You are on page 1of 120

FIZIOLOGIJA NERVNOG SISTEMA

Najsloeniji do sada poznati kontrolni sistem u sisara

Najvaniji faktor koordinacije u organizmu koji kontrolie sve funkcije organizma, pa i samog sebe
Uloga mu je u:

Korelaciji usklaivanju funkcija organa i organskih sistema u harmoninu cjelinu


Regulaciji motorne aktivnosti (kretanje ivotinje)

Obezbjeenju komunikacije sa spoljnim svijetom i adaptacije na promjene u njemu


Kontroli ponaanja (vezano za odbranu, hvatanje ili bijeg, seksualno ponaanje, emocije, san i budnost, socijalni odnosi itd.) NS je znaajan za uenje, memoriju, motivaciju i ostale mentalne funkcije i procese 2

Prenoenje informacija u NS se temelji na stvaranju signalnih supstanci (transmitera) koje se veu za receptore ciljnih elija
I u endokrinom sistemu postoji slian mehanizam prenosa informacija Meutim, dok se hormoni kao signalni glasnici, od mjesta stvaranja do ciljnih elija transportuju putem krvi, nervne komunikacije su bazirane uglavnom na direktnom kontaktu izmeu transmitera i ciljne elije irenje elektrinih nervnih impulsa kroz produetke nervne elije (akson, nervno vlakno) je veoma brzo Kontakt izmeu neurona, ili izmeu neurona i miine ili ljezdane elije naziva se s i n a p s a
3

ANATOMSKA (STRUKTURNA) PODJELA NERVNOG SISTEMA

FUNKCIONALNA PODJELA NERVNOG SISTEMA

CENTRALNI NERVNI SISTEM CNS

Anatomski obuhvata: - kimena modina - produena modina - mozak


Funkcije CNS-a Nervna regulacija putem usmjeravanja nervnih impulsa Koordinacija dejstava nervnih impulsa

Stvaranje uslova za nastanak nervnih impulsa, njihovo irenje i integraciju


Openito sloen sistem regulacije koji morfoloki i funkcionalno ini jedinstvenu i nedjeljivu cjelinu CNS ini vezu sa ostalim oblicima regulacija
8

KIMENA MODINA

10

rog

11

12

Funkcije kimene modine Sjedite spinalnih refleksnih centara (somatskih i vegetativnih) Relejna skretnica senzitivnih informacija za pravac cerebralni korteks, odnosno ventralni korjenovi prema motornim korjenovima kimene modine Provodnik ushodnih aferentnih puteva i nishodnih motornih traktova
13

Kimena modina kao sjedite refleksnih centara


Spinalni centri eksteroceptivnih i interoceptivnih refleksa, te vegetativni centri Impulse nastale djelovanjem podraaja iz vanjske i unutra. sredine u centre donose af. nervna vlakna koja u ki. mo. ulaze kroz dorzalne korjenove i zavravaju oko elija dorzalnih rogova Impulsi iz k. mod. prema periferiji odlaze efer. vlaknima koja izlaze kroz ventralne korjenove Izvan k. mod. ova se vlakna prostiru u zajednikom mijeanom nervu U centrima veza izmeu afer. i efer. neurona ostvaruje se preko posrednikog neurona ovim se omoguavaju procesi: irenja, sumacije i inhibicije refleksa
14

Spinalni vegetativni centri


Spinalni centar za disanje nii centri za disanje: motorni neuroni koji daju nervna vlakna za kontrolu interkostalnih miia (torakalni dio ki. m.)
Nii vazomotorni centri (grade ih some preganglijskih simpatikusnih neurona) iz kojih izlaze simpatikusana vlakna za kontrolu vazomotora regulacija krvnog pritiska Centar za refleksnu kontrolu mikcije (vezikospinalni centar) u sakralnom dijeli sive mase Centar za refleksnu kontrolu defekacije (anospinalni centar) u sakralnom dijelu

Centar seksualnih funkcija (erekcija i ejakulacija)


15

Kimena modina kao provodni aparat


Bijela masa, sastavljena je od mijelinskih aksona grupisanih u snopove nervnih vlakana (traktove) i grade ushodne i nishodne puteve - provodna uloga spaja spinalne centre s viim dijelovima CNS-a ili pojedine centre meusobno
Podijeljena je u tri kolumne: - dorzalne kolumne se sastoje iz vlakana koja uspostavljaju vezu izmeu ki. mo. i senzorne kore velikog mozga - lateralne kolumne sadre vlakna koja povezuju motornu koru velikog mozga sa motornim neuronima kimene modine - ventralne kolumne preteno nose vlakna za transmisiju nocicepcije i termosenzitivnosti, mada sadre i dio motornih vlakana
16

Spinalni provodnici se dijele na: - ushodni

- nishodni

17

Modano stablo: produena modina, pons i mezencefalon:

18

U izvjesnom smislu modano stablo je proirenje kimene modine navie u kranijalnu duplju - sadri motorna i senzorna jedra koja izvode motorne i senzorne funkcije za lice i glavu na isti nain kao to ventralni i dorzalni sivi rogovi kimene modine izvode ove funkcije od vrata nanie
Ima i specijalne kontrolne funkcije: kontrola - respiratornih funkcija - kardiovaskularnih funkcija (rad srca, pritisak, preraspodjela krvi) - digestivnih funkcija - mnogih stereotipnih pokreta - ravnotee - onih pokreta Iz modanog stabla izlaze modani nervi: od III - XII
19

