. Nê´u ta tı̀m d̄u.o..c mê.nh d̄ê ` q, tru.ò.ng ho..p d̄ă.c biê.t cu’a p là
sai. Khi d̄ó q d̄úng và p ⇒ q là d̄úng. Do d̄ó theo quy tă´c kê´t luâ.n ngu.o..c thı̀ p
là d̄úng. Tù. d̄ó p là sai.
Thı́ du.: Cho m và n là nhũ.ng sô´ khác không bâ´t kỳ. Chú.ng minh ră ` ng n + m <
nm là không d̄úng. Chı’ câ ` n lâ´y n = m = 1 thı̀ 1 + 1 = 2 > 1.1.
1.1.4.4. Phu.o.ng pháp chú.ng minh pha’n d̄a’o: Gia’ su’. ta câ ` n chú.ng minh
p ⇒ q. Nê´u ta chú.ng minh d̄u.o..c q ⇒ p thı̀ theo quy tă´c pha’n d̄a’o, ta có p ⇒ q
d̄úng. Nhu. vâ.y, d̄ê’ chú.ng minh p ⇒ q, ta có thê’ chuyê’n sang chú.ng minh q ⇒ p
là d̄u’.
Thı́ du.: Cho a là mô.t sô´ hũ.u tı’ khác 0. Chú.ng minh ră` ng nê´u b là mô.t sô´ vô
tı’ thı̀ ab cũng là mô.t sô´ vô tı’.
m
Ta viê´t a = , vó.i m, n là hai sô´ nguyên khác 0. Nê´u ab là sô´ hũ.u tı’ thı̀ ta
n
k . ab k/l kn
có thê’ viê´t ab = vó i k, l là hai sô´ nguyên và l 6= 0. Khi d̄ó b = = m/n =
l a lm
và suy ra b là mô.t sô´ hũ.u tı’.
1.1.4.5. Phu.o.ng pháp chú.ng minh pha’n chú.ng: Co. so’. lôgic cu’a phu.o.ng
pháp chú.ng minh pha’n chú.ng là nhu. sau: muô´n chú.ng minh mê.nh d̄ê ` p là d̄úng,
. .
ta gia’ thiê´t p là sai, tú c là p là d̄úng. Sau d̄ó ta chú ng minh ră` ng p ⇒ q là d̄úng
và q là d̄úng. Do d̄ó theo quy tă´c pha’n chú.ng thı̀ p là d̄úng. D - iê
` u này dâ˜n d̄ê´n
mâu thuâ’n (luâ.t bài trung).

10
Thı́ du.: Chú.ng minh ră` ng u.ó.c sô´ tu.. nhiên nho’ nhâ´t khác 1 cu’a mô.t sô´ tu.. nhiên
ló.n ho.n 1 là mô.t sô´ nguyên tô´.
Gia’ su’. k là u.ó.c tu.. nhiên nho’ nhâ´t khác 1 cu’a sô´ tu.. nhiên n (n > 1) và k
không là sô´ nguyên tô´. Do d̄ó tô` n ta.i u.ó.c sô´ m cu’a k sao cho 1 < m < k. Nhu.ng
khi d̄ó m cũng là mô.t u.ó.c sô´ cu’a n. D ` u này mâu thuâ’n vó.i k là u.ó.c tu.. nhiên
- iê
nho’ nhâ´t khác 1 cu’a n.
1.1.4.6. Phu.o.ng pháp chú.ng minh xét tâ´t ca’ các tru.ò.ng ho..p: Trong
toán ho.c, d̄ê’ chú.ng minh mê.nh d̄ê ` nào d̄ó là d̄úng, ta có thê’ xét nó trong tâ´t ca’
. . .
các tru ò ng ho. p có thê’ có.
Thı́ du.: Chú.ng minh ră` ng tı́ch cu’a 3 sô´ nguyên liên tiê´p chia hê´t cho 3.
Vó.i n là mô.t sô´ nguyên, ta viê´t n = 3q + r vó.i q là mô.t sô´ nguyên và
r = 0, 1, 2.
a) r = 0 : n = 3q hay n chia hê´t cho 3, khi d̄ó n(n + 1)(n + 2) chia hê´t cho
3.
b) r = 1 : n = 3q + 1 hay n + 2 = 3(q + 1) hay n + 2 chia hê´t cho 3, khi d̄ó
n(n + 1)(n + 2) chia hê´t cho 3.
c) r = 2 : n = 3q + 2 hay n + 1 = 3(q + 1) hay n + 1 chia hê´t cho 3,
n(n + 1)(n + 2) chia hê´t cho 3.
1.1.4.6. Phu.o.ng pháp chú.ng minh quy na.p: Phu.o.ng pháp này sẽ d̄u.o..c
trı̀nh bày trong Chu.o.ng IV vê ` “Sô´ nguyên và sô´ tu.. nhiên”.
.
1.2. TÂ . P HO . P.
1.2.1. Tâ.p ho..p và cách xác d̄i.nh mô.t tâ.p ho..p:
1.2.1.1. Khái niê.m tâ.p ho..p: Nhũ.ng d̄ô´i tu.o..ng d̄u.o..c tu. tâ.p do mô.t tı́nh châ´t
chung nào d̄ó thành lâ.p mô.t tâ.p ho..p. D - ây không pha’i là mô.t d̄i.nh nghı̃a mà chı’
là mô.t su. mô ta’ cho ta mô.t hı̀nh a’nh tru..c quan cu’a khái niê.m d̄ó.
.
Su.. mô ta’ mô.t tâ.p ho..p các d̄ô´i tu.o..ng du..a trên mô.t khái niê.m tru..c quan vê `
. . . . . .
mô.t d̄ô´i tu o. ng nào d̄ó d̄ã d̄u o. c nhà toán ho.c ngu ò i D .
- ú c Georg Cantor d̄u a ra .
` u tiên vào năm 1895. Lý thuyê´t hı̀nh thành tù. khái niê.m tru..c quan d̄ó
` n d̄â
lâ
cu’a tâ.p ho..p d̄ã dâ˜n d̄ê´n nhũ.ng nghi.ch lý hoă.c các mâu thuâ’n lôgic nhu. nhà triê´t
ho.c ngu.ò.i Anh Bertrand Russell d̄ã chı’ ra năm 1902. Nhũ.ng mâu thuâ’n lôgic
d̄ó có thê’ tránh d̄u.o..c bă` ng cách xây du..ng mô.t lý thuyê´t tâ.p ho..p xuâ´t phát tù.
. .
nhũ ng gia’ thiê´t co ba’n, go.i là các tiên d̄ê ` . Tuy nhiên, chúng ta sẽ dùng phiên
ba’n ban d̄â ` u cu’a Cantor, d̄u o. c go.i là lý thuyê´t tâ.p ho..p ngây tho., chú. không
. .
phát triê’n phiên ba’n tiên d̄ê ` cu’a lý thuyê´t này, bo’.i vı̀ tâ´t ca’ các tâ.p ho..p d̄u.o..c
xem xét trong tài liê.u này có thê’ xu’. lý phi mâu thuâ’n bă` ng cách dùng lý thuyê´t
ban d̄â` u cu’a Cantor.
Các vâ.t hay d̄ô´i tu.o..ng thành lâ.p mô.t tâ.p ho..p go.i là các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p
ho..p d̄ó.

11
Trong ngôn ngũ. thông thu.ò.ng, ngu.ò.i ta dùng nhũ.ng tù. nhu.: nhóm, toàn
thê’, tâ.p thê’, chùm, bâ ` mô.t tâ.p ho..p nào d̄ó.
` y, d̄àn, ... d̄ê’ nói vê
Mô.t tâ.p ho..p thu.ò.ng d̄u.o..c ký hiê.u bo’.i các chũ. cái in hoa: A, B, C, D,
E, X, Y , Z, ... Phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p thu.ò.ng d̄u.o..c ký hiê.u bo’.i các chũ. cái in
thu.ò.ng: a, b, c, d, x, y, z, ...
Thı́ du.:
1) Tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên, ký hiê.u N.
2) Tâ.p ho..p các sô´ nguyên, ký hiê.u Z.
3) Tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’, ký hiê.u Q.
4) Tâ.p ho..p các sô´ thu..c, ký hiê.u R.
5) Tâ.p ho..p các sô´ phú.c, ký hiê.u C.
6) Tâ.p ho..p các d̄iê’m trên mă.t phă’ng.
7) Tâ.p ho..p các nghiê.m thu..c cu’a phu.o.ng trı̀nh sin 3x − sin x + sin 2x = 0.
8) Tâ.p ho..p các sinh viên năm thú. nhâ´t ngành tin ho.c cu’a tru.ò.ng D - a.i ho.c
Khoa ho.c.
Ký hiê.u:
–D - ê’ chı’ a là mô.t phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p A, ta viê´t a ∈ A và d̄o.c là “a thuô.c
A” hay “a là phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p A”.
–D - ê’ chı’ b không pha’i là mô.t phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p A, ta viê´t b ∈ / A hoă.c
b∈A và d̄o.c là “b không thuô.c A” hoă.c “b không pha’i là mô.t phâ ` n tu’. cu’a tâ.p
ho..p A”.
1.2.1.2. Tâ.p ho..p rô ˜ng: Tâ.p ho..p không chú.a phâ ` n tu’. nào go.i là tâ.p rô˜ng, ký
hiê.u ∅.
Thı́ du.: Tâ.p ho..p các nghiê.m thu..c cu’a phu.o.ng trı̀nh x2 + 1 = 0 là tâ.p ho..p rô˜ng.
1.2.1.3. Cách xác d̄i.nh mô.t tâ.p ho..p
1. Liê.t kê tâ´t ca’ các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p: Theo cách này, d̄ê’ xác
d̄i.nh mô.t tâ.p ho..p nào d̄ó ta liê.t kê d̄â ` y d̄u’ tâ´t ca’ các phâ` n tu’. cu’a nó.
Thı́ du.: 1) Tâ.p ho..p 4 sô´ nguyên du.o.ng d̄â ` u tiên d̄u.o..c viê´t là:
{1, 2, 3, 4}.
2) Tâ.p ho. p các chũ cái trong ba’ng chũ. cái tiê´ng Anh d̄u.o..c viê´t là:
. .
{a, b, c, . . . , z}.
3) Tâ.p ho. p các sô tu. nhiên chă˜n d̄u.o..c viê´t là:
. ´ .
{0, 2, 4, 6, . . . , 2n, . . . }.
`
Chú ý ră ng khi liê.t kê các phâ ` n tu’. cu’a mô.t tâ.p ho..p ta không quan tâm d̄ê´n
thú. tu.. cu’a chúng.
2. Chı’ rõ thuô.c tı́nh d̄ă.c tru.ng cu’a các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p. Ta
có thê’ xác d̄i.nh mô.t tâ.p ho..p bă ` ng cách chı’ rõ các tı́nh châ´t chung cu’a các phâ `n
. . .
tu’ cu’a tâ.p ho. p d̄ó d̄ê’ sau d̄ó du. a vào các tı́nh châ´t này ta có thê’ khă’ng d̄i.nh
mô.t d̄ô´i tu.o..ng nào d̄ó có là mô.t phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p d̄ó hay không. Các tı́nh
châ´t nhu. vâ.y go.i là thuô.c tı́nh d̄ă.c tru.ng cu’a các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p.
Thı́ du.: Tâ.p ho..p các u.ó.c sô´ nguyên du.o.ng cu’a 24 là:

12
A = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24}
và d̄u.o..c viê´t la.i là:
A = {n ∈ N : n|24}.
Trong tru ò ng ho. p tô ng quát, nê´u tâ.p ho..p X là tâ.p ho..p tâ´t ca’ các phâ
. . . ’ ` n tu’.
x, sao cho x có tı́nh châ´t T thı̀ ta viê´t:
X = {x | x có tı́nh châ´t T } hoă.c X = {x : x có tı́nh châ´t T }.
1.2.1.4. Gia’n d̄ô ` Venn: Các tâ.p ho..p cũng có thê’ d̄u.o..c minh hoa. bă ` ng hı̀nh
.
vẽ nhò dùng gia’n d̄ô . .
` Venn, do nhà toán ho.c ngu ò i Anh John Venn lâ ` n d̄â
` u tiên
.
d̄u a ra vào năm 1881. Trong các gia’n d̄ô ` Venn, tâ.p ho. p vũ tru. U - tâ.p ho..p chú.a
.
tâ´t ca’ các d̄ô´i tu.o..ng d̄ang xét - d̄u.o..c biê’u diê˜n bă` ng mô.t hı̀nh chũ. nhâ.t. Bên
trong hı̀nh chũ. nhâ.t này, nhũ.ng miê ` n phă’ng gió.i ha.n bo’.i các d̄u.ò.ng cong khép
kı́n không tu.. că´t d̄u.o..c dùng d̄ê’ biê’u diê˜n các tâ.p ho..p. D
- ôi khi các d̄iê’m d̄u.o..c
dùng d̄ê’ biê’u diê˜n các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p. Các gia’n d̄ô` Venn thu.ò.ng d̄u.o..c
dùng d̄ê’ chı’ ra mô´i quan hê. giũ.a các tâ.p ho..p.
1.2.1.5. D - .inh nghı̃a: Cho A là mô.t tâ.p ho..p. Nê´u có chı́nh xác n phâ ` n tu’. phân
biê.t trong A, vó.i n là mô.t sô´ nguyên không âm, thı̀ ta nói ră` ng A là mô.t tâ.p
hũ.u ha.n và n là ba’n sô´ cu’a A. Ba’n sô´ cu’a A d̄u.o..c ký hiê.u là |A|. Mô.t tâ.p ho..p
d̄u.o..c go.i là vô ha.n nê´u nó không pha’i là hũ.u ha.n.
Thı́ du.: 1) Cho A là tâ.p ho..p các chũ. cái trong ba’ng chũ. cái tiê´ng Anh. Khi
d̄ó |A| = 26.
2) Tâ.p ho..p các sô´ nguyên tô´ là mô.t tâ.p ho..p vô ha.n.
1.2.2. Tâ.p ho..p con và quan hê. bao hàm:
1.2.2.1. D - .inh nghı̃a: Tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là mô.t tâ.p ho..p con (hay tâ.p con)
cu’a B, ký hiê.u A ⊂ B, nê´u mô˜i phâ ` n tu’. cu’a A là mô.t phâ
` n tu’. cu’a B. Nhu. vâ.y,
A ⊂ B khi và chı’ khi vó.i mo.i x ∈ A kéo theo x ∈ B.
Khi có A ⊂ B, ta còn nói “A là mô.t bô. phâ.n cu’a B” hay “A bao hàm trong
B”. Khi d̄ó ta còn viê´t B ⊃ A và d̄o.c là “B bao hàm A” hay “B chú.a A”.
Quan hê. “⊂” d̄u.o..c go.i là quan hê. bao hàm. Các hê. thú.c A ⊂ B, B ⊃ A
d̄u.o..c go.i là các bao hàm thú.c.
Nê´u A ⊂ B và có ı́t nhâ´t mô.t phâ ` n tu’. thuô.c B nhu.ng không thuô.c A thı̀ ta
nói A là mô.t tâ.p con thu..c su.. cu’a B hay bô. phâ.n thu..c su.. cu’a B.
Thı́ du.: 1) Tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên là tâ.p con thu..c su.. cu’a tâ.p ho..p Z các
sô´ nguyên.
2) Tâ.p ho..p các hı̀nh vuông là tâ.p con cu’a tâ.p ho..p các hı̀nh chũ. nhâ.t, cũng
nhu. là tâ.p con cu’a tâ.p các hı̀nh thoi.
1.2.2.2. Tı́nh châ´t: Vó.i A, B, C là 3 tâ.p ho..p bâ´t kỳ, ta luôn có:
1) ∅ ⊂ A,
2) A ⊂ A,
3) nê´u A ⊂ B và B ⊂ C thı̀ A ⊂ C.

13
Thâ.t vâ.y, 1) d̄u.o..c suy ra tù. mê.nh d̄ê
` “x ∈ ∅ ⇒ x ∈ A” là luôn luôn d̄úng
. . .
(do “x ∈ ∅” là sai). 2) d̄u o. c suy ra tù mê.nh d̄ê ` “x ∈ A ⇒ x ∈ A” là luôn luôn
. . .
d̄úng. Cuô´i cùng 3) d̄u o. c suy ra tù tı́nh d̄úng cu’a mê.nh d̄ê ` “(x ∈ A ⇒ x ∈
B ∧ x ∈ B ⇒ x ∈ C) ⇒ (x ∈ A ⇒ x ∈ C)”
1.2.2.3. Tâ.p ho..p lũy thù.a: Cho X là mô.t tâ.p ho..p. Tâ.p lũy thù.a cu’a X, ký
hiê.u P(X) hay 2X , là tâ.p ho..p gô` m tâ´t ca’ các tâ.p con cu’a X, tú.c là

P(X) = {A | A ⊂ X}.

Thı́ du.: 1) Vó.i X = {a, b, c} thı̀ ta có

P(X) = {∅, {a}, {b}, {c}, {a, b}, {a, c}, {b, c}, X}.

2) P(∅) = {∅}, P({∅}) = {∅, {∅}}.
1.2.2.4. D - i.nh nghı̃a: Hai tâ.p A và B d̄u.o..c go.i là bă ` ng nhau, ký hiê.u A = B,
nê´u A ⊂ B và B ⊂ A.
Thı́ du.: Vó.i A = {1, 2, 3, 5, 6, 10, 15, 30} và B = {n ∈ N : n|30} thı̀ ta có A = B.
1.2.3. Các phép toán tâ.p ho..p:
1.2.3.1. D - i.nh nghı̃a: Ho..p cu’a hai tâ.p ho..p A và B, ký hiê.u là A ∪ B (d̄o.c là
“A ho..p B”), là tâ.p ho..p gô ` n tu’. thuô.c ı́t nhâ´t mô.t trong hai tâ.p ho..p
` m các phâ
A, B, tú.c là
A ∪ B = {x | x ∈ A ∨ x ∈ B}.
Thı́ du.: 1) Vó.i A = {a, b, c, d} và B = {c, d, e, f }, ta có A ∪ B = {a, b, c, d, e, f }.
2) Vó.i A = {x ∈ N | x chia hê´t cho 2} và B = {x ∈ N | x chia hê´t cho 3},
ta có A ∪ B = {x ∈ N | x chia hê´t cho 2 hoă.c 3}.
1.2.3.2. D - i.nh nghı̃a: Giao cu’a hai tâ.p ho..p A và B, ký hiê.u là A ∩ B (d̄o.c là
“A giao B”), là tâ.p ho..p gô ` n tu’. vù.a thuô.c A vù.a thuô.c B, tú.c là
` m các phâ

A ∩ B = {x | x ∈ A ∧ x ∈ B}.

Hai tâ.p ho..p d̄u.o..c go.i là rò.i nhau nê´u giao cu’a chúng là tâ.p ho..p rô˜ng.
Thı́ du.: 1) Vó.i A = {a, b, c, d} và B = {c, d, e, f }, ta có A ∩ B = {c, d}.
2) Vó.i A = {x ∈ N | x chia hê´t cho 2} và B = {x ∈ N | x chia hê´t cho 3},
ta có A ∩ B = {x ∈ N | x chia hê´t cho 6}.
3) Tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’ và tâ.p ho..p các sô´ vô tı’ là hai tâ.p con rò.i nhau
cu’a tâ.p ho..p R các sô´ thu..c.
1.2.3.3. D - i.nh nghı̃a: Hiê.u cu’a hai tâ.p ho..p A và B, ký hiê.u là A \ B hay A − B,
là tâ.p ho..p gô
` m các phâ ` n tu’. thuô.c A nhu.ng không thuô.c B, tú.c là

A \ B = {x | x ∈ A ∧ x ∈
/ B}.

14
Nê´u B ⊂ A thı̀ ta ký hiê.u A \ B = CA B hay B khi A d̄ã d̄u.o..c xác d̄i.nh rõ
` n bù cu’a B trong A.
và go.i d̄ó là phâ
Hiê.u d̄ô´i xú.ng cu’a hai tâ.p ho..p A và B, ký hiê.u là A ⊕ B, là tâ.p ho..p d̄u.o..c
xác d̄i.nh bo’.i

A ⊕ B = (A \ B) ∪ (B \ A) = {x | (x ∈ A ∧ x ∈
/ B) ∨ (x ∈
/ A ∧ x ∈ B)}.

Thı́ du.: 1) Vó.i A = {a, b, c, d} và B = {c, d, e, f }, ta có A \ B = {a, b}, B \ A =
{e, f } và A ⊕ B = {a, b, e, f }.
2) Vó.i A = {x ∈ R | x < 1} = (−∞, 1), ta có CR A = {x ∈ R | x ≥ 1} =
[1, +∞).
1.2.3.4. Các hă ` ng d̄ă’ ng thú.c tâ.p ho..p co. ba’n: Mô˜i tâ.p con cu’a mô.t tâ.p
ho..p d̄u.o..c tu.o.ng ú.ng vó.i mô.t tı́nh châ´t (mê.nh d̄ê
` ) xác d̄i.nh nó trên tâ.p ho..p d̄ã
cho. Vó.i tu.o.ng ú.ng này, các phép toán tâ.p ho..p d̄u.o..c chuyê’n sang các phép toán
lôgic: phu’ d̄i.nh tu.o.ng ú.ng vó.i phâ ` n bù, tuyê’n tu.o.ng ú.ng vó.i ho..p, hô.i tu.o.ng
ú.ng vó.i giao, tuyê’n loa.i tu.o.ng ú.ng vó.i hiê.u d̄ô´i xú.ng.
Tù. các tu.o.ng d̄u.o.ng lôgic co. ba’n trong 1.1.2.4, vó.i A, B, C là các tâ.p con
cu’a tâ.p vũ tru. U , ta có các hă` ng d̄ă’ng thú.c tâ.p ho..p co. ba’n du.ó.i d̄ây (lu.u ý
ră` ng mê.nh d̄ê
` x ∈ ∅ có giá tri. chân lý 0 và mê.nh d̄ê ` x ∈ U có giá tri. chân lý 1).
` ´
1) Luâ.t d̄ông nhâ t:

A ∩ U = A, A ∪ ∅ = A.

2) Luâ.t nuô´t:
A ∩ ∅ = ∅, A ∪ U = U.
3) Luâ.t lũy d̄ă’ng:
A ∩ A = A, A ∪ A = A.
4) Luâ.t bù:
A = A.
5) Luâ.t giao hoán:

A ∩ B = B ∩ A, A ∪ B = B ∪ A.

6) Luâ.t kê´t ho..p:

A ∩ (B ∩ C) = (A ∩ B) ∩ C, A ∪ (B ∪ C) = (A ∪ B) ∪ C.

7) Luâ.t phân phô´i:

A ∩ (B ∪ C) = (A ∩ B) ∪ (A ∩ C), A ∪ (B ∩ C) = (A ∪ B) ∩ (A ∪ C).

15
8) Luâ.t De Morgan:

A ∩ B = A ∪ B, A ∪ B = A ∩ B.

1.2.3.5. Biê’u diê ˜n các tâ.p ho..p trên máy tı́nh: Có nhiê ` u cách d̄ê’ biê’u diê˜n
các tâ.p ho..p trên máy tı́nh. Mô.t phu.o.ng pháp là lu.u trũ. các phâ ` n tu’. cu’a tâ.p
. . .
ho. p theo cách không să´p thú tu. . Tuy nhiên, nê´u d̄iê ` u d̄ó d̄ã làm d̄u.o..c, thı̀ viê.c
tı́nh ho..p, giao hoă.c hiê.u cu’a hai tâ.p ho..p sẽ râ´t mâ´t thò.i gian, vı̀ mô˜i phép tı́nh
d̄ó d̄òi ho’i mô.t lu.o..ng tı̀m kiê´m râ´t ló.n d̄ô´i vó.i các phâ
` n tu’.. Ta sẽ có o’. d̄ây mô.t
phu.o.ng pháp lu.u trũ. các phâ ` n tu’. bă
` ng cách dùng su.. să´p tùy ý các phâ ` n tu’. cu’a
tâ.p vũ tru.. Phu.o.ng pháp biê’u diê˜n tâ.p ho..p này sẽ làm cho viê.c tı́nh nhũ.ng tô’
ho..p cu’a các tâ.p ho..p tro’. nên dê˜ dàng ho.n.
Gia’ su’. tâ.p vũ tru. U là hũ.u ha.n (và có kı́ch thu.ó.c ho..p lý d̄ô´i vó.i dung
lu.o..ng bô. nhó.). Tru.ó.c hê´t, hãy chı’ rõ su.. să´p tùy ý các phâ ` n tu’. cu’a U , chă’ng
ha.n a1 , a2 , . . . , an , sau d̄ó biê’u diê˜n tâ.p con A cu’a U bă ` ng mô.t xâu bit có d̄ô.
. .
dài n, trong d̄ó bit thú i o’ xâu này là 1 nê´u ai ∈ A và là 0 nê´u ai ∈ / A.
- ê’ nhâ.n d̄u.o..c các xâu bit cho các ho..p, giao và hiê.u d̄ô´i xú.ng cu’a hai tâ.p
D
ho..p, ta sẽ thu..c hiê.n các phép toán Boole trên các xâu bit biê’u diê˜n hai tâ.p ho..p
d̄ó. Tù. d̄ó ta có xâu bit d̄ô´i vó.i ho..p, giao, hiê.u d̄ô´i xú.ng là OR bit, AND bit,
XOR bit cu’a hai xâu bit biê’u diê˜n hai tâ.p ho..p d̄ã cho.
Thı́ du.: Vó.i U = {x1 , x2 , . . . , xn }, A = {x1 , x3 , x5 , x6 , x8 }, B = {x2 , x3 , x4 , x6 ,
x9 , x10 }, ta có:

A 1 0 1 0 1 1 0 1 0 0
B 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1
A∩B 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0
A∪B 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1
A⊕B 1 1 0 1 1 0 0 1 1 1

1.2.4. Tı́ch Descartes:
1.2.4.1. D - i.nh nghı̃a: Cho n d̄ô´i tu.o..ng a1 , a2, . . . , an , ta thành lâ.p mô.t d̄ô´i
tu.o..ng mó.i là (a1 , a2, . . . , an ), trong d̄ó a1 o’. vi. trı́ thú. nhâ´t, a2 o’. vi. trı́ thú. hai,
..., an o’. vi. trı́ thú. n và d̄u.o..c go.i là bô. n să´p thú. tu...
Hai bô. n să´p thú. tu.. (a1 , a2, . . . , an ) và (b1 , b2 , . . . , bn ) d̄u.o..c go.i là bă ` ng
.
nhau, ký hiê.u (a1 , a2 , . . . , an ) = (b1 , b2 , . . . , bn ), nê´u ai = bi vó i i = 1, 2, . . . , n.
- ă.c biê.t, dãy có hai phâ
D ` n tu’. d̄u.o..c go.i là că.p să´p thú. tu.. hay go.i tă´t là că.p.

16
1.2.4.2. D - i.nh nghı̃a: Tı́ch Descartes cu’a n tâ.p ho..p A1 , A2 , . . . , An , ký hiê.u là
n
A1 ×A2 ×· · ·×An hay Π Ai , là tâ.p ho..p gô ` m các bô. n să´p thú. tu.. (a1, a2 , . . . , an ),
i=1
trong d̄ó a ∈ A vó.i i = 1, 2, . . . , n, tú.c là
i i

A1 × A2 × · · · × An = {(a1, a2 , . . . , an ) | ai ∈ Ai , i = 1, 2, . . . , n}.

- ă.c biê.t, khi A1 = A2 = · · · = An = A thı̀ ta ký hiê.u A1 ×A2 ×· · ·×An = An .
D
Thı́ du.: Vó.i A = {x, y}, B = {0, 1, 2}, C = {a, b}, ta có
A × B × C = {(x, 0, a), (x, 0, b), (x, 1, a), (x, 1, b), (x, 2, a), (x, 2, b),
(y, 0, a), (y, 0, b), (y, 1, a), (y, 1, b), (y, 2, a), (y, 2, b)}.
1.2.5. Su.. lu.o..ng hoá:
1.2.5.1. D - i.nh nghı̃a: Hàm mê.nh d̄ê ` là mô.t câu chú.a biê´n và tro’. thành mê.nh
` khi ta thay biê´n d̄ó bă
d̄ê ` ng mô.t phâ` n tu’. cu. thê’ thuô.c mô.t tâ.p ho..p xác d̄i.nh.
Thı́ du.: 1) P (x): “x là sô´ nguyên tô´” là hàm mê.nh d̄ê ` mô.t biê´n xác d̄i.nh trên
. .
tâ.p ho. p N các sô´ tu. nhiên.
2) Mô˜i phu.o.ng trı̀nh là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` . Chă’ng ha.n phu.o.ng trı̀nh x2 +
4x + 3, là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` mô.t biê´n xác d̄i.nh trên tâ.p ho..p R các sô´ thu..c. Nó
tro’. thành mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i x = −1 và x = −3.
3) Bâ´t phu.o.ng trı̀nh là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` . Chă’ng ha.n bâ´t phu.o.ng trı̀nh
(x − 3)(x + 2) < 0, là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` mô.t biê´n xác d̄i.nh trên tâ.p ho..p R các
sô´ thu..c. Nó tro’. thành mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i mo.i x ∈ R, sao cho −2 < x < 3.
4) Phu.o.ng trı̀nh x2 + y 2 = z 2 là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` ba biê´n.
5) Xét câu:
If x > 0 then x := x + 1
Khi gă.p câu này trong chu.o.ng trı̀nh, giá tri. cu’a biê´n x o’. d̄iê’m d̄ó trong quá
trı̀nh thu..c hiê.n chu.o.ng trı̀nh sẽ d̄u.o..c d̄ă.t vào P (x), tú.c là d̄ă.t vào câu “x > 0”.
Nê´u P (x) d̄úng d̄ô´i vó.i giá tri. này cu’a x, thı̀ lê.nh gán x := x + 1 sẽ d̄u.o..c thu..c
hiê.n và giá tri. cu’a x sẽ tăng lên 1. Nê´u P (x) là sai d̄ô´i vó.i giá tri. d̄ó cu’a x, thı̀
lê.nh gán sẽ không d̄u.o..c thu..c hiê.n và giá tri. x không thay d̄ô’i.
Khi tâ´t ca’ các biê´n trong hàm mê.nh d̄ê ` u d̄u.o..c gán cho giá tri. xác d̄i.nh,
` d̄ê
thı̀ mê.nh d̄ê` ta.o thành sẽ có giá tri. chân lý. Tuy nhiên, còn có mô.t cách quan
tro.ng khác d̄ê’ biê´n các hàm mê.nh d̄ê ` thành các mê.nh d̄ê ` , mà ngu.ò.i ta go.i là su..
lu.o..ng hoá. Ta xét o’. d̄ây hai loa.i lu.o..ng hoá, d̄ó là lu.o..ng tù. phô’ du.ng và lu.o..ng
tù. tô
` n ta.i.
Cho A là mô.t tâ.p ho..p và P là mô.t tı́nh châ´t cu’a các phâ ` n tu’. cu’a A, nghı̃a
là P (x) là mô.t hàm mê.nh d̄ê ` xác d̄i.nh trên A. Xét tâ.p ho..p

AP = {x ∈ A | P (x)},

17
` n tu’. x ∈ A sao cho P (x) d̄úng. Du.ó.i d̄ây là các tru.ò.ng
` m các phâ
nghı̃a là tâ.p gô
ho..p có thê’ xãy ra.
1.2.5.2. D - i.nh nghı̃a: Trong tru.ò.ng ho..p AP = A, nghı̃a là tâ´t ca’ các phâ ` n tu’.
` u thoa’ mãn tı́nh châ´t P . D
cu’a A d̄ê ` u này d̄u.o..c ký hiê.u là:
- iê

∀x ∈ A, P (x)

hay go.n ho.n là (∀x)(P ), d̄o.c là “vó.i mo.i x thuô.c A, x thoa’ mãn tı́nh châ´t P ”.
Ký hiê.u ∀ (d̄o.c là “vó.i mo.i”) d̄u.o..c go.i là lu.o..ng tù. phô’ du.ng.
1.2.5.3. D - i.nh nghı̃a: Trong tru.ò.ng ho..p AP 6= ∅, nghı̃a là có ı́t nhâ´t mô.t phâ
`n
.
tu’ cu’a A thoa’ mãn tı́nh châ´t P . Diê - . .
` u này d̄u o. c ký hiê.u là:

∃x ∈ A, P (x)

hay go.n ho.n là (∃x)(P ), d̄o.c là “có ı́t nhâ´t (hay tô ` n tu’. x thuô.c A thoa’
` n ta.i) phâ
mãn tı́nh châ´t P ”. Ký hiê.u ∃ (d̄o.c là “có ı́t nhâ´t” hay “tô ` n ta.i”) d̄u.o..c go.i là
lu.o..ng tù. tô
` n ta.i.
Lu u ý ră` ng tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là không gian các lu.o..ng tù..
.

1.2.5.4. Chú ý: 1) Trong tru.ò.ng ho..p AP = ∅, nghı̃a là không có phâ ` n tu’. nào
cu’a A thoa’ mãn tı́nh châ´t P . D - iê
` u này chı́nh là mê.nh d̄ê
`:

(∃x)(P )

và trong tru.ò.ng ho..p này AP = A, tú.c là (∀x)(P ), trong d̄ó P ký hiê.u tı́nh châ´t
không P . Nhu. vâ.y
(∃x)(P ) ≡ (∀x)(P ).
2) Trong tru.ò.ng ho..p AP 6= A, nghı̃a là không pha’i mo.i phâ
` n tu’. cu’a A d̄ê
`u
- iê
thoa’ mãn tı́nh châ´t P . D ` u này chı́nh là mê.nh d̄ê
`:

(∀x)(P )

và trong tru.ò.ng ho..p này AP 6= ∅, tú.c là (∃x)(P ). Nhu. vâ.y

(∀x)(P ) ≡ (∃x)(P ).

` sau:
Thı́ du.: 1) Xác d̄i.nh tı́nh d̄úng sai cu’a các mê.nh d̄ê
(∃x ∈ R) (4x − 3 = −2x + 1) là mê.nh d̄ê ` d̄úng.
2 ` sai.
(∃x ∈ Q) (x = 2) là mê.nh d̄ê
(∀x ∈ R)(∀y ∈ R) (x < y) là mê.nh d̄ê ` sai.
(∀x ∈ R)(∃y ∈ R) (x + y = 1) là mê.nh d̄ê ` d̄úng.

18
2) Hãy biê’u diê˜n câu: “Mo.i ngu.ò.i d̄ê ` u có chı́nh xác mô.t ngu.ò.i ba.n tô´t
nhâ´t” thành mô.t công thú.c (lôgic).
Gia’ su’. P (x, y) là câu “y là ngu.ò.i ba.n tô´t nhâ´t cu’a x”. Khi d̄ó câu trong
thı́ du. có thê’ di.ch thành:

(∀x) (∃y) (∀z) [P (x, y) ∧ ((z 6= y) ⇒ P (x, z)].

3) Tù. d̄i.nh nghı̃a vê ` tı́nh liên tu.c cu’a mô.t hàm sô´ ta.i mô.t d̄iê’m, ta có: hàm
.
f xác d̄i.nh trên tâ.p ho. p A ⊂ R là liên tu.c ta.i a ∈ A nê´u và chı’ nê´u

(∀ > 0) (∃δ > 0) (∀x ∈ A) (|x − a| < δ ⇒ |f (x) − f (a)| < ).

` ng cách lâ´y phu’ d̄i.nh ta có: f không liên tu.c ta.i x = b khi và chı’ khi
Khi d̄ó bă

(∃ > 0) (∀δ > 0) (∃x ∈ A) (|x − b| < δ ∧ |f (x) − f (b)| ≥ ).

. .
BÀI TÂ . P CHU O NG I
1. Trong các câu sau d̄ây, câu nào là mô.t mê.nh d̄ê ` ? Xác d̄i.nh giá tri. chân lý
` d̄ó.
cu’a các mê.nh d̄ê
a) Không d̄u.o..c d̄i qua.
b) Tô’ng các góc trong mô.t tam giác có bă` ng 180o không?
c) x là mô.t sô´ le’.
d) Sô´ 124 chia hê´t cho 4.
e) 51 chia cho 6 d̄u.o..c 8 du. 2.
2. Hãy d̄u.a mô˜i mê.nh d̄ê ` du.ó.i d̄ây vê
` da.ng hô.i hoă.c tuyê’n cu’a các mê.nh d̄ê
`
. ` d̄ó.
d̄o n, sau d̄ó√hãy tı̀m giá tri. chân lý cu’a các mê.nh d̄ê
a) 1 < 3 < 2.
π
b) | sin 12 | > 1.
c) Sô´ 235 chia hê´t cho 5 nhu.ng không chia hê´t cho 2.
d) 5 và 7 là hai sô´ le’ nguyên tô´ cùng nhau.
e) Hı̀nh thoi ABCD có AB = AC và AD ⊥ BC.
3. Tı̀m phu’ d̄i.nh cu’a các mê.nh d̄ê
` sau:
a) Không có ô nhiê˜m o’. Huê´.
b) Mùa hè o’. TP. Hô ` Chı́ Minh là nóng và nă´ng.
c) 4 + 8 = 11.
5
d) 22 + 1 = 4294967297 và không pha’i là mô.t sô´ nguyên tô´.
4. Hãy phát biê’u các d̄i.nh lý sau d̄ây du.ó.i da.ng mê.nh d̄ê
` kéo theo p ⇒ q hoă.c
p ⇔ q.
a) Góc ngoài cu’a mô.t tam giác bă` ng tô’ng hai góc trong không kê ` vó.i nó.

19
b) Mo.i dãy d̄o.n d̄iê.u và bi. chă.n d̄ê
` u là dãy hô.i tu..
` u d̄a.t giá tri. ló.n
c) Mo.i hàm liên tu.c trên mô.t khoa’ng d̄óng và bi. chă.n d̄ê
nhâ´t và nho’ nhâ´t trên khoa’ng d̄ó.
d) Nê´u tam giác ABC là tam giác cân thı̀ nó có hai góc bă ` ng nhau và d̄a’o
la.i.
e) Mo.i dãy Cauchy (trong R) là hô.i tu. và chı’ các dãy d̄ó mó.i hô.i tu..
5. Cho p, q và r là các mê.nh d̄ê
`:
p: Ba.n bi. cúm.
q: Ba.n thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá.
r: Ba.n d̄u.o..c lên ló.p.
` sau thành nhũ.ng câu thông thu.ò.ng:
Hãy diê˜n d̄a.t các mê.nh d̄ê
a) p ⇒ q, b) q ⇔ r,
c) q ⇒ r, d) p ∨ q ∨ r,
e) (p ⇒ r) ∨ (q ⇒ r), f ) (p ∧ q) ∨ (q ∧ r).
6. Cho p và q là hai mê.nh d̄ê
`:
p: Ba.n lái xe vó.i tô´c d̄ô. trên 60km/h.
q: Ba.n bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho phép.
Hãy viê´t các mê.nh d̄ê` sau bă` ng cách dùng p và q và các toán tu’. lôgic.
a) Ba.n không lái xe vó.i tô´c d̄ô. trên 60km/h.
b) Ba.n lái xe vó.i tô´c d̄ô. trên 60km/h nhu.ng ba.n không bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá
tô´c d̄ô. cho phép.
c) Ba.n sẽ bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho phép nê´u ba.n lái xe vó.i tô´c d̄ô.
trên 60km/h.
d) Nê´u ba.n không lái xe vó.i tô´c d̄ô. trên 60km/h thı̀ ba.n sẽ không bi. pha.t
vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho phép.
e) Lái xe vó.i tô´c d̄ô. trên 60km/h là d̄u’ d̄ê’ bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho
phép.
f ) Ba.n bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho phép nhu.ng ba.n không lái xe vó.i tô´c
d̄ô. trên 60km/h.
` n ba.n bi. pha.t vı̀ vu.o..t quá tô´c d̄ô. cho phép là ba.n d̄ã lái xe vó.i tô´c
g) Mô˜i lâ
d̄ô. trên 60km/h.
7. Phát biê’u mê.nh d̄ê
` d̄a’o và pha’n d̄a’o cu’a các mê.nh d̄ê
` kéo theo sau:
a) Nê´u hôm nay có gió mùa D - ông Bă´c thı̀ ngày mai trò.i giá rét.
` u d̄i ra bãi tă´m bâ´t cú. ngày nào trò.i nă´ng.
b) Tôi d̄ê
c) Nê´u mô.t sô´ chia hê´t cho 6 thı̀ chia hê´t cho 2 và cho 3.
d) Nê´u mô.t sô´ chia hê´t cho 9 thı̀ tô’ng các chũ. sô´ cu’a nó chia hê´t cho 9.
8. ` phú.c ho..p sau:
Lâ.p ba’ng giá tri. chân lý cho các mê.nh d̄ê
a) p ⇒ (q ∨ r),
b) p ⇒ (q ⇒ r),
c) (p ⇒ q) ∨ (p ⇒ r),

20
d) (p ⇒ q) ∧ (p ⇒ r),
e) (p ⇔ q) ∨ (q ⇔ r),
f ) (p ⇔ q) ⇔ (q ⇔ r).
9. Tı̀m các OR bit, AND bit và XOR bit cu’a các că.p xâu bit sau:
a) 1011110, 0100001;
b) 11110000, 10101010;
c) 0001110001, 1001001000;
d) 1111111111, 0000000000.
10. Lâ.p các mê.nh d̄ê ` phú.c ho..p gô
` m các mê.nh d̄ê
` p, q và r sao cho nó d̄úng khi:
a) p, q là d̄úng và r là sai, nhu ng là sai trong mo.i tru.ò.ng ho..p còn la.i.
.
b) Hai trong ba mê.nh d̄ê ` p, q và r là d̄úng và sai trong mo.i tru.ò.ng ho..p còn
la.i.
11. Chú.ng minh các mê.nh d̄ê ` kéo theo sau là hă` ng d̄úng:
a) (p ∧ q) ⇒ p,
b) p ⇒ (p ∨ q),
c) p ⇒ (p ⇒ q),
d) (p ∧ q) ⇒ (p ⇒ q),
e) p ⇒ q ⇒ p,
f ) p ⇒ q ⇒ q,
g) [(p ∨ q) ∧ (p ⇒ r) ∧ (q ⇒ r)] ⇒ r.
12. Chú.ng to’ ră` ng:
p ⇔ q, q ⇔ r
a)
p⇔r
p∧q ⇒p
b) .
p⇒q
p ⇒ q, r ⇒ s
c) .
(p ∧ r) ⇒ (q ∧ s)
p ⇒ q, r ⇒ s
d) .
(p ∨ r) ⇒ (q ∨ s)
13. Dùng phu.o.ng pháp chú.ng minh tru..c tiê´p d̄ê’ chú.ng minh mê.nh d̄ê ` : “hai
. . .
d̄u ò ng chéo cu’a hı̀nh chũ nhâ.t thı̀ bă` ng nhau”.
Hãy chı’ ra các bu.ó.c suy luâ.n trong chú.ng minh.
14. Chú.ng minh hoă.c bác bo’ ră` ng tı́ch cu’a hai sô´ vô tı’ là mô.t sô´ vô tı’.
15. Chú.ng minh hoă.c bác bo’ ră` ng n2 − n + 41 là sô´ nguyên tô´ khi n là sô´
nguyên du.o.ng.

16. Dùng phu.o.ng pháp chú.ng minh pha’n chú.ng d̄ê’ chú.ng minh ră` ng 3 3 là
mô.t sô´ vô tı’.

21
17. Chú.ng minh ră` ng mô.t sô´ nguyên không chia hê´t cho 5 thı̀ bı̀nh phu.o.ng cu’a
nó khi chia cho 5 sẽ du. 1 hoă.c 4.
18. Hãy diê˜n d̄a.t các mê.nh d̄ê ` sau d̄ây bă ` ng ngôn ngũ. thông thu.ò.ng và xác
d̄i.nh tı́nh d̄úng sai cu’a các mê.nh d̄ê ` d̄ó. Sau d̄ó hãy lâ.p mê.nh d̄ê ` phu’ d̄i.nh cu’a
`
các mê.nh d̄ê trên.
a) (∃x ∈ R) (∀y ∈ R) (x + y = 1).
b) (∀x ∈ R) (∃y ∈ R) (x + y = 1).
c) (∀n ∈ N) (∃m ∈ N) (n < m).
d) (∃n ∈ N) (∀m ∈ N) (n < m).
19. Cho P (x) là câu “x nói d̄u.o..c tiê´ng Anh” và Q(x) là câu “x biê´t ngôn ngũ.
C”. Hãy diê˜n d̄a.t các câu sau bă` ng cách dùng P (x), Q(x) và các phép toán lôgic.
Cho không gian các lu.o..ng tù. là tâ.p ho..p các sinh viên o’. D - a.i ho.c Huê´.
a) Có mô.t sinh viên o’. D - a.i ho.c Huê´ nói d̄u.o..c tiê´ng Anh và biê´t C.
b) Có mô.t sinh viên o’. D - a.i ho.c Huê´ nói d̄u.o..c tiê´ng Anh nhu.ng không biê´t
C.
c) Mo.i sinh viên o’. D - a.i ho.c Huê´ d̄ê` u nói d̄u.o..c tiê´ng Anh hoă.c biê´t C.
d) Không có mô.t sinh viên nào o’. D - a.i ho.c Huê´ nói d̄u.o..c tiê´ng Anh hoă.c biê´t
C.
20. Cho F (x, y) là câu “x có thê’ lù.a ga.t y”, vó.i không gian là tâ.p ho..p mo.i
ngu.ò.i trên thê´ gió.i. Hãy dùng các lu.o..ng tù. d̄ê’ diê˜n d̄a.t các câu sau:
a) Mo.i ngu.ò.i d̄ê ` u có thê’ lù.a ga.t A.
b) B có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c mo.i ngu.ò.i.
c) Mo.i ngu.ò.i d̄ê ` u có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c ai d̄ó.
d) Không có ai có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c tâ´t ca’ mo.i ngu.ò.i.
e) Mo.i ngu.ò.i d̄ê ` u có thê’ bi. lù.a ga.t bo’.i ai d̄ó.
f ) Không ai có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c ca’ A lâ˜n B.
g) C có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c chı́nh xác hai ngu.ò.i.
h) Có chı́nh xác mô.t ngu.ò.i mà ai cũng lù.a ga.t d̄u.o..c.
i) Không ai có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c chı́nh mı̀nh.
j) Có mô.t ngu.ò.i nào d̄ó có thê’ lù.a ga.t d̄u.o..c chı́nh xác mô.t ngu.ò.i trù. ba’n
thân mı̀nh.
21. Cho các tâ.p ho..p A, B, C. Chú.ng minh ră` ng:
a) (A ∩ B) \ C = A ∩ (B \ C).
b) (A ∪ B) \ C = (A \ C) ∪ (B \ C).
c) A \ (B \ C) = (A \ B) ∪ (A ∩ C).
d) (A \ B) ∪ (B \ C) ∪ (C \ A) ∪ (A ∩ B ∩ C) = A ∪ B ∪ C.
22. Xét xem các d̄ă’ng thú.c sau d̄ây d̄úng hay không.
a) (A × B) ∩ (C × D) = (A ∩ C) × (B ∩ D).
b) (A × B) ∪ (C × D) = (A ∪ C) × (B ∪ D).

22
23. Cho các tâ.p ho..p A, B, C. Chú.ng minh ră` ng:
a) A ⊕ A = ∅.
b) A ⊕ ∅ = A.
c) A ⊕ B = B ⊕ A.
d) A ⊕ B = (A ∪ B) \ (A ∩ B).
e) (A ⊕ B) ⊕ C = A ⊕ (B ⊕ C).
f ) A ∩ (B ⊕ C) = (A ∩ B) ⊕ (A ∩ C).
24. Hãy chı’ rõ các phép toán trên các xâu bit d̄u.o..c thu..c hiê.n nhu. thê´ nào d̄ê’
tı̀m các tô’ ho..p sau cu’a các tâ.p ho..p:

A = {a, b, c, d, e}, B = {b, c, d, g, p, t, v}
C = {c, e, i, o, u, x, y, z}, D = {d, e, h, i, n, o, t, u, x, y}.

a) A ∪ B,
b) A ∩ B,
c) (A ∪ D) ∩ (B ∪ C),
d) A ∪ B ∪ C ∪ D.
25. Cho A, B, C là 3 tâ.p hũ.u ha.n. Chú.ng minh ră` ng:
|A ∪ B ∪ C| = |A| + |B| + |C| − |A ∩ B| − |B ∩ C| − |A ∩ C| + |A ∩ B ∩ C|.

Tı̀m công thú.c cho tru.ò.ng ho..p n tâ.p hũ.u ha.n.
26. Mô.t cuô.c ho.p gô` m 12 ngu.ò.i tham du.. d̄ê’ bàn vê ` . Có 8 ngu.ò.i phát
` 3 vâ´n d̄ê
biê’u vê ` I, 5 ngu.ò.i phát biê’u vê
` vâ´n d̄ê ` II và 7 ngu.ò.i phát biê’u vê
` vâ´n d̄ê ` vâ´n
d̄ê . .
` III. Ngoài ra, có d̄úng 1 ngu ò i không phát biê’u vâ´n d̄ê
` nào. Ho’i nhiê ` u lă´m
. .
là có bao nhiêu ngu ò i phát biê’u ca’ 3 vâ´n d̄ê
`.

23
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG I
1. a) Không pha’i là mô.t mê.nh d̄ê
`.
b) Không pha’i là mô.t mê.nh d̄ê `.

c) Không phai là mô.t mê.nh d̄ê. `
` d̄úng.
d) Mê.nh d̄ê
` sai.
e) Mê.nh d̄ê
√ √
2. a) p ∧ q, vó.i p: “1 < 3” và q: “ 3 < 2”, là mê.nh d̄ê ` d̄úng.
. π π
b) p ∨ q, vó i p: “sin 12 > 1” và q: “sin 12 < −1”, là mê.nh d̄ê ` sai.
.
c) p ∧ q, vó i p: “Sô´ 235 chia hê´t cho 5” và q: “Sô´ 235 không chia hê´t cho
` d̄úng.
2”, là mê.nh d̄ê
d) p ∧ q, vó.i p: “5 và 7 là hai sô´ le’” và q: “5 và 7 là hai sô´ nguyên tô´ cùng
nhau”, là mê.nh d̄ê ` d̄úng.
.
e) p ∧ q, vó i p: “Hı̀nh thoi ABCD có AB = AC” và q: “Hı̀nh thoi ABCD
có AD ⊥ BC”, là mê.nh d̄ê ` sai.
3. a) Có ô nhiê˜m o’. Huê´.
b) Mùa hè o’. TP. Hô ` Chı́ Minh là không nóng hoă.c không nă´ng.
c) 4 + 8 6= 11.
5
d) 22 + 1 6= 4294967297 hoă.c là mô.t sô´ nguyên tô´.
4. a) p ⇒ q, vó.i p: “α là góc ngoài cu’a mô.t tam giác” và q: “α bă` ng tô’ng hai
góc trong không kê ` vó.i nó”.
b) p ⇒ q, vó.i p: “(xn ) là dãy d̄o.n d̄iê.u và bi. chă.n” và q: “(xn ) là dãy hô.i
tu.”.
c) p ⇒ q, vó.i p: “f là hàm liên tu.c trên khoa’ng d̄óng và bi. chă.n [a, b]” và
q: “f d̄a.t giá tri. ló.n nhâ´t và nho’ nhâ´t trên [a, b]”.
d) p ⇔ q, vó.i p: “Tam giác ABC là tam giác cân” và q: “Tam giác ABC
có hai góc bă` ng nhau”.
e) p ⇔ q, vó.i p: “Dãy sô´ thu..c (xn ) là dãy Cauchy” và q: “Dãy sô´ thu..c (xn )
là hô.i tu.”.
5. a) Nê´u ba.n bi. cúm thı̀ ba.n thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá.
b) Ba.n không thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá là d̄iê ` n và d̄u’ d̄ê’ ba.n d̄u.o..c
` u kiê.n câ
lên ló.p.
c) Ba.n thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá là d̄u’ d̄ê’ ba.n không d̄u.o..c lên ló.p.
d) Ba.n bi. cúm hoă.c ba.n thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá hoă.c ba.n d̄u.o..c lên ló.p.
e) Ba.n bi. cúm là d̄u’ d̄ê’ ba.n không d̄u.o..c lên ló.p hoă.c ba.n thi tru.o..t kỳ thi
cuô´i khoá là d̄u’ d̄ê’ ba.n không d̄u.o..c lên ló.p.
f ) Ba.n bi. cúm và thi tru.o..t kỳ thi cuô´i khoá hoă.c không thi tru.o..t kỳ thi
cuô´i khoá và d̄u.o..c lên ló.p.

24
6. a) p.
b) p ∧ q.
c) p ⇒ q.
d) p ⇒ q.
e) p ⇒ q.
f ) q ∧ p.
g) p ⇔ q.
` d̄a’o: Nê´u ngày mai trò.i giá rét thı̀ hôm nay có gió mùa D
7. a) Mê.nh d̄ê - ông
Bă´c. Mê.nh d̄ê ` pha’n d̄a’o: Nê´u ngày mai trò.i không giá rét thı̀ không có gió mùa
- ông Bă´c vào hôm nay.
D
b) Mê.nh d̄ê` d̄a’o: Nê´u tôi d̄i ra bãi tă´m thı̀ ngày d̄ó trò.i nă´ng. Mê.nh d̄ê `
.
pha’n d̄a’o: Nê´u tôi không d̄i ra bãi tă´m thı̀ ngày d̄ó trò i không nă´ng.
c) Mê.nh d̄ê` d̄a’o: Nê´u mô.t sô´ chia hê´t cho 2 và cho 3 thı̀ chia hê´t cho 6.
Mê.nh d̄ê phan d̄a’o: Nê´u mô.t sô´ không chia hê´t cho 2 hoă.c cho 3 thı̀ không chia
` ’
hê´t cho 6.
d) Mê.nh d̄ê` d̄a’o: Tô’ng các chũ. sô´ cu’a mô.t sô´ chia hê´t cho 9 thı̀ sô´ d̄ó chia
hê´t cho 9. Mê.nh d̄ê ` pha’n d̄a’o: Tô’ng các chũ. sô´ cu’a mô.t sô´ không chia hê´t cho
9 thı̀ sô´ d̄ó không chia hét cho 9.
8.
p q r p ⇒ (q ∨ r) p ⇒ (q ⇒ r) (p ⇒ q) ∨ (p ⇒ r)
0 0 0 1 1 1
0 0 1 1 1 1
0 1 0 1 0 1
0 1 1 1 1 1
1 0 0 1 1 1
1 0 1 1 1 1
1 1 0 0 1 1
1 1 1 1 1 1

9. a) 1111111, 0000000, 1111111;
b) 11111010, 10100000, 01011010;
c) 1001111001, 0001000000, 1000111001;
d) 1111111111, 0000000000, 1111111111.

25
(p ⇒ q) ∧ (p ⇒ r) (p ⇔ q) ∨ (q ⇔ r) (p ⇔ q) ⇔ (q ⇔ r)
0 1 1
1 1 0
0 1 1
1 0 0
0 0 0
0 1 1
1 1 0
1 1 1

10. a) p ∧ q ∧ r.
b) (p ∧ q ∧ r) ∨ (q ∧ r ∧ p) ∨ (r ∧ p ∧ q).
11. a) Nê´u (p ∧ q) d̄úng thı̀ p d̄úng.
b) Nê´u p d̄úng thı̀ p ∨ q d̄úng.
c) Nê´u p d̄úng thı̀ p sai và khi d̄ó p ⇒ q là d̄úng.
d) Nê´u p ∧ q là d̄úng thı̀ ca’ p và q d̄ê` u d̄úng và khi d̄ó p ⇒ q là d̄úng.
´
e) Nê u p ⇒ q d̄úng thı̀ p ⇒ q sai và khi d̄ó p d̄úng (và q sai).
f ) Nê´u p ⇒ q d̄úng thı̀ p ⇒ q sai và khi d̄ó q sai (và p d̄úng), tú.c là q là
d̄úng.
g) Nê´u [(p ∨ q) ∧ (p ⇒ r) ∧ (q ⇒ r)] d̄úng thı̀ ca’ ba p ∨ q, p ⇒ r, q ⇒ r d̄ê `u
d̄úng và khi d̄ó p hoă.c q d̄úng, nên r là d̄úng.
12. a) Nê´u p ⇔ q và q ⇔ r là d̄úng thı̀ giá tri. chân lý cu’a p và q, cu’a q và r là
nhu. nhau. Do d̄ó giá tri. chân lý cu’a p và r là nhu. nhau hay p ⇔ r là d̄úng.
b) Nê´u p sai thı̀ p ⇒ q là d̄úng. Nê´u p d̄úng thı̀ p sai và do p ∧ q ⇒ p là
d̄úng nên p ∧ q là sai. Do d̄ó q là sai hay q là d̄úng. Khi d̄ó p ⇒ q là d̄úng.
c) Nê´u p sai hoă.c r sai thı̀ p ∧ r là sai nên (p ∧ r) ⇒ (q ∧ s) là d̄úng. Nê´u p
d̄úng và r d̄úng thı̀ do p ⇒ q và r ⇒ s là d̄úng nên q và s là d̄úng. Do d̄ó q ∧ s
d̄úng, nên (p ∧ r) ⇒ (q ∧ s) là d̄úng.
d) Nê´u p sai và r sai thı̀ p ∨ r là sai nên (p ∨ r) ⇒ (q ∨ s) là d̄úng. Nê´u p
d̄úng hoă.c r d̄úng thı̀ do p ⇒ q và r ⇒ s là d̄úng nên q hoă.c s là d̄úng. Do d̄ó
q ∨ s d̄úng, nên (p ∨ r) ⇒ (q ∨ s) là d̄úng.
13.
Suy luâ.n 1: Luâ.n chú.ng:
p ⇔ q, p
A1 : Hı̀nh chũ. nhâ.t là mô.t hı̀nh bı̀nh hành có
q
mô.t góc vuông

26
A2 : ABCD là hı̀nh chũ. nhâ.t
———————————————————
A3 : ABCD là hı̀nh bı̀nh hành có mô.t góc vuông
Suy luâ.n 2: Luâ.n chú.ng:
A4 : Hı̀nh bı̀nh hành có mô.t góc vuông thı̀ có các
p ⇒ q, p
ca.nh d̄ô´i bă` ng nhau và các góc d̄ê
` u vuông
q
A3 : ABCD là hı̀nh bı̀nh hành có mô.t góc vuông
———————————————————
A5 : AD = BC, AB = CD, Â = B̂ = Ĉ = D̂ = 1v
Suy luâ.n 3: Luâ.n chú.ng:
A6 : Nê´u hai tam giác vuông có hai că.p ca.nh góc
p ⇒ q, p
vuông bă ` ng nhau tù.ng d̄ôi mô.t thı̀ chúng
q
` ng nhau
bă
A7 : Â = B̂ = 1v, BC = AD, AB = AB (AB chung)
———————————————————
A8 : 4ABC = 4BAD
Suy luâ.n 4: Luâ.n chú.ng:
A9 : Hai tam giác vuông bă` ng nhau thı̀ hai ca.nh
p ⇒ q, p
huyê` n tu.o.ng ú.ng bă
` ng nhau
q
A8 : 4ABC = 4BAD
———————————————————
A10 : AC = BD
Suy luâ.n 5: Luâ.n chú.ng:
A2 ⇒ A3
p ⇒ p 1 , p1 ⇒ p 2 , p2 ⇒ p 3 , p3 ⇒ q
A3 ⇒ A5
p⇒q
A5 ⇒ A8
A8 ⇒ A10
———————————————————
A2 ⇒ A10
14. (Chú.ng minh bă` ng pha ’ ’
√ n thı́ du.) Tı́ch cua hai
´
sô
√ vô
’ ´ ´
√ tı không nhâ t .thiê t là
.
mô.t sô´ vô tı’. Chă’ng ha.n, 2 là mô.t sô´ vô tı’ nhu ng 2. 2 là mô.t sô´ hũ u tı’.
15. (Chú.ng minh bă` ng pha’n thı́ du.) n2 − n + 41 không luôn luôn là mô.t sô´
nguyên tô´. Chă’ng ha.n, 412 − 41 + 41 = 412 là mô.t ho..p sô´.
16. (Chú.ng minh bă` ng pha’n chú.ng) Vó.i n là mô.t sô´ nguyên, ta viê´t n = 3q + r
vó.i r = 0, 1, 2 và n3 = 3(9q 3 + 9q 2 r + 3qr2 ) + r3 . Do d̄ó nê´u n3 chia hê´t cho 3
thı̀ r3 = 0 hay √ r = 0 tú.c là n chia hê´t cho 3. √
Gia’ su’. 3 3 là sô´ mô.t sô´ hũ.u tı’, nghı̃a là ta có thê’ viê´t 3 3 = ab vó.i a, b ∈ N∗
và (a, b) = 1. Khi d̄ó a3 = 3b3 , nên a3 chia hê´t cho 3, do d̄ó a chia hê´t cho 3 hay

27
a = 3c vó.i c ∈ N. Vı̀ vâ.y, b3 = 9c3 , nên b3 chia hê´t cho 3, do d̄ó b chia hê´t cho
3. D ` u này mâu thuâ’n vó.i (a, b) = 1.
- iê
17. (Chú.ng minh bă` ng cách xét các tru.ò.ng ho..p) Cho n là mô.t sô´ nguyên không
chia hê´t cho 5. Khi d̄ó n = 5q + r vó.i r = 1, 2, 3, 4 và n2 = 25q 2 + 10qr + r2 .
– Vó.i r = 1 ta có n2 = 5(5q 2 + 2qr) + 1,
– Vó.i r = 2 ta có n2 = 5(5q 2 + 2qr) + 4,
– Vó.i r = 3 ta có ta có n2 = 5(5q 2 + 2qr + 1) + 4,
– Vó.i r = 4 ta có ta có n2 = 5(5q 2 + 2qr + 3) + 1.
Do d̄ó n2 chia cho 5 có du. 1 hoă.c 4.
18. a) Tô ` n ta.i sô´ thu..c x vó.i mo.i sô´ thu..c y, ta có x + y = 1 (sai). Phu’ d̄i.nh
` này là:
cu’a mê.nh d̄ê

(∃x ∈ R) (∀y ∈ R) (x + y = 1) ≡ (∀x ∈ R) (∃y ∈ R) (x + y 6= 1) (d̄úng).

b) Vó.i mo.i sô´ thu..c x tô
` n ta.i sô´ thu..c y, ta có x + y = 1 (d̄úng). Phu’ d̄i.nh
` này là:
cu’a mê.nh d̄ê

(∀x ∈ R) (∃y ∈ R) (x + y = 1) ≡ (∃x ∈ R) (∀y ∈ R) (x + y 6= 1) (sai).

c) Vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên n tô
` n ta.i sô´ tu.. nhiên m, ta có n < m (d̄úng). Phu’
` này là:
d̄i.nh cu’a mê.nh d̄ê

(∀n ∈ N) (∃m ∈ N) (n < m) ≡ (∃n ∈ N) (∀n ∈ N) (n ≥ m) (sai).

d) Tô` n ta.i sô´ tu.. nhiên n vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên m, ta có n < m (sai). Phu’
` này là:
d̄i.nh cu’a mê.nh d̄ê

(∃n ∈ N) (∀m ∈ N) (n < m) ≡ (∀n ∈ N) (∃m ∈ N) (n ≥ m) (d̄úng).

