You are on page 1of 90

LOGO

DIZAJNIRANJE POMOU RAUNARA

Dr.sc. Senad Rahimi, v.prof.

Dizajniranje pomou raunara

Literatura
http://www.mf.unmo.ba/dl/predavanja
Knjiga Dizajniranje proizvoda S. Rahimi, E. unje

Materijali za vjebe

CAD/CAE Software

Sadraj
to emo raditi?

1 2

CAD dizajniranjue pomou raunara CAD/CAE sistemima

3
4 5 6

Standardima za razmjenu CAD podataka

Proces dizajniranja proizvoda


Razvoj i planiranje novog proizvoda Metode za pronalaenje rjeenja

Ispit

1
Terijski dio:
I kolokvij Teorija 20 %

2
Praktini dio: I kolovi 20% II kolovi 30 %

II kolokvij teorija 30%

Za prolaznu ocjenu potrebno je ostvariti minimalno 50% od svih aktivnosti

Uvod
Glavni zadatak inenjera je da primijeni svoja nauna i inenjerska znanja za rjeenje tehnikih problema, a zatim optimizira ta rjeenja u okviru zahtjeva i ogranienja koja mu nameu materijali, tehnologije, trokovi, i ekologija.

Pred ininjere se postavljaju zadaci kako neki problem rijeiti pri dizajniranju novog proizvoda. Te aktivnosti se rjeavaju kroz timski rad, kako bi se ostvario interdisciplinarni razvoj proizvoda. Ideja za stvaranje novog proizvoda je zadatak inenjera koji se bave dizajnom i razvojem, dok je njegova izrada u nadlenosti inenjera u proizvodnji.

Ininjer u dizajnu doprinosi pronalaenju rjeenja i razvoju proizvoda na vrlo specifian nain. Oni nose teret odgovornosti, jer za svoje ideje, znanja i vjetina koje posjeduju, a pri tome moraju voditi rauna o tehnikim, ekonomskim i ekolokim zahtjevima proizvoda na odgovarajui nain. Dizajn je inenjerska aktivnost koja: utjee na gotovo sva podruja ljudskog ivota koristi standarde i dostignua nauke osigurava preduslove za fiziku realizaciju idejnog rjeenja zahtijeva profesionalni integritet i odgovornost.

Centralne aktivnosti u ininjerskom dizajnu


Dixon, a kasnije Penny postavili su rad inenjera dizajnera u sredite presjeka kulturnih i tehnikih utjecaja. U psiholokim aspektima, dizajniranje je kreativna aktivnost koja zahtijeva temelje u matematici, fizici, hemiji, mehanici, termodinamici, hidrodinamici, i elektrotehnici. Za izradu proizvoda inenjer treba da poznaje: tehnologiju, materijale, mainske element, teoriju dizajna, kao i iskustvo u domeni tehnologija.

Idejno rjeenje zahtijeva ekonomski uvid, optimizaciju i timski rad, i to su kvalitete koje treba da koriste svi dizajneri. U sistemskom smislu, ininjersko dizajniranje je optimizacija na zadate ciljeve unutar postavljenih ogranienja. U organizacijskom pogledu, dizajn je bitan dio ivotnog ciklusa proizvoda. Ovaj ciklus pokree potreba trita ili nove ideje, a poinje s planiranjem proizvoda i zavrava s vijekom trajanja proizvoda koji se reciklira ili ekoloki sigurno odlae. Ovaj ciklus predstavlja proces pretvaranje sirovina u proizvode visoke dodatne vrijednosti. Dizajneri moraju poduzeti zadatke u suradnji sa ostalim strunjacima iz razliitih disciplina. Proizvodi koji se odnose na masovnu i serijsku proizvodnju obino se zapoinju planiranjem grupne tehnologije, a nakon provedene temeljite analize trita. U sluaju da kupac zahtijeva odreenu malu seriju proizvoda, tu su pojaani zahtjevi za dizajnera. U tim sluajevima je dobro za dizajnere da temelje svoja rjeenja na postojeim know-how iskustvima kompanije koji su dobijeni iz prethodnih narudbi.

