You are on page 1of 34

SODYUM BOR HİDRÜR ÜRETİMİ VE KULLANIM ALANLARI

SanayileĢme ve bireylerin daha iyi koĢullarda yasama istekleri günümüzde enerji tüketimini önemli ölçüde artırmıstır. Bununla birlikte, ilk petrol krizinden beri dünyada enerji perspektifi değiĢmiĢ ve birincil enerji kaynaklarının çeĢitlendirilerek petrole bağımlılığın azaltılması hedeflenmiĢtir. Bu kapsamda, hidrojenin elektrokimyasal olarak elektrik enerjisine dönüĢtürüldüğü yakıt pilleri geleceğin enerji üretim kaynakları arasında önemli bir yer tutmaktadır. Ancak; yakıt pillerinde kullanılan hidrojenin depolanması ciddi bir problem oluĢturmaktadır. Bu noktada, bor minerallerinden üretilen sodyum borhidrür, önemli hidrojen depolama ve hatta hidrojen üretim ajanlarından birisi olarak bilinmektedir.

Sodyum bor hidrür’ün sulu alkali çözeltileri katalitik olarak depolamıĢ olduğu hidrojeni verir. Sodyum borhidrür ağırlıkça % 20 hidrojen depolayabilir, yanıcı/patlayıcı değildir, hidrojen verme reaksiyonu kolaylıkla kontrol edilebilir, açığa çıkan hidrojenin yarısı hidrürden, diğer yarısı ise sudan gelmektedir, katalizör ve sodyum meta borat tekrar kullanılabilir. Sodyum borhidrür çözeltisinden katalitik olarak elde edilen hidrojen gazı yakılarak, geri dönüĢsüz pil olarak ya da yakıt pilinde kullanılarak enerjiye dönüĢtürülebilir.

~%72 payla dünyadaki en zengin ve kaliteli bor rezervlerine sahip ülkedir.  .Türkiye.  Bu kapsamda. TÜBTAK Marmara AraĢtırma Merkezi (TÜBTAK MAM) ile Ulusal Bor AraĢtırma Enstitüsü (BOREN) arasında “Sodyum Borhidrür Sentezi ve Üretimi” ve “Doğrudan Sodyum Bor hidrürlü Yakıt Pili Üretimi ve Entegrasyonu” konulu proje çalıĢmaları 21 Aralık 2004 tarihinde imzalanan sözleĢme ile baĢlatılmıĢtır.  Bu nedenle yakıt pili teknolojisinde sodyum bor hidrürün kullanımı ülkemiz için ayrıca stratejik bir önem taĢımaktadır.

. “Sodyum Borhidrür Üretimi ve Sentezi” projesinin amacı sodyum bor hidrürün sentezlenmesi ve bu sentez yöntemi kullanılarak üretim teknolojisi ve bilgisinin geliĢtirilmesidir.

Bu alanlardaki çalıĢmalarda sodyum borhidrürün hidrojen verme ve tasıma özelliğinden dolayı ön plana çıktığı ve giderek öneminin arttığı görülmektedir. tüm dünyada son yıllarda alternatif enerji kaynağı olarak öne çıkmakta ve  Hidrojen Üretimi  Hidrojen Depolama ve Tasıma  Yakıt Pili GeliĢtirilmesi  Kullanılacağı Sisteme Entegrasyonu konularındaki çalımsalar yoğun olarak sürdürülmektedir.1. . HİDROJEN DEPOLAMA VE SODYUM BORHİDRÜR Hidrojen.

Bu özellik yeni ve temiz enerji politikalarıyla birlikte değerlendirilebilirse bor için çok yaygın ve kalıcı bir tüketim alanı yaratılabilecektir.Sodyum bor hidrür’ün alkali çözeltileri katalitik olarak. . NaBH4 + 2H2O katalizör 4H2O + NaBO2 bağıntısı uyarınca hidrojen verir.

 geri dönüĢsüz pil olarak.  . Hidrojenin yarısı hidrürden.Sodyum borhidrürün diğer hidrojen tasıma ortamlarına göre avantajları:      Ağırlıkça % 20 hidrojen depolayabilir. Reaksiyon kolayca kontrol edilebilir. Katalizör ve sodyum meta borat tekrar kullanılabilir. Sodyum borhidrür çözeltisinden katalitik olarak elde edilen hidrojen gazı. yakılarak. diğer yarısı ise sudan gelmektedir. Yanıcı/patlayıcı değildir.  yakıt pilinde kullanılarak enerjiye dönüĢtürülebilir.