20

Funkcija diencefalona: talamusa i hipotalamusa

21

Talamus: osnovna relejna stanica za senzorne informacije (izuzetak su olfaktorne informacije)

22

Informacije iz malog mozga i bazalnih ganglija, prije nego to dospiju u cerebralnu koru, prolaze kroz talamus

23

Talamus je povezan s kortikalnim i subkortikalnim strukturama znaajnim za somatske i autonomne funkcije - veze sa korom su dvosmjerne, prekid tih veza dovodi do gaenja funkcija odreenog dijela kore Talamus i kora v. mozga su osnovne anatomske strukture odgovorne za percepciju iz vanjskog svijeta Osim to povezuje senzorne puteve s korteksom, jedra talamusa vre i odreenu kontrolu korelacije pojedinih podruja velikog mozga

24

HIPOTALAMUS Podruje CNS od kljune vanosti za homeostazu Sjedite regulacija ponaanja vezanih za preivljavanje individua i odravanje vrsta Podruje u kome se ostvaruje jedinstvo humoralne i nervne regulacije

25

Hipotalamus

26

Funkcije hipotalamusa

- Regulacija funkcije prednjeg renja hipofize


- Regulacija bilansa vode

- Regulacija aktivnosti autonomnog nervnog sistema


- Regulacija uzimanja hrane (apetit) i vode (e) - Regulacija reprodukcije - Regulacija odreenih ponaanja - Regulacija cikadrijalnog ritma - Regulacija tjelesne temperature
27

28

Hipotalamus, kao glavni efektorni izlazni put LIMBUSNOG SISTEMA integrie fizioloke mehanizme u odreene oblike ponaanja jedinke Limbusni sistem je dobio ime po tome to mu pripadaju granine strukture bazalnih ganglija i to obuhvata dijelove CNS koji okruuju modano stablo - on zapravo formira zakrivljenu granicu izmeu kore i modanog stabla, oko korpusa kalozuma Anatomski gledano LS obuhvata medijalne i bazalne povrine modanih hemisfera poznate kao: - limbusna (granina), emocionalna ili visceralna kora - subkortikalna jedra - hipotalamus Svi ovi dijelovi LS funkcioniu povezano u kontroli najrazliitijih funkcija
29

30

Funkcije limbusnog sistema: Regulacija motivacije: motivacioni dio NS je vaan zato to izaziva interes za zapoinjanje, trajanje i prekid neke aktivnosti LS daje motivaciju za odreeni oblik ponaanja tako to donosi odluku o tome - kakav e biti - u kakvom obliku i - kada e se realizovati odgovor na informacije o stanju u organizmu i njegovom okruenju, zbog toga se i naziva emocionalnim mozgom Poremeaji funkcionisanja LS izazivaju nevjerovatne promjene ponaanja jedinke
31

Regulacija ponaanja: obzirom da regulie ponaanje u razliitim situacijama LS zapravo kontrolie ispoljavnje i intenzitet raznih nagona i instikata kao to su: - borbenost, smirenost, liderstvo, razjarenost, ponaanje pri uzimanju hrane, e, glad, apetit, strah, zadovoljstvo, polni nagon i materinski instikt

LS omoguava razliito ponaanje dom. iv. zavisno od vrste, pola, uzrasta, sredine u kojoj ive, godinjeg doba....
Za kontrolu ponaanja posebno su znaajni polni hormoni, zato to mijenjaju ekscitabilnost neurona LS - androgeni pojaavaju agresivnost i diktiraju karakteristino muki tip ponaanja - enski p. hormoni, posebno estrogeni, potenciraju tipino ensko ponaanje
32

Regulacija emocija: emocije nemaju samo mentalne, nego posjeduju i fizike komponente koje su diktirane iz simpatikih i parasimpatikih centara u okviru LS, a podrazumijevaju vegetativnu ekspresiju u vidu: - pojaanog ili smanjenog znojenja - kolebanja krvnog pritiska, frekvence i ritma rada srca - promjene protoka krvi kroz kou - izmjene dubine, frekvence i ritma disanja - promjene motorike i sekrecije digestivnog trakta - podizanja ili sputanja dlaka ......