Podrijetlo zadataka: Projekti se odnose na masovnu proizvodnju i serijsku proizvodnju obino se zapoinje sa planiranjem grupne tehnologije, a nakon provedbe temeljite analize trita. Zahtjevi planiranja grupne proizvodnje ostavljaju veliki prostor za davanje rjeenje od strane dizajnera. U sluaju da kupac zahtjeva odreenu malu seriju proizvoda, tu su pojaani zahtjevi za dizajnera. U tim sluajevima je dobror za dizajnere da temelje svoja rjeenja na postojee tvrtke know-how koji su dobijena iz prethodnih narudbi.

ivotni vijek proizvoda

o Za ispunjavanje funkcionalnih zahtjeva i tehnoloko ogranienje je osobito vano. Organizacija dizajna i razvoj proizvoda ovise prvenstveno o cjelokupnoj organizaciji kompanije. U proizvodno orijentiranoj kompaniji, odgovornost za razvoj proizvoda i proizvodnje podijeljena je izmeu odvojenih odjeljenja. Voditelj projekta mora posvetiti posebnu panju koordinaciji izmeu grupa ukljuenih na projektu. U nekim sluajevima voditelj projekta vodi nezavisni privremeni projektni tim regrutovan iz raznih skupina. o Ovi timovi izvjetuju izravno voditelja razvoja ili vii nivo menadmenta. Ostale organizacijske strukture su mogue, na primjer na temelju odreenih faza projektovanja (idejno rjeenje, usvojen dizajn, detaljn dizajn), domena (mainstvo, elektrotehnika, razvoj softver), ili faza procesa razvoja proizvoda (istraivanja, projektovanja, razvoja, prototipa). U velikim projektima s jasno definisanim domenima, esto je potrebno paralelno razviti pojedinane module proizvoda.

To se moe ostvariti bilo izborom i kombiniranjem poznatih principa i tehnologija, ili izumom potpuno nove tehnologije. Izraz izvorni dizajn takoer se koristi kada je u pitanju neznatno izmijenjen projektni zadatak sa primjenom novih naela. Izvorni dizajn se obino provodi kroz sve faze dizajna, ovisi o fizikim i tehnolokim procesima i zahtijeva paljive tehnike i ekonomske analize. Izvorni dizajn moe ukljuivati cijeli proizvod ili samo sklopove ili komponente. Adaptivni dizajn zasniva se na poznatom ili osnovnom rjeenju naela i utemeljen je na prilagoavanju. Kod ove vrste dizajna naglasak je na planiranju proizvodnje i izboru materijala (vrstoa, krutost, i sl)

To ukljuuje dizajna u kojem se samo dimenzije pojedinih dijelova promijenjen kako bi se zadovoljile odreeni zadatak. U [1,124, 1,167] ovaj tip dizajna je iz kao princip dizajna ili dizajna s fiksnom principu. U praksi to esto nije mogue tono definirati granice izmeu tri vrste dizajna i thismust se smatrati samo iroka klasifikacija. Hrpa Veliina: dizajn jedan-off i male serije proizvoda zahtijeva posebno oprezni dizajn svih fizikih procesa i utjelovljenje pojedinosti kako bi se smanjili rizik.
U tim sluajevima obino nije ekonomski razvoj za proizvodnju prototipova. esto funkcionalnost i pouzdanost imaju vei prioritet od ekonomske optimizacije. Proizvodi se vri u velikim koliinama (velike serije ili masovnoj proizvodnji) mora imaju svoje tehnike i ekonomske karakteristike u potpunosti provjeriti prije full-scale proizvodnje. Vjerojatno iz vlastitog iskustva ete znati da je dizajn se moe sastojati od ispitivanja dizajn potreba i rade na problemu putem skica, modela, mozak-storming, izrauni prema potrebi, razvoj styling prema potrebi, vodei rauna proizvod uklapa zajedno i mogu biti proizvedeni,i izraun costs.The procesa dizajna mogu se shematski na razinama poveanje formalnosti i sloenosti.

Company Logo

Varijante dizajna, dimenzije i obrade dijelova i sklopova su razliiti u granicama prethodno dizajniranih proizvoda (npr. veliina varira a proizvodi pripadaju istoj gama skupini). Varijanta dizajna zahtijeva trud na razvoju originalnog dizajna samo jednom i ne predstavlja znaajne probleme za dizajniranje ostalih varijanti proizvoda. To ukljuuje dizajn u kojem se samo dimenzije pojedinih dijelova mijenjaju kako bi se zadovolji odreeni zadatak. U praksi esto nije mogue tano definisati granice izmeu tri vrste dizajna i ovo moemo posmatrati kao opu klasifikaciju. U tim sluajevima obino nije prioritet ekonomski aspekt za proizvodnju prototipova. esto funkcionalnost i pouzdanost imaju vei prioritet od ekonomske optimizacije. Proizvodi koji se proizvode u velikim serijama ili masovnoj proizvodnji moraju imati analize tehnikih, tehnolokih i ekonomskih karakteristika i moraju se u potpunosti provjeriti prije pokretanja proizvodnje.

