You are on page 1of 52

BAZNA ULJA TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BAZNIH ULJA ADITIVI I NJIHOVA ULOGA

Bazna ulja
Bazna ulja ine osnovu i daju osnovne osobine koje bitno utiu na kvalitet maziva. Najee su u primjeni slijedee vrste baznih ulja: - bazna ulja mineralne osnove: - konvencionalna-solvent neutral (SN ulja), - nekonvencionalna-hidrokrekovana (HC ulja), - bazna ulja i tenosti sintetike osnove, - bazna ulja biljne osnove.

Slika- Uproena ema tehnologije proizvodnje baznih ulja

Tehnologija proizvodnje baznih ulja


1. Bazna ulja mineralne osnove Od svih tenih maziva vie od 85% su ulja mineralne osnove.

Dobijaju se sloenim postupcima prerade nafte.


Nafta se sastoji od razliitih jedinjenja: parafinskih, naftenskih i aromatskih ugljovodonika.

Izbor postupka prerade zavisi od vrste jedinjenja u sastavu nafte i karakteristika ulja koje se za odreene namjene moraju postii.

Ovo je posebno vano kod konvencionalnih postupaka koji se sastoje iz slijedeih procesa:
- vakuum destilacije,

- deasfaltizacije,
- solventne ekstrakcije, - deparafinacije, i - zavrne dorade.

Slika-Opta ema postupka proizvodnje mineralnih baznih ulja

Vakuum destilacija

Kao sirovina za dobijanje baznih ili osnovnih mineralnih ulja koristi se ostatak primarne (atmosferske) destilacije nafte. Poto se taj ostatak termiki razlae na temperaturi od oko 370oC, njegova destilacija mora da se vri u vakuumu. Cilj je razdvajanje sirovine na produkte koji kljuaju u zadatom temperaturskom podruju.

Osnovna svojstva koja se kontroliu vakuum destilacijom su: - viskoznost, - temperatura paljenja, i

- koksni ostatak.
Dobijeni proizvodi se nazivaju destilati. Oni obino nemaju odgovarajua svojstva koja zahtijevaju savremena maziva, pa se podvrgavaju daljoj preradi procesom rafinacije koja ima zadatak da iz destilata ukloni supstancije koje pogoravaju kvalitet ulja.

Slika-Postrojenje za vakuum destilaciju

Deasfaltizacija

To je proces izdvajanja asfalta iz ostatka vakuum destilacije, prije nego to se podvrgne daljoj obradi u cilju dobijanja tekog baznog ulja tzv. brajtstoka (bright stocks). Kao rastvara u ovom procesu najee se koristi propan zbog ega se proces naziva i propandeasfaltizacija.

Solventna ekstrakcija Ovo je danas iroko korien proces rafinacije uljnih destilata i produkata deasfaltizacije kojim se poveava oksidaciona stabilnost ulja separacijom aromatskih jedinjenja od nearomatskih. Ovim procesom se dodatno poboljavaju viskozno-temperaturske karakteristike, tj. poveava indeks viskoznosti baznog ulja. Kao rastvara veoma se esto koristi furfurol.

Deparafinacija Deparafinacija je slijedei korak u proizvodnji baznih mineralnih ulja. Zadatak ovog procesa je odstranjivanje parafinoznih supstancija (posebno n-parafina), da bi se poboljale niskotemperaturne karakteristike baznih ulja. U te svrhe se najee koriste: - metil-etil-keton (MEK); - dihloretan-metilen hlorid (DI-ME), i dr.

Slika-Postrojenje za deparafinaciju

Zavrna obrada Nakon procesa deparafinacije dobijeni rafinati imaju odreene zahtijevane karakteristike, tj. odgovarajuu viskoznost, indeks viskoznosti i temperaturu teenja.

Neka druga svojstva, kao to su boja i oksidaciona stabilnost i dalje su nepovoljna. Zbog toga se koristi zavrna dorada kojom se poboljavaju i ova svojstva.
Stariji proces je dorada aktivnom zemljom (glinom), dok se danas koristi proces obrade vodonikom uz prisustvo katalizatora (hidroproces) nazvan hidrofiniing.