19. a) ∃x (P (x) ∧ Q(x)).
b) ∃x (P (x) ∧ Q(x)).
c) ∀x (P (x) ∨ Q(x)).
d) ∀x (P (x) ∨ Q(x)).
20. a) ∀x F (x, A).
b) ∀y F (B, y).
c) ∀x ∃y F (x, y).
d) ∃x ∀y F (x, y) ≡ ∀x ∃y F (x, y).
e) ∃x ∀y F (x, y).
f ) ∃x F (x, A) ∨ F (x, B) ≡ ∀x F (x, A) ∧ F (x, B).
g) ∃x ∃y ∀z(x 6= y ∧ F (C, x) ∧ F (C, y) ∧ (F (C, z) ⇒ (z = x ∨ z = y))).

28
h) ∃x ∀y ∀z ((F (y, x) ∧ (F (y, z) ⇒ z = x))).
i) ∃x F (x, x) ≡ ∀x F (x, x).
j) ∃x ∃y ∀z (x 6= y ∧ F (x, y) ∧ (F (x, z) ⇒ z = y)).
21. Chú ý ră` ng A \ B = A ∩ B, trong d̄ó B là phâ
` n bù cu’a B trong tâ.p U
chú.a A, B, C.
a) (A ∩ B) \ C = (A ∩ B) ∩ C = A ∩ (B ∩ C) = A ∩ (B \ C).
b) (A ∪ B) \ C = (A ∪ B) ∩ C = (A ∩ C) ∪ (B ∩ C) = (A \ C) ∪ (B \ C).
c) A \ (B \ C) = A ∩ B ∩ C = A ∩ (B ∪ C) = (A ∩ B) ∪ (A ∩ C) =
(A \ B) ∪ (A ∩ C).
d) A \ B, B \ C, C \ A, A ∩ B ∩ C ⊂ A ∪ B ∪ C ⇒ (A \ B) ∪ (B \ C) ∪ (C \
A) ∪ (A ∩ B ∩ C) ⊂ A ∪ B ∪ C.
∀x ∈ A ∪ B ∪ C ⇒ x ∈ A ∨ x ∈ B ∨ x ∈ C.
– x ∈ A: i) x ∈ B: + x ∈ C ⇒ x ∈ A ∩ B ∩ C,
+x∈ / C ⇒ x ∈ B \ C;
ii) x ∈ / B ⇒ x ∈ A \ B.
–x∈ / A: i) x ∈ B: + x ∈ C ⇒ C \ A,
+x∈ / C ⇒ B \ C;
ii) x ∈ / B ⇒ x ∈ C ⇒ C \ A.
Vâ.y A ∪ B ∪ C ⊂ (A \ B) ∪ (B \ C) ∪ (C \ A) ∪ (A ∩ B ∩ C).
22. a) D - úng. (x, y) ∈ (A × B) ∩ (C × D) ⇔ (x, y) ∈ A × B ∧ (x, y) ∈ C × D ⇔
(x ∈ A ∧ y ∈ B) ∧ (x ∈ C ∧ y ∈ D) ⇔ x ∈ A ∩ C ∧ y ∈ B ∩ D ⇔ (x, y) ∈
(A ∩ C) × (B ∩ D).
b) Không d̄úng. Ta chı’ có (A × B) ∪ (C × D) ⊂ (A ∪ C) × (B ∪ D). Bao
hàm thú.c ngu.o..c la.i không có. Chă’ng ha.n, cho.n A = D = ∅ và B 6= ∅, C 6= ∅ thı̀
vê´ trái là tâ.p rô˜ng trong khi vê´ pha’i khác rô˜ng.
23. Các câu a), b) và c) suy tù. d̄i.nh nghı̃a. Go.i p, q, r tu.o.ng ú.ng là các mê.nh
` x ∈ A, x ∈ B, x ∈ C. Khi d̄ó x ∈ A ⊕ B chı́nh là mê.nh d̄ê
d̄ê ` tuyê’n loa.i p ⊕ q.

p q r p∨q p∧q (p ∨ q) ∧ (p ∧ q) p⊕q
0 0 0 0 0 0 0
0 0 1 0 0 0 0
0 1 0 1 0 1 1
0 1 1 1 0 1 1
1 0 0 1 0 1 1
1 0 1 1 0 1 1
1 1 0 1 1 0 0
1 1 1 1 1 0 0

29
(p ⊕ q) ⊕ r q ⊕ r p ⊕ (q ⊕ r) p ∧ (q ⊕ r) p ∧ r (p ∧ q) ⊕ (p ∧ r)
0 0 0 0 0 0
1 1 1 0 0 0
1 1 1 0 0 0
0 0 0 0 0 0
1 0 1 0 0 0
0 1 0 1 1 1
0 1 0 1 0 1
1 0 1 0 1 0

Ba’ng giá tri. chân lý o’. trên cho các kê´t qua’ câu d) tù. cô.t 6 và 7, câu e) tù. cô.t 8
và 10, câu f) tù. cô.t 11 và 13.
24. U = A ∪ B ∪ C ∪ D = {a, b, c, d, e, g, h, i, n, o, p, t, u, v, x, y, z}.

A 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
B 0 1 1 1 0 1 0 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0
C 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1
D 0 0 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 0
A∪B 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0
A∩B 0 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0
A ∪ D(1) 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 0
B ∪ C (2) 0 1 1 1 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1
(1) ∩ (2) 0 1 1 1 1 0 0 1 0 1 0 1 1 0 1 1 0

25. |A ∪ B| = |A ∪ (B \ A ∩ B)| = |A| + |B| − |A ∩ B|.
|A∪B∪C| = |A∪B|+|C|−|(A∪B)∩C| = |A|+|B|−|A∩B|+|C|−(|A∩C|+
|B∩C|−|(A∩C)∩(B∩C)|) = |A|+|B|+|C|−|A∩B|−|B∩C|−|A∩C|+|A∩B∩C|.
Cho A1 , A2 , . . . , Am là m tâ.p hũ.u ha.n cu’a tâ.p hũ.u ha.n U . Bă
` ng quy na.p
. . .
có thê’ chú ng minh d̄u o. c ră` ng:

|A1 ∪ A2 ∪ . . . ∪ Am | = N1 − N2 + N3 − · · · + (−1)n−1 Nm ,

30
P
trong d̄ó, Nk = |Ai1 ∩ Ai2 ∩ . . . ∩ Aik |, 1 ≤ k ≤ m.
1≤i1 <i2 <···<ik ≤m
Nê´u go.i N = |U |, N0 = |U \ A1 ∪ A2 ∪ . . . ∪ Am |, ta có công thú.c sau và go.i
là nguyên lý bù trù..

N0 = N − N1 + N2 − N3 + · · · + (−1)n Nm .

26. Go.i U là tâ.p ho..p gô
` m các thành viên cu’a cuô.c ho.p, Ai là tâ.p ho..p các
thành viên phát biê’u vê ` i (1 ≤ i ≤ 3). Khi d̄ó sô´ thành viên không
` vâ´n d̄ê

phát biê u vâ´n d̄ê
` nào là N0 = 1 trong sô´ các thành viên N = |U | = 12. Ta có
N1 = |A1 | + |A2 | + |A3 | = 8 + 5 + 7 = 20, N2 = |A1 ∩ A2 | + |A2 ∩ A3 | + |A1 ∩ A3 |,
N3 = |A1 ∩ A2 ∩ A3 | và N2 ≥ 3N3 . Theo công thú.c vê ` nguyên lý bù trù., ta có
N0 = N − N1 + N2 − N3 hay 1 = 12 − 20 + N2 − N3 hay N3 = N2 − 9. Do d̄ó
N3 ≥ 3N3 − 9 hay 2N3 ≤ 9 hay N3 ≤ 92 = 4, 5. Vâ.y nhiê ` u lă´m là có 4 ngu.ò.i
phát biê’u ca’ 3 vâ´n d̄ê
`.

31
. .
CHU O NG II:
ÁNH XA.
2.1. ÁNH XA ..
2.1.1. D - i.nh nghı̃a và thı́ du.:
2.1.1.1. Mo’. d̄â ` u: Ánh xa. là mô.t khái niê.m cu..c kỳ quan tro.ng trong toán ho.c.
Ánh xa. dùng d̄ê’ kha’o sát các tı́nh châ´t cu’a mô.t tâ.p ho..p và các phâ ` n tu’. cu’a nó.
Ánh xa. biê’u diê˜n các mô´i quan hê. giũ.a các tâ.p ho..p và các phâ ` n tu’.. Chă’ng ha.n,
xét tâ.p ho..p các con ngu.ò.i trên toàn thê´ gió.i và kha’o sát d̄ô. tuô’i cu’a mô˜i ngu.ò.i.
Ta ghép mô˜i con ngu.ò.i vó.i mô.t con sô´ go.i là tuô’i cu’a ngu.ò.i d̄ó. Mô˜i ngu.ò.i d̄ê `u
có mô.t con sô´, vı̀ mô˜i ngu ò i không thê’ có hai tuô’i nên mô˜i ngu ò i chı’ ú ng vó.i
. . . . .
mô.t con sô´ duy nhâ´t. Có thê’ nhiê ` u ngu.ò.i có cùng d̄ô. tuô’i, nghı̃a là nhiê
` u ngu.ò.i
có thê’ ú.ng vó.i cùng mô.t con sô´. Có thê’ có mô.t con sô´ không d̄u.o..c ú.ng vó.i mô.t
ngu.ò.i nào. Con sô´ càng ló.n thı̀ d̄ô. tuô’i cu’a con ngu.ò.i ú.ng vó.i con sô´ d̄ó càng
ló.n. Nhu. vâ.y, ta d̄ã thu..c hiê.n mô.t “ánh xa.” tù. tâ.p ho..p gô ` m các con ngu.ò.i trên
trái d̄â´t vào tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên.
Các ánh xa. còn d̄u.o..c dùng d̄ê’ d̄i.nh nghı̃a các câ´u trúc rò.i ra.c nhu. các dãy
các xâu. Ánh xa. cũng dùng d̄ê’ biê’u diê˜n thò.i gian mô.t máy tı́nh pha’i mâ´t d̄ê’
gia’i mô.t bài toán có quy mô d̄ã cho. Các hàm (ánh xa.) d̄ê. quy, tú.c là các hàm
d̄u.o..c d̄i.nh nghı̃a qua chı́nh nó d̄u.o..c dùng xuyên suô´t trong tin ho.c.
2.1.1.2. D - i.nh nghı̃a: Cho hai tâ.p ho..p A và B. Mô.t ánh xa. f tù. A vào B là
mô.t su.. ghép d̄ôi mô˜i phâ ` n tu’. a ∈ A vó.i mô.t phâ ` n tu’. duy nhâ´t cu’a B, ký hiê.u
f (a). Phâ ` n tu’. f (a) ∈ B d̄u.o..c go.i là giá tri. cu’a f ta.i a. A d̄u.o..c go.i là tâ.p nguô
`n
hay miê ` n xác d̄i.nh và B go.i là tâ.p d̄ı́ch hay miê ` n giá tri.. Mô.t ánh xa. f tù. A vào
B còn d̄u o. c go.i là mô.t hàm tù A vào B và d̄u.o..c ký hiê.u bo’.i
. . .

f
f : A −→ B hay A −→ B hay f : x ∈ A 7−→ f (x) ∈ B.

Thı́ du.: 1) Go.i A là tâ.p ho..p các bài thi cu’a các sinh viên trong mô.t ló.p nào
d̄ó. Khi châ´m bài thi theo thang d̄iê’m 10, thâ ` y giáo châ´m thi d̄ã thiê´t lâ.p mô.t
. .
ánh xa. tù A vào tâ.p ho. p {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10}.
2) Cho A là mô.t tâ.p ho..p. Mô.t su.. ghép d̄ôi mô˜i phâ
` n tu’. x ∈ A vó.i chı́nh x
là mô.t ánh xa. tù. A d̄ê´n A. Ánh xa. này d̄u.o..c go.i là ánh xa. d̄ô
` ng nhâ´t cu’a A và
. .
d̄u o. c ký hiê.u là idA hoă.c 1A .
√ √ 1
3) Các hàm sô´ y = 1 + x2 , y = x, y = ` n lu.o..t các ánh
xác d̄i.nh lâ
x+1
xa. sau:
f : R −→ R+ , g : R+ +
0 −→ R0 , h : R \ {−1} −→ R,

trong d̄ó R+ = {x ∈ R | x > 0}, R+
0 = {x ∈ R | x ≥ 0}.

32
2.1.1.3. D - i.nh nghı̃a: Cho ánh xa. f : A −→ B. Ta go.i tâ.p ho..p G =
{(x, f (x)) | x ∈ A} ⊂ A × B là d̄ô ` thi. cu’a ánh xa. f .
.
Nhu vâ.y, khi cho ánh xa. f : A −→ B, ta có tâ.p con G cu’a A × B có tı́nh
châ´t là vó.i mo.i x ∈ A, tô ` n ta.i duy nhâ´t mô.t că.p thuô.c G, có thành phâ ` n thú.
nhâ´t là x. D - a’o la.i, nê´u G ⊂ A × B có tı́nh châ´t d̄ó thı̀ G cho ta mô.t ánh xa.
f : A −→ B mà d̄ô ` thi. cu’a f là G. Vı̀ vâ.y, ngu.ò.i ta có thê’ d̄ô
` ng nhâ´t ánh xa.
f : A −→ B vó i d̄ô. ` thi. G cu’a nó.
2.1.1.4. D - i.nh nghı̃a: Hai ánh xa. f, g : A −→ B d̄u.o..c go.i là bă` ng nhau, ký
hiê.u f = g, nê´u vó.i mo.i x ∈ A, ta có f (x) = g(x).
2.1.1.5. D - i.nh nghı̃a: Cho ánh xa. f : A −→ B và X ⊂ A. Ta go.i ánh xa.
g : X −→ B là thu he.p cu’a f lên X, ký hiê.u là g = f |X , nê´u vó.i mo.i x ∈ X,
f (x) = g(x).Khi d̄ó f go.i là mo’. rô.ng cu’a g lên A.
Chú ý ră` ng, thu he.p cu’a mô˜i ánh xa. lên mô.t tâ.p con cu’a tâ.p nguô` n là duy
nhâ´t, nhu.ng mo’. rô.ng cu’a mô˜i ánh xa. lên mô.t tâ.p ho..p chú.a tâ.p nguô
` n là không
duy nhâ´t.
Thı́ du.: 1) Hai ánh xa. f : R −→ [−1, 1] : x 7−→ sin x và g : [0, 2π] −→ [−1, 1] :
x 7−→ sin x là hai ánh xa. khác nhau vı̀ chúng có các tâ.p nguô ` n khác nhau. Tuy
nhiên, f |[0,2π] = g.
2) Cho A = {1, 2, 3, 4}, X = {1, 2, 3}, B = {a, b, c} và ánh xa. g : X −→ B :
1 7−→ a, 2 7−→ b, 3 7−→ c. Khi d̄ó có 3 mo’. rô.ng cu’a g lên A là f1 , f2 , f3 : A −→ B
cho bo’.i fi (1) = a, fi (2) = b, fi (3) = c (i = 1, 2, 3), f1 (4) = a, f2 (4) = b, f3 (4) = c.
3) Cho các ánh xa. f : R −→ R+ 0 , g : R −→ Z, h : R −→ R xác d̄i.nh bo ’.i:

` n nguyên cu’a x), h(x) = x − [x] (phâ
f (x) = |x|, g(x) = [x] (phâ ` n le’ cu’a x).

` ng 0 go.i là
` u bă
Khi d̄ó f |R+ = idR+ , g|Z = idZ , h|Z = 0 (ánh xa. có mo.i giá tri. d̄ê
0 0
ánh xa. 0).

2.1.2. A ’ nh và tao a’nh:
.
2.1.2.1. D - i.nh nghı̃a: Cho ánh xa. f : A −→ B, x ∈ A, X ⊂ A, S ⊂ B. Khi
d̄ó ta go.i:
– f (x) là a’nh cu’a x bo’.i f ,
– f (X) = {f (x) ∈ B | x ∈ X} là a’nh cu’a X bo’.i f ,
– f −1 (S) = {x ∈ A | f (x) ∈ S} là ta.o a’nh cu’a S bo’.i f .
- ă.c biê.t, vó.i y ∈ B, f −1 ({y}) = {x ∈ A | f (x) = y} và viê´t d̄o.n gia’n là
D
f −1 (y). Khi X = A, ta go.i f (A) là a’nh cu’a f và ký hiê.u là Imf . Rõ ràng khi
X = ∅ ta có f (∅) = ∅. Tù. d̄i.nh nghı̃a ta có:

X ⊂ X 0 ⊂ A ⇒ f (X) ⊂ f (X 0 ) ⊂ f (A), S ⊂ S 0 ⊂ B ⇒ f −1 (S) ⊂ f −1 (S 0 ) ⊂ A.

33
Thı́ du.: 1) Cho A = {a, b, c, d, e}, B = {1, 2, 3, 4}, X = {a, b, d}, Y = {3, 4} và
f : A −→ B xác d̄i.nh bo’.i f (a) = 1, f (b) = 4, f (c) = 2, f (d) = 1, f (e) = 4. Khi
d̄ó ta có:

f (X) = {1, 4}, Imf = {1, 2, 4}, f −1 (Y ) = {b, e}, f −1 (3) = ∅, f −1 (1) = {a, d}.

2) Cho ánh xa. f : R −→ R xác d̄i.nh bo’.i f (x) = cos x. Khi d̄ó ta có:

−1 −1 3 π
f (2) = ∅, f ( ) = {± + 2kπ | k ∈ Z}, Imf = [−1, 1].
2 6

2.1.2.2. Mê.nh d̄ê ` : Cho ánh xa. f : A −→ B, X và Y là các tâ.p con cu’a A, S
và T là các tâ.p con cu’a B. Khi d̄ó ta có:
1) X ⊂ f −1 (f (X)).
2) f (f −1 (S)) ⊂ S.
3) f (X ∪ Y ) = f (X) ∪ f (Y ).
4) f (X ∩ Y ) ⊂ f (X) ∩ f (Y ).
5) f −1 (S ∪ T ) = f −1 (S) ∪ f −1 (T ).
6) f −1 (S ∩ T ) = f −1 (S) ∩ f −1 (T ).
7) f (A \ X) ⊃ f (A) \ f (X).
8) f −1 (B \ S) = A \ f −1 (S).
Chú.ng minh: 1) x ∈ X ⇒ f (x) ∈ f (X) ⇒ x ∈ f −1 (f (X)). Do d̄ó X ⊂
f −1 (f (X)).
2) y ∈ f (f −1 (S)) ⇒ ∃x ∈ f −1 (S), f (x) = y ⇒ y = f (x) ∈ S. Do d̄ó
f (f −1 (S)) ⊂ S.
3) X, Y ⊂ X ∪ Y ⇒ f (X), f (Y ) ⊂ f (X ∪ Y ) ⇒ f (X) ∪ f (Y ) ⊂ f (X ∪ Y ).
y ∈ f (X ∪ Y ) ⇒ ∃x ∈ X ∪ Y, y = f (x) ⇒ (y = f (x), x ∈ X) ∨ (y = f (x), x ∈
Y ) ⇒ y ∈ f (X) ∪ f (Y ). Do d̄ó f (X ∪ Y ) ⊂ f (X) ∪ f (Y ).
4) y ∈ f (X ∩ Y ) ⇒ ∃x ∈ X ∩ Y, y = f (x) ⇒ (y = f (x), x ∈ X) ∧ (y =
f (x), x ∈ Y ) ⇒ y ∈ f (X) ∩ f (Y ). Do d̄ó f (X ∩ Y ) ⊂ f (X) ∩ f (Y ).
5) x ∈ f −1 (S ∪ T ) ⇔ f (x) ∈ S ∪ T ⇔ (f (x) ∈ S) ∨ (f (x) ∈ T ) ⇔
(x ∈ f −1 (S)) ∨ (x ∈ f −1 (T )) ⇔ x ∈ f −1 (S) ∪ f −1 (T ). Do d̄ó f −1 (S ∪ T ) =
f −1 (S) ∪ f −1 (T ).
6) x ∈ f −1 (S ∩ T ) ⇔ f (x) ∈ S ∩ T ⇔ (f (x) ∈ S) ∧ (f (x) ∈ T ) ⇔
(x ∈ f −1 (S)) ∧ (x ∈ f −1 (T )) ⇔ x ∈ f −1 (S) ∩ f −1 (T ). Do d̄ó f −1 (S ∩ T ) =
f −1 (S) ∩ f −1 (T ).
7) y ∈ f (A) \ f (X) ⇒ (y ∈ f (A)) ∧ (y ∈ / f (X)) ⇒ (∃x ∈ A, y = f (x)) ∧ x ∈ /
X ⇒ x ∈ A \ X, y = f (x) ⇒ y ∈ f (A \ X). Do d̄ó f (A) \ f (X) ⊂ f (A \ X).
8) x ∈ f −1 (B \ S) ⇔ f (x) ∈ B \ S ⇔ (f (x) ∈ B) ∧ (f (x) ∈ / S) ⇔ (x ∈
−1 −1 −1 −1
A) ∧ (x ∈ / f (S)) ⇔ x ∈ A \ f (S). Do d̄ó f (B \ S) = A \ f (S).
Trong 1), 2), 4), 7), các bao hàm ngu.o..c la.i nói chung không d̄úng.

34
Thâ.t vâ.y, cho.n A = {1, 2, 3, 4}, B = {1, 2, 3}, X = {1, 2}, Y = {3, 4}, S =
{1, 3} và f : A −→ B là ánh xa. xác d̄i.nh bo’.i f (1) = 1, f (2) = 2, f (3) =
1, f (4) = 1 thı̀ ta có:
X ⊂ f −1 (f (X)), f (f −1 (S)) ⊂ S,
6= 6=
f (X ∩ Y ) ⊂ f (X) ∩ f (Y ), f (A \ X) ⊃ f (A) \ f (X).
6= 6=

2.1.3. D - o.n ánh, toàn ánh, song ánh:
2.1.3.1. D - i.nh nghı̃a: Ánh xa. f : A −→ B d̄u.o..c go.i là mô.t d̄o.n ánh nê´u vó.i
mo.i x1 , x2 ∈ A, x1 6= x2 kéo theo f (x1 ) 6= f (x2 ) (hay f (x1 ) = f (x2 ) kéo theo
x1 = x2 ). Ngu.ò.i ta còn go.i mô.t d̄o.n ánh là mô.t ánh xa. mô.t d̄ô´i mô.t.
2.1.3.2. D - i.nh nghı̃a: Ánh xa. f : A −→ B d̄u.o..c go.i là mô.t toàn ánh nê´u
f (A) = B, tú.c là vó.i mo.i y ∈ B, tô` n ta.i x ∈ A sao cho f (x) = y. Ngu.ò.i ta còn
go.i toàn ánh f : A −→ B là mô.t ánh xa. tù. A lên B.
2.1.3.3. D - i.nh nghı̃a: Ánh xa. f : A −→ B d̄u.o..c go.i là mô.t song ánh hay mô.t
ánh xa. mô.t d̄ô´i mô.t tù. A lên B nê´u nó vù.a là d̄o.n ánh vù.a là toàn ánh, tú.c là
vó.i mo.i y ∈ B, tô ` n ta.i duy nhâ´t x ∈ A sao cho f (x) = y.

Thı́ du.: 1) Cho A là mô.t tâ.p ho..p và B ⊂ A. Ánh xa. d̄ô ` ng nhâ´t idA là mô.t
song ánh và “phép bao hàm” B −→ A : x 7−→ x là mô.t d̄o n ánh..
2) Ánh xa. n ∈ Z 7−→ −n ∈ Z là mô.t song ánh, ánh xa. n ∈ Z 7−→ 2n ∈ Z là
mô.t d̄o.n ánh nhu.ng không pha’i là toàn ánh và ánh xa. n ∈ Z 7−→ n2 ∈ Z không
pha’i là d̄o.n ánh và cũng không pha’i là toàn ánh.
3) Ánh xa. f : R −→ R : x 7−→ x3 là mô.t song ánh nhu.ng ánh xa. g : Q −→
R : x 7−→ x3 là mô.t d̄o.n ánh và không pha’i là mô.t toàn ánh.
4) Ánh xa. x ∈ R 7−→ sin x ∈ R không là d̄o.n ánh và cũng không là toàn
ánh nhu.ng ánh xa. x ∈ R 7−→ sin x ∈ [−1, 1] là mô.t toàn ánh và không pha’i là
mô.t d̄o.n ánh.
2.1.4. Ho..p thành cu’a các ánh xa.:
2.1.4.1. D - i.nh nghı̃a: Cho hai ánh xa. f : A −→ B và g : B −→ C. Khi d̄ó ta
có ánh xa. h : A −→ C cho bo’.i h(x) = g(f (x)) và h d̄u.o..c go.i là ho..p thành hay
tı́ch cu’a ánh xa. f và ánh xa. g, ký hiê.u g ◦ f hay gf .
Thı́ du.: 1) Cho ánh xa. f : A −→ B. Khi d̄ó f ◦ idA = f và idB ◦ f = f .
2) Cho hai ánh xa. f, g : R −→ R cho bo’.i f (x) = 3x + 2, g(x) = cos x.
Khi d̄ó g ◦ f (x) = g(f (x)) = g(3x + 2) = cos(3x + 2) và f ◦ g(x) = f (g(x)) =
f (cos x) = 3 cos x + 2. Rõ ràng f ◦ g 6= g ◦ f .
1
3) Cho hai ánh xa. f : R \ {0} −→ R và g : R −→ R+ cho bo’.i f (x) = và
x
2
x + 1
g(x) = x2 + 1. Khi d̄ó ta có g ◦ f : R \ {0} −→ R+ : x 7−→ g(f (x)) = .
x2

35
2.1.4.2. Mê.nh d̄ê ` : Cho ba ánh xa. f : A −→ B, g : B −→ C, h : C −→ D.
Khi d̄ó ta có (h ◦ g) ◦ f = h ◦ (g ◦ f ).
Chú.ng minh: Vó.i mo.i x ∈ A, ta có

((h ◦ g) ◦ f )(x) = h ◦ g(f (x)) = h(g(f (x))) = h(g ◦ f (x)) = (h ◦ (g ◦ f ))(x).

Do d̄ó (h ◦ g) ◦ f = h ◦ (g ◦ f ).
Tù. d̄ó ta nói phép ho..p thành ánh xa. có tı́nh kê´t ho..p.
2.1.4.3. Mê.nh d̄ê ` . Cho hai ánh xa. f : A −→ B và g : B −→ C. Khi d̄ó:
1) Nê´u f và g là các d̄o.n ánh thı̀ g ◦ f là d̄o.n ánh.
2) Nê´u f và g là các toàn ánh thı̀ g ◦ f là toàn ánh.
3) Nê´u f và g là các song ánh thı̀ g ◦ f là song ánh.
Chú.ng minh: 1) ∀x, x0 ∈ A, g ◦ f (x) = g ◦ f (x0 ) ⇒ g(f (x)) = g(f (x0 )) ⇒
f (x) = f (x0 ) (do g là d̄o.n ánh) ⇒ x = x0 (do f là d̄o.n ánh). Vâ.y g ◦ f là d̄o.n
ánh.
2) g ◦ f (A) = {g ◦ f (x) | x ∈ A} = {g(f (x)) | f (x) ∈ f (A)} =
= {g(f (x)) | f (x) ∈ B} (do f là toàn ánh)= g(B) = C (do g là toàn ánh).
Vâ.y g ◦ f là toàn ánh.
3) Suy tù. 1) và 2).
2.1.4.4. D - i.nh nghı̃a: Cho f : A −→ B và g : B −→ A là hai ánh xa. sao cho
g ◦ f = idA và f ◦ g = idB . Khi d̄ó ta nói g là ánh xa. ngu.o..c cu’a f .
Thı́ du.: 1) Cho hai ánh xa. f, g : R −→ R xác d̄i.nh bo’.i f (x) = 2x + 5 và
x−5
g(x) = . Vó.i mo.i x ∈ R ta có:
2
(2x + 5) − 5
g ◦ f (x) = g(f (x)) = g(2x + 5) = = x = idR (x).
2
x−5 x−5
f ◦ g(x) = f (g(x)) = f ( ) = 2( ) + 5 = x = idR (x).
2 2
Vâ.y g là ánh xa. ngu.o..c cu’a f và f cũng là ánh xa. ngu.o..c cu’a g.
2) Cho hai ánh xa. f : R −→ R+ và g : R+ −→ R xác d̄i.nh bo’.i f (x) = ax
và g(x) = loga x, o’. d̄ây a ∈ R, a > 0, a 6= 1. Vó.i mo.i x ∈ R ta có:
g ◦ f (x) = g(f (x)) = g(ax ) = loga (ax ) = x = idR (x).
f ◦ g(x) = f (g(x)) = f (loga x) = aloga x = x = idR+ .
Vâ.y g là ánh xa. ngu.o..c cu’a f và f cũng là ánh xa. ngu.o..c cu’a g.
2.1.4.5. Mê.nh d̄ê ` : Ánh xa. f : A −→ B có ánh xa. ngu.o..c khi và chı’ khi f là
mô.t song ánh.
Chú.ng minh: Gia’ su’. f có ánh xa. ngu.o..c là g : B −→ A. Tù. d̄i.nh nghı̃a ta có
g ◦ f = idA và f ◦ g = idB . Khi d̄ó vó.i mo.i x, x0 ∈ A,
f (x) = f (x0 ) ⇒ g(f (x)) = g(f (x0 )) ⇒ x = x0 .

36
Vâ.y f là mô.t d̄o.n ánh. Ngoài ra, vó.i mo.i y ∈ B, tô ` n ta.i x = g(y) ∈ A sao cho
f (x) = f (g(y)) = y. Vâ.y f là mô.t toàn ánh. Do d̄ó f là mô.t song ánh.
- a’o la.i, gia’ su’. f là mô.t song ánh. Quy tă´c cho tu.o.ng ú.ng mô˜i y ∈ B vó.i
D
` n tu’. duy nhâ´t cu’a f −1 (y) xác d̄i.nh ánh xa. g : B −→ A và dê˜ dàng có d̄u.o..c
phâ
g ◦ f = idA và f ◦ g = idB . Do d̄ó g là ánh xa. ngu.o..c cu’a f .
2.1.4.6. Mê.nh d̄ê ` : Nê´u g, g 0 : B −→ A là hai ánh xa. ngu.o..c cu’a f thı̀ g = g 0 .
Chú.ng minh: Do g ◦ f = id và f ◦ g 0 = id nên ta có
A B
g = g ◦ idB = g ◦ (f ◦ g 0 ) = (g ◦ f ) ◦ g 0 = idA ◦ g 0 = g 0 .
Ký hiê.u: Ánh xa. ngu.o..c duy nhâ´t cu’a ánh xa. f thu.ò.ng d̄u.o..c ký hiê.u là f −1 .
` ng: (f −1 )−1 = f, (g ◦ f )−1 = f −1 ◦ g −1 .
Dê˜ dàng thâ´y ră
2.1.4.7. Mê.nh d̄ê ` : Cho A, B là hai tâ.p hũ.u ha.n có cùng ba’n sô´ và ánh xa.
f : A −→ B. Khi d̄ó các d̄iê ` u sau tu.o.ng d̄u.o.ng.
1) f là mô.t d̄o.n ánh.
2) f là mô.t toàn ánh.
3) f là mô.t song ánh.
Chú.ng minh: 1) ⇒ 2) vı̀ |A| = |B| (gia’ thiê´t) và |A| = |f (A)| (do f là d̄o.n
ánh), nên |f (A)| = |B|. Do d̄ó f (A) = B hay f là mô.t toàn ánh.
2) ⇒ 3) Vı̀ f là toàn ánh nên nê´u f không là song ánh thı̀ f không là d̄o.n
ánh. Khi d̄ó tô` n ta.i hai phâ` n tu’. cu’a A có chung a’nh. Vı̀ vâ.y, |B| = |f (A)| < |A|.
` u này mâu thuâ’n vó.i gia’ thiê´t.
- iê
D
3) ⇒ 1) Hiê’n nhiên.
2.1.5. Ho. nhũ.ng phâ ` n tu’. cu’a mô.t tâ.p ho..p:
2.1.5.1. D - i.nh nghı̃a: Cho I là mô.t tâ.p ho..p tùy ý khác rô˜ng và mô.t ánh xa.
f : I −→ A. Khi d̄ó, vó.i mô˜i α ∈ I ta ký hiê.u f (α) bo’.i xα và nói các phâ ` n tu’. xα
vó.i α ∈ I thành lâ.p mô.t ho. nhũ.ng phâ ` n tu’. cu’a A d̄u.o..c d̄ánh sô´ bo’.i tâ.p ho..p I,
ký hiê.u (xα )α∈I , còn tâ.p ho..p I go.i là tâ.p chı’ sô´. Nê´u các xα là nhũ.ng tâ.p ho..p
thı̀ ta go.i (xα )α∈I là mô.t ho. tâ.p ho..p d̄ánh sô´ bo’.i tâ.p ho..p I. Nê´u các phâ ` n tu’.
cu’a A là nhũ.ng tâ.p con cu’a mô.t tâ.p ho..p U thı̀ ta go.i (xα )α∈I là mô.t ho. nhũ.ng
tâ.p con cu’a tâ.p ho..p U .
Thı́ du.: 1) Cho ánh xa. f : N −→ R : n 7−→ an = f (n). Khi d̄ó ta có ho. sô´ thu..c
(an )n∈N d̄u.o..c d̄ánh sô´ bo’.i tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên và ta thu.ò.ng go.i là dãy sô´
thu..c (an )n∈N .
2) Cho ánh xa. g : N −→ P(N) : n 7−→ Jn = {0, 1, . . . , n}. Khi d̄ó ta có dãy
nhũ.ng tâ.p con cu’a tâ.p ho..p N:

J0 ⊂ J1 ⊂ · · · ⊂ Jn ⊂ · · · .

- i.nh nghı̃a: Cho (Aα )α∈I là mô.t ho. tâ.p ho..p. Ta go.i
2.1.5.2. D

37
– Ho..p cu’a ho. (Aα )α∈I là mô.t tâ.p ho..p, ký hiê.u ∪ Aα , xác d̄i.nh bo’.i
α∈I

∪ Aα = { x | ∃α ∈ I, x ∈ Aα }.
α∈I

– Giao cu’a ho. (Aα )α∈I là mô.t tâ.p ho..p, ký hiê.u ∩ Aα , xác d̄i.nh bo’.i
α∈I

∩ Aα = { x | ∀α ∈ I, x ∈ Aα }.
α∈I
Q
– Tı́ch Descartes cu’a ho. (Aα )α∈I là mô.t tâ.p ho..p, ký hiê.u Aα , xác d̄i.nh
α∈I
bo’.i Y
Aα = { (xα )α∈I | ∀α ∈ I, xα ∈ Aα }.
α∈I
Q
Nê´u vó.i mo.i α ∈ I, Aα = A thı̀ Aα go.i là lũy thù.a Descartes bâ.c I cu’a A và
α∈I
I
ký hiê.u là A .
Thı́ du.: 1) Xét ho. tâ.p con (Jn )n∈N cu’a tâ.p ho..p N, trong d̄ó Jn = {0, 1, . . . , n}.
Khi d̄ó ∪ Jn = N và ∩ Jn = {0}.
n∈N n∈N
2) Lũy thù.a Descartes RN là tâ.p ho..p các dãy sô´ thu..c.

2.2. GIA ’ I TÍCH TÔ’ HO.P.
.
2.2.1. Nhũ.ng nguyên lý d̄ê´m co. ba’n:
2.2.1.1. Quy tă ´c cô.ng: Gia’ su’. có hai công viê.c. Viê.c thú. nhâ´t có thê’ làm
` ng n1 cách, viê.c thú. hai có thê’ làm bă` ng n2 cách và nê´u hai viê.c này không
bă
` ng thò.i thı̀ sẽ có n1 + n2 cách làm mô.t trong hai viê.c d̄ó.
thê’ làm d̄ô
Quy tă´c cô.ng có thê’ mo’. rô.ng cho tru.ò.ng ho..p có nhiê ` u ho.n hai công viê.c.
. . . .
Gia’ su’ các viê.c T1, T2 , . . . , Tm có thê’ làm tu o ng ú ng bă` ng n1 , n2 , . . . , nm cách
và không có hai viê.c nào có thê’ làm d̄ô .
` ng thò i. Khi d̄ó sô´ cách làm mô.t trong
m viê.c d̄ó là n1 + n2 + · · · + nm .
Nguyên lý cô.ng có thê’ phát biê’u du.ó.i da.ng ngôn ngũ. tâ.p ho..p nhu. sau: Nê´u
A1 , A2 , . . . , An là các tâ.p hũ.u ha.n d̄ôi mô.t rò.i nhau, khi d̄ó sô´ phâ
` n tu’. cu’a ho..p
các tâ.p ho..p này là

|A1 ∪ A2 ∪ . . . ∪ An | = |A1 | + |A2 | + · · · + |An |.

Thı́ du.: Mô.t sinh viên có thê’ cho.n bài thu..c hành máy tı́nh tù. mô.t trong ba
danh sách tu.o.ng ú.ng có 24, 16 và 20 bài. Có bao nhiêu cách cho.n bài thu..c hành?
Có 24 cách cho.n bài thu..c hành tù. danh sách thú. nhâ´t, 16 cách tù. danh sách
thú. hai và 20 cách tù. danh sách thú. ba. Vı̀ vâ.y có 24 + 16 + 20 = 60 cách cho.n
bài thu..c hành.

38
2.2.1.2. Quy tă ´c nhân: Gia’ su’. mô.t nhiê.m vu. nào d̄ó d̄u.o..c tách làm hai viê.c.
Viê.c thú. nhâ´t có thê’ làm bă` ng n1 cách, viê.c thú. hai có thê’ làm bă ` ng n2 cách
. . . .
sau khi viê.c thú nhâ´t d̄ã d̄u o. c làm, khi d̄ó sẽ có n1 .n2 cách thu. c hiê.n nhiê.m vu.
này.
Ngu.ò.i ta thu.ò.ng su’. du.ng quy tă´c nhân mo’. rô.ng. Gia’ su’. mô.t nhiê.m vu. nào
d̄ó d̄u.o..c thi hành bă` ng cách thu..c hiê.n các viê.c T1 , T2, . . . , Tm và nê´u viê.c Ti có
thê’ làm bă` ng ni cách sau khi các viê.c T1 , T2 , . . . , Ti−1 d̄ã d̄u.o..c làm. Khi d̄ó có
n1 .n2 . . . . .nm cách thi hành nhiê.m vu. d̄ã cho.
Nguyên lý nhân có thê’ phát biê’u du.ó.i da.ng ngôn ngũ. tâ.p ho..p nhu. sau:
Nê´u A1 , A2 , . . . , An là các tâ.p hũ.u ha.n, khi d̄ó sô´ phâ ` n tu’. cu’a tı́ch Descartes
A1 × A2 × · · · × An là

|A1 × A2 × · · · × An | = |A1 |.|A2 | . . . |An |.

Thı́ du.: 1) Ngu.ò.i ta có thê’ ghi nhãn cho nhũ.ng chiê´c ghê´ trong mô.t gia’ng
d̄u.ò.ng bă` ng mô.t chũ. cái (trong ba’ng chũ. cái tiê´ng Anh) và mô.t sô´ nguyên
du.o.ng không vu.o..t quá 100. Bă ` ng cách nhu. vâ.y, nhiê ` u nhâ´t có bao nhiêu chiê´c
. .
ghê´ có thê’ d̄u o. c ghi nhãn khác nhau.
Thu’ tu.c ghi nhãn cho mô.t chiê´c ghê´ gô ` m hai viê.c, gán mô.t trong 26 chũ.
cái và sau d̄ó gán mô.t trong 100 sô´ nguyên du.o.ng. Quy tă´c nhân chı’ ră` ng có
26.100 = 2600 cách khác nhau d̄ê’ gán nhãn cho mô.t chiê´c ghê´. Nhu. vâ.y nhiê `u

nhâ´t ta có thê gán nhãn cho 2600 chiê´c ghê´.
2) Có bao nhiêu xâu nhi. phân d̄ô. dài n?
Mô˜i mô.t trong n bit cu’a xâu nhi. phân có thê’ cho.n bă` ng hai cách vı̀ mô˜i bit
hoă.c bă` ng 0 hoă.c bă ` ng 1. Bo’.i vâ.y, theo quy tă´c nhân cho thâ´y có tô’ng cô.ng 2n
xâu nhi. phân khác nhau d̄ô. dài n.
Cho X là mô.t tâ.p ho..p có n phâ ` n tu’.. Khi d̄ó các tâ.p con cu’a X tu.o.ng ú.ng
1-1 vó.i các xâu nhi. phân d̄ô. dài n (xem 1.2.3.5). Vı̀ vâ.y tâ.p lũy thù.a P(X) có
ba’n sô´ là 2n .
3) Có thê’ ta.o d̄u.o..c bao nhiêu ánh xa. tù. mô.t tâ.p ho..p A có m phâ ` n tu’. vào
mô.t tâ.p ho..p B có n phâ ` n tu’..
Theo d̄i.nh nghı̃a, mô.t ánh xa. xác d̄i.nh trên A có giá tri. trên B là mô.t phép
tu o ng ú.ng mô˜i phâ
. . ` n tu’. cu’a A vó.i mô.t phâ ` n tu’. nào d̄ó cu’a B. Rõ ràng sau khi
d̄ã cho.n d̄u.o..c a’nh cu’a i − 1 phâ ` n tu’. d̄â
` u, d̄ê’ cho.n a’nh cu’a phâ` n tu’. thú. i cu’a A
ta có n cách. Vı̀ vâ.y theo quy tă´c nhân, ta có n.n. . . . n = nm ánh xa. xác d̄i.nh
trên A nhâ.n giá tri. trên B.
4) Có bao nhiêu d̄o.n ánh xác d̄i.nh trên tâ.p ho..p A có m phâ ` n tu’. và nhâ.n
giá tri. trên tâ.p ho..p B có n phâ ` n tu’..
Nê´u m > n thı̀ vó.i mo.i ánh xa., ı́t nhâ´t có hai phâ ` n tu’. cu’a A có cùng mô.t
` u d̄ó có nghı̃a là không có d̄o.n ánh tù. A d̄ê´n B. Bây giò. gia’ su’. m ≤ n
a’nh, d̄iê
và go.i các phâ` n tu’. cu’a A là a1 , a2 , . . . , am . Rõ ràng có n cách cho.n a’nh cho phâ `n
. .
tu’ a1 . Vı̀ ánh xa. là d̄o n ánh nên a’nh cu’a phâ .
` n tu’ a2 pha’i khác a’nh cu’a a1 nên

39
` n tu’. a2 . Nói chung, d̄ê’ cho.n a’nh cu’a ak , ta
chı’ có n − 1 cách cho.n a’nh cho phâ
có n − k + 1 cách. Theo quy tă´c nhân, ta có

n!
n(n − 1) . . . (n − m + 1) =
(n − m)!

d̄o.n ánh tù. tâ.p ho..p A d̄ê´n tâ.p ho..p B.
2.2.2. Chı’nh ho..p và hoán vi.:
2.2.2.1. D - i.nh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p X có n phâ ` n tu’.. Mô˜i cách să´p xê´p có thú.
tu.. k phâ
` n tu’. cu’a tâ.p ho..p X d̄u.o..c go.i là mô.t chı’nh ho..p (không lă.p) châ.p k cu’a
n phâ` n tu’. cu’a X.
Ký hiê.u sô´ chı’nh ho..p châ.p k cu’a n phâ ` n tu’. là Akn . Khi d̄ó ta có

n!
Akn = n(n − 1)(n − 2) . . . (n − k + 1) = .
(n − k)!

Thâ.t vâ.y, phâ ` n tu’. d̄â
` u tiên cu’a chı’nh ho..p có thê’ cho.n bă ` ng n cách, vı̀ tâ.p ho..p
X có n phâ ` n tu’., phâ
` n tu’. thú. hai cu’a chı’nh ho..p d̄u.o..c cho.n tù. n − 1 phâ ` n tu’. còn
. .
la.i cu’a tâ.p ho. p X, tú c là ta có n − 1 cách cho.n phâ ` n tu’ này. Tu o ng tu.. ta có
. . .
n − 2 cách cho.n phâ ` n tu’. thú. ba và cú. nhu. thê´ ta có n − k + 1 cách cho.n phâ `n
tu’ thú k. Theo quy tă´c nhân ta d̄u o. c n(n − 1)(n − 2) . . . (n − k + 1) chı’nh ho..p
. . . .
châ.p k cu’a n phâ ` n tu’..
Nhu. vâ.y, sô´ chı’nh ho..p châ.p k cu’a n phâ ` n tu’. chı́nh là sô´ d̄o.n ánh tù. tâ.p
ho..p k phâ ` n tu’. vào tâ.p ho..p n phâ` n tu’..
Thı́ du.: 1) Có bao nhiêu sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau mà không xuâ´t
hiê.n chũ. sô´ 0?
` n tı̀m là mô.t chı’nh ho..p châ.p 4 cu’a 9 phâ
Mô˜i sô´ câ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p
{1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9}. Vâ.y sô´ các sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau lâ´y tù.
9!
9 chũ. sô´ d̄ã cho bă` ng A49 = = 3024.
5!
2) Gia’ su’. có tám vâ.n d̄ô.ng viên cha.y thi. Ngu.ò.i thă´ng sẽ nhâ.n d̄u.o..c huy
chu.o.ng vàng, ngu.ò.i vê ` d̄ı́ch thú. hai nhâ.n huy chu.o.ng ba.c, ngu.ò.i vê ` d̄ı́ch thú.
ba nhâ.n huy chu.o.ng d̄ô ` ng. Có bao nhiêu cách trao các huy chu.o.ng này, nê´u tâ´t
ca’ các kê´t cu.c cu’a cuô.c thi d̄ê ` u có thê’ xa’y ra?
Sô´ cách trao huy chu.o.ng chı́nh là sô´ chı’nh ho..p châ.p 3 cu’a tâ.p ho..p 8 phâ `n
’. 3
tu . Vı̀ vâ.y có A8 = 6.7.8 = 336 cách trao huy chu o ng. . .

2.2.2.2. D - .inh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p X có n phâ ` n tu’.. Mô˜i cách să´p xê´p có thú.
tu.. n phâ ` n tu’. cu’a X d̄u.o..c go.i là mô.t hoán vi. cu’a n phâ ` n tu’. cu’a X. Theo d̄i.nh
nghı̃a trên, mô˜i hoán vi. cu’a X là mô.t chı’nh ho..p châ.p n cu’a n phâ ` n tu’.. Ngoài
ra, mô˜i hoán vi. cu’a X chı́nh là mô.t song ánh tù. X lên X.
Ký hiê.u sô´ các hoán vi. cu’a X là Pn và ta có Pn = n!.

40
Thı́ du.: 1) Có bao nhiêu cách să´p xê´p chô˜ ngô ` i cho 5 em ho.c sinh trên mô.t ghê´
dài?
Mô˜i cách să´p xê´p chô˜ ngô ` i cho 5 em ho.c sinh là mô.t hoán vi. cu’a 5 phâ ` n tu’..
Vâ.y sô´ cách să´p xê´p chô˜ ngô ` i là 5! = 120.
. `
2) Gia’ su’ ră ng có mô.t du khách d̄i.nh d̄i du li.ch ta.i 8 thành phô´. Anh ta
´ ` u cuô.c hành trı̀nh cu’a mı̀nh ta.i mô.t thành phô´ nào d̄ó, nhu.ng có thê’ d̄ê´n
bă t d̄â
7 thành phô´ kia theo bâ´t kỳ thú. tu.. nào mà anh ta muô´n. Ho’i anh ta có thê’ d̄i
qua tâ´t ca’ các thành phô´ này theo bao nhiêu lô. trı̀nh khác nhau?
Sô´ lô. trı̀nh có thê’ giũ.a các thành phô´ bă ` ng sô´ hoán vi. cu’a 7 phâ ` n tu’., vı̀
thành phô´ d̄â ` u tiên d̄ã d̄u.o..c xác d̄i.nh, nhu.ng 7 thành phô´ còn la.i có thê’ có thú.
tu.. tuỳ ý. Do d̄ó có 7! = 5040 cách d̄ê’ ngu.ò.i bán hàng cho.n hành trı̀nh cu’a mı̀nh.
2.2.3. Tô’ ho..p:
2.2.3.1. D - i.nh nghı̃a: Mô.t tô’ ho..p châ.p k cu’a mô.t tâ.p ho..p là mô.t cách cho.n
không có thú. tu.. k phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p d̄ã cho. Nhu. vâ.y, mô˜i tô’ ho..p châ.p k
chı́nh là mô.t tâ.p con k phâ ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p ban d̄â ` u.
Ta có thê’ xác d̄i.nh sô´ tô’ ho. p châ.p k cu’a tâ.p ho..p n phâ
. ` n tu’.. D
- ê’ làm d̄iê
`u
. . .
d̄ó, chú ý ră` ng các chı’nh ho. p châ.p k cu’a mô.t tâ.p ho. p có thê’ nhâ.n d̄u o. c bă` ng.
cách tru.ó.c hê´t lâ.p các tô’ ho..p châ.p k, rô ` i să´p thú. tu.. cho các phâ
` n tu’. thuô.c các
tô’ ho..p d̄ó. Do d̄ó nê´u go.i Cnk là sô´ các tô’ ho..p châ.p k tù. tâ.p ho..p n phâ ` n tu’. thı̀
ta có Akn = Cnk .k! hay

n!
(1) Cnk = .
k!(n − k)!

` n tu’. cu’a tâ.p n phâ
Sô´ Cnk chı́nh là sô´ các tâ.p con k phâ ` n tu’. và là sô´ các xâu nhi.
phân d̄ô. dài n có d̄úng k bit 1. Sô´ Cn còn d̄u o. c go.i là hê. sô´ nhi. thú.c, so’. dı̃ có
k . .
tên nhu. vâ.y là vı̀ nó xuâ´t hiê.n trong khai triê’n nhi. thú.c:
n
X
n
(a + b) = Cnk ak bn−k .
k=0

Tù. d̄i.nh nghı̃a, ta có Cnn = 1 và Cn0 = 1 (vı̀ chı’ có mô.t tâ.p con gô ` m n phâ `n
. . . ` n tu’ , tú c là tâ.p ∅). Vó.i
` n tu’ và chı’ có mô.t tâ.p con có 0 phâ
tu’ cu’a tâ.p ho. p n phâ . .
quy u.ó.c 0! = 1 thı̀ công thú.c (1) d̄úng cho ca’ tru.ò.ng ho..p k = 0 và k = n.
Thı́ du.: 1) Tı̀m sô´ giao d̄iê’m tô´i d̄a cu’a a) 12 d̄u.ò.ng thă’ng phân biê.t, b) 6
d̄u.ò.ng tròn phân biê.t, c) 12 d̄u.ò.ng thă’ng và 6 d̄u.ò.ng tròn trên.
Hai d̄u.ò.ng thă’ng phân biê.t có tô´i d̄a mô.t giao d̄iê’m nên sô´ giao d̄iê’m tô´i
12!
d̄a cu’a 12 d̄u.ò.ng thă’ng phân biê.t là C12 2
= = 66 d̄iê’m.
2!10!
Hai d̄u.ò.ng tròn phân biê.t có tô´i d̄a hai giao d̄iê’m nên sô´ giao d̄iê’m tô´i d̄a
cu’a 6 d̄u.ò.ng tròn phân biê.t là 2C62 = 2.15 = 30 d̄iê’m.

41
Mô.t d̄u.ò.ng thă’ng că´t mô.t d̄u.ò.ng tròn tô´i d̄a ta.i d̄iê’m nên sô´ giao d̄iê’m tô´i
d̄a cu’a 12 d̄u.ò.ng thă’ng và 6 d̄u.ò.ng tròn trên là 66 + 30 + 12.6.2 = 240 d̄iê’m.
2) Mô.t ló.p ho.c gô
` m 20 nam và 11 nũ.. Ho’i có bao nhiêu cách thành lâ.p mô.t
tô´p ca gô` m 4 nam và 3 nũ. sao cho anh A và chi. B (trong ló.p ho.c d̄ó) không
` ng thò.i có mă.t.
d̄ô
Sô´ cách cho.n 4 nam là C20 4
và sô´ cách cho.n 3 nũ. là C11 3
, nên sô´ cách cho.n
4 3 3
tô´p ca là C20.C11 . Sô´ cách cho.n 4 nam trong d̄ó có anh A là C19 và sô´ cách cho.n
. 2
3 nũ trong d̄ó có chi. B là C10. Vı̀ vâ.y sô´ cách thành lâ.p tô´p ca theo yêu câ ` u là
4 3 3 2
C20.C11 − C19.C10 = 755.820.
2.2.3.2. Mê.nh d̄ê ` (Hă ` ng d̄ă’ ng thú.c Pascal): Cho n và k là các sô´ nguyên
du.o.ng và k < n. Khi d̄ó:
k−1 k
(2) Cn−1 + Cn−1 = Cnk .

Chú.ng minh:

k−1 k (n − 1)! (n − 1)! k(n − 1)! + (n − k)(n − 1)!
Cn−1 + Cn−1 = + =
(k − 1)!(n − k)! k!(n − k − 1)! k!(n − k)!
(k + n − k)(n − 1)! n!
= = = Cnk .
k!(n − k)! k!(n − k)!

Hă` ng d̄ă’ng thú.c Pascal là co. so’. d̄ê’ să´p xê´p hı̀nh ho.c các hê. sô´ nhi. thú.c
thành tam giác, trong d̄ó hàng thú. n cu’a tam giác gô ` m các hê. sô´ nhi. thú.c
Cnk (0 ≤ k ≤ n). Tam giác này d̄u.o..c go.i là tam giác Pascal. Hă` ng d̄ă’ng thú.c
Pascal chı’ ra ră ` ng khi cô.ng hai hê. sô´ nhi. thú.c liê
` n kê k−1
` Cn−1 k
và Cn−1 trong tam
giác Pascal sẽ nhâ.n d̄u o. c hê. sô nhi. thú c Cn cua hàng tiê p theo o du.ó.i hê. sô´
. . ´ . k ’ ´ ’.
k
Cn−1 .
1
1 1
1 2 1
1 3 3 1
1 4 6 4 1
1 5 10 10 5 1
...........................
2.2.3.3. Mê.nh d̄ê ` ng d̄ă’ ng thú.c Vandermonde): Cho m, n, k là 3 sô´
` (Hă
tu.. nhiên sao cho k ≤ m và k ≤ n. Khi d̄ó:

k
X
k i
(3) Cm+n = Cm .Cnk−i .
i=0

42
Chú.ng minh: Xét hai tâ.p ho..p rò.i nhau A và B lâ ` n lu.o..t có m và n phâ ` n tu’.. Khi
d̄ó sô´ cách cho.n k phâ ` n tu’. cu’a A ∪ B là Cm+nk
. Mă.t khác, vó.i mô˜i i (0 ≤ i ≤ k),
cho.n k phâ ` n tu’. cu’a A ∪ B là cho.n i phâ ` n tu’. cu’a A và k − i phâ ` n tu’. cu’a B. Theo
i
quy tă´c nhân, d̄iê ` u này có thê’ làm bă` ng Cm .Cnk−i cách. Vı̀ vâ.y, sô´ cách cho.n k
Pk
phâ` n tu’. cu’a A ∪ B là C i .C k−i và tù. d̄ó ta có công thú.c (3).
m n
i=0

2.2.3.4. Mê.nh d̄ê ` (Công thú.c nhi. thú.c Newton): Cho x và y là hai biê´n
và n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Khi d̄ó:
n
X
n
(4) (x + y) = Cnk xk y n−k .
k=0

Chú.ng minh: Các sô´ ha.ng trong khai triê’n cu’a (x + y)n = (x + y) . . . (x + y) (n
` n) sẽ có da.ng xk y n−k vó.i 0 ≤ k ≤ n. D
lâ - ê’ nhâ.n d̄u.o..c sô´ ha.ng da.ng xk y n−k , ta
cho.n x tù. k tô’ng x + y và có Cnk cách cho.n nhu. vâ.y, khi d̄ó y d̄u.o..c cho.n tù. n − k
tô’ng còn la.i. Tù. d̄ó ta có công thú.c (4).
Trong khai triê’n trên, cho.n x = y = 1, ta có sô´ các tâ.p con cu’a mô.t tâ.p ho..p
P
n
n phâ` n tu’. là Cnk = 2n .
k=0

. . . ’ .
2.3. LU . C LU O . NG CUA TÂ . P HO . P.
2.3.1. D - i.nh nghı̃a: Ta nói tâ.p ho..p X cùng lu..c lu.o..ng (hay cùng ba’n sô´) vó.i
tâ.p ho..p Y nê´u tô ` n ta.i mô.t song ánh tù. X vào Y .
Gia’ su’. tâ.p ho..p A có n phâ ` n tu’.. D ` u này có nghı̃a là có mô.t tu.o.ng ú.ng
- iê
.
mô.t-mô.t giũ a các phâ ` n tu’ cu’a A vó i các sô´ tu.. nhiên 1, 2, . . . , n. Nói cách khác,
. .
A có n phâ ` n tu’. nê´u và chı’ nê´u nó cùng lu..c lu.o..ng vó.i tâ.p ho..p {1, 2, . . . , n}.
Sau d̄ây chúng ta sẽ kha’o sát ló.p các tâ.p ho..p vô ha.n có “ı́t phâ ` n tu’. nhâ´t”,
d̄ó là các tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c.
2.3.2. D - i.nh nghı̃a: Tâ.p ho..p X d̄u.o..c go.i là d̄ê´m d̄u.o..c nê´u nó cùng lu..c lu.o..ng
vó.i tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên.
Thı́ du.: Tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c. Thâ.t vâ.y, ánh xa.
f : N −→ Z xác d̄i.nh bo’.i:

1 + k nê´u n = 2k,
f (n) =
1 − k nê´u n = 2k − 1.

là mô.t song ánh.
Tu.o.ng tu.., tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên chă˜n và tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên le’ d̄ê
`u
. .
là các tâ.p d̄ê´m d̄u o. c.

43
Thı́ du. trên cho thâ´y mô.t tâ.p vô ha.n có thê’ có cùng lu..c lu.o..ng vó.i mô.t tâ.p
con thu..c su.. cu’a nó.
2.3.3. Mê.nh d̄ê ` : Mô˜i tâ.p con vô ha.n cu’a mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c cũng là mô.t tâ.p
d̄ê´m d̄u.o..c.
Chú.ng minh: Gia’ su’. A = {a0, a1 , a2 , . . . } là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c và B là mô.t
tâ.p con vô ha.n cu’a A. Go.i i0 là sô´ tu.. nhiên nho’ nhâ´t sao cho ai0 ∈ B, i1 là sô´
tu.. nhiên nho’ nhâ´t sao cho ai1 ∈ B \ {ai0 }. Mô.t cách quy na.p, in là sô´ tu.. nhiên
nho’ nhâ´t sao cho ain ∈ B \ {ai0 , ai1 , . . . , ain−1 }...
Bă` ng cách d̄ó, các phâ ` n tu’. cu’a B d̄u.o..c xê´p thành mô.t dãy vô ha.n B =
{ai0 , ai1 , . . . , ain , . . . }. Nói cách khác, có mô.t song ánh N −→ B d̄ă.t n tu.o.ng
ú.ng vó.i ain hay B là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c.
2.3.4. Mê.nh d̄ê ` : Ho..p d̄ê´m d̄u.o..c các tâ.p ho..p d̄ê´m d̄u.o..c là tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c.
Chú.ng minh: Gia’ su’. Ai (i = 1, 2, . . . , ) là các tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c. Ta chú.ng minh
A = ∪Ai là tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c. Ta liê.t kê các phâ ` n tu’. cu’a Ai = {ai1 , ai2 , . . . , ain , . . . }
i
thành mô.t ba’ng:
a11 a12 a13 a14 ... a1n ...
a21 a22 a23 a24 ... a2n ...
a31 a32 a33 a34 ... a3n ...
a41 a42 a43 a44 ... a4n ...
... ... ... ... ... ... ...
an1 an2 an3 an4 ... ann ...
... ... ... ... ... ... ...
` i d̄ánh sô´ các phâ
Rô ` n tu’. cu’a A theo thú. tu.. chiê
` u mũi tên trong ba’ng trên
sao cho không có phâ .
` n tu’ nào bi. d̄ánh sô´ hai lâ ` ng cách d̄ó, ta liê.t kê d̄u.o..c
` n. Bă
tâ´t ca’ các phâ` n tu’. cu’a tâ.p ho..p A, nghı̃a là A d̄ê´m d̄u.o..c.
2.3.5. Hê. qua’: Tâ.p Q các sô´ hũ.u tı’ là d̄ê´m d̄u.o..c.
Chú.ng minh: Vó.i mô˜i sô´ nguyên du.o.ng m, ký hiê.u Qm = { m n
∈ Q | n ∈ Z}.

Khi d̄ó Qm là d̄ê´m d̄u.o..c do cùng lu..c lu.o..ng vó.i Z. Vı̀ Q = ∪ Qm , nên tù. mê.nh
m=1
` ´ . .
d̄ê trên Q là d̄ê m d̄u o. c.
2.3.6. Mê.nh d̄ê ` : Tı́ch Descartes cu’a hai tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c là d̄ê´m d̄u.o..c.
Chú.ng minh: Gia’ su’. A và B là hai tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c, vó.i A = {a1, a2 , . . . , an , . . . },
B = {b1 , b2 , . . . , bn , . . . }. Theo d̄i.nh nghı̃a A × B = {(ai , bj ) | i, j = 1, 2, . . . }.
Vó.i mô˜i i, xét tâ.p Ci = {(ai , bj ) | j = 1, 2, . . . }. Rõ ràng Ci d̄ê´m d̄u.o..c vı̀ cùng

lu..c lu.o..ng vó.i B. Khi d̄ó A × B = ∪ Ci là d̄ê´m d̄u.o..c.
i=1

44
Chúng ta thù.a nhâ.n kê´t qua’ sau d̄ây, vı̀ muô´n chú.ng minh nó ta câ ` n mô.t
.
hiê’u biê´t sâu să´c ho n vê .
` các sô´ thu. c.
2.3.7. Mê.nh d̄ê ` : Tâ.p ho..p R các sô´ thu..c là mô.t tâ.p vô ha.n không d̄ê´m d̄u.o..c.
Ngu.ò.i ta nói tâ.p ho..p các sô´ thu..c có lu..c lu.o..ng continum.
. .
2.4. NHÓM, VÀNH VÀ TRU Ò NG.
Nhóm, vành và tru.ò.ng là các câ´u trúc quan tro.ng và râ´t thu.ò.ng gă.p trong
.
các ho.c phâ ` n cu’a toán ho.c. O’ d̄ây, ta chı’ gió.i thiê.u nhũ.ng nét so. lu.o..c nhâ´t vê
`
vâ´n d̄ê
` này.
2.4.1. D - i.nh nghı̃a: Cho G là mô.t tâ.p ho..p. Mô˜i ánh xa.
◦ : G × G −→ G
d̄u.o..c go.i là mô.t phép toán hai ngôi (hay mô.t luâ.t ho..p thành) trên G. A’nh cu’a
că.p phâ` n tu’. (x, y) ∈ G × G bo’.i ánh xa. ◦ sẽ d̄u.o..c ký hiê.u là x ◦ y và d̄u.o..c go.i
là tı́ch hay ho..p thành cu’a x và y.
2.4.2. D - i.nh nghı̃a: Cho G là mô.t tâ.p ho..p, trên d̄ó có phép toán hai ngôi ◦.
Ta nói G là mô.t nhóm nê´u thoa’ mãn ba d̄iê ` u kiê.n sau:
(G1) Phép toán có tı́nh kê´t ho..p:

(x ◦ y) ◦ z = x ◦ (y ◦ z), ∀x, y, z ∈ G.