Tradiconalni pristup u dizajnu

Company Logo

Vjerojatno iz vlastitog iskustva ete znati da se dizajn moe sastojati od ispitivanja potreba za dizajn i rada na problemu putem skica, modela, prorauna, razvojem oblika prema potrebi, vodei rauna o uklapanju u proizvod, da li se mogu proizvesti, i izraunavanje trokova. Procesi dizajna su shematski predstavljeni na tradicionalni nain na slici 1.3. Ovaj model obuhvaa generisanje rjeenja od sjajne ideje", crtea i prorauna do prijedloga rjeenja oblika. Od evaluacije i dobijene ideje uobiajeno je u dizajnu zastupljen model iteracija, tj. vraanjem korak natrag dizajnerskih aktivnosti omoguava se poboljavanje dizajna. Slika 1.4 ilustrira mogui rezultat dizajna za kacigu koja prua periferni vid i obrnuto.

Potrebno: a) biti u mogunosti vidjeti iza nas, b) ideja: veza preko optike kamere, c) i d) prikazati koncept dizajna preko skica

Company Logo

Dizajniranje pomou raunara - CAD


Raunarski sistemi za podrku procesu dizajniranja jedan su od najznaajnijih alata za pomo inenjeru pri radu. injenica je da se od svih raspoloivih sistema najvie koriste CAD sistemi tj. sistemi za kreiranje raunarskih modela proizvoda i/ili tehnike dokumentacije. U radu s veinom CAD sistema inenjer dizajna ogranien je samo na manipulaciju geometrijskim prikazom proizvoda, dodajui osnovne (linije, krunice, take, ...) ili sloene geometrijske elemente (povrine, kruta tijela, atribute,...) uz ogranienu mogunost pretraivanja baza podataka. Naglasak pri upotrebi CAD sistema, a i pri razvoju istih, je veinom na rjeavanju mogunosti unapreenja upotrebe i manipulacije geometrijskim prikazom proizvoda. U veini inenjerskih podruja, pa tako i u domeni ininjerskog dizajna, geometrijski prikaz tj. raunalni prikaz fizikog oblika proizvoda nije jedini oblik informacija koje su potrebne inenjeru dizajna, on mora voditi rauna ne samo o geometrijskim podacima ve i o osobinama upotrebljenih materijala, mogunostima dostupne tehnologije, ogranienjima pri transportu, uslovima eksploatacije, montae itd.

Company Logo

U dananje vrijeme svjedoci smo sve veeg poveanja sloenosti proizvoda kao i sve breg razvoja novih tehnologija. Rezultat toga je poveanje potrebnog znanja o dizajnu, skoro do razine kada to prelazi mogunosti jednog ovjeka.

Da bi prevladale ove probleme kompanije moraju razmiljati o: unapreenju upotrebe unutranjeg i vanjskog dizajnerskog znanja, maksimalnoj ponovnoj upotrebi postojeih komponenti i postojeih dizajnerskih rjeenja, unapreenju timskog rada, upotrebi metoda umjetne inteligencije.

Company Logo

iani modeli se na raunaru prave najjednostavnije. iani model predstavlja 3D objekat pomou skupa meusobno nepovezanih krivih koje ine ivice 3D objekta. Model je samo blijeda sjenka 3D objekta, krive nisu ni u kakvom meusobnom odnosu. Shodno tome, iani model ne sadri nikakve informacije o povrinama ili zapremini, samo o ivicama i tjemenima.

Na slici 2.1. prikazan je iani model objekta proizvoljnog oblika. Na njoj se vide samo ivice na kojima se susreu povrine, ali samih povrina nema u modelu. Poto nema podataka o povrini i zapremini objekta, a ice su bez debljine, model se ne moe prikazati realistino.