Hidroprocesi Poveani zahtjevi u pogledu kvaliteta baznih ulja zbog tehnikih i ekolokih razloga, uslovili su uvoenje novih proizvodnih tehnologija koje proiruju ili zamjenjuju postojee. Veina tih tehnologija se zasniva na hidroprocesima. Ovi procesi se odvijaju u prisustvu katalizatora uz uvoenje vodonika pri definisanoj temperaturi i pritisku.

Pored hidrofiniinga, esto se koristi i proces hidrotritinga prije solventne ekstrakcije. Cilj je da se povea prinos iz procesa ekstrakcije prevoenjem aromatskih u nearomatska jedinjenja koja e ostati u rafinatu.

Potpuno razliit prilaz u proizvodnji baznih ulja ukljuuje mnogo otriji proces obrade vodonikom, a naziva se hidrokrekovanje. Zbog dejstva vodonika, visoke temperature i pritiska u prisustvu katalizatora, sumpor, azot i kiseonik se izdvajaju, a ugljovodonici se transformiu u supstancije koje obezbjeuju odgovarajua i zahtijevana svojstva baznim uljima. Glavne karakteristike hidrokrekovanih baznih ulja (HC ulja) su:

- izuzetno visok indeks viskoznosti;


- veoma dobra termo-oksidaciona stabilnost;

- veoma niska isparljivost; - izuzetno dobra niskotemperaturna svojstva;

- mali sadraj sumpora, azota i kiseonika.


HC bazna ulja imaju nisku isparljivost, slinu polialfaolefinima (PAO).

Pojedinani procesi hidrokrekovanja koji se danas koriste u proizvodnji visokokvalitetnih baznih ulja razlikuju se jedan od drugog kako po uslovima izvoenja, tako i po korienoj tehnologiji, korienom katalizatoru i mjestu u sveukupnom procesu proizvodnje. Tabela-Uporedni prikaz karakteristika hidroprocesa Hidrofiniing Namjena procesa Sirovina
zasienje olefina, uklanjanje sumpora i azota solventno rafinisano ulje

Hidrotriting
transformacija aromata, uklanjanje sumpora i azota solventno rafinisana bazna ulja

Hidrokreking
transformacija aromata, uklanjanje sumpora i azota destilati, parafini znaajno poveanje oksidacione stabilnosti

Performansne karakteristike

poboljanje boje, oksidaciona stabilnost

poveanje oksidacione stabilnosti

Slika-ema postupka dobijanja hidrokrekovanih baznih ulja

Vrste i svojstva mineralnih baznih ulja Prema hemijskom sastavu, a u zavisnosti od uea parafinskih i naftenskih ugljovodonika razlikuju se dvije vrste baznog ulja: - parafinsko; - naftensko. Parafinska mineralna ulja se preteno sastoje od parafinskih ugljovodonika sa manjim udjelom naftenskih. Ova mineralna ulja posjeduju visok indeks viskoznosti, dobru hemijsku stabilnost, dok su im niskotemperaturne karakteristike loije od naftenskih.

Naftenska mineralna ulja sadre vei udio naftenskih ugljovodonika nego parafinskih. Odlikuju se srednjim do malim indeksom viskoznosti, slabijom hemijskom postojanou od parafinskih, ali je temperatura teenja mnogo povoljnija. U odnosu na fizika svojstva, a posebno prema veliini viskoznosti, mineralna ulja se dijele u grupe i oznaavaju se, npr. kao SAE 5, SAE 10, SAE 30, SAE 40 i teko ulje brajtstok, ili kao 100 SN, 150 SN, 500 SN, 600 SN i 150 BS, to je sluaj u SAD gdje SN znai solvent neutral a BS brajtstok.

Prema postupku dobijanja mineralna bazna ulja se dijele na: - konvencionalna; - nekonvencionalna. Kao to je prethodno reeno, konvencionalna bazna ulja dobijaju se postupkom solventne rafinacije (SN-solvent neutrali spadaju u API grupu I), dok u nekonvencionalna spadaju ona ulja koja su dobijena procesom hidrokrekovanja (HC-1 spadaju u API grupu II, a HC-2, HC-3 i HC-4 spadaju u API grupu III).

