You are on page 1of 49

Primjenu optike u dananjem smislu pokrenuo je izum lasera 1958., poluprovodnikog lasera 1963.

godine i nakon nekoliko godina, prvih optikih vlakana. Optiko vlakno je tanka staklena nit sainjena od silicijuma. Staklo koje se koristi ima izuzetnu istodu. Ne moe se ni uporediti sa staklom na koje smo navikli. Staklo debljine nekoliko kilometara ima providnost obinog prozorskog stakla debljine 3-4mm. Svjetlost putuje kroz staklena vlakna zahvaljujudi pojavi koja se naziva totalna unutranja refleksija. 1962.god. optiko vlakno imalo je slabljenje 1000dB/km (atmosfera 20-30 db/km). 1966. godine Charles Kao i Georges Hockham utvrdili su da veliki gubici u optikom vlaknu teoretski nastaju zbog malih neistoda unutar stakla, a ne zbog unutranjih ogranienja samoga stakla. Procjenili su da se gubici svjetlosti koja putuje vlaknom mogu drastino smanjiti, sa 1000 db/km na manje od 20 db/km. Zahvaljujudi otkridu Charlsa Kaoa i Georgea Hockmana 1970. godine poeo je vrlo intenzivan razvoj optikih komunikacija kada je tim strunjaka iz kompanije Corning Glass proizveo optiko vlakno duine stotinu metara. 1976. god. zapoela je eksperimentalna primjena optikih vlakana u telefonskim sistemima Atlante i Chicaga, a 1984. godine puteno je u rad optiko vlakno kompanije AT&T povezujudi Boston i Washington. Danas optika vlakna prenose preko 85% ukupnog saobradaja.

Optiki komunikacioni sistem


Prenosni medijum ini optiko vlakno na ijim se krajevima nalaze odgovarajudi prikljuci (konektori) koji obezbeuju povezivanje predajnika i prijemnika sa optikim vlaknom. Predajnik generie signal koji je prilagoen prenosu kroz optiko vlakno. Prijemnik detektuje oslabljenu i zaumljenu poruku i konvertuje je u formu potrebnu krajnjem korisniku. Najvanije osobine optikog komunikacionog kanala jesu: veliki informacioni kapacitet (ogroman propusni opseg svjetlovoda), mala poduna slabljenja signala u sistemu, otpornost na razliite smetnje elektromagnetne ili radiofrekvencijske prirode usled dielektrinog karaktera svjetlovoda, relativno mali gabariti i masa elemenata prenosnog sistema koji su posledica kratkih talasnih duina iz optikog spektra, kao i zatidenost od ometanja i prislukivanja.

SVJETLOST
Postoje dva tumaenja svjetlosti: - Svjetlost kao EM talas, ne razlikuje se od radio talasa, osim to ima veoma visoku uestanost i malu talasnu duinu, - Svjetlost kao skup estica, tzv. fotona. Svi elektromagnetski talasi sadre elektrina i magnetska polja koja putuju veoma brzo. U slobodnom prostoru elektromagnetski talasi putuju brzinom od 310m/s. Ova brzina, obiljeavamo je sa c, odgovara brzini prostiranja talasa u vakuumu, a sasvim priblino i u atmosferi. U vrstom materijalu, ova brzina se razlikuje i zavisi od materijala i geometrije vodede strukture. Talasna duina svetlosnog snopa data je izrazom = c/f gdje je c brzina snopa, a f njegova frekvencija. Frekvenciju odreuje izvor svjetlosti i ona se ne mjenja kada svjetlost prelazi iz jednog materijala u drugi. Umjesto toga, razlika u brzini prostiranja u dvije sredine izazvade promjenu talasne duine u skladu sa gornjom jednainom.

Vidljiva svjetlost zahvata opseg talasnih duina od 380 do 740 nanometara. Staklena vlakna nisu dobri prenosioci svjetla u vidljivom dijelu spektra. Zbog njihovog velikog slabljenja mogudi su samo kratki prenosni putevi. Gubici optike snage u ultraljubiastom dijelu spektra su ak i vedi. U infracrvenom dijelu (IR na slici dole) imamo tri opsega uestanosti u kojima je vodljivost svjetla relativno efikasna. To su opsezi oko talasnih duina od: - 850nm, - 1.300nm i - 1.550nm.

PRELAMANJE SVJETLOSTI-SNELOV ZAKON


Svjetlost ima najvedu brzinu u vakuumu, c = 310m/ s . U drugim medijima brzina je manja. Indeks prelamanja definie se kao odnos brzina svjetlosti u vakuumu i sredini za koju se odreuje indeks: n = c/v gde je v brzina svjetlosti u posmatranom materijalu. Za staklo indeks prelamanja ima vrijednosti izmedju 1,4 i 1,5. Posto brzina zavisi i od talasne duine svjetlosti, indeks prelamanja se malo mijenja u zavisnosti od talasne duine. Prema snelovom zakonu, postoji veza izmedju ineksa prelamanja i uglova pod kojima svjetlost pada na graninu povrinu: n1 sin 1 = n2 sin 2 Postoji i kritini ugao, c za koji je 2 = 2max =/2 pa je sin c = n2/ n1 Snelov zakon, prelamanje i refleksija ilustrovani su na slici dole.

