You are on page 1of 49

"------I ka 2 DB~'-~~~" t· ' \, ema

~-~ I-·-~.

,

~

------'~\

1. LlBURUKIA,

~---

_-.-- v


,

I I

Matematika 2 DBH
1, UBURUKIA 2, UBURUKIA 3, UBURUKIA

"

. . &{je
,

Zubia
~kintzaren' Etxea proiektua
j'

Santillana,

Zubia
..

II

Santillana

Matematika 2 DBH

••

•• •• _••• ..

• • •

DBHko bigarren mailarako Matematika liburua Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean Enrique Juan Redalen eta Joseba Santxo Uriarteren
zuzendaritzapean sortu, taxutu eta gauzaturiko talde-Iana da .

Proiektu honetan egile-talde honek esku hartu du: M.a Dolores Alvarez Ana Yolanda Miranda Susana Parra Manuela Redondo RaquelRedondo M.a Teresa Sanchez Teresa Santos
EDIZIOA

Pilar Garcia Carlos Perez
PROIEKTU ZUZENDARITZA

Domingo Sanchez Figueroa Ainhoa Basterretxea L10na

Liburu honetoko oriketok oporteko kooderno boteon egitekook dim Ez dim inolo ere liburuon berton idotzi behor.

• G;j.
Jakintzaren Etxea proiektua

Zubia

Santillana

Aurkibidea

4. Sistema hirurogeitarra
Sistema hirurogeitarra . , Adierazpen konplexua eta sin plea , Eragiketak sistema hirurogeitarrean , , ...•... ,

.
. .

77
78 80 82 86 88 92 I

7. Ekuazio-sistemak

,

.
. . . .

131
132

11. Gorputz geometrikoak
Poliedroak , Poliedro erregularrak , Prismak .. , , . , . . . . . , . . . . , Piramideak , .. , .. , , Biraketa-gorputzak . , .. , . , , , , , .. , ,

.
,. ,. ,.::::::: . ' .•........

Funtsezhocna •.. , , . . .. . .....••......... Arihetah. , .......•... , ......• , .............•... Egunero/lOan .. " , .....• , .. , Eta orain Ja/dun ataleko erantzunak , II. LlBURUKIA 5. Adierazpen aljebraikoak
Hizkuntza aljebraikoa Adierazpen aljebraikoak Monomioak ' .. Eragiketak monomioekin Polinomioak . . . . . Eragiketak polinomioekrn Biderkagai kornuna Laburbidezko formulak , , .. , , , , ' , , , .........•...... ., , . . . .. . , . , ......•...... " , ,. , , ,

Ekuazio linealak ,. , Ekuazio linealen sistemak .. , , , .. , , .. , , , Sistemak ebazteko metodoak , , , . . . . .. Problemak ebaztea, sistemak erabiliz , . . .. .

207
208 209 210 212 214 218 220 224

133 134 138

.
.

Funtsezkoena . , ' , , ....•........ Arihetah. , , ...• , . , .. , , Egllnerohoan .. , , ,

, ,,., , .
, . . ..

. 140 . 142 . 146 147
, , 148 149 150 151 152 153 154 155 158 160 166

8. Zenbakizko proportzionaltasuna .
. . . . . . .

Funtsezhoena .. , .. , , .•. , . , Ariketah. " ' .. ' .. " .. , .. , Egunerohoan, .. , ,, '

, ,

, " ..

. .

93
94 95 96 97 98 99 101 102 104 106

I. LIBURUKIA
O. Berrikusketa
Zenbaki arruntak Eragiketen hierarkia Zatikiak "" .. "." Zenbaki hamartarrak " Arrazoia eta proportzioa .. , •...................... Edukiera-, masa- eta azalera-unitateak _ , Angeluak " Poligonoak eta zirkunferentzia ............•........ Poligonoen sailkapena eta laukiak Triangeluak Koordenatu kartesiarrak ..........•...............

.
. , .. . ". . . . .

7
8 9 10 11 12

Arrazoia eta proportzioa .. , ... , .. , , .. , Proportzio bateko gai ezezaguna, .. ' , , Magnitude zuzenki proportzionalak , Proportzionaltasun zuzeneko problemak. ,.• Magnitude alderantziz proportzionalak .. ... Alderantzizko proportzionaltasuneko problemak Ehunekoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. , Ehl1neko-problemak , •.. ' .. , ,

12. Gorputz geometrikoen bolumenak..........
Gorputz baten bolumena .. , , .. Bolurnena, edukiera eta mas a Dentsitatea ' .. , . , . , ' Ortoedro baten bolumena , .. , , Prismen eta zilindroen bolumena . , Piramideen eta konoen bolumena Esferaren bolumena ,............. , .. , .......•... .. , , ' .. , ,. , .. , , .. , .. , . . . . , ,......... , ,. ,.

225

. . . .

. . . . ,

. . . . .

. . . . .

. . . . .

.. .. .. .. ..

Funtsezkoena Ariketah. , Eglmerokoan

, ..•..•...•.............•...... , ...•... ,.,., , , .. , ...•......•.. , , .. , , , .

Funtsezkoena . , ,, Arihetak , , Egunerohoan, ...•..........

, ' • . . . . . . . . . . .. , .. , .. , ..• , , , • • . . .. , , ... , ... , . . . . . . . . . ..

Funtsezkoena Arihetah, Eguneronoar: 13. Funtzioak

,•' ,

226 ' 228 , 229 .. 230 .. 231 .. 232 .. 233 , , .. , .. , , , . . . . . . . . .. 234 , .. , , .. , . . . . • . . . . . . . . . . •. 236 , , .. , , , .. , . . . . . . . .. 240

. 110 111
112

,.. . ..

.

241
242 243 244 246 250 251 252 254 260

13
14 15 16 17 18

6. Lehen eta bigarren mailako ekuazioak
Identitatea eta ekuazioa. , , , .. , , Ekuazio baten elernentuak. , Gaiak lekuz aldatzea .. , .. , , Lehcn mailako ekuazioak ebaztea , Problemak ebaziea, lehen mailako ekuazioen Bigarren mailako ekuazioak , , .. , Bigarren mailako ekuazioak ebaztea

1. Zenbaki osoak
Zenbaki osoak Zenbaki osoen batuketak eta kenketak Zenbaki osoen biderkeiak eta zatiketak .......•...... Zenbaki osoen berreketak . . . . . Eragiketak berreketekin. . . . . . . . . . ....•....... Zenbaki osoen erro koadroak .. , , ' Eragiketen hierarkia ......•.... , Zenbaki osoen zatigarritasuna , .. ,

.
. . . , . .

19
20 22 23 24 25

. , . . , .. , . bidez .. , , , , .. .

113 114 115 117
119 120 122 124 130

Koordenatu kartesiarrak , .. , .. , ,. .. Funtzio kontzeptua , ... ' .. , .. , , .. , ,..... Funtzioak grafikoen bidez adieraztea. , , Funtzio baten azterketa. , . , , .. , , ... , .. , . , , . . Proportzionaltasun zuzeneko Iuntzioa , .. '........... Alderantzizko proportzionaltasuneko Iuntzioa ....

. . . . .. . . . . .. , .. . . . . .. " . . ..

Funlsez/wena .•.. , , Arihetah .......•..•..... Egunerohoan, .. ,

, , , ,

,

, ,

, .•... ,,

,. ,. .

Funtsezuoena . , , , , .. , Arihetak. , , , .. , Egunerohoan .• , , .. , ... , .. , , .. , , 9. Proportzionaltasun geometrikoa. . . . . . . . . . . . .
Zuzenkiak planoan , , .. , , , , ' .. , , . . . . . . . . '. .. .. .. .. ' , . . . . .. . . . .. ' Zuzenki proportzionalak. , .•.... ,.,•, Talesen teorema , . , , .. ' , .. , , . , ' ,... .. .. Talesen teoremaren aplikazioak Triangeluen antzekotasuna , , .. , , Triangeluen antzekotasun-irizpideak. ,, Triangeluen antzekotasunaren aplikazioak Antzeko poligonoak , , .. , , ,. Eskalak . , . . . , ,...,..,...,..... ,.

, . . . . . . . . . .. , .......•. ,. , .•...... ,. ,..........
. . . . . .. .. .. .. ..

167
168 169 170 171 172 173 174 175 177 178 180 186

14. Estatistika

261
262 263 264 267 269 272 274

27
28 29 32

Funtsezkoena Ari/,cta/l Egunero/lOan 2. Zatikiak

, ........• , ,

' . . . . . . . .. ,, , ..•... , ..........•......

' ,

, .. , , .
, " , ..

. . .

Estatistika . . . . . . . . , .....• , ,. Aldagai motak . ... , ... , .. , , .. , ' .. , ...•.. '. Maiztasunak. Maiztasun-taulak ". , . . . . . . . . . . . . Grafiko estatistikoak .. , , .. , , .. , , . . . . . . . . . . . Zentralizazio-neurriak .. ' , ,...........

34
40

41
42 43 45 46 48 49

Funtsezkoena .. , ..• , Alihetah .. , , .. ' ' Egunerokoan , , .. Eta orain, , , Jardun ataleko

, .. , .. , .. , , ......•....•. , , .. , .. , , .. , . . . . . . . . . . . . .. ', , , 278
erantzunak .. , , 279

Zatikiak . Zatiki baliokideak , Zatikiak alderatzea Eragiketak zatikiekin . . . . .. . ...........•.... Zatikien eragiketa konbinatuak Zatikien berreketak eta erro koadroak

. . . .

Funtsezhoena . , , , ..• ' ' .. , , .. , , . .. Aliketak .. , , .. , , •.. , , ..•... , , . . . . . . . . . . .. Egunerohoan, , .. , , .. , , . , .. , .. , , . . . .. Eta orain, , , [ardun. ataleko erantzunak , , .......• III. LIBURUKIA 10. Irudi lauak. Azalerak , , ,. . . . . . . .

Funtsezkoel1a ...............•...........•....... Adi<etak , Egunc rokoan. . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...•.... 3. Zenbaki hamartarrak
Zenbaki hamartarrak ..•................. Eragiketak zenbaki hamartarrekin Erro koadroa. Hurbilketa hamartarra Hurbiltzea eta iritzira kalkulatzea . , , " .•........... ,

. .

50
52 58

187
188 189 191 194 195 196 197 198 200 206

59
60 62 64 67 68

. , .. , . .

Furusezhoena , . , Arikelak. , , Egunerohoan,

, , .. , .. , , . : .......•.... " '.' , , ..•..•...•.. , , , , , .•....•............

Pitagorasen teorema . , "" , .. , .. ,...... Pitagorasen teoremaren aplikazioak. "................ Poligonoen azalera. , , . . . . . . . .. Zirkunferentziaren luzera . , " .. lrudi zirkularren azalerak . , , , . . . .. Angeluak poligonoetan , .. , , , . . . . . . . . . . . . . . . . .. Angeluak zirkunferentzian , , . . • . . . . . . . . . . ..

,

70
76

Furusezhoena ." .. , .. "' .. ,.................... Alihetak .. , , . , , ,, , , . . . . . . . . . . . • . . . . . .. Egunerohoan .. , , , .. , .. , , . . . . . . . . . . . • . . . . . . . ..

Unitatearen eskema
Unitate didaktikoen egitura oso sinplea da, eta oinarrizko edukiak, ebatzitako adibideak eta proposatutako ariketak erraz aurkitzea da helburua.
Funtsezkoena •••••••••••••••••••••••
W!!ffIlW~--

lI[I'!fg,..
3,IRUDlLAUflATEHAZ,uElll<KALKULATlU

Funtsezkoena: Laburpena eta
autoebaluazioa egiteko bi orrialde.
ULERTU HITZ HAUEK.

Sp·~<.<*\ -¥ .......
I.' •••

Ang., ... ~."kDa'''."' ....n

6,.0:>3 ~<~F
'''·r .~-f ~

!;:!.

~-~

Unitatean landutako lexiko matematikoa da.
EGIN ERA HONETARA. Unitateko oinarrizko prozedurak dira. Prozedura bakoitzaren sarrera gisa ariketa bat aurkezten da, ebazpen-metodo orokorra urratsez urrats nola erabiltzen den erakusteko. ET A ORAIN ... JARDUN.

== _.:;..

Sarrerako orrialdea: Ikasi
behar duzunaren garrantzia erakusten du, Matematikaren historiarekin lotutako pasarteen bidez. Amaitzeko, ariketa bat ageri da, aurretiko ezagutzak pro batzeko.

Er.k,,~u" "''' ,. L:l2~';),_" ,", o~'nk ~;l,:"r,n b,,~nID> ;L'",dU,", hJ~n.u "~''''Gln ~~rd1f12>" k':O""If~ n o,(h, "g:~ ,h"-':J. I:>;<;l, ~~,\\

="""

=E£*r~:;s..-::s ~~~=:-"'z~
~"'_"''''''~'''''~II

~11111111'" ..... "I~"_.'

pl,.'l"

c

Autoebaluazioa da. Ebazpenak liburuaren amaieran ageri dira.

~..-~~~
~~p

.... _.ln

.....". /

~t=!:,~~~:;;'~~;;;;;,:~r:_,o

I'IIL:Jrg.:.lllot1"'i'~l>''''~'

Ariketak
~!2!~!!.AZPE~.M~EBR~
II ;j~:,-:'~~~"r1l.a'<r.'k"-I"
JT

Unitateko ariketak:
~~~:::",":.:~~:~,h,O~:.~,:~"b."',.ot>olo._
,I'~_? dl'F'~

Ikertu:

!II

••

4.r'+V_ .. _S.dl"-"~." • .",,I.."\\
z""ba).."o e"1,o.O",,,," •• =_1 ~><Ia

~~~'.I"I>o!"'d", .. •••

akI",",~

-.~.-..aAI.......

II"h"n!lj.";Io'iH_fo~

_;o~_
a..~,.II!.,.lItA·"
~tr_
..... I ....-iI',.ll~

'"'·~"""'10!I0"""_""''''''.... ~'~"._"""'--I. ~ ...._

~ .,
..

.

Edukien arabera antolatutako ariketak eta problemak. Enuntziatu bakoitzaren aurrean, zailtasun maila adierazten duen ikonoa dago.

•.:~~~=...-=:.:::;_JIW.w

~~t!.~:!~=-.I
'"'~.-'PIIII/ ...
~I' ... _., ....

...... IMIjI'~,...,., ...~ ..1

~"t.n._1~__ ..
CtI~.,iI

.....
... to ~._

~t.-~

W .... ~

.. ..,.._

........ *-

~';:\'''''_!ri'l.-' w ~~ ._.

:c-t~~~~·

~~,.._..,.,""' ... .. .....
~·' ..... Ul ........

'I"f'+, •• _"'0\11 .w"1"ll1l ...... II
,... ,~.

•••

_

fti.fiwrtw.o;.,.-

'I!J.. ..... ~

.

,,::,..--;.J:~~=="~.'_
I.j.I~

It~t.

oWl

Jl.1 .. }o/IIttItIItl~~ 1!Jo~ .......... __

33 Biderkelaksislem'lhirurogeilJrrean Dmbo .... do~n1l'1L>-n<"rrlJk=€r.b<o'nv",b::.:c::l>tderlalz<1;o I Un._, ~ bilo,,::.:o bu,b ... "~br6"'n~:', "_.-Tl.n:a.< 2 L'",·,,,_,~bd,,,\;<,,,!,.l!<!"lU'" ","::'L1.,l;<O'n btl ...,,,,~

3,42allketaksisieroahillltogeilarrean Dcnba,.....do;tn&elo <><um>f.• b;., •• "L:<u. 1 (jt,~uol (ed" 0'11",'..)z~r.'''~'~ .;",n",. "-\"~ bob, d " l II~n~]rR\-.'~n.d".k (01", ,~"'~) II.~·.:u"" '~:<rMI'" ';'.0'" O ~"'" ~<~,ru h.iu, ;:."'z\oc O..~""". 1,·rru,.I", n::,,",u.1h '~r.!"i;:J J=lJ.z=.ub<b,oJ,,, 3 I\~.rl""r~,",p'rw.o\ .. ,_ho~_rn ,;, ....~""~"'" ~ b<h,,~ ~k"r.h;:~'.""_",""·,~bthuJ,'" yh:'"

...-.bJki."":"

LTf

-

/

4~"frll''-~~

~".~"

~ r>. ~ ,~-.-)
'~-'}

... p ~
__, I~O· lS

...

"'~.~".i=-c
"IF .a~."If"l""'fol.lII"'l II ..A~

Oinarrizko edukiak eta prozedurak dituzten orrialdeak, bai eta ebatzitako adibide asko ere. Orrialde bakoitzaren amaieran ariketak ageri dira, hiru mailatan sailkatuta: Ikasitako prozedura ahalik eta modu zehatzenean errepikatzeko ariketak dira.
JARDUN.

Eduki-orrialdeak:

_IiI_··"'"
1*

Oil

'.J~'.--, BE".b.,
1,".'~Jr...I.<>Utlo

.. p~,'"I.t_r\o.a:.t.~
d,I~.?ilE

.'r..", .... ·I4IIYr-""'.
Il'r~Jt., ~}-I1r.o-

fe..

Il'1
G!L

~:;:~.:~i~': i.~~~,~:~~~~~ou ;~'t~.": ;~~:~l:~~~~Z~':.:;;~':_;_:;~,~~ !
\o;.,<l<"

e'....

"'"')_._ ....... ..~·::.~t.j.::i~·.:.=:~, Li,......_" ......... ,. ~.... ,.... ........
•• _I.oII' ........,otll..."...~

Ariketa horietan zorrotz aritu beharko duzu, ikasi berri dituzun edukien erreg ulartasu nak eta propietateak zein diren jakiteko .

=;r~~~:'*"""I<P"'tI""!j'l.n ..,~,

• ........ ~II"-~~

.IJ:'....

,.

.

.
Egunerokoan:

..

.~=::'-IOT""'.Ii'w-;;,,,,, .._
-JoIJHa '''OO,e",I'jandu _",~ .. '5D ... tJ I. ,~,.. .,~d-,-

Ii'"

e

£j
'

.J

'I

I (~~ .. ,g'''''~'..H.
I I

<""

",.:",J')

<

~

!h!J..'

' __ --=.i-

.,

'Ii 1t,.-,.,..lo..ool, ••

....... ~.

"'''If: ;:......
Ei-;",J[)
/.,~ ~.

4r.fJ,;:._I·,

~;;<

Prozedura aplikatzeko ariketak dira.
APLIKATU.

Egunerokoan

-=;2~
~ ~TID-

.7["" ,I • _ ~

""""-'-="l...

11""

.::!~,!::::,;..~~. .. :
."\l.~.~d:>d·

. ..•.. ,
'_

.....

.

"rllt ... _.r.;,

.

~

....

• :'H~~;::=o-::;:!:.':~~~:: .. ~wr",' ~
., ..·.....~.... c..""',....E9~_ .. o.tw
r!M~.mo"~u~,'i ... 'M"t.nlrl

HAUSNARTU. Errepikatzeko eta aplikatzeko gai zarenean, hari buruzko hausnarketa egiteko proposatuko dizugu .

.. t:.&1.v~·

........_~~...,'"

0,,,0)""0.1"'1",,,,,""00"""..., ~O"""''"'_'o>i''''''",''L'~ ... "'T<lII~""""""'~"li!uI.u.,,,"
l~.I~.O.OO1€."'",' "'~. moM< ""..,

... -·--'I ~ ..
tIOoif, .. _. '11'0,.~

==H"oh!

d -~.
1 .... '~10

I

,,,..

••

1>"

Unitatearen azken orrialdean, datu errealak dituzten problemak proposatzen dira. Haiek ebatziz, ikasitako guztiaren erabilera praktikoaz ohartuko zara, eta hori lagungarria izango zaizu eguneroko bizitzan.

''''". ........ '1"' .. ,~ ....

~:!'~I'::~:.:~:-:w ~"0.<. o.ol'
·o<l ...

t.""'oJmk.o

......

,-"'".,,"",."'"_

too"'.

ol_uJo_;o!Oll."'''

.... ~

01

0

2/5.

. ,4

0-

Berrikusketa
Unitate honetan, aurreko mailetan landu dituzun zenbait eduki berrikusiko ditugu. Eduki horiek DBHko 2. maila honetan ikasiko ditugun kontzeptu berrien abiapuntu izango dira. Edukiak errazak diren arren, denbora eta arreta pixka bat eskaini behar zaie. Izan ere, mail a honetako eduki gehienak aurretik ikasitakoetan oinarritzen dira.

Unitate honetan, hau ikasiko duzu:
• Zenbaki arrunten arteko eragiketak. • Zatikien adierazpena. • Zenbaki hamartarrak nola deskonposatzen eta irakurtzen diren, • Ehunekoak nola kalkulatzen diren. • Edukiera, masa eta azalera neurtzeko unitateak. • Angelu motak eta nola neurtzen diren. • Poligono baten eta zirkunferentzia baten elementuak. • Laukien eta triangeluen sailkapena. nola

• Puntuak ardatz kartesiarretan adierazten diren.

Zenbakiak
ZENBAKI ARRUNTAK
1 2 3
4

Zenbakiak
ERAGIKETEN HIERARKIA
6 7 8
9

5

10

11

12 ...

Zenbaki arrunten multzoa mugagabea da. Izan ere, edozein zenbaki hartuta, beti lor daiteke hurrengoa, zenbakiari bat batuz.
Ordena

Adierazpen batean eragiketa konbinatuak ordena honi jarraituz egin behar dira:

badaude, eragiketak

24 : 2 ·3 - 5 . (4 1. Parentesi arteko eragiketak ebatzi. 2. Biderketak eta zatiketak kalkulatu, ezkerretik hasita.
=
=

+

5 - 2) - 1 =

24 : 2 . 3 - 5 . (4 24 : 2 . 3 - 5 . (
=

+

\/
3

) - 1=

~atiketetan,

hondarrak

Edozein bi zenbaki arrunt hartuta , bata txikiena eta bestea handiena izango dim, berdinak ez badira.

\/ 12
= =

"'/ 7
7 7

)-1=
1-

Parentesiak bald in badaude, barruko eragiketak ebatzi behar dira lehendabizi.

titzailea baino txikiagoa izan behar du beti. Zatiketa zuzen eginda

• a txikiagoa bada b baino, a < b idatziko dugu. • a handiagoa bada b baino, a > b idatziko dugu.
Eragiketa

\/

·3- 5 . - 5·

36 36

~/
35

-1= -1=
-1=

badago, hau beteko da: zk= zt'zd+ h.

Batuketa

L Batugaiak J
Kenketa
Kenkizuna

7

+

Zatiketa

4

'-v-'

11

Zatikizuna -.

Batura

27 I 4 - Zatitzailea Hondarra ---. 3 6 -- Zatidura

3. Batuketak eta kenketak egin, ordena berean, ezkerretik eskuinera.

~/
=1

~o/

~

7

Kentzailea

~

4

'-v-'

3

Kendura

Zatikizuna

~

zh

Zatitzailea

~

zt
4

Zatidura

~

zd
6

+
+

Hond.

~

h
7

Ebatzi eragiketak.
a) 1,250

Biderketa

27 4
'-v-'

3

+ 350 - 1.256

d) 3.456 - (945 - 654)
e) (234 - 56)

+ 12

L Faktoreak ..J

7

28

b) 2.345 - 98 - 127 c) 897 - 456 - 23

+ (23 - 18)

Biderkadura 8

f) (876 - 345) - (128 - 79)

Kalkulatu.
a) 25

+ 2 . (9 - 7) - 4 b) 37 - 4 + 3 . (8 - 6)

d) 25
e)

+ 7 . (76 - 13) + 3 . 4 5· 7 - 6 . 4 + 250 : 5

Idatzi hizkuntza

matematikoan.
InO.

c) 2·(10+5)-7

f) 400 - 150 . 2 + 15 . 6 - 8

a) 12 handiagoa da 7 ba: Ordenatu, handienetik

b) 25 h

d' . .. . an iaqoa da 21 baino. c) 45 txiktaqoa da 46 baino:

9

Egin eragiketak eta lotu emaitza bera duten adierazpenak.
a) 78+34-12-12·4-2·6:3 b) 78 + (34 - 12) - 12· (4 - 2) ·6: 3 c) 78 e) 78+34-12-12·(4-2·6:3)

txikienera,

zenbaki hauek: 356, 3.467, 34.671, 346.710, 346.709, 34.609, 3.469, 349. zuzenak izateko.
e) 95·

ldatzl falta diren zenbakiak, a) 498 + 0 = 657 b)

eragiketak c) 698 d)

f) (78
g)

0 + 1.324

= 6.570
, ,

0 = 359
=

0 - 489

51

f)

0 = 6.270 D· 39 = 1.638
71. Zuzen ebatzita al dago zatiketa?

d) 78

+ 34 - (12 + (34 - 12 -

12) ·4 - 2 . (6: 3) 12) ·4(2 . 6) : 3

h)

+ 34 78 + 34 (78 + 34 -

12 - 12) ·412 - (12 ·412 - 12 ·4-

2·6:

3

2·6) : 3 2) ·6 : 3

Zatiketa batean Zatiketa batean

zat'd
I

ura

37 d

.. a; zatlklzuna,

1.340; eta hondarra, 8. Kalkulatu zatitzailea. 33; eta hondarra,

Eragiketa guztietako zenbakiak eta ikur aritmetikoak zergatik dituzte emaitza desberdinak? 10 Hileko lehen egunean, 1.000 € nituen bankuko kontuan. Egun hartan, 345 € sartu nituen. Hurrengo astean, 276 € atera nituen, eta ondoren, 193 € atera, berriro ere. Hileko azken egunean, 315 € sartu nituen. Zen bat diru nuen azkenean?

berdinak badira,

zatlt

I

'1 42 d . zat ea a; zatldura,

Aitor motoz joaten da lanera. Egunero, 18 krn egiten ditu goizez eta 12 km arratsaldez. Z~nbat kilometro egiten ditu hllabetean? Eta urtebetean?

8

9

Zenbakiak
ZATIKIAK Zatiki bat - motako adierazpena da; a eta b zenbaki arruntak dira, b eta b =1= O. a zenbakiari zenbakitzailea deritzo, eta b zenbakiari, izendatzailea. 9 2 1
a

Zenbakiak
ZEN BAKI HAMARTARRAK Zenbaki hamar tar batek osagai hauek ditu: • Zati osoa: komaren ezkerretara dauden zifrak. Bat baino handiagoa den zatia: batekoak, hamarrekoak, ehunekoak. .. • Zati hamartarra: komaren eskuinetara dauden zifrak. Bat baino txikiagoa den zatia: hamarrenak, ehunenak, milarenak, hamar milarenak ...
Zati osoa Hamarrekoak 3 Batekoak 7, Hamarrenak Zati hamartarra Ehunenak 9 Milarenak 3
Gogoratu:

0,7 = 0,7777 ... 12,34

Zenbaki arrunt bat zatiki gisa adierazteko, zenbakitzai letzat zenbakia hartuko dugu, eta izendatzailetzat,1. 4=~

~ Bederatzi biren ~ Heren bat

12 ~ Hamabi bosten
5

=

12,343434 ...

7,125 = 7,125555 ...

1

a=_E_

3

-

26
7

~ Hogeita sei zazpiren

1

Zatiki propioak eta inpropioak • Zatiki bat propioa da, zenbakitzailea txikiagoa bada izendatzailea baino. Bat baino txikiagoa den zenbaki bat adierazten duo • Zatiki bat inpropioa da, zenbakitzailea handiagoa bada izendatzailea baino. Bat baino handiagoa den zenbaki bat adierazten duo

o

Zenbaki hamartar bat irakurtzeko, lehendabizi zati osoa adierazten da, eta ondoren, zati hamartarra eta azken zifra hamartarrari dagokion unitatea. 37,093 honela irakurtzen da: 37 bateko eta 93 milaren.

I

15 Deskonposatu

zenbaki hamartarrak eta esan nola irakurtzen diren. Zati osoa Hammrekoak Batekoak Hamarrenak Zati hamartarra Ehunenak Milal'enak

U

Idatzi irudi bakoitzeko margotutako zatia adierazten duen zatikia, esan nola irakurtzen den, eta identifikatu zenbakitzailea eta izendatzailea.

6,478 95,809 0,076 32,003

12 Adierazi 5 a) -

zatikiak grafikoki. b)

16 Idatzi zifratan, eta adierazi zein diren zati osoa eta zati hamartarra.
c) -

3

2_
4 da grafikoki

6

5

e) -

3 7

a) Berrouelta lau bateko eta laurehun eta harnabost rnilaren. b) Hirurogeita bi bateko eta hirurogeita harnahiru rnilaren. c) Lau bateko eta hogeita bi ehunen. 17 Idatzi zenbaki bakoitza baino bi zenbaki handiago eta bi txikiago.

d) Harnabi bateko eta hiru ehunen. e) Bost bateko eta bi harnarren. f) Bost harnarren.

Nola adierazten

zatikiaren zenbakitzailea?

Eta izendatzailea?

13 Eman bina adibide: a) 11 izendatzailea b) 11 izendatzailea c) 11 zenbakitzailea d) 11 zenbakitzailea duten eta bat baino handiagoak diren zatikiak. duten eta bat baino txikiagoak dil'en zatikiak. duten eta bat baino handiagoak diren zatikiak. duten eta bat baino txikiagoak diren zatikiak.

a) 543,005 b) 12,067

c) 3,08 d) 2,4

e) 3,004 f) 2,03

g) 3,124 h) 12,7

18 Idatzi zenbaki hauen arteko bina zenbaki: a) 6,2eta6,g b) 3,12 eta 3,45 c) 4,202eta4,212 d) 0,234 eta 0,26

14 12 arkatzeko kutxa batek 6,60 € balio duo a) Zen bat arkatz d ira kutxaren

3_?
3

b) Esan zenbat balio duten arkatz horiek.

Julek 1 kilo tomate erosi du, 35 zentimoan; 1 kilo madari, 1,22 €-an; eta 1 kg sagar, 2 € eta 5 zentimoan. 5 €-ko billete bat eman badu, zenbat diru itzuliko diote?