2. Bazna ulja sintetike osnove U javnosti vlada miljenje da su sintetika maziva proizvodi novijeg datuma. Sintetika tena maziva nisu proizvodi novijeg datuma, mada je njihovo uee u ukupnoj potronji maziva malo. Ona su u prolosti imala znaajnu primjenu u nekim oblastima tehnike, posebno u vazduhoplovstvu, kosmikoj tehnici i kod nuklearnih elektrana.

Sintetika tena maziva obuhvataju razliita ulja i tenosti koja se proizvode hemijskom reakcijom od razliitih organskih supstancija, esto i produkata dobijenih iz nafte. Za te namjene koriste se razliiti procesi kao to su alkilacija, kondenzacija, esterifikacija, polimerizacija i dr. Polazna sirovina moe biti jedno ili vie organskih jedinjenja.

Struktura kod sintetikih tenih maziva je strogo kontrolisana i moe da se mijenja zavisno od eljenih svojstava krajnjeg proizvoda.

Pored ugljenika, vodonika i kiseonika, u takvim jedinjenjima su prisutni sumpor, fosfor, azot, fluor, bor i drugi elementi. Mogunost za proizvodnju sintetikih tenih maziva su mnogobrojne, pa je to i razlog to postoji veliki broj razliitih struktura, a time i karakteristika.

Vrste i svojstva sintetikih tenih maziva Sintetika tena maziva se dijele u slijedee grupe: - sintetiki ugljovodonici, - organski estri, - fosfatni estri,

- poliglikoli, i
- ostala sintetika tena maziva.

Sintetiki ugljovodonici To su isti ugljovodonici dobijeni iz sirovina proizvedenih iz nafte. Najee su u upotrebi polialfaolefini (PAO), alkil aromati i polibuteni. Prva dva bazna ulja koriste se pri proizvodnji motornih ulja, zatim kao ulja za hidrauline sisteme, ulja za podmazivanje rashladnih kompresora i gasnih turbina, zupastih prnosnika, i dr.

Polibuteni se upotrebljavaju kao izolaciona ulja i za proizvodnju maziva koja se koriste pri obradi metala deformisanjem (valjanje, izvlaenje).

Po potronji, PAO zauzimaju najznaajnije mjesto u proizvodnji sintetikih tenih maziva za razliite namjene zahvaljujui: - dobrim niskotemperaturnim svojstvima; - visokom indeksu viskoznosti; - maloj isparljivosti; - zadovoljavajuoj hidrolitikoj stabilnosti. Poto su kompatibilna sa mineralnim uljima, esto se koriste u proizvodnji polisintetikih motornih ulja.

Organski estri Sirovina za proizvodnju sintetikih estra su alkoholi i masne kiseline. Sintetiki estri su razvijeni prvo kao diestri, a zatim poliolestri i predstavljaju bazna ulja za iroku upotrebu. Danas se koriste pri formulacijama potpuno sintetikih i polusintetikih maziva, a zbog izuzetne biorazgradljivosti i niske ekotoksinosti smatraju se zelenim mazivima. Organski estri predstavljaju osnov za proizvodnju ulja za podmazivanje mlaznih i turbo elisnih motora, kompresora, kao i za proizvodnju hidraulinih tenosti.

Fosfatni estri Osnovne karakteristike fosfatnih estra su: - otpornost na plamen, - dobra svojstva podmazivanja, - dobra niskotemperaturna svojstva, - imaju mali indeks viskoznosti. Najvanija namjena fosilnih estra je pri proizvodnji teko zapaljivih tenosti koje se preteno koriste u hidraulinim sistemima u industriji, kao i kod saobraajnih sredstva gdje postoji opasnost od poara.

Poliglikoli Oni predstavljaju najire korienu vrstu maziva sintetike osnove. Mogu da se proizvode kao rastvorljivi i nerastvorljivi u vodi. Osnovna prednost poliglikola je da se pod uticajem visoke temperature razlau na potpuno isparljiva jedinjenja. Zbog toga ova maziva ne ostavljaju talog.