Geometrijske osobine vlakna


Vlakno je stakleni cilindar sa dva sloja, unutranjim (jezgro) i spoljanjim (omota). Stakleno vlakno se u zavrnoj fazi izrade umotava u plastini, gumeni ili neki drugi zatitni sloj. Ovaj sloj naziva se primarna zatita. Jezgro i omota imaju razliite indekse prelamanja. Izgled kraja optikog vlakna prikazan je na slici dole lijevo. Svjetlost se prostire kroz optiko vlakno na nain ilustrovan na slici dole desno. Svjetlost se krede kroz jezgro vlakna, pod razliitim uglovima u odnosu na zamiljenu normalu prema graninoj povrini sa omotaem. Ako je ugao vedi od kritinog ugla, > c (kao zrak br.3. na slici gore.) dolazi do totalne refleksije i zrak ostaje zarobljen u jezgru vlakna, poto se isti ugao ponavlja pri svakom sudaru sa graninom povrinom, sa bilo koje strane. Ako je ugao manji ili jednak kritinom uglu, c (kao zraci br.1 i 2. na slici gore.) dolazi do prelaska energije u omota i zrak veoma brzo slabi i nestaje u omotau.

Tipovi optikog vlakna prema obliku profila indeksa prelamanja


STEP INDEKS (SI) VLAKNO Vlakno sa dvije vrijednosti indeksa prelamanja, sa skokovitom promenom, kao na slici dole lijevo), naziva se SI vlakno. Promjena indeksa prelamanja moe se analitiki opisati izrazom prikazanim ispod donje lijeve slike. GRADIJENTNO (GI) VLAKNO Radi se o vlaknu sa kontinualnom, gradijentnom promjenom vrijednosti indeksa prelamanja. Promjena se moe opisati izrazom prikazanim ispod donje desne slike.

U gornjem desnom izrazu n1 predstavlja indeks prelamanja na osi jezgra vlakna, je normalizovana razlika indeksa prelamanja od sredine do ivice jezgra , r je udaljenost od ose vlakna, a je poluprenik jezgra vlakna, a g je parametar profila ili gradijent gradijentnog vlakna. Za g = 2 radi se o vlaknu sa parabolinim profilom, za g =1 profil je trougaoni (kao na donjoj slici oznacenoj indeksom d), a za step-indeks vlakno g (sadraj zagrade manji je od 1 pa zagrada tei nuli).

Tipovi optikog vlakna prema broju modova


Zbog graninih uslova koji se javljaju unutar optikog vlakna, samo neke kombinacije svjetlosnih zraka (nazivamo ih MODOVI, MOD, neki autori kau diskretna talasna forma) mogu da se prostiru kroz vlakno. Kljuni parametar jeste tzv. V parametar (normalizovana frekvencija vlakna)

gdje je a poluprenik jezgra vlakna, talasna duina svetlosti u vakuumu, a n1 i n2 indeksi prelamanja jezgra i omotaa. V pokazuje koliko de se modova prostirati kroz vlakno, ali V-parametar nije jednak broju modova. Veza izmedju broja modova i parametra V je prilicno slozena i daje se graficki (slika dole). Broj modova dobija se prebrojavanjem preseka vertikale, za izraunatu vrednost V, sa nacrtanim krivama. Granicna vrijednost za monomodno vlakno je V<2,4. Ukoliko je talasna duzina svjetlosti manja od donje vrijednosti, tada je V>2,4 i vlakno u tom slucaju nije vise monomodno.

Modovi imaju svoj redni broj, od jedan navie. Modovi visokog reda kredu se pod najvedim uglom prema osi vlakna, a oni sa najniim redom kredu se uz osu vlakna. SI vlakna mogu da budu monomodna i multimodna. Na slici dole prikazano je kako se modovi kredu kroz razliite tipove optikih vlakana.

Modovi koji prelaze dui put kod GI vlakna kredu se bre od modova koji prelaze kradi put. Zahvaljujudi tome, svi stiu u priblino isto vreme na kraj vlakna i time znaajno (do 10 puta) smanjuju proirenje impulsa na izlazu u odnosu na SI vlakno. Kod multimodnih vlakana modovi nieg reda kredu se du ose vlakna, dok se modovi vieg reda reflektuju od graninih povrina jezgra i omotaa. Na slici gore se moe uoiti disperzija, kao razlika koja nastaje zbog toga to modovi prelaze put razliite duine. Jo vede smanjenje proirenja impulsa moe se postidi smanjenjem broja prenoenih modova, do samo jednog moda. Optiko vlakno proizvodi se u standardizovanim dimenzijama. Ove dimenzije zavise od vrste vlakna i prikazane su na slici dole, za monomodno vlakno i nekoliko varijanti multimodnog vlakna sa raznim profilima indeksa prelamanja. Njihove osobine i primena nabrojane su u tabeli dole.