10

11

Zenbakiak
Proportzioetan, zatidurari

Zenbakiak
ETA PROPORTZIOA EDUKIERA., MASA· ETA AZALERA·UNITATEAK

ARRAZOIA

proportzionaltasun konstantea
deritzo. ~=~=06 5 10

a • Bi zenbakiren, a-ren eta b-ren, arrazoia - zatidura da. b • Proportzioa bi arrazoiren arteko berdintza da. 3ren eta Sen arrazoia 3
S

Gaur egun erabiltzen den neurri-sisterna Sistema Metriko Hamartarra da. Unitateen arteko lotura 10eko berreketek adierazten dute.
Edukiera-unitateak

f

da

Proportzionaltasun -konstantea

6ren eta 10en arrazoia - da 10

6

- = -; izan ere, 3·10 = 5·6.
5 10

3

6

Edukiera-unitate nagusia litroa da. Honela idazten da: t.
Litroaren multiploak
1.000 E kilolitroa kl Masa-unitateak 100 E hektolitroa 10 E dekalitroa dal

Unitatea
litroa

Litroaren azpimultiploak
O,l[ dezilitroa dl O,OlE zentilitroa cl 0,001 E mililitroa ml

Beraz, 3k, Sek, 6k eta 10ek proportzioa osatzen dute.
Ehunekoak

hI

E

Kantitate baten ehunekoa kalkulatzeko, kantitatea hainbesteaz biderkatu eta 100ez zatitu behar da. C-ren %a= C·-100 200en %8
a

Masa-unitate nagusia gramoa da. Honela idazten da: g.
Gramoaren multiploak
1.000 g kilogramoa kg 100 g hektogramoa hg 10 g dekagramoa dag

Unitatea
gramoa g

Gramoaren azpimultiploak
0,1 g dezigramoa dg 0,01 g zentigramoa cg 0,001 g miligramoa mg

=

8 200· -100

=

16

110 200en % 110 = 200· -= 220 100

Azalera-unitateak

Azalera-unitate nagusia metro koadroa da. Honela idazten da: rrr',
Adierazi a) arrazoiek proportzioa osatzen duten ala ez. c) -

Metro koadroaren multiploak
3 2
d) ~ eta

Unitatea
metro koadroa m2

Metro koadroaren azpimultiploak
0,01 rrr' dezimetro koadroa dm/ 0,0001 m2 zentimetro koadroa ern/ 0,000001 nr' milimetro koadroa mm/

3 8

eta-

9

24
x, berdintza

b) - eta5
bakoitza

7

21 14
proportzio

12
8

eta-

3

0,75 4.5

Kalkulatu a)

bat izan dad in.

3 9 -=8 x
ehunekoak.

b).2. =

5

.s. 14
c)

1.000.000 m kilometro koadroa km2

2

10.000 m hektometro koadroa

2

100 rrr' dekametro koadroa

hrrr'

dam"

Kalkulatu a)

520ren % 10
bat 3 egunez alokatzeak proportziorik alokairuaren eleberri

21en%42
alokatzeak, kopuruaren eta egun

eI) 1.422,-en % 22,5 114 €.
artean?

Osatu. a) 56.3 hrn b) 1,8 clam Kalkulatu. a) 3,6 darn"

Auto

92 € balio du, eta 5 egunez
prezioaren baten

Ba al dago 24 Zer prezio

= ... = '" = '"

m drn

127 Cill = ... clam d) 1.234 III m = '" d III
c) c) 8,3m2=

= ... hrn f) 0,76 III = .. , mill
e) 987,5 dm

du 285 orrialdeko badira?

itzulpenak,

lehen 30 orrialdeak

175 € ordaindu
25 Gozogile

m2

... drn'
= ... cI m
Prezioa
2

e) 4,67 drn" =
f) 578,9 0,92 €/E bad a, h m2

b) 5,1 km?= ... illll2
egiten du tarta bat. Zen bat denbora behar du bi tarta egiteko?

eI) 1.500 mill?

=

ern' km2

batek 40 minutuan

Kamioi batek 20 hi 34 E esne daramatza. zenbatekoa da esne guztiaren prezioa? Txahal banatu

40 min

baten atal batek 43,24 kg-ko pisua duo 4 zati berdinetan badugu, zer pisu du zati bakoitzak? lur-sail bat hartu dugu oinordetzan. 5 oinordeko Zenbat bagara? metro

3 hektareako 26 Ikasgelako 25 ikasleen

% 60 txango

batera

joan dira. Zenbat

ikasle ez dira joan txangora?

koadro

egokituko

zaizkigu

bakoitzari,

Geometria
ANGELUAK • Angelua jatorri bera duten bi zuzenerdik mugatutako planoaren zatia da. • Angeluetan, elementu hauek bereizten dira: o - Erpina, 0: zuzenerdien jatorria. - Aldeak, A eta B: angelua mugatzen duten zuzenerdiak. - Anplitudea: angelua zenbat irekitzen den.
Angelu hau bi modutan adierazten da letraz: D B

Geom'etria
POLIGONOAK poligonoa zenbait zuzenkik mugaturiko irudi laua da.
~ cia poligonoa

.--I,__--_

A

<.>

poligonoen elementuak Aldeak poligonoa mugatzen duten zuzenkiak dira. Aldeen luzeren baturari perimetroa deritzo. Angeluak aldeek elkar ebakitzean eraturiko espazio zatiak dira. ~ _,C ~~:=;"t--=A Erpinak aldeen arteko ebakidura-puntuak dira. Letra larrien bidez adierazten dira. Diagonalak ondoz ondokoak ez diren bi erpin lotzen di.tuzten zuzenkiak dira.

Angeluen anplitudea neurtzeko, angelu-garraiagailua erabiltzen da.

~ o eta -------AOB

Poligonoak adierazteko,letra larri bana egokitu behar zaie erpinei.

E

AOE angelua 80 -koa da; COD angelua, 65°-koa; eta EOF, 120 -koa. ---------------------o o

Angelu motak

ZIRKUNFERENTZIA

-------L
,,, ,,
I

L --~
'

,

Zuzena 90°

Zorrotza:90° baino gutxiago

Kamutsa:90° baino gehiago

Laua: 180°

Erpinez aurkako angeluak

AIde paraleloak dituzten angeluak

- Zirkunferentziaren zentroa: puntu horretatik zirkunferentziaren puntu guztietara distantzia bera dago. - Erradioa: zentroa eta zirkunferentziaren edozein puntu elkartzen dituen zuzenkia. - Korda: zirkunferentziaren bi puntu elkartzen dituen zuzenkia. - Diametroa: zirkunferentziaren zentrotik igarotzen den korda.

Kalkulatu

A, a, C eta 0 angeluen

anplitudea.

35 Adierazi
a)

al daitezke irudi hauek poligonoen
b)

bidez?
c) e)

a3 Marraztu:
a) Angelu kamuts bat, 800-koa baino handiagoa. b) Angelu kamuts bat, 1000-koa baino txikiagoa. c) Angelu zorrotz bat, 1000-koa baino txikiagoa. 3'4 Marraztu koadernoan bi zuzen, r eta 5, irudikoen moduan elkar ebakitzen dutenak. Neurtu osatzen dituzten lau angeluak, garraiagailua erabiliz. a) Zenbat da angeluen batura? b) Ba al dago angelu berdinik? c) Beti emaitza hori lortzen al da?

Poligono

batean:

a) Egon al daiteke erpin gehiago aide baino? bat, konpasa erabiliz. Ondoren,

b) Eta aide gehiago angelu baino?

Egin zirkunferentzia

marraztu korda bat eta zehazten dituen bi arkuak.

Zirkunferentzian, adierazi zer zuzenki diren kordak, erradioak eta d iametroak.

EM
A B

\Me
15

14

Geometria
POLIGONOEN SAILKAPENA
Izena
Triangelua Laukia Pentagonoa Hexagonoa Heptagonoa
,

Izena
Oktogonoa Eneagonoa Dekagonoa Endekagonoa Dodekagonoa
I'

Geometria
TRIANGELUAK
AId~ak eta angeluak nolakoak, honela sailkatzen dira triangeluak:
AldeberdiJla
C

AIde kopurua
3 4
5 6

PoIigG11 C1a

AIde kopurua
8
9

Poligonoa

6 D

0

0

10
11

7

0
laukizuzenak

0

0 0 0

A

Dd~' A{jn
lsoszelea
C

Eskalenoa

A=B=C

a=b A=B

c

B

c

A'

A
c

c

c
B

Angeluzuzena

Zorrotza

Kamutsa

12

0
.

;~:~90"
C c

~
A

C

A < 90
a

~
c

B

C < 90

"<90"
0 0

c
~>900 a
C

A

B

Letraz adierazteko hauek erabiltzen dira: hiru erpinak, ABC, eta ~ ~ sinboloa. ABC .

LAUKIAK
Aldeen eta angeluen arabera, honela sailkatzen dira laukiak:
PARALELOGRAMOAK Erronboideak Erronboak TRAPEZIOAK TRAPEZOIDEAK Karratuak
/

Lotura metrikoak triangeluetan

c
b.
a

Aldeen arteko loturak

L7

/

O -, 0 '- /';V_j 01)
I 39 Idatzi poligonoen izenak. Sailkatu laukiak.

00

0

c:=J,

"

Angeluzuzena

Eskalenoa

_ AIde handiena beste bi aldeen batura baino txikiagoa da ~ a < b + c _ AIde txikiena beste bi aldeen kendura baino handiagoa da ~ c > a - b
Angeluen arteko loturak

J

A ---------B ..
c Isoszelea

Triangelu baten him angeluen batura 0 1800 da ~ A + B + C = 180

Poligono bat erregularra da, aide eta angelu guztiak berdinak baditu.

42 Erantzun galderei. a) Ba al dago hiru angeluak 90 baino handiagoak dituen triangelu
0

kamutsik?

00

b) Eta bi angelu 90° baino handiagoak dituenik? c) Ba al dago aldi berean isoszelea eta angeluzuzena

den triangelurik? den triangelurik? baten aldeen luzerak. d) 15cm,8cmeta20cm
? ~ ~

dlC]
lortu duzu?

d) Ba al dago aldi berean aldeberdina
e)

eta angeluzuzena

....--\

------;\

Beheko multzoen artean, adierazi zein diren triangelu a) 3cm,4cmeta5cm ABC triangeluan,
~

b) 1 cm,2cmeta3cm

c) 5cm, 15cmeta30cm

A angelua

105°-koa da. Zenbatekoa da Beta C angeluen batura.

C
.a

4~ Marraztu laukizuzen bat koadernoan. Elkartu aldeen erdiko puntuak. a) Zer paralelogramo b) Elkartu lortutako paralelogramoaren erdiko puntuak. Egin hori zen bait aldiz. Nolakoak dira lortutako paralelogramo berriak?

Bi triangeluk hiru aldeak eta bi angelu berdinak dituzte. Esan al daiteke berdinak direla? Zenbatekoak dira triangelu Triangelu aldeberdin baten angeluak?
A" c

B

isoszele baten aide desberdina angeluzuzen

50o-koa da. Zenbatekoak dira angelu berdinak? isoszele baten angelu berdinak?

048'Zenbatekoak dira triangelu

Funtzioak
KOORDENATU KARTESIARRAK

Planoan puntuak adierazteko, bi zenbakizko zuzen elkarzut erabiltzen dira, koordenatu-ardatzak izenekoak. Koordenatu-sistema horretan: - Abzisa-ardatza deritzo ardatz horizontalari; honela adierazten da: X. - Ordenatu-ardatza deritzo ardatz bertikalari; honela adierazten da: Y. , - Koordenatu-jatorria deritzo ardatzen ebakidura-puntuari; honela adierazten da: O.
y

y

o
----- ~.
'B

x

Zenbaki osoak
Zerogarren urtea
Monje txikia korrika zihoan Aita Santuaren jauregiko korridoreetan barrena, aurpegiko poztasun-zantzuak ezkutatu ezinik. Aita Santua zegoen aretora heldu zenean, belauniko jarri, haren eraztunari muin egin eta honela esan zion itxurazko apaltasunez: -Aurkitu dut, berorren santutasun: Salbazioaren urtea, gureJaungoikoa mundura sortu zenekoa. Aita Santuak irrikaz irakurri zuen Dionisio Txikiak emandako agiria; Kristo Erroma eraiki ondoko 753. urtean jaio zela zioena. Bien bitartean, monjeak honela zioen: -Erroma eraiki ondoko 754. urtea gure lehen urtea da: primus anna Domini, Jainkoaren Aroaren lehen urtea. Baina bi pertsonaia horiek ez ziren ohartu urteak ordinalean zenbatuz gero -lehen urtea, bigarren urtea, hirugarren urtea ....-, ezabatu egiten zela zerogarren urtea. Gertakari horrek eztabaida handia eragin zuen orain dela urte batzuk; izan ere, zenbaitek XXI. mendea 2000ko urtarrilaren lean hasten zela uste bazuen ere, argi dago 200leko urtarrilaren lean hasi zela. Jesu Krista Cesar Augustoren agintaldian jaio zen. Cesar Augusto K.a. 63. urtean jaio eta K.o. 14. urtean hil bazen, zenbat urterehin hil zen?

x

Planoko puntuak izendatzeko, bi zenbaki idazten dira parentesi artean, bi koordenatuak adierazteko, hain zuzen ere: grafikoki, lehena X ardatzean adierazten da, eta bigarrena, Yardatzean.

I,a,~ Adierazi
o~:-' !.if

puntu hauek planoan: A(2, 5), 8(-3,

-4), C(4, -4) eta 0(0, -2).

Unitate honetan, hau ikasiko duzu:
• Zenbaki osoak bereizten eta ad ierazten.

"" ..~ 1,1:1 A(3,

4), 8(0, 5), C( -3,4), O(-2,-3) eta £(2, -3) puntuak emanda:
eta gero, elkartu E eta A. Zer irudi lortu duzu?

a) Adierazi koordenatu-ardatzetan. b) Elkartu puntuak alfabetikoki,

:11 Zer koordenatu dituzte irudiko hegazkina
osatzeko falta diren puntuek?

...
-

-,

V·,
-,
I"

y

• Haiell batuketak, kenketak, biderketak eta zatiketak egiten.
"",-1--

~-

-=!4_ -=2 1- -

~1

• Haien berreketekin el-agiketak egiten.
X

• Zenbaki oso baten erro koadro zehatza edo osoa lortzen. • Zenbaki osoen zatigarritasunerlazioak aplikatzen. • Bi zenbaki osoren edo gehiagoren zatitzaile kOlllunetan handiena eta Illultiplo kOlllunetan txikiena IOI-tzen.

52 Adierazi irudiko puntuen koordenatuak.
Adierazi zertan datozen bat puntu pare hauek: a) A eta 0 b) Beta E c) EetaD d) Beta F

y
'-f--

1-.4

.±-T '--

-- ~
-t-

-2- f- ~
f-,(.I
()

-l- I- -l- I-

1-1-

".~-

-

1--4
-'-

X

1=

- ".1-

-4 t- t- r-

8£-f-,....

18

Zenbaki osoak
Egoera eta eragiketa matematiko batzuk ezin izaten dira zenbaki arrunten eN) bidez adierazi, ezta ebatzi ere. Horregatik, zabaldu egin beharko dugu zenbakien esparrua. Zenbaki osoen multzoa Z letraren bidez adierazten da eta zenbaki hauek osatzen dute: - Zenbaki oso positiboek: + 1, +2, +3, +4, +5, +6, ... - Zero zenbakiak: O. -Zenbakiosonegatiboek: -1, -2, -3, -4, -5, -6, ...

1.3 Zenbaki oso baten aurkakoa
lenbaki 050 baten aurkakoa zenbakiaren balio absolutu bera eta ~urkako zeinua dituen zenbaki 050 bat da. a-ren aurkakoa Aur (a) bidez adierazten da.
ADIBIDEA
3 Aur (-5) = +5 Aur (+5) = -5 Aurkako bi zenbaki jatorritik
+3 +5

Zenbaki oso positiboak aurretiko + zeinurik gabe idatzi ohi dira normalean. +6

=6

+15

= 15

distantzia berera daude kokatuta.

1.4 Bi zenbaki oso alderafzea
ADIBIDEA

1 Itsaspekoa 200 m-ko sakoneran dago ~ -200 m
5 - 17 = -12 eragiketan, -12 zenbaki osoa da,

1.1 Zenbaki osoak adieraztea
Zenbaki osoak zenbakizko zuzenean adierazten dira ordenan jarrita. - Zenbaki - Zenbaki
050 050

• lenbait zenbaki 050 positiboren artean, balio absoluturik handiena duena da handiena. • lenbait zenbaki 050 negatiboren artean, balio absoluturik txikiena duena da handiena. • lenbaki 050 positibo bat edozein zenbaki negatibo baino handiagoa da. • 0 edozein zenbaki negatibo baino handiagoa eta edozein zenbaki positibo baino txikiagoa da.
ADIBIDEA 4
Alderatu zenbaki hauek. Zenbnki oso bat beste bat baino handiagoa da, zenbakizko zuzenean bestea baino eskuinerago badago kokatuta.

positiboak zeroaren eskuinean jartzen dira. negatiboak zeroaren ezkerrean jartzen dira.
I I I

,IIII ,,-8-7-6-5-4-3-2-10 Zenbaki
050

I

I 1

, 2

I 3

I 4
050

I 5

I
6

II 7

8

a) +7 eta +3 ---f--+-I--I--I 1+71 7} ~ 1+31 =3 b) -2 eta -5

-+-1 ~I

negatiboak

Zenbaki

positiboak

o

lillllil.~i-ri
+3

~!

-1-1-+1 +7

1.2 Zenbaki osoen balio absolutua
EZAHAZTU a zenbaki

=

I + 71 > I+31 ~ +7 > +3

'101 =0

baten balio absolutua zenbakiari zeinua kenduta lortzen dena da, eta I a I idazten da.
050

---III-I-I-+-1 -Il-+I--+-j -101-+1 -11-.· -+1-+-1 _,'I;--l-I-5 -2 0

151 = I+51 = I-51 = 5
ADIBIDEA
2 -4ren balio absolutua-e 1-41 =4 1+31 = 3

1-21 = 2} ~

I-51 =5
c) +5 eta -3 +5>

1-21

< I-51 ~ -2 > -5
-11-1-1-I-+...fI--+I-···+-1 ~II-t---3

---+-+1
-3

o

+5

+3ren balioa absolutua ~

JARDUN • Adierazi zenbaki osoen bidez. a) Hegazkina hiru mila metroko altueran doa. b) Hiru gradu daude zero azpitik. c) Bost euro zor dizkiot anaiari. • Lortu zenbaki bakoitzaren balio absolutua: -4, +5, -13, +27, -1, +18

APLIKATU • Idatzi zenbaki hauek erabili beharko liratekeen egoerak. a) +57€ HAUSNARTU • a zenbaki oso baten balio absolutua 7 da. Zer zenbakirena? b) -100m c) -6°C d) +2

JARDUN S Idatzi zenbaki bakoitzaren aurkakoa . a) -8 b) +54 c) +3

APLIKATU •

d) -5
idatzi

Egiaztatu grafikoki desberdintza direla. a) -4

hauek betetzen

,:, Osatu hutsune hauek. Horretarako, bietako bat: < edo >. a) -20-5 b) -700 c) -10+2

< +9

c) -8 <-4 d) -4>-9

b) +8>-5 HAUSNARTU • a

d) -3 D-4

< -3

bada, izan al daiteke a

< O?

21

2

Zenbakiosoen batuketak eta kenketak

~ ~

Zenbakiosoen biderketak eta zatiketak

Bi zenbaki osoren batuketa egiteko, urrats hauei jarraitu behar zaie: - Bi batugaiak zeinu berekoak badira, haien balio absolutuak batu behar dira, eta batugaien zeinu bera jarri. - Zeinu desberdinekoak badira, balio absolutuen kenketa egin behar da, eta balio absoluturik handieneko batugaiaren zeinua jarri.
Parentesi batek - zeinua badu aurrean, aldatu egiten dira barruko zenbakien zeinuak. Parentesi batek + zeinua badu aurrean, bere horretan uzten dira barruko zeinuak.

3.1 Zenbaki osoen biderketak
Bi zenbaki osoren biderkadura kalkulatzeko: 1. Balio absolutuen biderketa egin behar da. 2. Emaitzari + zeinua jarri behar zaio bi zenbakiak zeinu berekoak badira, eta - zeinua, zeinu desberdinekoak badira.
ADIBIDEA

Bi zenbaki os oren kenketa egiteko, lehendabiziko batugaiari bigarrenaren aurkakoa batu behar zaio.
ADIBIDEAK
5 Ebatzi eragiketa hauek.
a)

8

Egin biderketa hauek.
a)

(+3) ·(+5)
+.+=-+

=
=

t

(+6) + (+7) = + 13
Zeinu bera
--7

+(+a) = +a +( -a) = -a

-( -a) = +a -(+a) = -a

..._______,,_..
+ (-7)

1+61 + 1+71=6 + 7 = 13
=-1

c) (+6) - (+7) = (+6) + Aur (+7) = = (+6) + (-7) = -1

1+31. 1+51=3·5=15
b) (-3). (-5)

J

15

c) (-3). (+5) =-15

1-31 ·1~5~:;.
d) (+3). (-5)

5=
=

1!J
-15
Zeinuen araua +. + +. -

b) (+6)
~.

Zeinu desberdina-e

d) (+6) - (-7) = (+6) + Aur (- 7) = = (+6) + (+7) = + 13 1-71-1+61 =7-6=1

+15

6

Ebatzi eragiketa hauek. Lehenik eta behin, kendu parentesiak.
a)

3.2 Zenbaki osoen zatiketak
Bi zenbaki os oren zatidura kalkulatzeko:

(+6)+(+7)=6+7=+13 b) (+6) + (-7) = 6 - 7 = -1

(-6)-(+7)=-6-7=-13 d) (-6) - (-7) = -6 + 7 = + 1
c)

_. - = +
=-

=+

Batuketa- eta kenketa-eragiketa konbinatuak
Zenbait zenbakiren batuketa eta kenketa egiteko, bi aukera daude: 1. METODOA. Zenbakiak agertzen diren ordenan batzea eta kentzea. 2. METODOA. Zenbaki positiboak eta negatiboak taldekatu eta ebaztea.
ADIBIDEA
Parentesiak

2. Emaitzari + zeinua jarri behar zaio, bi zenbakiak zeinu berekoak badira, eta - zeinua, zeinu desberdinekoak badira.
ADIBIDEA
9 Egin zatiketa hauek.
a)

1. Balio absolutuen zatiketa egin behar da.

(+27) : (-3) = ---9

c) (-27): (-3) = +9

7

(-3) + (8 - 4) - (-4 + 3)
1. METODOA 2. METODOA~

i -3 + 8 -

kend uta

- +'-=-~J 1+271 : 1-31 = 27 : 3 = 9
4 + 4 - 3= b) (+27) : (+3) = +9

~._=+_____J 1-271: 1-31 =27: 3=9

~

'J

d) (-27) : (+3) =-9

---+ -3 + 8 - 4 + 4 - 3 = 5 - 4 + 4 - 3 = 1 + 4 - 3 = 5 - 3 = 2

-3 + 8 - 4 + 4 - 3 = (8 + 4) - (3+ 4 + 3) = 12- 10 = 2

JARDUN JARDUN • Kalkulatu ikasitako bi metodoen bidez.
a) -

APLIKATU 1 d) (+2)· (+7)
e)

APLIKATU •

12 Egin biderketa hauek.
a)

Egin eragiketa hauek. a) (-4)· (+2)· (-6) b) (+8)· (-3)· (-4)
c)

b) c) d) e)

f) -8 - 3 - (4 - 6) - (9 + 3) - 5

11+ 8 - 6 - 7 + 9 3 - 8 + 12- 15- 1 + 10- 4 15- 14+ 9 - 21- 13+ 6 -(4-9+3)+(11-8-7)+(-15) (+3)-(4+7-9)-(-19+3-10)+(-2)

Kattalinek 250 € zituen banketxean. Hara joan, eta 485 €-ko ordainagiri bat ordaindu eta 900 € kobratu ditu. Zenbat diru du orain?

(-3) . (+2)

d) (+20) : (+2) : (-5)
e)

b) (-2)· (-8) c) (+7)· (-4) 13 Egin zatiketa hauek.
a)

(+5)· (-4)

(-32) : (-4) : (-8)

f) (-5)· (-7)

(-2)·(-3)·(-4)

f) (-80): (-20) : (-4)

HAUSNARTU d) (+21) : (+7)
e)

HAUSNARTU • Lortu a-ren balioa.

(-12) : (+6)

Bete hutsuneak. a) (0) : 4

b) (-6) : (-2)

4 - (a

+ 2) -

(+24) : (-4)

3 = -1

= -10
=

c) (-100): (0)
d)

= -25

c) (+28) : (-4)

f) (-42): (-7)

b) 40: (0)

-8

(0):(-12)=6

23

I 4 I Zenbaki osoen berreketak
Berreketa zenbait biderkagai berdinen biderketaren adierazpen laburra da: a" = a· a . a· .... a
n aldiz

5.1 Oso zenbaki handiak adieraztea 10 berrekizuna duten berreketen balioa hauxe da: bat gehi berretzaileak adierazi adina zero. Egoera askotan, 050 zenbaki handiak agertu ohi dira. Zenbaki horiek errazago idazten dira lOen berreketak erabiliz gero.
ADIBIDEA

102 , 103 104 105
I

= 10 . 10 = 100 = 10 . 10 . 10 = 1.000 = 10 . 10 . 10 . 10 = 10.000 = 10 ·10 . 10 . 10 . 10 = 100.000

a berrekizuna da: errepikatzen den biderkagaia. 11 berretzailea, berrekizuna zenbatetan errepikatzen den adieraztekoa.
:ontuan hartu: (+2)3 23, izan ere:

= (+2)3 = (+2)
(_2)4
(_2)4 _24

ADIBIDEA

12
Honela irakurtzen da:

Adierazi

zenbakiak 8.500.000

10en berreketak km2-ko hedadura

erabiliz. du, gutxi gorabehera.

a) Brasilek

= 2 . 2 . 2 = 23

. (+2) . (+2)

=

10 (+4). (+4) , (_-9_).(-9) ._(_-_9) __ 4~ber (-7)" 3" lJ.=7) . (-7L:...t-7) . (-7) (+4)2

I «4 be::_2»edo «41'en berbidura»

--

-l
_ ~

8,500,000
b) Munduan 6.100.000.000 pertsona

= 85 . 105
bizi dira, gutxi
=

gorabehera,

-Iala ere:

3» edo «-9ren kuboa»

6,100.000,000

61 .

108

=

= (-2)·

t _24,

izan ere: (-2)· (-2)· (-2)

«-7 bel' 4» edo «-71'en lauqarren bsrretura» «3 ber 5» edo «31'en bosqarren beITetut"a~

-(2 . 2 . 2 . 2)

=

= +16

l3 . 3 . 3·3·3

5.2 Berrekizun bereko berreketen biderketak

eta zatiketak berreki-

-16

Berrekizunean zenbaki osoa duten berreketen zeinuak Berrekizuna zenbaki osoa eta berretzailea zenbaki arrunta denean: • Berrekizuna zenbaki positiboa bada, berreketa positiboa da. • Berrekizuna zenbaki negatiboa bada, berreketa positiboa da berretzailea bikoitia bada, eta negatiboa, bakoitia bada.
ADIBIDEA

• Berrekizun bereko bi berreketa edo gehiago biderkatzeko zun bera utzi eta berretzaileen batuketa egin behar da. a". am = a"+m

• Berrekizun bereko bi berreketa edo gehiago zatitzeko, berrekizun bera utzi eta berretzaileen kenketa egin behar da. a": am = a"-Ill
ADIBIDEA 13
Ebatzi berreketen Berreketaren
a)
'--y---'

eragiketa

hauek. bidez Propietatea ----"11....--erabiliz

11

Kalkulatu

berreketa

bakoitzaren

balioa.

a) (+2)4= (+2) . (+2) . (+2) . (+2) = + 16

definizioaren
'----v--' 4 aldi>

b) (+2)5= (+2)· (+2)· (+2)· (+2)· (+2) = +32
c) (_2)4= (-2)·

42. 4'!= 4 . 4 . 4 . 4 . 4 . 4 = 46
2 aleliz

(-2)· (-2)· (-2) = (+4)· (-2)· (-2) = (-8)· (-2) = +16

d) (_2)3= (-2)· (-2)· (-2) = (+4)· (-2) =-8

JARDUN

APLIKATU den berreketa balioa. hauetako ~8 Lortu a) 30 berreketa bakoitzaren berretzailea.

JAR DUN

APLIKATU hauek 10eko berreketen c) 493000,000 bidez.

16 Idatzi nola irakurtzen
bakoitza a) 3' eta kalkulatu c) (_8)6

g) (-4f
h) (-2)~

= 27 b) (-3P = -27

c) 40

= 64 d) (_2)0 = 16

20 Idatzi zenbaki
a) 20,000 b) 493,000

2-2 Ebatzi batuketak.
a) 3· 1OJ. + 4 . 102 + 1 . 10+

2

b) 22
17 Adierazi 0)6·6·6

d)

(-5?
gisa eta kalkulatu

d) 315,000.000.000
eragiketa hauek, c) (-3)']·(-3)'

b) 2.10
HAUSNARTU

0

+ 5·10" + 7·10

HAUSNARTU berreketa balioa.

21 Egin berreketen
gero balio bera duten dute bi Zenbat hori? zenbakik betetzen a) 3"·3'"

19 Lortu ber 4 eginez
zenbaki. baldintza

2-3 Ipini eragiketa
a) 4!'.40=4"

bakoitzean

falta den berretzailea.

c) (-2)·(-2)·(-2)

b)2·2·2·2·2

d) (-5)·(-5)

b)6;:6

d) (-6?:(-6)"

b) (_7P:(-7)~=(-7)

25

24

5.3 Berreketa baten berreketa
Berreketa baten berreketa leak biderkatzen dira. egiteko, berrekizun bera utzi eta berretzai-

[6

Zenbaki osoen _____ I~erro koadroak L-----------------------------------------------a zenbakiaren erro koadro zehatza beste zenbaki bat izango da (b), ber bi egitean a zenbakia ematen duena, hain zuzen:

6.1 Erro koadro zehafza

Zenboki bat ber 0 1 do. (-3)°=15°=1 • Zenbaki bat ber 1 zenboki hori bero do.

ADIBIDEA 14 Idatzi (63)4 berreketa bakar baten bidez.
Berreketaren deflnizlceren bldez

a errokizuna
Propletatea erahiliz

da,

F erroaren

ra

=

b ~ b2=a

ikurra, eta b erro koadroa. perfektu deritze.

(63)4 = 6

3.

6

3.

6

3.

6=6
3

3+3+3+3

=6

___".-~--~

12

Erro koadro zehatza duten zenbakiei berbidura
ADIBIDEA
16 Lortu. a)

'--v----' 4aldiz

7 =7
1

149

b)

.J-4
=;f;_7.