Poliglikoli rastvoreni u vodi najee se koriste kao hidrauline tenosti za koione sisteme. Druga oblast upotrebe je; kao sredstvo za obradu metala i medijum za hidraulike sisteme u industriji. U vodi nerastvorljivi poliglikoli imaju primjenu kao tenosti za prenos toplote i kao mazivo za podmazivanje kompresora za hlaenje.

Ostala sintetika maziva U ovu grupu spadaju sintetika tena maziva razliitih svojstava i namjene kao to su: - silikoni, - silikatni estri, - polifenil-etri, - halogenisani ugljovodonici, i dr.

3. Bazna ulja biljne osnove Biljna ulja i ivotinjske masti su vjerovatno bila prva maziva koje je ovjek koristio. Prvobitno su u upotrebi bila maslinovo, palmino i ricinusovo ulje, a kasnije i mnoga druga. Ta ulja su imala nepovoljnu stabilnost na niskim i visokim temperaturama i zato su, sa pojavom mineralnih ulja, bila potisnuta, to je bilo uslovljeno i tehnikim zahtjevima koji su sa industrijalizacijom postajali sve otriji.

Dananji zahtjevi za netoksinim i brzo biorazgradljivim mazivima, koja se koriste prije svega na mjestima gdje je velika opasnost od zagaenja ivotne sredine, uslovila su povratak biljnih ulja u svijet maziva. Novi kvaliteti biljnih baznih ulja dobijenih iz modifikovanih biljaka obezbjeuju dobru hemijsku i termiku stabilnost pri zadovoljavajuim niskotemperaturnim karakteristikama.

Industrijska proizvodnja biljnih ulja obuhvata vei broj procesa koji se grubo mogu podijeliti u slijedee grupe: pripremu sirovine, proces izdvajanja ulja presovanjem i esterfikacijom i proces rafinacije.

Osnovne i najvanije vrste biljnih baznih ulja koje se danas koriste u proizvodnji tenih maziva dobijaju se iz plodova uljane repice, soje i suncokreta. Prednosti upotrebe biljnih ulja kao maziva su: - netoksinost, - biorazgradljivost,

- obnovljiva sirovina,
- dobra mazivost, - visok indeks viskoznosti.

Nedostaci biljnih baznih ulja su: - loa oksidaciona stabilnost, - nepovoljne niskotemperaturne karakteristike, - loa hidrolitika stabilnost. Kao osnovni nedostatak ovih maziva esto se navodi visoka cijena koja je 1,5 do 2 puta vea od cijene mineralnih ulja. Svojstva biljnih ulja znaajna za podmazivanje zavise u velikoj mjeri od vrste masnih kiselina u njihovom sastavu (oleinska, linolna i linolenska kiselina).

Aditivi
Veina savremenih ulja za podmazivanje i polutenih maziva sadre u sebi dodatke u vidu razliitih hemijskih jedinjenja, koja se jednim imenom nazivaju aditivi. Osnovna uloga aditiva je poboljanje pojedinih svojstava maziva u cilju zadovoljenja sve teih uslova podmazivanja kod dananjih maina, za koje je karakteristino da rade pri velikim brzinama, optereenjima i radnim temperaturama.

Prva upotreba aditiva u mazivima vezuje se za dvadesete godine prolog vijeka. Danas skoro sve vrste tenih i polutenih maziva sadre najmanje jednu vrstu, a esto i vie razliitih vrsta aditiva. Aditivi treba da posjeduju odreena opta svojstva koja omoguavaju efikasno legiranje baznih ulja, kao to su rastvorljivost u baznom ulju, kompatibilnost, hemijska stabilnost, mala isparljivost, netoksinost i dr.

Po svom nainu djelovanja razlikuju se aditivi koji mijenjaju pojedine fizike karakteristike maziva. Npr. sniavaju temperaturu teenja, spreavaju pjenjenje i sl. Aditivi koji imaju hemijski uticaj, poboljavaju oksidacionu stabilnost, deterdentna, antihabajua i druga svojstva tenih i polutenih maziva. Koliina aditiva u mazivima varira od nekoliko, pa do 40, a ponekad i vie procenata.