POJAVE U PROSTIRANJU SIGNALA U OPTIKOM VLAKNU


Postoji nekoliko pojava u prostiranju signala u optikom vlaknu koje se smatraju veoma vanim: - slabljenje optikog signala - disperzija signala - nelinearnosti u vlaknu. SLABLJENJE. Signal se prostire kroz vlakno. U toku prostiranja smanjuje se snaga signala. DISPERZIJA. Uzani (kratkotrajni) impuls koji se generie na izvoru svjetlosti, polako se proiruje u toku prostiranja kroz optiko vlakno. Pojava se naziva disperzija. Disperzija izaziva ogranienja u brzini prenosa, jer impulsi na ulazu u prijemnik ne smiju da se preklapaju. Treba objasniti razloge za pojavu disperzije i ogranienja koja se javljaju. NELINEARNOST. Danas postoje veoma snani izvori svetlosti i vlakna sa veoma malim prenikom jezgra. Kod kombinacije takvih izvora i vlakana ostvaruju se veoma visoke gustine snage (snage po jedinici povrine, mW /m2 ). Nelinearnosti u vlaknu koje ne dolaze do izraaja kod malih gustina snage postaju izraene kod tako velikih snaga. Javljaju se ogranienja koja utiu ili na snagu svjetlosnog signala, ili na bitsku brzinu ili na ostvarivu duinu veze.

SLABLJENJE SIGNALA
Slabljenje se najcesce izraava preko koeficijenta podunog slabljenja. Ovaj koeficijent se izraunava kao

gde je L duina vlakna a P(0) i P(L) snage signala na ulazu i izlazu. Ovi gubici znaajno zavise od talasne duine primenjene svetlosti. Obino se zavisnost vrijednosti koeficijenta slabljenja od talasne prikazuje grafiki, kao na slici dole. Na slici se mogu uoiti tri oblasti koje se nazivaju optiki prozori.

UZROCI SLABLJENJA
Postoji nekoliko vanijih uzroka za pojavu gubitaka u vlaknu. To su: - apsorpcija u materijalu - apsorpcija na neistodama (uglavnom jonima metala i vodene pare) - rasejanja (rasprivanje svetlosti) - nehomogenosti na granicama jezgra i omotaa, - zraenje na mestima savijanja. Svaki od ovih uzroka nezavisno dovodi do pojave gubitaka, a gubici se zatim akumuliu (sabiraju u logaritamskim veliinama, odnosno mnoe).

Na mjestima na kojima je vlakno savijeno ipak dolazi do slabljenja svetlosnog signala. Razlog lei u maloj promjeni uglova pod kojima se lome svetlosni zraci i u pojavi da mali deo svjetlosti ipak naputa jezgro optikog vlakna. Najvedi deo snage gubi se iz modova vieg reda, tj. onih modova koji pod najvecim upadnim uglom dolaze do granice izmedju jezgra i omotaca. Na slici dole je data ilustracija ove pojave.

DISPERZIJA vlakna
Oblik impulsa se pri prenosu kroz optiko vlano proiruje zato to se energija prenosi kroz vedi broj modova koji se kredu putanjama razliitih duina. ak i kod monomodnog vlakna dolazi do disperzije. Pojava je ilustrovana na slici dole lijevo. Postoji nekoliko tipova disperzije. Najvanije su: modalna, materijalna (hromatska) i polarizaciona. Modalna disperzija nastaje zbog toga to modovi unutar step-indeks vlakna imaju razliite putanje. Impuls na ulazu pojavljuje se kao proireni impuls na izlazu vlakna. Obino se definie poduna modalna disperzija, tj. disperzija po jedinici duine vlakna. Materijalna (intramodalna, hromatska) disperzija nastaje zbog toga to indeks prelamanja zavisi od talasne duine svjetlosti. Svaki izvor emituje svjetlost ciji spektar zauzima odredjeni opseg ucestanosti, tj. talasnih duzina. Svaka frekvencija u tom opsegu krede se razliitom brzinom pa se zbog toga na izlazu iz vlakna dobija impuls promenjenog oblika. Na slici dole desno prikazan je oblik spektra koji emituju dvije vrste optikih predajnika, LED dioda i laserska dioda.

NELINEARNOSTI u vlaknu
Postupak prenosa svjetlosti kroz vlakno opisuje se na veoma sloen matematiki nain pomocu sledece formule u kojoj E(z) i E(z+dz) predstaljaju amplitude svjetlosti u dvije pozicijeu prostoru koje su medjusobno razdvojene udaljenoscu dz:

Poslednji sabirak sa koeficijentom nelinearnosti presudno utie na pojavu nelinearnosti. Iako je (koeficijent nelinearnosti) malo, u kombinaciji sa velikom snagom, lan moe da postane znaajno velik. moe da izazove i pojaanje i slabljenje signala u vlaknu. Moe da bude i kompleksno pa da izazove promjene faze, tj. faznu modulaciju.