33

Usklaivanje rada unutranjih organa: limbusna kora kontrolie autonomne centre hipotalamusa i preko njih, zahvaljujui visceralnim refleksima, - usklauje rad unutranjih organa, meusobno i shodno uslovima vanjske sredine U cilju regulacije rada unutranjih organa i ouvanja homeostaze integrativni centri LS ukljuuju i alarmnu reakciju koja sprema organizam za odbranu, napad ili bjeanje

Izvrni organ LS je hipotalamus jer, u cilju odravanja homeostaze, modulira aktivnost unutranjih organa djelujui direktno na unutranju sredinu posredstvom VNS (simp. i parasimp.) i skoro svih endokrinih lijezda

34

LS ima i ulogu biolokog sata: kontrola funkcija koje se ritmino ponavljaju, u zavisnosti od stalnih i periodinih promjena uslova vanjs. sred. (dan-no, godinje doba idr.) LS izaziva: - smjenu budnosti i spavanja, - dnevne i sezonske varijacije luenja nekih hormona (regulie ritminost estralnih, tj. menstrualnih ciklusa, porast konc. STH tokom spavanja i porast nivoa kortizola u vrijeme budnosti, - oscilacije krvnog pritiska, tj. temperature i krvne slike Bioloki sat je lociran na vie mjesta, a glavno je u suprahijazmatskim jedrima hipotalamusa

35

Uloga LS u konsolidovanju pamenja: LS ima kljunu ulogu u memoriji jer, osim to obrauje motivaciju za uenje i pamenje, - omoguava i konsolidaciju kratkotrajnog pamenja u dugotrajno Za obradu memorije posebno je vana dobra dvosmjerna komunikacija hipokampusnih centara kratkotrajnog pamenja sa prefrontalnom korom koja obavlja sloene intelektualne funkcije

Neki dijelovi LS (amigdalna jedra i hipokampus) memoriu podatke i tako doprinose odreivanju reakcije na iste ili sline informacije u bliskoj ili daljoj budunosti

36

MALI MOZAK

Lokalizacija: kaudalno od velikog mozga, iznad produene modine i ponsa

37

Funkcije malog mozga: uestvuje u kontroli motorike


Koordinacija pokreta: ovu ulogu ostvaruje preko ekstrapiramidnog sistema i modanog stabla utie na tok i intenzitet miinih kontrakcija - oteenjem m. mozga nastaju nekoordinisani i netani pokreti (ataksija) koji remete brzinu, snagu, duinu i pravac pokreta Zapoinjanje i zaustavljanje brzih pokreta: dobijajui informacije o stanju i poloaju ekstremiteta u svakom trenutku, MM kontrolie i vodi voljne pokrete - kod brzih pokreta refleksno nadrauje antagonistike miie na kraju pokreta, a istovremeno i inhibira antagonistike miie koji su taj pokret zapoeli

38

Regulacija tonusa ekstenzornih miia: podeavanjem odnosa aktivnosti izmeu alfa i gama neurona u kimenoj modini
Mali mozak koriguje eventualne greke: greke koje nastaju u toku obavljanja voljnih pokreta - MM prima istovremeno informacije - iz motorne kore VM o namjeri, - kinetikih receptora iz perifernih dijelova tijela i vestibularnog aparata o tonusu miia - ulo dodira, sluha i vida informiu ga o trenutnom poloaju jedinke i njenih dijelova tijela

- Tako dolazi do uporeivanja pristiglih informacija sa namjerom te se prave signale greke, koje alje nazad u motornu koru VM, kako bi korekcijom pokreta koji traju obezbjedio preciznost

39

Odravanje ravnotee: pri naglim promjenama poloaja tijela, sa receptora iz srednjeg uha (ulo ravnotee) odlaze signali u antagonistike miie, najee ekstenzore, koji sprevaju dalji razvoj promjene - na ovaj nain MM koriguje miini tonus u cilju odravanja ravnotee izmeu kontrakcija fleksora i ekstenzora, pri emu se regulie stav i poloaj tijela = ravnotea tijela

40

Vegetativni (autonomni) Nervni Sistem - VNS


Opta funkcija: zajedno sa sistemom humoralne regulacije obavlja korelaciono-regulacionu ulogu funkcije pojedinih organa ili sistema, usklaujui im funkciju s potrebama organizma

Funkcionie na bazi informacija koje neprekidno prima iz unutranjih organa, slino somatskom i VNS je organizovan na principu refleksnog luka takozvanih visceralnih (autonomnih) refleksa - generalno gledano, posredstvom hormona, simpatikom i parasimpatikom regulacijom, visceralni refleksi kontroliu homeostazu, reproduktivne funkcije i reguliu emocije
Visceralni refleksni luk, isto kao i somatski, posjeduje pet osnovnih komponenti:
41

Funkcionalna organizacija VNS-a sastoji se iz 2 dijela: Centralni dio VNS: pripadaju mu strukture - limbikog sistema (limbusna kora, odgovarajua subkortikalna jedra i hipotalamus u kome se nalaze glavni centri) - odreene strukture modanog stabla - kimena modina

Periferni dio VNS ine simpatike i parasimpatike ganglije i vlakna koja ih povezuju sa receptorima i efektorskim elijama unutranjih organa

42

Vegetativne ganglije: nervne tvorevine smjetene izmeu vegetativnih centara i efektornih organa na periferiji

43

44

45

46

OPTI PRINCIP FUNKCIJE NERVNOG SISTEMA

- Iz vanjskog svijeta

ULAZ (input)
- Iz unutranjosti

IZLAZ (output)

OBRADA (procesiranje informacija)

MEMORIJA
47

Veina aktivnosti NS inicirana je senzornim doivljajem koji potie iz senzornih receptora (vizuelnih, auditivnih, taktilnih i drugih) Ovaj senzorni doivljaj moe uzrokovati trenutnu reakciju, ili se sjeanje na njih moe deponovati u najviim dijelovima CNS minutima, satima....godinama pa tako mogu pomoi u odreivanju reakcije organizma u nekom buduem vremenu Prema tome SNS i VNS moemo podijeliti i na:

1. Senzitivni dio NS
2. Motorni dio NS 3. Analizatorski (kompjuteski, asocijacijski) dio NS
48

49

50

STRUKTURA NERVNOG SISTEMA

1. NEURON = nervna elija - osnovna morfoloka i funkcionalna jedinica nervog sistema


2. GLIJA ELIJE (gliociti, neuroglija) koje ispunjavaju interneuronske prostore razdvajajui na taj nain grupe neurona jedne od drugih, a imaju i nutritivnu i odbrambenu ulogu Glija elije nemaju aksone i dijele se u 5 glavnih grupa:

Astrociti (fibrozni i protoplazmatski): preteno u sivoj masi CNS-a, svojim papuastim izratajima na jednoj strani obuhvataju neuron a na drugoj krvni kapilar = nutritivna uloga
Oligodendrociti: nalaze se u bijeloj masi CNS prisno uz neuron, posrednici su u metabolizmu neurona i izvor su energije za njih 51

Mikrogliociti: male elije, preteno u sivoj masi CNS-a, imaju nekoliko razgranatih produetaka, ispoljavaju fagocitnu ulogu oni su RES sistem modanog tkiva; broj im se poveava kod oteenja CNS-a Ependimalne elije: oblau unutranje povrine mozga u modanim komorama
Glija elije nisu ukljuene direktno u stvaranju akcionog potencija, odnosno impulsa (to je funkcija neurona)

52

Neuron

53

54

55

56

Tijela neurona sa dendritima smjetena su u CNS-u (jedra nukleusi) i perifernim ganglijama


Aksoni razliite duine i debljine sainjavaju nerve i u okviru jednog nerva oznaavaju se kao nervna vlakna U veini sluajeva nervna vlakna su omotana mijelinskim omotaem proizvodom Schwanovih el. Mjesta na kojima nedostaje mijelin (0,5-1,5mm) nazivaju se Ranvijerova suenja Nervna vlakna su meusobno izolovana vezivnotkivn. elementima (endoneurium), a sva zajedno omotana vrom vezivnotkivnom kapsulom perineurium U aksonima nervnih vlakana (u aksoplazmi) plivaju kratka vlakanca neurofilamenti i dui snopovi cjevica neurotubuli

57

Kroz razliite neurofilamente istog nervnog vlakna deava se veoma intenzivan transport razliitih materija u razliitim smjerovima = neurotransport: - anterogradni neurotransport = od some ka aksonskim zavrec. transportuju se vezikule, granule, lizozomi, mitohondrije, enzimi, neurotransmiteri i dr. (moe biti spor 0,2-10mm/dan, ili brz 20-70-400 mm/dan) - retrogradni neurotransport = iz aksonskih zavretaka do some neurona alju se produkti degradacije ostarjelih sinaptikih vezikula, dijelovi oteene plazma membrane i organela koji idu na razgradnju, ali isto tako mogu da se ka tijelu neurona transportuju i neki neurotropni virusi (bjesnila, polioneuritisa, neki herpes virusi), izazivai meningitisa, tetanusni toksini i razni drugi tetni agensi (brzina: oko 200mm/dan)
58

Funkcionalne karakteristike neurona Neuroni ne funkcioniu samostalno, oni su dio nekog neuronskog kola (mree) koje obrauje odgovarajue informacije, a svako neuronsko kolo dio je nekog sistema (vidni, sluni, piramidni, ekstrapiramidni i dr.) koji po funkciji moe biti senzorni ili motorni Neuroni su ekscitabilne elije, to znai da pod uticajem primljenih impulsa mogu da proizvedu akcione potencijale i da ih preko aksona sprovedu do sinapsi, posredstvom kojih mijenjaju ekscitabilnost drugih nervnih elija (bilo receptorskih bilo efektorskih elija) Akson je glavno mjesto izlaska informacija jer neuron uspostavlja sinaptike komunikacije uglavnom preko njegovih zavretaka
59

Membranski potencijali nastanak akcionog potencijala

Membranski potencijal mirovanja (MPM):

60

61

Hipopolarisanost i Hiperpolarisanost membrane su promjene plazma mebrane koje omoguavaju promjenu ekscitabilnosti (razdraljivosti) elije Hipopolarisanost: stanje smanjene polarisanosti membr.; uslijed njene poveane propustljivosti za jone Na i/ili Ca koji, zbog povoljnog konc. i elektr. gradijenta, intenzivnije difunduju u eliju u vrijeme MPM i tako smanjuju razliku u naelektrisanju izmeu vanjske i unutr. povrine membrane - zbog toga se potencijal pribliava pranoj vrijednosti, - ekscitabilnost raste - uveava se mogunost da elija (neuron) proizvede akcioni potencijal