` n tu’. e ∈ G, d̄u.o..c go.i là phâ
(G2) Có mô.t phâ ` n tu’. trung hoà, vó.i tı́nh châ´t

x ◦ e = e ◦ x = x, ∀x ∈ G.

(G3) Vó.i mo.i x ∈ G, tô ` n tu’. x0 ∈ G, d̄u.o..c go.i là nghi.ch d̄a’o cu’a x, sao
` n ta.i phâ
cho
x ◦ x0 = x0 ◦ x = e.
Nê´u nhóm G thoa’ mãn thêm d̄iê
` u kiê.n:
(G4) Phép toán có tı́nh giao hoán:

x ◦ y = y ◦ x, ∀x, y ∈ G

thı̀ G d̄u.o..c go.i là mô.t nhóm aben hay nhóm giao hoán.
2.4.3. Nhâ.n xét: Phâ ` n tu’. trung hoà cu’a mô.t nhóm là duy nhâ´t. Thâ.t vâ.y,
nê´u e và e0 d̄ê ` n tu’. hoà cu’a nhóm G thı̀ e = e ◦ e0 = e0 .
` u là các phâ
Vó.i mo.i x ∈ G, phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o x0 trong (G3) là duy nhâ´t. Thâ.t vâ.y,
` n tu’. nghi.ch d̄a’o cu’a x thı̀
nê´u x01 và x02 là các phâ

x01 = x01 ◦ e = x01 ◦ (x ◦ x02 ) = (x01 ◦ x) ◦ x02 = e ◦ x02 = x02 .

45
Trong nhóm có luâ.t gia’n u.ó.c, tú.c là

x ◦ y = x ◦ z ⇒ y = z,
x ◦ z = y ◦ z ⇒ x = y.

Thâ.t vâ.y, d̄ê’ có luâ.t gia’n u.ó.c, chı’ câ
` n nhân hai vê´ cu’a d̄ă’ng thú.c x ◦ y = x ◦ z
vó.i nghi.ch d̄a’o x0 cu’a x tù. bên trái và nhân hai vê´ cu’a d̄ă’ng thú.c x ◦ z = y ◦ z
vó.i nghi.ch d̄a’o z 0 cu’a z tù. bên pha’i.
Theo thói quen, luâ.t ho..p thành ◦ trong mô.t nhóm aben thu.ò.ng d̄u.o..c ký
hiê.u theo lô´i cô.ng “+”. Ho..p thành cu’a că.p phâ ` n tu’. (x, y) d̄u.o..c ký hiê.u là x + y
và d̄u.o..c go.i là tô’ng cu’a x và y. Phâ ` n tu’. trung hoà cu’a nhóm d̄u.o..c go.i là phâ `n
. . .
tu’ không, ký hiê.u 0. Nghi.ch d̄a’o cu’a x d̄u o. c go.i là phâ .
` n tu’ d̄ô´i cu’a x, ký hiê.u
−x.
Tru.ò.ng ho..p tô’ng quát, phép toán ◦ trong nhóm thu.ò.ng d̄u.o..c ký hiê.u theo
lô´i nhân “.”. Ho..p thành cu’a că.p phâ ` n tu’. (x, y) d̄u.o..c ký hiê.u là x.y hay d̄o.n
gia’n xy và d̄u.o..c go.i là tı́ch cu’a x và y. Phâ ` n tu’. trung hoà cu’a nhóm d̄u.o..c go.i
` n tu’. d̄o.n vi.. Phâ
là phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o cu’a x d̄u.o..c ký hiê.u là x−1 .
Thı́ du.: 1) Các tâ.p ho..p sô´ Z, Q, R lâ.p thành nhóm aben d̄ô´i vó.i phép cô.ng.
2) Các tâ.p Z∗ = {±1}, Q∗ = Q \ {0}, R∗ = R \ {0} làm thành nhóm aben
d̄ô´i vó.i phép nhân.
3) Nhu. ta d̄ã biê´t, mô˜i song ánh tù. tâ.p {1, 2, . . . , n} lên chı́nh nó go.i là mô.t
hoán vi. trên n phâ ` n tu’.; ta còn go.i nó là mô.t phép thê´ trên n phâ ` n tu’.. Tâ.p ho..p
Sn tâ´t ca’ các phép thê´ trên n phâ ` n tu’. làm thành mô.t nhóm d̄ô´i vó.i phép ho..p
thành ánh xa.. Sn d̄u.o..c go.i là nhóm d̄ô´i xú.ng trên n phâ ` n tu’.. D
- ây là mô.t nhóm
không aben khi n > 2.
2.4.4. D - i.nh nghı̃a: Cho G và G0 là các nhóm (vó.i phép toán viê´t theo lô´i
nhân). Ánh xa. f : G −→ G0 d̄u.o..c go.i là mô.t d̄ô ` ng câ´u nhóm nê´u

f (xy) = f (x)f (y), ∀x, y ∈ G.

` ng câ´u nhóm f chuyê’n d̄o.n vi. e cu’a G thành d̄o.n vi. e0 cu’a G0 , tú.c là
Khi d̄ó d̄ô
f (e) = e0 . Nó cũng chuyê’n phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o cu’a x thành phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o
. −1 −1
cu’a f (x), tú c là f (x ) = f (x) , ∀x ∈ G.
2.4.5. D - i.nh nghı̃a: Mô.t d̄ô` ng câ´u nhóm d̄ô ` ng thò.i là mô.t d̄o.n ánh d̄u.o..c go.i
là mô.t d̄o.n câ´u nhóm.
` ng thò.i là mô.t toàn ánh d̄u.o..c go.i là mô.t toàn câ´u
` ng câ´u nhóm d̄ô
Mô.t d̄ô
nhóm.
` ng thò.i là mô.t song ánh d̄u.o..c go.i là mô.t d̄ă’ng câ´u
` ng câ´u nhóm d̄ô
Mô.t d̄ô
nhóm.

46
Nê´u có mô.t d̄ă’ng câ´u nhóm giũ.a G và G0 thı̀ ta nói G d̄ă’ng câ´u vó.i G0 và
viê´t G ∼ = G0 .
Thı́ du.: 1) Ánh xa. i : Z −→ Q d̄i.nh nghı̃a bo’.i công thú.c i(x) = x là mô.t d̄o.n
câ´u nhóm.
2) Cho G là mô.t nhóm cyclic sinh bo’.i a ∈ G, tú.c là nhóm mà mô˜i x ∈ G có
biê’u diê˜n x = an , vó.i n ∈ Z. Khi d̄ó ánh xa. p : Z −→ G xác d̄i.nh bo’.i p(n) = an
là mô.t toàn câ´u nhóm.
3) Ánh xa. mũ exp: R −→ R+ , exp(x) = ex là mô.t d̄ă’ng câ´u nhóm tù. nhóm
cô.ng các sô´ thu..c R lên nhóm nhân các sô´ thu..c du.o.ng R+ .
2.4.6. D - i.nh nghı̃a: Cho R là mô.t tâ.p ho..p, trên d̄ó có hai phép toán hai ngôi,
ký hiê.u theo lô´i cô.ng và nhân. Ta nói R là mô.t vành nê´u thoa’ mãn các d̄iê
` u kiê.n
sau:
(R1) R là mô.t nhóm aben d̄ô´i vó.i phép cô.ng.
(R2) Phép nhân có tı́nh kê´t ho..p:

(xy)z = x(yz), ∀x, y, z ∈ R.

(R3) Phép nhân phân phô´i hai phı́a d̄ô´i vó.i phép cô.ng:

x(y + z) = xy + xz, (y + z)x = yx + zx, ∀x, y, z ∈ R.

Vành R d̄u.o..c go.i là vành giao hoán nê´u thoa’ mãn:
(R4) Phép nhân có tı́nh giao hoán:

xy = yx, ∀x, y ∈ R.

Vành R d̄u.o..c go.i là có d̄o.n vi. nê´u thoa’ mãn:
(R5) Phép nhân có d̄o.n vi., tú.c là có phâ` n tu’. 1 ∈ R sao cho:

1x = x1 = x, ∀x ∈ R.

Thı́ du.: 1) Các tâ.p ho..p sô´ Z, Q, R là các vành giao hoán và có d̄o.n vi. d̄ô´i vó.i
các phép toán cô.ng và nhân thông thu.ò.ng. Tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên không là
mô.t vành, vı̀ nó không là mô.t nhóm d̄ô´i vó.i phép cô.ng.
2) Gia’ su’. A là mô.t nhóm cô.ng aben. Go.i End(A) là tâ.p ho..p các d̄ô ` ng câ´u
. . .
nhóm tù A vào A. Tâ.p ho. p này cùng vó i hai phép toán sau: ∀f, g ∈ End(A),

f + g xác d̄i.nh bo’.i (f + g)(x) = f (x) + g(x), ∀x ∈ A
f g xác d̄i.nh bo’.i (f g)(x) = f (g(x)), ∀x ∈ A

47
lâ.p thành mô.t vành (không giao hoán), có d̄o.n vi.. Phâ` n tu’. không cu’a End(A)
là d̄ô ` n tu’. d̄o.n vi. là ánh xa. d̄ô
` ng câ´u 0 (0(x) = 0, ∀x ∈ A), còn phâ ` ng nhâ´t idA
(idA (x) = x, ∀x ∈ A).
2.4.7. D - i.nh nghı̃a: Cho R và R0 là các vành. Ánh xa. f : R −→ R0 d̄u.o..c go.i
` ng câ´u vành nê´u
là mô.t d̄ô

f (x + y) = f (x) + f (y), f (xy) = f (x)f (y), ∀x, y ∈ R.

Các khái niê.m d̄o.n câ´u vành, toàn câ´u vành, d̄ă’ng câ´u vành d̄u.o..c nghı̃a
tu.o.ng tu.. nhu. d̄ô´i vó.i tru.ò.ng ho..p nhóm.
2.4.8. D - i.nh nghı̃a: Phâ ` n tu’. x trong mô.t vành có d̄o.n vi. R d̄u.o..c go.i là kha’
` n ta.i phâ
nghi.ch nê´u tô ` n tu’. x0 ∈ R sao cho
xx0 = x0 x = 1.
Dê˜ chú.ng minh ră` ng phâ ` n tu’. x0 có tı́nh châ´t nhu. vâ.y nê´u tô` n ta.i thı̀ duy nhâ´t.
. . −1
Nó d̄u o. c ký hiê.u là x .
2.4.9. D - i.nh nghı̃a: Mô.t vành giao hoán, có d̄o.n vi. 1 6= 0 sao cho mo.i phâ ` n tu’.
khác 0 trong nó d̄ê ` u kha’ nghi.ch d̄u.o..c go.i là mô.t tru.ò.ng.
Vành Q là mô.t tru.ò.ng. Vành Z các sô´ nguyên không là mô.t tru.ò.ng, vı̀ các
sô´ khác ±1 d̄ê
` u không kha’ nghi.ch trong Z.
2.4.10. D - i.nh nghı̃a: Nê´u vành R chú.a các phâ ` n tu’. a 6= 0, b 6= 0 sao cho ab = 0
thı̀ ta nói R có u.ó.c cu’a không.
2.4.11. Mê.nh d̄ê ` : Mô˜i tru.ò.ng d̄ê
` u là mô.t vành không có u.ó.c cu’a không.
Chú.ng minh: Gia’ su’. F là mô.t tru.ò.ng, a và b là các phâ ` n tu’. thuô.c F vó.i ab = 0.
Nê´u a 6= 0 thı̀ a kha’ nghi.ch. Ta có
b = 1b = (a−1a)b = a−1(ab) = a−10 = 0.
Vâ.y F không có u.ó.c cu’a không.
2.4.12. D - .inh nghı̃a: Cho R là mô.t vành có d̄o.n vi.. Nê´u có sô´ du.o.ng n sao cho
1 + . . . + 1 = 0 thı̀ sô´ nguyên du.o.ng nho’ nhâ´t có tı́nh châ´t d̄ó d̄u.o..c go.i là d̄ă.c
| {z }
n
sô´ cu’a vành R. Ngu.o..c la.i, nê´u không có sô´ nguyên du.o.ng n nào nhu. thê´ thı̀ ta
` ng 0. D
nói R có d̄ă.c sô´ bă - ă.c sô´ cu’a R d̄u.o..c ký hiê.u là Char(R).
2.4.13. Mê.nh d̄ê ` : Nê´u F là mô.t tru.ò.ng thı̀ Char(F) hoă.c bă` ng 0 hoă.c là mô.t
sô´ nguyên tô´.
Chú.ng minh: Gia’ su’. n = Char(F) là mô.t ho..p sô´ vó.i phân tı́ch n = rs (0 <
r, s < n). Dê˜ thâ´y ră ` ng n.1 = (r.1)(s.1) = 0. Vı̀ tru.ò.ng F không có u.ó.c cu’a
không, nên hoă.c r.1 = 0 hoă.c s.1 = 0. D ` u này mâu thuâ˜n vó.i d̄i.nh nghı̃a cu’a
- iê
d̄ă.c sô´.

48
. .
BÀI TÂ . P CHU O NG II
1. ` n xác d̄i.nh, a’nh cu’a miê
Tı̀m miê ` n xác d̄i.nh cu’a các ánh xa. sau:
a) Ánh xa. gán cho mô˜i sô´ tu. nhiên chũ. sô´ cuô´i cùng cu’a nó.
.
b) Ánh xa. gán cho mô˜i sô´ nguyên du.o.ng sô´ nguyên ló.n ho.n tiê´p sau.
c) Ánh xa. gán cho mô˜i xâu bit (dãy nhi. phân) sô´ các bit 1 trong xâu d̄ó.
d) Ánh xa. gán cho mô˜i xâu bit sô´ các bit trong xâu d̄ó.
2. ` n xác d̄i.nh cu . ’ .
Tı̀m miê q’ a các ánh xa. cho bo’ i các biê u thú c sau:
2+x
a) f (x) = (x + 1) 2−x .
2
b) f (x) = ln x −3x+2 .
p x+1 √
c) f (x) = sin x.
d) f (x) = ln(sin πx ).

x
e) f (x) = .
sin πx √
f ) f (x) = (x + |x|) x sin2 x.
3. Cho ánh xa. f : R −→ R xác d̄i.nh bo’.i f (x) = x2 − 3x + 1. Hãy tı̀m f ([−1, 2]),
Imf, f −1 (1), f −1 (−1), f −1 ([−1, 1]). Dùng d̄ô ` thi. d̄ê’ minh hoa..
4. Ta go.i hàm d̄ă.c tru.ng cu’a mô.t tâ.p con A cu’a mô.t tâ.p ho..p U , ký hiê.u là ϕA ,
là ánh xa. ϕA : U −→ {0, 1} xác d̄i.nh bo’.i:

1, nê´u x ∈ A
ϕA (x) = .
0, nê´u x ∈/A

Xác d̄i.nh hàm d̄ă.c tru.ng cu’a các tâ.p con A ∩ B, A ∪ B, A, A ⊕ B cu’a U , vó.i
A, B là nhũ.ng tâ.p con tùy ý cu’a U .
5. Cho mô.t thı́ du. vê
` mô.t ánh xa. f : N −→ N là
a) d̄o.n ánh nhu.ng không toàn ánh,
b) toàn ánh nhu.ng không d̄o.n ánh,
c) vù.a toàn ánh vù.a d̄o.n ánh (nhu.ng khác ánh xa. d̄ô
` ng nhâ´t),
.
d) Không d̄o n ánh cũng không toàn ánh.
6. Chú.ng minh các ánh xa. sau là song ánh và tı̀m các ánh xa. ngu.o..c cu’a chúng:
ex − e−x
a) f : R −→ R cho bo’.i f (x) = .
2
ex + e−x
b) f : [0, +∞) −→ [1, ∞) cho bo’.i f (x) = .
2
x
c) f : R −→ (−1, 1) cho bo’.i f (x) = .
1 + |x|
7. Chú.ng minh ră` ng nê´u f : A −→ A là mô.t toàn ánh và f ◦ f = f thı̀ f là ánh
` ng nhâ´t.
xa. d̄ô

49
8. Cho n là mô.t sô´ tu.. nhiên và ánh xa. f : N −→ N xác d̄i.nh bo’.i:

n − k, nê´u k < n
f (k) = .
n + k, nê´u k ≥ n

f có pha’i là d̄o.n ánh, toàn ánh, song ánh không?
9. Cho hai ánh xa. f : A −→ B và g : B −→ C. Chú.ng minh ră` ng:
a) Nê´u g ◦ f là d̄o.n ánh thı̀ f là d̄o.n ánh.
b) Nê´u g ◦ f là toàn ánh thı̀ g là toàn ánh.
c) Nê´u g ◦ f là d̄o.n ánh và f là toàn ánh thı̀ g là d̄o.n ánh.
d) Nê´u g ◦ f là toàn ánh và g là d̄o.n ánh thı̀ f là toàn ánh.
10. Cho ánh xa. f : A −→ B. Chú.ng minh ră` ng:
a) f là d̄o.n ánh khi và chı’ khi vó.i mo.i tâ.p X và vó.i mo.i g, g 0 : X −→
A, f ◦ g = f ◦ g 0 kéo theo g = g 0 .
b) f là toàn ánh khi và chı’ khi vó.i mo.i tâ.p Y và vó.i mo.i h, h0 : B −→
Y, h ◦ f = h0 ◦ f kéo theo h = h0 .
c) f là d̄o.n ánh khi và chı’ khi vó.i mo.i X, Y ⊂ A, f (X ∩ Y ) = f (X) ∩ f (Y ).
11. Cho các ánh xa. f : A −→ B, g : B −→ C, h : C −→ A. Khi d̄ó ta có ba
ánh xa. h ◦ g ◦ f : A −→ A, g ◦ f ◦ h : C −→ C, f ◦ h ◦ g : B −→ B. Chú.ng minh
ră` ng:
a) Nê´u hai trong ba ánh xa. trên là d̄o.n ánh và ánh xa. còn la.i là toàn ánh
` u là song ánh.
thı̀ f, g, h d̄ê
b) Nê´u hai trong ba ánh xa. trên là toàn ánh và ánh xa. còn la.i là d̄o.n ánh
` u là song ánh.
thı̀ f, g, h d̄ê
∞ ∞
12. Tı̀m ∪ An và ∩ An khi
n=1 n=1
a) An = {x ∈ R | − n1 ≤ x < n1 }.
b) An = {x ∈ R | n1 ≤ x < n2 }.
c) An = {x ∈ R | (1 + n1 )n ≤ x ≤ 3}.
d) An = {x ∈ R | n ≤ x ≤ n + 1}.
13. Gia’ su’. (Aα )α∈I là mô.t ho. các tâ.p con cu’a mô.t tâ.p ho..p A và B là mô.t tâ.p
tùy ý. Chú.ng minh:
a) B ∩ ( ∪ Aα ) = ∪ (B ∩ Aα ).
α∈I α∈I
b) B ∪ ( ∩ Aα ) = ∩ (B ∪ Aα ).
α∈I α∈I
c) A \ ( ∪ Aα ) = ∩ (A \ Aα ).
α∈I α∈I
d) A \ ( ∩ Aα ) = ∪ (A \ Aα ).
α∈I α∈I

14. Cho ánh xa. f : A −→ B, (Aα )α∈I là mô.t ho. các tâ.p con cu’a A, (Bβ )β∈J là
mô.t ho. các tâ.p con cu’a B. Chú.ng minh:

50
a) f ( ∪ Aα ) = ∪ f (Aα ).
α∈I α∈I
b) f ( ∩ Aα ) ⊂ ∩ f (Aα ).
α∈I α∈I
c) f −1 ( ∪ Bβ ) = ∪ f −1 (Bβ ).
β∈J β∈J
−1
d) f ( ∩ Bβ ) = ∩ f −1 (Bβ ).
β∈J β∈J

15. Vó.i 6 chũ. sô´ 1, 2, 3, 4, 5, 6 ta có thê’ ghi d̄u.o..c bao nhiêu sô´ tu.. nhiên thoa’
` u kiê.n trong các d̄iê
mãn mô.t và chı’ mô.t d̄iê ` u kiê.n sau d̄ây:
. .
a) Sô´ tu. nhiên có 4 chũ sô´.
b) Sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau.
c) Sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau và nho’ ho.n 2003.
d) Sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau và là sô´ chă˜n.
e) Sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau và chia hê´t cho 5.
16. Cô dâu và chú rê’ mò.i 4 ngu.ò.i ba.n d̄ú.ng thành mô.t hàng d̄ê’ chu.p a’nh cùng
vó.i mı̀nh. Có bao nhiêu cách xê´p hàng nê´u:
a) Cô dâu d̄ú.ng ca.nh chú rê’?
b) Cô dâu không d̄ú.ng ca.nh chú rê’?
c) Cô dâu d̄ú.ng bên trái chú rê’?
17. Mô.t tô’ bô. môn cu’a mô.t tru.ò.ng d̄a.i ho.c có 16 gia’ng viên.
a) Có bao nhiêu cách cho.n mô.t hô.i d̄ô ` ng gô` m 5 thành viên cu’a tô’.
b) Có bao nhiêu cách cho.n mô.t hô.i d̄ô ` ng gô` m 5 thành viên cu’a tô’ sao cho
. . .
mô˜i thành viên d̄u o. c phân công o’ mô.t vi. trı́ d̄ã d̄i.nh.
c) Trong 16 gia’ng viên có 7 nũ. và 9 nam. Có bao nhiêu cách cho.n mô.t hô.i
` m 5 thành viên cu’a tô’ nê´u trong hô.i d̄ô
` ng gô
d̄ô ` ng có ı́t nhâ´t mô.t nũ. và ı́t nhâ´t
mô.t nam.
18. a) Có bao nhiêu xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă` ng 10 và có 5 sô´ 0 liê
` n nhau
` n nhau.
hoă.c 5 sô´ 1 liê
b) Có bao nhiêu xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă` ng 8 và có 3 sô´ 0 liê ` n nhau hoă.c
4 sô´ 1 liê
` n nhau.
19. Cho mô.t lu.ó.i gô ` m các ô vuông. Các nút d̄u.o..c d̄ánh sô´ tù. 0 d̄ê´n n theo
` u tù. trái sang pha’i và tù. 0 d̄ê´n k theo chiê
chiê ` u tù. du.ó.i lên trên. Ho’i có bao
nhiêu d̄u.ò.ng d̄i khác nhau tù. nút (0, 0) d̄ê´n nút (n, k) nê´u chı’ cho phép d̄i trên
ca.nh các ô vuông theo chiê ` u sang pha’i hoă.c lên trên?
20. Có thê’ vẽ d̄u.o..c bao nhiêu tam giác tù. n d̄iê’m trên mô.t mă.t phă’ng, trong
d̄ó có m d̄iê’m cùng nă` m trên d̄u.ò.ng thă’ng d và ngoài ra mo.i bô. ba d̄iê’m không
cùng nă` m trên d thı̀ không thă’ng hàng.
21. a) Có bao nhiêu cách lâ´y ra k phâ ` n tu’. trong n phâ ` n tu’. xê´p trên d̄u.ò.ng
thă’ng sao cho không có hai phâ ` n tu’. kê
` nhau cùng d̄u.o..c lâ´y ra.

51
b) Giô´ng nhu. trên, nhu.ng vó.i n phâ
` n tu’. xê´p trên d̄u.ò.ng tròn.
22. Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Chú.ng minh ră` ng:
n
X
(−1)k Cnk = 0.
k=0

23. Hãy chú.ng minh hă` ng d̄ă’ng thú.c Vandermonde:
k
X
k i
Cm+n = Cm .Cnk−i
i=0

` ng cách khai triê’n nhi. thú.c (x + 1)m+n .
bă
24. Chú.ng minh ră` ng:
k
X
i k
Cn+i = Cn+k+1 ,
i=0

trong d̄ó n và k là các sô´ nguyên du.o.ng.
25. Chú.ng to’ ră` ng nê´u n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng thı̀
2
C2n = 2Cn2 + n2 .

26. Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Hãy chú.ng minh bă` ng công cu. tô’ ho..p
ră` ng:
n
X
kCnk = n.2n−1 .
k=1

27. Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Hãy chú.ng minh bă` ng công cu. tô’ ho..p
ră` ng:
n
X
k(Cnk )2 = nC2n−1
n−1
.
k=1

28. Cho k và n là hai sô´ nguyên du.o.ng. Có bao nhiêu cách cho.n k tò. giâ´y ba.c
tù. mô.t két d̄u..ng tiê ` m nhũ.ng tò. thuô.c n loa.i tiê
` n gô ` n? Gia’ su’. thú. tu.. mà các tò.
` n d̄u.o..c cho.n ra là không quan tro.ng, các tò. tiê
tiê ` n cùng loa.i là không phân biê.t
.
và mô˜i loa.i có ı́t nhâ´t k tò .
29. Phu.o.ng trı̀nh
x1 + x2 + x3 + x4 = 17
có bao nhiêu nghiê.m nguyên không âm?

52
30. Có bao nhiêu xâu khác nhau có thê’ lâ.p d̄u.o..c tù. các chũ. cái trong tù.
MISSISSIPPI, vó.i yêu câ
` u pha’i dùng tâ´t ca’ các chũ. cái.
31. a) Bă` ng cách xét hàm mũ exp: R −→ R+ , exp(x) = ex vó.i mo.i x ∈ R, hãy
chú.ng to’ ră` ng tâ.p sô´ thu..c R và tâ.p sô´ thu..c du.o.ng R+ có cùng lu..c lu.o..ng.
b) Bă` ng cách xét hàm f : (0, 1) −→ R+ cho bo’.i công thú.c:

x nê´u 0 < x ≤ 12 ,
f (x) = 1
 nê´u 12 < x < 1.
4(1 − x)

Hãy chú.ng minh ră` ng khoa’ng d̄o.n vi. mo’. (0, 1) có cùng lu..c lu.o..ng vó.i tâ.p R+
các sô´ thu..c du.o.ng. Và vı̀ vâ.y R, R+ và (0, 1) có cùng lu..c lu.o..ng.
32. Chú.ng minh ră` ng tâ.p ho..p các d̄a thú.c hê. sô´ hũ.u tı’ là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c.
33. Trên tâ.p ho..p Q các sô´ hũ.u tı’, xét phép toán ∗ xác d̄i.nh nhu. sau:
∀a, b ∈ Q, a ∗ b = a + b + ab.

a) Q cùng phép toán ∗ có pha’i là mô.t nhóm không? Ta.i sao?
b) Chú.ng minh Q \ {−1} cùng phép toán ∗ ta.o thành mô.t nhóm.
34. Chú.ng minh tâ.p ho..p G = {(a, b) | a, b ∈ R, b 6= 0} cùng phép toán ký hiê.u
nhân
∀(a, b), (a0 , b0 ), (a, b)(a0 , b0 ) = (ab0 + a0 , bb0 )
là mô.t nhóm.
35. Cho tâ.p ho..p G = [0, 1) = {x ∈ R | 0 ≤ x < 1}. D
- i.nh nghı̃a phép toán ⊕
trên G nhu. sau:

` n le’ cu’a x + y).
∀x, y ∈ G, x ⊕ y = x + y − [x + y] (phâ

Chú.ng minh (G, ⊕) là mô.t nhóm abel.
36. Cho G = R∗ × R (vó.i R là tâ.p ho..p các sô´ thu..c và R∗ = R \ {0}) và ∗ là
phép toán trên G xác d̄i.nh bo’.i:
y
(x, y) ∗ (x0 , y 0 ) = (xx0 , xy 0 + ).
x0

Chú.ng minh ră` ng (G, ∗) là mô.t nhóm.
37. Cho Q là nhóm các sô´ hũ.u tı’ vó.i phép cô.ng. Chú.ng minh ră` ng ánh xa.
` ng câ´u nhóm khi và chı’ khi tô
f : Q −→ Q là d̄ô ` n ta.i duy nhâ´t mô.t sô´ a ∈ Q sao
cho f (x) = ax, ∀x ∈ Q.

53
38. Cho R là mô.t vành có d̄o.n vi. 1. Trên R, xét phép toán ∗:

x ∗ y = x + y − xy.

Ký hiê.u R∗ = {x ∈ R | ∃y ∈ R, x ∗ y = y ∗ x = 0}. Chú.ng minh ră` ng:
a) (R∗ , ∗) là mô.t nhóm.
b) R∗ ∼ = U (R), vó.i U (R) là nhóm các phâ
` n tu’. kha’ nghi.ch cu’a vành R.
39. Cho R là mô.t vành, Z là vành các sô´ nguyên, trên tâ.p Z × R ta d̄i.nh nghı̃a
2 phép toán cô.ng và nhân nhu. sau:

(m, x) + (n, y) = (m + n, x + y) , (m, x)(n, y) = (mn, my + nx + xy) .

Chú.ng minh ră ` ng Z × R vó.i 2 phép toán này là mô.t vành có d̄o.n vi.. Tı̀m các
u.ó.c cu’a không cu’a vành Z × R vó.i R = Z.
40. Cho S là mô.t tâ.p ho..p, R là mô.t vành và η là mô.t song ánh tù. S lên R.
Chú.ng minh ră` ng S vó.i 2 phép toán:

a + b = η −1 (η(a) + η(b)) , ab = η −1 (η(a)η(b)) , ∀a, b ∈ S

là mô.t vành và η là mô.t d̄ă’ng câ´u vành. Dùng d̄iê` u này d̄ê’ chú.ng minh ră` ng
. .
mô.t vành bâ´t kỳ có d̄o n vi. 1 cũng còn là mô.t vành d̄ô´i vó i 2 phép toán a ⊕ b =
a + b − 1 , a ∗ b = a + b − ab.
41. a) Cho p là mô.t sô´ nguyên tô´. Ký hiê.u
√ √
Q( p) = {a + b p | a, b ∈ Q},

trong d̄ó Q là tru.ò.ng các sô´ hũ.u tı’. Chú.ng minh ră` ng Q( p) là mô.t tru.ò.ng.
√ √
b) Chú.ng minh ră` ng tru.ò.ng Q( 3) không d̄ă’ng câ´u vó.i tru.ò.ng Q( 5).
Mô.t vành R d̄u.o..c go.i là mô.t vành Boole nê´u vó.i mô˜i a ∈ R, a2 = a.
42. Cho R là mô.t vành Boole. Chú.ng minh ră` ng:
a) R có d̄ă.c sô´ 2.
b) R là mô.t vành giao hoán.
c) Nê´u R không có u.ó.c cu’a 0 thı̀ hoă.c R = {0} hoă.c R chı’ có hai phâ
` n tu’..

54
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG II
` n xác d̄i.nh là tâ.p N các sô´ tu.. nhiên và a’nh cu’a nó là tâ.p {0, 1, 2, 3, 4,
1. a) Miê
5, 6, 7, 8, 9}.
b) Miê ` n xác d̄i.nh là tâ.p Z+ các sô´ nguyên du.o.ng và a’nh cu’a nó là tâ.p
+
{n ∈ Z |n ≥ 2}.
c), d) Miê ` n xác d̄i.nh là tâ.p các xâu bit và a’nh cu’a nó là tâ.p N.

2. a) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi 2−x 2+x
> 0, tú.c là khi −2 ≤ x < 2.
b) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi x −3x+2 > 0, tú.c là khi −1 < x < 1 hay
2

x+1
x > 2. √
c) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi x ≥ 0 và sin x ≥ 0, tú.c là khi 4k 2 π 2 ≤ x ≤
(2k + 1)2 π 2 vó.i k ∈ N.
d) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi sin πx > 0, tú.c là khi 2kπ < πx < (2k + 1)π vó.i
k ∈ Z. Nê´u k = 0 thı̀ 0 < x1 < 1 nên x > 1. Nê´u k > 0 thı̀ 2k < x1 < 2k + 1.
Do d̄ó 2k+1 1
< x < 2k 1
vó.i k = 1, 2, . . . . Nê´u k < 0 thı̀ 2k+1 1 1
< x < 2k vó.i
k = −1, −2, . . . .
e) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi x ≥ 0 và sin πx 6= 0, tú.c là khi k < x < k + 1
vó.i k = 0, 1, 2, . . . .
f ) Ánh xa. d̄u.o..c xác d̄i.nh khi x sin2 x > 0, tú.c là khi x ≥ 0.
5
3. f ([−1, 2]) = [− , 5].
4
5
Imf = f (R) = [− , +∞).
4
f −1 (1) = {x ∈ R | x2 − 3x + 1 = 1} = {0, 3}.
f −1 (−1) = {x ∈ R | x2 − 3x + 1 = −1} = {1, 2}.
f −1 ([−1, 1]) = {x ∈ R | − 1 ≤ x2 − 3x + 1 ≤ 1} = [0, 1] ∪ [2, 3].
4. ϕA∩B (x) = ϕA (x)ϕB (x) = min(ϕA (x), ϕB (x)).
ϕA∪B (x) = ϕA (x) + ϕB (x) − ϕA (x)ϕB (x) = max(ϕA (x), ϕB (x)).
ϕA (x) = 1 − ϕA (x).
ϕA⊕B (x) = ϕA (x) + ϕB (x) − 2ϕA (x)ϕB (x) = | ϕA (x) − ϕB (x) |.
5. a) f (n) = 3n,
[ n2 ] (hàm phâ
b) f (n) =  ` n nguyên),

 n, nê´u n = 3k
c) f (n) = n + 1, nê´u n = 3k + 1 .


n − 1, nê´u n = 3k + 2
d) f (n) = k, trong d̄ó k ∈ {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9} là chũ. sô´ cuô´i cùng cu’a
sô´ n.

55
ex −e−x
p
6. a) y = ⇔ e2x − 2yex − 1 = 0 ⇔ ex = y + y 2 + 1 ⇔ x = ln(y +
p 2 p
y 2 + 1) (vı̀ e > 0 nên không cho.n ex = y − y 2 + 1). Do d̄ó f là mô
x
. t song ánh

. . −1 . −1
và ánh xa. ngu o. c cu’a nó là f : R −→ R cho bo’ i f (x) = ln(x + x2 + 1).
x −x p
b) y = e +e ⇔ e 2x
− 2ye x
+ 1 = 0 ⇔ e x
= y + y2 − 1 ⇔ x =
p 2 p
ln(y + y 2 − 1) (vı̀ x ≥ 0 nên không cho.n ex = y − y 2 − 1). Do d̄ó f là
mô.t song ánh và √ ánh xa. ngu.o..c cu’a nó là f −1 : [1, ∞) −→ [0, +∞) cho bo’.i
f −1 (x) = ln(x + x2 −1).
x y
y = 1+x x = 1−y
c) ⇔ và
x≥0 y ≥ 0, y =
6 1
 x  y
y = 1−x x = 1+y
⇔ .
x≤0 y ≤ 0, y 6= −1
Do d̄ó f là mô.t song ánh và ánh xa. ngu.o..c cu’a nó là f −1 : (−1, 1) −→ R cho
bo’.i f −1 (x) = 1−|x| x
.
7. ∀a ∈ A, ∃a0 ∈ A sao cho f (a0 ) = a (vı̀ f là mô.t toàn ánh). Khi d̄ó f (a) =
f (f (a0 )) = f ◦ f (a0 ) = f (a0 ) = a, tú.c là f là ánh xa. d̄ô
` ng nhâ´t.
8. Nê´u n = 0 thı̀ f là ánh xa. d̄ô` ng nhâ´t idN .
Nê´u n > 0 thı̀ f là mô.t d̄o n ánh, nhu.ng không là toàn ánh. Thâ.t vâ.y, vó.i
.
k1 , k2 ∈ N, k1 < k2 ; nê´u k1 < k2 < n thı̀ f (k1 ) = n − k1 6= n − k2 = f (k2 );
nê´u k1 < n ≤ k2 thı̀ f (k1 ) = n − k1 6= n + k2 = f (k2 ); nê´u n ≤ k1 < k2 thı̀
f (k1 ) = n + k1 6= n + k2 = f (k2 ). Ngoài ra, @k ∈ N sao cho f (k) = 0.
9. a) ∀a, a0 ∈ A, f (a) = f (a0 ) ⇒ g ◦ f (a) = g(f (a)) = g(f (a0 )) = g ◦ f (a0 ) ⇒
a = a0 (vı̀ g ◦ f là d̄o.n ánh). Vâ.y f là d̄o.n ánh.
b) Ta có f (A) ⊂ B, g(B) ⊂ C và g ◦ f là toàn ánh nên C = g ◦ f (A) =
g(f (A)) ⊂ g(B) ⊂ C. Do d̄ó g(B) = C hay g là toàn ánh.
c) Vı̀ g ◦ f là d̄o.n ánh nên theo a) f là d̄o.n ánh. Ngoài ra theo gia’ thiê´t f
là toàn ánh nên f là song ánh, do d̄ó f có ánh xa. ngu.o..c f −1 cũng là song ánh.
Do g = g ◦ idB = g ◦ (f ◦ f −1 ) = (g ◦ f ) ◦ f −1 nên g là d̄o.n ánh (ho..p thành
cu’a 2 d̄o.n ánh).
d) Vı̀ g ◦ f là toàn ánh nên theo b) g là toàn ánh. Ngoài ra theo gia’ thiê´t g
là d̄o.n ánh nên g là song ánh, do d̄ó g có ánh xa. ngu.o..c g −1 cũng là song ánh.
Do f = idB ◦ f = (g −1 ◦ g) ◦ f = g −1 ◦ (g ◦ f ) nên f là toàn ánh (ho..p thành
cu’a 2 toàn ánh)
10. a) (⇒) ∀X và ∀g, g 0 : X −→ A, sao cho f ◦ g = f ◦ g 0 , ta có ∀x ∈ X,
f ◦ g(x) = f ◦ g 0 (x) hay f (g(x)) = f (g 0 (x)). Do f là d̄o.n ánh nên g(x) = g 0 (x)
hay g = g 0 .
(⇐) ∀a1 , a2 ∈ A, f (a1 ) = f (a2 ). Lâ´y X là tâ.p khác rô˜ng, g, g 0 : X −→ A
xác d̄i.nh bo’.i g(x) = a1 và g 0 (x) = a2 , ∀x ∈ X. Ta có, f ◦ g(x) = f (g(x)) =
f (a1 ) = f (a2 ) = f (g 0 (x)) = f ◦ g 0 (x), ∀x ∈ X, tú.c là f ◦ g = f ◦ g 0 . Theo gia’
thiê´t, ta có g = g 0 hay a1 = a2 . Do d̄ó f là d̄o.n ánh.

56
b) (⇒) ∀Y và ∀h, h0 : B −→ Y , sao cho h ◦ f = h0 ◦ f , ta có ∀b ∈ B, ∃a ∈ A,
b = f (a) (do f là toàn ánh) và h(b) = h(f (a)) = h ◦ f (a) = h0 ◦ f (a) = h0 (f (a)) =
h0 (b), tú.c là h = h0 .
(⇐) Gia’ su’. f không là toàn ánh. Khi d̄ó B \ f (A) 6= ∅. Lâ´y Y = {y1 , y2 }
và h, h0 : B −→ Y cho bo’.i:

0 y1 , nê´u b ∈ f (A)
h(b) = y1 , h (b) = , ∀b ∈ B.
y2 , nê´u b ∈ B \ f (A)

Ta có h ◦ f = h0 ◦ f , nhu.ng h 6= h0 .
c) (⇒) Ta d̄ã có: ∀X, Y ⊂ A, f (X ∩ Y ) ⊂ f (X) ∩ f (Y ).
∀y ∈ f (X) ∩ f (Y ) ⇒ (∃x ∈ X, y = f (x)) ∧ (∃x0 ∈ Y, y = f (x0 ) ⇒ ∃x ∈
X ∧ ∃x0 ∈ Y, y = f (x) = f (x0 ) ⇒ x = x0 ∈ X ∩ Y, y = f (x) ⇒ y ∈ f (X ∩ Y ).
Do d̄ó f (X) ∩ f (Y ) ⊂ f (X ∩ Y ). Vâ.y f (X ∩ Y ) = f (X) ∩ f (Y ). (⇐) Cho
f (a1 ) = f (a2 ), ∀a1 , a2 ∈ A. Khi d̄ó

f ({a1} ∩ {a2 }) = f ({a1 }) ∩ f ({a2 }) = {f (a1 )} ∩ {f (a2 )}

= {f (a1 )} 6= ∅,
nên {a1 } ∩ {a2} 6= ∅ hay a1 = a2 . Vâ.y f là d̄o.n ánh.
11. a) Không mâ´t tı́nh châ´t tô’ng quát, ta có thê’ xem h ◦ g ◦ f , g ◦ f ◦ h là d̄o.n
ánh và f ◦ h ◦ g là toàn ánh. Khi d̄ó theo các câu a) và b) cu’a Bài 9,
h ◦ g ◦ f là d̄o.n ánh ⇒ f là d̄o.n ánh.
f ◦ h ◦ g là toàn ánh ⇒ f là toàn ánh.
Vâ.y f là song ánh, nên có ánh xa. ngu.o..c f −1 cũng là song ánh. Tù. d̄ó
h ◦ g = (h ◦ g) ◦ (f ◦ f −1 ) = (h ◦ g ◦ f ) ◦ (f −1 ) là d̄o.n ánh.
h ◦ g = (f −1 ◦ f ) ◦ (h ◦ g) = f −1 ◦ (f ◦ h ◦ g) là toàn ánh.
Vâ.y h ◦ g là song ánh.
g ◦ f ◦ h là d̄o.n ánh ⇒ h là d̄o.n ánh.
h ◦ g là toàn ánh ⇒ h là toàn ánh.
Vâ.y h là song ánh, nên có ánh xa. ngu.o..c h−1 cũng là song ánh.
g = (h−1 ◦ h) ◦ g = h−1 ◦ (h ◦ g). Vâ.y g là song ánh.
b) Tu.o.ng tu.. câu a).

12. a) Ta có A1 ⊃ A2 ⊃ A3 ⊃ · · · . Vı̀ vâ.y ∪ An = A1 = [−1, 1).
n=1

Ta có − n1 ≤0< 1
n , ∀n ∈ Z , tú.c là {0} ⊂ ∩ An . Mă.t khác,
+
n=1

∀x ∈ ∩ An ⇒ − n1 ≤ x < 1
n
, ∀n ∈ Z+ ⇒ x = 0 (vı̀ lim (− n1 ) = lim 1
= 0),
n=1 n→∞ n→∞ n

tú.c là ∩ An ⊂ {0}.
n=1

57

Do d̄ó ∩ An = {0}.
n=1

b) Vı̀ A1 ∩ A2 = ∅ nên ∩ An = ∅.
n=1

1 2
Vı̀ 0 < n < n ≤ 2, ∀n ∈ Z+ , nên An ⊂ (0, 2), ∀n ∈ Z+ . Do d̄ó ∪ An ⊂
n=1
(0, 2).

∀x ∈ (0, 2): + Nê´u 1 ≤ x < 2 thı̀ x ∈ A1 , do d̄ó x ∈ ∪ An .
n=1
+ Nê´u 0 < x < 1, go.i n là sô´ nguyên nho’ nhâ´t, không nho’ ho.n
1
x. Khi d̄ó, 1
x ≤ n < x1 + 1 (< x1 + x1 = x2 ), tú.c là n1 ≤ x < n2 hay x ∈ An , do d̄ó

x ∈ ∪ An .
n=1
∞ ∞
Tù. 2 d̄iê
` u trên, ta có (0, 2) ⊂ ∪ An . Vâ.y ∪ An = (0, 2).
n=1 n=1
1 n
c) Vı̀ dãy {(1 + n ) } là dãy tăng, nên A1 ⊃ A2 ⊃ A3 ⊃ · · · . Vı̀ vâ.y

∪ An = A1 = [2, 3].
n=1

Vı̀ (1 + n1 )n < e < 3, ∀n ∈ Z+ nên [e, 3] ⊂ An , ∀n ∈ Z+ hay [e, 3] ⊂ ∩ An .
n=1
Mă.t khác,

1 n
∀x ∈ ∩ An ⇒ (1 + n
) ≤ x ≤ 3, ∀n ∈ Z+ ⇒ e ≤ x ≤ 3 (vı̀
n=1

lim (1 + 1 n
n) = e), tú.c là ∩ An ⊂ [e, 3].
n→∞ n=1

Do d̄ó, ∩ An = [e, 3].
n=1

d) Vı̀ A1 ∩ A3 = ∅ nên ∩ An = ∅.
n=1

Rõ ràng An ⊂ [1, +∞), ∀n ∈ Z+ , nên ∪ An ⊂ [1, +∞). Mă.t khác,
n=1
. ` n nguyên cu’a x) ⇒ x ∈
∀x ∈ [1, +∞) ⇒ n ≤ x < n + 1, vó i n = [x] (phâ
∞ ∞
An ⇒ x ∈ ∪ A , tú.c là [1, +∞) ⊂ ∪ A .
n n
n=1 n=1

Do d̄ó, ∪ An = [1, +∞).
n=1

13. a) x ∈ B ∩ ( ∪ Aα ) ⇔ x ∈ B ∧ x ∈ ∪ Aα ⇔ x ∈ B ∧ (∃α ∈ I, x ∈
α∈I α∈I
Aα ) ⇔ ∃α ∈ I, x ∈ B ∧ x ∈ Aα ⇔ x ∈ ∪ (B ∩ Aα ).
α∈I
b) x ∈ B ∪ ( ∩ Aα ) ⇔ x ∈ B ∨ x ∈ ∩ Aα ⇔ x ∈ B ∨ (∀α ∈ I, x ∈
α∈I α∈I
Aα ) ⇔ ∀α ∈ I, x ∈ B ∨ x ∈ Aα ⇔ x ∈ ∩ (B ∪ Aα ).
α∈I
c) x ∈ A \ ( ∪ Aα ) ⇔ x ∈ A ∧ x ∈ ∪ Aα ⇔ x ∈ A ∧ ∃α ∈ I, x ∈ Aα ⇔
α∈I α∈I
x ∈ A ∧ (∀α ∈ I, x ∈
/ Aα ) ⇔ ∀α ∈ I, x ∈ A ∧ x ∈
/ Aα ⇔ ∀α ∈ I, x ∈ A \ Aα ⇔
x ∈ ∩ (A \ Aα ).
α∈I

58
d) x ∈ A \ ( ∩ Aα ) ⇔ x ∈ A ∧ x ∈ ∩ Aα ⇔ x ∈ A ∧ ∀α ∈ I, x ∈ Aα ⇔
α∈I α∈I
/ Aα ) ⇔ ∃α ∈ I, x ∈ A ∧ x ∈
x ∈ A ∧ (∃α ∈ I, x ∈ / Aα ⇔ ∃α ∈ I, x ∈ A \ Aα ⇔
x ∈ ∪ (A \ Aα ).
α∈I

14. a) Aα ⊂ 0∪ Aα0 , ∀α ∈ I ⇒ f (Aα ) ⊂ f ( 0∪ Aα0 ), ∀α ∈ I ⇒ ∪ f (Aα ) ⊂
α ∈I α ∈I α∈I
f ( ∪ Aα ). Mă.t khác,
α∈I
y ∈ f ( ∪ Aα ) ⇒ ∃x ∈ ∪ Aα , y = f (x) ⇒ ∃α ∈ I, ∃x ∈ Aα , y = f (x) ⇒
α∈I α∈I
∃α ∈ I, y ∈ f (Aα ) ⇒ y ∈ ∪ f (Aα ). Vâ.y f ( ∪ Aα ) ⊂ ∪ f (Aα ).
α∈I α∈I α∈I
Do d̄ó f ( ∪ Aα ) = ∪ f (Aα ).
α∈I α∈I
b) y ∈ f ( ∩ Aα ) ⇒ ∃x ∈ ∩ Aα , y = f (x) ⇒ ∀α ∈ I, ∃x ∈ Aα , y =
α∈I α∈I
f (x) ⇒ ∀α ∈ I, y ∈ f (Aα ) ⇒ y ∈ ∩ f (Aα ). Vâ.y f ( ∩ Aα ) ⊂ ∩ f (Aα ).
α∈I α∈I α∈I
c) x ∈ f −1 ( ∪ Bβ ) ⇔ f (x) ∈ ∪ Bβ ⇔ ∃β ∈ J, f (x) ∈ Bβ ⇔ ∃β ∈
β∈J β∈J
J, x ∈ f −1 (Bβ ) ⇔ x ∈ ∪ f −1 (Bβ ).
β∈J
−1
d) x ∈ f ( ∩ Bβ ) ⇔ f (x) ∈ ∩ Bβ ⇔ ∀β ∈ J, f (x) ∈ Bβ ⇔ ∀β ∈
β∈J β∈J
−1 −1
J, x ∈ f (Bβ ) ⇔ x ∈ ∩ f (Bβ ).
β∈J

15. a) Sô´ các sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ trong 6 chũ. sô´ d̄ã cho bă` ng:
64 = 1296.
b) Sô´ các sô´ tu.. nhiên có 4 chũ. sô´ khác nhau lâ´y trong 6 chũ. sô´ d̄ã cho bă` ng:
4 6!
A6 = 2! = 3.4.5.6 = 360.
c) Mô˜i sô´ tu.. nhiên có da.ng abcd, trong d̄ó a, b, c, d là 4 chũ. sô´ phân biê.t và
1 ≤ a, b, c, d ≤ 6. Vı̀ abcd < 2003 nên ta pha’i có:
a = 1, b = 2, 3, 4, 5, 6, c = 2, 3, 4, 5, 6, d = 2, 3, 4, 5, 6.
Vâ.y các sô´ tu.. nhiên pha’i tı̀m bă` ng: A35 = 5!2!
= 3.4.5 = 60.
.
d) Sô´ tu. nhiên theo yêu câ ` u có da.ng abcd, trong d̄ó các chũ. sô´ a, b, c, d là
phân biê.t, 1 ≤ a, b, c, d ≤ 6 và abcd :̇ 2. Vı̀ abcd :̇ 2 nên d = 2, 4, 6. Vâ.y sô´ các sô´
tu.. nhiên pha’i tı̀m bă ` ng: 3 × A35 = 180.
e) Sô´ tu.. nhiên theo yêu câ ` u có da.ng abcd, trong d̄ó các chũ. sô´ a, b, c, d là
phân biê.t, 1 ≤ a, b, c, d ≤ 6 và abcd :̇ 5. Vı̀ abcd :̇ 5 nên d = 5. Vâ.y sô´ các sô´ tu..
nhiên pha’i tı̀m bă` ng: A35 = 60.
16. a) Xem cô dâu và chú rê’ nhu. là mô.t thı̀ mô.t cách xê´p hàng mà cô dâu d̄ú.ng
ca.nh chú rê’ (không kê’ bên trái hay bên pha’i) là mô.t hoán vi. cu’a 5 phâ ` n tu’.. Do
d̄ó sô´ câ
` n tı̀m là:
2 × 5! = 2.2.3.4.5 = 240.

59
b) Sô´ tâ´t ca’ các cách xê´p hàng là 6!. Vâ.y sô´ các cách xê´p hàng mà cô dâu
không d̄ú.ng ca.nh chú rê’ là

6! − 240 = 480.

c) Sô´ các cách xê´p hàng mà cô dâu d̄ú.ng bên trái ngay ca.nh chú rê’ là 5!.
Sô´ các xê´p hàng mà cô dâu d̄ú.ng bên trái không d̄ú.ng ca.nh chú rê’ là 480
2
. Do
` n tı̀m là:
d̄ó sô´ câ
480
5! + = 120 + 240 = 360.
2

17. a) Mô.t cách cho.n mô.t hô.i d̄ô ` m 5 thành viên cu’a tô’ là mô.t tô’ ho..p châ.p
` ng gô
5 cu’a 16 phâ ` n tu’.. Vâ.y sô´ câ 5
` n tı̀m là C16 16!
= 5!11! = 4368.
b) Mô.t cách cho.n mô.t hô.i d̄ông gôm 5 thành viên cu’a tô’ sao cho mô˜i thành
` `
viên d̄u.o..c phân công o’. mô.t vi. trı́ d̄ã d̄i.nh là mô.t chı’nh ho..p châ.p 5 cu’a 16 phâ
`n
. 5
` n tı̀m là A16 = 16.15.14.13.12 = 524160.
tu’ . Vâ.y sô´ câ
c) Sô´ cách cho.n hô.i d̄ô ` m 5 thành viên toàn nũ. là C75 = 21. Sô´ cách
` ng gô
cho.n hô.i d̄ô ` m 5 thành viên toàn nam là C95 = 126. Vâ.y sô´ cách cho.n hô.i
` ng gô
` ng có ı́t nhâ´t mô.t nũ. và ı́t nhâ´t mô.t nam là 4368 − (21 + 126) = 4221.
d̄ô
18. a) Go.i A là tâ.p ho..p các xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă` ng 10 và có 5 sô´ 0 liê `n
. `
nhau và B là tâ.p ho. p các xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă ng 10 và có 5 sô´ 1 liê` n nhau.
´ ` ’. ’
Sô các phân tu cua A da.ng 0 0 0 0 0 X X X X X là 2 . 5

Sô´ các phâ` n tu’. cu’a A da.ng 1 0 0 0 0 0 X X X X là 24 .
Sô´ các phâ` n tu’. cu’a A da.ng X 1 0 0 0 0 0 X X X là 24 .
Sô´ các phâ` n tu’. cu’a A da.ng X X 1 0 0 0 0 0 X X là 24 .
Sô´ các phâ` n tu’. cu’a A da.ng X X X 1 0 0 0 0 0 X là 24 .
Sô´ các phâ` n tu’. cu’a A da.ng X X X X 1 0 0 0 0 0 là 24 .
` n tu’. cu’a A là 25 + 5.24 = 112.
Vâ.y sô´ phâ
Tu.o.ng tu.. sô´ phâ ` n tu’. cu’a B là 112.
Các phâ ` n tu’. cu’a A ∩ B là

0000011111, 1111100000.

Vâ.y sô´ câ
` n tı̀m là

|A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B| = 112 + 112 − 2 = 222.

b) Go.i A là tâ.p ho..p các xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă` ng 8 và có 3 sô´ 0 liê`n
.
nhau và B là tâ.p ho. p các xâu nhi. phân có d̄ô. dài bă` ng 8 và có 4 sô´ 1 liê
` n nhau.
Sô´ các phâ .
` n tu’ cu’a A da.ng 0 0 0 X X X X X là 2 = 32. 5

` n tu’. cu’a A da.ng 1 0 0 0 X X X X là 24 = 16.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a A da.ng X 1 0 0 0 X X X là 24 = 16.
Sô´ các phâ

60
` n tu’. cu’a A da.ng X X 1 0 0 0 X X là 24 = 16.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a A da.ng X X X 1 0 0 0 X là 24 − 2 = 14.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a A da.ng X X X X 1 0 0 0 là 24 − 3 = 13.
Sô´ các phâ
Vâ.y sô´ phâ` n tu’. cu’a A là 32 + 16 + 16 + 16 + 14 + 13 = 107.
` n tu’. cu’a B da.ng 1 1 1 1 X X X X là 24 = 16.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a B da.ng 0 1 1 1 1 X X X là 23 = 8.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a B da.ng X 0 1 1 1 1 X X là 23 = 8.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a B da.ng X X 0 1 1 1 1 X là 23 = 8.
Sô´ các phâ
` n tu’. cu’a B da.ng X X X 0 1 1 1 1 là 23 = 8.
Sô´ các phâ
Vâ.y sô´ phâ` n tu’. cu’a A là 16 + 8 + 8 + 8 + 8 = 48.
Các phâ ` n tu’. cu’a A ∩ B là
00011111, 00011110, 00001111, 10001111,
11110000, 11110001, 01111000, 11111000.
Vâ.y sô´ câ
` n tı̀m là

|A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B| = 107 + 48 − 8 = 147.

19. Mô˜i d̄u.ò.ng d̄i tù. nút (0, 0) d̄ê´n nút (n, k) d̄i qua n + k ca.nh ô vuông, trong
d̄ó có n ca.nh sang pha’i và k ca.nh lên trên. Nê´u ta xem d̄i trên ca.nh ô vuông
sang pha’i ú.ng vó.i 1 và lên trên ú.ng vó.i 0 thı̀ mô˜i d̄u.ò.ng d̄i nhu. thê´ chı́nh là
mô.t xâu nhi. phân d̄ô. dài n + k có n sô´ 1 và k sô´ 0, tú.c là mô.t tâ.p con n phâ `n
. ` . ´ `
tu’ cu’a tâ.p n + k phân tu’ . Vâ.y sô cân tı̀m là Cn+k . n

20. Nê´u m = n thı̀ không vẽ d̄u.o..c tam giác nào.
Nê´u m < n thı̀ ta có các tru.ò.ng ho..p sau:
a) n = 2: không vẽ d̄u.o..c tam giác nào.
b) n ≥ 3 và m = 2: vẽ d̄u.o..c Cn3 tam giác.
c) m ≥ 3: vẽ d̄u.o..c Cn3 − Cm 3
tam giác.
21. a) Lâ´y ra k phâ ` n tu’., còn la.i n − k phâ ` n tu’.. n − k phâ ` n tu’. này lâ.p thành
n − k + 1 khoa’ng (kê’ ca’ hai khoa’ng vô ha.n o’. hai d̄â ` u) mà trong d̄ó phâ ` n tu’. d̄u.o..c
lâ´y ra (không kê ` nhau) tu.o.ng ú.ng vó.i khoa’ng d̄u.o..c cho.n trong sô´ các khoa’ng
k
này. Vâ.y sô´ câ ` n tı̀m là Cn−k+1 .
b) Cô´ d̄i.nh phâ .
` n tu’ x trong sô´ n phâ ` n tu’. trên d̄u.ò.ng tròn. Có hai tru.ò.ng
ho..p:
+ Nê´u x d̄u.o..c cho.n thı̀ hai phâ ` n tu’. hai bên nó không còn d̄u.o..c cho.n và bài
toán tro’. vê` Câu a) vó.i n và k thay bă ` ng n − 3 và k − 1. Do d̄ó sô´ câ ` n tı̀m trong
. . . k−1
tru ò ng ho. p này là C(n−3)−(k−1)+1 = Cn−k−1. k−1

+ Nê´u x không d̄u.o..c cho.n thı̀ bài toán tro’. vê ` Câu a) vó.i n thay bă` ng n − 1.
Do d̄ó sô´ câ ` n tı̀m trong tru.ò.ng ho..p này là Cn−1−k+1
k
= Cn−kk
.
k−1 k
Vâ.y sô´ câ
` n tı̀m là Cn−k−1 + Cn−k .