5.4 Biderketen eta zatiketen berreketak
• Biderketa baten berreketa biderketa egin behar da. kalkulatzeko, biderkagaien berreketen
.tr.

a)

J;ii = 7
,-;;::

tzan ere,
'.

,,~ = -7 Izan ere, (b) ~

72 = 49 } 2 ~HOrielaidaztendugl:Jf.J49 7) == 49

ez da existitzen, ez baitago berbidura negatiboa duen zenbakirik .

• Zatiketa baten berreketa kalkulatzeko, zatikizunaren berreketaren eta zatitzailearen berreketaren zatiketa egin behar da. (a : b)" = an : b"
ADIBIDEA

• Zenbaki 050 positibo baten erro koadroak bi emaitza ditu beti; bata positiboa, eta bestea, negatiboa. • Zenbaki 050 negatiboek ez dute erro koadrorik.

(+2)2=+4

(_2)2=+4

15 Ebatzi berreketen eragiketa hauek.

a) (5.4)3

b) (6 : 3)4

6.2 Erro koadro osoa
Errokizuna ez bada berbidura perfektua, haren erro koadroa ez da zehatza.
a zenbakiaren erro koadro osoa berbidura a zenbakia baino txikiagoa

Ez dago zenbakirik berbidura -4 zenbakia duenik.

r L
I

Berreketaren

definii;rCll'8Fen hllaez
JI- __

Propie1atea erabiliz

a)

(5· 4J3= (5 . 4) . (5 . 4) . (5 . 4) = __
3 aldiz

(5·4)3 = 53. 43 = 125 . 64 = 8.000

duen b zenbaki osorik handiena da. Hondarra kalkulatzeko: Hondarra = Errokizuna - (Erroa)?
ADIBIDEA 17 Kalkulatu

= 20 . 20 . 20 = 8~_.0_00 __

b) (6: 3)4 = (6: 3) , (6: 3) . (6 : 3) . (6 : 3)
4aldiz

=
(6 : 3)4 = 64 : 34 = 1.296 : 81 = 16

l_
JARDUN • Egin berreketa hauek. a) (74)6 c) 4° b) (_2?)4 d) (_2)°

=2·2·2·2=16

J4s ~

45 ez da berbidura perfektua. Iritzira: ... ,52=25,62=36,72=49,

... ~62<45<72

45en erro osoa 6 da. Haren hondarra, berriz, hau: 45 - 62 = 45 - 36 = 9. APLIKATU • Adierazi a) 83.23 b)83:23 HAUSNARTU • Ebatzi gabe, esan desberdintzak a) (1:2? 1 <4 zuzenak diren. berreketa bakar banaren bidez. c) (-12)5.45 e) (_14)8·(_7)8 d) (-12)5:45 f) (-14)8:(_7)8 JARDUN 28 Lortu zenbaki bakoitzaren erro koadroa.
a) 169

APLIKATU • c) 196 d) 900
e) 225

Zenbaki baten erro koadro osoa 6 da, eta haren hondarra, 2. Lortu zenbaki hori.

25 Adierazi eragiketa bakoitza berreketen biderketa edo zatiketa gisa. a) (3·2)3 b) (8: 4)4 c) [(-3) ·2]3 d) [(-8): 4]4 e) [(-3) . (_2)]3 f) [(-8): (_4)]4

b) 400

f) 1.600

HAUSNARTU • Zer balio izan dezake gehienez ere erro koadro oso baten hondarrak?

b) (_2:7)3>1

29 Lortu erro koadro osoa eta hondarra.
a) 45 b) 87

c) 115

r<.~ Zenbaki
L~
Eragiketa konbinatuak agertzen direnean, ordena honi jarraitu behar zaio eragiketak egiteko. 1. Parentesi eta kortxete barruko eragiketak egin behar dira. 2. Berreketak eta erroketak egin behar dira. 3. Biderketak eta zatiketak egin behar dira, ezkerretik eskuinera. 4. Batuketak eta kenketak egin behar dira, ezkerretik eskuinera.
ADIBIDEAK 18 Kalkulatu: (+15): [(+6) - (+1)] - [(+9) + (-3)]:
2. 2= 2= : 2= 3 0

osoen zatigarritasuna

a: b zatiketa zehatza bada (0 hondarra badu), hau baieztako dugu:

• .a b-z zatigarria da.
da. • b a-ren zatitzailea da.
• a b-ren multiploa

a zenbakiaren multiploen multzoa a-ren bidez adierazten da. Multiploak lortzeko, zenbakia ondoz ondoko zenbaki osoez biderkatu behar da.

a= {... , a·
(+15): [(+6) - (+1)] - [(+9)'+ (-3)]: = 15 (6 5 3 = 1) (9 6 3):

(-3),

a· (-2), a- (-1), a· 0, a- 1, a· 2, a- 3, ... }

cI zenbakiaren zatltzaileen multzoa Zat ~Gi} bidez adietazten cia. Zarirzaileak lortzeko, zenbakia bere balio absolutnaz eta honik beherako zenbaki positiboez zatitu behar cia, eta zatidura zehatza dutenaketa haien aurkakoak hautatu behar drra.

1. Parentesi barrukoa egin ~ 2. Zatiketak egin 3. Kenketa egin

= 15

ADIBIDEAK 20 Egiaztatu 5 eta -5 zenbakiek multiplo berak dituztela.
5·(-2) 5·(-1) 5·05·15·25·3
• ,........-'-., ,........-'-.,r-"-, ~ r-"-,' r-"-,

..

=

19 Kalkulatu: (-3)2 - 4 . [(-6) . (+5) - (-3)] - (_2)2.
"

Sen multlploak-c-e

5 ={ ... , -10,

-5,0,5,10,

15,,,.}

bere buruaren eta baten multiploa do:
Q

(-3j2 - 4· [(-6)· 1. Kortxete barrukoa egin ~ = (-3j2 - 4· ( =(-3?-4. 2. Berreketa egin 3. Biderketa egin 4. Batuketa egin 5. Kenketa egin = 9 9 - 4· +

(+5) - (-3)] - (-2? = +3) -(-2?= - (-2J2= 4 4 4 -5en multiploak -'> (-5)
= {...,

-5 . (-2) -5· (- 1) -5· 0 -5· 1 -5 . 2
,........-'-.,,........-'-.,r-..._,~~

Q-ren multiploo do

-30 (-27) (-27) 108 117 113

10

,

5

,

0 , -5,

-10, ... }

21 Egiaztatu 6 eta -6 zenbakiek zatitzaile berak dituztela.

6l2__

o

6

a

6l_g__
3 Zat(6)

6@_

o
=

6li_
21

2

6~ 11

6~

o

1

6ren zatitzaileak-c-e

{1, -1, 2, -2,3, -3,6, -6}

-6ren zatitzai leak -'> Zat( -6) = {i, -1, 2, -2, 3, -3, 6, -6}

JARDUN 32 Kalkulatu. a) (+4)· (-7) + (-3)· (-2) b) (+16): (-8) + (-24): (-6) c) (-4)· (-5) - (+3)· (-2) d) (-12): (-3) - (+4): (-2)

APLIKATU • Egin eragiketa hauek. a) (+45): [(-7) + (+2)] b) (+2)· [(-63): (-7)] c) (-25): [(+3) - (+8)] d) (-8) . [(+21) : (-3)]
e) (-7) - [(-14):

Zenbaki bat lehena da positiboa bada eta bi zatitzaile positibo baditu soilik: zenbakia bera eta bat.

JARDUN
36

APLIKATU

33 Egin eragiketa hauek.
a) (+7) - (-12)· (+5) b) (-5) - [(-6) - (-5)· (-9)] c)

(+2) - (-7)]

Kalkulatu zenbaki bakoitzaren hamar multiplo eta zatitzaile guztiak. a)-8 b)-7 c)4 d)-10 Zen bat multiplo ditu zenbaki oso batek?

.38, Osatu.
Zat (-18) = {±1, Zat (45) = {±1, HAUSNARTU • Lortu zenbaki bakoitzaren zatitzaileak. a) -28 b) -36 c) 100 d) -23

HAUSNARTU

0, 0, ±6, 0, ±18} 0, 0, 0, 0, ±45}

35 Kalkulatu.
I

(J64

-)16): (2· (-2))

a) (+50)-(-4?+(-3? b)

37 Zenbaki hauetako zein dira lehenak?
Zergatik? 4, -5,9,11, -14, 17, -21

d)(J81 - 4) . J25

-

1

-164 -

(-5? - (-12)

28

29

8.1 Zatigarritasun-irizpideak
Zatigarritasun-irizpideek aukera ematen dute zenbaki bat beste batez zatigarria den jakiteko, zatiketarik egin beharrik izan gabe.
~ Hauetaz zatigarria: 2

8.3z.k.h. eta m.k.t.
• Zenbait zenbaki osoren zatitzaile komunetan handiena (z.k.h.) denek duten zatitzailerik handiena da . • Zenbait zenbaki osoren multiplo komunetan txikiena (m.k.t.) denek duten multiplorik txikiena da. Zenbait zenbaki osoren z.k.h. eta m.k.t. haien balio absolutua izan ohi da.
ADIBIDEA

~~---------------Irizpidea Azken zifra 0 edo bikoitia bada.
Zifren batura 3ren multiploa bada. Kokapen bikoitiko zifren baturari kokapen bakoitiko zifren batura kenduta, 0 edo llren multiploa lortzen bada.

3
f-

Azken zifra 0 edo 5 bada. ---+-lO Azken zifra 0 bada. ;:;.:__
5

11

~-------~----_
ADIBIDEA

-

24 Lortu 6 eta -4 zenbakien z.k.h. eta m.k.t.
Zat (6) = (-6, -3, -2, -1,1,2,3, Zat (-4)
=

6)

6ren multiploak

---7 ---7

,6,12,18,

.

(-4, -2, -1, 1, 2, 4)

-4ren mu Iti ploak

,4,8, 12, .

22 Aztertu 2.541 zen bakia 2, 3, 5, 10 eta 11z zatigarria den ala ez.
o

Ez da 2z zatigarria; azken zifra ez baita ez 0, ez bikoitia. 3z zatigarria da: 2 + 5 + 4 + 1 = 12 zenbakia 3ren multiploa Ez da 5ez zatigarria; azken zifra ez balta ez 0, ez 5. Ez da 10ez zatigarria; azken zifra ez balta O. 11z zatiqarria da; izan ere, (2 + 4) - (5 + 1) = 6 - 6 = O. baita.

Zatitzaile positibo komunetan handiena 2 da: z.k.h. (6, -4) = 2 = z.k.h. (6,4) Multiplo positibo komunetan txikiena 12 da: m.k.t. (6, -4) = 12 = m.k.t. (6,4)

o

Zenbaki oso bat biderkagai lehenetan deskonposatzeko, haren balio absolutua deskonposatuko dugu. Zenbakia negatiboa bada,-l biderkagaia gehituko diogu deskonposizioari.

o o

o

8.2 Biderkagai lehenetan deskonposatzea
Zenbaki 050 bat modu bakar batean adieraz daiteke zenbait zenbaki lehenen berreketen biderketa gisa. Adierazpen horri zenbakia biderkagai lehenetan deskonposatzea esaten zaio.
ADIBIDEA

• Zenbait zenbakiren z.k.h. lortzeko, zenbakiak biderkagai lehenetan deskonposatu behar dira, eta ondoren, berretzailerik txikiena duten biderkagai lehen komunak biderkatu. • m.k.t. lortzeko, zenbakiak biderkagai lehenetan deskonposatu behar dira, eta berretzailerik handiena duten biderkagai lehen kornunak eta ez-komunak biderkatu.
ADIB.IDEA

z.k.h. (a, b) = 1 bada, a eta b balioek ez dute

2S Lortu 12 eta -16 zenbakien z.k.h eta m.k.t. 23 Deskonposatu
24 12
6

24 eta -28 zenbakiak biderkagai lehenetan. ditugu: 24 eta 28. 28 14 2

12 6 3

2 2 3 12 = 22. 3

16 2 8 2

Lehenik, balio absolutuak deskonposatuko 2 2
2

24 = 2 . 2 . 2 . 3 = 23 • 3
'--y---/

3

3

23

2 77

28 = 2 . 2 . 7 = 22. 7
22

._,.,
(-

1.
z.k.h. (12, -16) m.k.t. (12, -16)
=

42 22

- 28 =

1) . 22. 7

z.k.h. (12, 16) = 22= 4 m.k.t. (12, 16) = 24.3
=

=

48

Zenbakia negatiboa bada, -1 biderkagaia gehituko dugu.

JARDUN JARDUN Aztertu 2, 3, 5,10 eta 11z zatigarriak diren ala ez. a) 145 b) 3.467 c) 12.624 d) -212 APLIKATU '" 30 duten balio pare

.4'~

Idatzi biderkaduratzat guztiak.

Deskonposatu zenbaki hauek biderkagai lehenetan, eta kalkulatu zatitzaile komunetan handiena eta multiplo komunetan txikiena. a) 18 eta 20 d) 18 eta 32 e) 48 eta 32 f) -21 eta 28 b) 28 eta 42 c) 18 eta 4

~l

APLIKATU Lortu zenbaki hauen z.k.h. eta m.k.t. a) 10,12 eta 35 HAUSNARTU Kalkulatu x, kontuan hartuta m.k.t. (x, 8) = 40 dela. Balio bakarra al dagokio x-ri? b) 15,20 eta 27

Deskonposatu a) 210

zenbaki lehenetan. c) -66 d) 92

HAUSNARTU

(Ai;
.

b) -210

4ai Kalkulatu a, 3a6 zenbakia 11ren multiploa izateko.

30

31

Funtsezkoena
~

ULERTU HITZ HAUEK ~

L_

--.

Zenbakiosoak Zen baki oso positi boak: +1, +2, +3, +4, ."

Zatigarritasuna 8 : 2 zatiketa zehatza da 8 zenbakia 2z zatigarria da

4.

ZENBAKI 050 BAT BIDERKAGAI LEHENETAN DESKONPOSATZEA
Deskonposatu -68 biderkagai lehenetan.
BIDERKAGAI LEHENAK

o zenbakia

Zenbaki oso negatiboak: -1, -2, -3, -4, ... Berreketa

an

= a·

'--------;-----

a . a .... a
n aldiz

Erro koadroa

j;

= b, b2 = a bada

8 2ren multiploa

.>:
da

l

LEHENA. Zenbakiaren balio absolutua zati ondoz ondoko zenbaki lehenak egingo dugu:

BIGARRENA. Eskuineko zutabeko

68 68:2~34 34:2~17 17: 17 ~

2
2 17

2, 3, 5, 7, 11, 13, 17... behar adina alditan, harik eta bat lortu arte.

biderkagai guztien biderketa gisa adieraziko dugu zenbakia, eta-1 biderkagaia gehituko, negatiboa bada. -68 = (-1) . 2 . 2· 17 = (-1) . 22. 17
'---r-'

2 8ren zatitzailea da.

1

22

5.
EGIN ERA liON ETA RA·

ZENBAIT ZENBAKI OSOREN ZATITZAILE KOMUNETAN HANDIENA ETA MULTIPLO KOMUNETAN TXIKIENA KALKULATZEA
Kalkulatu -24 eta 84 zenbakien zatitzaile komunetan handiena eta multiplo komunetan txikiena. 84 2 '42 2 21 3 77

1.

ZENBAKI 050 BATEN BERREKETA KALKULATZEA
Kalkulatu berreketa bakoitzaren balioa. a) 65 b) (_6)5 c) (_6)4
LEHENA. Berrekizunaren
5

2.

BERREKETEN BIDERKETAK EDO ZATIKETAK KALKULATZEA
Adierazi a) 67.63 b) 67: 63 berreketa baten bidez, ahal bada. c) 65. (_2)5 e) (_6)5.23 5: (_2)5 d) 6 f) (-W: 23 berrekizunak edo berdinak diren ikusi behar da. Bi berreketek berrekizun bera dute, 6.

LEHENA. Zenbaki osoen balio absolutua deskonposatukc dugu biderkagai lehenetan.

24 2 12 2 62 33 1

24 = 23.3

84=22.3.7

balio absolutua hartu eta berreketa egingo dugu. 6 = 6·6·6·6·6 = 7.776 64•= 6 . 6 . 6 . 6 = 1.296

BIGARRENA.

LEHENA. Berreketen

berretzaileak

• Zatitzaile komunetan handiena kalkulatzeko, berretzailerik aukeratuko ditugu. • Multiplo komunetan txikiena kalkulatzeko, berretzailerik komunak hartuko ditugu. Biderkagai komunak~ 2 eta 3

txikiena duten biderkagai komunak

a) eta b) 67 eta 63~

handiena duten biderkagai komunak eta eztxikiena duten kornunak-s-e

negatiboa bada eta berretzailea zenbaki bakoitia, minus zeinua jarriko diogu emaitzari. a) 65=7.776 b) (_6)5 = -7.776 c) (-6)4=1.296

BIGARRENA. Berrekizuna

c) eta d) 65eta (_2)5 ~ Berrekizun desberdinak; berretzaile berdinak, 5. e) eta f) (_6)5 eta 23~ Berrekizun eta berretzaile desberdinak.

22eta 3 Biderkagai ez-komunak ~ 7 Berretzailerik handiena duten kornunak -e 23 eta 3 z.k.h. (-24, 84) = z.k.h. (24,84) = 22.3 = 12 m.k.t. (-24,84) = m.k ..t. (24,84) = 23.3.7 = 168

Berretzailerik

BIGARRENA.

3.

ERAGIKETA KONBINATUAK EGITEA
Ebatzi. (--3)4. [6 : (-2)] - (_2)3 (_3)4. 81

• Berrekizunak berdinak badira, berretzaileen batuketa edo kenketa egingo dugu. a) 67 • 63 = 67+3 610 = b) 6 : 6
7 3

;---a) 3.025 b) -3.025

ETA ---- ORAIN."

JARD~N
Zenbaki oso bat biderkagai deskonposatzea a) -88 22. 3 . 5 23 • 11 = (- 1). 23 . 11
= =

Zenbaki oso baten berreketa kalkulatzea

lehenetan

t

\/ [-3
/

LEHENA. Parentesi

=6

73 -

=6

4

1. Hau da (_5)5 berreketaren bal ioa:
c) -3.125 d) 3.125

] - (_2)3 ] - (-8) - (-8) +8

. [ -3 -243 -243

t

barruko eragiketak egin.
BIGARRENA.

Berreketak egin.
HIRUGARRENA.

• Berrekizunak ez badira berdinak, baina berretzaileak bai, biderkatu edo zatitu egingo ditugu berrekizunak. c) 65. (-2?=(6.(-2»5=(-12)5 d) 65: (_2)5 = (6: (_2»5 = (_3)5 • Berrekizunak eta berretzaileak desberdinak badira, ezin dira berreketa bakar baten bidez adierazi. e) (_6)5.23 = (_6)5.23 f) (_6)5: 23= (_6)5: 23

4. -88 biderkagai lehenetan deskonposatuta: b) -88 c) -88

Berreketen biderketak

edo zatiketak egitea

2. Adierazi (-15)4: (_3)4 berreketa baten bidez. a) 454 b) (_5)4 c) 54 d) 58 Eragiketa konbinatuak ebaztea . [(-6) c) : (-3)] + (-7f d) 12

I

Biderketak eta zatiketak egin.
LAUGARRENA.

.> -235

3. Hau da (_3)3 + (-5)
eragiketaren a) 0 emaitza: b) -7

Zen bait zenbaki osoren zatitzaile komunetan handiena eta multiplo komunetan txikiena kalkulatzea

Batuketak eta kenketak egin.

5. Adierazi 8 eta 20 zenbakien m.k.t.:

7

a) 4

b) 40

c) 160

d) 20

32

33

Ariketak
ZENBAKIOSOAK
47 .•
Adierazi zenbaki oso baten bidez. a) Egoitzek 6,000 € euro irabazi zituen loterian. b) Terrnornetroak zero azpiko 7°C adierazten duo e) Marta laugarren solairuan bizi da, d) Denda bigarren sotoan daqo. 61 .• Egin batuketa eta kenketa hauek. a) (+12) + (+25) b) (-9) + (+ 13)
e) (-3)+(-11)

ERAGIKETAK ZENBAKIOSOEKIN

EGIN HONELA
NOLA EBAZTEN DIRA BATUKETEN ETA KENKETEN PARENTESIDUN ERAGIKETA KONBINATUAK?

72 .•

Egin biderketa hauek. a) (+21)· (+3)· (+4) b) (+19) . (-2) . (+3) e) (+13)· (-5)· d) (-20)· (-6) (-9)· (-3)

e) (+19) - (+5) f) (-21) - (+33) g) (-7)-(-11) h) (+22) - (-15)

67. Kalkulatu: -3 + (-8 + 9) - (3 - 6).
LEHENA. Parentesi barruko eragiketak egin behar

73 .••

Osatu biderketa hauek.
c) (-9) . 0 = 27

a) (-5) . 0 = -30

dira. - aurrean + zeinua badute, bere horretan uzten dira barruko eragiketak. - aurrean - zeinua badute, zenbaki bakoitzari aurkako zeinua jartzen zaio.

b) 0·(+3)=45

d) 0·(-8)=-48

48 .•

Osatu zenbakizko zuzen hau.

d) (+17) + (-8)

o
49 .•

62 .•
-3

EGIN HONELA
NOLA ATERATZEN DA BIDERKAGAI KOMUNA ZENBAKI OSOEN ERAGIKETETAN?

Osatu taula hau.

0

0

0

0

Adierazi zenbaki oso hauek zenbakizko zuzen batean: -5,7, -9,0, -3,2. Zenbat zenbaki oso daude -4 eta 4 artean? Osatu a) -90-12 b) 30-2

-7
I
63 .•
-121 +11 1" +23

a

+9!
-5 -18 _2-17

b

a-b

50 .•
51 .•

< edo > ikurra

erabiliz.
e) -10

1_ L

-~-t-I
b-a a+b

-1 __ 1

-3

+ (-8 + 9) -

c:+ (-8 + 9)
- (3 - 6)

=

-8

+9
-8

(3 - 6)

= -3
-3

+9-

3

+6

74. Kalkulatu: -120 (-27) + (-12) 0(+17).
Biderkaqai komuna ateratzea banatze-propietatea alderantziz aplikatzean datza: a 0b + a 0c
LEHENA. Batugai guztietan

+

=

+6
ditugu

BIGARRENA. Batugai positiboak taldekatuko

= a 0(b +

c)

__:4

d) -70-5 zenbakia.

Erreparatu azken bi zutabeei. Zer gertatzen da? Egin batuketa hauek. a) (+ 10) + (-5) + (+7) + (-9) b) (-29) + (-12) + (-9) + (+17)
e) (-20) + (+33) + (+21) + (-23)

batetik, eta negatiboak, bestetik. -3 - 8 I I

+9 -

I

52 .•

Idatzi aurreko eta ondorengo a) 0

3 I

+ 6 = (9 + 6) =15-14=1

J

(3

+ 8 + 3) =

biderkagairik

errepikatzen den baden zehaztu behar da.
12 bi batugaietan errepikatzen da

-12· (-27) + (-12) . (+17)
1-----'--

<4<0 b) 0 < 12 < 0

e) 0

< -4 < 0 d) 0 < -8 < 0

BIGARRENA. Errepikatzen

den biderkagaiak batugaien batuketa edo kenketa biderkatzen duo -12· (-27) + (-12)· (+17) = = -12· [(-27) + (+17)] = -12· (-10) = 120

53 .•

Lortu-adlerazttako oso bat.
a) -3

zenbakien arteko zenbaki e) 7

68 .••

Egin eragiketa hauek.

d) (-23) + (-41) + (-16) + (+50)

a) 6

+ (-4 + 2) + (2 -

(-3 - 1)

<0<0

< 0 < 10

64 .•

Egin kenketa hauek.

b) 7-(4-3)+(-1-2) c) 3 3) - (1 - 5 - 7) +4)+(-7-9) berdintzak zuzenak izan d) (+3) -

b) -8 < 54 .•

0 <-5

d) -4 <

0 <-2
8) (+ 11) - (+3'2.) - ( ...21) - (+q)
b) (-30) - (-55) - (+2q) - (-11) c) (-It3) - (+22) - (+14) -(-1) d) (+29) - (-12) - (-31) - (+54) 65 .•
Egin batuketa eta kenketa konbinatu a) (-21)+(-12)-(+9) b) (+17) - (+23) + (+34)
c) (-32) + (-19) - (-11)

75 .••

Ebatzi, biderkagai komuna aterata. b) 7· (-12)

d) -8+(1

Idatzi bina zenbaki oso. a) +3 baino txikiagoak eta -1 baino handiagoak. b) -3 baino txikiaqoak. e) -6 baino handiaqoak: d) -2 baino handiagoak eta + 1 baino txikiaqoak.

a) (-3)· (-4)

69 .••

Bete hutsuneak, daitezen.

+ 7 . (+6)

+ (-3)·

(-9)

c) (-5) . (+11) + (-5) . (- 10)

a) (-11)

+0

=

+4

0 =-7

76 .••

Osatu, biderkagai komuna ate rata. b) (-9)·2 + (-9)· (-4) =

b) (+13)+0=+12 c) 0+(-20)=-12

e) (-15)-0=+9 f) 0-(+8)=+7

a) 5· (-4) + 5 . (-7) = 5· [0 + (-7)]

55 .• 56 .••

O· [2 + (-4)]
e) (+32): (-8):

Ordenatu zenbaki hauek.txikienetik -4,6, -7,11, -9, -6,0,2, -1. Zenbaki baten aurkakoa -5 da. Zer zenbakirena?

handienera:

hauek.

70 .•

Egin biderketa hauek. a) (+12) . (+4) b) (-42)· (-3) c) (+5)· (-35) d) (-14)·(+5)

77 .••

Egin zatiketa hauek. a) (+35) : (-7) : (-5) b) (-21): (-7): (-1) (-2) d) (-4): (+4): (-1)

57 .•• 58 .••

Zenbaki baten aurkakoaren aurkakoa +3 da. Zer zenbakirena?

d) (-54) - (+22) + (-10)

71 .•

Osatu taula.

78 .••

Egin eragiketa hauek. a) (+21)· (+2): (-14) b) (+5) : (-5) . (-4)
e) (+2)· (+9): (-3)

66 .•

Kalkulatu.
a) 8 - 7

a) la 1=6

Zer balio har ditzake a-k kasu bakoitzean? b)

+4 -

a
3- 2 +11 1- 4

aob

boa

d) [(-2)·

(+7)]: (-14)· (+3) (+2)· (+5)

lal

-4

e) (+36) : [(-9) : (+3)]· (+5) f) (+36): (-9):

=17

b) -7-5+3-9-1 c) -4 - 2

59 .•• 60 .••

Zein da edozein zenbakiren balio absolutua? Eta haren aurkakoarena? Izan al daiteke

+5-

+1

+6
-9

79 .••

Egin zatiketa hauek.

d)6-3+3-1O-4+13 e) -9 - 14 + 4 - 56 - 16 + 1 f) 9 + 14 - 6 - 93 + 19

+7
Zer gertatzen da azken bi zutabeetan?

a) (-36) : 0 =

-4

I x I = -1?

b) (-54):0=+9 e) (+0): (-6)

Arrazoitu.

= (-42)

d) (+48):0=-6 e) (-63):0=-7 f) (+0): (+8)

=

(+2)

34

ZENBAKI
80 .•

OSOEN BERREKETAK

91 .••
b)

Osatu.
a) (36)° = 318

c) [( _2p]4 d) [(-7?P

= (_2)8 =

Idatzi berreketa gisa, eta adierazi berrekizuna eta berretzai lea. a) 7·7·7·7 b) (-2)· (-2)· (-2)

(85

P

ZEN BAKI OSOEN ERRO KOADROAK
98 .• Lortu zenbaki bakoitzaren a) 64 99 .•• Osatu. b) 121 erro koadroa. d) 196

ERAGIKETEN
107.••

HIERARKIA

= 820

(-7)9

Egin eragiketa hauek. a) (-13)· e) (-35): (+3) - (-12)· (-7) + (-54): (+7) (-4) (+9) (-8) b) (-3)· (-12) - (-15)· d) [(-25) + 5 - (-4)]: e) [(-16)+(-9)+5J:(-4) f) [(-4)+(-3)·(-6)]:7

92 .••

Adierazi

berreketa bakar banaren bidez.

e) 144

c) (-5)· (-5)· (-5)· (-5)· (-5) 81 .• Idatzi berreketa gisa, baita biderketa gisa ere. a) 11 berrekizunaeta4berretzailea. b) -2 berrekizuna eta 3 berretzailea. 82 .•• Egin berreketa hauek. a) 45 b) (_2)6 83 .••
a) c) 142

a) (25)2. (22)4 b) (103? . (102)4 c) [(_35)]3. [( -34)J3 d) [( - 102)]2 . [( - 103) 3 J 93 .•• Adierazi
a) (62)5
:

o)ff="I

berreketa bakar banaren bidez.

108 .••

Egin eragiketa hauek. a) (-11)·[10+(-7)]+36:[(-1)-(-10)] b) (-8)· [5 - (-2)J - 48: [6 + (-14)J - (-3)J + 28: [-6 - (-8)J
e) 42: [(-6)

(63

?

b) (237? : (233)4 e) [(_14 )]2: [(-143)J5 d) [(-28)J3 : [( -24)J
9

e) 73 f) (-9j2

d) (_4)4

100.••

Kalkulatu zenbaki bakoitzaren erro koadroa eta hondarra, eragiketarik egin gabe.
a) 93

d) 32 : [( -19) + 3] - 24 : [(-11) - (-5)] 109.•• Egin eragiketa konbinatu a) (-5?· [3+28: (-4)] - 32: (-8)J (-2)J (-9)] 5 - (-45): b) (+2?· [-5·2 d) (_4)3: [(-15): hauek.

Osatu.

EGIN HONELA
c) (_2)° =-8

b) 59

c) 130 kasu bakoitzean.

d) 111

(-2P

=4

b) (-3P=9 84 .•

d) (-3P

=

-27

NOLA EBAZTEN DIRA BERREKETEN BIDERKETAK, BERREKIZUNEK BIDERKAGAI LEHEN KOMUNAK DITUZTENEAN?