62

Hiperpolarisanost = poveanje polarisanosti membrane; za vrijeme razvoja hiperpolarizacije smanjena je ekscitabilnost elije jer je potencijal membrane udaljeniji od pranog potencijala hiperpolarizacija nastaje: Kada se povea propustljivost membr. za jone K u vrijeme MPM, kada oni pojaano izlaze iz elije i gomilaju sa vanjske strane inei je vie polarisanom Kada se povea propustljivost za jone Cl koji difunduju u eliju i gomilaju negativno naelektrisanje sa unutranje strane membrane elija je hiperpolarizovana Kada se smanji propustljivost el. memb.za jone Na i/ili Ca a zadri se poveana propustljivost za jone K koja redovno postoji u vrijeme MPM, tako da nema mogunosti da joni Na i/ili Ca svojim ulaskom kompenzuju izlazak K+ kroz sporo-curee kanale i zato raste koliina pozitivnog naelektrisanja uz vanjsku povrinu plazma membrane 63

64

Akcioni potencijal (AP)


Nervne, miine i ljezdane el. su ekscitabilne, to znai da polarisanost plazma membrane u vrijeme elektrine neaktivnosti (MPM) lako moe da se narui u smislu hipo- i hiperpolarizacije Kada hipopolaris. dostigne vrijednost pranog potencijala nastaje akcioni potencijal (AP); to su bioloke ili jonske struje (impulsi) koji slue za meuelijske komunikacije, odn. za prenos informacija sa jedne na drugu eliju
Akcioni potencijali predstavljaju brze prolazne promjene vrijednosti MPM koje, kada zaponu, moraju spontano i da se zavre Svaki monofazni AP sastoji se iz - faze depolarizacije - repolarizacione faze

65

66

67

Prenos akcionih potencijala du nervnih vlakana

68

69

Brzina prostiranja AP Nemijelinisana nervna vlakna: prilino sporo = 0,52 m/sec zato to depolarizacija i repolarizacija moraju da zahvate svaki dio membrane nervnog vlakna ponaosob, a i zbog toga to su aksoni tanji i imaju manju koliinu jona po jedinici duine pa pruaju vei otpor provoenju AP Mijelinisana nervna vlakna: u memb. Ranvierovog suenja ima veliki broj jonskih kanala pa je otpor proticanju jonskih struja vrlo mali, prenik aksona je veliki to je vei provoenje AP je vee u mijelinisanim nervnim vlaknima ona iznosi 5 120 m/s

70

Na osnovu funkcije neuroni mogu biti:

Senzorni (aferentni) = provode akcione potencijale ka centrima (kimenoj modini i mozgu)


Motorni (eferentni) = nose signale od centara ka efektorima

Meuneuroni (interneuroni) = preovladavaju u CNS-u, a slue u povezivanju funkcije raznih neurona iste ili suprotne strane tijela (npr. povezuju senz. i motor. neur.)

71

Premda vrlo intenzivno transkribuju DNA, smatra se da najvei broj neurona ne moe da je replicira, pa su to jedine elije organizma koje se znaajno ne umnoavaju Tokom rasta i razvoja jedinke raste i razvija se i njen NS, ali se to ne deava na raun poveanja ukupnog broja neurona, ve se dalji razvoj NS odvija na raun uveanja postojeih neurona, razgranjavanja njihovih produetaka i umnoavanjem sinapsi Za normalno funkcionisanje nerava (provoenje impulsa) neophodno je ouvanje integriteta nervnih vlakana bioloki integritet koji podrazumijeva ouvanost kanala i pumpi neophodnih za provoenje jonskih struja - oteenje ili prekid nervnog vlakna (gnjeenje, jake kiseline ili baze, duboke opekotine, presecanje) vrlo brzo dovodi do prestanka provoenje impulsa Regeneracija nemijelinisanih nervnih vlakana je prava rijetkost, a periferna mijelinisana vlakna imaju dobru 72 regenerativnu mo

73

REFLEKS i REFLEKSNI LUK

74

Senzitivni dio nervnog sistema


To je ulazni sistem preko koga se dobijaju informacije: - o promjenama u unutranjosti i na povrini tijela, - o meusobnom odnosu svih dijelova tijela i njihovom poloaju u odnosu na okruenje - kao i najrazliitije informacije iz okruenja jedinke Moemo ga podijeliti na 3 funkcionalno povezana odjeljka: Prijemni dio = prijemnik (senzor, receptor) koji registruje odgovarajuu vrstu drai Prenosni dio (senzorni, ushodni ili aferentni put) = prenosi signal sa receptora u korteks Analizatorski (percepcijski) dio = somatosenzitivne oblasti korteksa u kome se prispjele informacije obrauju
75

76

Fiziologija receptora
Za razliku od receptorskih molekula koji se nalaze u plazma membranama ciljnih elija koji slue za vezivanje bioloki aktivnih materija (hormoni, transmiteri i dr.), - ulni receptori (senzori) su specijalizovani dijelovi zavretaka nervn. vlakna za prijem odreenog oblika energije i njeno prevoenje u jedinstven oblik energije koji moe da se prenosi kroz nervne elije, odn. u AP

77

Po vrsti drai koje registruju, odn. po obliku energije na koji su najosjetljiviji, receptori mogu biti: Mehanoreceptori (preso, baro, razni stre receptori)

Termoreceptori (za hladno i toplo)


Hemoreceptori (za pCO2, pO2, H+, miris, ukus i dr.)