Izrada optikih kablova


Od kablova koji sadre optika vlakna mogu se zahtjevati sledede osobine: vrstina kabla, zatita optikog vlakna (mehanika, svetlosna, ....), minimalna zapremina i teina kabla, otpornost na vlagu i isparavanja, stabilnost karakteristika pri promjenama temperature i usled starenja, jednostavnost montae i odravanja. Ponekad kabal mora pored optickog vlakna da vodi i energetski kabal (Ako je potreban prenos elektrine energije, zbog napajanja regeneratora koji troe elektrinu energiju, u kabal se osim vlakna ubacuju i bakarni provodnici.) a takodje moze da ima sajle za uvrdivanje, itd. Struktura kabla mora da sadri sledede elemente: - optiko vlakno, jedno ili vie njih - ispuna, gel ili mekani materijal koji se nalazi neposredno uz vlakno i titi ga od mehanikog dejstva, pritiska, nagnjeenja i ostalih lokalnih uticaja, - pojaanja koja ostvaruju uzdunu snagu vlakna, - omota koji mehaniki titi kabal od otedenja, vlage, drugih hemijskih i prirodnih uticaja, kao i od oglodara. Spoljni omota mora da ima hrapavost koja omogudava jednostavnu montau vlakna.

Razvlaenje kabla u fazi postavljanja i eksploatacije predstavlja ozbiljan problem kod optikih kablova zato stmnogi materijai izdrzavaju cak I do 20% produzavanja prije nego sto dodje do kidanja, dok je kod optikog vlakna mogude razvlaenje do 1%. Problem se rjeava spiralnim postavljanjem optikog vlakna i gelu unutar kabla. Neke mogude izvedbe optikog kabla pokazane su na slikama dole.

Povezivanje vlakana
Duina optikih vlakana i kablova iznosi nekoliko kilometara. Na terenu je esto neophodno njihovo povezivanje i nastavljanje. Postupak povezivanja mora da bude jednostavan, ne smije da unosi slabljenje i mora da obezbjedi mehaniku vrstinu. Postoji vie vrsta spojeva: - nerazdvojivi (splice, splajsevi) - razdvojivi (konektori) -spojevi vedeg broja vlakana (kapleri). Na mjestima povezivanja javlja se nekoliko mogudih problema: - slabljenje - refleksija. Efikasnost spajanja definie se kao odnos snage optikog signala posle spajanja i prije spajanja: Oznake se odnose na izlaz (out) i ulaz (in) konektora. Definie se i slabljenje pri spajanju vlakna kao:

Faktori koji utiu na efikasnost spajanja vlakana dijele se na dvije grupe: - spoljanji i - unutranji (intrinsini).

Unutranji efekti Kod multimodnih vlakana postoji tri unutranja efekta koji utiu na ukupno slabljenje: a) efekat razliitih numerikih otvora spojenih vlakana, b) b) efekat razliitih prenika spojenih vlakna, c) efekat razliite promjene indeksa prelamanja spojenih vlakana
Spoljanji efekti Ovi efekti uglavnom se odnose na greke i probleme nastale pri mehanikom povezivanju vlakana. Pri poravnavanju vlakna mogu da nastanu problemi prikazani na slici dole: a) longitudinalni pomjeraj b) latelarni pomjeraj c) ugaona nepodeenost

Nerazdvojive veze (nastavljanje vlakna)


Postoje razliite tehnike za nastavljanje vlakna. Ilustrovane su na slici dole. Spajanje fuzijom U uredjaju se krajevi vlakna postave, fiksiraju, zagriju u elektricnom luku, otope i poveu (slika dole lijevo). Gubici iznose par desetinki decibela. Mehanike osobine su pokvarene (oko 60% poetne snage vlakna). Problem se rieava vrstim omotavanjem vlakna. Mehaniko spajanje Vlakno se postavi u kudite sa ljebjovima a zatim se zalijepi providnom smolom (obino epoksidna smola) (slika dole desno). Ostvaruju se veoma mali gubici, par stotih dijelova decibela, pod uslovom da su vlakna idealno jednaka. Ako nisu, javljaju se znaajni gubici i slabljenja. Mehanika vrstina ostvaruje se dodatnom zatitom i omotavanjem.

Konektori Konektor je komponenta koja omogudava efikasno runo spajanje i razdvajanje vlakna sa predajnikom, prijemnikom ili drugim vlaknom. Mora da ima male dimenzije, da bude jednostavan za primjenu, mora da obezbjedi zatitu od slededih faktora: - praine i nedistoda - promjene pritiska i zatezanja - vlage i isparavanja. Konektor mora da osigura precizno poravnjavanje vlakna, sa jedne (ako se spaja sa predajnikom ili prijemnikom) ili obje strane (ako se povezuju dva vlakna). Tehnike centriranja vlakna su sledede: - direktno centriranje golih krajeva uz pomod cjevice (obino aluminijum), - indirektno centriranje golih krajeva pomocu konusnih vodjica, - spajanje pomodu soiva unutar konektora. Tehnike centriranja ilustrovane su na slici dole.