61
22. Tù. khai triê’n nhi. thú.c
n
X
n
(x + y) = Cnk xk y n−k
k=0

P
n
thay x = −1 và y = 1, ta có (−1)k Cnk = 0.
k=0

23. Hê. sô´ cu’a xk trong khai triê’n nhi. thú.c (x + 1)m+n là Cm+n
k
. Mă.t khác

(x + 1)m+n = (x + 1)m .(x + 1)n
P
và hê. sô´ cu’a xk trong (x + 1)m .(x + 1)n là i
Cm .Cnj . Do d̄ó ta có Cm+n
k
=
i+j=k
P
k
i
Cm .Cnk−i .
i=0

24. a) Cách 1: Ta chú.ng minh d̄ă’ng thú.c bă` ng quy na.p theo k. Tru.ó.c hê´t ta
có Cn0 = Cn+1
0
= 1, tú.c là d̄ă’ng thú.c d̄úng khi k = 1. Gia’ su’. d̄ă’ng thú.c d̄úng
d̄ê´n k. Ta có
k+1
X k
X
i i k+1 k k+1 k+1
Cn+i = Cn+i + Cn+k+1 = Cn+k+1 + Cn+k+1 = Cn+k+2 ,
i=0 i=0

tú.c là d̄ă’ng thú.c d̄úng d̄ê´n k + 1.
k
b) Cách 2: Cn+k+1 là sô´ các xâu nhi. phân d̄ô. dài n+k +1 có k sô´ 0 và n+1
. .
sô´ 1. Gia’ su’ bit thú j + 1 là bit cuô´i cùng mang giá tri. 1 sao cho n ≤ j ≤ n + k.
Mô.t khi xác d̄i.nh d̄u.o..c vi. trı́ cu’a sô´ 1 cuô´i cùng, ta sẽ quyê´t d̄i.nh d̄u.o..c viê.c d̄ă.t
các sô´ 0 trong j bit tru.ó.c bit có sô´ 1 cuô´i cùng. Trong xâu này có n sô´ 1 và j − n
P j−n P
n+k k
sô´ 0. Theo quy tă´c cô.ng ta suy ra Cj = i
Cn+i cách thu..c hiê.n d̄iê
` u d̄ó.
j=n i=0

25. Thay m = n và k = 2 trong hă` ng d̄ă’ng thú.c Vandermonde, ta có:
2
X
2 2
C2n = Cn+n = Cni .Cn2−i = Cn0 .Cn2 + Cn1 .Cn1 + Cn2 .Cn0 = 2Cn2 + n2 .
i=0

26. Bài toán tro’. thành tı̀m sô´ cách cho.n hô.i d̄ô
` ng trong d̄ó có 1 chu’ ti.ch hô.i
` ng tù. 1 nhóm gô
d̄ô ` m n ngu.ò.i bă
` ng hai cách. Ta có thê’ cho.n d̄â
` u tiên là chu’ ti.ch
` ng bă
hô.i d̄ô ` ng n cách khác nhau. Khi d̄ó có thê’ cho.n các thành viên cu’a hô.i
` ng bă
d̄ô ` ng 2n−1 cách. Theo quy tă´c nhân có n.2n−1 cách cho.n hô.i d̄ô ` ng có 1 chu’
` ng. Trong khi d̄ó sô´ các cách cho.n hô.i d̄ô
ti.ch hô.i d̄ô ` ng gô . .
` m k ngu ò i (1 ≤ k ≤ n)

62
là Cnk . Khi ta cho.n d̄u.o..c hô.i d̄ô
` ng k thành viên, ta có k cách cho.n chu’ ti.ch. Theo
P
n
quy tă´c cô.ng có kCnk cách cho.n hô.i d̄ô ` ng. Kê´t ho..p la.i
` ng có 1 chu’ ti.ch hô.i d̄ô
k=1
ta có d̄ă’ng thú.c câ
` n chú.ng minh.
27. Bài toán tro’. thành tı̀m sô´ cách cho.n hô.i d̄ô ` ng có n uy’ viên tù. nhóm n giáo
su. toán ho.c và n giáo su. tin ho.c sao cho chu’ ti.ch là giáo su. toán ho.c bă` ng hai
` u tiên là chu’ ti.ch bă` ng n cách khác nhau tù. nhóm n giáo
cách. Ta có thê’ cho.n d̄â
su. toán ho.c. Khi d̄ó có thê’ cho.n các uy’ viên cu’a hô.i d̄ô n−1
` ng bă` ng C2n−1 . Theo
´ n−1 ` ng theo yêu câ ` u. Trong khi d̄ó sô´ các
quy tă c nhân có n.C2n−1 cách cho.n hô.i d̄ô
cách cho.n hô.i d̄ông gôm k giáo su toán ho.c và n − k giáo su. tin ho.c vó.i 1 chu’
` ` .
ti.ch trong sô´ k giáo su. toán ho.c là k.Cnk .Cnn−k (= k(Cnk )2 ). Theo quy tă´c cô.ng
P
n
có ` ng nhu. yêu câ
k(Cnk )2 cách cho.n hô.i d̄ô ` u. Kê´t ho..p la.i ta có d̄ă’ng thú.c câ
`n
k=1
chú.ng minh.
28. Mô˜i cách cho.n k d̄ô´i tu.o..ng tù. mô.t hô.p d̄u..ng các d̄ô´i tu.o..ng thuô.c n loa.i
d̄u.o..c go.i là mô.t tô’ ho..p lă.p châ.p k tù. tâ.p n phâ` n tu’..
. .
Mô˜i tô’ ho. p lă.p châ.p k tù tâ.p n phâ .
` n tu’ có thê’ biê’u diê˜n bă
` ng mô.t dãy
.
n − 1 thanh d̄ú ng và k ngôi sao. Ta dùng n − 1 thanh d̄ê’ phân cách các ngăn.
Ngăn thú. i chú.a thêm mô.t ngôi sao mô˜i lâ ` n khi phâ` n tu’. thú. i cu’a tâ.p xuâ´t hiê.n
trong tô’ ho..p. Chă’ng ha.n, mô.t tô’ ho..p lă.p châ.p 6 cu’a tâ.p 4 phâ ` n tu’. d̄u.o..c biê’u
thi. bă` ng 3 thanh d̄ú.ng và 6 ngôi sao:

∗ ∗ | ∗ | | ∗ ∗ ∗

biê’u thi. tô’ ho..p chú.a d̄úng 2 phâ ` n tu’. loa.i thú. nhâ´t, 1 phâ
` n tu’. loa.i thú. hai, không
. .
` n tu’ loa.i thú ba và 3 phâ
có phâ . .
` n tu’ loa.i thú tu ..
Nhu ta d̄ã thâ´y mô˜i dãy n − 1 thanh và k ngôi sao ú.ng vó.i mô.t tô’ ho..p lă.p
.
.
châ.p k cu’a tâ.p n phâ ` n tu’.. O’ d̄ây có thê’ xem nhu. là mô.t xâu nhi. phân d̄ô. dài
n + k − 1 trong d̄ó có k sô´ 1. Sô´ các xâu nhu. vâ.y bă k
` ng Cn+k−1 .
29. Ta nhâ.n thâ´y ră` ng mô˜i nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh ú.ng vó.i mô.t cách cho.n
17 phâ` n tu’. tù. mô.t tâ.p có 4 loa.i, sao cho có x1 phâ ` n tu’. loa.i 1, x2 phâ
` n tu’. loa.i 2,
x3 phâ .
` n tu’ loa.i 3 và x4 phâ . . .
` n tu’ loa.i 4 d̄u o. c cho.n. Vı̀ vâ.y sô´ nghiê.m bă` ng sô´ tô’
20!
ho..p lă.p châ.p 17 tù. tâ.p có 4 phâ ` n tu’.. Do d̄ó sô´ câ 17
` n tı̀m là C4+17−1 = =
17!.3!
18.19.20
= 1140.
6
30. Vı̀ mô.t sô´ chũ. cái cu’a tù. M ISSISSIP P I là nhu. nhau nên câu tra’ lò.i
không pha’i là sô´ hoán vi. cu’a 11 chũ. cái d̄u.o..c. Tù. này chú.a 4 chũ. S, 4 chũ. I, 2
chũ. P và 1 chũ. M . D - ê’ xác d̄i.nh sô´ xâu khác nhau có thê’ ta.o ra d̄u.o..c, ta nhâ.n
thâ´y có C11 cách cho.n 4 chô˜ cho 4 chũ. S, còn la.i 7 chô˜ trô´ng. Có C74 cách cho.n
4

63
4 chô˜ cho 4 chũ. I, còn la.i 3 chô˜ trô´ng. Có thê’ d̄ă.t chũ. P bă
` ng C32 cách và C11
cách d̄ă.t chũ. M vào xâu. Theo quy tă´c nhân, sô´ các xâu khác nhau có thê’ ta.o
d̄u.o..c là:

4 11!.7!.3!.1! 11!
C11 .C74.C32 .C11 = = = 3465.
4!.7!.4!.3!.2!.1!.1!.0! 4!.4!.2!.1!
Bă` ng cách lý luâ.n tu.o.ng tu.. nhu. trên, ta có d̄u.o..c d̄iê
` u sau:
Sô´ hoán vi. cu’a n phâ .
` n tu’ trong d̄ó có n1 phâ` n tu’ nhu. nhau thuô.c loa.i 1, n2
.
` n tu’. nhu. nhau thuô.c loa.i 2, ... và nk phâ
phâ ` n tu’. nhu. nhau thuô.c loa.i k, bă` ng
n!
.
n1 ! n2 ! . . . nk !

31. a) exp là mô.t song ánh vı̀ nó có ánh xa. ngu.o..c là log: R+ −→ R xác d̄i.nh
bo’.i log(x) = ln x. Tù. d̄ó suy ra R và R+ cùng lu..c lu.o..ng.
b) f làmô.t song ánh vı̀ nó có ánh xa. ngu.o..c là g : R+ −→ (0, 1) xác d̄i.nh
x nê´u 0 < x ≤ 12 ,
bo’.i g(x) = 4x − 1 . Tù. d̄ó suy ra R+ và (0, 1) cùng lu..c
 1
nê´u x > 2 .
4x
lu.o..ng.
32. Mô˜i d̄a thú.c có bâ.c ≤ n hê. sô´ hũ.u tı’ tu.o.ng ú.ng 1-1 vó.i mô.t bô. n + 1-thú.
tu.. các thành phâ ` n hũ.u tı’. Do d̄ó tâ.p Qn [x] các d̄a thú.c có bâ.c ≤ n hê. sô´ hũ.u tı’
d̄u.o..c d̄ô
` ng nhâ´t vó.i tâ.p Qn+1 , d̄ây là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c. Vâ.y tâ.p Q[x] các d̄a
thú.c hê. sô´ hũ.u tı’ là d̄ê´m d̄u.o..c vı̀
∞ ∞
Q[x] = ∪ Qn [x] = ∪ Qn+1
n=0 n=0

và ho..p d̄ê´m d̄u.o..c các tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c là mô.t tâ.p d̄ê´m d̄u.o..c.
33. ∀a, b, c ∈ Q, (a ∗ b) ∗ c = (a + b + ab) ∗ c = a + b + ab + c + ac + bc + abc =
a + b + c + bc + ab + ac + abc = a ∗ (b + c + bc) = a ∗ (b ∗ c), hay phép toán ∗
có tı́nh kê´t ho..p. ∀a ∈ Q, a ∗ 0 = 0 ∗ a = a hay 0 là phâ ` n tu’. d̄o.n vi. cu’a Q d̄ô´i
vó.i phép toán ∗. Do d̄ó Q vó.i phép toán ∗ là mô.t vi. nhóm, nhu.ng không pha’i
là mô.t nhóm, vı̀ phâ` n tu’. a = −1 không có phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o.
Tù. a + b + ab + 1 = (a + 1)(b + 1), ta có ∀a, b ∈ Q \ {−1}, a ∗ b 6= −1 hay
a ∗ b ∈ Q \ {−1}. Do d̄ó Q \ {−1} là mô.t vi. nhóm vó.i phép toán ∗. Ngoài ra,
∀a ∈ Q \ {−1}, a có phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o là − 1+a
a
∈ Q \ {−1}. Vâ.y Q \ {−1} là
.
mô.t nhóm vó i phép toán ∗.
34. ∀(a, b), (a0 , b0 ), (a00 , b00 ) ∈ G,
((a, b)(a0 , b0 ))(a00 , b00 ) = (ab0 + a0 , bb0 )(a00 , b00 ) = (ab0 b00 + a0 b00 + a00 , bb0 b00 )
= (a, b)(a0 b00 + a00 , b0 b00 ) = (a, b)((a0 , b0 )(a00 , b00 ))

64
hay phép toán nhân có tı́nh kê´t ho..p. ∀(a, b) ∈ G, (a, b)(0, 1) = (0, 1)(a, b) =
(a, b) hay (0, 1) là phâ ` n tu’. d̄o.n vi. cu’a G. ∀(a, b) ∈ G, (a, b)(− ab , 1b ) =
(− ab , 1b )(a, b) = (0, 1) hay (a, b) có phâ ` n tu’. nghi.ch d̄a’o là (− ab , 1b ). Vâ.y G
là mô.t nhóm.
35. Tru.ó.c hê´t ta có ∀x ∈ R, ∀n ∈ Z, [x + n] = [x] + n.
∀x, y ∈ G, (x ⊕ y) = x + y − [x + y] = y + x − [y + x] = y ⊕ x.
∀x, y, z ∈ G, (x ⊕ y) ⊕ z = x ⊕ y + z − [x ⊕ y + z] = x + y − [x + y] + z − [x +
y + z − [x + y]] = x + y + z − [x + y] − [x + y + z] + [x + y] = x + y + z − [x + y + z] =
x + y + z − [y + z] − [x + y + z] + [y + z] = x + y + z − [y + z] − [x + y + z − [y + z]] =
x + y ⊕ z − [x + y ⊕ z] = x ⊕ (y ⊕ z).
∀x ∈ G, [x] = 0 nên x ⊕ 0 = x + 0 − [x + 0] = x.
∀x ∈ G, nê´u x = 0 thı̀ 0 ⊕ 0 = 0, nê´u x 6= 0 thı̀ 1 − x ∈ G và x ⊕ (1 − x) = 0.
Vâ.y (G, ⊕) là mô.t nhóm aben.
36. ∀(x, y), (x0 , y 0 ), (x00 , y 00 ) ∈ G,
0
((x, y) ∗ (x0 , y 0 )) ∗ (x00 , y 00 ) = (xx0 , xy 0 + xy0 ) ∗ (x00 , y 00 ) = (xx0 x00 , xx0 y 00 + xy y
x00 + x0 x00 )
0 0
= (x(x0 x00 ), x(x0 y 00 + xy00 ) + x0yx00 ) = (x, y) ∗ (x0 x00 , x0 y 00 + xy00 ) = (x, y) ∗ ((x0 , y 0 ) ∗
(x00 , y 00 )).
∀(x, y) ∈ G, (x, y) ∗ (1, 0) = (x, y) = (0, 1) ∗ (x, y).
∀(x, y) ∈ G, (x, y) ∗ ( x1 , −y) = (1, 0) = ( x1 , −y) ∗ (x, y).
Vâ.y G là mô.t nhóm.
37. Nê´u f : Q −→ Q xác d̄i.nh bo’.i f (x) = ax vó.i a ∈ Q thı̀ f là mô.t d̄ô ` ng câ´u
nhóm. Thâ.t vâ.y, ∀x, y ∈ Q, f (x + y) = a(x + y) = ax + ay = f (x) + f (y).
- a’o la.i, nê´u f : Q −→ Q là mô.t d̄ô
D ` ng câ´u nhóm thı̀ d̄ă.t a = f (1), ta có
a = f (1) = f (n. n ) = nf ( n ) hay f ( n ) = na vó.i mo.i sô´ nguyên du.o.ng n. Khi d̄ó
1 1 1

∀x ∈ Q, x = m n
, m ∈ Z, n là sô´ nguyên du.o.ng, ta có f (x) = f ( m n
) = f (m. n1 ) =
mf ( n1 ) = m. na = a. m ´
n = ax. Rõ ràng a duy nhâ t sao cho f (x) = ax, ∀x ∈ Q.

38. a) Rõ ràng 0 ∈ R∗ , phép toán ∗ có tı́nh kê´t ho..p, 0 là phâ
` n tu’. d̄o.n vi. (do
x ∗ 0 = 0 ∗ x = x) và mo.i x ∈ R∗ d̄ê ` u kha’ nghi.ch (do d̄i.nh nghı̃a cu’a R∗ ). Do
d̄ó, R∗ là mô.t nhóm.
b) Vó.i x ∈ U (R), (1 − x) ∗ (1 − x−1) = (1 − x−1 ) ∗ (1 − x) = 0, nên ta có ánh
xa. f : U (R) −→ R∗ cho bo’.i f (x) = 1 − x. Rõ ràng f là mô.t song ánh. Ngoài ra,
f (x) ∗ f (y) = (1 − x) ∗ (1 − y) = (1 − x) + (1 − y) − (1 − x)(1 − y) = 1 − xy = f (xy).
Do d̄ó f là mô.t d̄ă’ng câ´u nhóm.
39. Dê˜ dàng có d̄u.o..c Z × R vó.i phép cô.ng là mô.t nhóm aben. Phép nhân trên
Z × R có tı́nh kê´t ho..p và phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng. Thâ.t vâ.y,
∀(m, x), (n, y), (p, z) ∈ Z × R,

65
((m, x)(n, y))(p, z) = (mn, my + nx + xy)(p, z)
= (mnp, mnz + pmy + pnx + pxy + myz + nxz + xyz)
= (mnp, mnz + mpy + myz + npx + nxz + pxy + xyz)
= (m, x)(np, nz + py + yz)
= (m, x)((n, y)(p, z)),
(m, x)((n, y) + (p, z)) = (m, x)(n + p, y + z)
= (mn + mp, my + mz + nx + px + xy + xz)
= (mn, my + nx + xy) + (mp, mz + px + xz)
= (m, x)(n, y) + (m, x)(p, z).
Ngoài ra Z × R có phâ` n tu’. d̄o.n vi. là (1, 0). Do d̄ó Z × R là mô.t vành có d̄o.n vi..
Các u.ó.c không cu’a Z × Z là {(n, −n) | n ∈ Z \ {0}}.
40. Vı̀ R là mô.t vành vó.i phâ
` n tu’. không là 0R nên ∀a, b, c ∈ S,

∗a + b = η −1 (η(a) + η(b)) = η −1 (η(b) + η(a)) = b + a
∗(a + b) + c = η −1(η(a + b) + η(c))
= η −1(η(η −1 (η(a) + η(b))) + η(c)) = η −1(η(a) + η(b) + η(c))
= η −1(η(a) + η(η −1(η(b) + η(c)))) = η −1(η(a) + η(b + c))
a + (b + c)
∗vó.i 0S = η −1 (0R ), a + 0S = η −1(η(a) + η(0S ))
= η −1 (η(a) + 0R ) = η −1 (η(a)) = a
∗vó.i − a = η −1 (−η(a)), a + (−a) = η −1 (η(a) + η(η −1(−η(a))))
= η −1 (η(a) + (−η(a))) = η −1 (0R ) = 0S .
∗(ab)c = η −1(η(ab)η(c)) = η −1 (η(η −1(η(a)η(b)))η(c))
= η −1(η(a)η(b)η(c)) = η −1(η(a)η(η −1(η(b)η(c)))
= η −1(η(a)η(bc)) = a(bc)
∗a(b + c) = η −1(η(a)η(b + c)) = η −1(η(a)η(η −1(η(b) + η(c))))
= η −1(η(a)(η(b) + η(c))) = η −1 (η(a)η(b) + η(a)η(c))
= η −1(η(η −1 (η(a)η(b))) + η(η −1(η(a)η(c)))
= η −1(η(ab) + η(ac)) = ab + ac
tu.o.ng tu..(b + c)a = ba + ca

66
Vâ.y S là mô.t vành. Do η là mô.t song ánh và η(a + b) = η(a) + η(b), η(ab) =
η(a)η(b) nên η là mô.t d̄ă’ng câ´u.
Bây giò., nê´u R là vành có d̄o.n vi. 1 thı̀ vó.i song ánh η : R −→ R cho bo’.i
η(a) = 1 − a (khi d̄ó η −1 (a) = 1 − a), R cũng là vành vó.i hai phép toán

a ⊕ b = η −1 (η(a) + η(b)) = 1 − (1 − a + 1 − b) = a + b − 1
ab = η −1 (η(a)η(b)) = 1 − ((1 − a)(1 − b)) = a + b − ab.


p con khác rô˜ng cu’a tru.ò.ng R các sô´ thu..c và có
41. a) Ta có Q( p) là mô.t tâ.√
chú.a sô´ nguyên 1 (vı̀ 1 = 1 + 0 p). ∀a, b, a0 , b0 ∈ Q,
√ √ √
(a + b p) − (a0 + b0 p) = (a − a0 ) + (b − b0 ) p,
√ √ √
(a + b p)(a0 + b0 p) = (aa0 + pbb0 ) + (ab0 + ba0 ) p.
√ √
Ngoài ra, vó.i a + b p ∈ Q( p) và khác 0 (a và b không d̄ô ` ng thò.i bă` ng 0), ta
a −b √ √ a −b
có a2 − pb2 6= 0, a2 −pb 2 + a2 −pb2 ∈ Q( p) và (a + b p)( a2 −pb 2 + a2 −pb2 ) = 1.

Do d̄ó Q( p) là mô.t tru.ò.ng.
√ √
b) Gia’ su’. tô
` n ta.i d̄ă’ng câ´u tru.ò.ng f : Q( 3) −→ Q( 5). Khi d̄ó f (1) 6= 0
và do f (1) = f (1.1) = f (1)f (1) nên √ f (1) = √1. Tù. d̄ó f (3) = f (1 + 1 + 1) =
f (1) + f (1) + f (1) = 3. Gia’ su’. f ( 3) = a + b 5 (vó.i a, b ∈ Q). Ta có
√ √ √ √
3 = f (3) = f ( 3. 3) = f ( 3)2 = (a + b 5)2
√ √
hay a2 + 5b2 + 2ab 5 = 3 hay 2ab 5 = 3 − a2 − 5b2 .
– Nê´u a = b = 0 thı̀ 0 = 3: vôq lý.
– Nê´u a = 0 và b 6= 0 thı̀ b = 35 : vô lý.

– Nê´u b = 0 và a 6= 0 thı̀ a√= 3: vô lý.
: vô lý vı̀ vê´ pha’i là mô.t sô´ hũ.u tı’
2
−5b2
– Nê´u a 6= 0 và b 6= 0 thı̀ 5 = 3−a2ab
nhu.ng vê´ trái là mô.t sô´ vô tı’.
42. a) Vó.i mo.i a ∈ R, 2a = a + a = (a + a)2 = a2 + 2a2 + a2 = 4a2 = 4a, do
d̄ó 2a = 0 . Vâ.y R có d̄ă.c sô´ 2. Tù. d̄ó suy ra a = −a, ∀a ∈ R.
b) Vó.i mo.i a, b ∈ R, a + b = (a + b)2 = a2 + ab + ba + b2 = a + ab + ba + b,
do d̄ó ab + ba = 0 hay ab = −ba = ba. Vâ.y R là mô.t vành giao hoán.
c) Vó.i mo.i a, b ∈ R, ab(a + b) = a2b + ab2 = ab + ab = 2ab = 0, do d̄ó hoă.c
ab = 0 hoă.c a + b = 0. Nê´u ab = 0 thı̀ a = 0 hoă.c b = 0. Trong tru.ò.ng ho..p này
vành R chı’ có mô.t phâ ` n tu’. 0. Nê´u ab 6= 0 (tú.c là a 6= 0 và b 6= 0) thı̀ a + b = 0
hay b = −a = a. Khi d̄ó R chı’ có hai phâ ` n tu’..

67
. .
CHU O NG III:
QUAN HÊ.
3.1. QUAN HÊ ´ ’
. VÀ CÁC TÍNH CHÂT CUA NÓ.
3.1.1. D - i.nh nghı̃a và thı́ du.:
3.1.1.1. Mo’. d̄â ` u: Các mô´i quan hê. giũ.a nhũ.ng phâ ` n tu’. cu’a các tâ.p ho..p xuâ´t
hiê.n trong nhiê ` u bô´i ca’nh. Thu.ò.ng ngày ta vâ˜n gă.p các mô´i quan hê. này, chă’ng
ha.n mô´i quan hê. giũ.a mô.t tru.ò.ng ho.c vó.i sô´ d̄iê.n thoa.i cu’a nó, mô´i quan hê. cu’a
mô.t giáo viên vó.i lu.o.ng cu’a ngu.ò.i d̄ó, mô´i quan hê. cu’a mô.t ngu.ò.i vó.i ngu.ò.i
thân cu’a anh ta ... Trong toán ho.c, ta nghiên cú.u các mô´i quan hê. nhu. mô´i quan
hê. giũ.a mô.t sô´ nguyên du.o.ng và mô.t u.ó.c sô´ cu’a nó, mô´i quan hê. giũ.a mô.t sô´
nguyên và mô.t sô´ nguyên khác d̄ô ` ng du. vó.i nó theo môd̄ulô n, mô´i quan hê. giũ.a
mô.t sô´ thu..c và mô.t sô´ thu..c khác ló.n ho.n nó ... Các mô´i quan hê. giũ.a nhũ.ng
phâ ` n tu’. cu’a các tâ.p ho..p d̄u.o..c biê’u diê˜n bă` ng cách dùng mô.t câ´u trúc d̄u.o..c go.i
là quan hê.. Cách tru..c tiê´p nhâ´t d̄ê’ biê’u diê˜n mô´i quan hê. giũ.a các phâ ` n tu’. cu’a
hai tâ.p ho..p là dùng các că.p ta.o bo’.i hai phâ ` n tu’. có quan hê.. Vı̀ lý do d̄ó, tâ.p
các că.p d̄u.o..c go.i là quan hê. hai ngôi.
3.1.1.2. D - i.nh nghı̃a: Cho hai tâ.p ho..p A và B. Mô.t quan hê. hai ngôi tù. A
d̄ê´n B là mô.t tâ.p con R cu’a tı́ch Descartes A × B. Ta nói phâ ` n tu’. a ∈ A có
.
quan hê. R vó i phâ .
` n tu’ b ∈ B nê´u (a, b) ∈ R và ký hiê.u là aRb
Thı́ du.: 1) Cho A là tâ.p ho..p các sinh viên cu’a D - a.i ho.c Huê´ và B là tâ.p ho..p các
môn ho.c. Cho R là quan hê. bao gô ` m các că.p (a, b) trong d̄ó a là sinh viên ho.c
môn b. Chă’ng ha.n, ba.n An và ba.n Tùng là sinh viên cu’a D - a.i ho.c Huê´ d̄ê
` u ho.c
môn Nhâ.p môn d̄a.i sô´ có mã sô´ là NMDSO, thı̀ các că.p (An, NMDSO) và (Tùng,
NMDSO) thuô.c R. Nê´u An còn ho.c môn Gia’i tı́ch 1 có mã sô´ là GTICH1 thı̀
că.p (An, GTICH1) cũng thuô.c R. Tuy nhiên nê´u Tùng không ho.c môn GTICH1
thı̀ că.p (Tùng, GTICH1) không thuô.c R.
2) Cho A là tâ.p ho..p các quâ.n, huyê.n và B là tâ.p ho..p các tı’nh thành cu’a
Viê.t Nam. Ta d̄i.nh nghı̃a quan hê. R bă ` ng cách chı’ rõ ră ` ng (a, b) thuô.c R nê´u
quâ.n hay huyê.n a thuô.c tı’nh hay thành phô´ b. Chă’ng ha.n, (Phú Lô.c, Thù.a
Thiên Huê´), (Ba D - ı̀nh, Hà Nô.i), (Phú Quô´c, Kiên Giang), (Nam D - àn, Nghê. An),
(Tân Bı̀nh, TP. Hô ` Chı́ Minh) và (Buôn D - ôn, Daklak) d̄ê ` u thuô.c R.
3.1.1.3. Ánh xa. nhu. mô.t quan hê.: Hãy nhó. la.i ră` ng mô.t ánh xa. f tù. tâ.p
ho..p A d̄ê´n tâ.p ho..p B gán cho mô˜i phâ ` n tu’. cu’a A mô.t phâ ` n tu’. duy nhâ´t cu’a B.
- `ô thi. cu’a f là tâ.p các că.p (a, b) sao cho b = f (a). Vı̀ d̄ô
D ` thi. cu’a f là mô.t tâ.p
.
con cu’a A × B, nên nó là mô.t quan hê. tù A d̄ê´n B.
Ngu.o..c la.i, nê´u R là mô.t quan hê. tù. A d̄ê´n B sao cho mô˜i phâ ` n tu’. cu’a A là
phâ` n tu’. d̄â
` u tiên cu’a d̄úng mô.t că.p cu’a R, thı̀ có thê’ d̄i.nh nghı̃a d̄u.o..c mô.t ánh

68
xa. vó.i R là d̄ô` thi. cu’a nó. D ` u này d̄u.o..c làm bă
- iê ` ng cách gán cho mô˜i phâ ` n tu’.
a ∈ A mô.t phâ ` n tu’. duy nhâ´t b ∈ B sao cho (a, b) ∈ R.
Mô.t quan hê. cũng có thê’ d̄u.o..c dùng d̄ê’ biê’u diê˜n các mô´i quan hê. mô.t-
nhiê ` u giũ.a các phâ
` n tu’. cu’a hai tâ.p ho..p A và B, trong d̄ó mô.t phâ ` n tu’. cu’a A
có thê’ có quan hê. vó.i ho.n mô.t phâ ` n tu’. cu’a B. Trong khi d̄ó, mô.t ánh xa. biê’u
diê˜n mô.t quan hê. trong d̄ó mô˜i phâ ` n tu’. cu’a A có quan hê. vó.i d̄úng mô.t phâ`n
.
tu’ cu’a B.
3.1.1.4. D - i.nh nghı̃a: Mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A là mô.t quan hê. hai ngôi tù.
A d̄ê´n A. Nói mô.t cách khác, mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A là mô.t tâ.p con cu’a
A × A.
Thı́ du.: 1) Quan hê. “nho’ ho.n hoă.c bă` ng” (≤) là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p R
các sô´ thu..c.
2) Quan hê. “chia hê´t” (|) là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên.
3) Quan hê. “vuông góc” (⊥) là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p các d̄u.ò.ng thă’ng
trong mă.t phă’ng.
4) Vó.i n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng, R = {(x, y) ∈ Z×Z | x−y chia hê´t cho n}
là mô.t quan hê. trên Z, go.i là quan hê. d̄ô` ng du. môd̄ulô n. Khi xRy, ta viê´t x ≡ y
(modn).
5) Quan hê. “cùng tuô’i” là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p các con ngu.ò.i cu’a trái
d̄â´t.
3.1.2. Các tı́nh châ´t cu’a quan hê.:
3.1.2.1. D - i.nh nghı̃a: Quan hê. R trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là có tı́nh pha’n xa.
nê´u aRa vó.i mo.i a ∈ A.
3.1.2.2. D - i.nh nghı̃a: Quan hê. R trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là có tı́nh d̄ô´i xú.ng
nê´u vó.i mo.i a, b ∈ A, aRb kéo theo bRa.
3.1.2.3. D - i.nh nghı̃a: Quan hê. R trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là có tı́nh pha’n d̄ô´i
xú.ng nê´u vó.i mo.i a, b ∈ A, aRb và bRa kéo theo a = b.
3.1.2.4. D - i.nh nghı̃a: Quan hê. R trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là có tı́nh bă´c câ `u
´ .
nê u vó i mo.i a, b, c ∈ A, aRb và bRc kéo theo aRc.
Thı́ du.: 1) Quan hê. “bă` ng nhau” (=) trên mô.t tâ.p X tuỳ ý có 4 tı́nh châ´t:
pha’n xa., d̄ô´i xú.ng, pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u.
. .
2) Quan hê. ≤ trên tâ.p ho. p X, vó i X là tâ.p con tuỳ ý cu’a R, có 3 tı́nh châ´t:
pha’n xa., pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ ` u.
3) Quan hê. “d̄ô ` ng du modn” trên tâ.p ho..p Z có 3 tı́nh châ´t: pha’n xa., d̄ô´i
.
xú.ng và bă´c câ
` u.
4) Quan hê. “chia hê´t” trên tâ.p ho..p N∗ các sô´ nguyên du.o.ng có 3 tı́nh châ´t:
pha’n xa., pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ` u. Tuy nhiên, nê´u xét trên tâ.p ho..p Z thı̀ quan
hê. này chı’ có tı́nh châ´t bă´c câ
` u.

69
5) Quan hê. “bao hàm” (⊂) trên tâ.p ho..p P(X) tâ´t ca’ các tâ.p con cu’a tâ.p
ho..p X tuỳ ý có 3 tı́nh châ´t pha’n xa., pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ ` u.
6) Quan hê. “d̄ô .
` ng da.ng” trên tâ.p ho. p các tam giác có 3 tı́nh châ´t: pha’n
. ´
xa., d̄ô´i xú ng và bă c câ
` u.
7) Quan hê. “nguyên tô´ cùng nhau” trên tâ.p ho..p N∗ chı’ có tı́nh châ´t d̄ô´i
xú.ng.
3.1.3. Tô’ ho..p các quan hê.:
Vı̀ các quan hê. tù. A d̄ê´n B là các tâ.p con cu’a A×B, nên hai quan hê. tù. A d̄ê´n
B cũng có thê’ d̄u.o..c tô’ ho..p nhu. hai tâ.p ho..p. Chă’ng ha.n, vó.i R1 và R2 là hai quan
hê. tù. A d̄ê´n B thı̀ ta có nhũ.ng quan hê. R1 ∩ R2 , R1 ∪ R2 , R1 \ R2 , R1 , R1 ⊕ R2
tù. A d̄ê´n B.
3.1.3.1. D - i.nh nghı̃a: Cho R là mô.t quan hê. tù. tâ.p ho..p A d̄ê´n tâ.p ho..p B và
S là mô.t quan hê. tù. tâ.p ho..p B d̄ê´n tâ.p ho..p C. Ho..p thành cu’a R và S là mô.t
quan hê. tù. A d̄ê´n C, ký hiê.u S ◦ R, xác d̄i.nh bo’.i

S ◦ R = {(a, c) ∈ A × C | ∃b ∈ B, (a, b) ∈ R và (b, c) ∈ S}.

- ă.c biê.t, khi R là d̄ô
D ` thi. cu’a ánh xa. f và S là d̄ô
` thi. cu’a ánh xa. g thı̀ S ◦ R
` thi. cu’a ánh xa. g ◦ f .
là d̄ô
Thı́ du.: Cho R là quan hê. tù. {1, 2, 3} d̄ê´n {1, 2, 3, 4} xác d̄i.nh bo’.i R =
{(1, 1), (1, 4), (2, 3), (3, 1), (3, 4)} và S là quan hê. tù. {1, 2, 3, 4} d̄ê´n {0, 1, 2} xác
d̄i.nh bo’.i S = {(1, 0), (2, 0), (3, 1), (3, 2), (4, 1)}. Khi d̄ó ho..p thành cu’a R và S là:

S ◦ R = {(1, 0), (1, 1), (2, 1), (2, 2), (3, 0), (3, 1)}.

3.1.3.2. D - i.nh nghı̃a: Cho R là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A. Lũy thù.a Rn ,
vó.i n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng, d̄u.o..c d̄i.nh nghı̃a bă` ng quy na.p nhu. sau:

R1 = R và Rn+1 = Rn ◦ R.

Nhu. vâ.y, (a, b) ∈ Rn khi và chı’ khi tô ` n ta.i x1 , x2 , . . . , xn−1 ∈ A sao cho
(a, x1 ), (x1 , x2 ), . . . , (xn−1, b) ∈ R.
3.1.3.3. Mê.nh d̄ê ` : Quan hê. R trên tâ.p ho..p A có tı́nh châ´t bă´c câ
` u khi và chı’
n .
khi R ⊂ R vó i mo.i n ∈ N . ∗

Chú.ng minh: Gia’ su’. Rn ⊂ R vó.i mo.i n ∈ N∗ . Khi d̄ó R2 ⊂ R và vó.i mo.i
a, b, c ∈ A, (a, b) ∈ R, (b, c) ∈ R thı̀ theo d̄i.nh nghı̃a cu’a ho..p thành (a, c) ∈ R2 ,
do d̄ó (a, c) ∈ R, tú.c là R có tı́nh châ´t bă´c câ` u.
.
Gia’ su’ R có tı́nh bă´c câ .
` u. Vó i mo.i n ∈ N∗ , nê´u (a, b) ∈ Rn thı̀ tô ` n ta.i
x1 , x2 , . . . , xn−1 ∈ A sao cho (a, x1 ), (x1 , x2 ), . . . , (xn−1, b) ∈ R, vı̀ R có tı́nh
châ´t bă´c câ` u nên (a, b) ∈ R. Do d̄ó Rn ⊂ R vó.i mo.i n ∈ N∗ .

70
. . - U.O.NG VÀ QUAN HÊ . .
3.2. QUAN HÊ . TU O NG D . THÚ TU ..
3.2.1. Quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng:
3.2.1.1. D - i.nh nghı̃a: Mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là quan hê. tu.o.ng
d̄u.o.ng nê´u nó có các tı́nh châ´t pha’n xa., d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u.
Thı́ du.: 1) Quan hê. “d̄ô ` ng du. modn” trên tâ.p ho..p Z là mô.t quan hê. tu.o.ng
. .
d̄u o ng.
` ng da.ng” trên tâ.p ho..p các tam giác là mô.t quan hê. tu.o.ng
2) Quan hê. “d̄ô
d̄u.o.ng.
3) Quan hê. “cùng phu.o.ng” (song song hoă.c trùng nhau) trên tâ.p ho..p các
d̄u.ò.ng thă’ng cu’a mă.t phă’ng là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
4) R = {(m, n) ∈ Z × Z | m − n chă˜n} là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
3.2.1.2. D - i.nh nghı̃a: Cho R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p ho..p A và
a ∈ A. Tâ.p ho..p
{x ∈ A | xRa }
d̄u.o..c go.i là ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng cu’a phâ
` n tu’. a, ký hiê.u là a hoă.c [a] hoă.c C(a).
3.2.1.3. Mê.nh d̄ê ` : Cho R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p ho..p A và
a, b ∈ A. Khi d̄ó ta có:
1) a 6= ∅.
2) a = b khi và chı’ khi aRb.
3) a = b hoă.c a ∩ b = ∅.
Chú.ng minh: 1) Vı̀ R có tı́nh pha’n xa. nên aRa hay a ∈ a. Do d̄ó a 6= ∅.
2) Gia’ su’. a = b. Khi d̄ó a ∈ b, nên aRb.
Gia’ su’. aRb. Khi d̄ó vó.i x ∈ a, ta có xRa và do aRb nên xRb hay x ∈ b.
Vâ.y a ⊂ b. D - a’o la.i, vó.i x ∈ b, ta có xRb và do bRa (có tù. aRb) nên xRa hay
x ∈ a. Vâ.y b ⊂ a. Tù. d̄ó ta có a = b.
3) Gia’ su’. a ∩ b 6= ∅. Khi d̄ó tô ` n ta.i x ∈ a ∩ b, nghı̃a là xRa và xRb. Tù. d̄ó
ta có aRx và xRb, nên có d̄u.o..c aRb và theo trên ta có a = b.
3.2.1.4. D - i.nh nghı̃a: Cho R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p ho..p A.
Khi d̄ó A d̄u.o..c chia thành các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng khác rô˜ng, rò.i nhau d̄ôi mô.t.
Tâ.p ho..p các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng d̄ó go.i là tâ.p thu.o.ng cu’a A theo quan hê. tu.o.ng
d̄u.o.ng R và ký hiê.u là A/R. Nhu. vâ.y,

A/R = {a | a ∈ A}.

Thı́ du.: 1) Xét quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng “cùng phu.o.ng” trên tâ.p ho..p D tâ´t ca’
các d̄u.ò.ng thă’ng trong mă.t phă’ng. Khi d̄ó vó.i d̄u.ò.ng thă’ng a ∈ D, ló.p tu.o.ng
d̄u.o.ng a là tâ.p ho..p gô
` m a và các d̄u.ò.ng thă’ng trong D song song vó.i a. Trong

71
toán ho.c, ngu.ò.i ta coi mô˜i ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng nói trên là mô.t phu.o.ng trên mă.t
phă’ng. Vı̀ vâ.y có thê’ coi tâ.p thu.o.ng là tâ.p các phu.o.ng cu’a mă.t phă’ng.
2) Cho X = {1, 2, 3, 4}. Trên P(X), xét quan hê. R nhu. sau:

∀A, B ∈ P(X), A R B ⇔ |A| = |B|.

Dê˜ dàng có d̄u.o..c R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên P(X). Các ló.p tu.o.ng
d̄u.o.ng theo quan hê. R là:
C0 = {∅} (tâ.p con cu’a X không có phâ ` n tu’. nào),
C1 = {{1}, {2}, {3}, {4}} (các tâ.p con cu’a X có 1 phâ ` n tu’.),
C2 = {{1, 2}, {1, 3}, {1, 4}, {2, 3}, {2, 4}, {3, 4}}(các tâ.p con cu’a X có 2 phâ ` n tu’.),
C3 = {{1, 2, 3}, {1, 2, 4}, {1, 3, 4}, {2, 3, 4}} (các tâ.p con cu’a X có 3 phâ ` n tu’.),
C4 = {X} (tâ.p con cu’a X có 4 phâ ` n tu’.).
Tâ.p thu.o.ng cu’a X theo quan hê. R là P(X)/R = {C0 , C1 , C2, C3 , C4 }.
3) Xét quan hê. d̄ô` ng du. môd̄ulô n trên tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên. Vó.i mô˜i
x ∈ Z, nê´u x = qn + r, trong d̄ó 0 ≤ r < n thı̀ x ≡ r (modn) hay x ∈ r. Do d̄ó
các ló.p tu.o.ng theo quan hê. này là:
0 = {qn | q ∈ Z},
1 = {qn + 1 | q ∈ Z},
2 = {qn + 2 | q ∈ Z},
......
n − 1 = {qn + (n − 1) | q ∈ Z}.
Tâ.p thu.o.ng cu’a Z theo quan hê. d̄ô ` ng du. môd̄ulô n là Z/ ≡(modn) và
. . . . ` n tu’. cu’a Zn d̄u.o..c go.i là mô.t sô´ nguyên
thu ò ng d̄u o. c ký hiê.u là Zn . Mô˜i phâ
môd̄ulô n.
3.2.1.5. D - i.nh nghı̃a: Mô.t phân hoa.ch cu’a tâ.p ho..p A là mô.t ho. (Ai )i∈I các
tâ.p con cu’a A sao cho

Ai 6= ∅ (∀i ∈ I), Ai ∩ Aj = ∅ (∀i, j ∈ I, i 6= j), ∪ Ai = A.
i∈I

Nhu. vâ.y, khi có mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p ho..p A thı̀ ho. gô
` m tâ´t
. . . . .
ca’ các ló p tu o ng d̄u o ng theo quan hê. này ta.o thành mô.t phân hoa.ch cu’a tâ.p
ho..p A.
3.2.1.6. Mê.nh d̄ê ` : Mô˜i phân hoa.ch cu’a tâ.p ho..p A xác d̄i.nh mô.t quan hê.
tu.o.ng d̄u.o.ng trên A.
Chú.ng minh: Gia’ su’. (Ai )i∈I là mô.t phân hoa.ch cu’a tâ.p ho..p A. Xét quan hê.
R trên A nhu. sau:

∀a, b ∈ A, a R b ⇔ ∃i ∈ I, a, b ∈ Ai .

72
Tù. các tı́nh châ´t cu’a phân hoa.ch, dê˜ dàng có d̄u.o..c R là mô.t quan hê. tu.o.ng
d̄u.o.ng và mô˜i ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng ú.ng vó.i mô.t tâ.p con Ai nào d̄ó.
3.2.2. Quan hê. thú. tu..:
3.2.2.1. D - i.nh nghı̃a: Mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là quan hê. thú. tu..
nê´u nó có các tı́nh châ´t pha’n xa., pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u.
. . . . . . .
Ngu ò i ta thu ò ng ký hiê.u mô.t quan hê. thú tu. bo’ i ký hiê.u ≤.
Nê´u trên tâ.p ho..p A có mô.t quan hê. thú. tu.. ≤ thı̀ ta nói A là mô.t tâ.p ho..p
d̄u.o..c să´p thú. tu...
Vó.i hai phâ ` n tu’. a, b ∈ A (trong d̄ó A d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. thú. tu..
≤), nê´u ta có a ≤ b thı̀ ta còn viê´t b ≥ a.
Khi có quan hê. thú. tu.. ≤ trên A, ta có thê’ xác d̄i.nh quan hê. < nhu. sau:

∀a, b ∈ A, a < b ⇔ a ≤ b và a 6= b.

Nê´u có a < b, ta còn viê´t b > a.
Ta có thê’ mô ta’ viê.c să´p thú. tu.. mô.t tâ.p hũ.u ha.n A (vó.i quan hê. thú. tu..
≤) bă ` go.i là biê’u d̄ô
` ng mô.t biê’u d̄ô ` Hasse. D - ó là biê’u d̄ô ` n tu’.
` biê’u diê˜n các phâ
cu’a A bo’.i các dâ´u châ´m và nê´u có a ≤ b (a, b ∈ A) thı̀ nô´i a vó.i b bo’.i mô.t d̄oa.n
thă’ng tù. du.ó.i lên trên.
Thı́ du.: 1) Quan hê. ≤ thông thu.ò.ng trên các tâ.p ho..p sô´ N, Z, Q, R là quan
hê. thú. tu...
2) Quan hê. “chia hê´t” trên tâ.p ho..p N∗ là mô.t quan hê. thú. tu...
3) Quan hê. “bao hàm” trên tâ.p ho..p P(X) các tâ.p con cu’a tâ.p ho..p X là
mô.t quan hê. thú. tu...
3.2.2.2. D - i.nh nghı̃a: Cho A là tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. (bo’.i quan hê. ≤). Vó.i
hai phâ ` n tu’. a, b ∈ A, nê´u ta có a ≤ b hoă.c b ≤ a thı̀ ta nói a và b so sánh d̄u.o..c
vó.i nhau, còn nê´u ta không có ca’ a ≤ b lâ˜n b ≤ a thı̀ ta nói a và b không so sánh
d̄u.o..c vó.i nhau.
Tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A go.i là mô.t tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ
`n
´ ` ’. ´ ’ . . .
nê u hai phân tu bâ t kỳ a, b ∈ A luôn có thê so sánh d̄u o. c vó i nhau. Khi d̄ó ta
cũng go.i quan hê. thú. tu.. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. toàn phâ ` n.
. . . . . .
Trong tru ò ng ho. p ngu o. c la.i, tú c là nê´u tô ` n ta.i hai phâ ` n tu’. a, b ∈ A không
so sánh d̄u.o..c vó.i nhau thı̀ ta go.i A là mô.t tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. bô. phâ.n và
quan hê. thú. tu.. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. bô. phâ.n.
Thı́ du.: 1) Quan hê. thú. tu.. ≤ thông thu.ò.ng trên tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên là
mô.t quan hê. thú. tu.. toàn phâ ` n.
2) Tâ.p ho. p N các sô´ tu.. nhiên khác không vó.i quan hê. thú. tu.. “chia hê´t”
. ∗

là mô.t tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. bô. phâ.n, vı̀ chă’ng ha.n, ta không có 2|3 và cũng
không có 3|2.

73
3) Quan hê. “bao hàm” trên tâ.p ho..p P(X) các tâ.p con cu’a tâ.p ho..p X, trong
d̄ó |X| > 1, là mô.t quan hê. thú. tu.. bô. phâ.n, vı̀ chă’ng ha.n, vó.i x, y ∈ X, x 6= y,
ta có hai phâ ` n tu’. {x} và {y} cu’a P(X) không so sánh d̄u.o..c vó.i nhau.
Vó.i X = ∅ hoă.c X = {x}, ta dê˜ nhâ.n thâ´y P(X) d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn
phâ` n bo’.i quan hê. ⊂.
4) Cho A là tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ
` n bo’.i quan hê. ≤ và n là mô.t
sô´ nguyên du o ng. Trên A , ta d̄i.nh nghı̃a quan hê. hai ngôi D nhu. sau:
. . n

∀a = (a1 , a2 , . . . , an ), b = (b1 , b2 , . . . , bn ) ∈ An , a D b ⇔ hoă.c a = b
` n ta.i i (1 ≤ i ≤ n) sao cho a1 = b1 , . . . , ai−1 = bi−1 , ai < bi .
hoă.c tô

Khi d̄ó An d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i quan hê. D. Quan hê. này d̄u.o..c go.i là
quan hê. thú. tu.. tù. d̄iê’n.
Chă’ng ha.n, xét A = {t, a, b, c, . . . , x, y, z}, trong d̄ó t ký hiê.u cho khoa’ng
tră ng (không có chũ. cái). Rõ ràng A d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ
´ ` n theo thú. tu..
liê.t kê o’. trên. Go.i n là sô´ chũ. cái nhiê ` u nhâ´t trong sô´ các tù. tiê´ng Anh. Mô.t
tù. tiê´ng Anh bâ´t kỳ có k chũ. cái (k ≤ n) thı̀ d̄u.o..c xem nhu. mô.t phâ ` n tu’. cu’a
n .
A , trong d̄ó k chũ cái d̄â . . . . .
` u là các chũ cái cu’a tù d̄ó (theo thú tu. tù trái sang
pha’i) và n − k thành phâ ` n còn la.i là t. Khi d̄ó quan hê. thú. tu.. D trên An sẽ cho
ta cách să´p xê´p các tù. tiê´ng Anh theo thú. tu.. nhu. trong tù. d̄iê’n. Vı̀ lý do d̄ó D
go.i là quan hê. thú. tu.. tù. d̄iê’n.
3.2.2.3. D - i.nh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤ và X
là mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a A. Phâ ` n tu’. a ∈ X d̄u.o..c go.i là phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t
(t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X nê´u vó.i mo.i x ∈ X ta có x ≤ a (t.u.. x ≥ a).
` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X nê´u tô
Phâ ` n ta.i là duy nhâ´t. Thâ.t vâ.y,
nê´u a và b là hai phâ . . .
` n tu’ ló n nhâ´t (t.u . nho’ nhâ´t) cu’a X thı̀ theo d̄i.nh nghı̃a ta
có a ≤ b và b ≤ a; theo tı́nh châ´t pha’n d̄ô´i xú.ng cu’a ≤, ta có a = b.
Thı́ du.: 1) Xét tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên vó.i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng. Khi
d̄ó N có phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t là 0 và không có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t.
Xét tâ.p con X = {10, 15, 1, 4, 9, 22, 11} cu’a N. Khi d̄ó phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t cu’a
X là 1 và phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t là 22.
2) Xét tâ.p ho..p N∗ các sô´ tu.. nhiên khác không d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan
hê. “chia hê´t”. Khi d̄ó 1 là phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t (vı̀ 1 | a, ∀a ∈ N∗ ) và không có
phâ . .
` n tu’ ló n nhâ´t.
Xét X = {2, 3, 6, 8, 12, 24} ⊂ N∗ . Khi d̄ó X có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t là 24 và
không có phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t.
3) Cho X là mô.t tâ.p ho..p. Xét tâ.p ho..p P(X) gô ` m các tâ.p con cu’a X d̄u.o..c
să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. “bao hàm”. Khi d̄ó P(X) có phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t là ∅ và
phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t là X.

74
3.2.2.4. D - i.nh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤ và X là
mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a A. Phâ ` n tu’. c ∈ A d̄u.o..c go.i là mô.t chă.n trên (t.u..
chă.n du.ó.i) cu’a X nê´u vó.i mo.i x ∈ X ta có x ≤ c (t.u.. x ≥ c). Nê´u X có ı́t nhâ´t
mô.t chă.n trên (t.u.. chă.n du.ó.i) thı̀ ta nói X là tâ.p con bi. chă.n trên (t.u.. bi. chă.n
du.ó.i).
Mô.t tâ.p con X cu’a tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A có thê’ không có chă.n trên
(t.u . chă.n du.ó.i), cũng có thê’ có mô.t hay nhiê
. ` u chă.n trên (t.u.. chă.n du.ó.i).
Vó.i X là mô.t tâ.p con cu’a tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A và a ∈ X. Phâ ` n tu’.
a là phâ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X khi và chı’ khi a là mô.t chă.n trên
(t.u.. chă.n du.ó.i) cu’a X.
Thı́ du.: 1) Xét tâ.p ho..p N d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng và
X = {6, 8, 4, 9, 45, 10, 7, 12} ⊂ N. Khi d̄ó các sô´ 0, 1, 2, 3 là các chă.n du.ó.i cu’a
X và các sô´ tu.. nhiên x ≥ 45 là các chă.n trên cu’a X.
2) Xét tâ.p ho..p Q∗0 các sô´ hũ.u tı’ không âm vó.i quan hê. thú. tu.. ≤ thông
1
thu.ò.ng và X = { | n ∈ N∗ } ⊂ Q∗0 . Khi d̄ó 0 là chă.n du.ó.i duy nhâ´t cu’a X mà
n
không là phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t cu’a X và các sô´ hũ.u tı’ x ≥ 1 là các chă.n trên cu’a X
mà 1 là phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t cu’a X.
3) Xét tâ.p ho..p N∗ d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. “chia hê´t” và X =
{2, 4, 6, 8, 12} ⊂ N∗ . Khi d̄ó các sô´ 1, 2 là các chă.n du.ó.i cu’a X và các sô´
x ∈ N∗ sao cho x là bô.i chung cu’a 2, 4, 6, 8, 12, là các chă.n trên cu’a X.
3.2.2.5. D - .inh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤ và X là
mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a A. Phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t (t.u.. ló.n nhâ´t) cu’a tâ.p ho..p
các chă.n trên (t.u.. chă.n du.ó.i) cu’a X d̄u.o..c go.i là câ.n trên (t.u.. câ.n du.ó.i) cu’a X
trong A, ký hiê.u sup X (t.u.. inf X).
A A
.
Nhu vâ.y, phâ ` n tu’ a ∈ A là câ.n trên (t.u.. câ.n du.ó.i) cu’a tâ.p con X cu’a A
.
khi và chı’ khi a là mô.t chă.n trên (t.u.. chă.n du.ó.i) cu’a A và a ≤ c (t.u.. a ≥ c)
vó.i mo.i chă.n trên (t.u.. chă.n du.ó.i) c cu’a X.
Câ.n trên (t.u.. câ.n du.ó.i) cu’a mô˜i tâ.p con X cu’a tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu..
A nê´u tô` n ta.i là duy nhâ´t. Ngoài ra, câ.n trên (t.u.. câ.n du.ó.i) cu’a X là thuô.c X
khi và chı’ khi nó là phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X.
Thı́ du.: 1) Xét tâ.p ho..p R d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng và
X = {x ∈ R | 1 < x < 2} = (1, 2) ⊂ R và X 0 = {(1 + n1 )n | n ∈ N∗ } ⊂ R. Khi
d̄ó tâ.p ho..p các chă.n trên cu’a X là [2, +∞) và cu’a X 0 là [e, +∞), tâ.p ho..p các
chă.n du.ó.i cu’a X là (−∞, 1] và cu’a X 0 là (−∞, 2]. Do d̄ó sup X = 2, sup X 0 =
R R
e, inf X = 1, inf X 0 = 2 (∈ X 0 ).
R R
2) Xét tâ.p ho..p N∗ d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. “chia hê´t” và X =
{2, 3, 6, 8}. Khi d̄ó tâ.p ho..p các chă.n trên cu’a X là các bô.i chung trong N∗

75
cu’a 2, 3, 6, 8 và tâ.p ho..p các chă.n du.ó.i cu’a X là các u.ó.c chung trong N∗ cu’a 2,
3, 6, 8. Do d̄ó sup X = BCNN(2, 3, 6, 8) = 24 và inf∗ X = UCLN(2, 3, 6, 8) = 1.
N∗ N
3) Xét tâ.p ho..p P(X) d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. “bao hàm” và X =
n n
{A1 , A2 , . . . , An } ⊂ P(X). Khi d̄ó sup X = ∪ Ai và inf X = ∩ Ai .
P(X) i=1 P(X) i=1

3.2.2.6. D - i.nh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤ và X là
mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a A. Phâ ` n tu’. m ∈ X d̄u.o..c go.i là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u..
tô´i tiê’u) cu’a X nê´u vó.i mo.i x ∈ X ta có:

m ≤ x ⇒ x = m (t.u.. x ≤ m ⇒ x = m),

tú.c là không tô ` n ta.i phâ ` n phâ ` n tu’. x nào cu’a X sao cho x > m (t.u.. x < m).
Rõ ràng ră ` ng phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) m cu’a A sao cho m ∈ X cũng
là phâ ` n tu’ tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X. Tuy nhiên, nê´u m là phâ
. ` n tu’. tô´i d̄a.i
(t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X thı̀ chu.a chă´c m là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a A.
Phâ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a mô.t tâ.p ho..p có thê’ không có và nê´u tô `n
.
ta.i, có thê’ có ho n 1.
3.2.2.7. Mê.nh d̄ê ` : Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤ và X là
mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a A. Khi d̄ó:
1) Nê´u X có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) là a thı̀ a là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i
.
(t.u . tô´i tiê’u) duy nhâ´t cu’a X.
2) Nê´u X d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i quan hê. ≤ thı̀ phâ ` n tu’. a ∈ X là
phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X khi và chı’ khi a là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u..
tô´i tiê’u) cu’a X.
Chú.ng minh: 1) Gia’ su’. a là phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t) cu’a X. Khi d̄ó
ta có x ≤ a (t.u.. x ≥ a) vó.i mo.i x ∈ X và nê´u a ≤ x (t.u.. a ≥ x) thı̀ do tı́nh
châ´t pha’n d̄ô´i xú.ng ta có x = a. Vâ.y a là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X.
0
Nê´u a là mô.t phâ . .
` n tu’ tô´i d̄a.i (t.u . tô´i tiê’u) tùy ý cu’a X thı̀ do a là phâ `n
. . . 0 . 0
tu’ ló n nhâ´t (t.u . nho’ nhâ´t) cu’a X ta có a ≤ a (t.u . a ≥ a) và do a là phâ 0 ` n tu’.
tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X nên a0 = a.
2) (⇒) Có tù. 1).
(⇐) Gia’ su’. a ∈ X là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X. Khi d̄ó do X
d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n nên vó.i mo.i x ∈ X, ta có x ≤ a hoă.c a ≤ x. Nê´u
a ≤ x (t.u.. a ≥ x) thı̀ do a là phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i (t.u.. tô´i tiê’u) cu’a X ta có x = a.
Vâ.y x ≤ a (t.u.. x ≥ a) vó.i mo.i x ∈ X hay x là phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t (t.u.. nho’ nhâ´t)
cu’a X.
Thı́ du.: 1) Tâ.p ho..p N∗ vó.i quan hê. “chia hê´t” có phâ ` n tu’. tô´i tiê’u duy nhâ´t là
1, d̄ó cũng là phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t cu’a N∗ , không tô ` n ta.i phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i.
Tâ.p con X = N∗ \ {1} cu’a N∗ có các phâ ` n tu’. tô´i tiê’u là các sô´ nguyên tô´
và X không có phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i.

76
Tâ.p con X 0 = {2, 3, 4, 6, 9, 12, 19, 24} cu’a N∗ có các phâ ` n tu’. tô´i tiê’u là 2, 3,
19 và các phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i là 9, 19, 24.
2) Cho tâ.p ho..p X = {x1 , x2 , . . . , xn }. Xét tâ.p ho..p A = P(X) \ {∅, X} vó.i
quan hê. “bao hàm”. Khi d̄ó A có các phâ ` n tu’. tô´i tiê’u là các tâ.p con 1 phâ ` n tu’.:
{x1 }, {x2 }, . . . , {xn } và có các phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i là các tâ.p con n − 1 phâ ` n tu’.:
{x2 , x3 , . . . , xn }, {x1 , x3 , . . . , xn }, . . . , {x1 , x2 , . . . , xn−1 }.
3.2.2.8. D - .inh nghı̃a: Cho tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A bo’.i quan hê. ≤. Ta nói
A d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. này nê´u mo.i tâ.p con khác rô˜ng cu’a A d̄ê `u
.
` n tu’ nho’ nhâ´t.
có phâ
3.2.2.9. Hê. qua’: Nê´u mô.t tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i mô.t quan hê. nào
d̄ó thı̀ nó d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i quan hê. d̄ó.
Chú.ng minh: Gia’ su’. A là tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. ≤. Khi
d̄ó vó.i hai phâ ` n tu’. bâ´t kỳ a, b ∈ A, tâ.p con X = {a, b} cu’a A có phâ ` n tu’. nho’
nhâ´t. Nê´u a là phâ .
` n tu’ nho’ nhâ´t cu’a X thı̀ a ≤ b và nê´u b là phâ .
` n tu’ nho’ nhâ´t
cu’a X thı̀ b ≤ a. Nhu vâ.y, a và b so sánh d̄u o. c vó i nhau hay A d̄u.o..c să´p thú.
. . . .
tu.. toàn phâ ` n bo’.i quan hê. ≤.
Thı́ du.: 1) Tâ.p ho..p N d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng.
2) Tâ.p ho..p N∗ không d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. “chia hê´t”.
3) Các tâ.p ho..p Z, Q, R không d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. ≤ thông
thu.ò.ng.
3.2.2.10. D - i.nh nghı̃a: Tâ.p ho..p d̄u.o..c să´p thú. tu.. A d̄u.o..c go.i là mô.t dàn nê´u
.
vó i hai phâ ` n tu’. bâ´t kỳ a, b ∈ A, tâ.p ho..p {a, b} luôn có câ.n trên và câ.n du.ó.i.
Câ.n trên và câ.n du.ó.i cu’a {a, b} lâ ` n lu.o..t d̄u.o..c ký hiê.u là a ∨ b và a ∧ b.
3.2.2.11. Tı́nh châ´t: Cho A là mô.t dàn. Khi d̄ó vó.i mo.i a, b, c ∈ A, ta có:
1) Luâ.t lũy d̄ă’ng: a ∨ a = a, a ∧ a = a.
2) Luâ.t giao hoán: a ∨ b = b ∨ a, a ∧ b = b ∧ a.
3) Luâ.t kê´t ho..p: (a ∨ b) ∨ c = a ∨ (b ∨ c), (a ∧ b) ∧ c = a ∧ (b ∧ c).
4) Luâ.t hâ´p thu.: a ∨ (a ∧ b) = a, a ∧ (a ∨ b) = a.
Chú.ng minh: Có ngay tù. d̄i.nh nghı̃a cu’a câ.n trên và câ.n du.ó.i.
Thı́ du.: 1) Tâ.p ho..p N∗ vó.i quan hê. chia hê´t là mô.t dàn vı̀ vó.i mo.i m, n ∈ N∗ ,
ta có m ∨ n là BCNN(m, n) và m ∧ n là UCLN(m, n).
2) Tâ.p ho..p P(X) vó.i quan hê. “bao hàm” là mô.t dàn vı̀ vó.i mo.i A, B ∈
P(X), ta có A ∨ B là A ∪ B và A ∧ B là A ∩ B.
Ta thù.a nhâ.n mê.nh d̄ê ` sau, thu.ò.ng d̄u.o..c go.i là Bô’ d̄ê` Zorn, vê` su.. tô
` n ta.i
phâ . . . . ´ . .
` n tu’ tô´i d̄a.i trong mô.t tâ.p ho. p d̄u o. c să p thú tu. . Mê.nh d̄ê` này tu o ng d̄u.o.ng
. .
vó.i hàng loa.t mê.nh d̄ê ` khác trong lý thuyê´t tâ.p ho..p, trong sô´ này có Tiên d̄ê `
cho.n, D ` Zermelo, Nguyên lý să´p thú. tu.. tô´t, ...
- i.nh d̄ê

77
3.2.2.12. Bô’ d̄ê ` Zorn: Nê´u tâ.p ho..p khác rô˜ng X d̄u.o..c să´p thú. tu.. quy na.p
nghı̃a là mo.i tâ.p con d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` u có chă.n trên thı̀ X
` n cu’a nó d̄ê
.
` n tu’ tô´i d̄a.i.
có phâ

. .
BÀI TÂ . P CHU O NG III
1. Có bao nhiêu quan hê. khác nhau tù. tâ.p ho..p có m phâ ` n tu’. d̄ê´n tâ.p ho..p có
n phâ ` n tu’.?
2. Xác d̄i.nh xem quan hê. R trên tâ.p ho..p các con ngu.ò.i trên trái d̄â´t có là pha’n
xa., d̄ô´i xú.ng, pha’n d̄ô´i xú.ng, bă´c câ
` u không, vó.i (a, b) ∈ R nê´u và chı’ nê´u:
a) a cao ho.n b ?
b) a và b sinh cùng ngày ?
c) a và b cùng tên ?
d) a và b có cùng mô.t ông ?
3. Cũng ho’i nhu. trên, vó.i quan hê. R trên tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên và x R y
nê´u và chı’ nê´u:
a) x 6= y.
b) xy ≥ 1.
c) x = y + 1 hay x = y − 1.
d) x + y là sô´ chă˜n.
e) x là bô.i sô´ cu’a y.
f ) x và y d̄ê ` u không âm.
` u âm hoă.c d̄ê
2
g) x = y .
h) x ≥ y 2 .
4. Mô.t quan hê. R trên tâ.p ho..p A d̄u.o..c go.i là pha’n pha’n xa. nê´u vó.i mo.i
a ∈ A, (a, a) ∈ / R và d̄u.o..c go.i là bâ´t d̄ô´i xú.ng nê´u vó.i mo.i a, b ∈ A, (a, b) ∈ R
kéo theo (b, a) ∈ / R.
a) Các quan hê. nào trong Bài 2 và 3 là pha’n pha’n xa..
b) Các quan hê. nào trong Bài 2 và 3 là bâ´t d̄ô´i xú.ng.
5. Cho R là mô.t quan hê. tù. tâ.p ho..p A d̄ê´n tâ.p ho..p B. Quan hê. ngu.o..c tù. B
d̄ê´n A, d̄u.o..c ký hiê.u là R−1 , là tâ.p ho..p {(b, a) | (a, b) ∈ R}. Quan hê. bù R là
tâ.p ho..p {(a, b) | (a, b) ∈ / R}. Tı̀m R−1 và R cu’a R sau:
a) R = {(a, b) | a < b} trên tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên.
b) R = {(a, b) | b chia hê´t cho a} trên tâ.p ho..p N∗ các sô´ nguyên du.o.ng.
c) R là quan hê. trên tâ.p ho..p các tı’nh cu’a Viê.t Nam gô ` m các că.p (a, b),
. .
trong d̄ó tı’nh a giáp gió i vó i tı’nh b.
6. Gia’ su’. R và S là hai quan hê. có tı́nh pha’n xa. trên tâ.p ho..p A. Xác d̄i.nh xem
các quan hê. R ∪ S, R ∩ S, R ⊕ S, R \ S và S ◦ R có tı́nh châ´t pha’n xa. hay pha’n
pha’n xa..