101 .•

Lortu hondarra, a) Erroa = 12

Egin berreketa hauek. a) 5° b) 231 c) (_3)° Adierazi
a) 53.54

e) Erroa = 30

e) (+3j3: [-5 + (-7)·

d) (-57)1

94. Sinplifikatu a) 84.162
LEHENA.

berreketen b) 34.92

biderketa hauek. c) (_3)4.182

Errokizuna = 160 b) Erroa = 23 Errokizuna = 532 102.••

Errokizuna = 901 d) Erroa = 32 Errokizuna = 1.030

85 .•

berreketa bakar banaren bidez.
c) (-3)5. (_3)3

110 .••• Egin eragiketak, erroaren emaitza positiboak soilik kontuan hartuta. a),J9 + (-3)· [12+ (-7)J

b)116.114 86 .• Adierazi a) 43.43.4 b) 95.92.94 87 .•• Osatu. a) 54. 50 . 52= 59 b) 13 . 133. 13° = 135

d) (_8)4. (-8j1 berreketa bakar banaren bidez. c) (_2)6. (_2)4. (-2) d) (-7?· (-7)· (_7)6

Berreketen berrekizunak biderkagai lehenen biderketa gisa deskonposatu behar dira. a) 8=23 b) 3=3 e) -3=-1·3 16 = 24
BIGARRENA.

Adierazi, kalkulurik egin gabe, baieztapen hauetako zein diren okerrak. a)
b)

b) ,)81:3+4.[-12-2.(-3)J e)7· (5 + 3) d) -3 - (-4)·

9 = 32

18 = 2 . 32

J23 = 160 =

4, eta hondarra, 7 5, eta hondarra, 10 7, eta hondarra, 4 7, eta hondarra, 11 9, eta hondarra, 1 9, eta hondarra, 5 9 eta hondarra 15

56 :(-3)
[164 5· (-2)J

Berrekizunen ordez haien deskonposizioak jarri eta eragiketak egin behar dira. a) 84.162 = (23)4. (24j2= 212. 28 = 220 b) 34 . 92 = 34 • (32? = 3 • 3 = 3 e) (_3)4.182=(_1·3)4.(2·32j2=
4 4 8

50 = e) J45 =
d) e) f) g)

111 .••• Kalkulatu, erroaren emaitza positiboak soilik kontuan hartuta.
a)

c) (-11P·(-1W·(-11)=(-1W d) (-2W· 88 .• Adierazi a) 75: 73 b) 128: 125 89 .•• (-2W· (-21)° = (_21)11 95 .•••

3 22. 3 = = 1 . 22. 3B = 22. 38
• 4• 4

= (_ 1)4

.JOO = J85 =
196 =

,J1OO : 5 + 33:
-

(-3)

b) 12-18:2+(-4).J12-j

e) (-5).32

149: [(-5)·

(-2) - 31J

berreketa bakar banaren bidez. c) (_9)6: (_9)3 d) (-6?: (-6?

Sinplifikatu

berreketen

a) 54.253 b) 84.162 e) 63.125 d) 47.32 96 .••• a) 79 b) 6 97 .•••
8

biderketa hauek. e) (-12?·185 g) 322• (-24)3 h) -723. (_4)7

h) ,)204 = 14, eta hondarra, 2 103 .•• Idatzi baldintza hau betetzen duten bi zifrako zenbaki oso guztiak: 2 dutenak erro koadro osoaren hondarra. Idatzi erro koadroaren hondarra 10 duten 500etik beherako hiru zifrako zenbaki guztiak. Zen baki baten erro koadro osoa 5 da, eta haren hondarra, izan daitekeenik handiena. Zein da hondarra? Eta zenbakia?

d) (_8)5: (-8? - (-4j2· e) 112 .•••

(-116 -

2°)

J144 : [7 + (-5)f + (_2)3
Aurkitu berdintza hauetako akatsak. - (-8)

f) (-63)5.212

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) (28: 23). 23 b) 35: (37: 34) c) [(_4)6: (-4)J : (_4)2 d) (-5? : [(_5)4: (-5)J

a) (-3)

+ (-5)

104.••

= -3 - 5 - 8 = = -8 - 8 = -(8 - 8) = 0

Idatzi berreketa baten berreketa gisa. e) (_12)6 d) (_8)12 Osatu. e) (O?= -27 d) (0)7 = -128 105 .••

b) -9 - (-8) - (-7 - 2) = -9 + 8 + 7 - 2 = =-1+7-2= = -6 - 2 =-8 e) 5 - [-6 + 7 - (-2)J = 5 + 6 - 7 + 2 = =11-5=6 d) 4· (-3) + (-5)· (-2) = -12 -10 = -22 e) 4-5·(-2)=(-1)·(-2)=2

90 .•

Adierazi a) (54)3
b) (75)2

berreketa bakar banaren bidez. c) [( -3)4J3 d) [(-9?J3

a) (0)4 = 256 b) (0)5 = 243

106 .••• Zein da 265i batu dakiokeen zenbakirik txikiena, emaitza berbidura perfektua izateko?

37

36

~

lJl'~
113.·.

1'IGARRITASUNA
It' loak erabiliz. Osatu 12ren mu IP 24 0 0,12,0,36, 12={ .. ·,,' 'k +

ZENBAKIOSOAKLANTZEKO PROBLEMAK

EGIN HONELA
NOLA EBAZTEN DIRA PROBLEMAK

z.k.h.

ETA

D, 6('),... J

• Lortu -40tl 4. guztiak. 11

aora arteko 7ren multiplo

129.•• Goizeko 7etan termometroak zero azpiko 4°C adierazten zuen, eta bost orduren buruan, 3°C adierazten zuen. Zein da bi tenperatura horien kendura?

m.k.t. BIDEZ? 135. Ebatzi problema hauek. a) 4 m, 6 meta 9 rn-ko hiru soka zati berdinetan moztu nahi ditugu. Zen bat luze izango dira egin daitezkeen zatirik handienak? b) Apal bateko liburuak 4,6 eta 91iburuko multzotan jar daitezke, bat bera ere sobera geratu gabe. Zenbat liburu behar dira, gutxienez?
LEHENA.

138.••• Trenbide batetik tren bat igarotzen da Bilborantz 30 minutuan behin, eta beste bat Donostiarantz, 18 minutuan behin. Bi trenak goizeko 10:00etan gurutzatu badira, esan zer ordutan gurutzatuko diren berriro.

o tik +30era arteko ~ren multiplo • Lortu -3 e 1 115. uztiak. 9 b ki bakoitzaren zatitzaile guztiak: Lortu zen a 116. • b) 54 c) 63 d) 90 6.) 28 42ren zatitzaileak idatziz . • osatu 111. Zat (42) = {±1, ±2, 0, 0, 0, ±14, D, D}
18 24 ~,-423, 10,267, -23 eta -2 118.• 12, _~5k e~a~da, zein dira hauen multiploak? zenbakla b) -2 c) 3 d) -3 e) 6 a) 2 . 30etik 15era arteko -5en .Idatzl . 119. u Itiplo guztlak. m Haietatik zein dira 7ren mu It'IP 1013.k?. ) a 'k dute 15ek baino balio absolutu b) Etazelne, txikiagoa? ' hauetako zein diren lehenak. • Esan zen b a k 1 1Z0. Arrazoitu erantzuna. . b) 19 c) 43 d) 39 a) 21 ki hauek lehenak ala konposatuak Esan zen ba 1Z1.·. . 72 -147 -282, 331, ~07. dlren., ' tu zenbaki hauek biderkagaietan: .Deskonposa 1ZZ, b) -432 c) -561 a) 3,850 nbaki pare bakoitzaren zatitzaile t • KalkuIatu ze 1Z3. kon1unetanhandiena. 27 b)-28eta21 c)-18eta12 a) 45eta130••• Ane 3. solairuan bizi da. 5 solairu jaitsi ditu trastelekura joateko. Gero, 7 igo ditu, Aritzengana joateko. Zenbatgarren solairuan bizi da Aritz? 131.•• Anek 3. sotoan utzi du autoa eta 4 igo ditu etxera joateko? Zenbatgarren solairuan bizi da?

Problema aztertuko duqu. -.:
C

a) ~'"

'=
..... LL

,

p;:r .......... C1:

~

-%TTl

139.••• Aitor Bartzelonara joaten da 15 egunean behin, eta haren arreba Alazne, 20 egunean behin. Noiz egingo dute tope berriz Bartzelonan, urriaren 2an elkartu baziren azkenekoz? 140.••• Errepide batean argiak jarri dituzte aide banatan. Aide batean, 12 metroan behin jarri dituzte, eta bestean, 18 metroan behin. Bi aldeetako lehen argiak elkarren parean daudela jakinda, zer distantzia egin beharko dugu elkarren parean dauden beste bi argi au rkitzeko?

Zati bakoitzaren luzerak soken luzeren zatitzailea izan behar du. Eta gainera, handiena izan behar du -7 -e z.k.b-ko PROBLEMA. b) Liburuen kopuru osoak 4,6 eta 9 zenbakien multiplorik txikiena izan behar dU-7 -7m.k,t.-ko PROBLEMA.
BIGARRENA.

+
4
132.•• Ekaitzek 123 € ditu. Hilaren amaieran soldata kobratu du, 900 €, eta etxearen hipoteka ordaindu, 546 €. Zen bat diru geratzen zaio?

Kalkuluak egingo ditugu. 4 = 22 6= 2 .3 9 = 32 z.k.h. (4,6,9) = 1 m.k.t. (4,6,9) = 22. 32 = 36

IKERTU
141.••• Lortu baldintza hauek betetzen dituzten a-ren eta b-ren balio oso guztiak. Eragiketaren batek ebazpenik ez badu, adierazi zergatik; eta infinitu aukera baditu, deskribatu nolakoak diren. a) I a I + I b I = 4 b) la+bl c) lal-lbl=4 d) la - b I = 4 e)lal'lbl=12 f) la·bl =12 =4 g)

a) Zatirik handienak 1 m-ekoak izan daitezke. b) 361iburu behar dira, gutxienez.

EGIN HON~LA
NOLA OSATZEN DA KARRATU BAT ELEMENTU , KOPURU JAKIN BATEKIN?

136.•• Etxebizitza bateko korridorea 432 em da luzean, eta 128 em, zabalean. Ahalik eta lauza karraturik handienak jarri nahi dira, bat bera ere moztu beharrik izan gabe. Kalkulatu korridorearen dimentsioak eta lauza kopurua.

[a] : Ibl =12

h) I a I : I b I = 1/2 i) a2 = 64 j) k) I) a2
3

= -64

1Z4.

•• Lort u

' 12 a) 6, -8, z.k ..
h(

z

atitzaile komunetan handiena. b) 16,20, -28 12) c) 40, -10,25 x-ren bal ioa.

133. Zein da gela bateko 23 ikaslerekin osa daitekeen karraturik handiena?
LEHENA.

125 .•• 1.

x,

= 6 bada, lortu
b) 15eta -45

Berbidura perfektua den ikusi behar da.

-",,
_l
I

+,

-H---l+

a = 64
a3 = -64

23 ez da berbidura perfektua.
BIGARRENA.

26 • Lortu mu

Itiplo komunetan txikiena. c) 27 eta - 18

t 18 13.)-12ea

enbaki hauen multiplo komunetan 127 .•• Lort u z txikiena. c) -8,30,24 b) -4,18,27 a) 12, -9, 10 8 ••• Lortu bi zenbaki, jakinik haien z.k.h. eta 12· k t 6 eta 36 direla, hurrenez hurren.
1111 •••

m=

Haren erro osoa kalkulatu behar da. 4 -7 Hondarra = 23 - 42 = 7

T

I

.~

!

'~1
• 1=)"

142.••• 12 + 22+ 32+ ... + 252 5.525 bada, esan zer balio duen honek: 22+ 42 + 62 + ... + 502. 143.••• Ordenatu txikienetik handienera. 22,008 22005 2,007 + 22•006 2 + berreketa gisa erdiko bi

=

22.006 2 _

Aide bakoitzean 4 ikasle dituen karratua osa daiteke eta 7 geratuko dira sobera. 134.•• Zein da 52 zigilurekin osa daitekeen karraturik handiena? Zenbat geratuko dira sobera?

137.•• Kepak 150en bat argazki ditu, eta albumean jar ditzake 8,9 zein 12 argazkiko multzotan, bat bera ere kanpoan utzi gabe. Zenbat argazki ditu Kepak?

Adierazi 2 berrekizuneko zenbakien batura.

144.••• meta n zenbaki oso positiboak bad ira, zein 2 da m-ren baliorik txikiena 2.940· m = n izan dadin?

Egunerokoan
145.•••
Meatze-putzu batean lur-jausia gertatu da. Hori dela eta, larrialdiko neurriak hartubehar izan dira eta salbamendurako talde bat osatu behar izan dute.

146.•••

Mikelek orkatilan lesioa badu ere, gai da asteko erosketa egiteko; izan ere, bi supermerkatutako orrialdeetan sartzen da aid ian behin, eta prezioak alderatzen ditu. Mikelek taula bat egin du, behar dituen produktuek Super1 eta Super2 supermerkatuetan dituzten prezioen arteko aldea adierazteko.

Produktua
1 poto tomate frijitu 1 botila olio 1 botila freskagarri 1 botila zuku 1 poltsa galleta 1 uraza 1 kilo tomate 10gi 1 kilo nrroz

Superlen ... 6 zent. 72 zent. 9 zent. 23 zent. 8 zent. 2 zent. 12zent. 3 zent. 16 zent. merkeago garestiago merkeago merkeago garestiago garestiago merkeago garestiago merkeago

Zatikiak
Alexandro Handia
Roxanak, Alexando Handiaren emazteak, honela galdetu zion behin senarrari: -Zer jainkori eskertzen diozu rnundua konkistatu izana? Eta honela erantzun zion Alexandrok: -Lehenik eta behin, nire buruari ematen dizkiot eskerrak; eta bigarrenik, aitak utzitako ondareari: Mazedoniako jalange armada garaiezinari.

Lur-jausia gertatu denean, 32 meatzari zeuden meatzean. Orain, haietatik bik soilik jarraitzen dute meatzetik atera ezinik. Lur-jausia 14. galerian gertatu da eta uste dugu hor daudela bi meatzariak.

Zer supermerkatutan egingo du erosketa merkeago? Zenbat diru aurreztuko du?

Ikatzezko lurpeko meatze hori galeria horizontalez osatuta dago. Gainera, galerien arteko distantzia bertikala 10 rn-koa da, eta galeria bakoitza 2 m da altuan. Badakigu salbamendu-taldeak galerietan daudela.
• # ., ••

147.•••

Aurten, kide berriak sartu dira txistulari danbolin-jotzaileen bandan.

eta

Bandako kideak lauko ilaratan jarrita ibili izan dira kalejiran azken urteetan. 18. eta 11.

Unitate honetan, hau ikasiko duzu:
• Zatikiak interpretatzen eta grafikoki adierazten. • Zatiki baliokideak lortzen eta zatiki jakin baten zatiki laburtezina lortzen. • Zatikiak alderatzen. • Zatikien batuketak, kenketak, biderketak eta zatiketak egiten. • Zatikizko berrekizuna eta berretzaile arrunta dituzten berreketak kalkulatzen. • Zatikien erro koadroak lortzen.

-Baina konkistatutako inperioetako arrnadarik gehienak zeurea baino handiagoak izaten ziren -erantzun zion Roxanak. -Nire armadaren indarra -azaldu zion Alexandrokez datza soldadu kopuruan; haiek antolatzeko moduan baizik: 16 hoplitako ilara bakoitza tetrarkia baten laurdena da; tetrarkia bakoitza, berriz, sintagma baten laurdena, eta halako 64k falangea osatzen dute. Haiek ikuste hutsak errespetua eragiten du aurkako armadetan.

"I

:~ .

I'.~' '
,~ ......

.'~-=: ..

".~

.....

Aurten arazo hau dute: bandako kideak ezingo dira lauko ilaratan jarri; hala jarriz gero, ez baitute azken ilara osatuko. Hiruko ilaratan ere ezin dira jarri; hala jarriz gero, beste hiru ilara osatuko baitituzte.

I ..

...

-

....

=

".

:if.

~

...

-

---"
~,' .. ~

_

•.

.,.

0

~.

,.....

~.

~"'.:

~''',...

Atera ezinik gelditu diren meatzariak dauden galerietara iristeko, zuloa egin behar da. Teknikariek diote beherakoan metro bateko zuloa egin daitekeela 12 minutuan behin; eta 9 minutuan behin, gorakoan. Zer talde iritsiko da aurrena? Zenbat denboraren buruan?

Eta biko ilaratan jarriz gero, ez dute azken ilara beteko eta lauko ilaratan jarrita baino zortzi ilara gehiago osatuko dituzte. Zenbat kidek osatzen du banda?

Zenbat soldadu zituen jalangeak? Eta sintagma bakoitzak?

40

11 I
Zatikiak

Zatikiak
a eta b zenbaki osoen bidez adierazten dira: da, a; eta bigarrena, izendatzailea,
a

~
o
Lehena

~

Zatiki baliokideak
Grafikoki, bi zatiki baliokidek batekoaren zati bera adierazten dute.

zenbakitzailea

b.

Bi zatiki, ~ eta _£_, baliokideak dira a . d = b . c betetzen bada. b d a c Zatiki baliokideak hone1a idazten dira: =

b

d'

_!J_~
10 3

mID

1.1 Zatikia batekoaren zati gisa
a b zatikiak bateko

ADIBIDEA
3 Baliokideak al dira - eta - zatikiak? 5 10

rnm

izeneko guztizkoarekiko balio bat adierazten du.

3

6

5

b izendatzaileak batekoa zenbat zati berdinetan banatzen den adierazten du, eta a zenbakitzaileak, batekoaren zenbat zati hartzen diren. 1.2 Zatikia zatiketa gisa
a b zatikiak a-ren eta b-ren arteko zatiketa adierazten du.

6 ~ 3,10 = 5, 6 ~ 30 = 30 10 3 6 3 6 Hortaz, - eta baliokideak dira: - = -10' 5 10 5

3 -)(5

Zatiki baten zenbakizko balioa kalkulatzeko, zenbakitzailea zati izendatzailea egin behar da.

2.1 Zatikiak anplifikatzea eta sinplifikatzea
Zatiki baten zatiki baliokideak lortzeko, bi metoda hauek erabil ditzakegu: • Zatikiak anplifikatu. Zatiki baten zenbakitzailea eta izendatzailea zero ez den zenbaki batez biderkatzean datza. • Zatikiak sinplifikatu, Zatiki baten zenbakitzailea eta izendatzailea zatitzaile berberaz zatitzean datza.

1.3 Zatikia eragile gisa
a b zatikia beste zenbaki

baten eragilea ere izan daiteke.

a a'n b b'n
-=--

Zenbaki baten zatikia kalkulatzeko, zenbakia zenbakitzaileaz biderkatu eta izendatzaileaz zatitu behar da.
ADIBIDEAK

a b

a:n b:n

ADIBIDEA

I

: -.

IIII
ZATIKIA BATEKOAREN

1-.

4

34~~
ZATIKIA ZATIKETA GISA

4 Lortu - zatikiaren bi baliokide; bata anplifikazio 6 sinplifikazio bidez.
ANPLIFIKAZIOA ~ -

bidez, eta bestea,

ZATI GISA

4 6
4
6

4,2 =. --6,2
4: 2
=:--

8 =12
2 =3

4 8 -=-~ 6 12 -=-~ 6 3
4 2

4,12=6,8~48=48 4,3=6·2~12=12

2

20ren ~ ~ 20,3: 4 = 60: 4 = 15 4 --,ZATIKIA ERAGILE GISA

SINPLIFIKAZIOA

~

-

6: 2

ARIKETAK
JARDUN • Adierazi zatiki bakoitza grafiko baten bidez eta hamartar gisa.
a) -

APLIKATU • Anak 75 kromo erosi ditu kioskoan. 2 Irekitakoan ohartu da kromoen errepikatuta

JARDUN • Baliokideak al dira behean ageri diren zatiki pareak?

APLIKATU • Aztertu grafikoki baliokideak diren ala ez. 2 8 a) - eta 5 20 HAUSNARTU • Lortu a-ren balioa baliokideak izan daitezen. 3 6 b) - eta 4 8 1 3 c) - eta 2 6

3 5

b) ~ 8

c) 9

7

d) 2

1

5

daudela. Zenbat kromo daude errepikatuta? • HAUSNARTU

15 a) -eta6

105 36

17 b) -eta13

85 52

12 c) -eta30

5 2
eta

2

Kalkulatu,
a)

Idatzi hiruna zatiki baliokide sinplifikatu hiruna anplifikatu.

2 30en -

3

1 b) 25en 5

c) 250en -

3 5

Adierazi bidez.

~ zatikia hiru irudiren 6

72
a) 120

b)-

140

c) 450

320

650

a)-';=20

3

12

b)1"2=-;-

9

45

c)1T=22

14

a

42

43

2.2 Zatiki laburtezina
Zatiki bat laburtezina da ezin bada gehiago sinplifikatu.

I 3 I. Zatikiak alderatzea
Bi zatiki alderatzeko, haien zenbakizko balioak kalkulatu eta alderatu egin ditzakegu, edo bestela, irizpide hauek kontuan hartu. • Izendatzaile bera badute, zenbakitzailerik handiena duena da handiena. • Zenbakitzaile bera badute, izendatzailerik txikiena duena da handiena. • Zenbakitzaile eta izendatzaile desberdinak badituzte, izendatzaile beraz adierazi behar dira.
ADIBIDEA
7 Alderatu a) -etazatiki hauek.

Zatiki bat zatiki laburtezina da, haren zenbakitzaileak eta izendatzaileak ez badute zatitzaile komunik. Zatiki baten zatiki laburtezina lortzeko, zenbakitzailea eta izendatzailea bien zatitzaile komunetan handienaz zatitu behar dira.
-=

a b

a : z.k.h. (a, b)

b : z.k.h. (a, b)

x =-

y

~

x da.E:_zatikiaren zatiki laburtezina. y b

ADIBIDEA
5 72 Lortu -en

48

. zati'k'I Ia b ur t ezma
72 =~ .. 3 48=2~.3I
2

1~

z.k.h , (72,48)

= 23,3 = 24

3 5

2 5

72 -72 = -- : 24 = -3 ~ -3 48 48 : 24 2

2

. zatiiklIa -72 zat·Ikllaren zat·Ik'I Ia b ur t eZlna d a. 48

2.3 Izendatzaile beraz adieraztea
Zatikiak izendatzaile beraz adieraztea izendatzaile bera duten zatiki baliokideak lortzean datza.
ADIBIDEA
6 Adierazi zatiki hauek izendatzaile beraz:

3 3 b) - eta5 4

rafiki prop1oa (bat balno txiklagoa)

)3

4

5

eta

18'

7

c

4' 9' e a 12 ~
4 = 22 ) 9 = 32 12 = 22 ·3
~

5

t

7

Zenbakitzaile eta izendatzaile desberdinak izendatzaile beraz adieraziko dituqu. rn.k.t, (4, 9,12)

dituztenez,

®
.

-<1 6

5

Bat balle duen

= 22.32 = 36
5

__

,alilUa
~:r~datzaile

Izendatzaile hauen multiplo komunetan txikiena kalkulatuko dugu: 4 = 22 18 = 2·3

2} ~

m.k.t. (4, 18)

= 22.32 = 36
izango da.

Balio hori lortu beharreko zatikien izendatzailea

4__
=

3

3 . 9 = 27 -36:4=9_i 7

27 36

9 __
7,3=2112=3

5·4=20 36:9=4..J

--

36

20

®
@
.

.

~=1 6

Zatiki bakoitzaren zenbakitzailea lortzeko, rn.k.t. zati izendatzailea egin eta emaitza zenbakitzaileaz biderkatuko dugu.

12--36:

J

36
5 9 7 12 3 4

21

Zatlkllnpropioa (f;at baino handiagoa)

~

5
4-~:4=9-l

5·· 9 = 45 --45
1 -.

36

18--36: 18=2_j

7

7·2

14--

36

14

20 21 Z atiki ra k or d ena t u k 0 dlt ugu:-<-<-~-<-<-. I I 36 36

27 36

,

®
2

->1

7 6

ARIKETAK
JARDUN 9 Lortu zatiki bakoitzari dagokion zatiki laburtezina. a)~ b 36 APLIKATU • Esan zein diren zatiki laburtezinak. a) 1 23 10 JARDUN APLIKATU • Ordenatu zatiki hauek handienetik txikienera, zatikien zenbakizko balioak alderatuz. 11 a) -.-.-.45 HAUSNARTU • Zer balio du a-k!!_ zatikia _! baino handiagoa bada? 5 5 1 8 1 10 13 Ordenatu zatiki hauek txikienetik handienera. Horretarako, erabili zatikiak alderatzeko irizpideak. 3 2 1a) -. -. -,1 c)

)25

60

540
c) 320

d) 120 90

'3

b)

17

c)

25

d) '21

57

1m

HAUSNARTU • 1 363 ikl Lor al daiteke - zatikia, zati ra 3 369 sinplifikatuta?

Adierazi

izendatzaile beraz. 1 3'

554

7

8' 4' 6' 8

6

5

5

10

2222 b)-, -, -,548

5' 4'

2

1

7

(3'

10

1

23 b) -, -,95

6 15

d) _i_, 53

i, ~
12

45

I 4 I Era$Ji~et.ak zatikiekin
4.1 Zatikien batuketak eta kenketak
Izendatzaile bereko zatikien batuketak (edo kenketak) egiteko, zenbakitzaileen batuketa (edo kenketa) egin eta izendatzaile bera uzten da.
ADIBIDEA 8 a) -+-= 15 15
4 7 1 c) -+---+---= 18 19

4.3 Zatikien biderketa
emaitza beste zatiki bat da; zenbakitzaileen biderketaren emaitza duena zenbakitzailean, eta izendatzaileen biderketaren ernaitza, izendatzailean.
Bi zatikiren edo gehiagoren biderketaren

a b
ADIBIDEA 11 Kalkulatu.
32 a) -.-.--

ca· db·

c d

18+19 37 =15 15
13

87 b)---=-=3 3

8-7
3

1
3

7 _ 4 + 7-1 + 13- 7 6

66666

16 8 =-=6t3
Sinplifikatuta z.k.h. (16,6) = 2

7 4

3.2.7 5·9·4

5

9

-_-

42 180

t

7 30

Sinplifikatuta:

z.k.h. (42, 180) = 6

Izendatzaile desberdineko batuketak (edo kenketak) egiteko, zatikiak izendatzaile beraz adierazi, zenbakitzaileen batuketa (edo kenketa) egin eta izendatzaile hori uzten da.
ADIBIDEA
1
• Mota honetako zatikiak -eta-

b) 2.1.000= 2. 1,000 1·1,000 1,000 250 = = = 4 4 1 4·1 4

4.4 Zatikien zatiketa
Bi zatiki alderantzizkoak dira haien biderketaren emaitza bat bada.
Edozein zenbaki oso 1 izendatzailea duen zatiki gisa idatz daiteke. a=-

2

9

6+4+8-

12t
3

7

4+12+9-14 24

11 24

Zero ez den edozein zatikik, ~ ek, alderantzizko zatiki bat du: : Bi zatiki zatitzeko, lehen zatikia (zatikizuna) bider bigarren zatikiaren (zatitzailea) alderantzizkoa egin behar da.

-a
b

a
-b

Izendatzaile komuna:

rn.k.t, (6, 4, 8, 12) = 24

honela idazten dira: -=-==--

-b'
2 7

a

-2 7.

7 -2

4.2 Aurkako zatikia
Bi zatiki aurkakoak dira bien baturaren emaitza zero bada. ~ zatikiari aurkako zatiki bat dagokio beti: -

Zatiki negatiboak dira • Mota honetako zatikiak

a b
ADIBIDEA 12 Kalkulatu.

cad

a·d b
c

a 1

d

b·c

-a b

-a
-b
honela idazten dira:

b

motakoa.

,

b'

a

ADIBIDEA 7 - 7, 7 -7 7+ (- 7) 0 10 - zatikiaren aurkakoa da: Izanere, - + - = = - = O. 3 3 3 3 3 3

-2 2 -=-7 7
Zatiki positiboak dira,

a) ~ 3
9 5

:~=~.~=~=E_=
9

35

3·5

15

~

5

b)_1!:7=E.2=~=E 5 57 5·7
}_ ~ _1_en alderantzizkoaJ 1 7

35

~ ~ ~en alderantzizkoaJ

JARDUN Kalkulatu eta, ahal bada, sinplifikatu emaitza. a)

APLIKATU • Kalkulatu.

JARDUN b)

HAUSNARTU • b) Herri bateko uraren 3/4 birziklatu egiten da, eta birziklatutako uraren 2/5, ureztatze-Ianerako erabiltzen. Uraren zer zatiki erabiltzen da ureztatze-Ianerako? • Kandela baten 1/4 erretzen da ordubetean. Kandelaren 1/2 badugu, zenbat orduan izango dugu piztuta? 3 2 1 4 5 9

2+3+3
3 1 1 10 1 3 2 5

4

1

4 2 1 d) -+--7 4 2 9 1 e) -+--1

2 [ 5) a) -+-+--7
15 18
HAUSNARTU

12

~+2__(_~)
15 18

Egin eragiketa hauek. a)

12

5"'"6'6

7'6'5

b)-+--3 7 c) ----42

5
7

7
9

18 Kalkulatu a-ren balioa.

f)

5-3+10

8

a 1 -+3--=7 2

45 14

Kalkulatu.

a) 60en3

2

3 b) 90en5

46
1

47

rL 5 .I Zatikien eragiketa konbinatuak
Zatikien eragiketa konbinatuak behar da: egiteko, eragiketen hierarkia errespetatu 1. Lehenik eta behin, parentesi eta kortxete barruko eragiketak egin behar dira. 2. Ondoren, zatikien biderketak eta zatiketak egin behar dira agertzen diren ordenan, ezkenetik eskuinera. 3. Azkenik, zatikien batuketak eta kenketak egin behar dira agertzen diren ordenan, ezkerretik eskuinera.
ADIBIDEA

[6J

Zatikien berreketak eta erro koadroak

6.1 Zatikien berreketak
Zatiki baten berreketa egiteko, zatikiaren zenbakitzailea eta izendarzailea berretzaileaz berretu behar dira.

[: l~Becre"o;IM
l__
Berreketaren berrekizuna

n aldiz ADIBIDEA

13 a)

.l. _ _! . (~ + __g_ + _1_)

2 2 ~3 5 30 =
m.k.t, (3, 5, 30) = 30

'14 (~)~
3

=2.__g_.!.
3 3

3

2 = 2·2·2·2 3 3 .3 .3 . 3

= !_=16
348'1'

~:~~I~ltesia

= ~- ~.(~~ +

~~+

3~

1= ~- ~ . ~~.
Sinpllfikatu

=

6.2 Zatikien erro koadroak
Zatiki baten erro koadroa zenbakitzailearen eno koadroaren eta izendatzailearen erro koadroaren zatiketa da:
13
20

Bidel'keta egin.