Elektromagnetski receptori: fonoreceptori (za zvuk), fotoreceptori (za svjetlost)


Osmoreceptori (za osmotsku koncentraciju) Nocioceptori (za bol)
78

Mehanizam aktivacije receptora

Razliiti nadraaji kod razliitih receptora izazivaju istu pojavu u vidu poveane jonske propustljivosti membrane, bilo da je to senzitivni nerv. zavretak ili receptorska elija - nastaju promjene membranskog potencijala, odnosno lokalne jonske struje = receptorski potencijal koji generie akcioni potencijal
Razvoj AP najbolje je prouen na Painijevom tjelacu - receptor iz grupe mehanorecept. koji detektuje dodir - u koi, u subkutanom mi. tkivu, u mezenterijumu - elipsoidnog je oblika, sastavljen je od koncentrinih vezivnotk. lamela koje okruuju zavretak senzitivnog nervnog vlakna:

79

80

Osjeaj bola nocicepcija (registrovanje bolnih drai)

Nocicepcija: od latinske rijei nocere (povrijediti, otetiti) i podrazumijeva registrovanje bolnih drai koje se redovno javljaju prilikom oteenja tkiva
Receptori za bol nociceptori postoje u skoro svim tkivima, a naroito mnogo u povrinskim slojevima koe, periostu, zidovima arterija, zglobnim povrinama Tri glavna tipa nociceptora:

Mehano-nociceptori (drae se jakim meh. nadraajima otrim predmetima, tj. vrstim otrim gnjeenjem)
Termo-nociceptori (temp. >450, praeno sa oteem koe i potkonih tkiva) Mijeani tip nociceptora (reaguju na sve vrste nadra. kada djeluju sa visokim intenzitetom)
81

Postoje 2 tipa bola: brzi (akutni) i spori (hronini) bol Brzi bol: ve 0,1 s. od djelovanja drai, zahvaljujui informacijama koje prenose brza vlakna tipa A delta - opisuje se kao otar, akutni, bol arenja, paljenja, uboda (kada se koa ubode iglom, presijee noem, naglo opee itd.) Spori bol: javlja se najranije posle 1 s, premda se obino manifestuje nekoliko sekundi ili minuta od momenta podraivanja nociceptora jer informacije o njemu stiu u centre posredstvom sporih nemijelinisanih C vlakana - osjea se kao spor bol peenja, muni bol, pulzirajui bol, tupi bol; obino se vezuje za destrukciju tkiva - nesnosan je i moe dovesti do produene, neprijatne nepodnoljive patnje - moe se javiti na koi i u gotovo svakom dubokom tkivu ili organu 82

Tri tipa stimulusa nadrauje nociceptore:


Mehaniki Termiki: temperatura ispod 100 i iznad 450C Hemijski: materije osloboene iz oteenog tkiva: K+, histamin, bradikinin, serotonin, proteolitiki enzimi, kiseline, prostaglandini, supstanca P, acetilholin idr.) - ishemija dovodi do pojave bola uslijed nagomilavanja mlijene kiseline i gra miia

Zavisno od vrste ivotinje, vrste i jaine bola, ispoljavanje i osjeaj bola kod domaih ivotinja su praeni promjenom ponaanja: - strah, opte uznemirenje, reanje, lajanje, mukanje, zavijanje, grenje, skupljanje, grickanje bolnog njesta, i drugi vidovi reakcija
83

Nasuprot brojnim receptorima tijela, nocioceptori se veoma malo adaptiraju, tj. spadaju u sporo-adaptabilne receptore ili bolje reeno u neadaptabilne receptore - nocioceptori su aktivni sve dok traje nadraaj uslijed oteenja tkiva i svo vrijeme alju signale (akcioni potencijal) - pod izvjesnim okolnostima nadraivanje vlakana za bol postaje progresivno sve vee kako se nastavlja stimulus za bol - ovaj porast osjetljivosti receptora za bol naziva se hiperalgezija

84

Fiziologija nerava

Nerv je skup dugih nervnih vlakana aksona koji pripadaju razliitim neuronima a prostiru se u istom pravcu; u jednom nervu ima od 100 do nekoliko hiljada nervnih vlakana i svako provodi impulse izolovano - endoneurijum

85

Funkcionalne karakteristike perifernih nerava

Dijele se na:
Somatske nerve (aferentni i eferentni) Inerviraju skeletnu muskulaturu i potinjeni su volji

Autonomni (simpatikusni i parasimpatikusni)

86

87

88

89

Nervi su obino mijeani, sadre i aferentna i eferentna vlakna, od kojih neka mogu da pripadaju somatskom a neka vegetativnom dijelu NS - u mjeov. spadaju svi spinalni nervi, vagus, somatski nervi koji nose impulse iz usne upljine i vlakna koja kontroliu popr.-prugaste miie jednjaka i one koji kontroliu gutanje i govor - veina ostalih kranijalnih nerava ne spada u mjeovite, ve su isto aferentni ili eferentni