78
7. Cho R là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A. Chú.ng minh ră` ng:
a) R là pha’n xa. nê´u và chı’ nê´u R−1 là pha’n xa..
b) R là pha’n xa. nê´u và chı’ nê´u R là pha’n pha’n xa..
c) R là pha’n d̄ô´i xú.ng nê´u và chı’ nê´u R ∩R−1 là tâ.p con cu’a quan hê. d̄u.ò.ng
chéo ∆ = {(a, a) | a ∈ A}.
8. Cho R là mô.t quan hê. trên tâ.p ho..p A và n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Chú.ng
minh ră` ng
a) Nê´u R là pha’n xa. thı̀ Rn là pha’n xa..
b) Nê´u R là d̄ô´i xú.ng thı̀ Rn là d̄ô´i xú.ng.
c) Nê´u R là pha’n xa. và bă´c câ ` u thı̀ Rn = R.
9. Có bao nhiêu quan hê. trên tâ.p ho..p gô ` n tu’. là
` m n phâ
a) Pha’n xa.?
b) D- ô´i xú.ng?
c) Bâ´t d̄ô´i xú.ng?
d) Pha’n d̄ô´i xú.ng?
e) Pha’n xa. và d̄ô´i xú.ng?
10. Các quan hê. nào trong sô´ các quan hê. trên tâ.p {0, 1, 2, 3} cho du.ó.i d̄ây là
quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng?
a) {(0, 0), (1, 1), (2, 2), (3, 3)}.
b) {(0, 0), (0, 2), (2, 0), (2, 2), (2, 3), (3, 2), (3, 3)}.
c) {(0, 0), (1, 1), (1, 2), (2, 1), (2, 2), (3, 3)}.
d) {(0, 0), (1, 1), (1, 3), (2, 2), (2, 3), (3, 1), (3, 2), (3, 3)}.
e) {(0, 0), (0, 1), (0, 2), (1, 0), (1, 1), (1, 2), (2, 0), (2, 2), (3, 3)}.
11. Cũng ho’i nhu. trên d̄ô´i vó.i các quan hê. trên tâ.p ho..p các ánh xa. tù. Z d̄ê´n
Z d̄u.o..c cho du.ó.i d̄ây:
a) {(f, g) | f (1) = g(1)}.
b) {(f, g) | f (0) = g(0) hoă.c f (1) = g(1)}.
c) {(f, g) | f (x) − g(x) = 1, ∀x ∈ Z}.
d) {(f, g) | ∃C ∈ Z, f (x) − g(x) = C và ∀x ∈ Z}.
e) {(f, g) | f (0) = g(1) và f (1) = g(0)}.
12. Cho A là mô.t tâ.p ho..p khác rô˜ng, f là mô.t ánh xa. có A là miê ` n xác d̄i.nh
.
cu’a nó và R = {(x, y) ∈ A × A | f (x) = f (y)}. Chú ng minh ră` ng R là mô.t quan
hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên A và xác d̄i.nh các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng cu’a R.
13. Cho A là mô.t tâ.p ho..p khác rô˜ng và R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên A.
Chú.ng minh ră ` ng tô
` n ta.i mô.t ánh xa. f có A là miê
` n xác d̄i.nh sao cho (x, y) ∈ R
khi và chı’ khi f (x) = f (y).
14. Tı̀m quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng nho’ nhâ´t trên tâ.p {a, b, c, d, e} chú.a quan hê.
{(a, b), (a, c), (d, e)}.

79
15. Xác d̄i.nh sô´ các quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng khác nhau trên tâ.p ho..p 3 phâ
` n tu’.
` ng cách liê.t kê ra các quan hê. d̄ó.
bă
16. Có bao nhiêu quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng khác nhau cho trên tâ.p ho..p 5 phâ
` n tu’.
có d̄úng 3 ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng khác nhau?
17. Mô.t quan hê. R trên tâ.p ho..p X d̄u.o..c go.i là quan hê. vòng quanh nê´u xRy
và yRz kéo theo zRx. Chú.ng minh ră ` ng quan hê. R là pha’n xa. và vòng quanh
khi và chı’ khi R là mô.t quan hê. tu o ng d̄u.o.ng.
. .

18. Cho L0 là mô.t d̄u.ò.ng thă’ng cô´ d̄i.nh trên mă.t phă’ng R2 . Mô.t quan hê. R
trên tâ.p ho..p L tâ´t ca’ các d̄u.ò.ng thă’ng trên mă.t phă’ng R2 d̄u.o..c xác d̄i.nh nhu.
sau:
∀L1 , L2 ∈ L, L1 RL2 ⇔ L1 ∩ L0 6= ∅ ∧ L2 ∩ L0 6= ∅.
Xác d̄i.nh xem R có là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng hay không?
19. Cho M là mô.t tâ.p ho..p khác rô˜ng và a ∈ M . Trên X = P (M ) ta d̄i.nh nghı̃a
quan hê. hai ngôi nhu. sau:

R = {(A, B) ∈ X 2 | A = B hay a ∈ A ∩ B}.

Chú.ng minh ră ` ng R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên X. Hãy chı’ ra tâ.p ho..p
thu.o.ng.
20. Go.i X là tâ.p ho..p mo.i ánh xa. tù. R vào R. Chú.ng to’ quan hê. R sau là quan
hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên X:
a) ∀x, y ∈ X, xRy ⇔ ∃C > 0, x(t) = y(t), ∀t ∈ R, |t| < C.
x(t) − y(t)
b) ∀x, y ∈ X, xRy ⇔ lim n
= 0, trong d̄ó n ∈ N cho tru.ó.c.
t→0 t
21. Xét quan hê. hai ngôi R trên N nhu. sau:
2

∀(m1 , n1 ), (m2 , n2 ) ∈ N2 , (m1 , n1 )R(m2 , n2 ) ⇔ m1 + n2 = m2 + n1 .

Chú.ng minh ră` ng R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên N2 . Hãy chı’ ra tâ.p ho..p
thu.o.ng.
22. Trên Z × N∗ (N∗ = N \ {0}), xét quan hê. hai ngôi sau:
∀(z1 , n1 ), (z2 , n2 ) ∈ Z × N∗ , (z1 , n1 )R(z2 , n2 ) ⇔ z1 n2 = z2 n1 .

Chú.ng minh ră` ng R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên Z × N∗ . Hãy chı’ ra tâ.p
ho..p thu.o.ng.
23. Trong mă.t phă’ng có hê. toa. d̄ô. vuông góc, hai d̄iê’m P1 (x1 , y1 ), P2 (x2 , y2 )
d̄u.o..c go.i là quan hê. vó.i nhau bo’.i R nê´u và chı’ nê´u x1 y1 = x2 y2 . Chú.ng to’ ră` ng
R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng và tı̀m các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng.

80
Bây giò. nê´u d̄i.nh nghı̃a

P1 S P2 ⇔ x1 y1 = x2 y2 ∧ x1 x2 ≥ 0

thı̀ S còn là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng nũ.a không ?
24. Trên tâ.p ho..p R các sô´ thu..c, xét quan hê. hai ngôi R sau:

∀x, y ∈ R, x R y ⇔ x3 − y 3 = x − y.

Chú.ng minh ră ` ng R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng. Tı̀m các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng
và tâ.p ho..p thu.o.ng.
25. Xét quan hê. R trên tâ.p ho..p R các sô´ thu..c nhu. sau:

∀a, b ∈ R, a R b ⇔ a3 ≤ b3 .

Chú.ng minh ră` ng R să´p thú. tu.. toàn phâ
` n tâ.p ho..p R.
Nê´u xét quan hê. S trên tâ.p ho..p R nhu. sau thı̀ S có là mô.t quan hê. thú. tu..
không?
∀a, b ∈ R, a S b ⇔ a2 ≤ b2 .
26. Xét tâ.p ho..p N∗ vó.i quan hê. thú. tu.. “chia hê´t ” và X = {2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10}.
Hãy tı̀m các phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t, nho’ nhâ´t, chă.n trên, chă.n du.ó.i, câ.n trên, câ.n
du.ó.i, tô´i d̄a.i, tô´i tiê’u cu’a X. Vẽ biê’u d̄ô` Hasse minh hoa. tâ.p d̄u.o..c să´p thú. tu..
X.
27. Xét tâ.p ho..p P(X) vó.i quan hê. thú. tu.. “bao hàm”, trong d̄ó X = {1, 2, 3, 4, 5}.
Hãy tı̀m các phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t, nho’ nhâ´t, chă.n trên, chă.n du.ó.i, câ.n trên, câ.n
du.ó.i, tô´i d̄a.i, tô´i tiê’u cu’a P(X) \ {∅, X} và X = {{1, 2}, {2, 3}, {3, 4}, {1, 2, 4}}.
28. Xét tâ.p ho..p R các sô´ thu..c vó.i quan hê. thú. tu.. ≤ thông thu.ò.ng và X =
m
{ | m, n ∈ N, 0 < m < n}. Chú.ng minh ră` ng X không có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t
n
và nho’ nhâ´t. Hãy tı̀m câ.n trên và câ.n du.ó.i cu’a X.
29. Tâ.p A d̄u.o..c go.i là să´p thú. tu.. d̄â ` y d̄u’ bo’.i quan hê. thú. tu.. ≤ nê´u mo.i tâ.p
con khác rô˜ng cu’a A bi. chă.n trên d̄ê ` u có câ.n trên.
a) Chú ng minh ră` ng să´p thú tu.. tô´t là să´p thú. tu.. d̄â
. . ` y d̄u’.
. .
b) Chú ng to’ ră` ng N và R să´p thú tu. d̄â . ` y d̄u’ bo’ i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng,
.
nhu.ng Q să´p thú. tu.. không d̄â ` y d̄u’ bo’.i ≤.
30. Cho X là mô.t tâ.p d̄u.o..c să´p thú. tu... Chú.ng minh ră` ng tô ` n ta.i các tâ.p con
A ⊂ X và B ⊂ X sao cho A ∩ B = ∅, A ∪ B = X, A d̄u o. c să´p thú. tu.. tô´t (theo
. .
quan hê. thú. tu.. trong X), còn B không có phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t.

81
31. Cho E là tâ.p d̄u.o..c să´p thú. tu.. bo’.i quan hê. R. Ta nói tâ.p con F ⊂ E là
mô.t tâ.p con tu.. do cu’a tâ.p E nê´u vó.i mo.i a, b ∈ F, a 6= b kéo theo (a, b) ∈
/ R và
(b, a) ∈ .
/ R. Go.i S là tâ.p tâ´t ca’ các tâ.p con tu. do cu’a E. Trên S ta d̄i.nh nghı̃a
quan hê. ≤ nhu. sau:

∀X, Y ∈ S, X ≤ Y ⇔ ∀x ∈ X, ∃y ∈ Y, (x, y) ∈ R.

Chú.ng minh ră` ng:
a) Quan hê. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. trên tâ.p S.
b) Vó.i X, Y ∈ S, nê´u X ⊂ Y thı̀ X ≤ Y .
c) Tâ.p S d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i quan hê. ≤ khi và chı’ khi tâ.p E
d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ` n bo’.i quan hê. R.
32. Mô.t tâ.p să´p thú. tu.. L d̄u.o..c go.i là mô.t dàn d̄â ` y d̄u’ nê´u mo.i tâ.p con khác
˜ ’ ` . . .
rô ng cua L d̄êu có câ.n trên và câ.n du ó i. Chú ng minh ră ` ng:
a) Mô.t dàn d̄â .
` y d̄u’ L chú a phâ .
` n tu’ nho’ nhâ´t và phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t.
b) Tâ.p P(X) gô ` m tâ´t ca’ các tâ.p con cu’a X vó.i quan hê. bao hàm là mô.t
dàn d̄â` y d̄u’.
c) Tâ.p Z+ các sô´ nguyên du.o.ng vó.i quan hê. thú. tu.. là quan hê. chia hê´t
không pha’i là mô.t dàn d̄â ` y d̄u’.
33. Cho X là mô.t tâ.p tùy ý, S là tâ.p tâ´t ca’ các quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên X.
Chú.ng minh ră ` ng tâ.p S vó.i quan hê. thú. tu.. là quan hê. bao hàm là mô.t dàn d̄â `y
d̄u’.
34. Chú.ng minh ră` ng mô.t tâ.p să´p thú. tu.. L là mô.t dàn d̄â ` y d̄u’ khi và chı’ khi
thoa’ mãn mô.t trong các d̄iê ` u kiê.n sau d̄ây:
.
a) Tâ.p L chú a phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t và mo.i tâ.p con khác rô˜ng cu’a L d̄ê ` u có
. .
câ.n du ó i.
b) Tâ.p L chú.a phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t và mo.i tâ.p con khác rô˜ng cu’a L d̄ê ` u có
câ.n trên.

82
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG III
1. Mô˜i quan hê. tù. tâ.p A có m phâ
` n tu’. d̄ê´n tâ.p B có n phâ
` n tu’. là mô.t tâ.p con
cu’a A × B. Do d̄ó sô´ quan hê. câ ` n tı̀m là 2mn .
2. a) R không có tı́nh pha’n xa., không có tı́nh d̄ô´i xú.ng, không có tı́nh pha’n
d̄ô´i xú.ng, có tı́nh bă´c câ
` u.
b), c) R có tı́nh pha’n xa., có tı́nh d̄ô´i xú.ng, không có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng,
có tı́nh bă´c câ
` u.
d) R có tı́nh pha’n xa., d̄ô´i xú.ng, không có tı́nh bă´c câ
` u (phân biê.t ông nô.i,
ông ngoa.i).
3. a) R chı’ có tı́nh d̄ô´i xú.ng.
b) R chı’ có tı́nh d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u.
.
c) R chı’ có tı́nh d̄ô´i xú ng.
d) R chı’ có tı́nh pha’n xa., d̄ô´i xú.ng và bă´c câ` u.
e) R chı’ có tı́nh pha’n xa. và bă´c câ ` u.
.
f ) R chı’ có tı́nh pha’n xa., d̄ô´i xú ng và bă´c câ
` u.
´ .
g) R chı’ có tı́nh pha’n d̄ôi xú ng.
h) R chı’ có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng và bă´c câ` u.
4. a) Các quan hê. R trong Câu a) cu’a Bài 2, Câu a) và Câu c) cu’a Bài 3 là
pha’n pha’n xa..
b) Tù. d̄i.nh nghı̃a ta thâ´y mô.t quan hê. là bâ´t d̄ô´i xú.ng thı̀ nó là pha’n pha’n
xa.. Do d̄ó chı’ có quan hê. R trong Câu a) cu’a Bài 2 là bâ´t d̄ô´i xú.ng.
5. a) R−1 = {(a, b) | a > b} và R = {(a, b) | a ≥ b}.
b) R−1 = {(a, b) | a chia hê´t cho b} và
R = {(a, b) | b không chia hê´t cho a}.
c) Vı̀ R có tı́nh d̄ô´i xú.ng nên R−1 = R. Ngoài ra, R gô
` m các că.p (a, b),
. .
trong d̄ó tı’nh a không giáp gió i vó i tı’nh b.
6. Vı̀ ∀a ∈ A, (a, a) ∈ R ∧ (a, a) ∈ S nên R ∪ S, R ∩ S, S ◦ R có tı́nh pha’n xa.
và R ⊕ S, R \ S có tı́nh pha’n pha’n xa..
7. a) Vı̀ (a, a) ∈ R ⇔ (a, a) ∈ R−1 .
b) Vı̀ (a, a) ∈ R ⇔ (a, a) ∈ / R.
´ .
c) Vı̀ R là pha’n d̄ôi xú ng ⇔ (∀a, b ∈ A, (a, b) ∈ R ∧ (b, a) ∈ R ⇒ a =
b) ⇔ (∀a, b ∈ A, (a, b) ∈ R ∩ R−1 ⇒ a = b) ⇔ R ∩ R−1 ⊂ ∆.
8. a) ∀a ∈ A, (a, a) ∈ R nên (a, a) ∈ Rn .
b) (a, b) ∈ Rn ⇒ ∃b1 , b2 , . . . , bn−1 ∈ A, (a, b1 ) ∈ R, (b1 , b2 ) ∈ R, . . . ,
(bn−2 , bn−1 ) ∈ R, (bn−1 , b) ∈ R ⇒ (b, bn−1 ) ∈ R, (bn−1 , bn−2) ∈ R . . . , (b2 , b1 ) ∈
R, (b1 , a) ∈ R ⇒ (b, a) ∈ R.

83
c) R có tı́nh bă´c câ ` u nên Rn ⊂ R. R có tı́nh pha’n xa. nên vó.i (a, b) ∈ R, ta
có (a, b1 ), (b1 , b2 ), . . . , (bn−1 , b) ∈ R, trong d̄ó b1 = b2 = · · · = bn−1 = a, do d̄ó
(a, b) ∈ R. Vâ.y R ⊂ Rn .
9. Gia’ su’. A = {a1 , a2 , . . . , an }. Khi d̄ó mô˜i quan hê. R trên A d̄u.o..c biê’u diê˜n
bo’.i mô.t ba’ng (ma trâ.n) 0 − 1 gô ` m n dòng và n cô.t, trong d̄ó phâ ` n tu’. dòng i cô.t
j là 1 nê´u (ai , aj ) ∈ R và là 0 nê´u (ai , aj ) ∈ / R.
a) R là phan xa. khi và chı khi các phân tu’. trên d̄u.ò.ng chéo d̄ê
’ ’ ` ` ng 1. Vı̀
` u bă
vâ.y sô´ quan hê. pha’n xa. trên A bă 2
` ng sô´ cách cho.n 0 hoă.c 1 cho n − n phâ ` n tu’.
ngoài d̄u.ò.ng chéo, tú.c là bă` ng 2n(n−1).
b) R là d̄ô´i xú.ng khi và chı’ khi phâ ` n tu’. dòng i, cô.t j bă` ng phâ` n tu’. dòng j, cô.t
i, ∀i, j = 1, . . . , n. Vı̀ vâ.y sô´ quan hê. d̄ô´i xú.ng trên A bă ` ng sô´ cách cho.n 0 hoă.c 1
cho các phâ . . . . .
` n tu’ tam giác du ó i, kê’ ca’ trên d̄u ò ng chéo (1 + 2 + · · ·+ n = n(n+1) ),
2
n(n+1)
tú.c là bă` ng 2 2 .
c) R là bâ´t d̄ô´i xú.ng khi và chı’ khi các phâ ` n tu’. trên d̄u.ò.ng chéo d̄ê ` ng
` u bă
0 và các phâ .
` n tu’ dòng i cô.t j, phâ .
` n tu’ dòng j cô.t i hoă.c cùng bă` ng 0, hoă.c mô.t
` ng 0, mô.t bă
bă ` ng 1, ∀i, j = 1, . . . , n, i 6= j. Vı̀ vâ.y sô´ quan hê. bâ´t d̄ô´i xú.ng
trên A bă ` ng sô´ cách cho.n (0, 0), (1, 0) hoă.c (0, 1) cho 1 + 2 + ·(n − 1) = n(n−1) 2
n(n−1)
phâ . . . . . .
` n tu’ (du ó i d̄u ò ng chéo), tú c là bă` ng 3 2 .
d) R là pha’n d̄ô´i xú.ng khi và chı’ khi các phâ ` n tu’. dòng i cô.t j, phâ ` n tu’. dòng
j cô.t i hoă.c cùng bă ` ng 0, hoă.c mô.t bă ` ng 0, mô.t bă ` ng 1, ∀i, j = 1, . . . , n, i 6= j.
. `
Vı̀ vâ.y sô´ quan hê. pha’n d̄ô´i xú ng trên A bă ng sô´ cách cho.n 0 hoă.c 1 cho n phâ `n
’. . . ´
tu trên d̄u ò ng chéo và sô cách cho.n (0, 0), (1, 0) hoă.c (0, 1) cho 1 + 2 + ·(n − 1) =
n(n−1)
n(n−1)
phâ` n tu’. (du.ó.i d̄u.ò.ng chéo), tú.c là bă ` ng 2 n
.3 2 .
2
.
e) R là pha’n xa. và d̄ô´i xú ng khi và chı’ khi các phâ ` n tu’ trên d̄u.ò.ng chéo d̄ê
. `u
` ng 1 và phâ
bă .
` n tu’ dòng i, cô.t j bă ` ng phâ .
` n tu’ dòng j, cô.t i, ∀i, j = 1, . . . , n i 6= j.
.
Vı̀ vâ.y sô´ quan hê. pha’n xa. và d̄ô´i xú ng trên A bă ` ng sô´ cách cho.n 0 hoă.c 1 cho
1 + 2 + ···n = n(n−1)
`
phâ n tu’. (du.ó.i d̄u.ò.ng chéo), tú.c là bă` ng 2 n(n−1)
2 .
2

10. a) Quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
b) Không pha’n xa. và không bă´c câ ` u.
. .
c) Quan hê. tu o ng d̄u o ng. . .
d) Không bă´c câ ` u.
e) Không d̄ô´i xú.ng và không bă´c câ ` u.
11. a) Quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
b) Không bă´c câ ` u.
c) Không pha’n xa., không d̄ô´i xú.ng và không bă´c câ ` u.
. .
d) Quan hê. tu o ng d̄u o ng. . .
e) Không pha’n xa. và không bă´c câ ` u.
12. ∀x ∈ A, f (x) = f (x), nghı̃a là R có tı́nh pha’n xa.. ∀x, y ∈ A, f (x) = f (y)
kéo theo f (y) = f (x), nghı̃a là R có tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀x, y, z ∈ A, f (x) = f (y)

84
và f (y) = f (z) kéo theo f (x) = f (z), nghı̃a là R có tı́nh bă´c câ` u. Vâ.y R là mô.t
. . . . . . . . .
quan hê. tu o ng d̄u o ng. Mô˜i ló p tu o ng d̄u o ng cu’a R là mô.t tâ.p con f −1 (b) cu’a
A vó.i mô˜i b ∈ f (A).
13. Gia’ su’. R có các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng trên A là xi vó.i (xi )i∈I là ho. các phâ
`n
’ . ’ ’.
tu d̄a.i biê u. Go.i B = {xi | i ∈ I}. Xét ánh xa. f : A −→ B cho bo i f (x) = xi
nê´u x ∈ xi thı̀ f là mô.t ánh xa. câ
` n tı̀m.
14. {(a, a), (b, b), (c, c), (d, d), (e, e), (a, b), (b, a), (a, c), (c, a),
(d, e), (e, d), (b, c), (c, b)}.
15. Có 5 quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p A = {a, b, c}:
{(a, a), (b, b), (c, c)},
{(a, a), (b, b), (c, c), (a, b), (b, a)},
{(a, a), (b, b), (c, c), (b, c), (c, b)},
{(a, a), (b, b), (c, c), (a, c), (c, a)},
{(a, a), (b, b), (c, c), (a, b), (b, a), (b, c), (c, b), (a, c), (c, a)}.
16. Go.i X = {x1 , x2 , x3 , x4 , x5 }, ký hiê.u Xij = {xi , xj } vó.i 1 ≤ i < j ≤ 5 và
Xijk = {xi , xj , xk } vó.i 1 ≤ i < j < k ≤ 5.
Có 25 quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên tâ.p X có d̄úng 3 ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng khác
nhau:
2 2
1) X123 ∪ {(x4 , x4 ), (x5 , x5 )} 2) X124 ∪ {(x3 , x3 ), (x5 , x5 )}
2 2
3) X125 ∪ {(x3 , x3 ), (x4 , x4 )} 4) X134 ∪ {(x2 , x2 ), (x5 , x5 )}
2 2
5) X135 ∪ {(x2 , x2 ), (x4 , x4 )} 6) X145 ∪ {(x2 , x2 ), (x3 , x3 )}
2 2
7) X234 ∪ {(x1 , x1 ), (x5 , x5 )} 8) X235 ∪ {(x1 , x1 ), (x4 , x4 )}
2 2
9) X245 ∪ {(x1 , x1 ), (x3 , x3 )} 10) X345 ∪ {(x1 , x1 ), (x2 , x2 )}
2 2 2 2
11) X12 ∪ X34 ∪ {(x5 , x5 )} 12) X13 ∪ X24 ∪ {(x5 , x5 )}
2 2 2 2
13) X14 ∪ X23 ∪ {(x5 , x5 )} 14) X12 ∪ X35 ∪ {(x4 , x4 )}
2 2 2 2
15) X13 ∪ X25 ∪ {(x4 , x4 )} 16) X15 ∪ X23 ∪ {(x4 , x4 )}
2 2 2 2
17) X12 ∪ X45 ∪ {(x3 , x3 )} 18) X14 ∪ X25 ∪ {(x3 , x3 )}
2 2 2 2
19) X15 ∪ X24 ∪ {(x3 , x3 )} 20) X13 ∪ X45 ∪ {(x2 , x2 )}
2 2 2 2
21) X14 ∪ X35 ∪ {(x2 , x2 )} 22) X15 ∪ X34 ∪ {(x2 , x2 )}
2 2 2 2
23) X23 ∪ X45 ∪ {(x1 , x1 )} 24) X24 ∪ X35 ∪ {(x1 , x1 )}
2 2
25) X25 ∪ X34 ∪ {(x1 , x1 )}.
17. (⇒) Ta d̄ã có R là pha’n xa.. ∀x, y ∈ X, xRy ⇒ xRy ∧ yRy ⇒ yRx
(do tı́nh vòng quanh), tú.c là R có tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀x, y, z ∈ X, xRy ∧ yRz ⇒
zRx ⇒ xRz, tú.c là R có tı́nh bă´c câ ` u. Vâ.y R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
(⇐) R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng nên R có tı́nh pha’n xa.. ∀x, y, z ∈
X, xRy ∧ yRz ⇒ xRz ⇒ zRx, tú.c là R có tı́nh vòng quanh.
18. R có tı́nh d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u, nhu.ng R không có tı́nh pha’n xa.. Do d̄ó R
không là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng. Tuy nhiên, nê´u L là tâ.p các d̄u.ò.ng thă’ng
trong mă.t phă’ng R2 că´t L0 thı̀ R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên L.

85
19. Tù. A = A, ta có (A, A) ∈ R hay R có tı́nh pha’n xa.. ∀A, B ∈ X, (A, B) ∈
R ⇒ A = B ∨ a ∈ A ∩ B ⇒ B = A ∨ a ∈ B ∩ A ⇒ (B, A) ∈ R, tú.c là R
có tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀A, B, C ∈ X, (A, B) ∈ R ∧ (B, C) ∈ R ⇒ (A = B ∨ a ∈
A ∩ B) ∧ (B = C ∨ a ∈ B ∩ C) ⇒ (A = B ∧ B = C) ∨ (A = B ∧ a ∈ B ∩ C) ∨ (a ∈
A ∩ B ∧ B = C) ∨ (a ∈ A ∩ B ∧ a ∈ B ∩ C) ⇒ A = C ∨ A ∩ C ⇒ (A, C) ∈ R,
tú.c là R có tı́nh bă´c câ
` u. Vâ.y R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
.
Vó i mô˜i A ∈ X, nê´u a ∈ / A thı̀ (A, B) ∈ R ⇔ A = B nghı̃a là ló.p tu.o.ng
d̄u.o.ng [A] = {A} và nê´u a ∈ A thı̀ (A, B) ∈ R ⇔ a ∈ B nghı̃a là ló.p tu.o.ng
d̄u.o.ng [A] = {B ∈ X | a ∈ B}. Do d̄ó tâ.p thu.o.ng cu’a X theo R là

X/R = {{A} | A ⊂ M, a ∈
/ A} ∪ {{A ∈ X | a ∈ A}}.

20. a) ∀x ∈ X, x(t) = x(t), ∀t ∈ R, nghı̃a là R có tı́nh pha’n xa.. ∀x, y ∈
X, xRy ⇒ ∃C > 0, x(t) = y(t), ∀t ∈ R, |t| < C ⇒ ∃C > 0, y(t) = x(t), ∀t ∈
R, |t| < C ⇒ yRx, nghı̃a là R có tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀x, y, z ∈ X, xRy ∧ yRz ⇒
∃C1 , C2 > 0, (x(t) = y(t), ∀t ∈ R, |t| < C1 ) ∧ (y(t) = z(t), ∀t ∈ R, |t| < C2 ) ⇒
∃C = min(C1, C2 ), x(t) = z(t), ∀t ∈ R, |t| < C, nghı̃a là R có tı́nh bă´c câ ` u. Vâ.y
. .
R là quan hê. tu o ng d̄u o ng.. .
x(t) − x(t)
b) ∀x ∈ X, lim = 0 hay xRx, nghı̃a là R có tı́nh pha’n xa.. ∀x, y ∈
t→0 tn
x(t) − y(t) y(t) − x(t)
X, xRy ⇒ lim n
= 0 ⇒ lim = 0 ⇒ yRx, nghı̃a là R có
t→0 t t→0 tn
x(t) − y(t) y(t) − z(t)
tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀x, y, z ∈ X, xRy ∧yRz ⇒ lim = 0∧ lim =
t→0 tn t→0 tn
x(t) − z(t) x(t) − y(t) y(t) − z(t)
0 ⇒ lim n
= lim n
+ lim = 0 ⇒ xRz, nghı̃a là R
t→0 t t→0 t t→0 tn
` u. Vâ.y R là quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
có tı́nh bă´c câ
21. Rõ ràng R có tı́nh pha’n xa.. ∀(m1 , n1 ), (m2 , n2 ) ∈ N2 , (m1 , n1 )R(m2 , n2 ) ⇒
m1 + n2 = m2 + n1 ⇒ m2 + n1 = m1 + n2 ⇒ (m2 , n2 )R(m1 , n1 ), nghı̃a
là R có tı́nh d̄ô´i xú.ng. ∀(m1 , n1 ), (m2 , n2 ), (m3 , n3 ) ∈ N2 , (m1 , n1 )R(m2 , n2 ) ∧
(m2 , n2 )R(m3 , n3 ) ⇒ m1 + n2 = m2 + n1 ∧ m2 + n3 = m3 + n2 ⇒ m1 + n2 +
m2 + n3 = m2 + n1 + m3 + n2 ⇒ m1 + n3 = m3 + n1 ⇒ (m1 , n1 )R(m3 , n3 ),
` u. Vâ.y R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.
nghı̃a là R có tı́nh bă´c câ
∀(m, n) ∈ N2 , ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng

(m, n) = {(m0 , n0 ) ∈ N2 | m0 − n0 = m1 − n1 }

và tâ.p ho..p thu.o.ng là N2 /R = {(m, n) | (m, n) ∈ N2 } và là tâ.p tu.o.ng ú.ng 1-1 vó.i
tâ.p các sô´ nguyên Z. Thâ.t vâ.y, xét ánh xa. f : N2 /R −→ Z cho bo’.i f ((m, n)) =
m − n. f là mô.t d̄o.n ánh vı̀ vó.i (m, n), (m0 , n0 ) ∈ N2 , f ((m, n)) = f ((m0 , n0 )) ⇒
m − n = m0 − n0 ⇒ m + n0 = m0 + n ⇒ (m, n)R(m0 , n0 ) ⇒ (m, n) = (m0 , n0 ).

86
f là mô.t toàn ánh vı̀ vó.i z ∈ Z, nê´u z ≥ 0 thı̀ f ((z, 0)) = z và nê´u z < 0 thı̀
f ((0, −z)) = z.
22. Rõ ràng R có tı́nh pha’n xa.. ∀(z1 , n1 ), (z2 , n2 ) ∈ Z×N∗ , (z1 , n1 )R(z2 , n2 ) ⇒
z1 n2 = z2 n1 ⇒ z2 n1 = z1 n2 ⇒ (z2 , n2 )R(z1 , n1 ), nghı̃a là R có tı́nh d̄ô´i xú.ng.
∀(z1 , n1 ), (z2 , n2 ), (z3 , n3 ) ∈ Z × N∗ , (z1 , n1 )R(z2 , n2 ) ∧ (z2 , n2 )R(z3 , n3 ) ⇒
z1 n2 = z2 n1 ∧ z2 n3 = z3 n2 ⇒ z1 n2 z2 n3 = z2 n1 z3 n2 ⇒ z1 z2 n3 = z2 z3 n1 ; nê´u
z2 6= 0 thı̀ z1 n3 = z3 n1 , nê´u z2 = 0 thı̀ z1 n2 = 0 (⇒ z1 = 0) và z3 n2 = 0 (⇒
z3 = 0) nên z1 n3 = z3 n1 = 0 hay (z1 , n1 )R(z3 , n3 ), nghı̃a là R có tı́nh bă´c câ ` u.
. . . .
Vâ.y R là mô.t quan hê. tu o ng d̄u o ng.
∀(z, n) ∈ Z × N∗ , ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng

0 0 z0 ∗z
(z, n) = {(z , n ) ∈ Z × N | 0 = }
n n

và tâ.p ho..p thu.o.ng là (Z × N∗ )/R = {(z, n) | (z, n) ∈ Z × N∗ } và là tâ.p tu.o.ng
ú.ng 1-1 vó.i tâ.p các sô´ hũ.u tı’ Q. Thâ.t vâ.y, xét ánh xa. f : (Z × N∗ )/R −→ Q cho
z
bo’.i f ((z, n)) = . f là mô.t d̄o.n ánh vı̀ vó.i (z, n), (z 0 , n0 ) ∈ Z × N∗ , f ((z, n)) =
n
z z0
0 0
f ((z , n )) ⇒ = 0 ⇒ zn0 = z 0 n ⇒ (z, n)R(z 0 , n0 ) ⇒ (z, n) = (z 0 , n0 ). f
n n
z
là mô.t toàn ánh vı̀ vó.i q ∈ Q, ∃z ∈ Z, n ∈ N∗ , q = = f ((z, n)).
n
23. Dê˜ dàng có d̄u.o..c R có tı́nh pha’n xa., d̄ô´i xú.ng và bă´c câ
` u, nghı̃a là R là
mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng. Vó.i d̄iê’m P (a, b) trong mă.t phă’ng, ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng
P (a, b) = {P 0 (x, y) | xy = c} (vó.i c = ab). Nê´u c = 0 thı̀ P (a, b) chı́nh là hai
tru.c toa. d̄ô. x = 0 và y = 0. Nê´u c 6= 0 thı̀ P (a, b) chı́nh là hyperbol có phu.o.ng
trı̀nh xy = c. Tâ.p ho..p thu.o.ng là tâ.p

{{P (x, y) | xy = c} | c ∈ R}.

Quan hê. S không là quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng vı̀ nó không có tı́nh bă´c câ
` u.
Thâ.t vâ.y, (1, 0)S(0, 1) và (0, 1)S(−1, 0) nhu ng (1, 0) không có quan hê. S vó.i
.
(−1, 0)
24. ∀x, y, z ∈ R, x3 − x3 = x − x = 0, tú.c là xRx hay R có tı́nh pha’n xa.;
x3 − y 3 = x − y ⇒ y 3 − x3 = y − x tú.c là xRy ⇒ yRx hay R có tı́nh d̄ô´i
xú.ng; x3 − y 3 = x − y và y 3 − z 3 = y − z ⇒ x3 − z 3 = (x3 − y 3 ) + (y 3 − z 3 ) =
(x − y) + (y − z) = x − z, tú.c là xRy và yRz ⇒ xRz hay R có tı́nh bă´c câ ` u.
. . . .
Vâ.y R là mô.t quan hê. tu o ng d̄u o ng.
∀a ∈ R, a = {x ∈ R | x3 − a3 = x − a}
= {x ∈ R | (x − a)(x2 + ax + a2 − 1) = 0}.
2 2
– Nê´u a < − √ hay a > √ thı̀ a = {a};
3 3

87
2 1 2 1
– Nê´u a = − √ hay a = √ thı̀ a = {− √ , √ };
3 3 3 3
2 1 2 1
– Nê´u a = √ hay a = − √ thı̀ a = { √ , − √ };
3 3 3 3
2 2 1
– Nê´u − √ < a < √ và a 6= ± √ , thı̀
3 3 3 √ √
−a − 4 − 3a2 −a + 4 − 3a2
a = {a, , }.
2 2
25. ∀a, b, c ∈ R, ta có a3 ≤ a3 hay R có tı́nh pha’n xa.; nê´u aRb và bRa tú.c là
a3 ≤ b3 và b3 ≤ a3 hay a3 = b3 thı̀ ta có a = b, do d̄ó R có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng;
nê´u aRb và bRc tú.c là a3 ≤ b3 và b3 ≤ c3 thı̀ ta có a3 ≤ c3 hay aRc, do d̄ó R
có tı́nh bă´c câ ` u. Ngoài ra, ∀a, b ∈ R ta luôn có a ≤ b hoă.c b ≤ a tú.c là a3 ≤ b3
hoă.c b3 ≤ a3 . Vâ.y R là mô.t quan hê. thú. tu.. toàn phâ ` n trên R.
S không là mô.t quan hê. thú tu. trên R vı̀ nó không có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng.
. .
Thâ.t vâ.y, 1S(−1), (−1)S1 nhu.ng 1 6= −1.
26. Không có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t cũng nhu. nho’ nhâ´t trong X. Chă.n du.ó.i cu’a X
trong N∗ là 1, chă.n trên cu’a X trong N∗ là các bô.i chung cu’a 2,3,4,5,6,7,8,9,10, do
d̄ó câ.n du.ó.i và câ.n trên cu’a X trong N∗ lâ ` n lu.o..t là 1 và BCNN(2,3,4,5,6,7,8,9,10)
= 2520. Các tô´i tiê’u cu’a X là 2,3,5,7 và các tô´i d̄a.i cu’a X là 7,8,9,10.
27. Không có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t cũng nhu. nho’ nhâ´t trong P(X) \ {∅, X}.
Chă.n du.ó.i duy nhâ´t cu’a P(X) \ {∅, X} là ∅ và chă.n trên duy nhâ´t cu’a P(X) \
{∅, X} là X, d̄ây lâ ` n lu.o..t là câ.n du.ó.i và câ.n trên cu’a P(X) \ {∅, X} trong
P(X). Các phâ ` n tu’. tô´i tiê’u cu’a P(X) \ {∅, X} là các tâ.p con 1 phâ ` n tu’.
{1}, {2}, {3}, {4}, {5} và các phâ ` n tu’. tô´i d̄a.i cu’a P(X) \ {∅, X} là các tâ.p con
4 phâ` n tu’. {1, 2, 3, 4}, {1, 2, 3, 5}, {1, 2, 4, 5}, {1, 3, 4, 5}, {2, 3, 4, 5}.
Không có phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t cũng nhu. nho’ nhâ´t trong X . Chă.n du.ó.i duy
nhâ´t cu’a X trong P(X) là ∅ và d̄ây cũng là câ.n trên cu’a X .
m m
28. Tù. d̄iê ` u kiê.n bài toán ta suy ra ră` ng nê´u ∈ X thı̀ 0 < < 1. Gia’ su’.
n n
m và n (0 < m < n) là các sô´ tu.. nhiên tuỳ ý. Khi d̄ó tô ` n ta.i các sô´ tu.. nhiên m0
m0 m
và n0 (0 < m0 < n0 ) sao cho 0 < 0 < (chă’ng ha.n m0 = m, n0 > n), nghı̃a là
n n
trong tâ.p X không có phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t. Tâ.p ho..p này không chú.a phâ ` n tu’. ló.n
nhâ´t vı̀ vó.i m và n tuỳ ý (0 < m < n) và vó.i sô´ tu.. nhiên q > 0 tuỳ ý, tô ` n ta.i sô´
mq mq
tu.. nhiên p sao cho p < n + q − m và p > (vı̀ < q < n + q − m). Tù. d̄ó
n n
suy ra mn + mq < mn + np và m + p < n + q hay

m m+p
< < 1.
n n+q

88
Vó.i  > 0 tuỳ ý và sô´ tu.. nhiên m > 0, ta tı̀m d̄u.o..c sô´ tu.. nhiên n > m sao
m m m
cho n > . Khi d̄ó <  và tù. bâ´t d̄ă’ng thú.c > 0, ta suy ra inf X = 0.
 n n
Vó.i  > 0 tuỳ ý và sô´ tu.. nhiên p > 0, ta tı̀m d̄u.o..c sô´ tu.. nhiên m sao cho
p(1 − ) m m
m> . Suy ra > 1 − , nghı̃a là vó.i n = p + m ta có > 1 − .
 p+m n
m
Tù. d̄ó và tù. bâ´t d̄ă’ng thú.c < 1 ta suy ra sup X = 1.
n
29. a) Gia’ su’. A d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i ≤ và B là mô.t tâ.p con tùy ý khác
rô˜ng cu’a A có chă.n trên. Khi d̄ó tâ.p C gô ` m các chă.n trên cu’a B là tâ.p con khác
rô˜ng cu’a A. Vı̀ vâ.y, C có phâ .
` n tu’ nho’ nhâ´t c và c chı́nh là câ.n trên cu’a B. Do
. . . .
d̄ó A d̄u o. c să´p thú tu. d̄â ` y d̄u’ bo’.i ≤.
b) N là tâ.p d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê. ≤ thông thu.ò.ng, nên theo Câu
a) N d̄u.o..c să´p thú. tu.. d̄â ` y d̄u’ bo’.i quan hê. này.
Theo nguyên lý vê ` câ.n cu’a tâ.p các sô´ thu..c R, mo.i tâ.p con khác rô˜ng cu’a R
bi. chă.n trên thı̀ có câ.n trên. Do d̄ó√R d̄u.o..c să´p thú. tu.. d̄â ` y d̄u’ bo’.i quan hê. ≤.
Xét tâ.p B = {q ∈ Q | 0 < q < 2} thı̀ B 6=√ ∅ và có chă.n trên trong Q. Nê´u
B có câ.n trên là c thı̀ sẽ dâ˜n d̄ê´n vô lý vı̀ giũ.a 2 và c có vô sô´ sô´ hũ.u tı’ (tı́nh
châ´t trù mâ.t cu’a Q trong R).
30. Nê´u X d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t thı̀ chı’ câ ` n lâ´y A = X, B = ∅. Nê´u X không
. . . .
d̄u o. c să´p thú tu. tô´t thı̀ trong X tô ` n ta.i tâ.p con khác rô˜ng mà không có phâ ` n tu’.
nho’ nhâ´t. Go.i B là ho..p cu’a tâ´t ca’ các tâ.p con cu’a X không chú.a phâ ` n tu’. nho’
nhâ´t. Khi d̄ó A = X \ B là mô.t tâ.p d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t và A, B thoa’ yêu câ `u
d̄ă.t ra.
31. a) ∀X ∈ S, X ≤ X vı̀ ∀x ∈ X, (x, x) ∈ R, tú.c là ≤ có tı́nh pha’n xa.. Nê´u
X ≤ Y và Y ≤ X thı̀ ∀x ∈ X, ∃y ∈ Y sao cho (x, y) ∈ R và vó.i y này, ∃x0 ∈ X
sao cho (y, x0 ) ∈ R, d̄iê ` u này kéo theo (x, x0 ) ∈ R. Vı̀ X là mô.t tâ.p con tu.. do
nên x = x0 . Khi d̄ó, (x, y) ∈ R và (y, x) ∈ R, suy ra x = y, do d̄ó X = Y , nghı̃a
là ≤ có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng. ∀X, Y, Z ∈ S, X ≤ Y ∧ Y ≤ Z, ∀x ∈ X, ∃y ∈
Y, (x, y) ∈ R ∧ ∃z ∈ Z, (y, z) ∈ R, d̄iê ` u này kéo theo (x, z) ∈ R, nghı̃a là X ≤ Z,
do d̄ó ≤ có tı́nh bă´c câ ` u. Vı̀ vâ.y ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. trên S.
b) Vó.i X, Y ∈ S và X ⊂ Y thı̀ X ≤ Y , vı̀ ∀x ∈ X, ∃y = x ∈ Y sao cho
(x, x) ∈ R.
c) Gia’ su’. E d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i R. Khi d̄ó vó.i mô˜i X, Y ∈ S,
∀x ∈ X và ∀y ∈ Y thı̀ (x, y) ∈ R hoă.c (y, x) ∈ R hay X ≤ Y hoă.c Y ≤ X, tú.c
là S d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ ` n bo’.i ≤.
- a’o la.i, gia’ su’. S d̄u.o..c să´p thú. tu.. toàn phâ
D ` n bo’.i ≤. Khi d̄ó vó.i mô˜i
x, y ∈ E, {x}, {y} là nhũ.ng tâ.p con tu.. do nên là nhũ.ng phâ ` n tu’. cu’a S. Do d̄ó
nê´u {x} ≤ {y} thı̀ (x, y) ∈ R còn nê´u {y} ≤ {x} thı̀ (y, x) ∈ R.
32. a) Phâ ` n tu’. nho’ nhâ´t cu’a dàn d̄â ` y d̄u’ L chı́nh là inf L và phâ ` n tu’. ló.n nhâ´t
cu’a L là sup L

89
b) ∀T ⊂ P(X) thı̀ sup T chı́nh là ∪ Y và inf T chı́nh là ∩ Y .
Y ∈T Y ∈T
c) Theo Câu a) Z không phai là mô.t dàn d̄ây d̄u vı̀ không chú.a phâ
+ ’ ` ’ ` n tu’.
ló.n nhâ´t.
33. ∀R ⊂ S, inf R chı́nh là giao cu’a các quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng thuô.c R và
sup R chı́nh là quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng nho’ nhâ´t trên X chú.a các quan hê. thuô.c
R.
34. a) ∀A ⊂ L, A 6= ∅, tô
` n ta.i c ∈ L là mô.t chă.n trên cu’a A, chă’ng ha.n phâ
`n
tu’. ló.n nhát cu’a L. Go.i B là tâ.p ho..p các chă.n trên cu’a A thı̀ B 6= ∅ và ta có
d = inf B (tô ` n ta.i theo gia’ thiê´t). Khi d̄ó nê´u a ∈ A thı̀ a ≤ y, ∀y ∈ B, do d̄ó
a ≤ d. Mă.t khác, nê´u u là mô.t chă.n trên cu’a A thı̀ u ∈ B, do d̄ó u ≥ d. Vı̀ vâ.y
d = sup A.
b) Chú.ng minh tu.o.ng tu.. Câu a).

90
. .
CHU O NG IV:
.
SÔ´ TU. NHIÊN VÀ SÔ´ NGUYÊN
4.1. SÔ ´ TU. NHIÊN.
.
Sô´ tu. nhiên là mô.t thành tu..u toán ho.c lâu d̄ò.i nhâ´t cu’a loài ngu.ò.i. Ngày
.
nay, sô´ tu.. nhiên d̄u.o..c su’. du.ng o’. mo.i no.i, mo.i lúc cu’a d̄ò.i sô´ng xã hô.i: trong
giao di.ch, mua bán, thu. tı́n, d̄iê.n thoa.i, ... Khó có thê’ hı̀nh dung mô.t xã hô.i
không có sô´ tu.. nhiên! Ta dùng các sô´ 0, 1, 2, 3, 4, ... tı́nh toán (cô.ng, trù., nhân,
chia) trên các sô´ d̄ó mô.t cách ”tu.. nhiên” trong mo.i hoa.t d̄ô.ng cu’a mı̀nh, song ı́t
khi ta tu.. ho’i con ngu.ò.i d̄ã biê´t d̄ê´n sô´ tu.. nhiên tù. bao giò. và bă ` ng cách nào?
Không ai có thê’ nói d̄u o. c d̄ı́ch xác loài ngu ò i biê´t d̄ê´n các con sô´ tù. khi nào.
. . . .
Ngu.ò.i ta tı̀m d̄u.o..c mô.t văn ba’n cô’ khă´c trên d̄á cách d̄ây khoa’ng 6000 năm,
trên d̄ó có các con sô´ biê’u thi. bă` ng các dâ´u châ´m và ga.ch. Mãi d̄ê´n thê´ ky’ XI,
con sô´ không (0) mó i ra d̄ò i và tù. d̄ó con ngu.ò.i bă´t d̄â
. . ` u nghı̃ ra hê. thâ.p phân
’ ’ ˜
d̄ê biê u diê n các con sô. ´
Sô´ tu.. nhiên ra d̄ò.i là do nhu câ` u nhâ.n biê´t vê` sô´ lu.o..ng cu’a su.. vâ.t. Nhu câ `u
. .
d̄ó xuâ´t hiê.n ngay ca’ trong mô.t xã hô.i d̄o n so nhâ´t. Chă’ng ha.n, ngu ò i ta câ . . `n
. . .
biê´t sô´ lu o. ng cu’a d̄àn thú d̄ê’ tô’ chú c mô.t cuô.c d̄i săn, câ . .
` n biê´t sô´ lu o. ng cu’a
.
bên d̄i.ch d̄ê’ tô’ chú c cuô.c chiê´n d̄â´u, ... và khi xã hô.i càng phát triê’n thı̀ nhu
` u d̄ó ngày càng tăng.
câ
Sau d̄ây, ta tı̀m cách xây du..ng tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên. D - `âu tiên ta châ´p
nhâ.n có mô.t tâ.p ho..p N mà các phâ ` n tu’. cu’a nó thoa’ mãn mô.t sô´ tı́nh châ´t mà
` Peano. Sau d̄ó, ta d̄i.nh nghı̃a các phép cô.ng, phép nhân các
ta go.i là hê. tiên d̄ê
sô tu. nhiên, rôi d̄i.nh nghı̃a quan hê. thú. tu.. trên N và d̄u.a ra các tı́nh châ´t cùng
´ . `
mô´i quan hê. giũ.a chúng. Trên co. so’. có d̄u.o..c tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên, vê ` sau
. . .
ta sẽ xây du. ng tâ.p ho. p Z các sô´ nguyên, tâ.p ho. p Q các sô´ hũ u tı’. .

4.1.1. Tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên và hê. tiên d̄ê ` Peano:
4.1.1.1. Mo’. d̄â ` u: Ta biê´t ră ` ng mô.t khái niê.m mó.i bao giò. cũng d̄u.o..c d̄i.nh
nghı̃a thông qua nhũ.ng khái niê.m tru.ó.c d̄ó. Cũng vâ.y, mô.t mê.nh d̄ê ` d̄u.o..c chú.ng
minh nhò. nhũ.ng mê.nh d̄ê ` d̄ã biê´t tru.ó.c d̄ó. Vı̀ vâ.y, d̄ê’ xây du..ng mô.t lý thuyê´t
toán ho.c mà không bi. ro.i vào vòng luâ’n quâ’n, ngu.ò.i ta thu.ò.ng xuâ´t phát tù.
mô.t sô´ khái niê.m d̄â
` u tiên không d̄i.nh nghı̃a, go.i là các khái niê.m nguyên thuy’
và mô.t sô´ mê.nh d̄ê ` u tiên d̄u.o..c thù.a nhâ.n, không chú.ng minh go.i là các tiên
` d̄â
` . Phu.o.ng pháp xây du..ng nhu. vâ.y go.i là phu.o.ng pháp tiên d̄ê
d̄ê ` . Lẽ tu.. nhiên,
sô´ các khái niê.m nguyên thuy’ và sô´ các tiên d̄ê ` nghı̃a là sô´ nhũ.ng d̄iê ` u câ` n thù.a
nhâ.n, nên ı́t nhâ´t mà vâ˜n d̄u’ suy ra tâ´t ca’ các kê´t qua’ khác. D - `ông thò.i nhũ.ng
mê.nh d̄ê` thù.a nhâ.n thu.ò.ng là nhũ.ng mê.nh d̄ê ` d̄o.n gia’n, “hiê’n nhiên”. Mô.t
trong nhũ.ng ngu.ò.i d̄â ` u tiên xây du..ng mô.t lý thuyê´t toán ho.c theo phu.o.ng pháp
` là nhà toán ho.c Euclide (khoa’ng 300 năm tru.ó.c công nguyên). Cuô´n
tiên d̄ê

91
sách “Nhũ.ng nguyên lý” cu’a ông, trong ho.n 20 thê´ ky’ qua vâ˜n là mô.t mâ˜u mu..c
` viê.c xây du..ng mô.t lý thuyê´t toán ho.c (hı̀nh ho.c) bă
vê ` ng phu.o.ng pháp tiên d̄ê `.
. . .
Ta d̄ã quen thuô.c vó i tâ.p ho. p N các sô´ tu. nhiên, N = {0, 1, 2, 3, 4, . . . }. Tâ.p
. ` n tu’. “d̄â
ho. p N có phâ ` u tiên” là 0 và ánh xa. “liê` n sau”:

σ : N −→ N : 0 7→ 1 7→ 2 7→ 3 7→ 4 7→ · · ·

nhu. vâ.y, ta thâ´y tâ.p ho..p N d̄u.o..c sinh bo’.i 0 và ánh xa. σ. Sau d̄ây là cách
mô ta’ tâ.p ho..p N mô.t cách toán ho.c tù. mô.t hê. tiên d̄ê ` d̄u.o..c nêu ra bo’.i Peano
(1858-1932) vào năm 1899.
4.1.1.2. Hê. tiên d̄ê ` Peano: Tâ.p ho..p N mà các phâ ` n tu’. cu’a nó d̄u.o..c go.i là
các sô´ tu.. nhiên, là mô.t tâ.p ho..p thoa’ mãn:
P1. 0 ∈ N.
P2. Có mô.t ánh xa. σ : N −→ N go.i là ánh xa. liê `n
` n sau và σ(n) go.i là sô´ liê
sau cu’a n ∈ N.
P3. 0 không là sô´ liê ` n sau cu’a mô.t sô´ tu.. nhiên nào, nghı̃a là 0 ∈/ σ(N).
P4. σ là mô.t d̄o.n ánh, nghı̃a là mô˜i sô´ tu.. nhiên là sô´ liê` n sau cu’a không
quá mô.t sô´ tu.. nhiên.
P5. Mo.i tâ.p con U cu’a N có các tı́nh châ´t:
a) 0 ∈ U,
b) vó.i mo.i n ∈ N, n ∈ U ⇒ σ(n) ∈ U ,
` u trùng vó.i tâ.p ho..p N.
d̄ê
4.1.1.3. Chú ý: 1) Tiên d̄ê ` P1 cho thâ´y N 6= ∅ vı̀ có 0 ∈ N.
2) Theo tiên d̄ê ` P2, tô ` n sau cu’a 0 và sô´ d̄ó là duy nhâ´t, ký
` n ta.i sô´ liê
hiê.u 1 = σ(0). La.i theo tiên d̄ê ` P2, tô ` n sau cu’a 1, ký hiê.u
` n ta.i duy nhâ´t sô´ liê
2 = σ(1). Tiê´p tu.c nhu vâ.y, ta d̄u o. c mô.t hı̀nh a’nh cu’a tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên
. . .
là N = {0, 1, 2, 3, 4, . . . }.
3) Tiên d̄ê` P5 còn go.i là nguyên lý cu’a phép chú.ng minh quy na.p. Thâ.y
vâ.y, ta xét mô.t hàm mê.nh d̄ê ` P (n) và go.i U = {n ∈ N | P (n)}. Nê´u P (0) d̄úng
ta có 0 ∈ U . Cho P (n) d̄úng nghı̃a là n ∈ U , nê´u ta chú.ng minh d̄u.o..c P (σ(n))
d̄úng, nghı̃a là σ(n) ∈ U thı̀ U nghiê.m d̄úng ca’ hai tı́nh châ´t cu’a tiên d̄ê ` P5.
.
Vâ.y U = N, nghı̃a là P (n) d̄úng vó i mo.i n ∈ N.
4.1.2. Phép cô.ng và phép nhân trên N:
- i.nh nghı̃a:
4.1.2.1. D
1) Phép cô.ng:
a) m + 0 = m vó.i mo.i m ∈ N,
b) m + σ(n) = σ(m + n) vó.i mo.i m, n ∈ N và m + n d̄ã d̄u.o..c xác d̄i.nh.
2) Phép nhân:
a) m0 = 0 vó.i mo.i m ∈ N.
b) mσ(n) = mn + m vó.i mo.i m, n ∈ N và mn d̄ã d̄u.o..c xác d̄i.nh.

92
4.1.2.2. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân d̄u.o..c xác d̄i.nh trên N.
2) σ(n) = n + 1, vó.i mo.i n ∈ N và 1 = σ(0).
3) N vó.i phép cô.ng có phâ
` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n vi.,
nghı̃a là vó.i mo.i n ∈ N, ta có

n + 0 = 0 + n = n, n1 = 1n = n.

4) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i m, n, p ∈ N,
ta có
(m + n) + p = m + (n + p), (mn)p = m(np).
5) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i m, n ∈ N,
ta có
m + n = n + m, mn = nm.
6) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i m, n, p ∈
N, ta có
m(n + p) = mn + mp, (n + p)m = nm + pm.
7) m + n = 0 ⇒ m = n = 0.
8) mn = 0 ⇒ m = 0 hoă.c n = 0.
9) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i m, n, p ∈ N, ta có

m + p = n + p ⇒ m = n.

10) Phép nhân có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i m, n, p ∈ N, p 6= 0, ta có

mp = np ⇒ m = n.

Chú.ng minh:
1) Vó.i m ∈ N, go.i U = {n ∈ N | m + n ∈ N d̄u.o..c xác d̄i.nh} và U 0 = {n ∈
N | mn ∈ N d̄u.o..c xác d̄i.nh}. Rõ ràng 0 ∈ U và 0 ∈ U 0 . Gia’ su’. n ∈ U , nghı̃a
là m + n d̄u.o..c xác d̄i.nh. Khi d̄ó m + σ(n) = σ(m + n) ∈ N d̄u.o..c xác d̄i.nh hay
σ(n) ∈ U . Vâ.y U = N. Gia’ su’. n ∈ U 0 , nghı̃a là mn d̄u.o..c xác d̄i.nh. Khi d̄ó
mn + m d̄u.o..c xác d̄i.nh hay mσ(n) d̄u.o..c xác d̄i.nh tú.c là σ(n) ∈ U 0 . Vâ.y U 0 = N.
2) n + 1 = n + σ(0) = σ(n + 0) = σ(n), vó.i mo.i n ∈ N.
3) Go.i U = {n ∈ N | n + 0 = 0 + n = n}. Ta có 0 + 0 = 0 hay 0 ∈ U . Gia’
.
su’ n ∈ U hay n + 0 = 0 + n = n. Khi d̄ó 0 + σ(n) = σ(0 + n) = σ(n) = σ(n) + 0
hay σ(n) ∈ U . Vâ.y U = N.
Go.i U 0 = {n ∈ N | nσ(0) = σ(0)n = n}. Ta có 0σ(0) = 0.0 + 0 = 0 = σ(0)0
hay 0 ∈ U 0 . Gia’ su’. n ∈ U 0 hay nσ(0) = σ(0)n = n. Khi d̄ó σ(n)σ(0) =
σ(n)0+σ(n) = 0+σ(n) = σ(n) = σ(n+0) = n+σ(0) = σ(0)n+σ(0) = σ(0)σ(n)
hay σ(n) ∈ U 0 Vâ.y U 0 = N.

93
4) Vó.i m, n ∈ N, go.i U = {p ∈ N | (m + n) + p = m + (n + p)}. Ta có
(m + n) + 0 = m + n = m + (n + 0) hay 0 ∈ U . Gia’ su’. p ∈ U hay (m + n) + p =
m + (n + p). Khi d̄ó (m + n) + σ(p) = σ((m + n) + p) = σ(m + (n + p)) =
m + σ(n + p) = m + (n + σ(p)) hay σ(p) ∈ U . Vâ.y U = N.
Tı́nh kê´t ho..p cu’a phép nhân d̄u.o..c chú.ng minh trong 6).
5) Go.i U = {n ∈ N | n + 1 = 1 + n}. Ta có 0 + 1 = 1 + 0 = 1 hay 0 ∈ U . Gia’
.
su’ n ∈ U hay n + 1 = 1 + n. Khi d̄ó σ(n) + 1 = σ(σ(n)) = σ(n + 1) = σ(1 + n) =
1 + σ(n) hay σ(n) ∈ U . Vâ.y U = N.
Go.i U 0 = {n ∈ N | 0n = 0}. Ta có 0.0 = 0 hay 0 ∈ U 0 . Gia’ su’. n ∈ U 0 hay
0n = 0. Khi d̄ó 0σ(n) = 0n + 0 = 0 + 0 = 0 hay σ(n) ∈ U 0 . Vâ.y U 0 = N.
Vó.i m ∈ N, go.i U 00 = {n | m + n = n + m}. Ta có m + 0 = 0 + m = m hay
0 ∈ U 00 . Gia’ su’. n ∈ U 00 hay m + n = n + m. Khi d̄ó m + σ(n) = m + (n + 1) =
(m + n) + 1 = (n + m) + 1 = n + (m + 1) = n + (1 + m) = (n + 1) + m = σ(n) + m
hay σ(n) ∈ U 00 . Vâ.y U 00 = N.
Vó.i m ∈ N, go.i U 000 = {n ∈ N | (m + 1)n = mn + n}. Ta có (m + 1)0 =
0 = m0 + 0 hay 0 ∈ U 000 . Gia’ su’. n ∈ U 000 hay (m + 1)n = mn + n. Khi d̄ó
(m + 1)σ(n) = (m + 1)n + (m + 1) = (mn + n) + (m + 1) = (mn + m) + (n + 1) =
mσ(n) + σ(n) hay σ(n) ∈ U 000 . Vâ.y U 000 = N.
Vó.i m ∈ N, go.i U 0000 = {n ∈ N | mn = nm}. Ta có m0 = 0 = 0m hay
0 ∈ U 0000 . Gia’ su’. n ∈ U 0000 hay mn = nm. Khi d̄ó mσ(n) = mn + m = nm + m =
(n + 1)m = σ(n)m hay σ(n) ∈ U 0000 . Vâ.y U 0000 = N
6) Vó.i n, p ∈ N, go.i U = {m ∈ N | m(n + p) = mn + mp}. Ta có 0(n + p) =
0 = 0n + 0p hay 0 ∈ U . Gia’ su’. m ∈ U hay m(n + p) = mn + mp. Khi d̄ó
σ(m)(n + p) = (m + 1)(n + p) = m(n + p) + (n + p) = (mn + mp) + (n + p) =
(nm + n) + (pm + p) = nσ(m) + pσ(m) = σ(m)n + σ(m)p hay σ(m) ∈ U . Vâ.y
U = N. D - ă’ng thú.c thú. hai có tù. tı́nh giao hoán cu’a phép nhân.
Go.i U 0 = {p ∈ N | (mn)p = m(np)}. Ta có (mn)0 = 0 = m0 = m(n0) hay
0 ∈ U 0 . Gia’ su’. p ∈ U 0 hay (mn)p = m(np). Khi d̄ó (mn)σ(p) = (mn)p + mn =
m(np) + mn = m(np + n) = m(nσ(p)) hay σ(p) ∈ U 0 . Vâ.y U 0 = N.
7) Gia’ su’. n 6= 0. Khi d̄ó tô ` n ta.i k ∈ N sao cho σ(k) = n. Khi d̄ó 0 =
m + n = m + σ(k) = σ(m + k). Diê - ` u này trái vó.i tiên d̄ê
` 3. Vâ.y n = 0. Tù. d̄ó
suy ra m = 0.
8) Gia’ su’. n 6= 0. Khi d̄ó tô ` n ta.i k ∈ N sao cho σ(k) = n và 0 = mn =
mσ(k) = mk + m, nên m = 0.
9) Vó.i m, n ∈ N, go.i U = {p ∈ N | m + p = n + p ⇒ m = n}. Ta có
m + 0 = n + 0 ⇒ m = n hay 0 ∈ U . Gia’ su’. p ∈ U hay m + p = n + p ⇒ m = n.
Khi d̄ó m + σ(p) = n + σ(p) ⇒ σ(m + p) = σ(n + p) ⇒ m + p = n + p (do σ là
d̄o.n ánh) ⇒ m = n hay σ(p) ∈ U . Vâ.y U = N.
10) Vó.i m, n ∈ N, tô ` n ta.i x ∈ N sao cho m = n + x hoă.c n = m + x. Khi
d̄ó mp = np + xp hoă.c np = mp + xp. Tù. mp = np suy ra xp = 0 và do p 6= 0,
ta có x = 0. Vâ.y m = n.