· Hidrojen Tasıma/Depolama olarak sıralanabilir. · Atık Sulardan Ağır Metalleri Giderme.              Türkiye’nin. Kullanılmasının yaygınlaĢtırılmasında en önemli engel ise mevcut üretim yöntemleri nedeniyle fiyatının yüksekliğidir. Bu bağlamda sodyum borhidrür üretimi iyi bir örnektir. · Fotoğrafçılık Ve Metal Yüzey iĢlemlerinde Değerli Metal Kazanma. · Selüloz Ağartma. dünya bor pazarında sahip olduğu bu zenginliğe koĢut bir yere gelebilmesi için. · Metal Yüzeylerin Temizlenmesi. Sodyum borhidrürün mevcut kullanım alanları: · Özellikli Arıtım Kimyasalları. katma değeri yüksek. sahip olduğu bor cevherleri zenginliğini katma değere dönüĢtürebilmesi. yaygın olarak büyük miktarlarda kullanılabilecek bor bileĢikleri üretimine geçmesi gereklidir. .

H. . Sodyum borhidrürün ilk üretimi ise 1954’te A. yüksek kaynama noktalı bir hidrokarbon yağ içinde dağıtılmıĢ çok ince taneli sodyum hidrür trimetilboratla. kimyasal ve mekanik alaĢımlama olarak sınıflandırılmaktadır.R. 4 NaH + B(OCH3)3 NaBH4 + 3 NaOCH3 Su ilavesiyle yağ fazı ayrılıp reaktöre geri çevrilmekte.2.D. Önerilen bu yöntemler elektrokimyasal. Brown.C. Günümüzde de endüstriyel olarak kullanılan bu yöntemde. % 12 NaBH4 ve % 42 NaOH içeren çözelti ya olduğu gibi pazarlanmakta ya da izopropil aminle sodyum borhidrür ekstrakte edilmektedir. Literatürde yukarıda kısaca özetlenen endüstriyel üretim yönteminin dıĢında pek çok sodyum borhidrür üretim yöntemi önerilmektedir. H.J. Schlesinger.R.’de Schlesinger yöntemiyle gerçekleĢtirilmiĢtir .B. Hoeckstra ve L. SODYUM BORHİDRÜR ÜRETİMİ       Sodyum borhidrür ilk olarak 1942’de H. atmosferik basınç ve 250-280°C’d e reaksiyona sokulmaktadır. damıtma ile ayrılmakta ve trimetil borat üretimine geri çevrilmektedir. sodyum bor hidrürlü çözeltiden ise NaOCH3 + H2O NaOH + CH3OH bağıntısına göre oluĢan metan ol. Rapp tarafından bulunmuĢtur ve pek çok üretim yöntemi geliĢtirilmiĢtir .

   . SODYUM BORHİDRÜR SENTEZİ VE ÜRETİM ÇALISMALARI TÜBTAK Marmara AraĢtırma Merkezi.3. 2 Ana is paketini içermektedir: Sodyum Borhidrür (SBH) Sentez Yönteminin GeliĢtirilmesi Sodyum Borhidrür Üretimi Pilot Tesis ÇalıĢması “Sodyum Borhidrür (SBH) Sentez Yönteminin GeliĢtirilmesi” is paketinde laboratuar ölçeğinde sodyum borhidrür sentezleme çalıĢmaları gerçekleĢtirilmiĢtir. Kimya ve Çevre Enstitüsü ile Ulusal Bor AraĢtırma Enstitüsü (BOREN) arasında “Sodyum borhidrür üretimi ve sentezi” konulu proje çalıĢması 21 Aralık 2004 tarihinde imzalanan sözleĢme ile baĢlatılmıĢtır. Proje.

KATI/KATI REAKSYONLARI  Metal/Kompleks Ġhidrürlerle alaĢımlama 3. Sodyum borhidrür üretiminin ham maddeleri olan trimetilborat (%99 saflıkta) ve sodyum hidrür (%98 saflıkta) yüksek verim ve saflıkta yarı pilot ölçekte basarı ile sentezlenmiĢ ve üretim bilgi paketleri oluĢturulmuĢtur. ELEKTROLĠZ YÖNTEMLERĠ     Sulu ortamda elektroliz Eriyik elektrolizi Organik ortamda elektroliz Plazma elektrolizi 2.Literatürde bahsedilen SBH üretim yöntemlerinden: 1. . KĠMYASAL YÖNTEMLER   Borik asit esteri ile üretim ile sodyum borhidrür üretimi araĢtırılmıĢ ve olumlu sonuçlar elde edilen kimyasal yöntem (borik asit esteri ile üretim) projede ana üretim yöntemi olarak seçilmiĢtir. Bu iki hammadde kullanılarak yukarıda verilen reaksiyon uyarınca sodyum borhidrür (en az %95 saflıkta) yine yüksek verim ile yarı pilot ölçekte basarıyla üretilmiĢtir (Sekil 1). Laboratuar çalıĢmaları sonrasında pilot üretim için gerekli bilgi paketi oluĢturulmuĢ ve SBH pilot tesisi tasarlanmıĢtır.

SEKIL 1. TÜBTAK MAM’ DA ÜRETILEN A) SODYUM HIDRÜR VE B) SODYUM BORHIDRÜR KRISTALLERI. .