Nervna vlakna provode impulse jednosmjerno (aferentna od receptora ka centrima, eferentna od centara ka efektorima) to in vivo odreuju sinapse
Dvosmjerni prenos AP moe se registrovati izolovanjem nerva in vitro i podraivanjem strujom na bilo kojem njegovom mjestu
90

FIZIOLOGIJA SINAPSI Sinapse su meuelijske komunikacije iji naziv potie od grke rijei sinapto - spajam, te ih se naziva i spojnicama Sinapse su funkcionalne jedinice NS specijalizovane za prenos biostruja s jedne na drugu eliju, a mogu biti: Po nainu (mehanizmu) prenosa biostruja (impulsa) - hemijske - elektrine Po lokalizaciji - centralne Po funkciji - ekscitacijske - periferne - inhibicijske

91

Sinapse imaju ogroman znaaj za funkciju nervnog sistema Sposobnost mozga da obradi informacije, kao to su interpretacija poruka sa senzornih organa ili upravljanje sa aktivnou muskulature, obavezno ukljuuje sinapse Memorija i uenje se temelje na permanentnim promjenama aktivnosti sinapsi U NS kimenjaka dominiraju hemijske sinapse: - kada nervni impuls pristigne do hemijske sinapse, sa nervnog zavretka oslobaa se signalni molekul (neurotransmiter) - difunduje ka membrani ciljne elije, vezuje se za receptorske molekule na njoj i aktivira ligand-zavisne jonske kanale - dolazi do promjena u membranskom potencijalu u pravcu stimulacije ili inhibicije elektrine aktivnosti 92 ciljne elije

Elektrine sinapse
Porozne, pukotinaste veze (gap junction) ili meuelijski mostovi su mjesta direktnog ulivanja jonskih kanala dvije elije kroz meuelijski prostor ne iri od 2-3 nm

93

Elektrine sinapse nazivamo i neksusima jer su njihovi pojedinani elijski mostovi (koneksoni) izgraeni od 6 proteinskih subjedinica koneksin

94

Kod el. sinapsi jonske struje (impulsi) se prenose direktno, prenoenje je dvosmjerno i odvija se znatno bre nego kod hemijski sinapsi Za razliku od hemij. sinapsi, koje mogu biti ekscitacijske ili inhibicijske, el. sinapse su iskljuivo ekscitacijske

One su raprostranjene tamo gdje je potrebna brza i sinhronizovana aktivnost grupe elija bez nekih modulacija u prenoenju signala; prisutne su u: - elijama miokarda i kod visceralnih glatkih miia - CNS-u (lateralna vestibularna i jedra malog mozga, jedra za sekreciju odgovarajuih rilizing hormona, zatim inspiratorni, apneustiki, presorni centar, centri za rad srca, centar za glad i dr.)
U CNS-u se tipine el. Sinapse ostvaruju komunikacijom dendrita 2 neurona (dendro-dendritske sinapse), a broj im je znatno manji od broja hemijskih (ukupno manje od 1%) 95

Hemijske sinapse
Ostvaruju se uz posredovanje hemijske materije koju sintetie i na svom zavretku oslobaa presinaptika elija One prenose impulse u jednom smjeru sa presinaptikog (aferentnog) na postsinaptiki (eferentni) neuron a u njihovo funkcionisanje ukljueni su neurotransmiteri, neuromodulatori i receptori Svaka hemijska sinapsa ima 3 osnovne komponente:

Presinaptika membrana
Sinaptika pukotina Postsinaptika membrana

96

97

NEUROTRANSMITERI Neurotransmiteri, neuromedijatori (medijatori), sinaptiki posrednici ili hemijski mesenderi su jedinjenja koja se sintetiu i pod uticajem akcionih potencijala oslobaaju iz nervnih zavretaka

Stupaju u interakciju sa odgovarajuim receptorima u postsinaptikoj membrani i proizvode specifine odgovore


Kratkoivei molekuli, vrijeme poluraspada: milisec. i sec.

Neuroni sintetiu neurotransmitere preteno u somi jer posjeduju endopl. retikulum, ribozome i Goldi kompleks, - nakon sinteze pakuju se u vezikule koje se pomjeraju ka poetku aksona, kako bi brzim aksotransportom sile u sinaptike zavretke gdje se deponuju i iz kojih po potrebi egzocitozom oslobaa neurotransmiter
98

Veina neurotr. ne moe da ue u postsinapt. neuron, nego se vezuje za specifine receptore u postsinapt. membrani Neurotransmiteri mijenjaju elektr. aktivnost postsinaptike elije uglavnom tako to, direktno ili posredstvom nekih od sekundarnih glasnika (cAMP, IP3), mijenjaju propusnu mo njenih jonskih kanala ime je uvode u - hiperpolarizaciju = inhibicija - hipopolarizaciju = facilitacija Za hemijske sinapse uglavnom vai pravilo jedna sinapsa jedan neurotransmiter, mada, postoje sinapse koje koriste nekoliko razliitih peptida nastalih od istog velikog prekursorskog molekula

99

Poznato je vie od 100 neurotransmitera svrstanih u dvije kategorije: Niskomolekulski neurotransmiteri brzo prenose jonske struje i mogu se reutilizovati u sinaptikom zavretku, svrstani su u dvije klase - aminokiseline (glutamat, aspartat, glicin i GABA) - aminski neurotransmiteri ili monoamini (ACh, kateholamini /dopamin, adrenalin i noradrenalin/ i indolamini /serotonin i histamin/)