94
4.1.3. Quan hê. thú. tu.. trên N:
4.1.3.1. D- i.nh nghı̃a: Cho m và n là hai sô´ tu.. nhiên. Ta nói
+ m nho’ ho.n n hoă.c n ló.n ho.n m, ký hiê.u m < n hoă.c n > m nê´u tô ` n ta.i
x ∈ N, x 6= 0 sao cho n = m + x.
+ m nho’ ho.n hay bă` ng n hoă.c n ló.n ho.n hay bă` ng m, ký hiê.u m ≤ n hoă.c
n ≥ m nê´u hoă.c m = n hoă.c m < n. Nhu. vâ.y,

m ≤ n ⇔ ∃x ∈ N, n = m + x.

4.1.3.2. Mê.nh d̄ê ` : Quan hê. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. trên N.
Chú.ng minh: Tù. d̄i.nh nghı̃a ta có ngay quan hê. ≤ có tı́nh châ´t pha’n xa.. Bây
giò. nê´u m ≤ n và n ≤ m thı̀ tô` n ta.i x, y ∈ N sao cho n = m + x và m = n + y.
Khi d̄ó m = m + x + y. Dùng luâ.t gia’n u.ó.c, ta có x + y = 0. Tù. d̄ó suy ra
x = y = 0, tú.c là m = n. Do d̄ó quan hê. ≤ có tı́nh châ´t pha’n d̄ô´i xú.ng. Quan
hê. ≤ còn có tı́nh bă´c câ
` u. Thâ.t vâ.y, nê´u m ≤ n và n ≤ p thı̀ tô` n ta.i x, y ∈ N
sao cho n = m + x và p = n + y. Khi d̄ó p = m + (x + y) vó i x + y ∈ N, tú.c là
.
m ≤ p. Vı̀ vâ.y quan hê. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu...
4.1.3.3. Mê.nh d̄ê ` (Luâ.t tam phân): Vó.i mo.i m, n ∈ N, có mô.t và chı’ mô.t
trong ba tru.ò.ng ho..p sau xa’y ra:

m < n, m = n, m > n.

Chú.ng minh: Tru.ó.c hê´t, dê˜ dàng có d̄u.o..c nhiê ` u nhâ´t mô.t trong ba tru.ò.ng
ho..p trên xa’y ra. Bây giò. ta chú.ng minh bă ` ng quy na.p theo n là vó.i mô˜i m ∈ N
có ı́t nhâ´t mô.t trong ba tru.ò.ng ho..p trên xa’y ra. Vó.i n = 0, ta có m > 0 hoă.c
m = 0 vó.i mo.i m ∈ N. Gia’ su’. vó.i n ∈ N ta có ı́t nhâ´t mô.t trong ba tru.ò.ng
ho..p m < n, m = n, m > n xa’y ra vó.i mo.i m ∈ N. Nê´u m < n hay m = n thı̀
m < σ(n). Nê´u m > n thı̀ m = σ(n) hoă.c m > σ(n).
4.1.3.4. Mê.nh d̄ê ` : Vó.i mo.i m, n, k ∈ N, ta có:
1) m < n ⇒ m + k < n + k.
2) m < n và k 6= 0 ⇒ mk < nk.
Chú.ng minh: Nê´u m < n thı̀ tô ` n ta.i x ∈ N, x 6= 0, n = m + x. Khi d̄ó
n + k = (m + k) + x hay m + k < n + k vó.i mo.i k ∈ N. Nê´u k 6= 0 thı̀
nk = mk + xk vó.i xk 6= 0 hay mk < nk.
4.1.3.5. D - .inh lý: Tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên d̄u.o..c să´p thú. tu.. tô´t bo’.i quan hê.
≤.
Chú.ng minh: Cho A ⊂ N, A 6= ∅. Ta chú.ng minh A có sô´ nho’ nhâ´t. Go.i

A1 = {n ∈ N | n ≤ x, ∀x ∈ A}.

95
Rõ ràng A1 ⊂ N và có các tı́nh châ´t:
a) 0 ∈ A1 (vı̀ 0 ≤ x, ∀x ∈ N).
b) A1 6= N. Thâ.t vâ.y, vı̀ A 6= ∅ nên tô` n ta.i n ∈ A. Khi d̄ó n + 1 ∈ / A1 .
.
Nhu vâ.y, A1 thoa’ mãn d̄iê ` u kiê.n thú nhâ´t cu’a nguyên lý quy na.p, nhu.ng
.
A1 6= N, nên nó không thoa’ mãn d̄iê ` u kiê.n thú. hai. Nói cách khác, tô` n ta.i
m ∈ A1 sao cho m + 1 ∈ / A1 .
Do m ∈ A1 nên m ≤ x, ∀x ∈ A. Mă.t khác, m ∈ A vı̀ nê´u ngu.o..c la.i ta có
m < x, ∀x ∈ A, khi d̄ó m + 1 ≤ x, ∀x ∈ A hay m + 1 ∈ A1 . Mâu thuâ’n vó.i gia’
` m. Vâ.y m là sô´ nho’ nhâ´t cu’a A.
thiê´t vê
4.1.3.6. Chú ý: Nguyên lý quy na.p có thê’ phát biê’u la.i nhu. sau. Cho n0 là
mô.t sô´ tu.. nhiên và P (n) là mô.t hàm mê.nh d̄ê` vó.i n ∈ N. Khi d̄ó nê´u P (n) có
tı́nh châ´t P (n0 ) d̄úng và nê´u P (k) d̄úng vó.i k ≥ n0 kéo theo P (k + 1) d̄úng thı̀
P (n) d̄úng vó.i mo.i n ≥ n0 . Thâ.t vâ.y, chı’ câ ` n áp du.ng tiên d̄ê
` vê
` quy na.p vào
.
tâ.p ho. p
U = {n ∈ N | 0 ≤ n < n0 } ∪ {n ∈ N | n ≥ n0 , P (n)}.
4.1.4. Phép trù.:
4.1.4.1. Mê.nh d̄ê ` : Vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên m, n, nê´u m ≤ n thı̀ tô
` n ta.i duy nhâ´t
.
sô´ tu. nhiên x sao cho m + x = n.
Chú.ng minh: Kê´t qua’ có ngay tù. d̄i.nh nghı̃a cu’a quan hê. ≤ và luâ.t gia’n u.ó.c
cu’a phép cô.ng.
4.1.4.2. D - i.nh nghı̃a: Sô´ tu.. nhiên x thoa’ mãn d̄ă’ng thú.c m + x = n d̄u.o..c go.i
là hiê.u cu’a n và m và ký hiê.u là x = n − m (d̄o.c là n trù. m).
Quy tă´c tı̀m hiê.u n − m go.i là phép trù..
` trên cho thâ´y phép trù. n−m thu..c hiê.n d̄u.o..c khi và chı’ khi m ≤ n.
Mê.nh d̄ê
4.1.4.3. Tı́nh châ´t: Vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên m, n, p mà p ≤ n, ta có:

m(n − p) = mn − mp, (n − p)m = nm − pm.

Chú.ng minh: Theo d̄i.nh nghı̃a cu’a phép trù. ta có p + (n − p) = n. Do d̄ó
m[p + (n − p)] = mn. Theo tı́nh châ´t phân phô´i cu’a phép nhân d̄ô´i vó.i phép
cô.ng, ta d̄u.o..c mp + m(n − p) = mn. Do d̄ó m(n − p) là hiê.u cu’a mn và mp, tú.c
là m(n − p) = mn − mp.
- ă’ng thú.c thú. hai có tù. tı́nh giao hoán cu’a phép nhân.
D

4.2. SÔ ´ NGUYÊN.
Sô´ tu.. nhiên ra d̄ò.i do nhũ.ng yêu câ
` u cu’a thu..c tiê˜n d̄ò.i sô´ng và sa’n xuâ´t.
Nhu ng sô´ tu. nhiên không d̄u’ d̄áp ú ng nhũ.ng yêu câ
. . . ` u cu’a xã hô.i loài ngu.ò.i ngày
càng phát triê’n. Phân sô´ (du.o.ng) d̄u.o..c con ngu.ò.i biê´t râ´t só.m do yêu câ ` u vê
`

96
d̄o d̄a.c và phân chia. Trong mô.t di ca’o Ai Câ.p, có tù. 1550 năm tru.ó.c Công
nguyên, d̄ã thâ´y có nhũ.ng kha’o cú.u tı’ mı’ vê ` phân sô´.
. .
Sô´ âm d̄u o. c d̄ê
` câ.p trong các công trı̀nh cu’a các nhà Toán ho.c  ´n D- ô. vào
` u thò i kỳ Trung cô’ và chı’ d̄ê´n thê´ ky’ thú 16 sau Công nguyên ngu ò i ta mó.i
d̄â . . . .
hê´t nghi ngò. vê ` giá tri. thu..c su.. cu’a nó. D ` u d̄ó chú.ng to’ sô´ âm ra d̄ò.i không
- iê
pha’i do yêu câ ` u bú.c bách cu’a cuô.c sô´ng, mă.c dù ră ` ng nhũ.ng ý nghı̃a thu..c tiê˜n
cu’a sô´ âm là d̄iê ` u không phu’ nhâ.n d̄u.o..c. Khi minh hoa. cho sô´ âm ta thu.ò.ng
nêu các vı́ du. vê ` nhũ.ng d̄a.i lu.o..ng có hai chiê ` u, nhu.: nhiê.t d̄ô. trên 00 và du.ó.i
00 , d̄ô. cao và d̄ô. sâu, chuyê’n d̄ô.ng vê ` u ngu.o..c nhau, ... Tuy nhiên, trong
` hai chiê
tâ´t ca’ các tru.ò.ng ho..p d̄ó, ta d̄ê
` u có thê’ diê˜n d̄a.t d̄u.o..c chı́nh xác mà không câ `n
. .
dùng d̄ê´n sô´ âm. Chă’ng ha.n, ngu ò i ta vâ˜n dùng song song hai thuâ.t ngũ : nhiê.t .
d̄ô. −100 và 100 du.ó.i 00 , hay d̄ô. sâu −1490m và 1490m du.ó.i mu..c nu.ó.c biê’n, ...
Li.ch su’. d̄ã ghi nhâ.n ră` ng sô´ âm d̄u.o..c d̄ê
` câ.p d̄ê´n tru.ó.c hê´t trong các công
trı̀nh toán ho.c thuâ ` n tuý, nhu. trong vâ´n d̄ê` gia’i phu.o.ng trı̀nh hay trong các biê’u
thú.c d̄a.i sô´. Vı̀ vâ.y, ta hãy tı̀m hiê’u nguyên nhân toán ho.c cu’a su.. ra d̄ò.i các sô´
âm.
Ta biê´t ră` ng trong tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên, phép trù. không pha’i luôn luôn
thu..c hiê.n d̄u.o..c, hiê.u n − m chı’ tô ` n ta.i khi n ≥ m. Mă.t khác, hiê.u n − m chı́nh là
nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh m + x = n. Vâ.y viê.c thu..c hiê.n d̄u.o..c phép trù. có thê’
phát biê’u du.ó.i mô.t hı̀nh thú.c tu.o.ng d̄u.o.ng khác là su.. có nghiê.m cu’a phu.o.ng
trı̀nh nói trên, và ta có kê´t luâ.n sau: trong tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên, phu.o.ng
trı̀nh m + x = n có nghiê.m khi và chı’ khi n ≥ m và khi d̄ó nghiê.m cu’a nó là
x = n − m.
Tù. d̄ó, xuâ´t hiê.n mô.t yêu câ ` u là mo’. rô.ng tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên d̄ê’
d̄u.o..c mô.t tâ.p ho..p sô´ mà trong d̄ó phép trù. luôn luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c, tú.c là
phu.o.ng trı̀nh m + x = n luôn luôn có nghiê.m.
Nhu. vâ.y, viê.c xây du..ng tâ.p ho..p sô´ nguyên d̄u.o..c d̄ă.t ra nhu. mô.t yêu câ `u
nô.i ta.i cu’a toán ho.c.
4.2.1. Xây du..ng tâ.p ho..p các sô´ nguyên tù. tâ.p ho..p các sô´ tu.. nhiên:
4.2.1.1. Mo’. d̄â ` u: Sau d̄ây ta sẽ xây du..ng tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên cùng vó.i
phép cô.ng và phép nhân trên nó tù. tâ.p ho..p N các sô´ tu.. nhiên vó.i hai phép toán
d̄ã có trên N. Vó.i cách câ´u ta.o này, các tı́nh châ´t quen thuô.c cu’a phép cô.ng và
phép nhân trên Z d̄u.o..c suy tù. các tı́nh châ´t d̄ã có trên N.
Yêu câ` u mo’. rô.ng N d̄ê’ d̄u.o..c tâ.p ho..p sô´, trong d̄ó phép trù. luôn thu..c hiê.n
d̄u.o..c, cũng có nghı̃a là phép cô.ng có phép toán ngu.o..c, hay mo.i sô´ d̄ê ` u có sô´ d̄ô´i.
.
- ó chı́nh là bài toán d̄ô´i xú ng hoá trong d̄a.i sô´.
D
Nhu. ta d̄ã biê´t

Z = {. . . , −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, . . . }

97
và vó.i hai sô´ tu.. nhiên m, n, tô
` n ta.i duy nhâ´t x ∈ Z sao cho m + x = n, ta ký
hiê.u x = n − m. Bây giò xét ánh xa. D : N × N −→ Z cho bo’.i D(n, m) = n − m.
.
Khi d̄ó
D(n1 , m1 ) = D(n2 , m2 ) ⇔ n1 + m2 = n2 + m1 .
Vó.i chú ý này, ta tı̀m cách xây du..ng tâ.p ho..p Z.
4.2.1.2. D - i.nh nghı̃a: Trên tâ.p ho..p N × N, xét quan hê. hai ngôi R:

∀(n1 , m1 ), (n2 , m2 ) ∈ N × N, (n1 , m1 ) R (n2 , m2 ) ⇔ n1 + m2 = n2 + m1 .

Khi d̄ó quan hê. R là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng trên N × N.
Tâ.p ho..p thu.o.ng cu’a N×N theo quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng R nhu. trên, (N×N)/R,
d̄u.o..c ký hiê.u là Z và mô˜i phâ
` n tu’. cu’a Z (chı́nh là mô˜i ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng theo
quan hê. R) go.i là mô.t sô´ nguyên.
Xét ánh xa. D : N × N −→ Z xác d̄i.nh bo’.i D(n, m) = (n, m). D - ây là mô.t
. . .
toàn ánh và thu ò ng go.i là phép chiê´u tu. nhiên.
4.2.2. Phép cô.ng và phép nhân trên Z:
- i.nh nghı̃a: Cho x = D(n, m), y = D(p, q) ∈ Z.
4.2.2.1. D
1) Phép cô.ng: x + y = D(n + p, m + q).
2) Phép nhân: xy = D(np + mq, nq + mp).
4.2.2.2. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân d̄u.o..c xác d̄i.nh trên Z.
2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ Z, ta
có
x + y = y + x, xy = yx.
3) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Z, ta
có
(x + y) + z = x + (y + z), (xy)z = x(yz).
4) Z vó.i phép cô.ng có phâ` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n vi.,
` n ta.i 00 , 10 ∈ Z sao cho vó.i mo.i x ∈ Z, ta có
nghı̃a là tô

x + 00 = 00 + x = x, x10 = 10 x = x.

` n tu’. cu’a Z d̄ê
5) Mo.i phâ ` n tu’. d̄ô´i, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ Z tô
` u có phâ ` n ta.i
(−x) ∈ Z sao cho
x + (−x) = (−x) + x = 00 .
6) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈
Z, ta có
x(y + z) = xy + xz, (y + z)x = yx + zx.

98
7) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Z, ta có

x + z = y + z ⇒ x = y.

8) Phép nhân có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Z, z 6= 00 ta có

xz = yz ⇒ x = y.

Chú.ng minh:
1) Gia’ su’. x = D(n, m) = D(n0 , m0 ), y = D(p, q) = D(p0 , q 0 ). Khi d̄ó
n + m0 = n0 + m, p + q 0 = p0 + q. Ta có
(n+p)+(m0 +q 0 ) = (n0 +p0 )+(m+q) ⇒ D(n+p, m+q) = D(n0 +p0 , m0 +q 0 ).
np + m0 p = n0 p + mp, n0 q + mq = nq + m0 q, n0 p + n0 q 0 = n0 p0 + n0 q, m0 p0 +
m0 q = m0 p + m0 q 0 ⇒ (np + m0 p) + (n0 q + mq) + (n0 p + n0 q 0 ) + (m0 p0 + m0 q) =
(n0 p + mp) + (nq + m0 q) + (n0 p0 + n0 q) + (m0 p + m0 q 0 ) ⇒ np + mq + n0 q 0 + m0 p0 =
n0 p0 + m0 q 0 + nq + mp ⇒ D(np + mq, nq + mp) = D(n0 p0 + m0 q 0 , n0 q 0 + m0 p0 ).
Trong các phâ` n còn la.i, cho tuỳ ý x = D(n, m), y = D(p, q), z = D(r, s) ∈ Z.
2) x + y = D(n + p, m + q) = D(p + n, q + m) = D(p, q) + D(n, m) = y + x.
xy = D(np + mq, nq + mp) = D(pn + qm, pm + qn) = yx.
3) (x + y) + z = D(n + p, m + q) + D(r, s) = D(n + p + r, m + q + s) =
D(n, m) + D(p + r, q + s) = x + (y + z).
(xy)z = D(np + mq, nq + mp)D(r, s) = D(npr + mqr + nqs + mps, nps +
mqs + nqr + mpr) = D(npr + nqs + mps + mqr, nps + nqr + mpr + mqs) =
D(n, m)D(pr + qs, ps + qr) = x(yz).
- ă.t 00 = D(0, 0) và 10 = D(1, 0). Khi d̄ó 00 = D(n, n) và 10 = D(n + 1, n)
4) D
vó.i mo.i n ∈ N. ta có
x + 00 = D(n, m) + D(0, 0) = D(n + 0, m + 0) = D(n, m) = x.
x10 = D(n, m)D(1, 0) = D(n1 + m0, n0 + m1) = D(n, m) = x.
- ă.t −x = D(m, n). Khi d̄ó
5) D
x + (−x) = D(n, m) + D(m, n) = D(n + m, m + n) = 00 .
6) x(y + z) = D(n, m)D(p + r, q + s) = D(n(p + r) + m(q + s), n(q + s) +
m(p + r)) = D((np + mq) + (nr + ms), (nq + mp) + (ns + mr)) = D(np + mq, nq +
mp) + D(nr + ms, ns + mr) = xy + xz.
7) x + z = y + z ⇒ D(n + r, m + s) = D(p + r, q + s) ⇒ n + r + q + s =
m + s + p + r ⇒ n + q = m + p ⇒ D(n, m) = D(p, q) ⇒ x = y.
8) xz = yz ⇒ D(nr + ms, ns + mr) = D(pr + qs, ps + qr)
⇒ nr + ms + ps + qr = ns + mr + pr + qs
⇒ (n + q)r + (m + p)s = (n + q)s + (m + p)r.
Gia’ su’. n + q > m + p, nghı̃a là tô ` n ta.i t ∈ N, t 6= 0 sao cho n + q = m + p + t.
Khi d̄ó
(m + p)r + tr + (m + p)s = (m + p)s + ts + (m + p)r ⇒ tr = ts ⇒ r = s.
- ièu này mâu thuâ’n vó.i z = D(r, s) 6= 00 . Tu.o.ng tu.. n + q < m + p cũng dâ˜n
D
d̄ê´n mâu thuâ’n. Vâ.y n + q = m + p hay x = y.

99
4.2.2.3. Hê. qua’: Tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên cùng vó.i phép cô.ng và nhân trong
(4.2.2.1) ta.o thành mô.t vành giao hoán có d̄o.n vi. và không có u.ó.c cu’a 0.
4.2.2.4. Quan hê. giũ.a N và Z: Xét ánh xa.

f : N −→ Z : n 7→ f (n) = D(n, 0).

Khi d̄ó ánh xa. f có các tı́nh châ´t sau:
1) f là mô.t d̄o.n ánh.
Thâ.t vâ.y, vó.i n1 , n2 ∈ N, f (n1 ) = f (n2 ), ta có D(n1 , 0) = D(n2 , 0) hay
n1 + 0 = 0 + n2 hay n1 = n2 .
2) f ba’o toàn phép cô.ng và phép nhân, nghı̃a là vó.i mo.i n1 , n2 ∈ N,

f (n1 + n2 ) = f (n1 ) + f (n2 ), f (n1 .n2 ) = f (n1 ).f (n2 ).

Thâ.t vâ.y, ta có f (n1 + n2 ) = D(n1 + n2 , 0) = D(n1 , 0) + D(n2 , 0) = f (n1 ) +
f (n2 ), f (n1 .n2 ) = D(n1 .n2 , 0) = D(n1 , 0)D(n2 , 0) = f (n1 ).f (n2 ).
Tù. các tı́nh châ´t trên cu’a ánh xa. f , ta có thê’ d̄ô
` ng nhâ´t mô˜i sô´ tu.. nhiên n
vó.i sô´ nguyên D(n, 0):
n = D(n, 0)
và do d̄ó N là mô.t tâ.p con thu..c su.. cu’a Z. Tù. d̄ó ta có:

00 = D(0, 0) = 0, 10 = D(1, 0) = 1.

4.2.3. Phép trù. trên Z:
4.2.3.1. Mê.nh d̄ê ` : Phu.o.ng trı̀nh a + x = b vó.i a, b ∈ Z luôn có nghiê.m trong
Z và nghiê.m d̄ó là duy nhâ´t.
Chú.ng minh: D - ă.t x = −a + b vó.i −a là sô´ d̄ô´i cu’a a, ta có

a + x = a + (−a + b) = (a + (−a)) + b = 0 + b = b.

Vâ.y −a + b là mô.t nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh.
Ngoài ra, nê´u x0 ∈ Z là nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh trên, ta có a + x0 = b.
Khi d̄ó −a + (a + x0 ) = −a + b hay x0 = −a + b.
Vâ.y nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh là duy nhâ´t.
4.2.3.2. D - i.nh nghı̃a: Nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh a + x = b go.i là hiê.u cu’a b và
a, ký hiê.u b − a (d̄o.c là b trù. a).
Theo mê.nh d̄ê ` trên, ta có hiê.u b − a luôn tô ` n ta.i và chı́nh là tô’ng cu’a b vó.i
sô´ d̄ô´i cu’a a : b − a = b + (−a).
Vâ.y b trù. a là tô’ng cu’a b vó.i sô´ d̄ô´i cu’a a và phép trù. trên Z luôn luôn thu..c
hiê.n d̄u.o..c.

100
4.2.3.3. Tı́nh châ´t: Vó.i mo.i sô´ nguyên x, y, z, ta có:

x(y − z) = xy − xz, (y − z)x = yx − zx.

Chú.ng minh: Do xy = x[(y−z)+z] = x(y−z)+xz nên ta có x(y−z) = xy−xz.
4.2.3.4. Mê.nh d̄ê ` : Mô˜i sô´ nguyên hoă.c là mô.t sô´ tu.. nhiên hoă.c là sô´ d̄ô´i cu’a
.
mô.t sô´ tu. nhiên.
Chú.ng minh: Cho x = D(n, m) ∈ Z. Khi d̄ó
– Nê´u n ≥ m thı̀ x = D(n, m) = D(n − m, 0) (vı̀ n + 0 = (n − m) + m) nên
x d̄u o..c d̄ô
. ` ng nhâ´t vó.i n − m ∈ N.
– Nê´u n < m thı̀ x = D(n, m) = D(0, m−n) = −D(m−n, 0) (vı̀ n+(m−n) =
0 + m) nên x d̄u.o..c d̄ô ` ng nhâ´t vó.i sô´ d̄ô´i cu’a m − n ∈ N.
4.2.3.5. D - i.nh nghı̃a: Các sô´ tu.. nhiên trong hê. thâ.p phân d̄u.o..c ký hiê.u là
0, 1, 2, 3, . . . , còn phâ` n tu’. d̄ô´i cu’a x ∈ N ký hiê.u là −x, do d̄ó theo mê.nh d̄ê ` trên
tâ´t ca’ các phâ .
` n tu’ cu’a Z là 0, −0, 1, −1, 2, −2, 3, −3, . . . . Chú ý ră ` ng 0 là phâ`n
. .
tu’ không d̄ô´i vó i phép cô.ng, d̄ó là phâ .
` n tu’ duy nhâ´t có sô´ d̄ô´i bă` ng chı́nh nó.
Vâ.y ta có:
Z = {. . . , −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, . . . }.
Các sô´ 1, 2, 3, . . . go.i là các sô´ nguyên du.o.ng, các sô´ −1, −2, −3, . . . go.i là các sô´
nguyên âm, d̄o.c là trù. 1, trù. 2, trù. 3, . . . hay âm mô.t, âm hai, âm ba, . . . .
Giá tri. tuyê.t d̄ô´i cu’a sô´ nguyên x, ký hiê.u là |x|, d̄u.o..c xác d̄i.nh nhu. sau:
|x| = x nê´u x là mô.t sô´ tu.. nhiên;
|x| = −x nê´u x là mô.t sô´ nguyên âm.
Nhu. vâ.y, giá tri. tuyê.t d̄ô´i cu’a mô.t sô´ nguyên luôn luôn là mô.t sô´ tu.. nhiên
và hai sô´ d̄ô´i nhau có giá tri. tuyê.t d̄ô´i bă` ng nhau.
4.2.4. Quan hê. thú. tu.. trên Z:
4.2.4.1. D - i.nh nghı̃a: Cho hai sô´ nguyên x và y. Ta nói x nho’ ho.n hay bă` ng
y hoă.c y ló.n ho.n hay bă ` ng x, ký hiê.u x ≤ y hoă.c y ≥ x nê´u y − x ∈ N.
Khi x ≤ y và x 6= y ta nói x nho’ ho.n y hoă.c y ló.n ho.n x và viê´t x < y hoă.c
y > x.
Nê´u x, y ∈ N ta có y − x ∈ N khi và chı’ khi x ≤ y (trên N). Do d̄ó quan hê.
≤ d̄i.nh nghı̃a trên phù ho..p vó.i quan hê. thú. tu.. trên N.
4.2.4.2. Mê.nh d̄ê ` : Quan hê. ≤ xác d̄i.nh trên să´p thú. tu.. toàn phâ ` n tâ.p ho..p Z.
Chú.ng minh: Do x − x = 0 ∈ N nên x ≤ x vó.i mo.i x ∈ Z, do d̄ó ≤ có tı́nh
pha’n xa..
Vó.i x, y ∈ Z mà x ≤ y và y ≤ x, ta có y − x ∈ N và x − y ∈ N. Mă.t khác,
(x − y) + (y − x) = 0 nên ta có x − y = y − x = 0 hay x = y. Do d̄ó ≤ có tı́nh
pha’n d̄ô´i xú.ng.

101
Vó.i x, y, z ∈ Z mà x ≤ y và y ≤ z, ta có y − x ∈ N và z − y ∈ N. Khi d̄ó
z − x = (z − y) + (y − x) ∈ N hay x ≤ z. Do d̄ó ≤ có tı́nh bă´c câ ` u.
.
Vó i x, y ∈ Z, x − y và y − x là hai sô´ nguyên d̄ô´i nhau nên hoă.c x − y ∈ N
tú c là y ≤ x hoă.c x − y ∈ N tú.c là x ≤ y.
.
Tù. các d̄iê
` u trên suy ra quan hê. ≤ să´p thú. tu.. toàn phâ
` n tâ.p ho..p Z.
4.2.4.3. Tı́nh châ´t: Vó.i x, y, z ∈ Z, ta có:
1) Nê´u x ≤ y thı̀ x + z ≤ y + z.
2) Nê´u x ≤ y và z ≥ 0 thı̀ xz ≤ yz. Nê´u x ≤ y và z ≤ 0 thı̀ xz ≥ yz.
.
Chú ng minh: 1) Do (y + z) − (x + z) = y − x ∈ N nên x + z ≤ y + z.
2) Do y − x ∈ N và z ∈ N nên yz − xz = (y − x)z ∈ N hay xz ≤ yz.
Do y − x ∈ N và −z ∈ N nên xz − yz = (x − y)z = (y − x)(−z) ∈ N hay
xz ≥ yz.
4.2.5. Sô´ nguyên môd̄ulô:
4.2.5.1. D - i.nh nghı̃a: Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Khi d̄ó quan hê. ≡ (mod
n) trên Z
∀x, y ∈ Z, x ≡ y (mod n) ⇔ x − y :̇ n
là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng. Các ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng theo quan hê. này là

0 = {kn | k ∈ Z}, 1 = {kn + 1 | k ∈ Z}, . . . , n − 1 = {kn + (n − 1) | k ∈ Z}

và tâ.p ho..p thu.o.ng Z/ ≡ (mod n) ký hiê.u là Zn . Nhu. vâ.y,

Zn = {0, 1, . . . , n − 1}

` n tu’. cu’a nó go.i là mô.t sô´ nguyên môd̄ulô n.
và mô˜i phâ
Phép cô.ng và phép nhân trên Zn d̄u.o..c d̄i.nh nghı̃a nhu. sau:
1) Phép cô.ng: x + y = x + y.
2) Phép nhân: xy = xy.
4.2.5.2. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân d̄u.o..c xác d̄i.nh trên Zn .
2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ Zn ,

x + y = y + x, x y = y x.

3) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Zn ,

(x + y) + z = x + (y + z), (x y) z = x (y z).

4) Zn vó.i phép cô.ng có phâ
` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n
vi., nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ Zn ,

x + 0 = 0 + x = x, x 1 = 1 x = x.

102
` n tu’. cu’a Zn d̄ê
5) Mo.i phâ ` n tu’. d̄ô´i, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ Zn tô
` u có phâ ` n ta.i
n − x ∈ Zn ,
x + n − x = n − x + x = 0.
6) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈
Zn ,
x(y + z) = x y + x z, (y + z)x = y x + z x.
7) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Zn ,

x + z = y + z ⇒ x = y.

Chú.ng minh: Có ngay tù. các tı́nh châ´t cu’a các sô´ nguyên.
4.2.5.3. Hê. qua’: Tâ.p ho..p Zn các sô´ nguyên môd̄ulô n cùng vó.i phép cô.ng và
nhân trong (4.2.5.1) ta.o thành mô.t vành giao hoán có d̄o.n vi. vó.i Char(Zn ) = n.
Ngoài ra, Zn là mô.t tru.ò.ng khi và chı’ khi n là mô.t sô´ nguyên tô´.
Chú.ng minh: Tù. các tı́nh châ´t 1) - 6) cu’a (4.2.5.2), ta có Zn là mô.t vành giao
hoán có d̄o.n vi.. Vó.i k ∈ Z, k.1 = k = 0 khi và chı’ khi k là mô.t bô.i cu’a n. Do
d̄ó Char(Zn ) = n.
Nê´u n là mô.t ho..p sô´ thı̀ n = k.l vó.i 1 < k, l < n, do d̄ó k.l = n = 0, vó.i
k, l là các phâ` n tu’. khác không trong Zn , tú.c là Zn có u.ó.c cu’a không. Vı̀ vâ.y
Zn không là mô.t tru.ò.ng.
Gia’ su’. n là mô.t sô´ nguyên tô´. Mô˜i phâ
` n tu’. khác không trong Zn d̄ê
` có da.ng
.
q vó i 1 < q < n. Khi d̄ó q và n nguyên tô´ cùng nhau, vı̀ vâ.y tô ` n ta.i các sô´
.
nguyên k và l sao cho kn + lq = 1. Tù d̄ó ta có

l.q = 1 − kn = 1

- iê
D ` u này có nghı̃a là q kha’ nghi.ch và q −1 = l.
Thı́ du.: Phép cô.ng và phép nhân trên Z6 d̄u.o..c thê’ hiê.n qua ba’ng cô.ng và ba’ng
nhân sau d̄ây:

+ 0 1 2 3 4 5 . 0 1 2 3 4 5
0 0 1 2 3 4 5 0 0 0 0 0 0 0
1 1 2 3 4 5 0 1 0 1 2 3 4 5
2 2 3 4 5 0 1 2 0 2 4 0 2 4
3 3 4 5 0 1 2 3 0 3 0 3 0 3
4 4 5 0 1 2 3 4 0 4 2 0 4 2
5 5 0 1 2 3 4 5 0 5 4 3 2 1

103
. .
BÀI TÂ . P CHU O NG IV
1. Dùng quy na.p toán ho.c chú.ng minh ră
` ng

2 n 3(5n+1 − 1)
3 + 3.5 + 3.5 + · · · + 3.5 = ,
4

vó.i n là sô´ tu.. nhiên.
2. Dùng quy na.p toán ho.c chú.ng minh ră` ng
1 − (−7)n+1
2 − 2.7 + 2.72 − · · · + 2(−7)n = ,
4

vó.i n là sô´ tu.. nhiên.
1 1 1
3. Tı̀m công thú.c tı́nh tô’ng + +···+ ` ng cách quan sát các
bă
1.2 2.3 n(n + 1)
giá tri. cu’a biê’u thú.c này vó.i các giá tri. nho’ cu’a n. Dùng quy na.p toán ho.c d̄ê’
chú.ng minh công thú.c d̄ó.
4. Bă` ng quy na.p toán ho.c hãy chú.ng minh bâ´t d̄ă’ng thú.c Bernoulli: “Nê´u
a > −1 thı̀ 1 + na ≤ (1 + a)n , vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên n ”.
5. Chú.ng minh bă` ng quy na.p ră` ng
n(n + 1)(n + 2)(n + 3)
1.2.3 + 2.3.4 + · · · + n(n + 1)(n + 2) = ,
4

vó.i mo.i sô´ nguyên du.o.ng n.
6. Chú.ng minh ră` ng
(−1)n−1 n(n + 1)
12 − 22 + 32 − · · · + (−1)n−1n2 = ,
2

vó.i mo.i sô´ nguyên du.o.ng n.
7. Chú.ng minh ră` ng
1 1 1 1
1+ + + ···+ 2 < 2 − ,
4 9 n n

vó.i mo.i sô´ nguyên n ló.n ho.n 1.
8. Mô.t ánh xa. s : N −→ X d̄u.o..c go.i là xác d̄i.nh tù. a ∈ X và f : X −→ X bă` ng
“d̄ê. quy d̄o.n” nê´u s(0) = a và s(σ(n)) = f (s(n)), ∀n ∈ N.

104
1) Chú.ng minh ră` ng nê´u t : N −→ X thoa’ mãn t(0) = a và t(σ(n)) = f (t(n))
thı̀ t = s.
2) Cho f ∈ X X (o’. d̄ây X X là tâ.p ho..p các ánh xa. tù. X vào X). Chú.ng to’
ră` ng E : N −→ X X vó.i E(n) = f n có thê’ d̄u.o..c xác d̄i.nh bă` ng mô.t d̄ê. quy d̄o.n.
9. Hãy tı̀m tâ.p ho..p X chú.a sô´ 0 và ánh xa. σ : X −→ X sao cho thoa’ mãn 2
` P 3, P 4, P 5 mà không thoa’ mãn tiên d̄ê
trong 3 tiên d̄ê ` còn la.i.
10. Hãy xây du..ng ánh xa. τ : N −→ N khác ánh xa. σ trong P 2 mà thoa’ mãn
` Peano.
các tiên d̄ê
11. Chú.ng to’ ră` ng không có sô´ tu.. nhiên nào nă` m giũ.a n và n + 1.
12. Chú.ng minh ră` ng:
1) Mo.i tâ.p con khác rô˜ng bi. chă.n trên cu’a tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên d̄ê
` u có
´ . ´
sô ló n nhâ t.
2) Mo.i tâ.p con khác rô˜ng bi. chă.n du.ó.i cu’a tâ.p ho..p Z các sô´ nguyên d̄ê
` u có
sô´ nho’ nhâ´t.
13. Chú.ng minh ră` ng vó.i mo.i că.p sô´ nguyên a, b, b 6= 0, tô ` n ta.i duy nhâ´t că.p
sô´ nguyên q, r thoa’ mãn:

a = bq + r, 0 ≤ r < |b|.

14. Xét tru.ò.ng Z13 các sô´ nguyên môd̄ulô 13. Hãy lâ.p ba’ng nhân cu’a Z13 .
Chú.ng to’ ră` ng Z∗13 = Z13 \ {0} là mô.t nhóm cyclic.
15. Ký hiê.u Un là nhóm nhân các phâ ` n tu’. kha’ nghi.ch cu’a vành Zn các sô´
nguyên môd̄ulô n.
1) Lâ.p ba’ng nhân cu’a U18 và chú.ng minh ră` ng U18 là mô.t nhóm cyclic.
2) U16 có là nhóm cyclic không? Vı̀ sao?
` ng câ´u nhóm tù.
16. Tı̀m các d̄ô
1) Z12 d̄ê´n Z12 ;
2) Z12 d̄ê´n Z24 .
3) Z9 d̄ê´n Z13 .

105
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG IV
3(5 − 1)
1. Mê.nh d̄ê
` d̄úng khi n = 0 vı̀ 3 = . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n n, tú.c
4
3(5n+1 − 1)
là ta có 3 + 3.5 + 3.52 + · · · + 3.5n = . Khi d̄ó
4

2 n n+1 3(5n+1 − 1)
3 + 3.5 + 3.5 + · · · + 3.5 + 3.5 = + 3.5n+1
4
n+1
15.5 −3 3(5n+2 − 1)
= = ,
4 4

tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i n ∈ N.
1 − (−7)1
2. ` d̄úng khi n = 0 vı̀ 2 =
Mê.nh d̄ê . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n n, tú.c
4
1 − (−7)n+1
là ta có 2 − 2.7 + 2.72 − · · · + 2(−7)n = . Khi d̄ó
4

1 − (−7)n+1
2 − 2.7 + 2.72 − · · · + 2(−7)n + 2(−7)n+1 = + 2(−7)n+1
4
1 + 7(−7)n+1 1 − (−7)n+2
= = ,
4 4

tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i n ∈ N.
3. Ta chú.ng minh bă` ng quy na.p mê.nh d̄ê `:

1 1 1 1
+ + ··· + = 1− .
1.2 2.3 n(n + 1) n+1

1 1
` d̄úng khi n = 1 vı̀
Mê.nh d̄ê = 1− . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n n,
1.2 1+1
1 1 1 1
tú.c là ta có + + ··· + =1− . Khi d̄ó
1.2 2.3 n(n + 1) n+1

1 1 1 1 1 1
+ + ··· + + =1− +
1.2 2.3 n(n + 1) (n + 1)(n + 2) n + 1 (n + 1)(n + 2)
n+2−1 1
=1− =1− ,
(n + 1)(n + 2) n+2

106
tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i sô´ nguyên du.o.ng n.
4. Mê.nh d̄ê ` d̄úng khi n = 0 vı̀ (1 + a)0 = 1 + 0.a. Gia’ su’. mê.nh d̄ê ` d̄úng d̄ê´n n,
. n
tú c là ta có (1 + a) ≥ 1 + na. Khi d̄ó

(1 + a)n+1 = (1 + a)n (1 + a) ≥ (1 + na)(1 + a) = 1 + na + a + na2
≥ 1 + (n + 1)a,

tú.c là mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
mo.i n ∈ N.
1.2.3.4
5. Mê.nh d̄ê ` d̄úng khi n = 1 vı̀ 1.2.3 = . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n n, tú.c
4
n(n + 1)(n + 2)(n + 3)
là ta có 1.2.3 + 2.3.4 + · · · + n(n + 1)(n + 2) = . Khi d̄ó
4

1.2.3 + 2.3.4 + · · · + n(n + 1)(n + 2) + (n + 1)(n + 2)(n + 3)
n(n + 1)(n + 2)(n + 3)
= + (n + 1)(n + 2)(n + 3)
4
n(n + 1)(n + 2)(n + 3) + 4n(n + 1)(n + 2)(n + 3)
=
4
(n + 1)(n + 2)(n + 3)(n + 4)
= ,
4

tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i sô´ nguyên du.o.ng n.
(−1)0 1(1 + 1)
` d̄úng khi n = 1 vı̀ 12 =
6. Mê.nh d̄ê . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n
2
(−1)n−1n(n + 1)
n, tú.c là ta có 12 − 22 + 32 − · · · + (−1)n−1n2 = . Khi d̄ó
2

12 − 22 + 32 − · · · + (−1)n−1 n2 + (−1)n (n + 1)2
(−1)n−1 n(n + 1) −(−1)n n(n + 1) + 2(−1)n (n + 1)2
= + (−1)n (n + 1)2 =
2 2
n
(−1) (n + 1)(n + 2)
= ,
2

tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i sô´ nguyên du.o.ng n.

107
1 5 6 1
7. Mê.nh d̄ê
` d̄úng khi n = 2 vı̀ 1 + = < = 2 − . Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng
4 4 4 2
1 1 1 1
d̄ê´n n, tú.c là ta có 1 + + + · · · + 2 < 2 − . Khi d̄ó
4 9 n n
1 1 1 1 1 1
1+ + + ··· + 2 + < 2 − +
4 9 n (n + 1)2 n (n + 1)2
1 1 n+1−1
<2− + =2−
n n(n + 1) n(n + 1)
1
<2− ,
n+1
tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i sô´ nguyên du.o.ng n > 1.
8. 1) Mê.nh d̄ê ` d̄úng khi n = 0 vı̀ t(0) = s(0) = a. Gia’ su’. mê.nh d̄ê
` d̄úng d̄ê´n
.
n, tú c là ta có t(n) = s(n). Khi d̄ó

t(n + 1) = t(σ(n)) = f (t(n)) = f (s(n)) = s(σ(n)) = s(n + 1),

tú.c là mê.nh d̄ê ` d̄úng vó.i
` d̄úng d̄ê´n n + 1. Vâ.y theo nguyên lý quy na.p, mê.nh d̄ê
mo.i n ∈ N.
2) Ta có f 0 = idX , f n+1 = f n ◦ f vó.i mo.i n ∈ N. Xét ánh xa.

F : X X −→ X X : g 7→ g ◦ f.

Khi d̄ó E : N −→ X X cho bo’.i E(n) = f n d̄u.o..c xác d̄i.nh bă` ng d̄ê. quy d̄o.n bo’.i
idX và F . Thâ.t vâ.y,

E(0) = idX và E(σ(n)) = E(n + 1) = f n+1 = f n ◦ f = F (f n ) = F (E(n)).

9. 1) X = N và σ : X −→ X cho bo’.i σ(n) = n + 2 thoa’ mãn P 3, P 4 và không
thoa’ mãn P 5 (lâ´y U = {0, 2, . . . , 2n, . . . }).
2) X = {0, 1} và σ : X −→ X cho bo’.i σ(0) = σ(1) = 1 thoa’ mãn P 3, P 5
và không thoa’ mãn P 4.
3) X = {0} và σ : X −→ X cho bo’.i σ(0) = 0 thoa’ mãn P 4, P 5 và không
thoa’ mãn P 3.
10. Cho γ là mô.t song ánh tù. N lên N sao cho γ(0) = 0; chă’ng ha.n,

 0 nê´u n = 0,


 2 nê´u n = 1,
γ(n) =

 1 nê´u n = 2


n nê´u n > 2.

108
- ă.t τ = γ −1 ◦ σ ◦ γ. Khi d̄ó ta có:
D
P3. 0 ∈ / τ (N).
P4. γ là mô.t d̄o.n ánh.
P5. Cho V thoa’ mãn:
a) 0 ∈ V .
b) Vó.i mo.i n ∈ N, n ∈ V ⇒ τ (n) ∈ V .
- ă.t U = γ(V ) thı̀ ta có:
D
a’) 0 = γ(0) ∈ γ(V ) = U .
b’) Vó.i mo.i p ∈ N,

p ∈ U ⇒ γ −1 (p) ∈ V ⇒ γ −1 (σ(p)) = τ (γ −1 (p)) ∈ V ⇒ σ(p) ∈ γ(V ) = U.

` Peano.
Vâ.y U = N hay V = N. Do d̄ó N và τ thoa’ mãn hê. tiên d̄ê
11. Gia’ su’. tô
` n ta.i m ∈ N sao cho n < m < n + 1. Khi d̄ó tô ` n ta.i t ∈ N, t 6= 0
. . .
sao cho m = n + t, tù d̄ó ta d̄u o. c n < n + t < n + 1 hay 0 < t < 1. Go.i

A = {x ∈ N | 0 < x < 1},

ta có A ⊂ N, A 6= ∅. Do d̄ó A có sô´ nho’ nhâ´t, gia’ su’. là a. Khi d̄ó 0 < a2 < a < 1,
nên a2 ∈ A và a2 < a. D ` u này mâu thuâ’n vó.i tı́nh nho’ nhâ´t cu’a a.
- iê
12. 1) Cho A ⊂ Z, A 6= ∅ và bi. chă.n trên. Ta có hai tru.ò.ng ho..p:
+ A ∩ N 6= ∅: Khi d̄ó tâ.p ho..p A ∩ N là tâ.p con khác rô˜ng cu’a N và bi. chă.n
trên, do d̄ó nó có sô´ ló.n nhâ´t và d̄ây cũng là sô´ ló.n nhâ´t cu’a A (vı̀ các sô´ trong
A \ (A ∩ N) (nê´u có) gô ` m các sô´ nguyên âm).
+ A ∩ N = ∅: Khi d̄ó A ∩ N chı’ gô ` m các sô´ nguyên âm. Xét tâ.p ho..p

A0 = {|x| | x ∈ A}.

Khi d̄ó A0 là mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a N nên có sô´ nho’ nhâ´t. Gia’ su’. |a| (a ∈ A)
là sô´ nho’ cu’a A0 . Do d̄ó vó.i mo.i x ∈ A, |a| ≤ |x| hay −a ≤ −x hay x ≤ a. Vâ.y
a là sô´ ló.n nhâ´t cu’a A.
2) Cho B ⊂ Z, B 6= ∅ và bi. chă.n du.ó.i. Khi d̄ó tâ.p ho..p

A = −B = {−x | x ∈ B}

là mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a Z và bi. chă.n trên. Do d̄ó A có sô´ ló.n nhâ´t và d̄ây
chı́nh là sô´ nho’ nhâ´t cu’a B.
13. Xét tâ.p ho..p:
A = {bx | x ∈ Z, bx ≤ a} (tâ.p ho..p các bô.i cu’a b không vu.o..t quá a).

109
Vı̀ −|b||a| là mô.t bô.i cu’a b và −|b||a| ≤ a nên −|b||a| ∈ A, do d̄ó A 6= ∅.
Ngoài ra A là mô.t tâ.p con cu’a Z bi. chă.n trên bo’.i a, nên trong A có sô´ ló.n nhâ´t,
gia’ su’. d̄ó là bq, q ∈ Z.
Vı̀ |b| ≥ 1 nên bq + |b| > bq, do d̄ó bq + |b| ∈/ A. Nhu.ng bq + |b| cũng là mô.t
bô.i cu’a b nên ta có

bq ≤ a < bq + |b| hay 0 ≤ a − bq < |b|.

- ă.t r = a − bq ta d̄u.o..c r ∈ Z, a = bq + r, 0 ≤ r < |b|.
D
Gia’ su’. có hai că.p sô´ nguyên q, r và q1 , r1 thoa’ mãn a = bq + r, a =
bq1 + r1 , 0 ≤ r, r1 < |b|. Khi d̄ó ta có b(q − q1 ) = r1 − r và |r1 − r| < |b|, nên
|b||q − q1 | < |b| và do |b| > 0 ta d̄u.o..c |q − q1 | < 1. Do d̄ó |q − q1 | = 0 hay q = q1
và kéo theo r1 = r.
14. Ba’ng nhân cu’a Z13 :

. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
2 0 2 4 6 8 10 12 1 3 5 7 9 11
3 0 3 6 9 12 2 5 8 11 1 4 7 10
4 0 4 8 12 3 7 11 2 6 10 1 5 9
5 0 5 10 2 7 12 4 9 1 6 11 3 8
6 0 6 12 5 11 4 10 3 9 2 8 1 7
7 0 7 1 8 2 9 3 10 4 11 5 12 6
8 0 8 3 11 6 1 9 4 12 7 2 10 5
9 0 9 5 1 10 6 2 11 7 3 12 8 4
10 0 10 7 4 1 11 8 5 2 12 9 6 3
11 0 11 9 7 5 3 1 12 10 8 6 4 2
12 0 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1

1 2 3 4 5 6
2 = 2, 2 = 4, 2 = 8, 2 = 3, 2 = 6, 2 = 12,
7 8 9 10 11 12
2 = 11, 2 = 9, 2 = 5, 2 = 10, 2 = 7, 2 = 1.
Nhu. vâ.y, Z∗13 là mô.t nhóm cyclic vó.i phâ
` n tu’. sinh là 2.

110
15. 1) Ba’ng nhân cu’a U18 = {1, 5, 7, 11, 13, 17}:

. 1 5 7 11 13 17
1 1 5 7 11 13 17
5 5 7 17 1 11 13
7 7 17 13 5 1 11
11 11 1 5 13 17 7
13 13 11 1 17 7 5
17 17 13 11 7 5 1

1 2 3 4 5 6
5 = 5, 5 = 7, 5 = 17, 5 = 13, 5 = 11, 5 = 1.
Vâ.y U18 là mô.t nhóm cyclic sinh bo’.i 5.
2) U16 = {1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15}.
2 4
3 = 9, 3 = 1.
2 4
5 = 9, 5 = 1.
2
7 = 1.
2
9 = 1.
2 4
11 = 9, 11 = 1.
2 4
13 = 9, 13 = 1.
2
15 = 1.
Vâ.y U16 không là nhóm cyclic.
16. 1) Zn là nhóm cô.ng cyclic câ´p n sinh bo’.i 1. Mô˜i d̄ô
` ng câ´u nhóm f : Zn −→
Zn cho mô.t giá tri. xác d̄i.nh a = f (1) ∈ Zn . D - a’o la.i, vó.i mô˜i a ∈ Zn , ánh xa.
f : Zn −→ Zn cho bo’.i f (k) = ka là mô.t d̄ô ` ng câ´u nhóm. Do d̄ó có 8 d̄ô ` ng câ´u
nhóm Z12 −→ Z12 thoa’ mãn:
f (1) = i, 0 ≤ i ≤ 11.
2) Mô˜i d̄ô
` ng câ´u f : Zm −→ Zn xác d̄i.nh giá tri. a = f (1) ∈ Zn và do
ma = mf (1) = f (m1) = f (m) = f (0) = 0 nên ta có câ´p cu’a a trong Zn là mô.t
u.ó.c cu’a m. D ` n tu’. a ∈ Zn có câ´p là mô.t u.ó.c cu’a m thı̀ phép tu.o.ng
- a’o la.i, phâ
ú.ng f : Zm −→ Zn : k 7→ ka là mô.t ánh xa. và khi d̄ó f là mô.t d̄ô ` ng câ´u nhóm.
.
Tù d̄ó suy ra có 12 d̄ô .
` ng câ´u nhóm, tù Z12 d̄ê´n Z24 , d̄ó là các ánh xa.
f : Z12 −→ Z24 sao cho:
f (1) = 0, f (1) = 2, f (1) = 4, f (1) = 6, f (1) = 8, f (1) = 10, f (1) =
12, f (1) = 14, f (1) = 16, f (1) = 18, f (1) = 20, f (1) = 22.
` ng câ´u nhóm tù. Z9
3) Do 9 và 13 nguyên tô´ cùng nhau nên chı’ có mô.t d̄ô
d̄ê´n Z13 là ánh xa. không.

111
. .
CHU O NG V:
. . .
SÔ´ HŨ U TI’, SÔ´ THU. C VÀ SÔ´ PHÚ C
5.1. SÔ ´ HŨ.U TI’.
5.1.1. Xây du..ng tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’ tù. tâ.p ho..p các sô´ nguyên:
5.1.1.1. Mo’. d̄â ` u: Sô´ hũ.u tı’ du.o.ng ra d̄ò.i khá só.m (khoa’ng 1550 năm tru.ó.c
Công nguyên) do các yêu câ ` u bú.c bách cu’a d̄ò.i sô´ng sa’n xuâ´t. Dê˜ hı̀nh dung
ră` ng cùng vó i su. ra d̄ò i cu’a chê´ d̄ô. tu. hũ.u là nhũ.ng nhu câ
. . . ` u vê` d̄o d̄a.c và phân
. . .
chia, và sô´ tu. nhiên không còn d̄u’ d̄áp ú ng nhũ ng yêu câ ` u mó.i cu’a xã hô.i nũ.a.
Chă’ng ha.n, trong phép d̄o d̄a.c, dù ta có cho.n d̄o.n vi. d̄o thê´ nào d̄i nũ.a vâ˜n
thu.ò.ng gă.p nhũ.ng d̄a.i lu.o..ng không bă` ng sô´ nguyên lâ ` n cu’a d̄o.n vi. (không d̄o
d̄u.o..c). Ho.n nũ.a, d̄ê’ d̄áp ú.ng các yêu câ ` u d̄a da.ng cu’a cuô.c sô´ng, ta thu.ò.ng
pha’i d̄u.a ra nhiê ` u d̄o.n vi. d̄o khác nhau. Nhu. d̄o d̄ô. dài, ngoài d̄o.n vi. mét còn
có d̄êximet, xentimet, milimet, ..., d̄o khô´i lu.o..ng ngoài d̄o.n vi. cân (kilôgam) còn
có la.ng, yê´n, ta., tâ´n, ... Viê.c d̄ô’i d̄o.n vi. d̄o cũng d̄òi ho’i pha’i có nhũ.ng sô´ mó.i
(các phân sô´).
Nhu. vâ.y, phân tı́ch trên mô.t nhu câ ` u d̄o.n gia’n và cô’ xu.a nhâ´t cu’a xã hô.i
loài ngu.ò.i, ta d̄ã thâ´y su.. câ
` n thiê´t cu’a sô´ hũ.u tı’.
Mă.t khác, su.. ra d̄ò.i cu’a sô´ hũ.u tı’ cũng là do yêu câ ` u nô.i ta.i cu’a bô. môn
toán ho.c.
Ta d̄ã mo’. rô.ng tâ.p ho..p sô´ tu.. nhiên d̄ê’ d̄u.o..c tâ.p ho..p sô´ nguyên, trong d̄ó
phép trù. luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c, hay nói cách khác phép cô.ng có phép toán ngu.o..c.
Tuy nhiên, trên tâ.p ho..p sô´ tu.. nhiên cũng nhu. trên tâ.p ho..p sô´ nguyên còn có
phép nhân. Su.. mo’. rô.ng N thành Z chu.a ba’o d̄a’m cho phép nhân có phép toán
ngu.o..c, nghı̃a là phép chia cho mô.t sô´ khác 0 không pha’i luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c.
Trên quan d̄iê’m cu’a lý thuyê´t phu.o.ng trı̀nh d̄a.i sô´ ta thâ´y trong tâ.p ho..p Z
các sô´ nguyên mo.i phu.o.ng trı̀nh da.ng

a + x = b, a, b ∈ Z

luôn có nghiê.m, nhu.ng các phu.o.ng trı̀nh da.ng

ax = b, a, b ∈ Z, a 6= 0

không pha’i bao giò. cũng có nghiê.m.
Do d̄ó xuâ´t hiê.n mô.t yêu câ ` u cu’a nô.i ta.i toán ho.c là mo’. rô.ng tâ.p ho..p sô´
nguyên Z d̄ê’ d̄u.o..c mô.t tâ.p ho..p sô´ mó.i trong d̄ó phép chia cho mô.t sô´ khác 0
luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c, hay cũng vâ.y, phu.o.ng trı̀nh ax = b (a 6= 0) luôn có nghiê.m.

112
5.1.1.2. D - i.nh nghı̃a: Quan hê. R nhu. sau trên tâ.p ho..p Z×Z∗ (vó.i Z∗ = Z\{0})
là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng:

∀(a, b), (c, d) ∈ Z × Z∗ , (a, b) R (c, d) ⇔ ad = bc.

Ký hiê.u Q = (Z × Z∗ )/R, nghı̃a là Q là tâ.p thu.o.ng cu’a Z × Z∗ theo quan hê.
tu o ng d̄u.o.ng R. Mô˜i phâ
. . ` n tu’. cu’a Q (chı́nh là mô˜i ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng theo quan
hê. R) d̄u.o..c go.i là mô.t sô´ hũ.u tı’.
Xét ánh xa. q : Z × Z∗ −→ Q cho bo’.i q(a, b) = (a, b). Khi d̄ó q là mô.t toàn
ánh và thu.ò.ng go.i là phép chiê´u chı́nh tă´c.
5.1.2. Phép cô.ng và phép nhân trên Q:
- i.nh nghı̃a: Cho x = q(a, b), y = q(c, d) ∈ Q.
5.1.2.1. D
1) Phép cô.ng: x + y = q(ad + bc, bd).
2) Phép nhân: xy = q(ac, bd)
5.1.2.2. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân xác d̄i.nh trên Q.
2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ Q,

x + y = y + x, xy = yx.

3) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Q,

(x + y) + z = x + (y + z), (xy)z = x(yz).

4) Q vó.i phép cô.ng có phâ
` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n vi.,
0 0 .
` n ta.i 0 , 1 ∈ Q sao cho vó i mo.i x ∈ Q,
nghı̃a là tô

x + 00 = 00 + x = x, x10 = 10 x = x.

5) Mo.i sô´ hũ.u tı’ d̄ê
` u có sô´ d̄ô´i, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ Q, tô
` n ta.i (−x) ∈ Q,

x + (−x) = (−x) + x = 00 .

6) Mo.i sô´ hũ.u tı’ khác 00 d̄ê
` u có sô´ nghi.ch d̄a’o, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ Q, x 6=
0 −1
` n ta.i x ∈ Q,
0 , tô
xx−1 = x−1 x = 10 .
7) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈
Q,
x(y + z) = xy + xz, (y + z)x = yx + zx.

113
8) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Q,

x + z = y + z ⇒ x = y.

9) Phép nhân có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ Q, z 6= 00 ,

xz = yz ⇒ x = y.

Chú.ng minh:
1) Gia’ su’. x = q(a, b) = q(a0 , b0 ), y = q(c, d) = q(c0 d0 ). Khi d̄ó ab0 =
ba0 , cd0 = dc0 . Ta có
adb0 d0 = bda0 d0 , bcb0 d0 = bdb0 c0 ⇒ adb0 d0 + bcb0 d0 = bda0 d0 + bdb0 c0
⇒ q(ad + bc, bd) = q(a0 d0 + b0 c0 , b0 d0 ).
acb0 d0 = ab0 cd0 = ba0 dc0 = bda0 c0 ⇒ q(ac, bd) = q(a0 c0 , b0 d0 ).
Trong các phâ ` n còn la.i, cho tuỳ ý x = q(a, b), y = q(c, d), z = q(e, f ).
2) x + y = q(ad + bc, bd) = q(cb + da, db) = y + x.
xy = q(ac, bd) = q(ca, db) = yx.
3) (x + y) + z = q(ad + bc, bd) + q(e, f ) = q(adf + bcf + bde, bdf ) = q(a, b) +
q(cf + de, df ) = x + (y + z).
(xy)z = q(ac, bd)q(e, f ) = q(ace, bdf ) = q(a, b)q(ce, df ) = x(yz).
4) D- ă.t 00 = q(0, 1) và 10 = q(1, 1). Khi d̄ó 00 = q(0, 1) = q(0, n) và 10 =
q(1, 1) = q(n, n) vó.i mo.i n ∈ Z∗ . Ta có
x + 00 = q(a, b) + q(0, 1) = q(a.1 + b.0, b.1) = q(a, b) = x.
x10 = q(a, b)q(1, 1) = q(a.1, b.1) = x.
5) D- ă.t −x = q(−a, b). Khi d̄ó
x + (−x) = q(a, b) + q(−a, b) = q(a.b + b(−a), b.b) = q(0, bb) = 00 .
6) Do x 6= 00 hay q(a, b) 6= q(0, 1) nên a 6= 0. D - ă.t x−1 = q(b, a). Ta có
xx−1 = q(a, b)q(b, a) = q(ab, ba) = 10 .
7) x(y+z) = q(a, b)q(cf +de, df ) = q(acf +ade, bdf ) = q(b(acf +ade), b(bdf ))
= q(acbf + bdae, bdbf ) = q(ac, bd) + q(ae, bf ) = xy + xz.
8) x + z = y + z ⇒ q(af + be, bf ) = q(cf + de, df ) ⇒ af df + bedf =
bf cf + bf de ⇒ af df = bf cf ⇒ ad = bc ⇒ q(a, b) = q(c, d) ⇒ x = y.
9) Do z 6= 00 nên e 6= 0. Ta có
xz = yz ⇒ q(ae, bf ) = q(ce, df ) ⇒ aedf = bf ce ⇒ ad = bc ⇒ q(a, b) =
q(c, d) ⇒ x = y.
5.1.2.3. Hê. qua’: Tâ.p ho..p Q vó.i phép cô.ng và phép nhân trong (5.1.2.1) ta.o
thành mô.t tru.ò.ng và Char(Q) = 0.
5.1.3. Phép trù., phép chia và phân sô´ trong Q:
5.1.3.1. D - i.nh nghı̃a: Cho x, y ∈ Q, ta go.i hiê.u cu’a x và y, ký hiê.u x − y là
tô’ng cu’a x và sô´ d̄ô´i cu’a y:

x − y = x + (−y).

114
Phép toán tı̀m hiê.u cu’a hai sô´ go.i là phép trù..
Vı̀ mo.i sô´ hũ.u tı’ d̄ê
` u có sô´ d̄ô´i nên phép trù. x − y luôn luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c.
Nê´u x = q(a, b), y = q(c, d) thı̀ −y = q(−c, d), do d̄ó

x − y = x + (−y) = q(a, b) + q(−c, d) = q(ad − bc, bd).