=1 2

69 ~.o-----"""",,_= +1 23
60 2 20
'--v----'

rn.k.t. (2,20) = 20

H~~~.

Kellketa egin.

10 23 -13 =---=-=--.
20 20 20

b)[(~ +3):(2-~)]:3=
~~
lT1.k.t.(3, 1)=3 lT1.k.t.(1,4)=4

Zatiki baten erro koadro zehatza berbiduratzat zatiki hori bera duen zenbakia da.

Pmentesiak ksndu. Zatiketak egin, ezkerretik esku inera:

=

[(2 + _§_) : [~
3 3:

4

_.J_. J] : 3 = [JQ_ :
4 3
=~:3=~

2J :
4'

3=

ADIBIDEA

21

63 Ik USI, .

(16 _J16 _ _! ~25 _ J25 _ 5'

APLIKATU

24 Egin eragiketa hauek.
a) [- ~ HAUSNARTU

+~

'l-~- ~)1'2

b) (~

-;).(-2)

JARDUN

APLIKATU

26 Idatzi berreketa gisa. 222 a)-'-'-

Idatzi berreketa gisa. 333 a) --.-.-.3

25 Kalkulatu a-ren balioa.
a) -( ~

5

5

5

444

4

b)-'-'-

5
7

5
7

25
49

+~

J. (-1) =- ~

27 Kalkulatu.

HAUSNARTU

b)(!1_-~-aJ.(J._+lJ=-~ 4 3 2 ,8

b)[f

29 Ba al da zatikirik erro koadrotzat -

7

3

zatikia duenik?

49

IL\

48

Funtsezkoena
ULERTU BITZ HAUEK
Zatikia
Zenbakitzailea Izendatzailea -

3 4

Zatiki baliokideak Zatiki laburtezina

-x2 4 7 14

om ffi
=
7·4 4 5

Aurkako zatikia Zatiki baten berreketa Zatiki baten erro koadroa

3 5

Aurkako zatikia

-3 3 ,-=~5 5

4.

ZATIKIEN BIDERKETAK
Egin eragiketa hau:
LEHENA.

5. ZATIKIEN
LEHENA.

ZATIKETAK 7 5 3 7

-7

2·14

-

24 30

24: z.k.h. (24,30) 30: z.k.h. (24,30)

Pf

(!r !:
= =

3' 4'

8

5

Egin eraglketa hau: -:-.

Zen bakitzai lea zen bakitzai leen biderketaren emaitza da, eta izendatzailea, izendatzai leen biderketarena. 8 3 5 4 8·5 3·4 40 12 10 3

Zatikizuneko zatikia biderkatu behar da zatitzaileko zatikiaren alderantzizkoaz.

J16
J9

5:7=5'3=~=15

73

77

7·7

49

6.
EGIN ERA HO·NETARA

ZATIKIEN ERAGIKETA KONBINATUAK
Ebatzi eragiketen hierarkia aplikatuz.

2 - : . (~
=2-:

+

!):(~:2) =
=6
~)=2-: .(2:):(:)=

'---v----'

1. ZATIKI

LABURTEZINA KALKULATZEA
Lortu honen zatiki laburtezina:

2.
25'
30

ZATIKIAK IZENDATZAILE ADIERAZTEA
Adierazi izendatzaile
LEHENA.

BERAZ 7 8
LEHENA.

m.k.t. (2, 3)

beraz

30 eta 25'

Parentesi barruko eragiketak egin.

.(1:

+ ~):(~:

Zenbakitzailearen z.k.h. kalkulatuko dugu.
LEHENA.

eta izendatzailearen 25 5

Izendatzaileen m.k.t. lortu behar da.
~2'

Biderketak eta zatiketak egin behar dira, agertzen diren ordenan.
BIGARRENA. HIRUGARRENA.

= 2 _ 1· 23 : _2_ = 2 _ ~ : _2_ = 2 _ 23· 4 4.6 4 24 4 24 . 1 48 --24 92 24

= 2_ ~ =
24

30 2 15 3

55
1

~~:

3· 5}

-7

m.k.t. (30,25) = 2.3.52

= 150

Batuketak eta kenketak egin behar dira, eta ahal bada, emaitza sinplifikatu.

-44
24

44
24

11

6

55
1 30 = 2·3· 2 25 = 5
BIGARRENA.

5}

Izendatzaileen izendatzailea.
BIGARRENA.

m.k.t. da zatikien 35 150 48 150 a)~
i'"--

-7

z.k.h. (30, 25) = 5

Zenbakitzailea eta izendatzailea zenbaki horretaz zatitu behar dira.

30 -150:
258

7

7·5=35 30= 5_j 8·6=48-

ETA ORAIN ....JA.RDUN
Zatikien biderketak egitea
4. Zein da d) ~ 2
a) -

Zatiki laburtezina lortzea 1. Zein da~en
18 zatiki laburtezina? b) _2Q_ c) 2

-

30 25

= --

30:5 25: 5

=- 5

6

Zatiki laburtezina

150: 25= 6 _j

_g_. _2_ biderketaren emaitza? 74
b)~ 14 c) -

5

1

6

4

14

8 7

d)~

28

3.

Zatikiak izendatzaile beraz adieraztea ZATIKIEN BATUKETAK
Egin zatikien batuketa hau:
LEHENA.

Zatikien zatiketak egitea
5. Zein da 5: _2Q_zatiketarenemaitza?

ETA KENKETAK

_!_ + J!_.
30 25
7 30 = 2 . 3 . 5} 25 = 52
-7

2. Zein dim _g_ eta ~ zatikien baliokideak? 9 24 35 6 a) -eta18 12 18 16 b) -eta72 18 72 12 c) -eta48 18 48

3

a) ~

Zatikiek ez bad ute izendatzaile bera, izendatzaile beraren bidez adierazi behar dira.
BIGARRENA.

3

b)~

6

c) -

3 2

d)

l

5

m. ..

k t (30 25) = 2 . 3 . 52 = 150 -7

,

j -=30 8 25

=

150 48 150

Zatikien batuketak eta kenketak egit~a
3. Zein da _§_ + ~ batuketaren emaitza?

Eragiketa konbinatuak egitea 6. Zein da
a) 2:

Zatikiek izendatzaile bera bad ute, zenbakitzaileen batuketa edo (kenketa) egin behar da.

5

3

_2_ + ~.
3 2
b) -9

(2
3

-1)eragiketaren
c) 9

emaitza? 3

7 8 -+-=-+-=30 25

35 150

48 150

83 150
a) ~

5

b)~

7

c)~

8

d)~

50

15

3

d) --

2

50

Ariketak
ZATIKIAK
EGIN HONELA
NOLA ADIERAZTEN DA EGOERABAT ZATIKI BATEN BIDEZ?

ZATIKI BALIOKIDEAK
35 .• Esan zatiki pare hauek baliokideak diren ala ez. a) - eta8 48 b) ~eta~ 12

ZATIKIAK ALDERATZEA
42 .•
72 Ordenatu zatiki hauek handienetik txikienera. 74 a) -, -,333
b)

9

6

36

30. Adierazi zatiki baten bidez. a) Erregaiaren heren bat soilik gelditzen da autoaren andelean. b) 400 km egin ditut eta 250 km falta zaizkit helmugara iristeko.
LEHENA.

48

5 15 c) -eta4 8 8 24 d) - eta5 10

e) - eta13 104 f)

9

e) 1,}__,

6

J2
6

E eta
25

_2_ _i_ _}_
12' 12' 12

d)i,

123 115

3

~,1 11

36 .•

Lortu zatiki hauetako bakoitzaren baliokide.
a) -

lau zatiki

l:tendcit'1-<:Ille
d) ~ 2
'totlldC1k 'berG'14dief'<:I'1-lta

Enuntziatuak zatikiaren berri ematen badu (erdia, herena, laurdena ...), zenbakizko hizkuntzaren bidez adieraziko dugu.

2 7

b) ~

5

e)

J2
6 4 7 28

37 .• .

Aztertu zatiki hauek baliokideak diren ala ez.

a) Herena adierazteko ~ ~ 3
BIGARRENA.

a)-, -. eta-5 1 20 3

6

24

-12
1.0 2 d) e)-

7' 4' 4 2i3

eta

7

EGIN HONELA
NOLA EGITEN DIRA ZATIKI NEGATIBOEN BATUKETAK ETA KENKETAK?

Hala ez bad a, zatikiaren zenbakitzaileak zatia adieraziko du (kontsumoa, gastua ...), eta izendatzaileak, zati osoa. b) 400 km egin eta 250 km falta zaizkit.} ~ Bidaia osoa: 400 + 250 = 650 km 400 650

b) -, - (}ta5 15· 10
9 c) 3, 13

=~

3

eta8

2.4

f) -3, -2-'

-1 2 3 -4 -eta2 ' -4' -6 8 -6 -42 . -9
-14 eta

3
44 .•
Ordenatu txikienetik handienera. a)b) ~
1 3' 5'

49. Kalkulatu::
LEHENA.

+(-~)-(-:).

38 .•• 31 .••
Adierazi egoera hauek zatikien bidez. Esan zein diren baliokideak. a) Anderrek 3 bonboi jan ditu 12 bonboiko kutxa batetik. b) Maria ordu-Iaurden
e) Bederatzi haurretik

Adierazi zer zenbaki falta den zatiki hauek baliokideak izan daitezen.

8 2 c)-. =-12 0
d)

-6' 6'

4

7

18
2

c) -, -,2 4 12

9

3

7

Parentesiak kentzen dim.

_2_!

d)}__ ~
6' 3'

_1 }__
18' 2
BIGARRENA.

egon da zain: hiruk maskotaren bat duo

D=~
9

18

45 .•

Ordenatu handienetik txikienera.
a) -, 5

Emaitza horien eragiketak egiten dira. m.k.t. (2,4,5)

d) Jonen liburuak 10na orrialdeko 15 kapitulu ditu eta 100orrialde irakurri ditu dagoeneko. e) Iraitzek egunean sei ordu ematen ditu lotan. f) Itsasontziak egin beharreko ibilbidearen heren egin ditu. g) Lata-erd i bat freskagarri i) Aste-sariaren 32 .•• edan d ut. bi

39 .•

Kalkulatu zatiki laburtezina. a)30

2 -1
-, 3

75

b) 182

e) 121

-, 9

4 -1 5
-,4 2

b)-,-,-.5 3 8

3

1

-3-9

= 22·5 = 20
16 20 81 20 20

4

48

11 izan

---+-=---+-=
2

9

40 .••

Osatu zatiki hauek zatiki laburtezinak daitezen. a)-b)

ZATIKIEN ERAGIKETAK
46 .•
Kalkulatu. a) !+ _2_+ 2_ 248 b) c) d)

h) Autoaren bost letretatik bi ordaindu ditut. erdia aurrezten dut.

o
4 3

-

5 4

4

90

25

5

20

90-25+16 20

5 c)d)

Egunaren zer zatiki dira 22 minutu? Zatiki laburtezina al da? Arrazoitu erantzuna. Astearen zer zatiki dira 2 egun? Eta hilabetearen zer zatiki 9 egun? Lortutako bi zatikiak laburtezinak al dira? Arrazoitu emandako erantzuna. Urtearen zer zatiki dira 3 hilabete? Eta urtearen zer zatiki 2.160 ordu? Baliokideak al dira? Arrazoitu erantzuna.

0

D -=§__

e)

·0

60

-+-+-

417

50 •••

Egin eragiketa hauek. a) -3+b)8-(-~) 4 9 e) -+(-8) 7 5 d)--(-7)
4

o

10 f) -

o

2_ _ _2_+! _ _2_
3 6 2 8
Egin eragiketa hauek.

-+--236

6 4 517

3

-3

e) _.

-4 + (-6)
3

41 .••

Erantzun galdera hauei. a) Ba al da zatiki laburtezinik baliokide denik? ~ zatikiaren 5

f) ~(

:3)-2

33 .••

47 .•

a) 1+b)

3 4 2

d)

7+i

34 .••

b) Ba al da 12 izendatzailea duen ~ zatikiaren baliokiderik? 5 c) Ba al da -10 izendatzailea baliokiderik? duen ~ zatikiaren 5

3 15 c) --7 2

J2_

e) 9-f) 3--

3 4 7 2

1 g) 9+--3 1 h)-+5-4 1 i) 7--+4

1 6

51 .••

Egin eragiketa hauek. c) 4 - (~ d) -7

1
3 5 2

a) ~ - 2 - (- ~)

-1)
53

5

b)

5 2"- (-2+5 3)

+ (- ~ + ~)

52

52 .•

Egin biderketa

hauek. c)

57 .• 3·6 9

Egin eragiketak.

1 a) -'2

2 3

a) (~ : }__). 34 5
12

2.

c)

_2_: (~.
7

4

2)

63 .••

Kalkulatu.

a) (~2

_2_
5

+ _1

). 5 _ ~ . _§_
4 5

ZATIKIEN BERREKETAK ERRO KOADROAK
66 .•
Idatzi biderketa emaitza.

ETA

3 10 b)-'52

d)-·-·2 4 21
hauek. 12 c) -:-

7

7

b) (1~ : ~). 4

d) 9: (~ : ~ J

b) [(~ -

2).
5

10

5 - _1

10

j. ~4 _~5

hauek berreketa

gisa eta lortu

53.•

Egin zatiketa

58.•
4
14

Kalkulatu. a) 60ren-

a) ~:

3 2

_!
5

7

3
4 2

d) 90en-

3 8
1

g) 1Oen-

2 5 1 5 8 2

c) 1 - ~ . 4 _ _2_ . (_2_ __ 1 ) 2 3 5 10

C)(-!],(-!]
b,1.1.1.1.1
~2 2 2 2 2

b) _§_ :

_!
6

d) 3: _§_

d) 1-

4

b) 23ren-

EGIN HONELA
NOLA EGITEN DIRA ZATIKI BIDERKETAK NEGATIBOEN ETA ZATIKETAK?

c) 27ren-

3 7
3

e) 78ren-

3

h) 70en-

r~.
[2

5- .l. -I- _!_)1 23 9J

[!

d)

(-!l (-!l (-!]
J. (- ~

f)

4 29rell 7

i) 9ren -

67 .

••

Idatzi

berreketa

gisa, ahal bada. d) (- ~

54.

ERAGIKETA KONBINATUAK
NOLA EBAZTEN

EGIN HONELA
DIRA IZENDATZAILEAN BESTE ZATIKI BAT DUTEN ZATIKIAK?

Kalkulatu.

88888 a) -.-._.-.11 11 44 b) -.-.-.987 4

11
4 6

11

11

J.( - ~)
~

59 .••
a) (- ~). :
, LEHENA.

Egin eragiketa

hauek.

e) (- ~ ) . (- ~)-

a) -·--2
Eragiketak egin behar dira zeinuak

5

1

63

d)

~-3.2
2

64.

Kalku latu.

4 )

kontuan

hartu gabe, eta ahal bada, emaitza
1 2·1 2 12 1

sinplifikatu.

b)--3·-

7
2

4
5

3 a)--

e) ~ . 1~ f)

+ ( ~3

1+5
LEHENA.

2

b) 2---

3

432 c)_·_·_

7 3-4

777

f) berreketak biderketa

(-"~l~'~
7 7 7 gisa eta lortu c)

a)-·-=-=-=3 4 3·4

2

6 21 _
30 7 10 behar da,

c)

3 . 6 _ 3 7 _ 3· 7 _ b) -.-_-.------5 7.5 6 5·6
BIGARRENA.

4-~.}__ 29

7 -5- 4 g' (-12 J + (-3)
J . (~ - ~)
10

68.

• Adierazi emaitza. a)

Izendatzailean

aqertzen dell eragiketa 7

egin behar da.

60 .••
a) b)

Zeinuen ~ =- ~

araua aplikatu

(!-_:). ~J (2._
Kalkulatu.

2 a) 1 + d) (~ - ~ e)

5
4

= - +- = 5 5
=

5

2

(1~r
Kalkulatu. 25

5
69. ••
a)Ar 4

4

6

4

8

b) 3 -}__

E. -}__ 2 =
4 4 Zenbakitzailea zatituko dugu lortutako

,
c)

b) (~

r
81 49 441

(~r
Rf
16

a) [-

~).

(_!_
5

+.1..J. (_2_ __
15 3

b) - ~ : (-

~)=10

7

10

1)

(_! _ • . (_1 +
5 4
• (~ (~ zer

2)
4
~)

BIGARRENA.

1

e) ~ 49 144 f)

zatikiaz. a)

c) (~-

7

_!_) . (_g__ + _2_)
3
21

6

f)

_3 _ = ~ = 3 :}__ =
1 +5 2 7 5 5

J2
7

b) ~ 25
36

d)

J 121

55 .••

Kalkulatu. a) ~ : ( ~:

61.••
d)

Egin eragiketak. urrats eman dituzun.

Horretarako,

adierazi

70.

•• a)

Esan zer balio duen a-k berdintza

J

-5-'10
5 2

-6

3

b) -5; _2_ 2 -3 c) -5-' [ 5 -gJ

a) ~. (_2_ 8 2

-~)-1
5

b) 2 - 3 ~ 7 .c) ~ -~.

= 2 - ~ = 2 - (3: :) =
4

(2)a
4

3

5

(}__- _2_)
·2

e)-·(-2)

f)

~:[_2_J 8 -4
eragiketetako berdintzak c)

31 2 b) -·----1 82 5 62 .••
Egin eragiketa hauek.

d) (~3

2).2.2 _ _2_ 5 3
65 .•••
1 a)--

3

4

=2-

E. = _1_Q_ - E. = -~
5 5 5
hauek. c)

b) (- ~
71 .•••

5
ala ez.

r

= 125 64 125 64 berdintza

c) (~

r

bakoitzean.

= 1~

d)(-~r
hauek zuzenak

196:
diren

Adierazi

Egin eragiketa

56 .••

Osatu adierazpenak bete daitezen.

a) ~ - (~ . ~) - ~

a) -.-=-

o
3

4

4

393

Q:~=_2Q_
81 9 9

b)~-(~'~-~J
c)

1-4 b) 4--7

3

1---

11 1 5

a)'

(_~)2
3.

2+-

b)Q._!=20
9 9

d)

Q:~=.!!_
6 9 16

(~.5-~J'}__
3 4

2 d) -3+-5

b)

(=~r~

=

25 3

(_2)5 d).c........-=

75

(2 --

J5
7

2

2+2

8 1+3

c) -( -

~r

81

(-2)" e)'-= 7d
f) _=-

[2 -7

J4

= -~43

(-2t

7'1

(2)·1
7

ZATIKIAK LANTZEKO PROBLEMAK
72 .••
Igorrek zelaiaren _! ureztatu du, eta Anek, 6 g·ainerako ~a. Bietan zeinek ureztatu du zatirik

77 .••

Gela bateko 30 ikasletik ~ neskak dira. Zenbat 5 dira mutilak? Laranja baten _!erablltzen da zukua egiteko; 9 izan ere, gainerakoa azala da.
ZATIKIA?

EG"N HONELA
NOLA KALKULATZEN DA ZATIKI BATEN

86 .••• Aitorrek, Ibonek eta Egoitzek E b it ' . gu ern an senltartekoak ernanlkn diru 9uztia bildu zuten. Aitorrek 100 €-ren : jaso zuen; Ibonek, 100 €-ren

78 .••

12

handiena? 73 .•• Liburu bat egiteko, 18 pertsonak hartu dute parte. Haletatik egileak dira;..2_, idazkariak; 39' maketag lleak; _g_, rnerrazki lariak;eta gal nsrako

83. Parke natural bateko anlmalien hlru bosten
ugaztunak dira, eta animalla ugaztun horien bost seiren, berriz, haragijaleak. Parke naturaleko anlmalia guztien zer zatikl dira ugaztun haragijaleak?
LEHENA. Egoera grafikoki adieraztea.

!_; eta Egoitzek, berriz, 100 €-ren~.

Hortaz 88' zenbat diru bildu zuten guztira hiru lagunen artean?

J__

..!._,

66' guztiek, Inprlmategiko langileak. Esan arlo bakoltzeko zenbat langilek egln 'duten liburua.

74 .••

Ikastetxe bateko 1.095ikaslek eskolaz kanpoko

27 kg laranja erabiltzen badltugu, zenbat zuku
lortuko dugu? Eta zenbat azal?

jarduerak egiten dituzte: __!_ek judo egiten du, _g_ 3 5 italiera ikasten ari da eta gainerakoek balleta egiten dute. Zen bat ikaslek egiten dute jarduera bakoitza?

79 .••

75 .••

Kamioi batek 15 tona fruta daramatza;

gripea Izan duo Ikasleen zer zatiki ez da gaixotu? Zenbat dira?

24 ikasleko gela bateko ikasleen ~ek 8

87 .•••
Irudia 30 zatitan banatuta gelditu da eta haietatik 15 hartu behar dira.
BIGARRENA. Zati osoaren zatikia kalkulatzea.

Orain dudan diru kopuruari diru horren erdia, bostena eta 1 € gehituko ba:nizkio, 324 €-ko telebista erosi ahal izango nuke. Zen bat diru daukat?

zamaren __!_ laranjak dira; 5 2 -, sagarrak 3 eta gainerakoak, udareak. Fruta mota bakoitzeko zenbat tona daramatza kamioiak?

EGIN HONELA

...

35 15 -.-~-=-

1

IKERTU
88 .••• 5 5 baino txikiagoa dena. Idatziko al zenituzke bi? Eta hiru? , . Arrazoitu eta adierazi bi zatiki horien arteko zenbat zatiki idatz ditzakezun. 89 .••• Ordenatu zatikiak, jakinda a eta b letrak bi zenbaki arrunt direla eta a <b <a2 betetzen dutela. Idatzi zatiki bat,

NOLA LORTZEN DA GUZTIZKOA ZATIETAKO BAT JAKINDA?

5

6

30

2

80. 900 metro egin ditut; hots, ibilbide osoaren ~.
Zein da Ibllbidearen luzera? 7
LEHENA, Zati bakoitza ibilbide osoaren zenbat

Ugaztun haragijaleak guztien erdia dira.

parke naturaleko animalia

_g_ baino handiagoa eta ~

84 .••

Aukeraketa egin dute telebistako

lehiaketa

metro diren kalkulatu behar da.

baterako. Lehen proban, aurkeztutakoen bota dituzte eta gelditzen zlrenen ~k bshera utzi clute bigarren proba: 13

7 12
bertan

NOLA KALKULATZEN DA GUZTIZKOAREN ZATI BAT?

a) Lehiakideen zer zatikik gainditu dute bigarren proba? b) 130 lehiakidek gainditu badute lehen proba, zenbat gelditu dira bigarrenaren ondoren? 85 .•• Okin batek, etxean jateko, egindako ogien _1_ hartzen du astero. 3.415 ogi saltzen 100 baditu eta eman egiten baditu sobera geratutakoak, ogien _1_, zen bat ogi egiten ditu 70 astean?

-;;'h' h'
90 .•••
Egin kenketa hauek. 1_ _2_
2

a

a+b -b-

76. Festa batean koloretako 16 bonbilla jarrl ziren. Festa amaitutakoan, laurdenak soilik eglten zuen argla. Zenbat bon billa erre zlren?
LEHENA. Erretako bonbillei

1900 m bad ira ~ _2_ hau da: 900: 3 = 300 m 7 7
BIGARRENA. Ibilbide osoa zehaztu behar da,

_2_ _ _2_
2 3 3 4

4

5

Begiratu emaitzei eta kalkulatu.

dagokien zatikia

kalkulatu behar da.

1-_2_=
4 Bonbillen

~ _ _2_= _! _ __!_=
1 4 4 4
.

l
4

7 zatietako bat 300 m Iuze bada, 7 zatiak 300·7 = 2,100 m luze izango dira.

-+-+-+
2

1

1

1

6

12

... --+
900;000

1

l 4
3

erre egin ziren

81 .••

Hiru kllo-Iaurden urdaiazpikok 15.€ balio badu, zenbat balio du kilo eta erdik? Inkesta batek dio herrialde bateko familiek

BIGARRENA. Zatiki horrek zer zenbaki adierazten duen zehaztu behar da,

82 .••

91 .••• Antzinako egiptoarrek zenbakitzailean bat zenbakia zuten zatikiak adierazteko soilik erabiltzen zituzten sinboloak. Gainerako zatiki guztiak aurrekoen batuketa gisa adierazten zituzten. Hortaz ,3

16ren - = -444 12 bonbilla erre ziren.

3·16

=-

48

= 12 bonbilla

irabazten dutenaren __!_ behar izaten dutela 3 etxebizltza ordaintzeko; hots, urtean 11.000€ inguru. Zein da herrialde horretako familia baten hileko batez besteko errenta?

_g_ adierazteko
3 4

__!_ .l. idazten zuten. + '2 6
2 5

Idatzi zatiki hauek aipatu berri dugun metodo horren bidez: -, -, 597 -,

-11'

56

57

Egunerokoan
92.••• Urtzik supermerkatu batean egiten du lan, etxeetara eramateko eskaerak prestatzen. Eskaera guztiak taula batean jartzen dira eta Urtziren zeregina da eskaera bakoitzeko produktuak paketetan biltzea.

93.•••

Ordenagailuen bidez, nahi dugun letrakera eta neurria erabiliz idatz d itzakeg u testuak. Letren neurria puntuen bidez neurtzen da. Milimetroaren ~

1/2 kg-ko 5 poto tomate. 2 kg txahal-xerra. 1 kg eta erdi arkume-txuleta. Hiru kilo-Iaurden haragi" , Kilo-Iaurden urdaiazpiko ondu.

Kilo-erdi gazta. Hiru kilo-Iaurden sardina. 1 kg eta laurden txirla. 3 kg eta 1/2 txerri-solomo. Kilo-Iaurden eta erdi gibe!. Hiru kilo-Iaurden hirugihar. 1/2 kg-ko 2 kutxa galleta.

da puntu bat. 8 Arg ital pen-arauen arabera, lerroarteak (testuko bi lerroren, arteko distantziak) letren neurria baino 2 puntu handiagoa izan behar du; puntu eta aparteetan izan ezik. Halakoetan, lerroen arteko tarteak zizero-erdi bat handiagoa izan behar du (zizero bat 12 puntu dira). A4 neurriko orriak 297 milimetro luze dira. Orri horietan, 3 zentimetroko tartea utzi ohi da goian, eta 2,5ekoa, behean.

Zenbaki hamartarrak
Haizearen norabidean
Enkargua amaituta zegoen, eta ontziak haizearen Iaguntzaz abiadura hartu eta, noraezean, hondartzan aurrera kilometro mordoa egin ahala, bidaiarien aurpegia antzaldatzen ari zen: batzuen aurpegiko kolorea zurbiltzen hasia zen, eta erabat ikaratuta eusten zieten gurdiaren heldulekuei; beste batzuk, aitzitik, musugorritzen ari ziren eta oihu egiten zuten gurdia zeramaten zaldi ikusezinak akuilatu nahiko balituzte bezala. Maurizio Nassaukoa kondea , obraren mezenasa , oso gustura zegoen. -Stevin jauna, haizearen indarrak mugitzen duen gurdi honek, oihala puztuta daramala, sobera gainditzen du nik emaniko enkargua. Hogeita bost pertsona baino gehiago gara gurdian eta azkarrago goaz zaldiz lauhazka bizian atzetik datozkigunak baino. !
,

~

..

T
,-.(

2 kg eta laurden tripaki. 5 kg patata. 1 kg eta 1/2 laranja.
5. ESKAERA 6. ESKAERA

1 kg txabal-xerra. 1 kg eta erdi saltxitxa. Kilo-IGurdeneta erdi gar'lba. Hiru kilo-Iaurden Iilaragigisatzeko.

1 kg eta 3/4 txerri-solomo. 3 kg eta erdi udare. 112 kg gerezi.

Paketeak egin ondoren, eskaera bakoitzeko bat, edukiontzitan sartzen ditu, kontuan hartuta edukiontzi bakoitzean sartutako paketeek ez dutela 12 kg baino pisu handiagoa izan behar. Paketeak etxeetara eramateko, motor bat eta auto bat dituzte. Motorrak edukiontzi bakarra eraman dezake; eta autoak, toki kontuengatik, gehienez ere 4 edukiontzi. 6 paragrafoko (5 puntu eta aparte) eta 561erroko testu bat badugu, zer letra neurri erabil dezakegu, gehienez ere, guztia orrialde bakarrean sartu ahal izateko? 94.••• Hauek dira Batzar Jauregi berrirako diseinatutako beirateak. Triangelu aldeberdinaren forma dute eta beste zen bait triangelu aldeberdinetan daude banatuta. Beirate bakoitzak 1 m2-eko azalera badu, kalkulatu kristal urdin, gorri, berde, hori, marroi eta laranjaren zer azalera behar den 22 beirate egiteko.

Unitate honetan, hau ikasiko duzu:
Zenbaki hamartarren motak bereizten. • Zenbaki hamartarren batuketak, kenketak, biderketak eta zati ketak eg iten. Zenbaki baten erro koadroa lortzen. • Zenbaki hamartarrak biribiltzeen eta etenduren bidez hurbiltzen.

Simon Stevinek une bat hartu zuen zenbait kopuru idazteko: -Kalkuluetan ikus dezakezuen bezala, gurpil txikiagoak erabiliz gero, metro eta hogeita sei zentimetrokoak, handitu egin daiteke abiadura.

Stevinek 1,26 zenbaki hamartarra idatzi zuen. Zein da zure altuera metro tan? Idatzi Simon Stevinek egingo zukeen bezala.

Nola antolatuko

ditu Urtzik?

58

11
4

I Zenbaki

hamartarrak

1.2 Zatiki baten adierazpen hamartarra
Zatiki baten zatidura hau da: • Zenbaki osoa; zenbakitzailea izendatzailearen multiploa bada. • Zenbaki hamartar zehatza; izendatzailea sinplifikatu ondoren, haren biderkagaiak 2 edota 5 zenbakiak soilik badira. • Zenbaki hamartar periodikoa; izendatzailea sinplifikatu ondoren, haren biderkagairen bat 2 edo 5 ez den zenbakiren bat bada.
ADIBIDEA

Zenbaki hamartarrek zati osoa dute komaren ezkerrean, eta zati hamartarra, komaren eskuinean.
ZATl OSOA ZATl HAMARTARRA hamarrenak

~ Hamarrekoak

Balek()a.I,

ehunenak

---.

mtlarenak

40,0309

---7

° Berrogei bateko eta hirurehun
0, 3

° eta bederatzi hamar milaren
9

'111UIDI ,__

1.1 Zenbaki hamartarren motak
IDA2TEAN ... Zenbaki hamartar periodikoak modu laburrean idazteko, periodoa osatzen duten zifrei arkua jarriko diegu gainean.