Doğrudan sodyum borhidrürlü yakıt pili ve gerçeklesen reaksiyonlar Sekil 2’de görülmektedir. .4. DOGRUDAN SODYUM BORHİDRÜRLÜ YAKIT PİL ÜRETİMİ VE ENTEGRASYONU ÇALISMALARI Yerli kaynakların yoğun kullanımı ile doğrudan sodyum bor hidrürlü yakıt pili modül ve sistem bileĢenleri üretimi ve/veya temini sonucunda özellikle taĢınabilir uygulamalarda kullanılmak üzere 70-100W’lık doğrudan sodyum borhidrürlü yakıt pilinin üretilmesi amaçlanmıĢtır.

DOĞRUDAN SODYUM BORHIDRÜRLÜ YAKıT PILININ ġEMATIK GÖSTERIMI  Anot: BH4+ 8OHBO2 + 6H2O + 8e-  Katot : 2O2 + 4H2O + 8e8OH Toplam:BH4+ 2O2 BO2+ 2H2O  .SEKIL 2.

Proje kapsamındaki baslıca is paketleri 1)Literatür araĢtırması. 6) 70-100 W’lık doğrudan sodyum borhidrür yakıt pili için sistem alt bileĢenlerinin üretimi ve/veya temini. 7) Askeri/sivil alanda kullanılmak üzere 70-100 W’lık doğrudan sodyum borhidrür yakıt pili sistem entegrasyonu ve performans testleri ve 8) Proje raporlarının hazırlanmasıdır.® 8OH Toplam: BH4+ 2O2 BO2+ 2H2O testleri 4) Üç hücreli yakıt pili oluĢturulması ve performans testleri. 5) 70-100 W’lık doğrudan sodyum borhidrürlü yakıt pili modülü oluĢturulması ve performans testleri. 2) Doğrudan sodyum borhidrürlü yakıt pili üretimi için yakıt pili modül ve sistem bileĢenlerinin üretimi.+ 8OHBO2 + 6H2O + 8eKatot : 2O2 + 4H2O + 8e. 3) Tek hücreli yakıt pili oluĢturulması ve performans Anot: BH4. . geliĢtirilmesi ve/veya temini.

maliyetçe % 65’inden fazla kısmını olusturan bipolar plaka. is paketi olan “Doğrudan sodyum borhidrürlü yakıt pili üretimi için yakıt pili modül ve sistem bilesenlerinin üretimi. geliĢtirilmesi ve/veya temini” is paketi kapsamında yakıt pilinin agırlıkça % 85’inden fazla. elektrokatalizör ve membran elektrot ünitesi üretimleri ile ilgili çalısmalar yapılmıs ve bu bilesenlerin üretimleri gerçeklestirilmistir. . Her bir bilesenin ayrı ayrı karakterizasyonundan sonra tek hücreli sistemde performans testleri yapılmıs ve elde edilen sonuçlar dogrultusunda çok hücreli dogrudan sodyum borhidrürlü yakıt pili üretim çalısmalarına baslanmıstır. Üretilmis olan katalizörlere ait olan bir voltammogram ticari katalizörle karsılastırmalı olarak Sekil 3’te görülmektedir. Projenin 2.

.

ÜRETILEN BILESENLERLE OLUSTURULAN YAKıT PILI MODÜL VE SISTEMI SEKIL 4’TE BU SISTEMDE ELDE EDILEN PERFORMANS GRAFIGI ISE SEKIL 5’DA VERILMISTIR. .

.Gelinen nokta itibariyle 70100W dogrudan borhidrürlü yakıt pili üretimi için yeterli sayı ve miktarda bilesen üretimi ve son kullanıcı uygulamasına yönelik entegrasyon çalısmalarına baslanmıstır.

Sodyum borhidrürün enerji gibi kritik bir alanda kullanılması ise bu projeye ayrı bir önem kazandırmaktadır.5. . SONUÇ Dünyada yeni gelismekte olan bu alternatif hidrojen depolama teknolojisinin ana girdisi olan sodyum borhidrürün üretim teknolojisinin gelistirilmesi Türkiye’nin zengin bor yataklarının yaygın olarak kullanılmasına olanak saglaması açısından çok önemlidir. Bu nedenle BOREN tarafından desteklenen bu iki proje ile önümüzdeki yıllarda önemi ve kullanımının artacagı öngörülen sodyum borhidrürün endüstriyel ölçekte üretimi ve yakıt pillerinde uygulaması ülkemize ciddi bir katma deger saglaması beklenmektedir.

KAYNAKLAR [1] Adams R. Metallo-Boron Compounds and Boranes. Hydrides.. John Wiley and Sons. Boron.C. 3rd. Vol.  [2] Brown. H.. New York (1978). W. Wade R.C.12. New York (1962)  [3] Sullivan E. Inc. New York (1964). John Wiley and Sons.  ...774.C. Ed. Benjamin.. Hydroboration.A. Kirk Othmers’Encyclopedia of Chemical Technology.. p 772.M.