Company Logo

Slika - iani model objekta proizvoljnog oblika

Company Logo

Ponekad iani model izaziva nedoumice. Jednostavna kockasta kutija na slici 2.2 prikazana je lijevo kao iani model, dok je desno nekoliko moguih 3D objekata koje moemo izvesti iz tog modela.

Slika 2.2. iani model kockaste kutije

Company Logo

Osnovne operacije u radu sa ianim modelom su:

mijenjanje definicije grafikog elementa mijenjanje njegovog poloaja (vektorski pomak, rotacija, ogledalo (mirror) mijenjanje broja elemenata (multipliciranje) spajanje dva ili vie elemenata razbijanje elemenata na manje dijelove rastezanje elemenata (stretch, trim)
grupisanje elemenata (grupa, lanac): brisanje grafike (vraanje na prethodno stanje) verificiranje grafikih elemenata

Company Logo

pomoni

elementi: nacrti pogledi (views) konstrukcijske ravnine layeri maske/filteri (tip elementa, zona u kojoj se nalazi) rasteri (grid) alati za mjerenje (udaljenosti, minimalne udaljenosti, ugla, radijusa zakrivljenosti, ...) manipulacija prikaza (zoom, scroll/pan) analitiki elementi (imenovanje, oznaavanje/markiranje) negrafiki podaci (atributi)

Company Logo

prednosti ianih modela: jednostavan za upotrebu baza podataka je mala transfer u druge aplikacije je jednostavan i potpun

nedostaci ianih modela: nepogodan za vizualizaciju (nema dovoljno grafikih podataka za skrivanje nevidljivih ivica) nepogodan za definisanje kompleksnih modela

Company Logo

pomoni mehanizmi za vizualizaciju:

o zatvoreni stringovi
o projektovane konture

o grafiki primitivi za vizualizaciju (kugla, kvadar, piramida, krnja piramida, kupa, krnja kupa, eliptina kalota, torus)
o crte/stringovi sa atributima (nodal lines)

Company Logo

Company Logo

Nodalni grafiki elementi:

TNODE (vor za tekst) definira tekst sa svim karakteristikama (font, veliina, orijentacija, poravnavanje, ...)
CNODE (vor za spajanje, spojna toka) slui za spajanje NLINE-ova naslijeuje podatke od prethodne NLINE i predaje ih slijedeoj (npr. prikljuci) mogue je definisati smjer spajanja

Company Logo

CNODE (vor za spajanje, spojna toka) slui za spajanje NLINE-ova naslijeuje podatke od prethodne NLINE i predaje ih slijedeoj (npr. prikljuci) mogue je definisati smjer spajanja NLINE (nodal line) string izmeu dva CNODE-a mogue definisanje dodatnih grafikih i negrafikih informacija koristi se za cijevi, ventilacijske kanale, kablovske staze, zidove, strukturne elemente,...) informacija uz NLINE omoguava vizualizaciju ovih elemenata, odn. generiranje ploha (ovojnica)

Company Logo

Povrinski 3D model
Povrinski 3D model je skup 3D povrina koje se u 3D prostoru spaja u objekat. U poreenju sa ianim 3D modelom, povrinski 3D model osim podataka o ivicama sadri i informacije o konturama i siluetama povrina. Povrinske 3D modele moe se upotrijebiti u raunarom integrisanom sistemu proizvodnje, za realistino prikazivanje modela i za animacije. Poto povrinski model predstavlja skup povrina, za njegovo pravljenje potrebno je konstruisati pojedinane povrine. One se najlake konstruiu ako nacrtamo skup krivih od kojih raunar automatski stvara povrinu. Na slici 2.4 prikazan je skup krivih zajedno s povrinom konstruisanom od njih.

Company Logo

Slika 2.4. Krive i povrina konstruisana od njih

Company Logo

Povrinski model moe se sastaviti od skupa pojedinanih povrina. Na slici 2.5 prikazan je povrinski model s rasklopljenim povrinama (engl. exploded surfaces). Na slici 2.6 dat je realistian prikaz povrinskog modela.