Razdvojive veze

Spojevi veceg broja vlakana


Kapleri U optikim sistemima ponekad se javlja potreba za kombinovanjem vedeg broja optikih signala, ili dijeljenjem optikog signala u vie vlakana. Interesantni su slededi pojmovi (ilustrovani na slici desno): - Splitter: dijeli ulazni signal u dva ili vie izlaznih signala. Standardne izvedbe su 50:50 i 90:10 (a). - Kombajner: kombinuje dva ili vie ulaznih signala u jedan izlazni signal. Ako su dvosmjerni, onda se spliter I kombajner ne razlikuju. Ako su usmjereni, razlikuju se (b). - Monitor je spliter koji odvaja veoma malu koliinu svjetlosti (npr. 1%). Ova svjetlost moe da se koristi za kontrolu i merenja (c).
Multiplekser (po talasnim duinama) je kombajner koji kombinuje dva ili vie izvornih signala razliitih talasnih duina. Koriste se u sistemima sa frekvencijskim multipleksom. Demultiplekser radi obrnut posao.

OPTIKI PREDAJNICI
Emisija svjetlosti nije moguda ako se ne dovede odgovarajuda koliina energije sa strane. Ova energija moe da se dovede na razne naine: - Zagrijavanjem. Na ovaj nain rade sijalice sa arnom niti. Zagrijavanje atoma pomjera elektrone a njihovim vracanjem u niza elektronska stanja se oslobadja svjetlost. - Elektrinim pranjenjem. Ako se struja provede kroz gas (npr. neon), ona kida hemijske veze u molekulama gasa. Prilikom ponovnog povezivanja u molekule dolazi do emitovanja svetlosti. - Hemijskom reakcijom. esto se umjesto zagrijavanja materijala, u kom dolazi do reakcije, oslobadja svjetlost. - Biohemijskom reakcijom. Slino kao u prethodnom sluaju, ali se radi o procesima u organizmima ivih bida. - Apsorpcijom svjetlosti (prilikom apsorpcije uvijek dolazi do promjene talasne duine) - Dovodjenjem elektricne struje. Ovaj postupak je razlicit u odnosu na praznjenja. Primjenjuje se na poluprovodnikim komponentama, laserima i LED diodama.

LASER je akronim za Light Amplification by the Stimulated Emission of Radiation. Struja dovodi do rekombinacije elektrona i upljina na PN spoju. Elektroni koji prelaze iz provodnog u valentni opseg emituju svjetlost.

Optiki predajnik je elektronska komponenta koja generie svjetlosni signal. Svjetlost moe da se generie samo kada elektron prelazi iz (labilnog) stanja sa velikom energijom u (stabilno) stanje sa niskom energijom. Razlika energije emituje se iz atoma u obliku svjetlosti. Ova vrsta emisije naziva se spontana emisija. Kod spontane emisije pravac kretanja fotona i njegova faza mogu da imaju bilo koju vrednost. Talasna duina zavisi od koliine energije. Osim spontane emisije postoji i stimulisana emisija. Stimulisana emisija deava se u LASERU. Ako je elektron pomjeren u nestabilno stanje, i ako se u takvom stanju sudari sa fotonom svjetlosti, dolazi do stimulisanog emitovanja jo jednog fotona. Sada ova dva fotona imaju potpuno jednaku talasnu duinu, pravac kretanja i fazu. Danas se u optikim komunikacionim sistemima koriste poluprovodniki izvori svetlosti, a talasna duzina zavisi od materijala od kojeg je izradjen poluprovodnik. Poluprovodniki izvori (LED diode i laserske diode) imaju sledece osobine: pogodne dimenzije, mogud izbor talasnih duina svjetlosti koje su pogodne za prenos, pogodna snaga signala, linearnost i jednostavnost modulacije, visoka pouzdanost povoljna cijena.

Generisanje svjetlosti u poluprovodnicima


Izvori se djele prema talasnoj duini emitovane svjetlosti na: Kratko-talasne izvore koji generiu svjetlost u opsegu od 500 do 1000 nm. Proizvedeni su od trostrukih smjesa materijala ija je osnova galijum aluminijum arsenid (GaAlAs) Dugo-talasne izvore koji generiu svejtlost u opsegu od 1200 do 1600 nm. Proizvedeni su od etvorostrukih smjesa materijala kao InGaAsP.

Postoje dvije vrste emisije: - spontana (sluajno usmjerena, nekoherentna, sluajno polarisana) i - stimulisana (koherentna, u fazi sa stimuliudim svjetlom).
Spontana emisija javlja se u LED diodama. Stimulisana emisija javlja se u laserskim diodama.

LED diode
LED diode su pouzdani, ekonomini i efikasni izvori svjetlosti za sisteme sa digitalnim protokom do 50 Mb/s, sa primjenom gradijentnih multimodnih vlakana. Spontana emisija ilustrovana je na slici dole. Svjetlosni fotoni u materijalu usmjereni su u razliitim pravcima.

LED diode imaju priblino linearnu vezu izmeu optike snage i pobudne struje. Zbog toga su pogodne i za digitalne i analogne sisteme. LED diode proizvode se tako to se na podlogu (substrate) nanose slojevi (layer) materijala. Minimalno je potrebno etiri sloja, a mogu se dodati i jo neki slojevi. Postoje dvije osnovne kategorije, sa aspekta njihove konstrukcije: sa povrinskim (Surface emitting LED) i sa bonim (Edge emitting LED) zraenjem.