- i.nh nghı̃a: Cho x, y ∈ Q, y 6= 00 , ta go.i thu.o.ng cu’a x và y, ký hiê.u
5.1.3.2. D
x
x : y hay là tı́ch cu’a x và nghi.ch d̄a’o cu’a y:
y
x
x:y= = xy −1 .
y

Phép toán tı̀m thu.o.ng cu’a hai sô´ hũ.u tı’ go.i là phép chia.
Vı̀ mo.i sô´ hũ.u tı’ y 6= 00 d̄ê
` u có nghi.ch d̄a’o, nên phép chia mô.t sô´ hũ.u tı’ x cho
mô.t sô´ hũ.u tı’ y 6= 00 luôn luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c. Nê´u x = q(a, b), y = q(c, d) 6= 00
thı̀ y −1 = q(d, c) do d̄ó

x : y = xy −1 = q(a, b)q(d, c) = q(ad, bc).

Nhu. vâ.y yêu câ ` u xây du..ng mô.t tâ.p ho..p sô´ trong d̄ó phép chia cho mô.t sô´
khác không luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c d̄ã hoàn thành. Vâ´n d̄ê ` còn la.i là ta hãy chú.ng
. . .
to’ có thê’ coi Q nhu là mô.t mo’ rô.ng cu’a Z và su’ du.ng cách ghi sô´ nguyên d̄ê’ ký
hiê.u các sô´ hũ.u tı’ sao cho viê.c thu..c hành tı́nh toán trên d̄ó d̄u.o..c thuâ.n tiê.n.
5.1.3.3. Quan hê. giũ.a Z và Q: Xét ánh xa.

f : Z −→ Q : a 7→ f (a) = q(a, 1).

Khi d̄ó ánh xa. f có các tı́nh châ´t sau:
1) f là mô.t d̄o.n ánh.
Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a1 , a2 ∈ Z, f (a1 ) = f (a2 ), ta có q(a1, 1) = q(a2 , 1) hay
a1 .1 = 1.a2 hay a1 = a2 .
2) f ba’o toàn các phép toán.
Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a1 , a2 ∈ Z, ta có
f (a1 ) + f (a2 ) = q(a1 , 1) + q(a2 , 1) = q(a1 .1 + 1.a2, 1.1) = q(a1 + a2 , 1) =
f (a1 + a2 ).
f (a1 )f (a2 ) = q(a1 , 1)q(a2, 1) = q(a1 .a2 , 1.1) = q(a1a2 , 1) = f (a1 a2 ).
Các tı́nh châ´t trên cho biê´t ánh xa. f là mô.t d̄o.n câ´u vành và tù. d̄ó ta
` ng nhâ´t mô˜i sô´ nguyên a vó.i a’nh f (a) = q(a, 1), thay cho cách viê´t
có thê’ d̄ô
x = q(a, 1) ta viê´t x = a và mô˜i sô´ nguyên a ∈ Z cũng là mô.t sô´ hũ.u tı’. Nhu.
vâ.y 00 = q(0, 0) = 0, 10 = q(1, 0). Bă` ng cách d̄ó Z là mô.t tâ.p con cu’a Q và các
phép toán cu’a Q thu he.p trên Z trùng vó.i các phép toán trên Z.

115
- i.nh nghı̃a: Cho x = q(a, b) ∈ Q. Khi d̄ó ta có
5.1.3.4. D

x = q(a, b) = q(a, 1)a(1, b) = q(a, 1)q(b, 1)−1
a
và theo cách d̄ô ` ng nhâ´t o’. trên thı̀ ta có thê’ viê´t x = ab−1 hay x = .
b
a .
Biê’u diê˜n x = vó i a, b ∈ Z, b 6= 0 go.i là mô.t phân sô´, a go.i là tu’. sô´ và b
b
go.i là mâ˜u sô´ cu’a phân sô´ d̄ó.
a c
5.1.3.5. Chú ý: Cho x = , y = . Khi d̄ó ta có:
b d
a c
1) = ⇔ ad = bc.
b d
−a a
2) −x = = .
b −b
b
3) x−1 = (vó.i x 6= 0).
a
a c ad + bc
4) + = .
b d bd
a c ac
5) . = .
b d bd
a c ad − bc
6) − = .
b d bd
a c ad
7) : = .
b d bc
5.1.4. Quan hê. thú. tu.. trên Q:
a
5.1.4.1. D - i.nh nghı̃a: Cho x = ∈ Q, a, b ∈ Z, b 6= 0. Ta nói x ló.n ho.n hoă.c
b
` ng 0 và viê´t x ≥ 0 nê´u ab ≥ 0.
bă
5.1.4.2. Chú ý: Trong d̄i.nh nghı̃a trên, ta d̄ã xác d̄i.nh khái niê.m x ≥ 0 nhò.
khái niê.m ló.n ho.n hoă.c bă` ng 0 trong Z thông qua phân sô´ d̄a.i biê’u cu’a x. Nhu.ng
mô.t sô´ hũ.u tı’ x có thê’ d̄u.o..c d̄a.i biê’u bo’.i các phân sô´ khác nhau, nên ta câ
`n
chú.ng to’ d̄i.nh nghı̃a trên không phu. thuô.c vào phân sô´ d̄a.i biê’u cu’a sô´ x. Thâ.t
a c
vâ.y, gia’ su’. x = = (a, b, c, d ∈ Z, b 6= 0, d 6= 0). Khi d̄ó ta có ad = bc và
b d
nhân hai vê´ vó.i bd ta d̄u.o..c abd2 = cdb2 . Vı̀ b2 > 0 và d2 > 0 nên ab ≥ 0 khi và
chı’ khi cd ≥ 0.
a
Nê´u x = a ∈ Z thı̀ có thê’ viê´t x = và a.1 ≥ 0 trong Z khi và chı’ khi
1
a ≥ 0. Vâ.y khi x là mô.t sô´ nguyên thı̀ khái niê.m x ≥ 0 trong Q và trong Z phù
ho..p vó.i nhau.
5.1.4.3. D - i.nh nghı̃a: Cho x và y là hai sô´ hũ.u tı’. Ta nói x nho’ ho.n hay bă ` ng
. .
y hoă.c y ló n ho n hay bă ` ng x, ký hiê.u x ≤ y hoă.c y ≥ x, nê´u y − x ≥ 0.
Nê´u x ≤ y và x 6= y thı̀ ta nói x nho’ ho.n y hoă.c y ló.n ho.n x, ký hiê.u x < y
hoă.c y > x.

116
Sô´ hũ.u tı’ ló.n ho.n 0 go.i là sô´ hũ.u tı’ du.o.ng và sô´ hũ.u tı’ nho’ ho.n 0 go.i là sô´
hũ.u tı’ âm.
5.1.4.4. Mê.nh d̄ê ` : Quan hê. ≤ să´p thú. tu.. toàn phâ ` n tâ.p ho..p Q.
0
Chú.ng minh: Vó.i mo.i x ∈ Q, ta có x−x = 0 = và 0.1 = 0 ≥ 0, nên x−x ≥ 0
1
hay x ≤ x. Do d̄ó ≤ có tı́nh pha’n xa..
a −a
Vó.i mo.i x, y ∈ Q mà x ≤ y và y ≤ x, ta có y − x = ≥ 0 và x − y = ≥
b b
0, a, b ∈ Z, b 6= 0. Khi d̄ó ab ≥ 0 và (−a)b = −ab ≥ 0 và do ab là mô.t sô´ nguyên
nên ab = 0, d̄iê ` u này kéo theo a = 0 (vı̀ b 6= 0) tú.c là y − x = 0 hay x = y. Do
d̄ó ≤ có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng.
a c
Vó.i mo.i x, y, z ∈ Q mà x ≤ y và y ≤ z, ta có y−x = , z −y = , a, b, c, d ∈
b d
Z, b 6= 0, d 6= 0, ab ≥ 0, cd ≥ 0. Khi d̄ó

c a cb + da
z − x = (z − y) + (y − x) = + =
d b db

vó.i (cb + da)db = cdb2 + abd2 ≥ 0, d̄iê ` u này kéo theo x ≤ z. Do d̄ó ≤ có tı́nh
´
bă c câ` u.
a
Vó.i mo.i x, y ∈ Q, gia’ su’. y − x = , a, b ∈ Z, b 6= 0. Khi d̄ó ta luôn có
b
ab ≥ 0 hoă.c ab ≤ 0, tú.c là y − x ≥ 0 hoă.c x − y ≥ 0, d̄iê ` u này kéo theo x ≤ y
hoă.c y ≤ x.
Vâ.y quan hê. ≤ să´p thú. tu.. toàn phâ ` n tâ.p ho..p Q.
5.1.4.5. D - i.nh nghı̃a: Gia’ su’. ≤ là mô.t quan hê. thú. tu.. trên tru.ò.ng F. Khi d̄ó
F d̄u.o..c go.i là mô.t tru.ò.ng d̄u.o..c să´p d̄ô´i vó.i thú. tu.. ≤ nê´u các d̄iê
` u kiê.n sau d̄ây
. .
d̄u o. c thoa’ mãn:
(1) Nê´u x ≤ y thı̀ x + z ≤ y + z, vó.i mo.i z ∈ F;
(2) Nê´u x ≤ y và 0 ≤ z thı̀ xz ≤ yz.
5.1.4.6. Mê.nh d̄ê ` : Tru.ò.ng Q các sô´ hũ.u tı’ là tru.ò.ng d̄u.o..c să´p d̄ô´i vó.i quan
hê. thú. tu.. ≤.
Chú.ng minh: 1) Do x ≤ y nên (y +z)−(x+z) = y −x ≥ 0, do d̄ó x+z ≤ y +z.
a c
2) Do x ≤ y và z ≥ 0 nên y −x = , z = , a, b, c, d ∈ Z, b 6= 0, d 6= 0, ab ≥
b d
ac
0, cd ≥ 0, d̄iê ` u này kéo theo yz − xz = (y − x)z = ≥ 0 vı̀ acbd = (ab)(cd) ≥ 0.
bd
Do d̄ó xz ≤ yz.
5.1.5. Tı́nh trù mâ.t và tı́nh să ´p thú. tu.. Archimède cu’a tâ.p ho..p Q:
5.1.5.1. Mê.nh d̄ê ` : Vó.i mo.i x, y ∈ Q, x < y, tô ` n ta.i z ∈ Q sao cho x < z < y.

117
Chú.ng minh: Tù. gia’ thiê´t x < y suy ra x + x < x + y và x + y < y + y, nên
ta có 2x < x + y < 2y hay

x+y
x < z < y, vó.i z = .
2

5.1.5.2. Hê. qua’: Giũ.a hai sô´ hũ.u tı’ phân biê.t bâ´t kỳ, tô ` n ta.i vô sô´ sô´ hũ.u tı’
khác.
Chú.ng minh: Vó.i x, y ∈ Q, x 6= y, ta có x < y hoă.c y < x. Gia’ su’. x < y.
Theo mê.nh d̄ê ` trên tô` n ta.i z ∈ Q sao cho x < z < y. La.i áp du.ng mê.nh d̄ê ` trên,
` n ta.i z1 , z2 ∈ Q sao cho x < z1 < z < z2 < y. Lý luâ.n trên có thê’ lă.p la.i mô.t
tô
` n tuỳ ý. Vâ.y giũ.a x và y có vô sô´ sô´ hũ.u tı’.
sô´ lâ
5.1.5.3. Chú ý: Tı́nh châ´t trên thê’ hiê.n su.. khác biê.t căn ba’n giũ.a tı́nh să´p
thú. tu.. cu’a tâ.p ho..p các sô´ nguyên và tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’.
Trong tâ.p ho..p sô´ nguyên, giũ.a hai sô´ nguyên n và n + 1 không có sô´ nguyên
nào khác và tù. d̄ó có thê’ suy ra giũ.a hai sô´ nguyên phân biê.t chı’ có hũ.u ha.n sô´
nguyên khác chúng. Ngu.ò.i ta nói tâ.p ho..p sô´ nguyên să´p thú. tu.. rò.i ra.c.
Còn trong tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’, giũ.a hai sô´ hũ.u tı’ phân biê.t bâ´t kỳ bao
giò. cũng có vô sô´ sô´ hũ.u tı’. Ngu.ò.i ta nói tâ.p ho..p các sô´ hũ.u tı’ să´p thú. tu.. trù
mâ.t.
5.1.5.4. Mê.nh d̄ê ` : Vó.i mo.i x, y ∈ Q, nê´u x > 0 thı̀ tô ` n ta.i sô´ tu.. nhiên n sao
cho nx > y.
Chú.ng minh: Nê´u y ≤ 0 thı̀ ta chı’ câ ` n d̄ă.t n = 1 vı̀ 1.x = x > y.
a c
Nê´u y > 0 thı̀ ta có thê’ viê´t x = , y = , trong d̄ó a, b, c, d là nhũ.ng sô´
b d
nguyên du.o.ng. D - ă.t n = b(c + 1) thı̀ n ∈ N và ta có

c
nx = a(c + 1) ≥ c + 1 > c ≥ = y.
d

Tı́nh châ´t phát biê’u trong mê.nh d̄ê ` trên go.i là tı́nh châ´t Archimède. Vâ.y
. . .
quan hê. thú tu. trên tâ.p ho. p Q có tı́nh châ´t Archimède.

5.2. SÔ ´ THU.C.
.
5.2.1. Xây du..ng tâ.p ho..p R các sô´ thu..c và hai phép toán trên R:
5.2.1.1. Yêu câ ` u mo’. rô.ng tâ.p ho..p Q các sô´ hũ.u tı’: Tâ.p ho..p các sô´ hũ.u
tı’, mă.c dù trù mâ.t, vâ˜n chu.a d̄áp ú.ng d̄u.o..c các yêu câ
` u cu’a hoa.t d̄ô.ng thu..c
tiê˜n. Tù. xa xu.a ngu.ò.i ta d̄ã thâ´y có nhũ.ng d̄oa.n thă’ng không có sô´ d̄o hũ.u tı’.
Chă’ng ha.n, nê´u ta d̄o d̄u.ò.ng chéo cu’a mô.t hı̀nh vuông mà ca.nh bă` ng 1 d̄o.n vi.
dài thı̀ d̄ô. dài cu’a d̄u.ò.ng chéo d̄ó có bı̀nh phu.o.ng bă
` ng 2.

118
Nhu. vâ.y, nê´u chı’ dùng các sô´ hũ.u tı’, ta chu.a d̄áp ú.ng d̄u.o..c các yêu câ ` u cu’a
.
thu. c tiê˜n. Vı̀ vâ.y xuâ´t hiê.n yêu câ ` u mo’ rô.ng ho n nũ a tâ.p ho. p Q các sô´ hũ.u tı’.
. . . .
` phu.o.ng diê.n toán ho.c thuâ
Vê ` n tuý ta cũng thâ´y su.. câ ` n thiê´t pha’i mo’. rô.ng
ho.n nũ.a tâ.p ho..p Q. Chă’ng ha.n, thı́ du. trên có thê’ diê˜n d̄a.t mô.t cách thuâ ` n tuý
. . 2
toán ho.c là: phu o ng trı̀nh x = 2 không có nghiê.m hũ u tı’. .
.
O’ Phâ ` n 5.1 ta d̄ã thâ´y trên tâ.p ho..p Q mo.i phu.o.ng trı̀nh bâ.c nhâ´t ax+b = 0
` u có nghiê.m. Nhu.ng mô.t phu.o.ng trı̀nh bâ.c hai tro’. lên, nói chung, không có
d̄ê
nghiê.m hũ.u tı’.
Mô.t yêu câ` u tu.. nhiên d̄ă.t ra theo su.. phát triê’n lôgic cu’a toán ho.c là: mo’.
rô.ng tâ.p ho..p Q các sô´ hũ.u tı’ d̄ê’ có mô.t tâ.p ho..p sô´ mó.i chú.a Q sao cho mo.i d̄a
thú.c trên Q d̄ê ` u có nghiê.m trong tâ.p ho..p này và trong toán ho.c tâ.p ho..p này
go.i là tru.ò.ng các sô´ d̄a.i sô´. Song vâ˜n còn có nhũ.ng d̄a.i lu.o..ng không thê’ biê’u
diê˜n bă` ng nghiê.m cu’a bâ´t kỳ mô.t d̄a thú.c nào trên Q. Chă’ng ha.n d̄ô. dài cu’a
d̄u.ò.ng tròn có d̄u.ò.ng kı́nh bă ` ng d̄o.n vi. dài (cu. thê’ là sô´ π) không thê’ biê’u diê˜n
d̄u.o..c bă
` ng nghiê.m cu’a mô.t d̄a thú.c trên Q. Sô´ e quen thuô.c cũng vâ.y, e không
là nghiê.m cu’a bâ´t kỳ d̄a thú.c nào vó.i hê. sô´ hũ.u tı’. Thu..c ra, d̄ê’ su’. du.ng các sô´
mó.i này, ta thu.ò.ng lâ´y các sô´ hũ.u tı’ xâ´p xı’ thay cho chúng. Có d̄iê ` u là mô˜i sô´
mó.i d̄ó có vô sô´ sô´ hũ.u tı’ xâ´p xı’ vó.i mô.t d̄ô. chı́nh xác tuỳ ý. Ta sẽ su’. du.ng dãy
sô´ hũ.u tı’ xâ´p xı’ d̄ó d̄ê’ xác d̄i.nh tâ.p ho..p sô´ mó.i.
5.2.1.2. D - .inh nghı̃a: Xét tâ.p ho..p X gô ` m tâ´t ca’ các dãy Cauchy (dãy co. ba’n)
trên tâ.p ho..p Q. Vı̀ tô’ng và tı́ch cu’a hai dãy Cauchy là mô.t dãy Cauchy nên trên
X có hai phép toán: Vó.i (xn )n∈N , (yn )n∈N ∈ X,
1) Phép cô.ng: (xn )n∈N + (yn )n∈N = (xn + yn )n∈N .
2) Phép nhân: (xn )n∈N (yn )n∈N = (xn yn )n∈N .
5.2.1.3. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán.
2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p.
3) X vó.i phép cô.ng có phâ ` n tu’. không, d̄ó là dãy (0)n∈N và vó.i phép nhân
` n tu’. d̄o.n vi., d̄ó là dãy (1)n∈N .
có phâ
4) Mo.i phâ ` n tu’. cu’a X d̄ê ` u có phâ` n tu’. d̄ô´i; cu. thê’ d̄ô´i cu’a (xn )n∈N là
(−xn )n∈N .
5) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng.
Chú.ng minh: Kê´t qua’ có ngay tù. d̄i.nh nghı̃a.
- i.nh nghı̃a: Quan hê. R trên tâ.p ho..p X:
5.2.1.4. D

∀(xn )n∈N , (yn )n∈N ∈ X, (xn )n∈N R (yn )n∈N ⇔ lim (xn − yn ) = 0
n→+∞

là mô.t quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng.

119
Ló.p tu.o.ng d̄u.o.ng cu’a (an )n∈N ∈ X là

(an )n∈N = {(xn )n∈N ∈ X | lim (xn − an ) = 0}.
n→+∞

Tâ.p ho..p thu.o.ng X/R ký hiê.u là R. Mô˜i phâ ` n tu’. cu’a R (chı́nh là mô˜i ló.p
tu.o.ng d̄u.o.ng theo quan hê. R) d̄u.o..c go.i là mô.t sô´ thu..c.
Ánh xa. r : X −→ R cho bo’.i r((xn )n∈N ) = (xn )n∈N là mô.t toàn ánh và
thu.ò.ng go.i là phép chiê´u chı́nh tă´c.
5.2.1.5. D - i.nh nghı̃a: Cho x = r((xn )n∈N ), y = r((yn )n∈N ).
1) Phép cô.ng: x + y = r((xn + yn )n∈N ).
2) Phép nhân: xy = r((xn yn )n∈N ).
5.2.1.6. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân d̄u.o..c xác d̄i.nh trên R.
2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ R,

x + y = y + x, xy = yx.

3) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ R,

(x + y) + z = x + (y + z), (xy)z = x(yz).

4) R vó.i phép cô.ng có phâ` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n vi.,
` n ta.i 00 , 10 ∈ R, sao cho vó.i mo.i x ∈ R,
nghı̃a là tô

x + 00 = 00 + x = x, x10 = 10 x = x.

5) Mo.i sô´ thu..c d̄ê
` u có sô´ d̄ô´i, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈ R, tô
` n ta.i −x ∈ R,

x + (−x) = (−x) + x = 00 .

6) Mo.i sô´ thu..c khác không d̄ê
` u có sô´ nghi.ch d̄a’o, nghı̃a là vó.i mo.i x ∈
R, x 6= 00 , tô
` n ta.i x−1 ∈ R,

xx−1 = x−1 x = 10 .

7) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈
R,
x(y + z) = xy + xz, (y + z)x = yx + zx.
8) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ R,

x + z = y + z ⇒ x = y.

120
9) Phép nhân có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i x, y, z ∈ R z 6= 00 ,

xz = yz ⇒ x = y.

Chú.ng minh: 1) Gia’ su’. x = r((xn )n∈N ) = r((x0n )n∈N ), y = r((yn )n∈N ) =
r((yn0 )n∈N ). Khi d̄ó lim (xn − x0n ) = 0 và lim (yn − yn0 ) = 0, nên ta có
n→+∞ n→+∞
lim ((xn + yn ) − (x0n + yn0 )) = 0 hay r((xn + yn )n∈N ) = r((x0n + yn0 )n∈N ).
n→+∞
lim ((xn yn ) − (x0n yn0 )) = lim ((xn − x0n )yn + x0n (yn − yn0 )) = 0 (vı̀ dãy
n→+∞ n→+∞
(yn )n∈N và dãy (x0n )n∈N là bi. chă.n do chúng là dãy Cauchy và lim (xn − x0n ) =
n→+∞
lim (yn − yn0 ) = 0) hay r((xn yn )n∈N ) = r((x0n yn0 )n∈N ).
n→+∞
Các tı́nh châ´t 2), 3), 7), 8) d̄u.o..c suy tù. (5.2.1.3).
4) R vó.i phép cô.ng có phâ ` n tu’. không là 00 = r((0)n∈N ) và vó.i phép nhân
` n tu’. d̄o.n vi. là 10 = r((1)n∈N ).
có phâ
5) Sô´ d̄ô´i cu’a x = r((xn )n∈N ) là −x = r((−xn )n∈N ).
6) Gia’ su’. x = r((xn )n∈N ) 6= 00 . Khi d̄ó dãy Cauchy (xn )n∈N không có gió.i
ha.n là không. Theo tı́nh châ´t cu’a dãy Cauchy, tô ` n ta.i a ∈ Q, a > 0 và n1 ∈ N
sao cho |xn | > a vó i mo.i n > n1 . Ta xét dãy (yn )n∈N trên Q xác d̄i.nh nhu. sau:
.

0 nê´u n ≤ n1
yn = 1 .
 nê´u n > n1
xn

Khi d̄ó (yn )n∈N là dãy Cauchy. Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i  ∈ Q,  > 0, vı̀ (xn )n∈N là
dãy Cauchy nên tô` n ta.i n2 ∈ N sao cho vó.i mo.i m, n > n2 , ta có

|xm − xn | < a2 .

Tù. d̄ó suy ra ră` ng vó.i mo.i m, n > n0 = max(n1 , n2 ), ta có

1 1 |xm − xn | 1
|ym − yn | = | − |= < 2 .a2  = 
xm xn |xm xn | a

nghı̃a là (yn )n∈N là dãy Cauchy trên Q.
- ă.t zn = yn xn , ta d̄u.o..c (zn )n∈N ∈ X và
D

0 nê´u n ≤ n1
zn =
1 nê´u n > n1

và do d̄ó
r((xn )n∈N )r((yn )n∈N ) = r((zn )n∈N ) = r((1)n∈N )
nghı̃a là x−1 = r((yn )n∈N ) là nghi.ch d̄a’o cu’a x.

121
9) Do z 6= 00 nên tô
` n ta.i z −1 ∈ R sao cho zz −1 = z −1 z = 10 . Khi d̄ó

xz = yz ⇒ (xz)z −1 = (yz)z −1 ⇒ x(zz −1 ) = y(zz −1 ) ⇒ x = y.

5.2.1.7. Hê. qua’: Tâ.p ho..p R vó.i phép cô.ng và phép nhân trong (5.2.1.5) ta.o
thành mô.t tru.ò.ng và Char(R) = 0.
5.2.2. Phép trù. và phép chia trong R:
5.2.2.1. D - i.nh nghı̃a: Cho x, y ∈ R, ta go.i hiê.u cu’a x và y, ký hiê.u x − y là
tô’ng cu’a x và sô´ d̄ô´i cu’a y:

x − y = x + (−y).

Phép toán tı̀m hiê.u cu’a hai sô´ go.i là phép trù..
Vı̀ mo.i sô´ thu..c d̄ê
` u có sô´ d̄ô´i nên phép trù. x − y luôn luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c.
5.2.2.2. D- i.nh nghı̃a: Cho x, y ∈ R, y 6= 00 , ta go.i thu.o.ng cu’a x và y, ký hiê.u
x
x : y hay là tı́ch cu’a x và nghi.ch d̄a’o cu’a y:
y
x
x:y= = xy −1 .
y

Phép toán tı̀m thu.o.ng cu’a hai sô´ thu..c go.i là phép chia.
Vı̀ mo.i sô´ thu..c y 6= 00 d̄ê
` u có nghi.ch d̄a’o, nên phép chia mô.t sô´ thu..c x cho
mô.t sô´ thu..c y 6= 00 luôn luôn thu..c hiê.n d̄u.o..c.
5.2.2.3. Quan hê. giũ.a Q và R: Xét ánh xa.

f : Q −→ R : a 7→ f (a) = r((a)n∈N ).

Khi d̄ó ánh xa. f có các tı́nh châ´t sau:
1) f là mô.t d̄o.n ánh.
Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a, a0 ∈ Q, f (a) = f (a0 ), ta có r((a)n∈N ) = r((a0 )n∈N ) hay
lim (a − a0 ) = 0 hay a = a0 .
n→+∞
2) f ba’o toàn các phép toán, nghı̃a là vó.i mo.i a, a0 ∈ Q,

f (a + a0 ) = f (a) + f (a0 ), f (aa0 ) = f (a)f (a0 ).

Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a, a0 ∈ Q, ta có
f (a) + f (a0 ) = r((a)n∈N ) + r((a0 )n∈N ) = r((a + a0 )n∈N ) = f (a + a0 ).
f (a)f (a0 ) = r((a)n∈N )r((a0 )n∈N ) = r((aa0 )n∈N ) = f (aa0 ).
Các tı́nh châ´t trên cho biê´t ánh xa. f là mô.t d̄o.n câ´u tru.ò.ng và tù. d̄ó ta
` ng nhâ´t mô˜i sô´ hũ.u tı’ a vó.i a’nh f (a) = r((a)n∈N ), thay cho cách viê´t
có thê’ d̄ô

122
x = r((a)n∈N ) ta viê´t x = a và mô˜i sô´ hũ.u tı’ a cũng là mô.t sô´ thu..c. Nhu. vâ.y
00 = r((0)n∈N ) = 0 và 10 = r((1)n∈N ) = 1. Bă` ng cách d̄ó Q là mô.t tâ.p con cu’a
R và ta còn nói Q là mô.t tru.ò.ng con cu’a tru.ò.ng R.
5.2.3. Quan hê. thú. tu.. trên R:
5.2.3.1. D - i.nh nghı̃a: Cho x = r((xn )n∈N ), y = r((yn )n∈N ) ∈ R. Ta nói x nho’
ho n y hoă.c y ló.n ho.n x, ký hiê.u x < y hoă.c y > x nê´u tô
. ` n ta.i a ∈ Q, a > 0 và
.
n0 ∈ N sao cho yn − xn > a vó i mo.i n > n0 .
Ta nói x nho’ ho.n hay bă ` ng y hoă.c y ló.n ho.n hay bă` ng x, ký hiê.u x ≤ y
hoă.c y ≥ x nê´u hoă.c x = y hoă.c x < y.
5.2.3.2. Chú ý: Cho (xn )n∈N và (yn )n∈N là hai dãy Cauchy trên Q và lim yn =
n→+∞
´ ` .
0. Khi d̄ó nê u tôn ta.i n1 ∈ N và a ∈ Q, a > 0 sao cho xn > a vó i mo.i n > n1
` n ta.i n0 ∈ N và b ∈ Q, b > 0 sao cho xn + yn > b vó.i mo.i n > n0 .
thı̀ cũng tô
a .
` n ta.i n2 ∈ N sao cho |yn | <
Thâ.t vâ.y, vı̀ lim yn = 0, nên tô vó i mo.i
n→+∞ 2
n > n2 . Nhu. vâ.y vó.i mo.i n > n0 = max(n1 , n2 ) ta có d̄ô
` ng thò.i xn > a và
a
|yn | < . Tù. d̄ó ta có
2
a a
xn + yn > a + yn > a − |yn | > a − = (= b).
2 2

Tù. d̄ó ta có thê’ suy ra quan hê. < d̄u.o..c d̄i.nh nghı̃a o’. trên không phu.
thuô.c vào cách cho.n phâ ` n tu’. d̄a.i biê’u. Thâ.t vâ.y, gia’ su’. x = r((xn )n∈N ) =
r((x0n )n∈N ), y = r((yn )n∈N ) = r((yn0 )n∈N ). Khi d̄ó ta có

yn0 − x0n = (yn − xn ) + (yn0 − yn ) + (xn − x0n )

vó.i lim (yn0 − yn ) = lim (xn − x0n ) = 0. Nhu. vâ.y nê´u có a ∈ Q, a > 0 và
n→+∞ n→+∞
n0 ∈ N sao cho yn − xn > a vó.i mo.i n > n0 thı̀ cũng có b ∈ Q, b > 0 và n1 ∈ N
sao cho yn0 − x0n > b vó.i mo.i n > n1 .
5.2.3.3. Mê.nh d̄ê ` : Quan hê. ≤ să´p thú. tu.. toàn phâ ` n tâ.p ho..p R.
Chú.ng minh: Tı́nh pha’n xa. cu’a ≤ là hiê’n nhiên.
Vó.i r((xn )n∈N ), r((yn )n∈N ) ∈ R mà r((xn )n∈N ) ≤ r((yn )n∈N ) và r((yn )n∈N )
≤ r((xn )n∈N ), gia’ su’. r((xn )n∈N ) 6= r((yn )n∈N ), tô ` n ta.i a, b ∈ Q, a > 0, b > 0 và
k, l ∈ N sao cho yn − xn > a vó i mo.i n > k và xn − yn > b vó.i mo.i n > l. Khi
.
d̄ó vó.i mo.i n > n0 = max(k, l) ta có d̄ô ` ng thò.i yn − xn > a và xn − yn > b, do
` u vô lý. Vâ.y quan hê. ≤ có tı́nh pha’n d̄ô´i xú.ng.
d̄ó 0 > a + b > 0, d̄ó là d̄iê
.
Vó i r((xn )n∈N ), r((yn )n∈N ), r((zn )n∈N ) ∈ R mà r((xn )n∈N ) ≤ r((yn )n∈N )
và r((yn )n∈N ) ≤ r((zn )n∈N ), ta có các tru.ò.ng ho..p sau xa’y ra:

123
– hoă.c lim (yn −xn ) = 0 và lim (zn −yn ) = 0, khi d̄ó ta d̄u.o..c lim (zn −
n→+∞ n→+∞ n→+∞
xn ) = lim (zn − yn + yn − xn ) = 0, nên r((xn )n∈N ) ≤ r((zn )n∈N ).
n→+∞
– hoă.c có a ∈ Q, a > 0 và k ∈ N sao cho yn − xn > a vó.i mo.i n > k
và lim (zn − yn ) = 0, khi d̄ó có c ∈ Q, c > 0 và n0 ∈ N sao cho ta có
n→+∞
zn − xn = zn − yn + yn − xn > c vó.i mo.i n > n0 , nên r((xn )n∈N ) ≤ r((zn )n∈N ).
– hoă.c lim (yn − xn ) = 0 và có b ∈ Q, b > 0 và k ∈ N sao cho zn − yn > b
n→+∞
vó.i mo.i n > k, khi d̄ó cũng nhu. tru.ò.ng trên ta có r((xn )n∈N ) ≤ r((zn )n∈N ).
– hoă.c có a, b ∈ Q, a > 0, b > 0 và k, l ∈ N sao cho yn − xn > a vó.i mo.i
n > k và zn − yn > b vó.i mo.i n > l, khi d̄ó vó.i mo.i n > n0 = max(k, l) ta có
zn − xn = zn − yn + yn − xn > a + b, nên r((xn )n∈N ) ≤ r((zn )n∈N ). Vâ.y quan hê.
≤ có tı́nh bă´c câ ` u.
.
Vó i r((xn )n∈N ), r((yn )n∈N ) ∈ R, nê´u ta có lim (yn − xn ) = 0 thı̀ ta
n→+∞
d̄u o. c r((xn )n∈N ) = r((yn )n∈N ) và nê´u (yn − xn ) không có gió.i ha.n là 0 thı̀ có
. .
a ∈ Q, a > 0 và n0 ∈ N sao cho ta có
– hoă.c yn − xn > a vó.i mo.i n > n0 , lúc d̄ó ta d̄u.o..c r((xn )n∈N ) ≤ r((yn )n∈N ),
– hoă.c xn − yn > a vó.i mo.i n > n0 , lúc d̄ó ta d̄u.o..c r((yn )n∈N ) ≤ r((xn )n∈N ).
Vâ.y quan hê. ≤ là toàn phâ ` n.
5.2.3.4. Mê.nh d̄ê ` : Tru.ò.ng R các sô´ thu..c là tru.ò.ng d̄u.o..c să´p d̄ô´i vó.i quan hê.
thú. tu.. ≤.
Chú.ng minh: Kê´t qua’ có tù. d̄i.nh nghı̃a cu’a quan hê. ≤.
5.2.3.5. D - i.nh nghı̃a: Sô´ thu..c x go.i là du.o.ng (t.u.. âm, không âm, không
du o ng) nê´u x > 0 (t.u.. x < 0, x ≥ 0, x ≤ 0).
. .
Giá tri. tuyê.t d̄ô´i cu’a x, vó.i x là sô´ hũ.u tı’ hoă.c sô´ thu..c, ký hiê.u là |x|, d̄u.o..c
xác d̄i.nh bo’.i: 
x nê´u x ≥ 0
|x| = .
−x nê´u x < 0
` : Nê´u x = r((xn )n∈N ) ∈ R thı̀ |x| = r((|xn |)n∈N ).
5.2.3.6. Mê.nh d̄ê
Chú.ng minh: Ta xét các tru.ò.ng ho..p sau:
1) x = 0: Khi d̄ó lim xn = 0, do d̄ó lim |xn | = 0, nghı̃a là r((|xn |)n∈N ) =
n→+∞ n→+∞
0.
2) x > 0: Khi d̄ó có a ∈ Q, a > 0 và n0 ∈ N sao cho xn > a vó.i mo.i
n > n0 , do d̄ó xn − |xn | = 0 vó.i mo.i n > n0 hay lim (xn − |xn |) = 0, tú.c là
n→+∞
r((|xn |)n∈N ) = x = |x|.
3) x < 0: Khi d̄ó có a ∈ Q, a > 0 và n0 ∈ N sao cho xn < −a vó.i mo.i
n > n0 , do d̄ó xn + |xn | = 0 vó.i mo.i n > n0 hay lim (xn + |xn |) = 0, tú.c là
n→+∞
r((|xn |)n∈N ) = r((−xn )n∈N ) = −x = |x|.

124
5.2.4. Tı́nh trù mâ.t cu’a Q trong R và tı́nh châ´t Archimède cu’a R:
5.2.4.1. D - i.nh lý: R d̄u.o..c să´p thú. tu.. Archimède, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ R,
` n ta.i sô´ tu.. nhiên m sao cho mx > y.
nê´u x > 0 thı̀ tô
Chú.ng minh: Gia’ su’. x = r((xn )n∈N ), y = r((yn )n∈N ). Vı̀ x > 0 nên có
a ∈ Q, a > 0 và n0 ∈ N sao cho xn > a vó.i mo.i n > n0 , tù. d̄ó ta d̄u.o..c
x = r((xn )n∈N ) ≥ r((a)n∈N ) = a. Ngoài ra, do (yn )n∈N là dãy Cauchy trên Q
nên nó bi. chă.n, nghı̃a là có b ∈ Q sao cho yn < b vó.i mo.i n ∈ N, tù. d̄ó ta d̄u.o..c
y = r((yn )n∈N ) ≤ r((b)n∈N ) = b. Vı̀ a, b ∈ Q, a > 0 và Q d̄u.o..c să´p thú. tu..
Archimède nên có m ∈ N sao cho ma > b. Vâ.y ta có mx ≥ ma > b ≥ y.
5.2.4.2. D - i.nh lý: Tâ.p ho..p Q trù mâ.t trong R, nghı̃a là vó.i mo.i x, y ∈ R, x < y,
` n ta.i z ∈ Q sao cho x < z < y.
tô
Chú.ng minh: Ta có y − x > 0. Vı̀ R d̄u.o..c să´p thú. tu.. Archimède nên có m ∈ N
sao cho 1 < m(y − x) = my − mx, do d̄ó mx + 1 < my. Cũng vı̀ lý do d̄ó nên có
n ∈ N sao cho |my| < n. Xét tâ.p ho..p

A = {u ∈ Z | u < my}.

Ta có A là mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a Z và bi. chă.n trên. Vâ.y A có sô´ ló.n nhâ´t
p, p < my. Khi d̄ó ta có mx < p, vı̀ nê´u không thı̀ pha’i xa’y ra p ≤ mx, do d̄ó
p + 1 ≤ mx + 1 < my nên p + 1 ∈ A, mâu thuâ’n vó.i p là sô´ ló.n nhâ´t cu’a A. Vâ.y
ta có p ∈ Z mà
mx < p < my,
p
tù. d̄ó suy ra x < z = < y.
m
5.2.4.3. D - .inh lý: Mô˜i sô´ thu..c d̄ê
` u là gió.i ha.n cu’a mô.t dãy Cauchy trên Q.
Chú.ng minh: Cho x = r((x ) n n∈N ∈ R. Ta sẽ chú.ng minh lim x = x. Vó.i
m
m→+∞ 
∈ R,  > 0, do Q trù mâ.t trong R, ta có µ ∈ Q sao cho 0 < µ < . Vı̀ (xn )n∈N là
dãy Cauchy trên Q nên có n0 ∈ N sao cho vó.i mo.i m, n > n0 ta có |xm − xn | < µ.
Vó.i m ∈ N, m > n0 , ta có:

|xm − x| = |xm − r((xn )n∈N )| = r((|xm − xn |)n∈N ) ≤ r((µ)n∈N ) = µ < .

Chú ý ră` ng trong chú.ng minh d̄i.nh lý này, ta d̄ã lâ´y dãy Cauchy hô.i tu. vê
`
. . . `
sô´ thu. c x chı́nh là dãy Cauchy xác d̄i.nh x. Ho n nũ a ta d̄ã biê´t ră ng mo.i dãy
Cauchy trên Q d̄ê ` u xác d̄i.nh mô.t sô´ thu..c, do d̄ó ta d̄u.o..c:
` u hô.i tu. trong R.
5.2.4.4. Hê. qua’: Mo.i dãy Cauchy trên Q d̄ê
- i.nh lý: Mo.i dãy Cauchy trên R d̄ê
5.2.4.5. D ` u là dãy hô.i tu..

125
Chú.ng minh: Cho (αn )n∈N là mô.t dãy Cauchy trên R. Do tı́nh trù mâ.t cu’a
1
Q trong R nên vó.i mo.i n ∈ N tô ` n ta.i yn ∈ Q sao cho αn < yn < αn + .
n+1
Khi d̄ó dãy (yn )n∈N là dãy Cauchy trên Q. Thâ.t vâ.y, vó.i µ ∈ Q, µ > 0, tô
` n ta.i
µ .
n1 ∈ N sao cho |αn − αm | < vó i mo.i n, m > n1 và tô` n ta.i n2 ∈ N sao cho
3
1 µ
< vó.i mo.i n > n2 . Nhu. vâ.y vó.i mo.i n, m > n0 = max(n1 , n2 ) ta có:
n+1 3

1 µ 1
|yn − ym | ≤ |yn − αn | + |αn − αm | + |αm − ym | < + + < µ.
n+1 3 m+1

Theo hê. qua’ trên, dãy (yn )n∈N hô.i tu. trong R và gia’ su’. lim yn = r((yn )n∈N ) =
n→+∞
x.
Bây giò. ta xét dãy (yn − αn )n∈N trong R. Vó.i mo.i  ∈ R,  > 0, tô ` n ta.i
1
n0 ∈ N sao cho ta có <  vó.i mo.i n > n0 . Tù. d̄ó ta d̄u.o..c
n+1

1
yn − αn < <
n+1

vó.i mo.i n > n0 . D ` u d̄ó chú.ng to’
- iê lim (yn − αn ) = 0. Do d̄ó dãy (αn )n∈N hô.i
n→+∞
tu. và lim αn = lim yn = x.
n→+∞ n→+∞

5.3. SÔ ´ PHÚ.C.
5.3.1. Xây du..ng tâ.p ho..p C các sô´ phú.c và hai phép toán trên C:
5.3.1.1. Mo’. d̄â ` u: Trong phâ ` n tru.ó.c, ta d̄ã nhâ.n thâ´y ră` ng phu.o.ng trı̀nh
x2 − 2 = 0 không có nghiê.m hũ.u tı’. D - ó chı́nh là d̄iê’m kho’.i d̄â
` u cho viê.c xây
du. ng tâ.p ho. p R các sô´ thu. c nhu là mô.t “bô’ sung” cu’a tâ.p Q các sô´ hũ.u tı’,
. . . .
nhă` m tı̀m nghiê.m cu’a phu.o.ng trı̀nh d̄ó.
Có mô.t tı̀nh tra.ng tu.o.ng tu.. là phu.o.ng trı̀nh x2 + 1 = 0 không có nghiê.m
thu..c, bo’.i vı̀ bı̀nh phu.o.ng mo.i sô´ thu..c d̄ê ` u không âm. D - ê’ thoát ra kho’i tı̀nh
tra.ng này, ta câ` n “mo’. rô.ng” R bă ` ng cách xây du..ng thêm các “sô´ mó.i”.
Ta go.i i là mô.t ký hiê.u hı̀nh thú.c (tú.c mô.t “sô´ mó.i”) là nghiê.m cu’a phu.o.ng
trı̀nh nói trên, tú.c là
i2 = −1.
Ta muô´n thu..c hiê.n d̄u.o..c mo.i phép toán cô.ng, trù., nhân, chia (cho các sô´ khác
0) sau khi d̄ã ghép thêm i vào R. D ` u này dâ˜n ta tó.i viê.c châ´p nhâ.n các “sô´
- iê

126
mó.i” da.ng a + ib, trong d̄ó a, b ∈ R. Tâ.p ho..p các sô´ nhu. vâ.y d̄óng d̄ô´i vó.i phép
toán nói trên. Thâ.t vâ.y, su’. du.ng hê. thú.c i2 = −1 ta có:

(a + ib) ± (c + id) = (a + c) ± i(b + d),
(a + ib)(c + id) = (ac − bd) + i(ad + bc),
(a + ib) (a + ib)(c − id) ac + bd bc − ad
= 2 2
= 2 2
+i 2 ,
(c + id) c +d c +d c + d2

vó.i c + id 6= 0, tú.c là c 6= 0 hoă.c d 6= 0.
Tuy nhiên vâ˜n còn câu ho’i: “Vâ.y i là cái gı̀?”.
- ê’ tránh tru.ò.ng ho..p khó xu’. này ta hãy d̄ô
D ` ng nhâ´t a + ib vó.i că.p sô´ thu..c
(a, b). Nhũ.ng phân tı́ch o’. trên dâ˜n tó.i d̄i.nh nghı̃a sau d̄ây.
5.3.1.2. D - i.nh nghı̃a: Mô˜i că.p sô´ thu..c (a, b) d̄u.o..c go.i là mô.t sô´ phú.c. Tâ.p
ho. p tâ´t ca’ các sô´ phú.c d̄u.o..c ký hiê.u bo’.i C:
.

C = {(a, b) | a, b ∈ R}.

Ta d̄i.nh nghı̃a các phép toán cô.ng và nhân các sô´ phú.c nhu. sau:
1) Phép cô.ng: (a, b) + (c, d) = (a + c, b + d).
2) Phép nhân: (a, b)(c, d) = (ac − bd, ad + bc).
Hai sô´ phú.c (a, b) và (c, d) d̄u.o..c go.i là bă` ng nhau nê´u a = c và b = d.
5.3.1.3. Tı́nh châ´t:
1) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh giao hoán, nghı̃a là vó.i mo.i z, u ∈ C,

z + u = u + z, zu = uz.

2) Phép cô.ng và phép nhân có tı́nh kê´t ho..p, nghı̃a là vó.i mo.i z, u, v ∈ C,

(z + u) + v = z + (u + v), (zu)v = z(uv).

3) C vó.i phép cô.ng có phâ` n tu’. không và vó.i phép nhân có phâ
` n tu’. d̄o.n vi.,
` n ta.i 00 = (0, 0), 10 = (1, 0) ∈ C sao cho vó.i mo.i z ∈ C,
nghı̃a là tô

z + 00 = 00 + z = z, z10 = 10 z = z.

4) Mo.i sô´ phú.c d̄ê
` u có sô´ d̄ô´i, nghı̃a là vó.i mo.i z = (a, b) ∈ C, tô
` n ta.i
−z = (−a, −b) ∈ Z,
z + (−z) = (−z) + z = 00 .

127
5) Mo.i sô´ phú.c khác 00 d̄ê
` u có sô´ nghi.ch d̄a’o, nghı̃a là vó.i mo.i z ∈ C, z =
a −b
(a, b) 6= 00 , tô
` n ta.i z −1 = ( 2 , 2 ) ∈ C,
a + b a + b2
2

zz −1 = z −1 z = 10 .

6) Phép nhân có tı́nh phân phô´i d̄ô´i vó.i phép cô.ng, nghı̃a là vó.i mo.i z, u, v ∈
C,
z(u + v) = zu + zv, (u + v)z = uz + vz.
7) Phép cô.ng có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i z, u, v ∈ C,

z + v = u + v ⇒ z = u.

8) Phép nhân có tı́nh gia’n u.ó.c, nghı̃a là vó.i mo.i z, u, v ∈ C, v 6= 00 ,

zv = uv ⇒ z = u.

Chú.ng minh: Kê´t qua’ dê˜ dàng có d̄u.o..c tù. d̄i.nh nghı̃a.
5.3.1.4. Hê. qua’: Tâ.p ho..p C vó.i phép cô.ng và phép nhân trong (5.3.1.2) ta.o
thành mô.t tru.ò.ng và Char(C) = 0.
5.3.2. Da.ng d̄a. i sô´ cu’a sô´ phú.c:
5.3.2.1. Quan hê. giũ.a R và C: Xét ánh xa.

f : R −→ C : a 7→ f (a) = (a, 0).

Khi d̄ó ánh xa. f có các tı́nh châ´t sau:
1) f là mô.t d̄o.n ánh.
Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a, b ∈ R, f (a) = f (b), ta có (a, 0) = (b, 0), do d̄ó a = b.
2) f ba’o toàn các phép toán.
Thâ.t vâ.y, vó.i mo.i a, b ∈ R,
f (a + b) = (a + b, 0) = (a, 0) + (b, 0) = f (a) + f (b).
f (ab) = (ab, 0) = (ab − 0.0, a.0 + 0.b) = (a, 0)(b, 0) = f (a)f (b).
Các tı́nh châ´t trên cho biê´t ánh xa. f là mô.t d̄o.n câ´u tru.ò.ng và tù. d̄ó ta có
` ng nhâ´t mô˜i sô´ thu..c a vó.i a’nh f (a) = (a, 0), thay cho cách viê´t z = (a, 0)
thê’ d̄ô
ta viê´t z = a và mô˜i sô´ thu..c a cũng là mô.t sô´ phú.c. Nhu. vâ.y 00 = (0, 0) = 0 và
10 = (1, 0).
Bă` ng cách d̄ó R là mô.t tâ.p con cu’a C và các phép toán cu’a C thu he.p trên
R trùng vó.i các phép toán trên R. Ta còn nói R là mô.t tru.ò.ng con cu’a tru.ò.ng
C.

128
5.3.2.2. D - i.nh nghı̃a: D - ă.t i = (0, 1) ∈ C. Ta có i2 = (0, 1)(0, 1) = (−1, 0) = −1.
Ta go.i i là d̄o.n vi. a’o.
Mô˜i sô´ phú.c z = (a, b) có thê’ viê´t du.ó.i da.ng:

z = (a, b) = (a, 0) + (0, 1)(b, 0) = a + ib,

trong d̄ó a, b ∈ R, go.i là da.ng d̄a.i sô´ cu’a sô´ phú.c. Ta go.i a là phâ ` n thu..c cu’a z,
ký hiê.u a =Rez, còn b là phâ ` n a’o cu’a z, ký hiê.u Imz.
Sô´ phú c z mà Imz = 0 chı́nh là mô.t sô´ thu..c. Sô´ phú.c z có Rez = 0 d̄u.o..c
.
go.i là mô.t sô´ thuâ
` n a’o.
5.3.2.3. Chú ý: Trên mă.t phă’ng xét mô.t hê. tru.c toa. d̄ô. Descartes vuông góc
Oxy. Sô´ phú.c z = a + ib d̄u.o..c biê’u diê˜n trên mă.t phă’ng bo’.i d̄iê’m M có toa. d̄ô.
−→
(a, b) hoă.c bo’.i vecto. OM d̄i tù. d̄iê’m gô´c toa. d̄ô. O tó.i d̄iê’m M , go.i là biê’u diê˜n
hı̀nh ho.c cu’a z. Cô.ng các sô´ phú.c chı́nh là cô.ng các vecto. tu.o.ng ú.ng vó.i chúng.
Mă.t phă’ng toa. d̄ô. d̄u.o..c go.i là mă.t phă’ng phú.c. Các sô´ thu..c d̄u.o..c biê’u diê˜n
trên tru.c Ox, d̄u.o..c go.i là tru.c thu..c. Các sô´ thuâ ` n a’o d̄u.o..c biê’u diê˜n trên tru.c
Oy, d̄u.o..c go.i là tru.c a’o.
5.3.2.4. D - i.nh nghı̃a: Sô´ phú.c z = a − ib d̄u.o..c go.i là liên ho..p cu’a sô´ phú.c
z = a + ib, trong d̄ó a, b là các sô´ thu..c.
Ta dê˜ dàng kiê’m tra la.i ră ` ng:

z + u = z + u, zu = z u.

5.3.3. Da.ng lu.o..ng giác cu’a sô´ phú.c:
- i.nh nghı̃a: Gia’ su’. z = a + ib 6= 0 (tú.c là a2 + b2 6= 0). Ta có
5.3.3.1. D
p a b
z= a 2 + b2 ( √ + i√ ).
a 2 + b2 a 2 + b2

- ă.t r =
D ` ng tô
a2 + b2 và nhâ.n xét ră ` n ta.i góc ϕ xác d̄i.nh sai khác 2kπ (k ∈ Z)
sao cho
a b
cos ϕ = √ , sin ϕ = √ .
a 2 + b2 a 2 + b2
Khi d̄ó z = r(cos ϕ + i sin ϕ) và go.i là da.ng lu.o..ng giác cu’a sô´ phú.c z.

5.3.3.2. D - i.nh nghı̃a: Sô´ thu..c không âm r = a2 + b2 d̄u.o..c go.i là môd̄un cu’a
sô´ phú.c z = a + ib, ký hiê.u r = |z|, còn góc ϕ d̄u.o..c go.i là argument cu’a z, ký
hiê.u ϕ =arg(z). Argument cu’a sô´ phú.c z = 0 không d̄u.o..c d̄i.nh nghı̃a.

Thı́ du.: Tı̀m da.ng lu.o..ng giác cu’a các sô´ phú.c z = i, z 0 = 1 + i, z 00 = 3 + i.
π
|z| = 1, cos ϕ = 0, sin ϕ = 1 tú.c là ϕ = + 2kπ.
2

129
π π
Do d̄ó z = (cos + i sin ).
2 2
√ 1 1 π
|z | = 2, cos ϕ = √ , sin ϕ0 = √ tú.c là ϕ0 = + 2k 0 π.
0 0
2 2 4
0
√ π π
Do d̄ó z = 2(cos + i sin ).
√4 4
3 1 π
|z 00 | = 2, cos ϕ00 = , sin ϕ00 = tú.c là ϕ00 = + 2k 00 π.
2 2 6
00 π π
Do d̄ó z = 2(cos + i sin ).
6 6
5.3.3.3. Mê.nh d̄ê ` : 1) |zu| = |z||u| vó.i mo.i z, u ∈ C.
2) arg(zu) =arg(z)+arg(u), vó.i mo.i z, u ∈ C mà z 6= 0 và u 6= 0.
Chú.ng minh: 1) Vó.i z = a + ib và u = c + id, ta có
p p
|zu| = (ac − bd)2 + (ad + bc)2 = a2 c2 + b2 d2 + a2 d2 + b2 c2
p p p
= (a2 + b2 )(c2 + d2 ) = a2 + b2 c2 + d2 = |z||u|.

2) Gia’ su’. z = |z|(cos ϕ + i sin ϕ), u = |u|(cos ψ + i sin ψ) (vó.i z 6= 0, u 6= 0).
Khi d̄ó

zu = |z||u|(cos ϕ cos ψ − sin ϕ sin ψ) + (sin ϕ cos ψ + sin ψ cos ϕ))
= |z||u|(cos(ϕ + ψ) + i sin(ϕ + ψ)).

Nhu. vâ.y arg(zu) =arg(z)+arg(u).
5.3.3.4. Hê. qua’: Nê´u z = |z|(cos ϕ + i sin ϕ) và n là mô.t sô´ tu.. nhiên thı̀ ta có

z n = |z|n (cos nϕ + i sin nϕ).

- ă.c biê.t, khi |z| = 1 ta có công thú.c Moivre:
D

(cos ϕ + i sin ϕ)n = cos nϕ + i sin nϕ.

Chú.ng minh: Kê´t qua’ có ngay tù. mê.nh d̄ê
` trên.
5.3.3.5. D - i.nh nghı̃a: Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng và z là mô.t sô´ phú.c. Sô´
phú.c u d̄u.o..c go.i là căn bâ.c n cu’a z nê´u un = z.
5.3.3.6. Mê.nh d̄ê ` : Nê´u z = |z|(cos ϕ + i sin ϕ) 6= 0 và n là mô.t sô´ nguyên
du o ng thı̀ có d̄úng n căn bâ.c n cu’a sô´ phú.c z:
. .

p
n ϕ + 2kπ ϕ + 2kπ
uk = |z|(cos + i sin ),
n n

130
trong d̄ó k = 0, 1, . . . , n − 1.
Chú.ng minh: Vó.i u = |u|(cos θ + i sin θ),

un = z ⇔ |u|n (cos nθ + i sin nθ) = |z|(cos ϕ + i sin ϕ)
 n
|u| = |z|,

nθ = ϕ + 2kπ (k ∈ Z).
 p
 |u| = n |z| (căn sô´ ho.c),
⇔ ϕ + 2kπ
θ = (k ∈ Z).
n

Nhu. vâ.y, có d̄úng n căn bâ.c n cu’a mô˜i sô´ phú.c z 6= 0, ú.ng vó.i các giá tri.
` u n ca.nh vó.i
k = 0, 1, . . . , n − 1. Các căn này lâ.p nên n d̄ı’nh cu’a mô.t d̄a giác d̄ê
tâm ta.i gô´c toa. d̄ô..
Thı́ du.: 1) Tı̀m các căn bâ.c 3 cu’a i.
π π π
+2kπ
Ta có i = cos + i sin , nên có 3 căn bâ.c 3 cu’a i là uk = cos( 2 3 ) +
π
2 2
i sin( 2 3 ) vó.i k = 0, 1, 2. Cu. thê’ là
+2kπ


π π 3 1
u0 = cos + i sin = + i
6 6 2 √2
5π 5π 3 1
u1 = cos + i sin =− + i
6 6 2 2
3π 3π
u2 = cos + i sin = −i.
2 2

2) Tı̀m các căn bâ.c 4 cu’a 1 + i.

Ta có 1 + i = 2(cos π4 + i sin π4 ), nên có 4 căn bâ.c 4 cu’a 1 + i là:

8 π π
u0 = 2(cos + i sin )
16 16

8 9π 9π
u1 = 2(cos + i sin )
16 16

8 17π 17π
u2 = 2(cos + i sin )
16 16

8 25π 25π
u3 = 2(cos + i sin ).
16 16

131
. .
BÀI TÂ . P CHU O NG V
1. Cho a là mô.t sô´ hũ.u tı’ và k là mô.t sô´ tu.. nhiên khác không. Chú.ng minh
ră` ng có mô.t sô´ nguyên duy nhâ´t m sao cho

mk ≤ a < (m + 1)k.

x2n + 2
2. Cho dãy sô (xn ) thoa mãn x1 = 1 và xn+1 =
´ ’ . Chú.ng to’ ră` ng (xn ) là
2xn
mô.t dãy Cauchy hũ.u tı’ nhu.ng không hô.i tu. trong Q.
3. Cho n là mô.t sô´ tu.. nhiên. Chú.ng minh ră` ng:
` n ta.i duy nhâ´t sô´ tu.. nhiên mn sao cho:
1) Tô
 m 2  1 + m 2
n n
≤2< .
2n 2n
mn 1 + mn
2) Vó.i xn = n và yn = , các dãy (xn ) và (yn ) là nhũ.ng dãy
2 2n
Cauchy không hô.i tu. trong Q.
4. Cho hai sô´ thu..c c và d sao cho c < d. Chú.ng to’ ră` ng tô
 m 3
` n ta.i sô´ nguyên m và
sô´ nguyên du.o.ng n sao cho c < < d.
n
5. Xác d̄i.nh phâ` n thu..c và phâ` n a’o cu’a các sô´ phú.c sau:
1+i
1) z = ,
1−i
−1 + 2i
2) u = ,
(1 + i)(1 − 3i)
3) v = (1 + 2i)6 .
6. Hãy biê’u diê˜n các sô´ phú.c sau du.ó.i da.ng lu.o..ng giác:
1) z = −1 − i,

2) u = 1 + i 3,
3) v = −2 + 2i.
7. Tı́nh i77, i99, i−57, in , (1 + i)n vó.i n ∈ Z.
8. Chú.ng minh các d̄ă’ng thú.c:
(1 + i)8n = 24n ,
(1 + i)4n = (−1)n 22n , (n ∈ Z).
9. Chú.ng minh ră` ng nê´u z + z −1 = 2 cos ϕ trong d̄ó ϕ ∈ R thı̀ z n + z −n =
2 cos nϕ, vó.i mo.i n ∈ N.

132
10. Tı́nh:
(1 − i)n
1) √ ,
(1 − i 3)n

(1 + i 3)n
2) .
(1 + i)n+1
1 + itgϕ
11. 1) Tı̀m da.ng lu.o..ng giác cu’a sô´ phú.c: .
1 − itgϕ
2) Trên mă.t phă’ng phú.c, tı̀m tâ.p ho..p các d̄iê’m tu.o.ng ú.ng vó.i

1 + it
{z = | t ∈ R}.
1 − it
√ 1+i
12. 1) Tı̀m các căn bâ.c ba cu’a 1 − i 3, √ .
2

2) Tı̀m các căn bâ.c n cu’a 1 − i và 1 + i 3.
13. Go.i 0 , 1 , . . . , 9 là các căn bâ.c 10 cu’a d̄o.n vi., nghı̃a là
2kπ 2kπ
k = cos + i sin
10 10

và n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng. Tı́nh tô’ng

S = n n n
0 + 1 + · · · + 9 .

14. Gia’i phu.o.ng trı̀nh:
(z + i)7 + (z − i)7 = 0.

133
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG V
a
1. Tâ.p ho..p A = {n ∈ Z | n ≤ } là mô.t tâ.p con khác rô˜ng cu’a Z và bi. chă.n
k
a
trên, nên A có sô´ ló.n nhâ´t là m (m chı́nh là phâ
` n nguyên cu’a ). Do d̄ó ta có:
k
a
m≤ < m + 1 hay mk ≤ a < (m + 1)k.
k

2. Bă` ng quy na.p, ta có xn > 0. Tù. d̄ó suy ra
(xn − 1)2 + 1
xn+1 − 1 = > 0 hay xn+1 > 1.
2xn
Ngoài ra, ta còn có
(x2 − 2)2
x2n+1 − 2 = n 2 > 0.
4xn
(x2 − 2)2 (x2 − 2)2
0 < x2n+1 − 2 = n 2 ≤ n
4xn 4
Bă` ng quy na.p, ta có 0 < x2n − 2 < 1. Tù. d̄ó suy ra
(x2 − 2)2 |x2 − 2| 1
|x2n+1 − 2| ≤ n ≤ n ≤ ··· ≤ n.
4 4 4
2
Vı̀ vâ.y ta có dãy (xn ) hô.i tu. d̄ê´n 2 và là dãy Cauchy, do d̄ó
|x2 − x2n | 2
∀ > 0, ∃n0 ∈ N, ∀m, n > n0 , |xm − xn | = m < .
xm + xn 2
.
Tù d̄ó suy ra dãy (xn ) là mô.t dãy Cauchy. Dãy này không hô.i tu. trong Q, vı̀
nê´u lim xn = q ∈ Q thı̀ ta có q 2 = 2 và d̄iê ` u này dâ˜n tó.i vô lý.
n→∞
n  z 2 o
3. 1) Ký hiê.u M = z ∈ N | ≤ 2 . Ta có M 6= ∅ vı̀ chă’ng ha.n
2n
0 ∈ M, M la.i bi. chă.n trên vı̀ chă’ng ha.n z < 2n+1 vó.i mo.i z ∈ M , do d̄ó M có
sô´ ló.n nhâ´t mn và 1 + mn ∈
/ M , nên ta có
 m 2  1 + m 2
n n
(1) n
≤2< .
2 2n

Gia’ su’. ta còn có m∗n thoa’ mãn d̄iê
` u kiê.n (1). Khi d̄ó các bâ´t d̄ă’ng thú.c trên
cho ta
m∗n < 1 + mn do d̄ó m∗n ≤ mn
và
mn < 1 + m∗n do d̄ó mn ≤ m∗n .