2

8

8 zenbakia 4ren multiploa

da

• Zenbaki hamartar tua badu.

bat zehatza da zifra hamartarren kopuru muga-

4 Sil'lpilfikatuta -= 30 13 30

Zenbaki 050a

_E3_ =

4 ~=23 30

2

69 + 23

10

10 = 2·5
Biderkagaiak 2 eta 5 dira

Zenbaki hamartar zehatza Zenbaki hamartar periodikoa

'

-=
3 16

5

,..., 1,666 =·1,6 ...
Aurre-perlodea

15 = 1,066 = ...

,1,,,, 1,O?

Perlodoa

• Zenbaki hamartar bat periodikoa da zifra hamartarren kopuru mugagabea badu, eta zifra bat edo gehiago etengabe errepikatzen badira. Errepikatzen den zifrari edo zifra multzoari periodo deritzo. - Periodoa komaren ondorengo lehen zenbakian hasten bada, zenbaki hamartar hori periodiko soila da. - Periodoa ez bada komaren ondorengo lehen zenbakian hasten, zenbaki hamartar hori periodfko mistoa da. Ditta hamartar ezperiodikoei aurre-periodo deritze. ., • Zenbaki hamartar bat ez da ez zehatza, ez p~Ddikoa, hamartarren kopuru mugagabea badu eta ez bada bat ere etengabe errepikatzen.
ADIBIDEA

-----------;)

30=2·3·5

2 edo 5 ez den biderkagai bat du

13 = 0,43 30 bati eskuinean zeroak gehituz gero, zenbakia ez do aldatzen.

1.3 Zenbaki hamartarrak alderatzea
Bi zenbaki hamartarren beti.
ADIBIDEA

artean, infinitu zenbaki hamartar izaten dira

1,35 1,350 1,3500
1,35000 1,350000

3
Hamartar ~ period iko soila

Ordenatu zenbaki hamartar hauek txikienetik handienera: 7,32; 7,3211; 2; 7,3. Zenbakiak alderatzeko, zifra hamartar kopuru berarekin idatziko ditugu, eskuinean behar adina zero jarrita . 7,32 ~ 7,3200 7,3211 ~ 7,3211 2 ~ 2,0000 7,3 ~ 7,3000 Koma hamartarra kendu eta alderatu egingo ditugu. 20,000 < 73,000 < 73,200 < 73,211 ~ 2 < 7,3 < 7,32 < 7,3211

1 _§_ ~
3

5 13 20 1,66... 20 20 15 20 '-1-,4--

J! ---" 16
. =r

15

115 Hamartar 100 1,066... ~ periodiko 100 mistoa 10
1-.

!_~7
5

o
ARIKETAK
JARDUN • Adierazi zenbaki hamartar hauek modu laburrean. a) 34,65555... b) 0,31111... • c) 9,763333... d) 0,6666...

Hamartar ~ zehatza

.J2 = 1,4142135 ~ ...

Hamartar ez-zehatza eta ez-periodikoa

4

Lortu 7,3 eta 7,32 zenbakien arteko zenbaki hamartar bat. Bi zenbakiak zifra hamartar kopuru berarekin idatziko ditugu, eskuinean behar adina zero jarrita. 7,32 ~ 7,32 7,3 ~ 7,30 Txikienari (7,30) zifra hamartarrak gehituko dizkiogu (0 ez beste edozein), 7,30 < 7,301 < 7,302 < 7,3021 < 7,30211 <

APLIKATU • Idatzi eta sailkatu zatiki bakoitzari dagokion zenbaki hamartarra.

". < 7,32

a)3
HAUSNARTU •

45

12 b) 13

c)-

5

ARIKETAK
JARDUN • Ordenatu zenbaki hamartar hauek handienetik txikienera. a) 6,1; 4,22; 4,02; 6,11; 3,99; 3,9 b) 5,602; 5,611; 5,6005; 5,60102 c) 0,02; -1,05; 0,8; 0,12; -0,025; 0,07 HAUSNARTU • Idatzi -7,123456 ...tik gorako 3 zenbaki. APLIKATU • Idatzi tarte bakoitzeko bi zenbaki: a) 0,5 eta 1,2 b) 0,05 eta 0,5 c) -2,01 eta-2

12

d)~

3

Sailkatu zenbaki hamartar hauek. a) 61,454545... b) 2,5 c) 7,3333... d) 58,37777." e) 0,55 f) 6,34444...

Zein dira ez-zehatzak eta ez-periodikoak? a) 5,2233344444... b) 5,232425... c) 5,2345345345 . d) 5,223223223 .

60

61

I• 2

Eragiketak I zenbaki hamartarrekin
batuketa eta kenketetan, jarraitu urrats hauei.

2.3 Zenbaki hamartarren zatiketak
Zenbait adibide aztertuko ditugu.
ZATITZAILEA ZENBAKI OSOA BADA:

2.1 Zenbaki hamartarren batuketak eta kenketak
Zenbaki hamartarren • Komak zutabe berean geratzeko moduan jarri behar dira zenbakiak. • Behar izanez gero, zeroak gehitu behar dira, bi zenbakiek zifra hamartar kopuru bera izan dezaten. • Batuketa edo kenketa egin behar da, zenbaki osoak balira bezala, eta lehengo zutabe berean jarri behar zaio koma emaitzari.
ADIBIDEA
5 Txirrindulari batek 32,5 km egin ditu lehen entrenamenduan; bigarrenean, aurrenekoan baino 1,375km gehiago, eta hirugarrenean, bigarrenean baino 2,96 km gutxiago. Zenbat kilometro egin ditu azken bi entrenamenduetan? 2.ean-

- Zatikizuna zenbaki hamartarra bada. 17,41 L_17 __

3U48 61
5

Zatitzailea zenbaki osoa bada, eta zatikizuna zenbaki hamartarra, lehen zifra hamartarra jaitsitakoan jartzen zaio koma zatidurari.

- Zatikizuna zenbaki osoa bada. 17,00 ,-17 __

3U42 20
6

+

32,500 1,375 33,875 km

3.ean-

33,875 2,960 30,915 km

Zatikizuna eta zatitzailea zenbaki osoak badira, honela lortuko ditugu zatidurako zifra hamartarrak: zatikizuna zenbaki hamartar bilakatuko dugu, koma jarri eta zatiduran lortu nahi dugun zifra hamartar adina zero erantsita.

Bigarrenean 33,875 km egin zituen; eta hirugarrenean,

30,915 km.

ZATITZAILEA

ZENBAKI HAMARTARRA BADA:

2.2 Zenbaki hamartarren biderketak
Bi zenbaki hamartarren biderketa egiteko, jarraitu urrats hauei. • Zenbaki osoak balira bezala biderkatu behar dira. • Emaitzari koma jartzeko, bi biderkagaien artean duten zifra hamartar adina toki zenbatu behar dira eskuinetik hasita.
ADIBIDEA
6 Josebak estatua txiki bat erosi zuen Perun 9,5 sol ordainduta. euro ordaindu zituen, 1 5010,24 € bad ira? 0,24 bider 9,5 eginda -0,24 x 9,5_ 120 216 2,280 Estatuak 2,28€ balio duo Zenbat

- Zatikizuna zenbaki osoa bada. 17
~

lo,~
2 hamartar

1700

280
67

23

Zatitzailea zenbaki hamartarra bada, eta zatikizuna zenbaki osoa, zatitzaileari koma kendu eta zatitzaileak duen zifra hamartar adina zero gehitzen zaizkio zatikizunari.

- Zatikizuna zenbaki hamartarra bada. 17,2
~

JARDUN 8 Egin eragiketa hauek. a) 72,82 + 4,003 + 9,0195 b) (5,02 - 3,009) + (7,96 - 2,1)

I O,~
171

2 hamarta~~1

1720
300

24

16

Zatitzailea eta zatikizuna zenbaki hamartarrak badira, zatitzaileari koma kendu eta zatikizuneko koma mugitzen da zatitzaileak duen zifra hamartar adina toki eskuinera. Behar adina zero gehitzen zaizkio zatikizunari.

APLIKATU 10 Egin eragiketa hauek. a) (5,03 - 4,95) . 1,26 HAUSNARTU • Idatzi falta den gaia. a) 7,24 + b) 7,25·2,042 b) b) 9,82 + 6,2 . 0,02

JARDUN 12 Egin zatiketa hauek. a) 459,3: 5 b) 37,485: 14 APLIKATU c) 478: 7,86 d) 1.000,59 : 0,02

HAUSNARTU • 126,92 € ditut, eta 25,60 € balio duen liburu bat eta ahal ditudan haur-komiki guztiak erosi nahi ditut. Haur-komiki bakoitzak 5,96 € balio badu, zen bat eros ditzaket?

c) 42,78 - (13,25 - 10,9672) 9 Ebatzi. a) 3,2·0,45

D = 9,567 D - 65,005 = 23,675

13 Egin eragiketa hauek.
a) 23,4:

D = 5,85

b)

D : 6,24 = 3

62

63

3

Erro koadroa. Hurbilketa hamartarra

3.1 Zenbaki

080

baten erro koadroa

543ren erro koadroa kalkulatuko dugu. Zenbaki baten erro koadro zehatza berbidura lehen zenbakiaren berdina duen beste zenbaki bat da:

ra

1. Bi zifrako multzotan banatuko dugu errokizuna, eskuinetik ezkerrera

=

b, baldin eta b2 = a.

(errokizunak zenbat zifra multzo, erro koadroak hainbeste zifra izango
ditu).

a zenbakiari errokizun deritzo, eta b-ri, erro koadro.
Berbidura perfektua ez den zenbaki baten erro koadroa kalkulagailuz kalkulatuz gero, zenbaki hamartar bat lortuko dugu. 97

Dena dela, zenbaki guztiek ez dute izaten erro koadro zehatza. Izan ere, zenbaki askoren erro koadroek infinitu zifra hamartar izaten dituzte. Zenbaki baten erro koadro osoa berbidura zenbaki hori bera edo txikiagoa duen zenbaki arruntik handiena da.
ADIBIDEA
7 Lortu erro koadro hauek. a)

Bi multzo dituenez, erro koadroa bi zifrakoa izango da: )543
=

(£J ~ 9,848 ...

2. Aurreneko zifra multzoaren erro koadroa lortuko dugu. Erro osoa

97ren erro koadroa 9 da, eta haren hondarra, 97 - 92 16.

=2~

2z

=4<5

=

J25 = 5, izan ere,

52= 25. Hortaz, 25en erro koadro zehatza 5 da.

3. Lehen zifra multzoari erro osoaren berbidura kenduko diogu. Ondoren, hurrengo zifra multzoa jaitsi eta kenduraren ondoan idatziko dugu. 4. Erroaren lehen zifra biz biderkatuko dugu: 2 . 2 = 4. Emaitza beste lerro batean jarriko dugu. Gero, n zenbaki arrunta lortu beharko dugu; 4 n . n biderkadura 143ra ahalik gehiena hurbiltzeko, baina pasatu gabe. 43 3 = 129 < 143 4 =176>143 23 =I 43 . 3 = 129 143 -129 .-----' 14 44

b) fi4

~ ez dago14 berbidura duen zenbakirik, eta hortaz, ez du erro koadro zehatzik.

Bi berbidura hauen artean dago: 9 < 14 < 16 ~ 32 < 14 < 42 Hortaz, 14ren erro koadro 050a 3 dela esango dugu eta 14 - 32 = 5 dela hondarra.

143

8

Lortu fi4ren

hurbilketa hamartarra. 3

Lehenik, zenbakiaren erro koadro osoa kalkulatuko dugu. Hamartar bat gehituko diogu erro osoari eta errokizunera gehien hurbiltzen den balioa kalkulatuko dugu iritzi ra. Prozesu horri jarraituko diogu, harik eta nahi adina hamartar lortu arte.

< 114 < 4

------')

Erro osoa

=3

(3,5? = 12,25 (3',7?
=

< 14]
3,7

< 14 ~ (3,8)2 = 14,44 > 14
13,69
= =

< 114 < 3,8

Zenbaki hori 3 da eta goian jarriko dugu, 2ren ondoan. 5. 3 zenbakia 2ren ondoan jarri eta erroketaren barruan dugun zenbakiari 129 biderkadura kenduko diogu. Kenketaren emaitza erro koadroaren hondarra izango da.

I

(3,75? (3,74?

14,0625 13,9876

> 14} ~ 374 < < 14'

114

<,

375

E~laztapena
Errokizuna = (Erroa)" Errokizuna
2

114 ~ 3,74

JS43 = 23

Hondarra = 14

+ Hon.

Erro koadroa ez da zehatza; hondarra ez baita zero.
ARIKETAK
JARDUN 15, Ebatzi erro koadro hauek.
a)

= 23 + 14 = 543

IILortu
a)

APLIKATU erro koadro bakoitzaren hurbilketa hamartarra. JARDUN 18 Lortu zenbaki bakoitzaren erro koadroa eta hondarra. Egiaztatu kalkuluak ongi egin dituzula.
a) 379

.J19
J51

e)

.J37
,J127

b)
c)

f)

121

b)

JIO

c)

J45

d)

184

g Zenbaki
HAUSNARTU

APLIKATU

baten erro koadroa 32 da, eta hondarra, 24. Zer zenbakirena?

.J7
J16

g) J625 h)

d)

J1

~IJBi zenbaki

HAUSNARTU

d) 273
e) 2,670

osoren erro koadroen hurbilketa hamartarra izan al daiteke 6,23?

b) 1.735 c) 1,043

20 Izan al daiteke zenbaki baten erro koadroa 8, eta
hondarra, 60? Arrazoitu.

f) 3,941

64

65

3.2 Erro koadroa hamartarrekin
Erro koadro ez-zehatzetan emaitza zehatzagoak lortzeko, hamartarrak dituzten erro koadroak kalkulatzen dira. Aurreko adibide berean, hamartar bat duen erro koadroa kalkulatuko dugu. 6. Koma bana jarriko dugu errokizunean eta erro koadroan. Ondoren, errokizunari bi zero gehitu eta azken hondarraren ondora j aitsiko ditugu. 2z biderkatuko ditugu erro koadro,...---._ ko zifrak. ·_3 _ 12_9 _ __ 2·23 = 46 Beste lerro batean idatziko dugu emaitza. 01400 7. Orain, lehen egin bezala, n zenbaki

Hurbiltzea eta iritzira kalkulatzea
4.1 Zenbaki hamartarrak hurbiltzea
Zenbaki hamartar bat maila jakin batera biribiltzeko, maila txikiagoa duten zifra guztiak kendu behar dira, eta horrez gain: - Biribiltzen ari garen mailaren hurrengo zifra 5 edo 5 baino handiagoa bada, bat batu behar zaio biribiltzen ari garen zifrari. - 5 baino txikiagoa bada, bere horretan utziko dugu zifra. Zenbaki hamartar bat maila jakin batean etetea zenbakia baino maila txikiagoa duten zifra guztiak kentzea da.
ADIBIDEA
9 Hurbildu 35,4929 zenbakia biribiltze
Milarenetara Etetldura 35,492 35,493

54:,

I

I-:_~_'

arruntik handiena lortuko hau kontuan hartuta: 46 n 463 464 n 3

dugu,

eta etendura bidez.
Ehuf'lenetara 35,49 35,49

~

<
=

1.400 1.389 < 1.400
,...---._

---------,--~-------Hamarrenetara 35,4 35,5

--

Blriblltzea

-

4 = 1.856 > 1.400 543,00 -4 143 -129 23,343·3 = 129 46 3 . 3 = 1.389

3 da zenbaki hori. 8. 3 zenbakia komaren ondoren jarri eta erroketaren barruan dagoen zenbakiari 1.389 biderkadura kenduko diogu. Erroketaren hondarra kalkulatzeko, 11 kendura zatituko dugu bat zenbakiari errokizunari jarri adina zero gehituta lortutako zenbakiaz. Hortaz, 11 : 100 = O,lllortuko dugu. -/543 = 23,3 Hon. = 0,11

4.2 Eragiketa baten emaitza iritzira kalkulatzea
Zenbaitetan, zenbaki hamartarrekin eragiketak egiteko, zenbakiak hurbiltzea komeni izaten da; nahiz eta, emaitza zehatza lortu beharrean, emaitza hurbildua lortu.
ADIBIDEA 10 Pakete bat igortzeko baimendutako
gehieneko pisua 2 kg-koa da. Hiru liburu igorri nahi ditut, bakoitza 0,522 g-koa, baita guztira 0,293 g-ko pisua duten zen bait dokumentu ere. Sar al ditzaket guztiak pakete berean? Liburu bakoitzak 0,5 kg inguruko pisua du; eta dokumentuek, 0,3 kq-koa
Zshatza 0,522 ' 3 = 1,566 kg 1,566 + 0,293 = 1,859 kg Hamarrenetara hurblldua

01400 1389~--------~ 0011

Balio zehatzaren eta hurbilduaren arteko kendurari (positiboa) hurbilketa-errore deritzo.

Eglanapena
Errokizuna = (Erroa)" Errokizuna= (23,3l =543

+ Hon. + 0,11 =

2 hamartar lortzeko, 4 zero gehitu beharko genizkioke errokizunari. Oro har, 2 zero gehitu behar izaten zaizkio errokizunari hamartar bakoitzeko.

0,5· 3 = 1,5 kg 1,5 + 0,3 = 1,8 kg

Ez dutenez 2 kg baino pisu handiagoa, pakete berean sar ditzaket guztiak, JARDUN 21 Lortu erro koadroa hamartar batekin.
a) 379

23 Kalkulatu hondarra, kasu bakoitzean. a) Errokizuna b)
=

c) 273 d) 1.438

530

Erro koadroa

e) 496

= 23
JARDUN 25 Hurbildu zenbaki hamartar hauek ehunenetara biribiltze eta etendura bidez. a) 156,2593 b) 1,2064 c) 36,243 d) 9,0503 HAUSNARTU • Biribildu milarenetara 2,35 em-ko aldea duen karratu baten azalera. APLIKATU 26 Kalkulatu iritzira eragiketa honen emaitza. 1,48 + 1,9785 - 0,9467 . 3,023

b) 735 APLIKATU

f) 7.881

J1j7Q

= 34,2

HAUSNARTU • Zenbaki baten erro koadro osoa 5 da, eta haren hondarra, ahal den handiena. a) Zein da hondarra? b) Eta zenbakia?

22 Lortu errokizuna baldin eta: a) Erro koadroa 18,9 bada, eta hondarra, 2,79, b) Erro koadroa 39,2 bada, eta hondarra, 3,36.

66

67

Funtsezkoena
:-

U~ERTU HITZ HAUEK
Zenbaki hamartarra
~ Periodoa

Zenbaki

hamartar zehatza 9,1586 -12,2 soila

3.

Aurre-periodoa

0,03 Zenbaki

ZENBAKI 050 BATEN ERRO KOADROA KALKULATZEA Ebatzi .)4.146 erroketa.
LEHENA.

4.

ERRO KOADROA HAMARTARREKI Kalkulatu
LEHENA.

KALKULATZEA N

17,208
Zati osoa

___T ~

hamartar

periodiko

.)4.146 hamartar batekin. Zenbakiaren erroa kalkulatuko duqu.

Zatl harnertarra

0,63
Zenbaki 0,03

9,1586
hamartar 9,1586

-12,2 mistoa

Erro koadroa
Erroaren ik I urra

r;; -va -

t

b

periodiko

Zenbakiaren zifrak biko multzotan banatu behar dira, eskuinetik hasita.

---

E

rroa

-12,02 eta ez-periodikoa

Errokizuna

Zenbaki hamartar ez-zehatza

Errokizuna = (Erroa)"

+ Hondarra

~4146 Ezkerreko lehen m uItzoaren, 41en, erro osoa kalkulatu behar da.
BIGARRENA.

Koma banajarriko dugu errokizunean eta erroan. Bi zero gehitu behar zaizkie errokizunari eta azken hondarrari.
BIGARRENA.

1,2345678...

0,112233445566...

62 = 36 < 41 ~

Erro osoa = 6 .4146 -36
1---"----

Hori da erroaren lehen zifra: 6. Haren berbidura, 36, 41en azpian jarri eta kenketa egingo dugu.

4146,00 6 -36 546 -496 5000
HIRUGARRENA.

f-__;_---

64,

124 . 4 = 496

5

EGIN ERA HONETARA

1. ZATIKI
a) t4

BAT ZER MOTATAKO

ZENBAKI

HAMARTARRA

DEN ZEHAZTEA

HIRUGARRENA. Bi zifrako hurrengo multzoa jaitsiko dugu, eta 6 erroaren azpian haren bikoitza idatziko: 12.

64 erroaren azpian, haren bikoitza idatziko dugu: 128.

Esan zer motatako zenbaki hamartarra den zatiki bakoitza. b)

7
LEHENA.

__!!
25

c) 33

45
Sinplifikatu ondoren, izendatzailearen biderkagaiak 2 edota 5 zenbakiak soilik badira, zatikia zenbaki hamartar zehatza da.
BIGARRENA.

121flJ· [flJren emaitza 546 4146 baino txikiagoa izateko, . n-k izan beharreko balio -36 handiena lortu behar da: 546 121·1 =121 <546 124 . 4 = 496 < 546 125 . 5 = 625 > 546
LAUGARRENA. 4 errora eraman eta biderkadura, 496, kenduko diogu 546i, hondarra kalkulatzeko.

6
1---"----

n-ren balioa kalkulatuko dugu, 128rBl [flJ biderkadura 5.000 baino txikiagoa izan dadin: J4146,00 -36 546 -496 64,3--, 124.44= 496 1.283 ·3= 3.849

12 1.283·3 = 3.849 1.284·4= 5.136

Zen bakitzai lea izendatzai learen rnultlploa'bada, zatikiaren adierazpen hamartarra zenbaki osoa da. 14 a) -=2 7
HIRUGARRENA. 2renmultiploada14

4146 -36

64 1---+-124·

Zenbaki osoa

= 496

b)~=0,76 25

_ 25=5

2

5 biderkagaia

Zenbaki hamartar zehatza

Bestela, zatikiaren adierazpen hamartarra zenbaki hamartar periodikoa da.
15=3·5
2 edo 5 ez den biderkagai bat

50

-496

546t---J

Hamartar gehiago lortzeko, zero pareak gehitu behar zaizkio errokizunari.

-;~f-----J
~_I

L

c) ~ = _22_ = 0,73 45 15

Zenbaki hamartar periodikoa

4.146ren erro koad roa 64 da, eta hondarra, 50.

4.146ren erro koadroa 64,3 da; eta hondarra, 1.151 : 100 = 11,51.

2.

ETA ORA.N ... JARDUN
BI ZENBAKI LORTZEA HAMARTARREN ARTEAN DAUDEN ZENBAIT ZENBAKI HAMARTAR Zatiki bakoitza zer motatako hamartarra den zehaztea zenbaki Zenbaki oso baten erro koadroa kalkulatzea 3.

Lortu 0,69 eta 0,691 zenbakien arteko zen bait zenbaki hamartar.
LEHENA.

Bi zenbaki hamartarrak zifra hamartar kopuru beraz adierazi behar dira; behar izanez gero, zenbakiari eskuinean zeroak gehituta. 0,69 ~
BIGARRENA.

1. ~en

adierazpen hamartarra honelakoa da: 50 c) Period. soila a) Osoa b) Hamartar zeh. bilatzea bi zenbaki

52 ren erro osoa hau da:
a)

9

c) 11 d) 12 hamartarrekin

0,690

0,691 ~

0,691

b) 10

Zenbakirik txikienari (0,690ri) zifra hamartarrak gehitu behar zaizkio (0 ez beste edozein).

Zen bait zenbaki hamartar hamartarren artean

Erro koadroa lortzea, zenbaki

0,690 < 0,6901 < 0,6902 < 0,69021 < 0,690211 < ... < 0,691 Prozedura horri jarraituz, zenbaki hamartarren hamartarren artean. kopuru mugagabea aurki dezakegu bi zenbaki

2. Esan zenbaki hamartar hauetako zein dagoen 6,11 eta6,111 zenbakien artean: a) 6,1105 b) 6,115 c) 6,15 d) 6,5

4. Hau da
a) 9,9

.J142 ren erroa,

hamartar batekin: c) 11,9 d) 12,9

b) 10,9

Ariketak
ZENBAKIHAMARTARRAK
28 .•
Adierazi erabiliz. kopuru hauetako bakoitza zenbakiak

ZENBAKI HAMARTARREN
33 .• Adierazi zenbaki periodiko periodoa eta aurre-periodoa.

MOTAK
bakoitzaren

39 .••

Adierazi zenbaki hamartar hauetatik zein ez diren ez zehatzak, ez periodikoak. a) 2,3333", b) 2,353355333555",
c) 2,35555",

e) 2,355355355", f) 2,535535535",
g) 2,353553555",

ZENBAKIHAMARTARRAK ALDERATZEA
44 .•
Ordenatu zenbaki hamartar zehatz hauek txikienetik handienera. a) 0,75; 0,57; 0,507; 0,705 b) 0,102; 0,05; 0,105; 0,501; 0,251

a) Lau ehunen. b) Sei hamarren. c) Hamahiru milaren. d) Ehun eta zortzi bateko eta lau milaren. e) Mila eta bat bateko eta zazpi hamar milaren. f) Hamalau bateko eta bi ehunen.

a) 35,21,44444 . b) 1.555555555 .
c) 1-9,814811.811.

f)2.31424555555 ... 9)21.4321321321... . h)2S,325325325 ... l)91,6439393939 ... j)63)SCJ325CJ325CJ3.. .
40.••

d) 2,333

h) 2,353553555

Idatzi ezaugarri hauek dituzten zenbaki hamartarrak eta esan zer motatakoak diren. a) Zati osoa 26 da, eta periodoa, 5, b) Zati osoa 8 da, eta periodoa, 96, c) Zati osoa 5 da, eta zati hamartarra, 209, d) Zati osoa da; zati hamartar ez-periodikoa, 4; eta periodoa, 387, e) Zati osoa 1 da; zati hamartar ez-periodikoa, 0; eta periodoa, 3,

45 .•

Idatzi zenbaki hamartar zehatz bana. a) 14,065> b) 14,065>

d)CJ,04365t.S454 . •)0,6254343434
34.•

0> 0>

13,95 14,06

c) 14,065> d) 14,065>

0> 0>

14,061 14,0651

29 .•

Idatzi nola irakurtzen diren zenbaki hauek. a) 3,24 b) 49,3 c) 0,001
d) 1,03

e) 102,04 f) 1.800,556
g) 2,00005

.

°

46 .•

Idatzi tarte bakoitzeko a) 2,3 eta 3,6 b) 2,3 eta 2,4

hiru zenbaki hamartar. c) 2,31 eta 2,32 d) 2,31 eta 2,311

h) 25,5759

Zatiketarik egin gabe, adierazi zatiki hauetatik zein diren hamartar zehatzak, eta zein, ez. 3 a) 8 7 b)
c) -

47 .••

Ordenatu

zenbakiak txikienetik

handienera.

30 .•

Osatu taula hau, zenbakiak osagaitan deskonposatuta. Zesnbakla
12.59

11 6

liT"'
1

H
1

~
2

h 5

-e
9 0 ._

e) -

8
g)

,,---

,'-m
0

'9

d)25

2

f)

40

21 17

13

12

EGIN HONELA
NOLA ADIERAZTEN DA ZENBAKI HAMARTAR ZEHATZ BAT ZATIKI GISA?

0,25; 0,025; 0,25; 0,205; 0,205

23 h) 18

EGIN HONELA
NOLA LORTZEN DA BI ZENBAKI HAMARTAR PERIODIKOREN ARTEKO BESTE BAT?
I I

41. Adierazi zatiki gisa.
a) 3,87
LEHENA.

35. • Esan zer motatako zenbaki hamartarra

385,075
0 0 1 0

o ,0023
0 05,426 2,359 0 0 1

-

den zatiki bakoitzaren hamartarra. 39 a) 70 78 b)39 39 c) 8 39 d)40

adierazpen 39 e) 125
f)

b) 0,0556

48. Lortu bi zenbaki hauen arteko zenbaki
hamartar periodiko bat: a) 5,7eta 5,8 b) 3,45 eta 3,46

Hamartar kopurua zehaztu behar da. b) 0,0556 ~ 4 hamartar
I

~~
0

f---..

g)

0

60

39

, a) 3,87 ~ 2 harnartar
BIGARRENA.

39 180

117 h)39

Zenbakia adierazteko, baldintza hauek betetzen dituen zatikia idatzi behar da: • Zenbakitzailean, zenbakia koma hamartarrik gabe. • Izendatzailean, bat zenbakia gehi zenbakiak duen zifra hamartar adina zero,

LEHENA.

Zenbakiak harnartar kopuru beraz adierazi behar dira.
a) 5,7 ~

5,777 5,888

b) 3,45 ~ 3,455 3,46 ~ 3,466

36. • Adierazi zein diren osoak, eta zein, ez.
31 .• b) c) d) 32 .•• Osatu. a) Bi bateko
a) 15,02

5,8~
BIGARRENA.

d) 50,003
e) 0,005

g) 0,5 h) 42,02
1-

0 milaren dira. Hamarren bat 0 ehunen dira. Hiru bateko eta bi hamarren 0 milaren Hogei milaren 0 ehunen dira.

b) 25,00 dira. 37 .• 95 c)2

a) 3,87

= 387

100

b) 0,0556

=~

10,000

=~

2.500

Bietan txikienari azken zifra hamartarra baino handiagoko hamartarrak gehitu behar zaizkio. Zifra horiek eta periodoak osatuko dute periodoa. a) 5,7
b)

15 f) 5

')

100 4

42 .••

Esan adierazpen diren.

hauek zuzenak ala okerrak

Egin zatiketak eta esan hamartar periodiko soilak ala hamartar periodiko mistoak diren. Ondoren, adierazi zati osoa eta periodoa. 2 a) 9 b) 26 c) 180 29 d)900 1 e) 198 100 f) 36

Idatzi zenbaki hamartar zehatz hauek zatiki gisa, eta ondoren, ahal bada, sinplifikatu emaitza.
a) 25,78

< 5,780 < 5,781 < 5,782 < 5,783 < '" < 5,8 3,45 < 3,456 < 3,457 < 3,458 < '" < 3,46
zenbaki hamartar c) 5,6
d)

f) 39,75
g) 3,697

49 .••

b) 0,257 c) 27,73 d) 1,520,3
e) 25,793

Bete hutsuneak, soil bana idatziz. a) 4,375
b)

periodiko

a) 1,05 bateko ehun eta bost ehunen dira, b) Lau bateko eta hiru hamarren lau bateko eta hogeita hamar ehunen dira: c) 2,452 eta 2,453 zenbakien artean ez dago zen baki bakar bat ere, d) 3,005 zenbakia 3,05 baino handiagoa da. e) Hiru bateko eta bi hamarren hogeita hamabi mila milaren dira.

h) 375,8 i) 97,95 j) 150,2 zer 50 .••

< 0 < 4,376 1,25 < 0 < 1,26

< 0 < 5,7 0,66 < 0 < 0,07
periodiko

_!_

1~

38 .••

Idatzi zatidura hauek dituzten hiruna zatiki: b) Zenbaki hamartar zehatzak.