Povrinsko zraenje
Na slici dole je prikazana struktura diode sa povrinskim zraenjem za velike talasne duine.

Debljina slojeva dobijenih sloenim tehnolokim postupcima iznosi od 0,1 mikrometar do 5 mikrometara. irina iznosi 100 do 150 mikrometara. Svjetlost zrai iz okrugle oblasti u aktivnom sloju, prenika 20 do 50 mikrometara. Cilj je dobijanje to vede gustine elektrine struje. Veoma je vano dobro optiko povezivanje izvora i vlakna jer InP (Indium phosphide) ima indeks prelamanja 3,4.

Bono zraenje
Kod dioda sa bonim zraenjem, svetlost zrai kroz bone ivice aktivnog sloja, kao na slici dole.

Struktura slojeva veoma je slina prethodno pokazanoj, ali je debljina aktivnog sloja znatno manja, oko 1/8 u odnosu na povrinsko zraenje.

LASERSKE DIODE
Laser je elektronska komponenta kod koje se fotoni otputaju na kontrolisani nain. "Laser" je akronim od light amplification by stimulated emission of radiation. Laserske diode daju vedu optiku snagu, imaju ui spektar i ubacuju vie energije u vlakno nego LED diode. Osobine su ilustrovane na slici dole.

Kod lasera postoji samo bono zraenje (u praksi). Osnovna razlika je u tome to je aktivni sloj tanji i ui, a na krajevima su dodati reflektori koji obezbeuju optiku povratnu spregu. Povratna sprega povedava intenzitet svjetlosti, a obezbjeuje da svjetlost bude koherentna (iste talasne duine, faze, polarizacije) i bolje usmjerena (manji uglovi po horizontali i vertikali) nego kod LED dioda. Rad laserske diode znaajno zavisi od intenziteta pobudne struje. Izlazna karakteristika LASER diode je prikazana na slici dole. Ima dvije linearne oblasti i jasno izraen prag laserskog efekta. Struja praga je kljuni parametar. U zavisnosti od vrste lasera, ova struja je u opsegu od 10- 30mA za indeksom voene, a 60 do 150 mA za pojaanjem voene lasere.

Optiki prijemnici
Optiki prijemnik je kombinacija optikog detektora, elektronskog pretpojaavaa i komponenti za obradu i rekonstrukciju signala. Prijemnici su najsloenije komponente u optikom sistemu. Oni rade sa veoma slabim signalima, a pri tom treba da sauvaju signal od uma koji bi mogao da se doda u postupku obrade i pojaanja signala. Najvaniji dio prijemnika je fotodetektor. Fotodetektor konvertuje optiku snagu u elektrini izlazni signal. Postoje tri vrste optikih ili fotodetektora. To su: - Fotodioda (p-n spoj) - PIN fotodioda (p-n spoj sa dodatim slojem istog dielektrika izmeu p i n oblasti) -Lavinska fotodioda (APD - Avalanche Photodiode, fotodioda sa dodatim jo jednim p slojem) Fotodetektor u radu mora da bude INVERZNO polarisan. Kada zrak svjetlosti padne na prelaznu oblast izmeu p i n spoja, on izaziva formiranje parova elektron upljina, a njih privlai elektrino polje i javlja se elektrina struja.

Diode se izrauju od materijala koji treba da odgovara talasnoj duini koridene svjetlosti. Anoda je poluprovodnik p-tipa, a katoda poluprovodnik n-tipa. Struja kroz diodu tee ako je ona direktno polarisana, od anode prema katodi. Fotodetektor je INVERZNO polarisan, a struja tee u suprotnom smjeru od katode prema anodi. Intenzitet struje zavisi od intenziteta svetlosti. Da bi se povedala osetljivost, izmeu p i n sloja umede se nedopiran ili veoma slabo n dopiran sloj poluprovodnika (PIN fotodioda) . Time se proiruje region apsorpcije zraenja i ostvaruje znaajno veda efikasnost, tj. povedava se procenat apsorbovane svetlosne snage (slikadole). Istovremeno, smanjuje se kapacitivnost diode zbog promenjenih dimenzija diode.

Komponente optikog prijemnika

Blok ema tipinog optikog prijemnika za digitalni prenos Pretpojaava treba da pojaa elektrini signal i prilagodi ga za dalju obradu. Ekvilajzer smanjuje izoblienja i interferenciju simbola (naroito u digitalnom prenosu). Postpojaava vri dodatno potrebno pojaanje da bi doveo signal na potreban nivo snage. Filter popravlja odnos signal/um i uobliava talasni oblik impulsa da bi odluiva to jednostavnije izvrio svoj zadatak. Obnavlja takta regenerie takt digitalnog signala.