Neuropeptidi (neuroaktivni peptidi) posle vezivanja za specifine receptore reguliu prolaznost jonskih kanala sinaptikih membrana, djeluju u manjim koncentracijama i sporije prenose jonske struje ali im djelovanje traje dugo jer ih specifini enzimi razlau sporo (gastrin, CCK, motilin, sekretin itd....)
100

101

Podjela sinapsi po lokalizaciji u organizmu


Centralne (interneuronske) sinapse: - bioelektrina komunikacija meu neuronima Periferne sinapse: - komunikacija preganglijskog sa (post)ganglijskim neuronom (neuro-neuralne periferne sinapse) - komunikacija eferentnog nervnog vlakna sa nekom receptorskom ili efektorskom poprenoprugastom, miokardskom, glatkomiinom ili ljezdanom elijom

102

Centralne sinapse (interneuronske sinapse)


Veoma su brojne u CNS, ako jedan neuron prosjeno ima samo 1000 sinapsi (a neki imaju i po 10-80-200000), a u CNS-u ima oko 12 x 109 neurona, sinapsi ima oko 12x1012 Po tome izmeu kojih dijelova 2 neurona se uspostavlja sinaptika komunikacija, central. sinapse se svrstavaju u:

103

Zavretak aksonskog vlakna je proiren = sinaptiki vori

Na motoneuronu kimene modine moe da ima i vie od 10.000 voria sinapsi Ovi zavreci su krajevi nervnih vlakana koji potiu iz mnogo drugih neurona; obino ne vie od nekoliko potie iz jednog!
Mnogi od ovih presinaptikih zavretaka su ekscitatorni i lue supstance koje ekscitiraju postsinaptiki neuron Drugi su inhibitorni
104

Jedan neuron moe da prima informacije sa velikog broja (hiljade) drugih neurona = konvergencija sinapsi Svaki neuron isto tako moe da direktno alje informacije u oko hiljadu drugih neurona, a preko njih indirektno komunicira sa jo bezbroj neurona = divergencija sinapsi

105

106

107

Sa aspekta uticaja na sinaptiku transmisiju, centralne hem. sinapse mogu biti ekscitacijske i inhibicijske, to zavisi od vrste receptora za neurotransm. u postsin. memb. U CNS-u vlada pravilo: Ekscitacijske sinapse nalaze se na dendritima: nakon vezivanja neurotr. za receptore pojaava se propustljivost posts. membr. za jone Na i/ili Ca, a zatvaraju se sporo curei K i/ili hloridni kanali nastaje - prolazna lokalna hipopolarizacija odn. ekscitacijski postsinaptiki potencijal (EPSP) koji e dovesti do okidanja (AP) postsinaptikog neurona Inhibicijske sinapse preteno na somi i aksonu: suprotno: - prolazna lokalna hiperpolarizacija postsinapt. memb., odn. inhibicijski postsinaptiki potencijal (IPSP) jer neurotr. pojaava propustljivost ligand-zavisnih Cl i K kanala ili pak blokira ulazak jona Na i/ili Ca u posts.m. 108

109

Inhibicija neke ekscitacijske sinapse postie se hiperpolarizacijom njene pre- ili postsinaptike membrane ili jakom aktivacijom specifinih enzima koji brzo razlau njen neurotransmiter Inhibicija moe biti presinaptika i postsinaptika

110

Neuron prima, sinhrono ili potpuno nezavisno, signale sa mnogo drugih neurona posredstvom brojnih ekscitacijskih i inhibicijskih sinapsi konvergencija sinapsi - njihovom aktivacijom se na membr. postsinaptikog neurona razvijaju lokalni sinaptiki potencijali u vidu EPSP i IPSP - amplituda svakog od njih pojedinano je mala, tako da ih repolarizacione sile lako ponitavaju - potrebno je da se ovi pojedinani efekti sumiraju (integriu) kako bi bili u stanju da znaajno promjene ekscitabilnost postsinaptikog neurona Prostorna (spacijalna) sumacija = udruivanje postsinapt. potencijala sinapsi koje okidaju istovremeno a nalaze se na razliitim dijelovima postsinaptikog neurona Vremenska (temporalna) sumacija = frekventno okidanje iste sinapse vei broj EPSP i/ili IPSP koji se javljaju 111 jedan za drugim

112

113

Periferne sinapse
Predstavljaju funkcionalne komunikacije izmeu:
preganglijskog i postgangl. neurona u okviru neke ganglije (neuro-neuralna sinapsa)

eferentnih nervnih vlakana i odgovarajuih efektorskih elija kada u zavisnosti od efektorske elije mogu biti:
- somatske neuro-miine sinapse (popr.-prug. miii)

- vegetativne neuromiine (glatki mi. i el. miokarda)


- neuro-ljezdane sinapse iji efektori su endokrine ili egzokrine lj. elije

- neuro-senzorne periferne sinapse koje se nalaze na odgovarajuim receptorskim elijama


114

115

116

117

118

119

120