43 .•••

a) Zenbaki osoak: c) Zenbaki hamartar periodikoak.

Zenbaki hamartar hauetako bakoitzean, zifra hamartar dago zifra hamartarren hamahirugarren tokian? a) 4,2345 b)

Bete hutsuneak, misto ban a idatziz. a) 2,375

zenbaki hamartar c) 6,3283

< 0 < 2,376 b) 0,12 < 0 < 1,13

< 0 < 6,3283 d) 0,061 < 0 < 0,062

3,653

c) 5,25 d) 93,2456

51 .••• Ba al da zenbaki hamartar zehatzik, periodiko soilik eta mistorik 7,4595 eta 7,4596 artean?

70

71

ERAGIKETAK ZENBAKI HAMARTARREKI N
52 .•
Osatu taula 1,7

56.•

Egin eragiketa

hauek.

EGIN HONELA
NOLA EGITEN DA ZENBAKI HAMARTARRA BIDER (EDO ZATI) BAT GEHI ZENBAIT ZERO?

ERRO KOADROA
68 .• Kalkulatu iritzira erro koadro hurbildua, bi hamartarrekin. bakoitzaren balio

a) (4,2 + 7,98) - 5,32 b) (11,95 - 6,792) - 0,04 c) (263,45 - 193,3) + 10,7629

hau.
0,5 4,25 3,15 0,7

+
[ 2,4 3,5 4,9 0,,75 5,25 3,84 8,23 7,44 l 6,5

~

0,65

d) 7,005 - (96,82 + 13,99)

63.

Kalkulatu. a) 84,26·10

a)5
c) 84,26: 10 d) 5,2 : 1.000
egiteko, koma eskuinera zifrarik ez badago, mugitu

c) d)

189'

e)

57 .•

Kalkulatu. a) (21,5 + 7,96) - (14,3 + 2,857) b) (52,89 - 26,14) - (3,25 - 1,0002) c) (62,36 + 39,485) + (15,942 - 6,7) d) (100,9 - 9,99) - (70,7 + 5,006)

b)

148 J121

172hauek. e) ~24,964 f) g)

51

f)

1131

b) 5,2·1.000
LEHENA,

Biderketa

69.••
a) b) c) d)

Ebatzi erro koadro

behar zeroen

da, bat zenbakiak bidez osatuko

jarraian

duen zero adina

tok! Horretarako nahikoa
a) 84,26 . 10 = 842,6

dugu

ernaitza.

J625
f441 56
Adierazi, idatzizko hauetatik

~71 ,289

58 .•

Kalkulatu. a) 49,5: 8 b) 148,725: 3 d) 57,3: 7,2 e) 158: 6,3 f) 9,437,02: 3,125

,,J92i16
egin gabe, okerrak.

b) 5,2·1,000
BIGARRENA,

= 5.200

h) ~351 ,649 kalkulurik zein diren 7 10 4 11 5 1 15 2 erro koadroa

c) 4,536,65 : 4
hauek.

mugitu zeroen

Zatiketa egiteko, koma ezkerrera behar da, bat zenbakiak jarraian duen zero nahikoa dugu zifrarik ez badago, ernaitza.

70 .•
a) b)

adina toki. Horretarako bidez osatuko

baieztapen

53 .•

Egin eragiketa a) 4,5

EGIN HONELA
NOLA EBAZTEN DIRA ZENBAKI HAMARTARREN ERAGIKETA KONBINATUAK?

.J23 = 4; eta

hondarra,

+ 6,7

c) 84,26: 10 = 8,426
d) 5,2 : 1,000 = 0,0052

b) 7,05+8,19 c) 9,06 + 1,7 d) 152,3 + 4,938 e) 27,92 - 8,03 f) 359,157 - 148,049 g) 0,03 - 0,003 h) 10,45 - 7,6923

59. Kalkulatu:
LEHENA.

4,56: 2 + 3 . (7,92 - 5,65). barruko eragiketak egin behar

64 .•

Egin biderketa a)0,Q2·10 b) 1,05·100 c) 0,145·100

eta zatiketa

hauek.
d) 0,Q2 : 10 e) 1,05 : 100 f) 0,145: 100

Parentesi

50 = 5; eta hondarra, c) 145 = 7; eta hondarra, d) 160 = 7; eta hondarra, e) J85 = 9; eta hondarra,
f) g) h)

dira. 4,56: 2 + 3 . (7,92 - 5,65) = 4,56 : 2 + 3 . 2,27
BIGARRENA.

Biderketak ordena

eta zatiketak

egin behar batuketak

100 = 196 =

9; eta hondarra, 9; eta hondarra, 14; eta hondarra, zenbaki emaitza.

54.•

dira, ezkerretik Osatu taula 0,2 hau. 10 3 eta kenketak

eskuinera;

eta azkenik,

65 .••

Egin eragiketa

hauek.

Horretarako,

54 =

berean,

errespetatu

eragiketen

hierarkia.

x
10 100 0,2 2,2 3,6 4,25

II

2,5

0,3

1,4

100

0,1

4,56: 2 + 3 . 2,27 = 2,28 + 6,81 = 9,09

a) 54,2 - 7,2 . 10

71 .••

Kalkulatu

bakoitzaren

eta egiaztatu - 10,467 Horretarako, a) 835 b) 5,793

b) (513,02 - 79,7) ·1,000

c) 1,482 d) 4,877
zenbaki batekin, bakoitzaren eta egiaztatu c) 1,778 d) 3,489 zenbaki hauetako bakoitzaren erro erro koadroa, emaitza.

60.••

Zenbaki

hamartar

hauek emanda:

c) (148,35 - 9,6·100)

a =35,49
kalkulatu. a) b - a b) a + c c) a - c d) e) 2· g) h)

b=67,50 b
+ 3· c

c=15,75
i) j)

66 .••
2c

Egin eragiketa

hauek.

b-

errespetatu a) 17,94·100

eragiketen - 8,05: 0,6 1,000

hierarkia.

72 .••

Lortu hamartar

f) 4· a - 2 . c

b:2

a) 657 b) 8,271

= 0,25
0,75 1,1

0,3

a+ b
b
+c hauek.

k) c: 3

b) 9,8·10+41,96:

b-

c

I) a:7

c) 100,15: 100 - 3,995·0,05 d) (8,72 - 7,85) . 0,1 - 0,2 e) 18,9654: (1,35 + 1,05) f) 9,025 - 2,46 : (1,3 + 0,01) Osatu segidak.

73 .••

Kalkulatu koadroa.

61 .••

Egin eragiketa

a) 2,4· (3,02 + 0,456) - (9,231 + 0,4) b) 12,84 : 3,21 - (16,001 + 0,225) . 1,2 c) 102,48: 4,27 . 1,2 - 445,98 f) 7,25· (-3,9)

55 .•

Egin eragiketa a) 3,75·3 b) -15,02.5 c) (-3) ·0,02 d) 7 . (-6,46) e) 4,2·3,6

hauek.

67 .••
errespetatu

0)01841

62 .••

Egin eragiketak. h ierarkia.

Horretarako,

a) 15
b) 50

+0,25 - 0,75

g) 82,9· (-2,7) h) -18,9·6,5 i) j) - 110,14 . 1,03 -5,39· (-31,5)

erag iketen a) 33,7·4,5 b) (33,7·4,5

0~ 0 - 0,75 0~

'" ~
'" ~
-

°

20
75

b).J126
C)J2.104
d~J6J2Y

-1

256 J.;:.16:::.......,.___..,,..,,.
26·6=156

35 29,17215

+ 7,2·0,05 + 7,2) ·0,05

c) 1,5 ~ d) 76,527504 ~

'" ~ 0~

e).JIO,lI04

--0,

-156

156

c) 33,7· (4,5 + 7,2·0,05)

'" ~

4,05

72

73

74.••

Lortu zenbaki oso bakoitzaren erro koadroa, bi hamartarrekin.

ZENBAKIHAMARTARRAK LANTZEKO PROBLEMAK
84.•• Fruta-dendan 2,4 kg laranja erosi ditut, 1,56 kg sagar, 0,758 kg mahats, 545 9 marrubi eta 255 9 gerezi.

90.••

Upel amerikar batean 158,98t sartzen dira.

IKERTU
99.••• Lortu zenbaki hauen arteko zenbaki hamartar bana: a) 1,9 eta 2 b) 2,99 eta 3 c) 2,999 eta 3 d) 2,9999 eta 3 e) 2,999999 eta 3 f) 2,9999999999eta 3

a) b)

J89 .J243

c)

J549

e) .j1.082 f) .j 3.401

a) Halako zen bat u pel bete daitezke 317.960t petroliorekin? Eta 1.000.000t-rekin? b) Zenbat litro dira 250 upel? 91.•• Paper-zerrenda bat 29 em da luzean. Zenbat paper-zerrenda behar ditugu 2,4 m luzeko papera lortzeko? 92.•• Lurreko milia bat 1,6093 km badira, zenbat metro eta kilometro dira 2,35 milia? Eta zenbat dira 0,6 milia? 93.•• Korapilo bat orduko itsas milia bat da; eta its as milia bat, 1,852km. Itsasontzi baten abiadura 60 korapilokoa bada, zenbat km egin ditu hiru orduan?

d) .j870

EGIN HONELA
NOLA KALKULATZEN DA ZENBAIT ZENBAKI HAMARTARRENERROKOADROA?

Lor al dezakezu 2,9 = 2,9999... eta 3 zenbakien arteko zenbakirik? Hortaz, zer ondoriotara iritsi zara? 100.••• Aztertu zergatik erabil daitezkeen metodo hauek zen bait eragiketa egiteko. a) Zenbaki bat 0,25ez biderkatzea, hura 4z zatitzearen berdina da. b) Zenbaki bat 0,75ez biderkatzea, hura 3z biderkatu eta 4z zatitzearen berdina da. c) Zenbaki bat 1,5ez biderkatzea, zenbakiari haren erdia batzearen berdina da. d) Zenbaki bat 0,5ez zatitzea, haren bikoitza kalkulatzearen berdina da. e) Zenbaki bat 0,75ez zatitzea, hura 4z biderkatu eta 3z zatitzearen berdina da.

75. Kalkulatu .jO,09 .
LEHENA.

Zenbaki arrazionala zatiki gisa idatziko

dugu.

.j0,Q9
BIGARRENA.

=~

9 100

a) Zer pisu d u erosketak? b) Zenbat diru gastatu dut?

Zatiki horren erro koadroa lortuko

94.•• Glaziar bat 2,8 em urtzen da urtean, desizozteak eraginda. Zenbat urtean galduko ditu 5 m?

dugu.

f100 - .J1OO 76•••

/9 _ 19

-]_-03 10 -

,

Egin erroketa hauek. c)

a) .j0,64
b) .j0,49

JO,81

e) f)

JO,25 JO,0121
85.•• Gelako ikaslerik altuena 172 em da altuan; eta txikiena, 148 em. Kalkulatu bi altueren kendura eta ad ierazi metrotan. 86.•• Aita batek 15,70€ banatu nahi ditu lau seme-alaben artean, zati berdinetan. Zenbat dagokio bakoitzari? 95.•• Kalkulatu 2411ibururen pisua gramotan, kontuan hartuta bakoitza 2 hg eta 653 mg dela. 96.••• Laukizuzen baten perimetroa 5,85 m da. Aide bat beste aldearen bikoitza bada, zenbat luze da aide bakoitza? 97.••• 0,75 m paper behar izan ditugu pakete txikiak biltzeko, eta 1,8 m, pakete handiak biltzeko. 25 m paper baditugu, mota bakoitzeko zen bat pakete bilduko ditugu? 98.••• Lorategi batean putzu bat eta zuhaitz bat daude 27,5 m-ko distantziara. Haien artean, 10 loreontzi jarri ditugu elkarrekiko distantzia berera.

d) .j0,36

101...... Kalkulagailua erabiliz, adierazi nola egin daitezkeen kalkulu hauek koma hamartarraren tekla erabili gabe. a) 1,23·34,567 b) 98,765: 432 102.••• Adierazi zergatik. e) 12: 345,67 d) 9,87: 65,432 bietan zeinek duen arrazoia eta

HURBILTZEA ETA IRITZIRA KALKULATZEA
77.• 78.• 79.• 80.• Eten eta biribildu 72,289 hamarrenetara.

Eten eta biribildu 0,397 ehunenetara. Eten eta biribildu 25,3925 milarenetara. idatzi balio

Osatu taula. Horretarako, bakoitzaren h u rbilketak.

Zenbaki positibo baten erro koadroa zenbakia baino txikiagoa do beti.

1,25667; 2,5; 22,45; 0,547 eta Hamarrenak Etendura B Iribiltzea 81.• Egin 40: 17 zatiketa eta biribildu ehunenetara. Ehunenak

J5
Milarenak

87.••

192,75 € ordaindu • Bigarrenean,

behar ditut hiru zatitan:

• Lehen zatian, erdia ordaindu dut. herena. gainerakoa, dudan zati bakoitzean. • Eta hirugarrenean, Esan zenbat ordainduko 88.••

Hazbete bat 2,54 em badira:

emaitza

a) Zer luzera du 27 hazbeteko telebista batek? Eta 24 hazbeteko beste batek? b) Zenbat hazbete dira 45,725 em? 89.•• Ontza bat 28,35 9 dira. a) Loreontzi bakoitzetik zenbatera dago putzua? b) Zer distantzia egingo dugu guztiak ureztatzeko, bi ureztatzean putzura itzultzen bagara? 103.••• Kalkulatu zenbaki honen erro koadroa: 200.720,072,007,200,720.Q72 eta esan zergatik ez den zenbaki osoa. Zer zenbaki izan behar du zenbaki batek azken zifran, erro koadroa zehatza izan ez dadin? a) Zenbat ontza dira 1 kg? Eta 560 g? b) Zen bat gramo dira 5,7 ontza?

82.•• Zer errore egiten da 2,506 + 13,007 batuketaren hurbilketa 15,5 bad a? Eta 15,52 bada? 83.•• Zer errore egiten da 0,8235 . 1,5 biderketaren hurbilketa 1,2353 bada? Eta 1,235 bada?

74

75

Egunerokoan
104.••• ADSL jartzea erabaki dugu. Horregatik, zenbait konpainiaren eskaintzak ari naiz aztertzen. 105.•••
Auto berria erosi nahi dut, baina ez dakit gasolio-motorra ala gasolina-motorra duena erosi.

TELEDEI
ADSL
DEIAK

24

+

H

• ALTA DOAN • FINKOETARAKO DEIAK DOAN 24 H • SAKELAKO TELEFONOETARAKO DEIAK

Sistema I hirurogeitarra
)I,e
8ak 8ak

••
8ak 22ak

Prezioa: 23.295 €
Kontsumoa Mistoa ( ., /100 km): 9,1 Gasolina-motorra duen autoa merkeagoa bada ere, erregai gehiago kontsumitzen duo Horrez gain, litro bat gasolinaren prezioa litro bat gasoliorena baino garestiagoa da.

Ilargiaren jabea
Kolonen ontziak denbora zerarnan jamaikako uhartean kateatuta. Haren gizonek matxinadaren mehatxua egin zuten, eta egoera are gehiago estutu zen ikusita indigenek utzi egin ziotela ispilu txikien eta apaingarrien trukean j anaria emateari. Egoera muturrekoa zen, eta Kolonek gizonak lasaitu nahi izan zituen, jatekoa aginduta. Horregatik, gau hartan bertan egin zien dei nagusi indigenei. -Haserrarazi egin nauzue, eta ni laguntzeari uko egin diozuenez, Ilargia odolez gorritu eta desagerrarazi egingo dut!

O,ll€

8ak

8ak

I

Tarifa normala

• Deia ezartzea: O,12€

V

24 h doan

Deiak finkoetara

Erregaien prezioen arteko aldea askorik handituko ez balitz datozen urteetan, zenbat kilometrotik aurrera ordainduko nuke auto batengatik beste autoagatik adina?

, V De~aksakelakoetara Tanfa laua

106.•••

0,28 €/min

Fabrika batek 400.000 torloju ekoizten ditu egunean. Torloju bakoitzak 0,9782 g-ko pisua du eta 14.000 kg-ko zama har dezaketen edukiontzietan garraiatzen dira.

Buruzagi indiarrek Ilargiari begiratu zioten. Kolonen mehatxua bete zela ikusita, hura berpizteko eskatu zioten izututa, eta ordainetan, hari eta haren marinelei jatekoa eramaten jarraituko zietela promes egm. Unitate honetan, hau ikasiko duzu:
• Sistema hi rurogeitarraren bidez angeluak eta denborak neurtzen. • Angelu- eta den boraneurriak modu konplexuan eta sinplean adierazten. • Angelu- eta denboraneurrien batuketak eta kenketak egiten, eta zenbaki batez biderkatzen eta zatitzen.

Kolonek besoak mugitu zituen, inori laguntza eskatzen ariko balitz bezala, eta honela ziurtatu zien: -!largia gau honetan bertan agertuko da berriro, baina hitza hausten baduzue atzera, ez duzue gehiago inoiz ikusiko. Ondoren, gelara joan zen pozik, eta bere burua zoriondu zuen Regiomontanus matematikari ospetsuaren Ephemeridesa lana berekin izan zuelako; gertatu berri zen eklipsea iragartzen zuen huraxe. Regiomontanusek angeluei buruz ere idatzi zuen, eta gradu, minutu eta segundotan neurtu zituen. Zer neurri du angelu zuzen bateh? Eta angelu zuzen baten laurdenah?

Azken hiletako telefono-ordainagiriak berrikusi ditut eta ohartu naiz ez dugula askotan dei egiten sakelako telefonoetara; anaiak soilik egiten ditu sakelakoetarako deiak kanpoan den lagunen bati hots egiteko. Dei horiek, dena den, laburrak izaten dira eta eskolatik irtendakoan egiten ditu normalean, hau da, astelehenetik ostiralera, gaueko 10ak baino lehen. Azken hilabeteetan, 40ren bat dei egin ditugu sakelako telefonoetara, eta 75 minutuko iraupena izan dute guztira. Telefonoko kontsumoari bere horretan eusten badiogu, zer eskaintza hartzea komeni zaigu?

Biribilduta, torloju bakoitzak 1 g-eko pisua duenez, edukiontzi bakoitzean honenbeste daude ...

Torlojuaren pisu biribildua kontuan hartuz gero, zenbat ekoizpen-egun beharko lirateke edukiontzi bat torlojuz betetzeko? Eta biribildu gabeko pisua kontuan hartuz gero?

76

III
Sistema hamartarrean unitate bakoitza aurreko unitatea baino 10 aldiz handiagoa da. Sistema hirurogeitarrean, unitate bakoitza aurreko unitatea baino 60 aldiz handiagoa da.

Sistema

hirurogeitarra

1.2 Denboraren neurri-unitateak
Denboraren neurri-unitateak dira mendea, urtea, hilabetea, eguna ... laburragoak neurtzeko, ordua, minutua eta Eguna baino denbora-tarte segundoa erabiltzen dira.

Sistema hirurogeitarra angeluak eta clenborak neurtzeko unitateen eta arauen multzoa cla. Hirurogeitarra esaten zaio, maila bateko 60 unitatek hurrengo maila handiagoko unitate bat osatzen clutelako. Unitate bakoitza aurreko unitatea baino hirurogei aldiz handiagoa da eta hurrengo unitatea baino hirurogei aldiz txikiagoa.

Angeluen neurri-unitateak bezala, orduak, minutuak eta segundoak ere sistema hirurogeitarrekoak dira; izan ere, mail a bateko 60 unitatek hurrengo maila handiagoko unitate bat osatzen dute. Unitate bakoitza aurreko unitatea baino hirurogei aldiz handiagoa da eta hurrengo unitatea baino hirurogei aldiz txikiagoa.
r---

1.1 Angeluen neurri-unitateak
Sistema hirurogeitarrean, angeluen neurri-unitatea gradua da. Gradu bat angelu zuzen bat 90 zati berdinetan zatituta lortzen den angeluetako bakoitza da. Angeluak doitasun eta zehaztasun handiagoz neurtzeko, gradua baino unitate txikiagoak erabiltzen dira: minutua eta segundoa.
Unitatea
Gradua Minutua Segundoa
·60 ·60

Unitatea
Ordua Minutua Segundoa

-

r--

Ikurra h
min s

....,

Baliokidetasuna

'-

= 60 min 1 min = 60 s 1 h = 3.600 s
1h

Ikurra
0

-,..
-

Baliokidetasuna

I II

--

= 60' I' = 60" 1 = 3.600"
1
0 0

·3.600 : 3.600

~

1 bosturteko

= 5 urte

1 mende = 100 urte

.60

: 60

ADIBIDEAK 3 Adierazi b) 3 ordu segundotan. 20·60= 1.200s 180·60 = 10.800 s 3·60 = 180 min ~

·3.600

a) 20minutu---7
---7

ADIBIDEAK 1 Adierazi segundotan. a) 125' ~ b) 45° ------+ 2 125·60 45·60
= =

4
7500" 2.700' ~ 2.700·60 = 162.000"

Adierazi

ordutan. 14.400:60= 240 min ~ 360: 60 = 6 h 240:60=4h

a) 14.400segundo~ b) 360 minutu

Adierazi gradutan. a) 240' ~ b) 32.400" ~ 240: 60 = 4° 32.400: 60 = 540' ~ 540: 60 = go JAR DUN Adierazi denbora-neurri segundotan. a) 100 rninutu b) Orduerdi Adierazi
b) 2 egull

APLIKATU hauetako bakoitza 8 DBHko ikasle batek 6 ordu ematen ditu egunero eskolan. Adierazi denbora hori minututan, eta gero, segundotan. Adierazi segundotan saskibaloiko partida baten iraupena, kontuan hartuta 10 minutuko lau aldi dituela.

c) 1,5 ordu eI) 60 rninutu 9

JARDUN Adierazi
a) 300" b) 1.380"

APLIKATU minututan.
c) 150° eI) 480°

3

Angelu lau batek 180° ditu. Adierazi neurria minututan, eta gero, segundotan. Egin gauza bera angelu oso batekin (360°).

minututan. c) 3.600 sequndo d) 14.400 segunelo ordutan. c) 1 aste eI) 3 equn

a) 2,5 ol-du

HAUSNARTU 10 Iker ikasten aritu zen larunbatean, 2 ordu eta erdiz goizean; eta hiru ordu-Iaurdenez, arratsaldean. Zenbat minutu gehiago eman zituen ikasten goizean arratsaldean baino?

Kalkulatu. a) Zenbat glaelu dira 64.800"7
I)) Eta zenbat segunelo 10°7

HAUSNARTU 4 Angelu baten neurria 59°eta 32' da. Zenbat falta zaio 60° osatzeko?

Adierazi

a) 90.000 ssqundo b) 3.120 minutu

78

79

I

2 I sinplea konplexua eta ~dierazpen
• Modu konplexuan, hau da, zenbait unitate erabiliz. 2 h 42 min 13 5 24° 19' 45" • Modu sinplean, hau da, unitate bakarra erabiliz. 4,5 h 29° 3 min 190"

2.3 Modu sinpletik konplexura pasatzea
Angeluen edo denboraren neurri-unitate bat modu sinpletik modu konplexura pasatzeko, hau izan behar da kontuan: - Segundoak zati 60 eginez gero, zatiduran minutuak eta hondarrean segundoak lortuko ditugu.
Zatikizuna Hondarra -

2.1 Adierazpen konplexuak eta sinpleak
Angelu- eta denbora-neurri guztiak bi modutan adieraz daitezke:

segundoak
segundoak

I 60 ---

Zatitzailea

minutuak-e--> Zatidura

2.2 Modu konplexutik sinplera pasatzea
Angeluen edo denboraren neurri-unitate bat modu konplexutik modu sinplera pasatzeko, unitateen arteko baliokidetasunak izan behar dira kontuan: - Graduaklorduak minututan adierazteko, bider 60 egin behar da. - Graduaklorduak segundotan adierazteko, bider 3.600 egin behar da. - Minutuak segundotan adierazteko, bider 60 egin behar da.
ADIBIDEAK 5
Adierazi segundotan. a) 12°25'48" 12° ~ 25' ~ 12· 3.600 = 43.200" 25 . 60 = 1.500" 48" 12° 25' 4<3" = 44.748" b) 1 h 18 min 34 s 1h ~ 18min ~ 1 . 3.600 = 3.600 s 18·60=1.080s 34 s 1 h18min34s=4.714s

- Minutuak zati 60 eginez gero, zatiduran graduak (edo orduak) eta hondarrean minutuak lortuko ditugu.
Zatikizuna Hondarra -

minutuak
minutuak

60 ---graduak (edo orduak)

Zatitzailea
Z

an ura

'd

ADIBIDEAK
7 Adierazi gradu, minutu eta segundotan 160 745' -_ 745' 14 5 2 5' ~ 44.748".

Zatitzaileak honela jartzen badituzu, errazago lortuko duzu emaitza. 44748" 274 348 60 745' 145' 25'

44748" 274 348 48"

60 1 2°

44.748" = 12° 25' 48"

8

Adierazi 4.714 s modu konplexuan. 4714s 514 34s 4.714 s = 1 h 18 min 34 s 60 78min 78min 18min [60 1h

6

Adierazi 5 ordu eta 4 minutu modu sinplean. 5h ~ 5· 60 = 300 min 4min JARDUN 15 Adierazi angelu-neurri eta segundotan. a) 28.300" hauek gradu, minutu d) 65.497" e) 43.208" f) 45.001' hauek modu d) 13.590s e) 5.681 min f) 477 s • APLIKATU 1 Tren batek 1 ordu eta 10 minutu behar izan ditu Iehen geltokira iristeko, eta 27 minutu, bigarrenera heltzeko. Zenbat minutu behar izan ditu guztira?

5 h 4 min = 304 min

JARDUN 11 Adierazi segundotan. a) 28° 17' 39" b) 56° 38" c) 2 h 16 min 20 s
12 Adierazi

APLIKATU

b) 28.215" c) 872' 16 Adierazi denbora-neurri konplexuan. a) 458 min b) 34.567 s c)8.010s

1B Zenbat minutu dira hiru ordu-Iaurden? d) 60°31'
e) 2° 54' 27"

HAUSNARTU Adierazi berdintza hauek zuzenak ala okerrak diren. Arrazoitu erantzuna. a) 180.007" = 50° 7" b) 3 h 452 s = 3 h 7 min 3 s c) 183 min 122 s = 3 h 5 min 2 s

Eta zenbat segundo? HAUSNARTU • Txirrindulari batek 1 h 15 min eta 18 s behar izan ditu helmugara iristeko, eta beste batek, 23.458 segundo. Zeinek behar izan du denbora gehien?

f) 3 h 45 min

56° 40' modu sinplean.

Eragiketak sistema hirurogeitarrean
3.1 Batuketak sistema hirurogeitarrean
Angelu- edo denbora-neurrien batuketak egiteko, batugaiak multzotan bildu behar dira: graduak graduekin (edo orduak orduekin), minutuak minutuekin eta segundoak segundoekin. Emaitza lortu ondoren, hau izan behar da kontuan: - Segundoak 60 baino gehiago badira, minututan adieraziko ditugu. - Minutuak 60 baino gehiago badira, berriz, ordutan edo gradutan.
ADIBIDEAK
9 Modu konplexuan adierazitako bi neurriren batuketa egiteko: - Modu sinplean adieraz daitezke, eta batuketa egin. - Modu konplexuan egin daiteke batuketa, Egin angelu hauen batuketa: 6° 25' 48" eta 13° 48' 29".

3.2 Kenketak sistema hirurogeitarrean
Angelu- edo denbora-neurrien kenketak egiteko, kenkizuneko eta kentzaileko zifrak honela jarri behar dira: graduak graduekin (orduak), minutuak minutuekin eta segundoak segundoekin. Kenketa egiteko, hau hartu behar da kontuan: - Kenkizunak kentzaileak baino segundo gutxiago baditu, kenkizuneko minutu bat segundotan adierazten da. - Kenkizunak kentzaileak baino minutu gutxiago baditu, kenkizuneko ordu edo gradu bat minututan adierazten da.
ADIBIDEAK 11 Egin kenketa hau: 30° 15' 3" -28° 39' 50".
Kenketako kenkizunak kentzaileak baino segundo eta minutu kopuru txikiagoa duo 30° 15' 3"--~ - 28° 39' 50" Kenketa egingo dugu:
l' =60"

+

6° 25' 48" 13° 48' 29" 19° 73' 77" 77" =60" + 17" = 1'+ 17"

30° 14' 63" - 28° 39' 50"

---4

1° =60'

29° 74' 63" - 28° 39' 50"

Modu konplexuan adierazitako bi neurriren kenketa egiteko: - Modu sinplean adieraz daitezke, eta kenketa egin. - Modu konplexuan egin daiteke kenketa, unitatez

~

19° 74' 17" 74' = 60' + 14' = 1°+ 14'

~

29° 74' 63" - 28° 39' 50" 20° 14' 17" 1° 35' 13" --730°15'3"-28°39'50"=1°35'13"

20° 14' 17"

--7 6° 25' 48"

+ 13° 48' 29" =

10 Fotokopiagailu

bat 4 h 25 min eta 32 s egon da martxan goizean; eta 3 h 38 min eta 30 s, arratsaldean. Zen bat denboran egon da martxan? 4 h 25 min 32 s

12 Astelehenean,

Maitanek 2 h 31 min eta 15 seman zituen Internetera konektaturik, eta asteartean,1 h 40 min eta 8 s. Zenbat denbora gehiago eman zuen konektaturik astelehenean asteartean baino? Kentzaileak kenkizunak baino minutu gehiago dituenez, ezin dugu bi kopuruen kenketa egin. Kenketa egin ahal izateko, minututan adierazi behar dugu ordu bat. 2 h 31 min 15 s - 1 h 40 min 8 s
1 h = 60 min

+3h
+

38 min 30 s
62 s = 1 min

7 h 63 m~.i 62 s n
1mm 7?(h64m. in 2s

+2s

1 h 91 min 15 s - 1 h 40 min 8 s 51 min 7s

+1h
8h 4 min 2s

64min=1

h+4min

--7 8 h 4 min eta 2 soan erabili zuten.