Aditivi za poveanje viskoznosti To su najee polimerna jedinjenja dugih lanaca, velike molekulske mase. Ova jedinjenja djeluju tako to na povienim temperaturama poveavaju znatno vie viskoznost nego na niskim temperaturama. Na taj nain se ostvaruje manja promjena viskoznosti ulja sa promjenom temperature i ta se promjena moe svesti u eljene granice. Ovi aditivi se uspjeno koriste kod ulja za motore SUS, ulja za prenosnike (zupaste i automatske), ulja za hidraulike sisteme i dr.

Aditivi za snienje temperature teenja

Ovi aditivi se nazivaju depresanti. Osnovna im je funkcija da sprijee formiranje kristala parafina, odnosno imobilizaciju ulja na niskim temperaturama.

Aditivi za sprijeavanje pjenjenja ulja Koriste se kod tenih maziva namijenjenih najee cirkulacionim sistemima podmazivanja. Uspjeno se u te svrhe koriste silikonska jedinjenja, koja se dodaju tenim mazivima u relativno malim koliinama.

Aditivi inhibitori oksidacije Djeluju na usporavanje procesa oksidacije ulja i time produavaju vijek upotrebe maziva. Posebno je znaajna upotreba ovih aditiva kod maziva izloenih povienim temperaturama (npr. kod ulja za motore SUS) i kod onih kod kojih se zahtijeva dug vijek upotrebe (turbinska i hidraulina ulja).

Kao rezultat oksidacije, viskoznost ulja i koncentracija organskih kiselina raste, formiraju se talozi na metalnim povrinama koje se podmazuju.

Do radnih temperatura od 90oC proces oksidacije se sporo odvija i primijenjeni inhibitori imaju zadatak da prekinu proces, prevodei produkte oksidacije u neutralna jedinjenja. Kada su radne temperature iznad 90oC katalitiki efekat prisutnih metala postaje vaan faktor postaje u promociji oksidacije. Pod tim uslovima treba koristiti inhibitore koji smanjuju katalitiki efekat.

Aditivi ihibitori korozije Imaju zadatak da tite metalne povrine od hemijskog uticaja razliitih supstancija, prije svega zbog promjena koje nastaju u ulju tokom eksploatacije ili kao rezultat rada ureaja (npr. kod motora SUS sagorijevanjem goriva). Prisustvo ovih aditiva u ulju omoguava neutralizaciju kiselina i spreava pojavu korozije i korozionog habanja.

Aditivi za spreavanje korozije

Predstavljaju jedinjenja koja imaju izuzetna svojstva prionljivosti za metalne povrine. Oni tite metalne materijale, spreavajui njihov kontakt sa vodom ili vlagom kao osnovnim uzronikom pojave korozije.

Aditivi deterdenti i disperzanti

Prvenstveno se primjenjuju kod motornih ulja. Osnovna uloga ovih aditiva je da rastvaraju, ispiraju i odravaju u suspenziji taloge i smole koje nastaju tokom rada motora.

Aditivi modifikatori trenja

Koriste se u cilju poveanja sposobnosti maziva da smanji trenje, a u odreenoj mjeri i habanje u uslovima nepotpunog podmazivanja.
To su polarne supstancije (masna ulja i kiseline) koje se vezuju za metalne povrine adsorpcijom ili hemsorpcijom, gradei slojeve sa povoljnim tribolokim karakteristikama.

Aditivi za visoke pritiske i udarna optereenja (EP aditivi) Dodaju se tenim i polutenim mazivima u sluajevima kada se ona koriste u uslovima izrazito visokih pritisaka ili srednjih optereenja, ali visokih brzina smicanja. EP aditivi hemijski reaguju sa metalom ili njegovim oksidom i stvaraju slojeve otporne na habanje.

Emulgatori Ovi aditivi se koriste u emulzijama sa ciljem da se ostvari i odri njena stabilnost. Zbog velikog povrinskog napona ulje i voda se slabo meusobno mijeaju. Emulgatori smanjuju povrinski napon i tako obezbjeuju stabilnost emulzije.

BAZNA ULJA + ADITIVI = MAZIVA ULJA