134
Tù. d̄ó suy ra mn = m∗n .
2) Theo cách xác d̄i.nh xn , yn ta có
 m 2  2m 2  2(1 + m ) 2  1 + m 2
2 n n n n
xn = n
= n+1 ≤ 2 < n+1
= n
= yn2
2 2 2 2
và m 2 1 + m 2
n+1 n+1
x2n+1 = n+1
≤ 2 < n+1
= yn+12
.
2 2
Tù. d̄ó suy ra
2mn ≤ mn+1 < 1 + mn+1 ≤ 2(1 + mn ).
Do d̄ó ta có
xn ≤ xn+1 < yn+1 ≤ yn ,
hay nói cách khác (xn ) là mô.t dãy không gia’m và (yn ) là mô.t dãy không tăng. Vı̀
1
vâ.y vó.i mo.i m, n ∈ N, m ≥ n thı̀ ta có 0 ≤ xm − xn < yn − xn = n và d̄iê ` u này
2
cho biê´t (xn ) là mô.t dãy Cauchy trên Q. Tu.o.ng tu.. ta cũng d̄u.o..c (yn ) là mô.t dãy
Cauchy trên Q. Vı̀ lim (yn − xn ) = 0, cho nên nê´u mô.t trong các dãy (xn ) hoă.c
n→∞
(yn ) hô.i tu. trong Q thı̀ dãy kia cũng hô.i tu. trong Q và ta có lim xn = lim yn ,
n→∞ n→∞
do d̄ó lim x2n = lim yn2 . Nhu.ng vı̀ vó.i mo.i n ∈ N ta có x2n ≤ 2 < yn2 , cho nên
n→∞ n→∞
ta sẽ pha’i có lim x2n = lim yn2 = 2. D ` u không xa’y ra d̄u.o..c vı̀ trong Q
- ó là d̄iê
n→∞ n→∞
không có sô´ nào mà bı̀nh phu.o.ng bă ` ng 2. Vâ.y (xn ) và (yn ) là nhũ.ng dãy Cauchy
mà không hô.i tu. trong Q.
4. – Tru.ò.ng ho..p 0 ≤ c < d: Theo tı́nh châ´t Archimède, tô ` n ta.i sô´ tu.. nhiên p
sao cho p > d và hiê’n nhiên p3 > d. Cũng theo tı́nh châ´t archimède, tô ` n ta.i sô´
3p 3 n  3 o
kp
tu.. nhiên n sao cho n > . Xét tâ.p ho..p M = k ∈ N∗ > c . Do
d−c n
´ ’ ´ .
M 6= ∅ cho nên M có sô nho nhâ t là k0 vó i k0 ≤ n và ta có
 (k − 1)p 3
0
0≤ ≤ c.
n
Mă.t khác, ta có
 k p 3  (k − 1)p 3 p h k 2 p2 k0 (k0 − 1)p2 (k0 − 1)2 p2 i
0 0
− = + +
n n n n2 n2 n2
p 3p3
≤ 3p2 = < d − c.
n n
 k p 3
0
Do d̄ó c < < c + d − c = d.
n
– Tru.ò.ng ho..p c < 0 < d: Cho.n m = 0 và n = 1, ta có bâ´t d̄ă’ng thú.c câ `n
.
chú ng minh.
– Tru.ò.ng ho..p c < d ≤ 0: Ta có 0 ≤ −d < −c, theo trên ∃m, n ∈ Z, n > 0
 m 3  −m 3
sao cho −d < < −c. Khi d̄ó c < < d.
n n

135
1+i (1 + i)2 1 + 2i + i2
5. 1) z = = = = i.
1−i (1 + i)(1 − i) 2
Do d̄ó Rez = 0 và imz = 1.
−1 + 2i −1 + 2i −1 + 2i (−1 + 2i)(4 + 2i)
2) u = = = = =
(1 + i)(1 − 3i) 1 − 3i + i − 3i2 4 − 2i (4 − 2i)(4 + 2i)
−4 − 2i + 8i + 4i2 −4 + 3i
= .
16 − 4i2 10
2 3
Do d̄ó Reu = − và imu = .
5 10
3) v = (1 + 2i)6 = ((1 + 2i)2)3 = (1 + 4i + 4i2)3 = (−3 + 4i)3 = −27 + 108i −
144i + 64i3 = 117 + 44i.
2

Do d̄ó Rev = 117 và imv = 44.
√ 1 1 √ 5π 5π
6. 1) z = −1 − i = 2(− √ − √ i) = 2(cos + i sin ).
2 2 4 4

√ 1 3 π π
2) u = 1 + i 3 = 2( + i) = 2(cos + i sin ).
2 2 3 3
√ 1 1 √ 3π 3π
3) v = −2 + 2i = 2 2(− √ + √ i) = 2 2(cos + i sin ).
2 2 4 4
7. i77 = (i2 )38 i = (−1)38 i = i.
i99 = (i2 )49 i = (−1)49 i = −i.
1 1 1
i−57 = 2 28 = = = −i.
(i ) i (−1)28 i i
 2 2k 
 (i ) nê´u n = 4k,  1 nê´u n = 4k,

 

 (i2 )2k i nê´u n = 4k + 1, i nê´u n = 4k + 1,
in = =

 (i )
2 2k+1
nê´u n = 4k + 2, 
 −1 nê´u n = 4k + 2,

 2 2k+1 

(i ) i nê´u n = 4k + 3. −i nê´u n = 4k + 3.

 ((1 + i)2 )4k nê´u n = 8k,



 ((1 + i)2 )4k (1 + i) nê´u n = 8k + 1,





 ((1 + i)2 )4k+1 nê´u n = 8k + 2,


 ((1 + i)2 )4k+1(1 + i) nê´u n = 8k + 3,
(1 + i)n =

 ((1 + i)2 )4k+2 nê´u n = 8k + 4,



 ((1 + i)2 )4k+2(1 + i) nê´u n = 8k + 5,





 ((1 + i)2 )4k+3 nê´u n = 8k + 6,


((1 + i)2 )4k+3(1 + i) nê´u n = 8k + 7.

136

 24k nê´u n = 8k,



 24k (1 + i) nê´u n = 8k + 1,





 24k+1 i nê´u n = 8k + 2,


 24k+1 (−1 + i) nê´u n = 8k + 3,
=

 −24k+2 nê´u n = 8k + 4,



 −24k+2 (1 + i) nê´u n = 8k + 5,





 −24k+3 i nê´u n = 8k + 6,

 4k+3
2 (1 − i) nê´u n = 8k + 7.
8. (1 + i)8n = ((1 + i)2 )4n = (2i)4n = 24n ((i)2 )2n = 24n (−1)2n = 24n.
(1 + i)4n = ((1 + i)2 )2n = (2i)2n = 22n (i2 )n = (−1)n 22n.
9. z + z −1 = 2 cos ϕ ⇔ z 2 − 2z cos ϕ + 1 = 0 (∆0 = cos2 ϕ − 1 = (i sin ϕ)2 ).
Do d̄ó z = cos ϕ + i sin ϕ hoă.c z = cos ϕ − −i sin ϕ. Tù. d̄ó ta d̄u.o..c:
 
z = cos ϕ + i sin ϕ z = cos(−ϕ) + i sin(−ϕ)
hoă
. c
z −1 = cos(−ϕ) + i sin(−ϕ) z −1 = cos ϕ + i sin ϕ
 n  n
z = cos nϕ + i sin nϕ z = cos(−nϕ) + i sin(−nϕ)
⇒ hoă. c
z −n = cos(−nϕ) + i sin(−nϕ) z −n = cos nϕ + i sin nϕ
⇒z n + z −n = 2 cos nϕ.


1 1 √ 7π 7π
10. 1) 1 − i = 2( √ − √ i) = 2(cos + i sin ).
2 2 4 4

√ 1 3 5π 5π
1 − i 3 = 2( − i) = 2(cos + i sin ).
2 2 3 3

(1 − i)n  1 − i n √2n  cos 7π + i sin 7π n
4 4
√ = √ = n 5π 5π
(1 − i 3) n 1−i 3 2 cos 3
+ i sin 3
1 7π 5π 7π 5π
= √ n (cos( − ) + i sin( − ))
2 4 3 4 3
1 π π
= √ n (cos + i sin ).
2 12 2

√ 1 3 π π
2) 1 + i 3 = 2( + i) = 2(cos + i sin ).
2 2 3 3
√ n n nπ nπ
(1 + i 3) = 2 (cos + i sin ).
3 3
√ 1 1 √ π π
1 + i = 2( √ + √ i) = 2(cos + i sin ).
2 2 4 4

137
√ (n + 1)π (n + 1)π
(1 + i)n+1 = ( 2)n+1 (cos + i sin ).
4 4
√ nπ nπ
(1 + i 3)n 2n cos + i sin
= √ 3 3
(1 + i)n+1 ( 2) n+1 (n + 1)π (n + 1)π
cos + i sin
4 4
√ n−1 nπ (n + 1)π nπ (n + 1)π
= ( 2) (cos( − ) + i sin( − ))
3 4 3 4
√ (n − 3)π (n − 3)π
= ( 2)n−1 (cos + i sin ).
12 12
sin ϕ
1+i
1 + itgϕ cos ϕ cos ϕ + i sin ϕ
11. 1) =
sin ϕ
=
1 − itgϕ cos(−ϕ) + i sin(−ϕ)
1−i
cos ϕ
= cos(ϕ − (−ϕ)) + i sin(ϕ − (−ϕ)) = cos 2ϕ + i sin 2ϕ.
1 + it 1 + itgϕ π π
2) {z = | t ∈ R} = {z = | − <ϕ< }
1 − it 1 − itgϕ 2 2
= {z = cos 2ϕ + i sin 2ϕ | − π < 2ϕ < π}.
Vâ.y tâ.p ho..p câ
` n tı̀m là d̄u.ò.ng tròn tâm o’. gô´c toa. d̄ô. O, bán kı́nh bă
` ng 1
và không kê’ d̄iê’m (−1, 0).
√ 5π 5π
12. 1) z = 1 − i 3 = 2(cos + i sin ). Do d̄ó các căn bâ.c 3 cu’a z là:
3 3

√ 5π 5π
3 3
+ 2kπ 3
+ 2kπ
uk = 2(cos + i sin ) (k = 0, 1, 2).
3 3
√3 5π 5π
u0 = 2(cos + i sin ),
9 9
√ 11π 11π
u1 = 3 2(cos + i sin ),
9 9
√ 17π 17π
u2 = 3 2(cos + i sin ).
9 9
1+i 1 1 π π
z 0 = √ = √ + √ i = cos + i sin . Do d̄ó các căn bâ.c 3 cu’a z là:
2 2 2 4 4
π π
+ 2k 0 π + 2k 0 π
u0k
= cos 4
+ i sin 4 (k = 0, 1, 2).
3 3
p √ p √
π π 2 + 3 2 − 3
u00 = cos + i sin = + i.
12 12 2 2

138
9π 9π 1 1
u01 = cos + i sin = − √ + √ i,
12 12 2 2
√ √ √ √
17π 17π 2(1 − 3) 2(1 + 3)
u02 = cos + i sin = − i.
12 12 4 4
√ 1 1 √ 7π 7π
2) z = 1 − i = 2( √ − √ i) = 2(cos + i sin ). Do d̄ó các căn bâ.c
2 2 4 4
n cu’a z là:
√ 7π 7π
2n + 2kπ
4
+ 2kπ
uk = 2(cos + i sin 4 ) (k = 0, 1, . . . , n − 1).
n n

√ 1 3 π π
z 0 = 1 + i 3 = 2( + i) = 2(cos + i sin ). Do d̄ó các căn bâ.c n cu’a
2 2 3 3
z 0 là:
√ π π
+ 2kπ + 2kπ
u0k 3 3
n
= 2(cos + i sin ) (k = 0, 1, . . . , n − 1).
n n

13. 1 = cos 0 + i sin 0. Do d̄ó 1 có n căn bâ.c n là:
2kπ 2kπ
k = cos + i sin (k = 0, 1, . . . , 9).
10 10
2knπ 2knπ
+ n là bô.i cu’a 10: Khi d̄ó n
k = cos + i sin = 1 (k = 0, 1, . . . , 9).
10 10
Vı̀ vâ.y
S = n n n
0 + 1 + · · · + 9 = 10.

+ n không là bô.i cu’a 10: Khi d̄ó
2π 2π k
k = (cos + i sin ) = k1 (k = 0, 1, . . . , 9),
10 10
2nπ 2nπ
o’. d̄ây n
1 = cos + i sin 6= 1. Vı̀ vâ.y
10 10
S = (01 )n + (11 )n + (21 )n + · · · + (91 )n = 1 + n n 2 n 9
1 + (1 ) + · · · + (1 )
1 − (n1)
10
1 − (10
1 )
n
1−1
= n
= n
=
1 − 1 1 − 1 1 − n
1
= 0.
 z + i 7 z+i
14. (z + i)7 + (z − i)7 = 0 ⇔ - ă.t u =
= −1. D , phu.o.ng trı̀nh tro’.
z−i z−i
thành:
u7 = −1 = cos π + i sin π.

139
Do d̄ó nó có các nghiê.m là các căn bâ.c 7 cu’a −1:

π + 2kπ π + 2kπ
uk = cos + i sin (k = 0, 1, . . . , 6).
7 7
π + 2kπ
- ă.t ϕk =
D . Ta có
7
z+i
uk = ⇔ uk z − uk i = z + i ⇔ z(uk − 1) = i(uk + 1)
z−i
i(uk + 1) i(cos ϕk + i sin ϕk + 1)
⇔z= =
uk − 1 cos ϕk + i sin ϕk − 1

140
. .
CHU O NG VI:
- A THÚ.C
D
- A THÚ.C VÀ HÀM D
6.1. D - A THÚ.C.
- i.nh nghı̃a: Cho F là mô.t tru.ò.ng. Biê’u thú.c hı̀nh thú.c
6.1.1. D

f (x) = a0 + a1 x + · · · + anxn ,

trong d̄ó a0 , a1 , . . . , an ∈ F, d̄u.o..c go.i là mô.t d̄a thú.c biê´n x lâ´y hê. sô´ trên F. Ta
có thê’ viê´t f (x) du.ó.i da.ng f (x) = an xn + · · · + a1 x + a0 .
Nê´u an 6= 0 thı̀ ta nói f (x) có bâ.c n, ký hiê.u deg(f (x)) = n; còn an d̄u.o..c
go.i là hê. sô´ dâ˜n d̄â
` u cu’a f (x). D- ă.c biê.t, nê´u an = 1 thı̀ ta nói f (x) là mô.t d̄a
. .
thú c d̄o n hê..
Nê´u a0 = a1 = · · · = an = 0 thı̀ f (x) d̄u.o..c go.i là d̄a thú.c không, ký hiê.u 0;
ta quy u.ó.c d̄a thú.c 0 có bâ.c bă` ng −∞.
Tâ.p ho..p các d̄a thú.c biê´n x lâ´y hê. sô´ trên F d̄u.o..c ký hiê.u là F[x]. Ta trang
bi. cho tâ.p ho..p này hai phép toán cô.ng và nhân nhu. sau:
∀f (x) = a0 + a1x + · · · + an xn , g(x) = b0 + b1 x + · · · + bm xm ∈ F[x],
(không mâ´t tı́nh tô’ng quát, có thê’ xem n ≤ m)
f (x)+g(x) = (a0 +b0 )+(a1 +b1 )x+· · ·+(an +bn )xn +bn+1 xn+1 +· · ·+bm xm ,
P
f (x)g(x) = c0 + c1 x + · · · + cn+m xn+m , trong d̄ó ck = a i bj .
i+j=k

6.1.2. Mê.nh d̄ê ` : F[x] cùng vó.i hai phép toán nói trên ta.o thành mô.t vành giao
hoán, có d̄o.n vi., không có u.ó.c cu’a không vó.i d̄ă.c sô´ Char(F[x]) = Char(F).
Chú.ng minh: Nhâ.n xét ră` ng d̄ô´i vó.i các d̄a thú.c f (x) và g(x), ta có

deg(f (x)g(x)) = deg(f (x)) + deg(g(x)).

Tı́nh châ´t này dâ˜n tó.i su.. kiê.n F[x] không có u.ó.c cu’a không. Các khă’ng d̄i.nh
` u dê˜ kiê’m tra.
` d̄ê
còn la.i cu’a mê.nh d̄ê
Vành F[x] d̄u.o..c go.i là vành d̄a thú.c (biê´n x). Tuy nhiên, vành d̄a thú.c
không nhâ´t thiê´t d̄u.o..c xác d̄i.nh trên tru.ò.ng F mà có thê’ trên vành giao hoán
có d̄o.n vi. bâ´t kỳ R và khi d̄ó R[x] có thê’ có u.ó.c cu’a không.
6.1.3. D - i.nh nghı̃a: Ánh xa. ϕ : F −→ F d̄u.o..c go.i là mô.t hàm d̄a thú.c nê´u tô
`n
.
ta.i d̄a thú c f (x) = a0 +a1 x+· · ·+an x ∈ F[x] sao cho ϕ(c) = a0 +a1 c+· · ·+an cn .
n

Khi d̄ó ta có thê’ viê´t f (c) thay cho ϕ(c).
Theo d̄i.nh nghı̃a, mô˜i d̄a thú.c xác d̄i.nh mô.t hàm d̄a thú.c và mô˜i hàm d̄a
thú.c d̄u.o..c xác d̄i.nh bo’.i ı́t nhâ´t mô.t d̄a thú.c.

141
Chă’ng ha.n, vó.i sô´ nguyên tô´ p, hai d̄a thú.c xp − x và 0 trong Zp [x] xác d̄i.nh
cùng mô.t hàm d̄a thú.c - hàm d̄ô ` ng nhâ´t không. Thâ.t vâ.y, theo d̄i.nh lý Fermat,
m ≡ m (mod p), vó i mo.i m ∈ Z (có thê’ chú.ng minh bă
p . ` ng quy na.p theo m ∈ N
. . ` ’ . k
vó i lu u ý ră ng hê. sô´ tô ho. p Cp ≡ 0 (mod p), 1 ≤ k ≤ p − 1 và khi m < 0 kê´t
qua’ có tù. (−m)p ≡ (−m) (mod p)), cho nên cp = c vó.i mo.i c ∈ Zp .
6.1.4. Mê.nh d̄ê ` : Cho f (x) ∈ F[x] và c ∈ F. Khi d̄ó f (x) chia hê´t cho x − c khi

và chı khi f (c) = 0.
.
O’ d̄ây câu nói “f (x) chia hê´t cho x − c” có nghı̃a f (x) = (x − c)g(x) vó.i
.
g(x) ∈ F[x], ký hiê.u f (x).. x − c.
Chú.ng minh: Gia’ su’. f (x) = a0 + a1 x + · · · + anxn . Ta có
Pn P
n P
n
f (x) − f (c) = ak xk − a k ck = ak (xk − ck )
k=0 k=0 k=0
Pn
= ak (x − c)(xk−1 + cxk−2 + · · · + ck−1 ).
k=0
Do d̄ó nê´u f (c) = 0 thı̀ f (x) = (x − c)g(x), trong d̄ó
Pn
g(x) = ak (xk−1 + cxk−2 + · · · + ck−1 ) ∈ F[x].
k=0
- a’o la.i, nê´u f (x) = (x − c)g(x) vó.i g(x) ∈ F[x] thı̀ thay x bo’.i c ta d̄u.o..c f (c) = 0.
D
6.1.5. D - i.nh nghı̃a: Phâ ` n tu’. c ∈ F d̄u.o..c go.i là mô.t nghiê.m cu’a d̄a thú.c
f (x) ∈ F[x] nê´u f (c) = 0 và nó d̄u.o..c go.i là mô.t nghiê.m bô.i k (vó.i k là mô.t sô´
nguyên du.o.ng) cu’a f (x) nê´u f (x) chia hê´t cho (x − c)k , nhu.ng không chia hê´t
cho (x − c)k+1 trong F[x].
6.1.6. Hê. qua’: Nê´u d̄a thú.c f (x) ∈ F[x] có bâ.c n thı̀ f (x) có nhiê ` u nhâ´t n
nghiê.m trong F.
Lu.u ý ră` ng phát biê’u trên không còn d̄úng nê´u F là mô.t vành có u.ó.c cu’a
không.
6.1.7. Mê.nh d̄ê ` : Nê´u tru.ò.ng F là vô ha.n thı̀ hai d̄a thú.c khác nhau trong F[x]
xác d̄i.nh hai hàm d̄a thú.c khác nhau trên F.
Chú.ng minh: Gia’ su’. f (x), g(x) ∈ F[x] và f (x) 6= g(x). Nê´u f (x) và g(x)
xác d̄i.nh cùng mô.t hàm d̄a thú.c thı̀ f (c) = g(c) vó.i mo.i c ∈ F. Mă.t khác,
r(x) = f (x) − g(x) là d̄a thú.c khác 0 trong F[x] nên có hũ.u ha.n nghiê.m trong
F. D ` u này mâu thuâ˜n vó.i r(x) có vô sô´ nghiê.m trong F, do F là vô ha.n.
- iê
Vâ.y, nê´u F là vô ha.n thı̀ các khái niê.m d̄a thú.c và hàm d̄a thú.c là tu.o.ng
d̄u.o.ng (tho thuâ.t ngũ. chuyên môn, vành các d̄a thú.c d̄ă’ng câ´u vó.i vành các
hàm d̄a thú.c). Khi d̄ó ta sẽ d̄u.o..c phép quên d̄i su.. khác nhau giũ.a các d̄a thú.c
và các hàm d̄a thú.c.

142
Thı́ du.: 1) Cho f (x) = 1 + 4x + 2x2 , g(x) = 2 + x + 3x2 ∈ Z5 [x]. Ta có:
f (x)g(x) = 1.2 + (1 + 4.2)x + (1.3 + 4.1 + 2.2)x2 + (4.3 + 2.1)x3 + 2.3x4
= 2 + 4x + x2 + 4x3 + x4 .
2) Cho f (x) = x + 4x2 + 2x3 , g(x) = 2 + 3x + 3x2 ∈ Z6 [x]. Ta có:
f (x)g(x) = 2x + 5x2 + x3 .
Vành Z6 [x] có u.ó.c cu’a không; chă’ng ha.n, 2x và 3 + 3x là hai d̄a thú.c khác
không nhu.ng 2.(3 + 3x) = 0.
3) Trong vành Q[x], d̄a thú.c f (x) = (x + 1)2n − x2n − 2x − 1 chia hê´t cho
2x + 1, x + 1, x. Thâ.t vâ.y,
1 1 1 1 . 1 .
f (− ) = (− +1)2n −(− )2n −2(− )−1 = 0 ⇒ f (x).. x+ ⇒ f (x).. 2x+1,
2 2 2 2 2
.
f (−1) = (−1 + 1)2n − (−1)2n − 2(−1) − 1 = 0 ⇒ f (x).. x + 1,
.
f (0) = (0 + 1)2n − 02n − 2.0 − 1 = 0 ⇒ f (x).. x.
4) Cho d̄a thú.c bâ.c hai f (x) = 14 + x2 ∈ Z15 [x]. Khi d̄ó có 4 nghiê.m trong
Z15 là 1, 14 = −1, 4, 11 = −4 (ngoài ra không còn nghiê.m nào khác).
- a thú.c bâ.c hai g(x) = 20 + x2 ∈ Z21 [x] có d̄úng 4 nghiê.m trong Z21 là
D
1, 20, 8, 13.

6.2. THUÂ . T TOÁN CHIA.
6.2.1. D - i.nh lý (Phép chia Euclid vó.i du.): Cho f (x), g(x) ∈ F[x] vó.i
` n ta.i duy nhâ´t các d̄a thú.c q(x), r(x) ∈ F[x] sao cho
g(x) 6= 0. Khi d̄ó tô
f (x) = g(x)q(x) + r(x),
trong d̄ó deg(r(x)) < deg(g(x)). Ta nói f (x) là d̄a thú.c bi. chia, g(x) là d̄a thú.c
chia, q(x) là d̄a thú.c thu.o.ng và r(x) là d̄a thú.c du..
Chú.ng minh: 1) Tı́nh duy nhâ´t: Gia’ su’.
f (x) = g(x)q(x) + r(x) = g(x)q1 (x) + r1 (x),
trong d̄ó q(x), q1 (x), r(x), r1 (x) ∈ F[x] vó.i deg(r(x)), deg(r1 (x)) < deg(g(x)), tù.
d̄ó suy ra deg(r(x)−r1 (x)) < deg(g(x)). Khi d̄ó r(x)−r1 (x) = g(x)[q1(x)−q(x)].
Nê´u r(x) 6= r1 (x) thı̀ r(x) − r1 (x) và q1 (x) − q(x) là hai d̄a thú.c khác 0 trong
F[x] và deg(r(x) − r1 (x)) = deg(g(x)) + deg(q1 (x) − q(x)) ≥ deg(g(x)). D - iê
` u vô
lý này cho biê´t r(x) = r1 (x) và khi d̄ó q(x) = q1 (x).
Su.. tô
` n ta.i: Nê´u deg(f (x)) < deg(g(x)) thı̀ f (x) = g(x)q(x) + r(x), vó.i q(x) = 0
và r(x) = f (x).
Nê´u deg(f (x)) ≥ deg(g(x)), vó.i f (x) = a0 + a1x + · · · + an xn , g(x) =
an n−m
b0 +b1 x+· · ·+bm xm (m ≤ n), ta lâ´y h(x) = x và f1 (x) = f (x)−g(x)h(x)
bm

143
thı̀ ta có f (x) = g(x)h(x) + f1 (x), vó.i deg(f1 (x)) < deg(f (x)). Tu.o.ng tu.., ta có
biê’u diê˜n f1 (x) = g(x)h1(x) + f2 (x), vó.i deg(f2 (x)) < deg(f1 (x)). Tiê´p tu.c nhu.
vâ.y ta d̄u.o..c dãy f1 (x), f2 (x), . . . , fk (x) sao cho deg(fk (x)) < deg(g(x)). Khi d̄ó
f (x) = g(x)q(x) + r(x) vó.i q(x) = h(x) + h1 (x) + · · · + hk−1 (x) và r(x) = fk (x).
Lu.u ý ră` ng nê´u r(x) = 0 thı̀ f (x) = g(x)q(x) và ta nói f (x) chia hê´t cho
.
g(x) hay g(x) là mô.t u.ó.c cu’a f (x), ký hiê.u f (x) .. g(x).
6.2.2. Hê. qua’: Cho f (x) ∈ F[x] và c ∈ F. Khi d̄ó du. cu’a phép chia f (x) cho
x − c là f (c).
Chú.ng minh: Ta có f (x) = (x − c)q(x) + r(x), vó.i deg(r(x)) < deg(x − c) = 1,
cho nên r(x) = r ∈ F. Thay x = c, ta có r = f (c).
6.2.3. D - i.nh nghı̃a: Cho f (x), g(x) ∈ F[x] là hai d̄a thú.c không d̄ô ` ng thò.i bă` ng
d̄a thú.c 0. D - a thú.c d(x) d̄u.o..c go.i là u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) và g(x) nê´u nó
là mô.t u.ó.c chung cu’a f (x) và g(x) và mo.i u.ó.c chung cu’a f (x) và g(x) d̄ê ` u là u.ó.c
cu’a d(x), ký hiê.u d(x) = UCLN(f (x), g(x)) hay d̄o.n gia’n là d(x) = (f (x), g(x)).
Khi d(x) là hă ` ng sô´ khác không thı̀ f (x) và g(x) d̄u.o..c go.i là nguyên tô´ cùng
nhau, ký hiê.u (f (x), g(x)) = 1.
Nhu. vâ.y, f (x) và g(x) nguyên tô´ cùng nhau khi và chı’ khi f (x) và g(x)
không cùng chia hê´t cho d̄a thú.c nào có bâ.c ≥ 1.
Nê´u d1 (x) và d2 (x) là hai u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) và g(x) trong F[x]
` n ta.i u(x), v(x) ∈ F[x] sao cho d1 (x) = u(x)d2 (x), d2 (x) = v(x)d1 (x). Khi
thı̀ tô
d̄ó d1 (x) = u(x)v(x)d1 (x) hay u(x)v(x) = 1. Do d̄ó u(x) = c, v(x) = d ∈ F và
cd = 1. Tù. d̄ó suy ra d1 (x) = cd2 (x), vó.i c ∈ F, c 6= 0.
Tù. d̄i.nh nghı̃a vê ` u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a hai d̄a thú.c, ta dê˜ dàng suy ra
` du.ó.i d̄ây.
mê.nh d̄ê
6.2.4. Mê.nh d̄ê ` : Cho các d̄a thú.c f (x), g(x), q(x), r(x) ∈ F[x] thoa’ mãn
f (x) = g(x)q(x) + r(x), vó.i f (x) và g(x) không d̄ô ` ng thò.i bă
` ng d̄a thú.c 0. Khi
d̄ó UCLN(f (x), g(x)) =UCLN(g(x), r(x)).
6.2.5. Chú ý (Thuâ.t toán Euclid tı̀m UCLN): Cho hai d̄a thú.c f (x), g(x) ∈
F[x], vó.i g(x) 6= 0. Theo d̄i.nh lý vê ` phép chia vó.i du., ta có f (x) = g(x)q1 (x) +
r1 (x), vó.i deg(r1 (x)) < deg(g(x)). Nê´u r1 (x) = 0 thı̀ UCLN(f (x), g(x)) = g(x).
Nê´u r1 (x) 6= 0, la.i su’. du.ng phép chia vó.i du., ta d̄u.o..c dãy:
f (x) = g(x)q1 (x) + r1 (x), 0 6= deg(r1 (x)) < deg(g(x)),
g(x) = r1 (x)q2 (x) + r2 (x), 0 6= deg(r2 (x)) < deg(r1 (x)),
...........................,
rk−2 (x) = rk−1 (x)qk (x) + rk (x), 0 6= deg(rk (x)) < deg(rk−1 (x)),
rk−1 (x) = rk (x)qk+1 (x) + c, c ∈ F.

144
Theo (6.2.4), UCLN(f (x), g(x)) =UCLN(g(x), r1 (x)) =UCLN(r1 (x), r2 (x))
= · · · =UCLN(rk−1 (x), rk (x)) =UCLN(rk (x), c).
Nê´u c = 0 thı̀ UCLN(f (x), g(x)) = rk (x).
Nê´u c 6= 0 thı̀ f (x) và g(x) nguyên tô´ cùng nhau.
6.2.6. Mê.nh d̄ê ` : Hai d̄a thú.c f (x), g(x) ∈ F[x] nguyên tô´ cùng nhau khi và
` n ta.i r(x), s(x) ∈ F[x] sao cho f (x)r(x) + g(x)s(x) = 1.
chı’ khi tô
Chú.ng minh:
- iê
D ` u kiê.n d̄u’: Nê´u tô` n ta.i r(x), s(x) ∈ F[x] sao cho f (x)r(x) + g(x)s(x) = 1
thı̀ tù d(x) là u ó c chung bâ´t kỳ cu’a f (x) và g(x) ta suy ra d(x) là u.ó.c cu’a 1,
. . .
tú.c là d(x) là d̄a thú.c bâ.c 0. Nhu. vâ.y, f (x) và g(x) không có u.ó.c chung nào là
d̄a thú.c có bâ.c ≥ 1, do d̄ó f (x) và g(x) nguyên tô´ cùng nhau.
- iê
D ` u kiê.n câ ` n: Gia’ su’. f (x) và g(x) nguyên tô´ cùng nhau. Ta chı’ câ ` n xét
tru ò ng ho. p ca hai d̄a thú c d̄êu khác không. Thu. c hiê.n thuâ.t toán Euclid o’.
. . . ’ . ` .
(6.2.5) ta d̄u.o..c c 6= 0.
Ta nhâ.n thâ´y c tı́nh d̄u.o..c theo rk−1 (x), rk (x), rô ` i rk (x) tı́nh d̄u.o..c theo
rk−1 (x) và rk−2 (x), . . . , r1 (x) tı́nh d̄u.o..c g(x) và f (x). Do d̄ó c tı́nh d̄u.o..c
theo f (x) và g(x) du.ó.i da.ng c = f (x)e r (x) + g(x)e s(x). Vı̀ c 6= 0 nên ta có
.
f (x)r(x) + g(x)s(x) = 1, vó i r(x) = c re(x), s(x) = c−1 se(x).
−1

Thı́ du.: 1) Hãy xác d̄i.nh sô´ nguyên p d̄ê’ du. cu’a phép chia d̄a thú.c x3 + px + 5
cho x2 + 5x + 6 trong Z7 [x] bă ` ng 0.
Thu..c hiê.n phép chia Euclid trong Z7 [x] d̄a thú.c x3 + px + 5 cho x2 + 5x + 6,
ta nhâ.n d̄u.o..c thu.o.ng là d̄a thú.c x + 2 và du. là d̄a thú.c (p − 6 − 3)x. D - ê’ cho
(p − 6 − 3) = 0 ta pha’i có p ≡ 2 (mod 7), hay p có da.ng 7k + 2 vó.i k ∈ Z.
2) Tı̀m u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) = x5 + x3 + x2 + x + 1 và g(x) =
x3 + 2x2 + x + 1 trong Q[x].
f (x) = g(x)q1 (x) + r1 (x), q1 (x) = x2 − 2x + 4, r1 (x) = −6x2 − x − 3,
1 11 7 1
g(x) = r1 (x)q2 (x) + r2 (x), q2 (x) = − x − , r2 (x) = x+ ,
6 36 36 12
216 396 180
r1 (x) = r2 (x)q3 (x)r3 (x), q3 (x) = − x+ , r3 (x) = − .
7 49 49
Vâ.y u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) = x5 + x3 + x2 + x + 1 và g(x) = x3 +
2x2 + x + 1 là 1 hay (f (x), g(x)) = 1.

6.3. D - A THÚ.C BÂ ´T KHA ’ QUY.
6.3.1. D - i.nh nghı̃a: D - a thú.c f (x) ∈ F[x] d̄u.o..c go.i là bâ´t kha’ quy trên F hay
trong F[x] nê´u nó có bâ.c du.o.ng và nê´u nó không thù.a nhâ.n mô.t phân tı́ch nào
có da.ng f (x) = g(x)h(x), trong d̄ó các d̄a thú.c g(x), h(x) ∈ F[x] d̄ê ` u có bâ.c nho’

145
ho.n deg(f (x)). Mô.t d̄a thú.c d̄u.o..c go.i là kha’ quy trên F nê´u nó không bâ´t kha’
quy trên F.
Nói cách khác, d̄a thú.c f (x) ∈ F[x] là bâ´t kha’ quy trên F nê´u nó có bâ.c
du.o.ng và chı’ chia hê´t cho các d̄a thú.c bâ.c du.o.ng có da.ng cf (x) ∈ F[x], trong
d̄ó c ∈ F \ {0}.
Thı́ du.: 1) Mo.i d̄a thú.c bâ.c nhâ´t trong F[x] d̄ê ` u bâ´t kha’ quy trên F.
2) Mo.i d̄a thú.c bâ´t kha’ quy trên F bâ.c ló.n ho.n 1 d̄ê ` u vô nghiê.m trong F.
` u ngu.o..c la.i không d̄úng. Chă’ng ha.n, f (x) = (x2 + x + 1)(x2 + 2x + 3) ∈
- iê
D
R[x] vô nghiê.m trong R nhu.ng la.i kha’ quy trên R.
3) Cho f (x) ∈ F[x] có deg(f (x)) = 2 hoă.c 3. Khi d̄ó nê´u f (x) kha’ quy thı̀
trong F[x] có phân tı́ch f (x) = g(x)h(x) và g(x) hoă.c h(x) là bâ.c nhâ´t, do d̄ó nó
có nghiê.m. Vı̀ vâ.y, trong tru.ò.ng ho..p này, f (x) là bâ´t kha’ quy trên F khi và chı’
khi f (x) vô nghiê.m trong F.
Chúng ta thù.a nhâ.n d̄i.nh lý sau d̄ây, nói vê ` tı́nh d̄óng d̄a.i sô´ cu’a tru.ò.ng sô´
phú.c C.
6.3.2. D - i.nh lý (D - i.nh lý co. ba’n cu’a D- a.i sô´ ho.c): Mo.i d̄a thú.c bâ.c du.o.ng
vó.i hê. sô´ phú.c d̄ê
` u có nghiê.m phú.c.
Nói cách khác, mô.t d̄a thú.c hê. sô´ phú.c là bâ´t kha’ quy trên C khi và chı’ khi
nó là mô.t d̄a thú.c bâ.c nhâ´t.
Nhu. vâ.y, nê´u f (x) ∈ C[x] có bâ.c n thı̀ nó thù.a nhâ.n phân tı́ch
f (x) = an (x − z1 ) . . . (x − zn ),
` u cu’a f (x) và z1 , . . . , zn là các sô´ phú.c nào d̄ó.
trong d̄ó an 6= 0 là hê. sô´ dâ˜n d̄â
Cho tó.i nay, mo.i chú.ng minh d̄ã biê´t cu’a d̄i.nh lý này d̄ê ` u mang ba’n să´c
. .
Tôpô, Hı̀nh ho.c hoă.c Gia’i tı́ch. Chu a có mô.t chú ng minh thuâ ` n tuý d̄a.i sô´ nào
cho d̄i.nh lý này.
Nhă´c la.i ră` ng tam thú.c bâ.c hai hê. sô´ thu..c ax2 + bx + c không có nghiê.m
thu..c khi và chı’ khi biê.t thú.c cu’a nó ∆ = b2 − 4ac < 0.
Mô.t ú.ng du.ng cu’a d̄i.nh lý co. ba’n cu’a d̄a.i sô´ ho.c là khă’ng d̄i.nh sau d̄ây.
6.3.3. D - i.nh lý: Mô.t d̄a thú.c hê. sô´ thu..c là bâ´t kha’ quy trên R khi và chı’ khi
nó hoă.c là mô.t d̄a thú.c bâ.c nhâ´t hoă.c là mô.t d̄a thú.c bâ.c hai vó.i biê.t thú.c âm.
Ho.n nũ.a, mo.i d̄a thú.c f (x) ∈ R[x] d̄ê ` u thù.a nhâ.n phân tı́ch

f (x) = an(x − x1 )k1 . . . (x − xr )kr (x2 + b1 x + c1 )l1 . . . (x2 + bs x + cs )ls ,

P
r P
s
trong d̄ó an là hê. sô´ dâ˜n d̄â
` u cu’a f (x), ki + lj = n = deg(f (x)), x1 , . . . , xr
i=1 j=1
là các sô´ thu..c và các tam thú.c bâ.c hai hê. sô´ thu..c (x2 + bi x + ci ) d̄ê
` u không có
nghiê.m thu. c..

146
Chú.ng minh: Rõ ràng mo.i d̄a thú.c hê. sô´ thu..c bâ.c nhâ´t hoă.c bâ.c hai vó.i biê.t
thú.c âm d̄ê ` u bâ´t kha’ quy trên R. Khă’ng d̄i.nh ngu.o..c la.i d̄u.o..c bao hàm trong
phân tı́ch câ ` n tı̀m cho mo.i d̄a thú.c f (x) nói trong d̄i.nh lý.
Go.i x1 , . . . , xr là tâ´t ca’ các nghiê.m thu..c cu’a f (x) vó.i bô.i tu.o.ng ú.ng bă
` ng
k1 , . . . , kr . Ta có

f (x) = an (x − x1 )k1 . . . (x − xr )kr P (x),

trong d̄ó P (x) là mô.t d̄a thú.c hê. sô´ thu..c nhu.ng không có nghiê.m thu..c. Gia’ su’.
z1 là mô.t nghiê.m phú.c cu’a P (x), khi d̄ó z 1 cũng là mô.t nghiê.m cu’a P (x). Thâ.t
vâ.y, P (x) có da.ng P (x) = dm xm + · · · + d1 x + d0 , trong d̄ó dm , . . . , d0 là các sô´
thu..c, tú.c là di = di . Dê˜ thâ´y ră` ng
0 = P (z1 ) = dm z1m + · · · + d1 z1 + d0
= dm .z1m + · · · + d1 .z 1 + d0
= dm z m 1 + · · · + d1 z 1 + d0
= P (z 1 ).
Do d̄ó P (x) = (x − z1 )(x − z 1 )Q(x), trong d̄ó Q(x) là mô.t d̄a thú.c. Nhâ.n
` ng
xét ră
(x − z1 )(x − z 1 ) = x2 − (z1 + z 1 )x + z1 z 1 = x2 − 2Re(z1 )x + |z1 |2
là mô.t tam thú.c bâ.c hai hê. sô´ thu..c nhu.ng không có nghiê.m thu..c. Do tı́nh duy
nhâ´t cu’a phép chia d̄a thú.c P (x) cho d̄a thú.c x2 − 2Re(z1 )x + |z1 |2 trong các
vành R[x] và C[x], ta có Q(x) cũng là mô.t d̄a thú.c hê. sô´ thu..c. Nó không có
nghiê.m thu..c vı̀ P (x) cũng vâ.y. Lă.p la.i nhũ.ng lâ.p luâ.n o’. trên vó.i Q(x) thay cho
P (x). Bo’.i vı̀ deg(Q(x)) < deg(P (x)), cho nên ta nhâ.n d̄u.o..c phân tı́ch cu’a f (x)
nhu. nói trong d̄i.nh lý bă ` ng cách quy na.p theo deg(P (x)).
6.3.4. Mê.nh d̄ê ` : Nê´u d̄a thú.c bâ.c du.o.ng f (x) = a0 + a1 x + · · · + an xn ∈ Z[x]
r
có mô.t nghiê.m hũ.u tı’ thı̀ nghiê.m hũ.u tı’ d̄ó có da.ng , vó.i r|a0 và s|an .
s
p
Chú.ng minh: Gia’ su’. f (x) có mô.t nghiê.m hũ.u tı’ c = . Khi d̄ó p = rd, q = sd,
q
r
vó i d là u ó c chung ló n nhâ´t cu’a p và q và c = , vó i (r, s) = 1 (tú.c là r và s
. . . . .
s
nguyên tô´ cùng nhau). Do f (c) = 0, ta có a0 sn + a1 rsn−1 + · · · + an−1rn−1 s +
an rn = 0, do d̄ó s|an rn và r|a0 sn . Tù. (s, rn ) = 1 và (r, sn ) = 1 ta suy ra r|a0
và s|an .
Chúng ta thù.a nhâ.n d̄i.nh lý sau d̄ây, mô.t d̄iê ` u kiê.n d̄u’ cu’a tı́nh bâ´t kha’
quy trên Q.
6.3.5. D - i.nh lý (Tiêu chuâ’n bâ´t kha’ quy Eisenstein): Cho d̄a thú.c f (x) =
a0 + a1 x + · · · + an xn ∈ Z[x] (n > 1). Khi d̄ó nê´u tô ` n ta.i sô´ nguyên tô´ p sao cho
2
p|a0 , p|a1 , . . . , p|an−1, p 6 |an , p 6 |a0 thı̀ f (x) là bâ´t kha’ quy trên Q.

147
. .
BÀI TÂ . P CHU O NG VI
1. Tı̀m tâ´t ca’ các d̄a thú.c hê. sô´ thu..c P (x) thoa’ mãn d̄iê
` u kiê.n P (0) = 0 và
.
` ng nhâ´t thú c:
d̄ô
1
P (x) = (P (x + 1) + P (x − 1)), ∀x ∈ R.
2
2. 1) Cho f (x) là d̄a thú.c bâ.c n vó.i hê. sô´ thu..c và f 0 (x) là d̄a.o hàm cu’a f (x).
` ng f (x) có n nghiê.m thu..c x1 , x2 , . . . , xn . Chú.ng minh ră
Biê´t ră ` ng nê´u sô´ thu..c
a không pha’i là nghiê.m cu’a f (x) thı̀

1 1 1 f 0 (a)
+ + ··· + = .
a − x1 a − x2 a − xn f (a)

2) Cho d̄a thú.c ϕ(x) = x3 + x2 − 4x + 1 có 3 nghiê.m thu..c x1 , x2 , x3 . Tı́nh

1 1 1
A= + 2 + 2 ,
x21
− 3x1 + 2 x2 − 3x2 + 2 x3 − 3x3 + 2
1 1 1
B= 2 + 2 + 2 .
x1 − 2x1 + 1 x2 − 2x2 + 1 x3 − 2x3 + 1

3. Chú.ng minh ră` ng vó.i mo.i sô´ tu.. nhiên n, d̄a thú.c
(x + 1)2n+1 + xn+2

chia hê´t cho d̄a thú.c x2 + x + 1.
4. Cho k và n là hai sô´ nguyên du.o.ng, r là du. cu’a phép chia Euclid k cho n.
Chú.ng minh ră` ng du. cu’a phép chia Euclid xk cho xn − 1 là xr .
5. Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng và ϕ là mô.t sô´ thu..c. Tı̀m du. cu’a phép chia
Euclid (x sin ϕ + cos ϕ)n cho x2 + 1 trong C[x].
6. Trên tru.ò.ng Q các sô´ hũ.u tı’, tı̀m u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a
f (x) = 2x4 − x3 + x2 + 3x + 1, g(x) = 2x3 − 3x2 + 2x + 2

và sau d̄ó biê’u thi. nó nhu. là tô’ ho..p tuyê´n tı́nh cu’a các d̄a thú.c d̄ã cho.
7. Trên tru.ò.ng Z3 , tı̀m u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a
f (x) = x5 + x3 + x2 + x + 1, g(x) = x3 + 2x2 + x + 1.

8. Cho A, B, C thuô.c F [x], F là mô.t tru.ò.ng. Chú.ng minh ră` ng nê´u A, B, C
nguyên tô´ cùng nhau tù.ng d̄ôi mô.t thı̀ AB + BC + CA và ABC nguyên tô´ cùng
nhau.

148
9. Chú.ng minh ră` ng trong R[x] các d̄a thú.c A = x4 + 1 và B = x3 − 1 nguyên
tô´ cùng nhau và tı̀m mô.t că.p U, V ∈ R[x] thoa’ mãn:

AU + BV = 1.

10. Dùng tiêu chuâ’n Eisenstein d̄ê’ chú.ng minh các d̄a thú.c sau là bâ´t kha’ quy
trong Q[x]:
1) x4 − 13x3 + 45x2 − 61x + 25.
2) x4 + x3 + x2 + x + 1.
11. 1) Dùng tiêu chuâ’n Eisenstein d̄ê’ chú.ng minh d̄a thú.c sau là bâ´t kha’ quy
trong Q[x]:
x3 − 3x + 1.

2) Trong vành Q[x], chú.ng minh ră ` ng d̄a thú.c f (x) = x3 − 3n2 x + n3 vó.i n
là mô.t sô´ nguyên du.o.ng, là mô.t d̄a thú.c bâ´t kha’ quy.
12. Cho n là mô.t sô´ nguyên du.o.ng, a và b là hai sô´ thu..c khác nhau. Tı̀m hai
d̄a thú.c U và V trong R[x] sao cho

U (x − a)n + V (x − b)n = 1,
deg(U ) ≤ n − 1, deg(V ) ≤ n − 1.

13. Tı̀m d̄iê ` n và d̄u’ d̄ê’ d̄a thú.c
` u kiê.n câ

f (x) = x4 + px2 + q ∈ Q[x]

là bâ´t kha’ quy trên Q.
14. Gia’ su’. f (x) = (x − a1)(x − a2 ) . . . (x − an ) − 1 vó.i ai là nhũ.ng sô´ nguyên
phân biê.t, i = 1, . . . , n. Chú.ng minh ră` ng f (x) là bâ´t kha’ quy trên Q.

149
. . . ˜ N GIA’I BÀI TÂP
TRA’ LÒ I VÀ HU Ó NG DÂ .
. .
CHU O NG VI
1. Rõ ràng P (0) = 0P (1). Gia’ su’. P (k) = kP (1) vó.i 0 ≤ k ≤ n. Khi d̄ó
P (n + 1) = 2P (n) − P (n − 1) = 2nP (1) − (n − 1)P (1) = (n + 1)P (1). Vâ.y theo
nguyên lý quy na.p ta có P (n) = nP (1), ∀n ∈ N.
Do d̄ó d̄a thú.c P (x) − xP (1) có vô sô´ nghiê.m, nên P (x) − xP (1) là d̄a thú.c
- ă.t a = P (1), ta có
không. D
P (x) = ax.
2. 1) Ta có f (x) = c(x − x )(x − x ) . . . (x − x ) vó.i c ∈ R, c 6= 0. Khi d̄ó
1 2 n
0
f (x) = c[(x − x2 )(x − x3 ) . . . (x − xn ) + (x − x1 )(x − x3 ) . . . (x − xn ) + · · ·
+(x − x1 )(x − x2 ) . . . (x − xn−1 )].
.
Tù d̄ây suy ra
f 0 (a) 1 1 1
= + + ··· + .
f (a) a − x1 a − x2 a − xn

2)
1 1 1
A= + +
(2 − x1 )(1 − x1 ) (2 − x2 )(1 − x2 ) (2 − x3 )(1 − x3 )
1 1 1 1 1 1
=( + + )−( + + )
1 − x1 1 − x2 1 − x3 2 − x1 2 − x2 2 − x3
ϕ0 (1) ϕ0 (2)
= − .
ϕ(1) ϕ(2)

Ta có ϕ(1) = −1, ϕ(2) = 5, ϕ0 (1) = 1, ϕ0 (2) = 12. Vâ.y A = − 175 .
0
1 1 1 ϕ (x)
Lâ´y d̄a.o hàm 2 vê´ cu’a + + = , ta có
x − x1 x − x2 x − x3 ϕ(x)

1 1 1 ϕ(x)ϕ00 (x) − ϕ0 (x)2
−( + + ) = .
(x − x1 )2 (x − x2 )2 (x − x3 )2 ϕ(x)2

1 1 1 ϕ0 (1)2 − ϕ(1)ϕ00 (1)
Do d̄ó B = + + = = 9.
(1 − x1 )2 (1 − x2 )2 (1 − x3 )2 ϕ(1)2
3. Chú.ng minh quy na.p theo n. Rõ ràng mê.nh d̄ê ` d̄úng khi n = 0. Gia’ su’. mê.nh
` d̄úng d̄ê´n n. Khi d̄ó
d̄ê

(x + 1)2n+3 + xn+3 = (x + 1)2 (x + 1)2n+1 + x.xn+2
= (x2 + 2x + 1)(x + 1)2n+1 + x.xn+2
= (x2 + x + 1)(x + 1)2n+1 + x((x + 1)2n+1 + xn+2).

150
Sô´ ha.ng thú. nhâ´t chia hê´t cho x2 + x + 1, sô´ ha.ng thú. hai chia hê´t cho x2 + x + 1
theo gia’ thiê´t quy na.p. Vâ.y mê.nh d̄ê` d̄u.o..c chú.ng minh.
q−1
P jn+r 
4. xk = xqn+r = (xqn − 1)xr + xr = (xn − 1) x + xr , trong d̄ó
j=0
deg(x ) = r < n = deg(x − 1). Do d̄ó du. cu’a phép chia Euclid xk cho xn − 1 là
r n

xr .
5. Theo phép chia Euclide (x sin ϕ + cos ϕ)n cho x2 + 1, tô
` n ta.i q(x) ∈ C[x] và
a, b ∈ C sao cho (x sin ϕ + cos ϕ)n = (x2 + 1)q(x) + ax + b.

. ai + b = cos(nϕ) + i sin(nϕ),
Thay x bo’ i i và −i, ta có .
−ai + b = cos(−nϕ) + i sin(−nϕ).
Tù. d̄ó du. câ
` n tı̀m là x sin(nϕ) + cos(nϕ).
6. Su’. du.ng phép chia Euclid:
f (x) = (x + 1)g(x) + (2x2 − x − 1),
g(x) = (x − 1)(2x2 − x − 1) + (2x + 1),
2x2 − x − 1 = (x − 1)(2x + 1).
Do d̄ó 2x + 1 là u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) và g(x). Ta có
2x + 1 = g(x) − (x − 1)(2x2 − x − 1) = g(x) − (x − 1)(f (x) − (x + 1)g(x))
= g(x) + (x2 − 1)g(x) − (x − 1)f (x)
= x2 g(x) − (x − 1)f (x).
7. Su’. du.ng phép chia Euclid:
f (x) = (x2 + x + 1)g(x) + 2x,
g(x) = 2x(2x2 + x) + x + 1,
2x = 2(x + 1) + 1.
Do d̄ó 1 là u.ó.c chung ló.n nhâ´t cu’a f (x) và g(x).
8. Gia’ su’. AB + BC + CA không nguyên tô´ cùng nhau vó.i ABC. Khi d̄ó tô `n
.
ta.i d̄a thú c bâ´t kha’ quy D ∈ F [x] sao cho D | (AB + BC + CA) và D | ABC.
Do D bâ´t kha’ quy nên D | A hoă.c D | B hoă.c D | C. Gia’ su’. D | A. Vı̀ D | A và
D | (AB + BC + CA) nên D | BC và do D bâ´t kha’ quy nên D | B hoă.c D | C.
Gia’ su’. D | B. Vâ.y D | A và D | B. Mâu thuâ’n vó.i d̄iê ` u kiê.n (A, B) = 1.
9. Thu..c hiê.n liên tiê´p phép chia Euclid, ta d̄u.o..c (A, B) = 1.
1 1
Vó.i U = (x2 − x + 1), V = − (x3 − x2 + x + 1), ta có AU + BV = 1.
2 2
10. 1) Thay x bă` ng x + 1, ta có

(x + 1)4 − 13(x + 1)3 + 45(x + 1)2 − 61(x + 1) + 25 = x4 − 9x3 + 12x2 − 6x − 3.

151
- a thú.c này bâ´t kha’ quy trong Q[x] theo tiêu chuâ’n Eisenstein vó.i p = 3.
D
2) Thay x bă ` ng x + 1, ta có

(x + 1)4 + (x + 1)3 + (x + 1)2 + (x + 1) + 1 = x4 + 5x3 + 10x2 + 10x + 5.
- a thú.c này bâ´t kha’ quy trong Q[x] theo tiêu chuâ’n Eisenstein vó.i p = 5.
D
11. 1) Thay x bă` ng x + 2, ta có
(x + 2)3 − 3(x + 2) + 1 = x3 + 6x2 + 9x + 3.
- a thú.c này bâ´t kha’ quy trong Q[x] theo tiêu chuâ’n Eisenstein vó.i p = 3.
D
2) f (x) có bâ.c 3 trong Q[x] nên f (x) là bâ´t kha’ quy trong Q[x] khi và chı’
khi f (x) vô nghiê.m trong Q.
Gia’ su’. f (x) có nghiê.m hũ.u tı’ là q ∈ Q. Khi d̄ó q 3 − 3n2 q + n3 = 0 hay 
q 3 q q
−3 + 1 = 0. Nhu. vâ.y là nghiê.m cu’a d̄a thú.c x3 − 3x + 1. D- iê
` u này
n n n
mâu thuâ’n vó.i 1).
P
2n−1
12. (b−a)2n−1 = ((x−a)−(x−b))2n−1 = k
C2n−1 (−1)k (x−a)2n−1−k(x−b)k
k=0
n−1
P k 
= C2n−1(−1)k (x − a)n−1−k (x − b)k (x − a)n +
k=0
2n−1
P k 
k 2n−1−k k−n
+ C2n−1(−1) (x − a) (x − b) (x − b)n .
k=n
Tù. d̄ó ta có U (x − a)n + V (x − b)n = 1, trong d̄ó
 P k
n−1
 1

U = 2n−1
C2n−1(−1)k (x − a)n−1−k (x − b)k ,
(b − a) k=0

 1 P n+l
n−1
V = C2n−1(−1)n+l (x − a)n−1−l(x − b)l .
(b − a) 2n−1
l=0

13. Gia’ su’. f (x) là kha’ quy trên Q. Khi d̄ó f (x) có thê’ phân tı́ch d̄u.o..c thành
tı́ch cu’a hai d̄a thú.c bâ.c hai:

x4 + px2 + q = (x2 + ax + m)(x2 + bx + n).

So sánh hê. sô´ o’. hai vê´, ta suy ra

 a+b = 0,


 m + n + ab = p,

 an + bm = 0,


mn = q.

152

m + n = p,
Nê´u a = 0 thı̀ b = 0 và Khi d̄ó m và n là nghiê.m cu’a
mn = q.
phu.o.ng trı̀nh x2 − px + q = 0. Phu.o.ng trı̀nh này có nghiê.m hũ.u tı’ khi và chı’
khi ∆ = p2 − 4q là bı̀nh phu.o.ng cu’a mô.t sô´ hũ.u tı’.


a = −b,
Nê´u a 6= 0 thı̀ m = n và 2n − a = p, Vı̀ a và n là nhũ.ng sô´ hũ.u tı’
2

 2
n = q.

nên q, 2 q − p pha’i là bı̀nh phu o ng cu’a nhũ.ng sô´ hũ.u tı’.
. .
Tù. các kê´t qua’ trên suy ra ră` ng d̄a thú.c x4 + px2 + q là bâ´t kha’ quy trên

Q khi và chı’ khi q, p2 − 4q và 2 q − p không pha’i là bı̀nh phu.o.ng cu’a nhũ.ng sô´
hũ.u tı’.
14. Gia’ su’. f (x) = (x − a1)(x − a2 ) . . . (x − an ) − 1 vó.i ai là nhũ.ng sô´ nguyên
phân biê.t, i = 1, . . . , n, không pha’i là bâ´t kha’ quy trên Q. Khi d̄ó tô` n ta.i hai
.
d̄a thú c g(x) và h(x) trong Z[x] sao cho

(1) f (x) = g(x)h(x), vó.i 0 < deg(g(x)), deg(h(x)) < deg(f (x)).

Tù. d̄ă’ng thú.c (1) suy ra f (ai ) = g(ai )h(ai ) = −1, vó.i i = 1, . . . , n. Vı̀
g(ai ), h(ai ) ∈ Z nên g(ai ) = −h(ai ), vó.i i = 1, . . . , n.
- ă.t k(x) = g(x) + h(x). Nê´u k(x) = 0 thı̀ ta có g(x) = −h(x), nhu. vâ.y
D
f (x) = −(g(x))2 . Hê. sô´ dâ˜n d̄â
` u cu’a f (x) bă ` ng 1, còn hê. sô´ dâ˜n d̄â
` u cu’a
2
−(g(x)) luôn âm. Diê- ’
` u này không thê xa’y ra. Nê´u k(x) 6= 0 thı̀ deg(k(x)) < n,
.
nhu ng k(ai ) = g(ai ) + h(ai ) = 0, i = 1, . . . , n. Vâ.y k(x) có n nghiê.m phân biê.t,
mâu thuâ˜n vó.i deg(k(x)) < n.

153
TÀI LIÊ ’
. U THAM KHAO

[1] G. Birkhoff và S. MacLane, Tô’ng quan vê
` d̄a.i sô´ hiê.n d̄a.i (Ba’n di.ch tiê´ng
- H & THCN, Hà Nô.i, 1979.
Viê.t), NXB D
- i.nh, Giáo trı̀nh Toán cao câ´p 1 (Phâ
[2] Nguyê˜n Gia D - a.i sô´), NXB Giáo du.c,
`n D
Hà Nô.i, 2005.
[3] Nguyê˜n Gia D- i.nh, Bài tâ.p D
- a.i sô´ (Tâ.p 1), NXB Giáo du.c, Hà Nô.i, 2004.
` n, Bài tâ.p D
[4] Bùi Duy Hiê - a.i sô´ d̄a.i cu.o.ng, NXB Giáo du.c, Hà Nô.i, 2001.
` n Diên Hiê’n, Nguyê˜n Văn Ngo.c, Giáo trı̀nh Toán cao câ´p I, NXB Giáo
[5] Trâ
du.c, Hà Nô.i, 1997.
[6] Nguyê˜n Hũ.u Viê.t Hu.ng, D - a.i sô´ d̄a.i cu.o.ng, NXB Giáo du.c, Hà Nô.i, 1998.
[7] Ngô Thê´ Phiê.t, Giáo trı̀nh d̄a.i sô´ (Tâ.p 1), Tru.ò.ng D
- a.i ho.c Tô’ng ho..p Huê´,
Huê´, 1977.
[8] D- oàn Quỳnh, Khu Quô´c Anh, Nguyê˜n Anh Kiê.t, Ta. Mân, Nguyê˜n Doãn
Tuâ´n, Giáo trı̀nh Toán d̄a.i cu.o.ng, NXB D - a.i ho.c Quô´c Gia Hà Nô.i, Hà Nô.i, 1998.
[9] Helena Rasiowa, Co. so’. cu’a toán ho.c hiê.n d̄a.i (Ba’n di.ch tiê´ng Viê.t), NXB
Khoa ho.c và Kỹ thuâ.t, Hà Nô.i, 1978.
[10] Kenneth H. Rosen, Toán ho.c rò.i ra.c ú.ng du.ng trong tin ho.c (Ba’n di.ch tiê´ng
Viê.t), NXB Khoa ho.c và Kỹ thuâ.t, Hà Nô.i, 1997.
[11] Hoàng Xuân Sı́nh, D - a.i sô´ d̄a.i cu.o.ng, NXB Giáo du.c, Hà Nô.i, 1995.

154
MU
. C LU
.C

Lò.i nói d̄â
`u

Chu.o.ng I: Lôgic toán và tâ.p ho..p . . . . . . . . . . . . 1
1.1. Lôgic toán . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.2. Tâ.p ho..p . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Bài tâ.p Chu.o.ng I . . . . . . . . . . . . . . . 17
. . .
Tra’ lò i và hu ó ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu.o.ng I . . . . . . . . 22

Chu.o.ng II: Ánh xa. . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.1. Ánh xa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.2. Gia’i tı́ch tô’ ho..p . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.3. Lu..c lu.o..ng cu’a tâ.p ho..p . . . . . . . . . . . . . 41
2.4. Nhóm vành và tru.ò.ng . . . . . . . . . . . . . 43
Bài tâ.p Chu.o.ng II . . . . . . . . . . . . . . . 47
. . .
Tra’ lò i và hu ó ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu.o.ng II . . . . . . . 53

Chu.o.ng III: Quan hê. . . . . . . . . . . . . . . . 66
3.1. Quan hê. và các tı́nh châ´t cu’a nó . . . . . . . . . 66
3.2. Quan hê. tu.o.ng d̄u.o.ng và quan hê. thú. tu.. . . . . . . . 69
Bài tâ.p Chu.o.ng III . . . . . . . . . . . . . . . 76
Tra’ lò.i và hu.ó.ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu.o.ng III . . . . . . . 81

Chu.o.ng IV: Sô´ tu.. nhiên và sô´ nguyên . . . . . . . . . 89
4.1. Sô´ tu.. nhiên . . . . . . . . . . . . . . . . 89
4.2. Sô´ nguyên . . . . . . . . . . . . . . . . 94
. .
Bài tâ.p Chu o ng IV . . . . . . . . . . . . . . . 102
Tra’ lò.i và hu.ó.ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu.o.ng IV . . . . . . . 104

Chu.o.ng V: Sô´ hũ.u tı’, sô´ thu..c và sô´ phú.c . . . . . . . . 110
5.1. Sô´ hũ.u tı’ . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
5.2. Sô´ thu..c . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
.
5.3. Sô´ phú c . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
Bài tâ.p Chu.o.ng V . . . . . . . . . . . . . . . 130
Tra’ lò.i và hu.ó.ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu.o.ng V . . . . . . . 132

155
Chu.o.ng VI: D- a thú.c . . . . . . . . . . . . . . . 139
- a thú.c và hàm d̄a thú.c
6.1. D . . . . . . . . . . . . 139
6.2. Thuâ.t toán chia . . . . . . . . . . . . . . . 141
6.3. D- a thú.c bâ´t kha’ quy . . . . . . . . . . . . . 143
Bài tâ.p Chu.o.ng VI . . . . . . . . . . . . . . . 146
Tra’ lò.i và hu.ó.ng dâ˜n gia’i bài tâ.p Chu o.ng VI
. . . . . . . . 148

Tài liê.u tham kha’o . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Mu.c lu.c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153

156