OPTIKI SISTEMI
1. Ogranienja u mogunostima sistema Na donjem dijagramu pokazano je kako slabljenje (puna linija) i diperzija (isprekidana linija) utiu na ogranienja u performansama optikog komunikacionog sistema. Pune linije pokazuju zavisnost izmeu duine linije veze i bitske brzine za tri optika prozora: 0,85, 1,3 i 1,55 mikrometra. Rastojanje meu regeneratorima treba da bude 10-25km kod prvog prozora, dok se u drugom i tredem prozoru povedava ak i iznad 100km.

Performanse sistema koji rade u prvom optikom prozoru mogu da se uporede sa elektrinim sistemima sa koaksijalnim kablovima. Pri bitskim brzinama manjim od 5Mb/s koaksijalni kablovi imaju vedi domet. Ako su zahtjevane brzine vede od 10Mb/s, optiki sistemi postaju znatno ekonominiji.
Optiki komunikacioni sistemi evoluirali su u tzv. generacijama. Prva generacija sistema datira iz 1980.god, sa bitskim brzinama do 45Mb/s i rastojanjima izmeu regeneratora manjim od 10km, u prvom optikom prozoru. Druga generacija ve je koristila monomodna vlakna, od 1984.god u drugom prozoru. Ostvarivala je prenos koji je do 1Gb/s bio ogranien duinom vlakna, a preko 1Gb/s disperzijom. Trea generacija postala je komercijalno dostupna oko 1991. god. Koristi se trei prozor, sa bitskim brzinama preko 2 Gb/s, i dometom od skoro 100 km bez repetitora (slabljenje je palo ispod 0,25 dB/km). Za ovu generaciju sistema bilo je neophodno i da se razvije novi tip lasera sa veoma sloenim karakteristikama i veoma uzanim spektrom emitovanog signala. etvrta generacija sistema pojavila se 1996. god. I dalje radi u treem optikom prozoru, na talasnim duinama od 1550 nm, na najniim slabljenjima. Primjenom specijalnih vlakana koja umanjuju disperziju postie se bitska brzina od 40 Gb/s. Tada se pojavila i nova tehnika multipleksiranja, WDM (Wavelength Division Multiplexing). U istom, klasinom vlaknu, bilo je mogude prenijeti ak 160 kanala, tj. signala koji se istovremeno prenose kroz jedno vlakno na razliitim talasnim duinama, sa ukupnom brzinom od 1.6 Tb/s. Brzine su se i dalje povedavale, ali ne tako intenzivno. Do 2001. godine brzina je povedana do 10 Tb/s.

U periodu posle 2001. god. razvija se peta generacija sistema, na malo drugaijim principima. Cilj je proirenje frekvencijskog opsega u kom moe da se koristi WDM. Od poetnog opsega (1,53 do 1,57mikrom), kod novih vlakana upotrebljiv je opseg od 1,30 do 1,65 mikrometara. Rekord u 2001. god. iznosi 11 Tb/s, ostvaren preko 273 kanala, svaki po 40 Gb/s. Aktuelni rekord (25.mart 2010.) iznosi 69,1 Tb/s, ostvaren preko 432 kanala, svaki do 170 Gbit/s, na duini od 240km. U poetku razvoja optikih sistema oni su se poredili sa klasinim telefonskim sistemima po broju prenijetih telefonskih kanala. Taj podatak dat je u tabeli 5.2. Danas nije pretjerano znaajan jer se mnogo toga promijenilo, a naroito namjena sistema, sve se manje prenosi govorni signal, a vie podaci.

Podvodni optiki sistemi Podvodni sistemi imaju ogroman znaaj u savremenim komunikacionim mreama. Praktino su povezali sve kontinente, a esto se koriste i kao zamjena za kopnene sisteme, tako to se vode pored obale. Kod ovih sistema ogroman znaaj ima njihova pouzdanost. Projektuju se tako da imaju vijek trajanja od 25 godina, sa maksimalno tri kvara u tom vremenu. Sistemi sa metalnim provodnicima iz 1959. god imali su kapacitet 48 govornih kanala. Koriden je do 1978.god. Uslijedio je niz od jo est sistema, sa 48, 138, 4800, kanala. Prvi transatlantski optiki kabal postavljen je 1988. god., u vrijeme druge generacije optikih sistema. Ostvarivao je prenos brzinom od 280 Mb/s, sa regeneratorima na udaljenosti od 70 km. Istom tehnologijom raen je i prvi transpacifiki sistem sledede godine. Ova brzina odgovara prenosu 40.000 govornih kanala. Povedane potrebe dovele su do postavljanja novih transatlantskih sistema 1991. god, (treda generacija), 560 Mb/s, rastojanja od 80km, i jo dva ista takva 1993. god. etvrta generacija ula je pod vodu 1996.god sa sistemima od 5,3 Gb/s i razmakom od 50 km. . Slijedili su jo bri sistemi koji koriste tehnike zasnovane na WDM. Sistemi ostvaruju ekvivalentnu brzinu prenosa kao 40 miliona govornih kanala.