Astelehenean 51 min eta 7 s gehiago ibili zen asteartean baino.

JARDUN 19 Egin eragiketa hauek. a) 12° 15' 58" + 23° 22' 19" b) 35° 45' + 26° 10' + 26° 15' 33"
I

HAUSNARTU 21 Lau lasterkarik denbora hauek egin dituzte: 2 min 3 s 1 min 59 s 2min 1 min 58 s Esan zen bat denbora behar izan duten guztira.

JARDUN 22' Egin eragiketa hauek. a) 32° 5' 23" - 1r 22' 33" b) 19° 35' _11° 34" c) 4 h 14 min 34 s - 2 h 30 min 58 s d) 2 h 6 min - 37 min 52 s APLIKATU 23 Kalkulatu: 24° 36' - (24 22" - 6° 14').
0

Erlojupeko proba batean, denbora hauek egin dituzte bi lasterkarik: 1 h 1 min eta 7 seta 59 min eta 43 s, hurrenez hurren. Esan zenbateko aldea izan den bien artean. HAUSNARTU 25 Osatu berdintza hau. a) D° b)

APLIKATU 20 Lasterketa baten garailea 14 h 26 min eta 47 s-an iritsi da helmugara, eta bigarrena, handik 17 min eta 52 s-ra. Zer ordutan iritsi da bigarrena?

0' 0" - 1° 22' 33" = 3° 14' 12" 0 h 0 min 0 s + 17 min 58 s = 2 h 17 min

57 s

82

83

3.3 Biderketak sistema hirurogeitarrean
Denbora- edo angelu-neurriak zenbaki arrunt batez biderkatzeko: 1. Unitate bakoitza biderkatu behar da zenbaki arruntaz. 2. Unitateak behar bezala aldatu eta multzoak egin behar dira.
ADIBIDEAK 13 Egin (25° 13' 14") ·5 eragiketa.
25° 13' 14" x5 125° 65' 70"

3.4 Zatiketak sistema hirurogeitarrean
Denbora- edo angelu-neurriak zenbaki arrunt batez zatitzeko: 1. Graduak (edo orduak) zenbaki arruntaz zatitu behar dira. 2. Hondarreko graduak (edo orduak) minututan adierazi eta gainerakoei gehitu behar zaizkie. Ondoren, lortutako minutuak zenbaki arruntaz zatitu behar dira. 3. Hondarreko minutuak segundotan adierazi eta gainerakoei gehitu behar zaizkie. Segundoak zenbaki arruntaz zatitu behar dira.
ADIBIDEAK

+ +

l'

/1

15 Egin (65° 49' 10") : 3 zatiketa.
70" =60" + 10"= 1'+ 10" 65° 05 20 49'
2°.60
= 120'

10"

L..:13=--

_
Zatidura

125° 66' 10" 1~ 126° 6' 10"

X

120' 169' 19 l'

21° 56' 23" -

66' = 60' + 6' = 1° + ~

6'

Zatiketa bat ondo eginda dagoen ala ez jakiteko, formula hau aplikatuko dugu:
Zctikizunce zatitzailea·

(25° 13' 14") . 5 = 126° 6' 10"

l' = 60"

60" 70" 10
1" Hondarra

zatidura

+

hondarra

14 Iratik 2 h 43 min eta 39 seman ditu telefonoz hizketan, eta Aitorrek, berriz,
denbora horren bikoitza. Zenbat denboran aritu da hizketan Aitor? 2 h 43 min eta 39 s-ren bikoitza kalkulatzeko, denbora hori 2z biderkatu behar dugu. 2 h 43 min 39 s

16 Egiaztatu aurreko zatiketa ongi eginda dagoela.
Horretarako, zatiketaren proba egingo dugu: Zk 21° 56' 23" x3Zatidura Zatitzailea =

zt· zd

+ h.

x2 4h Il6m~

+

1m

_!r2__J_

78 s = 1 min + 18 s I 87 min = 1 h + 27 min

63° 168' 69"

63° 169'

,1
9" 9" 1"
-

69" = 1'+ 9"

5 h 27 min 18 s Aitorrek 5 h 27 min eta 18 seman ditu hizketan,

+ +

65° 65°

2,1
49'

169'= 2° + 49'

-Hondarra Zatikizuna

49' 10"

JARDUN

APLIKATU •
0

26 Egin eragiketa hauek.
a) (12 23' 4") . 3 b) (41' 10")·4 c) (2 h 19 min 14 s)· 5 d) (1 h 33 s) ·4 APLIKATU f7 Zer neurri du bikoitzak?

Makina bat 7 h 20 min eta 40 s egoten da martxan egunero. Zenbat den bora egoten da martxan astelehenetik ostiralera?

JARDUN
30

APLIKATU

Egin zatiketa hauek. a) (305° 75' 85") : 5 b) (7°4' 16") : 3 c) (120° 48') : 6 d) (48° 36") : 4

32 Egin zatiketa hauek.
a) (126° 55') : 3 HAUSNARTU b)124°:5

HAUSNARTU • 45° 15' 37" angelua 4z biderkatuz gero, zenbateko errorea egingo dugu segundoak kontuan hartzen ez baditugu?

33 Telefono-operadore

A = 44° 56' 41" angeluaren

31 Kalkulatu 12 h 47 min eta 56 s-ren erdia.

batek guztira 22 h 49 min eta 32 seman ditu telefonoz hizketan astelehenetik ostiralera. Egunean zenbat denbora eman du hizketan, batez beste?

84

85

Funtsezkoena
ULERTU HITZ HAUEK
Angeluen neurri-unitateak
Baliokidetasuna

I

"

'

Denboraren neurri-unitateak

4.
Baliokidetasuna 1 h = 60 min 1 min = 60 s 1 h = 3.600 s
: 60

---+---

1° = 60' l' =60" 1° = 3.600"

-

Unitatea Ordua

lkurra h min s
: 60

KENKETAK SISTEMA HIRUROGEITARREAN
Kalkulatu: 6° 24' 28" - 52' 47". unitateka baditu,
24' = 23'

5. BIDERKETAK
Kalkulatu: dira.
LEHENA.

SISTEMA HIRUROGEITARREAN
(2 h 36 min 49 s) ·2. Neurrimen zenbaki behar da. unitate horretaz 4 h 72 min emaitzan, 60 baino gehiago handienaren 2 h 36 min 49 s x2 98 s

Minutua

Segundoa

-

LEHENA. Neurriak BIGARRENA.

bildu bellar

Kellkizullak adierazi

kentzaileak
minutu behar da.

baino bat

bakoitza biderkatu

sequndo

gutxiago

segundotan

6° 24' 28" 52' 47"
HIRUGARRENA.

----...,*

+ 60"

6° 23' 88" 52' 47"

BIGARRENA.

Biderketaren edo minutuak unitaterik behar dira.

segundoak badira,

hurrenqo

Kenkizunak baditu,
6° = 5°

kentzaileak gradu

baino bat

bidez adierazi (2

minutu

gutxiago

(edo ordu)

rninututan

adierazi

behar da.

Il

36 min 49 s) . 2 = 4

6° 23' 88"

+ 60'

[ 98 s = 1 min + 38 s 5° 83' 88" 52' 47" 5° 31' 41" r-7-3-m-in-=-1-h-+-13-1-~-in-'1

I

EGIN ERA HONETARA

52' 47"

4t t
,73

h rl,Ii.9jS.
72

n,38 s

5h13min38s

1.

MODU KONPLEXUAN ADIERAZITAKO ANGELU- ETA DENBORA-NEURRIAK MODU SINPLEAN ADIERAZTEA
Adierazi
LEHENA.

2.

MODU SINPLEAN ADIERAZITAKO ANGELU- ETA DENBORA-NEURRIAK MODU KONPLEXUAN ADIERAZTEA
Adierazi 4.083" modu Segundoak izango konplexuan. 60z 4083" 483 03" 68' 8'
160

6.

ZATIKETAK
Egin eragiketa
LEHENA.

SISTEMA HIRUROGEITARREAN
hau: 25° 13' 27" : 12. zatitu behar dira. Hondarra 25° 1° 1° = 13'
60'

3° 45' 54" minututan. unitatearen bidez adierazi

Eskatutako behar d ira.'

LEHENA.

Graduak adierazi batu.

27"

,-I

1_2 2° 6' 7" --

_
Zatidura

zatitu

behar dira: zatidura

3° = 3 . 60 = 180' 45' = 45' 54"=
BIGARRENA.

minutuak hondarra,
BIGARRENA.

dira, eta

68'

minututan minutuei

behar da, eta zatikizunaren

60' 73'

segundoak. Minutuak 60z

BIGARRENA.
160

Minutu minutuak

guztiak

zatitu

behar dira, eta
adierazi. behar dira:

l'

l'

= 60"

60" 87"

54: 60 = 0,9' Emaitzen batuketa egin behar da.

hondarreko
HIRUGARRENA.

segundotan zatitu

Konplexua .--

3° 45' 54" ~ 180' 45'

zatitu behar d i ra: zati dura graduak izango dira, eta hondarra, Sinplea minutuak. --~

Segundoak

3" --

Honciarra

+

0,9' 225,9' -Sinplea

4.083" = 1° 8' 3" _..- Konplexua

ETA ORAIN ... JARDUN
Modu konplexutik sinplera pasatzea Kenketak sistema hirurogeitarrean 4. Zein da T" 25' 30" - 4° 27' 40" angeluen
kenketaren a) 2° 57' 50" emaitza? b) 2° 56' 50" c) 3° 2' 10"

1.

Adierazi

segundotan

A=

40° 40' 40" angelua. c) 146.440"

3.

BATUKETAK
Kalkulatu.

SISTEMA

HIRUROGEITARREAN
BIGARRENA.

a) 140.540" Emaitza ordutan 60 baino adierazi 52 mill handiagoa behar dira. bada:

b) 146.400"

6 h 24 min 28
LEHENA.

s

+ 52 min

47

s
behar

Modu sinpletik konplexura pasatzea 2. Hau da 3.620 s-ren adierazpen
a)1h20min b)1h20s konplexua: c)1min20s

• Segundoak • Minutuak

minututan

adierazi

behar dira.

Biderketak sistema hirurogeitarrean 5. Hau da 10° 26' 20" angeluaren
a) 30° 16' b) 31° 6' 2" hirukoitza: c) 31° 19'

Batugaiak

unitateka egin. 6h 24min 52 min 6h 76min

multzokatu

dira, eta batuketa

6 h 24 mill 28 s 28s 47 s 75s [

+

47 s = 6 h 76 mill ,75~ [

75s=1

min+15s

+

"'--n-m-i n-=-1-h-+-17-m-i n----'I

6t

,77

r

.-4
__ .1

Batuketak sistema hirurogeitarrean 3. Hau da
angeluen

Il 15 s

A=

20° 30' 25"eta

B=

40° 40' 40" c)61°11'5"

Zatiketak sistema hirurogeitarrean 6. Hau da

batura: b) 61° 71' 65"

A=

9° 20' 8" angeluaren b) 4° 6' 14"

erdia: c) 4° 40' 4"

7h17min15s

a) 60° 20' 30"

a) 4° 10' 4"

86

87

----

--

-

-'
j

_~

1

Ariketak
SISTEMA HIRUROGEITARRA
34.• Osatu baliokidetasunen Minutuak 7.500' taula hau. Segundoak 450.000"
93.600" 2.100'

ERAGIKETAK SISTEMA HIRUROGEITARREAN
41.• Egin angeluen batuketa hauek.
a) 35° 20' 15" + 10° 30' 40" b) 6° 10' 5" + 8° 40' 52" c) 15° 36' 40" + 2° 10' 13" d) 18° 13' 25" + 28° 48' 10" e) 6° 30' + 4° 50' 45"

44.••
a) b)

Idatzi falta den angelua.
+ 25° = 50° 20' 47" + 27° 32"

49.•
a) b)

Egin biderketa hauek.

=

80° 5' 38" = 200 5' 40"

W W

35' 46") . 2 10' 15") . 7

e) (6° 78") ·3

f) (36' 40") . 5
g) (2° 17' 3") ·9 h) (27" 15' 26") ·8

---','--"";;"'_;__--f

c)
d) 15010' 30" + e)

+1°40"=5°3'20" +25'35"=1°30'16" + 17° = 20012" + 6° 42' = 10° 58' 35" + 90 18' = 17° 43"

c) (12° 25' 37") . 6
d) (35° 4' 20") . 4

f)
g) . h)

EGIN HONELA
NOLA EBAZTEN DIRA ERAGIKETA KONBINATUAK SISTEMA HIRUROGEITARREAN?

540'
3° 50.400"

f) 5° 25' 3" + 75' 8"
g) 4° 3' 6" + 50 7' 28" + 250 39' 40" h) 43° 25" + 50 48' i) 2° 2" + 75° 43' j) e) 1°15' 33' 7" + 4° 45'

45.••
a) b)

Kalkulatu falta den angelua.
- 2° 36' 45" = 130 15' 10" -15' 35" = 60 25' 46" - 1 o 50" = 3 48'
D

50. Kalkulatu: (75° 26' 16" - 58° 15' 10") ·3.
LEHENA.

35.•

Kalkulatu angelu-neurriak minututan eta segundotan.

buruz eta adierazi

Parentesi

barruko -

75° 26' 16" 58° 15' 10" 17° 11' 6" 6" 3

c)
d) e)

eragiketak

egin behar dira.

- 47' 58" = 2° 35' 40" - 6° 18' 40" = 15° 27' 38" - 10° 45' = 37" 53' 44" - 17° 25' 46" = 38' 43" - 65" = 1° 48' 35"
BIGARRENA.

f) 10° 10' 36.• Adierazi modu sinplean. c) 4 h 27 min 56 s
d)7h33min49s

42.•

Egin kenketa hauek.
a) 3° 35' - 2° 10' b) 1° 25' - 10'

Biderketak

eta dira,

17° 11'

f)
g) h)

zatiketak ezkerreti

egin behar k esku i nera.

x

51° 33' 18"

a) 35° 54' 65" b) 65° 53' 12"

c) 63° 47" - 25' 30"
d) 1° 45' 3" - 75' 10" e) 4° 2' - 1° 40'

37.•

Adierazi
a) 25.123 s b) 45.125s

modu konplexuan.
d) 13,25 h e) 5.432 s g) 27.762 s h) 90.000 s i) 40,000'

EGIN HONELA
NOLA EBAZTEN DIRA PARENTESIAK, BATUKETAK ETA KENKETAK DITUZTEN ERAGIKETAK?

51.••

Kalkulatu.

f) 2° 30' 10" - 3' 50"
g) 42° 5' 3" - 38' 10" h) 37' 45" - 20' 78" i) 2°6'4"-1°10'

a) (3° 4' 6"

+ 5° 7'

10") . 2

b) (10° 6' 10" - 4° 3' 7") . 3

c) 16.459" 38.• Adierazi
b) 100° 47'

f) 452 min modu sinplean.

46. Egin eragiketa hau.
12' 15"
LEHENA.

c) (5° 30' + 15' 65") . 6 (6° 38' - 2° 20')
eragiketak 6° 38' 2° 20' egingo ditugu, d) (6° + 15° 10' - 3° 7') . 7 e) (15° 35' 45" - 40' 58") . 4

j) 35° 11'54" -13°
d) 7h51 min46s

(39°

+ 45° 3~') barruko

Parentesi 39°

a) 13° 15' 32"

f) (22° 5' 16" + 73° 16' 45") . 3
g) A-ren h) i) laukoitza = 3° 36' 27" bikoitza

e) 20 h 32 s

EGIN HONELA
NOLA KALKULATZEN DA EMAITZA JAKINA DUEN BATUKETA BATEN BATUGAI BAT?

c) 82° 3' 39.••

f) 19 h 46 min

+ 45° 30' 84° 30'

W

35' 5" + 38' 55") batuketaren

4° 18'
84° 30' 4° 18' _ 80° 12'

(70 + 1° 30" - 5° 56' 10")·7 Egin zatiketa hauek.

Kalkulatu eta adierazi angelu hauetako bakoitza minututan. g) 5° h) 6° 25'
i) 13°35'60"

a) 35°

b) 4° 30' c) 30 -ren erdia
0

43. Zer neurri du B angeluak, baldin eta A == 17° 26" angeluari batuz gero, 36° 7' 15" angelua lortzen badugu?
LEHENA.

BIGARRENA. Batuketak eta kenketak egin behar dira, ezkerretik eskuinera.

52.•

a) (40° 18' 36") : 2 b) (39° 57' 15") : 3

f) (236° 17') : 5
g) 288° : 7 h)152':3 i) j) (85' 4") : 4 (86° 5") : 6

Problema

eragiketa

baten

bidez adierazi
0

47.••

Egin eragiketa hauek.
b) (50° 35' - 37° 45') + 6° 18"

d) 360" e) 2° 45' 120"

j) 17° 180"
k) 35' 420" I) 5'

behar da.

c) (120°35'80"):5
d) (126° 48' 15") : 3 e) (111 ° 54' 45") : 3

A + §. = 36(> 7'

15" -t 1 r 26"
~ kenketa

+ B = 36

7'

15"
_:]

a) (10° 20" + 15° 30') - 13° 14' 35"

f) (18° - 15°) + 3° 40.••

+ 60" + 3°
BIGARRENA.

Kenkela gi1?il-

Bi neurrien

egin behar da. 36° 6' 75"

c) (5' 38" + 4° 36') + (5° 10' - 3° 2")
d) (25° 35'

Adierazi angelu hauek segundotan. f) 4° 38"
g) 2° 20' 30" b) (17" _3°) - (10° - 5°)

l' =60" 36° 7' 15" --~ 17° 26" -

+ 2° 10')

- (3° + 17° 43')

53.••

a) 1° 45'

17"

26"

48.••

Kalkulatu.

179° 36' 15" neurria duen angelu bat hiru zati berdinetan zatitu dugu. Zer neurri du zatietako bakoitzak? Angelu hauen neurriak emanda,

c) 3'
d) (35" - 28") - 4" e) 3°5'10"

h) 35' 10" i) 55' j) 7 25'
0

Ezin da segundoen kenketa egin

19° 6' 49"

Hortaz,

hau da angelua:

B = 19° 6' 49".

0 a) (1240 34' 12" - 78047' 24") + 43 b) 25030' 6" + (7" 6" - 1° 25') c) W 3' 5" + 70 6' 3") - 30 10' 15" d) (10° 8' 2" - 40 2') + (604' 23" - 20 5")

54.••

A ==

15° 25' 6"

B=

36° 10' 20"

lortu C-ren neurria, baldin eta C == 2·

(.4 + B) bada.

EGIN HONELA
NOLA KALKULATZEN DA NEURRI BATEN ZATIKIA SISTEMA HIRUROGEITARREAN?

ETA ANGELUAK LANTZEKO PROBLEMAK
DEN BORAK
59 .••
Beriatek 1 ordu, 35 minutu eta 50 segundoan amaitu du Ian bat. 2 ordu beharko zituela uste bazuen, zenbat denbora geratu zaio sobera? 10:05etako trena 16 minutu beranduago zen. Zer ordutan irten zen?
0

65 .••

55. Kalkulatu: ~ (1° 45" + 3' 27"). 2
LEHENA.

Nire etxetik lantokira bi geltoki daude; lehenengora iristeko, 32 min eta 54 s behar izaten ditut, eta bigarrenera iristeko, 44 min eta 27 s. Gaur, atzeratu egin da trena, eta lehen geltokira iristeko normalean baino 19 min eta 40 s gehiago behar izan ditu, eta bigarrenean, beste 26 min eta 32 s atzeratu da.

70 .••• Gela batera eguzki-izpiak sartzen dira goizean eta inklinazio jakin bat izaten dute horman islatutakoan. Udako egun bateko goizeko 7etan, angelua 22°eta 14'-koa zen. Ordu batetik bestera, angeluaren inklinazioa 2° 10'eta 20" handitzen da. a) Zer angelu izango du goizeko 8etan? b) Eta goizeko getan? c) Zer angelu izango du eguerdiko ordu batean?

Parentesi barrukoa ebatzi behar da.

60 .••
61 .••

irten

1

0

45"
3' 27"
72"=1'+12"

+
BIGARRENA.

10 3' 72"

10 4' 12" egin

Emaitza bider zenbakitzailea behar da. 10 4' 12" x5 50 20' 60"
60" = l'

Haizemaile batek 180 -ko angelua osatzen du zabalduta. Zen bait hagaxka falta dituen beste haizemaile bat, berriz, 105 38' 45" zabaltzen da soilik. Zer angelu osatzen zuten hautsita dauden hagatxoek?
0

IKERTU
71 .••• Udaberriko ondoz ondoko bi ekinozioren artean igarotako denborari urte tropiko deritzo, eta 365 egun, 5 ordu, 48 minutu eta 45,51 segundo irauten duo

a) Zen bat den bora behar izan dut lantokira iristeko? b) Etxerakoan ez badut atzerapenik izan, zenbat denboran egin ditut bi ibilbideak?

50 21'

HIRUGARRENA.

Izendatzaileaz zatitu behar da. 21' 60' 81' l'
l' = 60"

50 10

66 .••

1° = 60'

2 40' 30"
0

60" 60"

62 .••

o

Autobus bat 9:26an irten da geltoki batetik; eta 13:14an heldu, bestera. Zenbat denborako ibilbidea egin du?

Makina bat 4 ordu 50 minutu eta 30 segundo egoten da martxan segidan; eta ondoren, 1 ordu eta 50 minutu, itzalita. Zenbat denbora beharko du makinak hiru lan-txanda eta atsedenaldi osatzeko? Margolari batek 3 ordu eta laurden eman ditu goizean egongela margotzen, eta 2 ordu eta erdi, arratsaldean. a) Zenbat den bora behar izan du guztira? b) Zenbat denbora gehiago aritu da goizean? c) Orduko 19,20 € irabazten badu, zenbat dagokio?

67 .••

Gure egutegietan urte zibila erabiltzen dugu, eta 365 edo 366 egun izaten ditu. Hortaz, egun osoen bidez zenbatzen dugu urtea. a) Zenbat minutuko aldea dago urte tropiko baten eta 365 eguneko urte zibil baten artean? b) 4 urteren buruan, zenbateko aldea izango da bien artean, ordu, minutu eta segundotan?

56 .••
a)

Kalkulatu.

EGIN HONELA
c)

3_ (3
3

0

25' 15")
0

_2_ (36 29' 18")
0

NOLA EBAZTEN DIRA ORDU·ATZERAPENEN PROBLEMAK?

4

b)

3_
3

(44 16' 40")

d) }__ (27

0

6

64' 30")

63. Ordulari bat 1 min eta 20 s atzeratzen da egunero. Zen bat atzeratzen da astean?
LEHENA,

72 .•••

57 .••

Egin eragiketa hauek. a) ~ (r 52' 13" + 29° 57") 5 b) ~ (37" + 5° 36' - 2° 15' 10") 3
c)

Eragiketak zehaztu behar dira.

Juliotar egutegiak (egungoaren aurretikoak) egun bat gehitzen zion egutegiari 4 urtean behin; eta bisurtea esaten zioten. a) Zein da 4 urte tropikoren eta 4 urte zibilen arteko aldea, haietako bat bisurtea bada? b) Zen bat urte igaro behar dira aldea 10 egunekoa izan dadin?

(1 min 20 s) . 7
BIGARRENA.

Eragiketak egin behar dira.
=

68 .••

(1 min 20 s) . 7 = 7 min 140 s

9 min 20 s

Ordularia 9 min eta 20 s atzeratzen da astean.

_2_ (46 27" - 20 25')
0

5

64 .••

d)'

_2_ (125° 43' 58" - 10 7' 4")
6 Angelu hauen neurriak jakinda:

Ane astelehenean 8 h 40 min eta 25 s aritu zen lanean; eta asteartetik ostegunera, egunean orduerdi gutxiago. Zen bat lanorduko astea izan zuen?

Julenek 8 € irabazten ditu larunbatetan lanordu bakoitzeko, eta orduko 9,50 €, igandeetan. Hilabete honetan hiru larunbatetan eta lau igandetan egin du Ian: larunbatetan s ordu eta erdi, eta igandeetan, 3 ordu eta hiru-Iaurden. Zenbat kobratuko du hilaren amaieran? Unai, Josu eta Aritz pastel bat jaten ari dira hiruren artean: - Unaik jan duen pastel zatia 35°eta 1O'-ren adinakoa da. _ Josuk 400 eta 30'-ko zatia jan duo _ Aritzek 50° eta 40'-ko zatia jan duo a) Zenbatekoa da hiruren artean jan duten pastel zatia? b) Zer neurri du gemtzen denak?

73 .•••

69 .••

58 .••

A = 36° 45' 58"
kalkulatu. a)
b)

8 = 57

0

27' 37"

(= 29° 56' 45"

(A - (). 2 (A + 8 + () : 4

d) ( - (r 15' 6") e) (·3 f) 2·

+A .2

Juliotar egutegiaren desfasearen eraginez, Gregorio XIIl.ena aita santuak egutegia berritzeko agindua eman zuen. Gregoriotar egutegian, egungoan, urte bisurteak 4z zati daitezkeenak dira; 100ez zati daitezkeenak baina 400ez zati ezin daitezkeenak izan ezik (beraz, 2100. urtea ez da bisurtea izango Zenbat urte igaro behar dira egun bateko desfasea izateko?

(8 - A)

c) ((+A)-(8-A)

A- 8

90

91

Eta orain ... Jardun
75.••• Nire DVD gailuan, kalitate normalarekin grabatuz gero, ....... , CD batek 5 orduko grabazioa egiteko aukera ematen duo CD batean bi film grabatu ditut. Aurrenekoak, Udsberriko intxeurrek filmak, 93 minutu eta 52 segundo irauten duela jartzen du grabazioaren menuan, eta besteak, Intxaurrak. erortzean filmak, 73 minutu eta 39 segundo. CDan libre geratu den espazioa betetzeko, nire telesailik gustukoenaren ahalik eta kapitulu gehiena grabatu nahi dut: Intxaurrak zenbatzen.

~
~ Honc heman liburuko unitate bakoitzaren «ETA ORA IN ... J ARDUN» ataleko erantzunak. _~
,,'''I; ~

~~

'>\ <7 ~
,~,

Aztertu ea zuzenak diren zure erantzunak!

~
,

"r--~
~

~.\

~ ~

~
i

-

t2.c 2.b 2.a 2.b 2.a 2.c 2.a 2.b 2.a 2.c 2.d 2.b 2.b 2.a

_..
3.d 3.d 3.c 3.c 3.a 3.d 3.b 3.b 3.a 3.a
I

1. unitatea 2. unltatea
I

1.c

\JJW

4.c 4.a 4.c 4.a 4.b 4.b 4.b 4.a 4.b 4.b 4.d 4.b 4.c 4.b

5.b 5.c 6.c

I!

J

1.c 1.b 1.c 1.a 1.b 1.b 1.a 1.a 1.b 1.b 1.b

3. unitatea
Kapitulu bakoitzak 35 minutu irauten du eta publizitatea sartzeko bl etenaldi izaten ditu, Etenaldi bakoitzean 18 iragarki ematen dira, bakoitza 20 segundokoa. Iragarkiak ere grabatu egin beharko ditudala kontuan hartuta, zenbat kapitulu sartzen dira CDan? Zenbat denbora geratzen da sobera?

J

4. unitatea [ 5. unltatea 6. unltatea 7. unitatea [ 8. unitatea 9. unitatea 10.unitatea 11.unitatea 12.unitatea 13.unitatea 14.unitatea

J

5.c 5.c 5.b

6.c 6.c 7.a

--

76.••• EGUNEROKO egunkariak, azken hauteskundeetan izan diren hauteskundeemaitzak kontuan hartuta, grafiko hau argitaratu du, Erabili garraiagailua alderdietako bakoitzari dagokion angelua neurtzeko, eta ssan adierazpen grafikoa o nqi eginik dagoen

5.d 5.a 5.c 5.c

6.b 6.b 6.d 7.d

3.c 3.b 3.a 3.a

I

1.b 1.b

.

5.b

Arte-zuzendaritza: Proiektu grafikoa:

Jose Crespo

Azala: Irudiak:

Barrualdea:

CARRI6/sANCHEZ/LACASTA Manuel Garcia Lincel, Enrique Cordero, Ignacio Galilea, Jose Maria Valera

Rosa Marin Carlos Aguilera Proiektu-garapeneko burua: Javier Tejeda Garapen grafikoa: Rosa Maria Barriga, Jose Luis Garcia, Raul de Andres
Proiektu-burua: Irudien koordinazioa: Zuzendaritza Koordinazio Konposaketa teknikoa: teknikoa:

Angel Garcia Encinar Maitane Barrena, Felix Rotella Miren Pellejero, Luis Gonzalez, Lourdes Roman, Marisa Val buena Josu Garate, Maider Labaka Nieves Marinas
GARCfA-PELAYO/Juancho/CSIC/FILOLOGIAKO Krauel; S. Enriquez; STOCK/AbleStock,com; SERIDEC INSTITUTUA;

eta muntaketa:

Hizkuntza-egokitzapena: Argazkien aukeraketa

eta dokumentazioa: D. Lopez;

Argazkiak: A. Toril;
GOYENECHEA; DIGITALVISION; STOCK PHOTOS;

J. Jaime;

J. L. G. Grande; PRESS

HIGHRES

A. G. E. FOTOSTOCK; COMSTOCK; I. Preysler; PHOTO DISC;
CD; SANTILLANAREN ARTXIBOA

MATTON-BILD;

PHOTOIMAGENES

© 2007 by Zubia Editoriala,
Legizamon poligonoa (Bizkaia) Gi puzkoa kalea, 31 48450 Etxebarri Inprimatzailea:

S. L. / Santillana

Educaci6n,

S. L,

Dedalo Offset,

S.L.

Lan osoaren Liburuki

ISBNa: 978-84-9894-166-1

honen ISBN.a: 978-84-9894-213-2 M-10475-2011
salbuespenak salbu, Ian hau Inojakinaiaztea zein eraldatzea, bebarmenik gabe_ Aipatutako esaurkako delitua

EK: 301003/832812 Lege-gorda.ilua.:

Debekaturik dago, legeak ozarntako la bikoiztea, banatzea, jendaurrean raren jabetza intelektuala dutenen kubideen urratzea jabetza

mtelektualaren

rzan

darleke (Kode Penaleko 270. artikulua

eta hurrengoak).

Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak onetsia: 2008-01-10