Projektovanje sistema
Mnogo faktora utie na postupak projektovanja optikog komunikacionog sistema. Meu njima su najvaniji: - Bilans snage -irina propusnog opsega (vreme uspostavljanja signala) Bilans snage U prenosu signala treba da se obezbjedi da snaga na ulazu u prijemnik bude dovoljno velika da prijemnik moe da razlikuje signal od uma. Granica se esto izraava preko odnosa snaga signal/um ili preko vjerovatnode greke, ako je u pitanju digitalni prenos. Snaga na ulazu u prijemnik mora da bude dovoljno velika iz gore opisanih razloga, a takoe i dovoljno mala da ne bi dolo do otedenja prijemnika. Gubitak snage javlja se na slededim djelovima sistema: - vlakno (opisano kao poduno slabljenje, npr. 0,5 dB/km) - konektori (npr. po 1dB za svaki povezani par) - spojevi (splajsovi) (npr. po 0,2dB) Podaci o slabljenju mogu se pronadi u katalozima proizvoaa opreme. Osim ovih gubitaka, treba uzeti u obzir i sledede gubitke: - gubici nastali usled starenja - gubici nastali usled popravki (krpljenja vlakna) -dodatna rezerva. -Zatim treba izabrati predajnik sa dovoljno velikom izlaznom snagom. Ako je snaga prevelika, prije ulaza u prijemnik treba da se postavi atenuator.

Primjer: Odrediti minimalnu snagu koju mora da emituje optiki predajnik u sistemu sa slike.

Proraun je jednostavan. Vlakno ima duinu od 3,84km, unosi slabljenje od 13,44dB, svaki povezani konektor po 1dB, splajs 0,2dB, ukupno 15,64dB. Usled starenja javljaju se slededa slabljenja:

Ako se za popravke predvidi 1,5dB i dodatna rezerva od 3db, ukupni gubitak snage u vlaknu iznosi Ploss=21,34dB. Poto prijemnik zahtjeva snagu od -25dBm, minimalna snaga koju emituje predajnik mora da zadovolji jednakost Ptr - Ploss = -25dB pa je Ptr=Ploss - 25dB= -3,66dBm. Ova snaga jednaka je 10exp(-0,366)=0,4305mW.

irina propusnog opsega (vrijeme uspostavljanja signala)


Brzina prenosa digitalnog signala predstavlja vanu osobinu svakog sistema. Propusni opseg vlakna iznosi od 300MHz do 3GHz za multimodna, a ak do 5GHZ za monomodna vlakna. Disperzija utie na proirenje impulsa pri prostiranju kroz optiko vlakno. Veda duina podrazumijeva vedu disperziju i umanjuje ostvarivu bitsku brzinu. Takoe, optiki predajnik i prijemnik imaju konana vremena ukljuivanja. Zbog toga je potrebno da se izrauna propusni opseg sistema, ne vlakna. Postupak se razlikuje za multimodna i monomodna vlakna. Multimodno vlakno Postupak se sastoji od etiri koraka: - Odreivanje propusnog opsega vlakna - Odreivanje vremena uspostavljanja (rise time) vlakna - Odreivanje vremena uspostavljanja sistema - Odreivanje propusnog opsega sistema.

Podatak za vlakno obino se nalazi u katalozima. Dat je u obliku, npr. 500 MHz.km. To znai da stvarni propusni opseg vlakna, pomnoen sa duinom vlakna, ima datu vrijednost. Dakle, vlakno dugako 10km ima 10 puta manji propusni opseg od podatka iz kataloga. Vrijeme uspostavljanja vlakna (vrijeme za koje impuls poraste od 10 do 90% svoje vrijednosti) odreuje se preko propusnog opsega vlakna, preko empirijske formule

Vrijeme uspostavljanja sistema odreuje se preko slededeg izraza:

Sada se propusni opseg sistema ponovo izraunava kao B=0,35/(trsys)

KOMUNIKACIONE MREE
Komunikacione mree su jedan od ciljeva razvoja optikih komunikacija. Sa stanovista konfiguracije sistemi mogu da budu: - Point to point -Point to multipoint Sa stanovista topologije, mreze mogu biti tipa: -Zvijezda -Bus - Ring - Kombinovane

esto se koriste i kombinacije linearne i zvjezdaste konfiguracije, kao na slededoj slici.

WDM-irina spektra i irina opsega pojedinih prozora


WDM (Wavelength Division Multiplexing) predstavlja sve popoularniji postupak za povedavanje kapaciteta optikih komunikacionih sistema. Poto su optiki prozori relativno iroki, u njima postoji mogudnost istovremenog prenoenja signala na razliitim talasnim duinama. Ovakav multipleks predstavlja specifinost optikih sistema. U prvim prakticnim sistemima razmak medju kanalima bio je 10 nm, kod najnovijih sistema kanali su razmaknuti 1nm pa ak i manje. U ovakvim sistemima poseban znaaj imaju kapleri (multiplekseri) na predajnoj strani i demultiplekseri na prijemnoj strani.

Ovi sistemi mogu da budu i dvosmerni, kao na slededoj slici.

Za WDM su upotrebljiva dva optika prozora na monomodnim vlakima, prikazana na slededoj slici.