Company Logo

Razvoj aplikacija za kreiranje modela kao pomo pri dizajniranju zapoeo je 50-tih i 60-tih godina prolog stoljea. Prvi CAD sistemi bili su orijentirani samo na dvodimenzionalno crtanje tj. kreiranje tehnike dokumentacije. Tek tokom 60-tih i poetkom 1970. godine pojavile su se prvi zahtjevi za proirenjem 2D CAD sistema ukljuenjem tree dimenzije. No, prelazak na 3D pokazao se kao znatno kompleksniji zadatak od samo dodavanja tree koordinate. Smatralo se da je potrebno imati sredinji trodimenzionalni model na osnovu kojeg bi se mogli automatski kreirati dvodimenzionalni crtei. Tokom 1970. godine poeli su radovi na implementiranju ve poznatih algoritama za prikaz skrivenih linija i povrina. U isto vrijeme pojavili su se i prvi CAD sistemi koji koriste kruta tijela kao osnovu za kreiranje modela. Uskoro su se izdvojila dva pristupa: "Boundary representation" na Sveuilitu Cambridge i CSG14 (Slika 2.6) model na Sveuilitu Rochester.

Company Logo

Slika CSG 3D model

Company Logo

Model - se sastoji od faceta koji su podskup ravninskih, kvadratnih i torodijalnih povrina. CSG Constructive Solid Geometry sastoji se od konanog broja Boolean operacija primijenjenih na poluprostorima odreenim matematikim nejednadbama. Osnovna prednost CAD sistema koju koriste kruta tijela je ta to je praktiki nemogue kreirati geometriju tj. model koji nije ispravan (slika 2.7). Korisnik u radu koristi primitive punih tijela, a ne geometrijske objekte nie razine kao to su take, linije, krunice, itd.

Company Logo

Dugo se mislilo da e CAD sistemi koji koriste kruta tijela istisnuti "crtae" sisteme, no do toga jo nije dolo. ak i danas veina CAD sistema temelji se na dvodimenzionalnom crtanju. Umjesto u podruju razvoja proizvoda upotreba CAD sistema koji koriste kruta tijela ogleda se u izradi modela, izradi dokumentacije, prouavanju pakiranja, robotici, definiciji geometrije te FEM analizi i izradi CNC programa. Tokom godina razvile su se nove metode koje su doprinijele kvaliteti CAD sistema [69]. Neke od njih su: NURBS povrine, slobodne povrine, elastini objekti, "physical-based modeling" i "volumebased modeling". Puni 3D modeli (engl. 3D solid models) sadre najvie podataka o objektu. Oni obuhvataju integrisane matematike podatke o povrinama, ivicama i zapremini objekta. Osim za vizuelizovanje i proizvodnju, podatke koje sadri pun model moete da iskoristite i za proraune. Na slici 2.8 prikazan je pun model cilindrinog zupanika.

Company Logo

Slika - Pun model cilindrinog zupanika

Company Logo

Slika 2.9. etiri osnovna postupka s krivom

Company Logo

Slika 2.10. Realistian prikaz izvuenog tijela, obrtnog tijela, tijela izvuenog metodom loft i tijela izvuenog metodom sweep

Company Logo

U osnovi, sloena puna tijela konstruiu se tako to se prvo naprave osnovni oblici punih tijela koji se zatim kombinuju logikim (Bulovim) operacijama. Na primer, cilindrini zupanik sa slike 2.8 predstavlja kombinaciju dobijenu izvlaenjem i obrtanjem. Tijelo zupanika dobijeno je obrtanjem, a svaki zubac je naknadno dobijen izvlaenjem (slika 2.11).

Company Logo

Solid modeliranje se koristi za:

Solid modeliranje je proces stvaranja potpunog 3-D prikaz objekta unutar baze podataka raunara.
Solid modeli se koriste za pripremu izometrijskih i ortogonalnih crtea objekta. Svojstva mase mogu se odrediti iz solid (vrstog) modela. Metoda konanih elemenata poinje od solid modela objekta.

Objekt esto moe biti proizveden automatski iz solid modela.

Company Logo

Prednosti modeliranja koritenjem metode solid model:

Jedan solid model moe se koristiti za mnoge svrhe.


Vie pogleda na objekat uvijek su dosljedni jedan drugome.

esto je solid model lake izgraditi od pojedinanih projekcija.


Naini stvaranja solid modela:

Solid modeli se stvaraju kombiniranjem jednostavnih objekata za stvoranje sloenijih.


Jednostavni oblici su stvoreni iz geometrijskih primitiva.

Company Logo

Geometrijski primitivi:

Kvadar Cilindar Konus Torus Sfera

Postupci rada s 2-D zatvorenim krivuljama: Ekstruzija Rotacijom Sweep naredbom

Company Logo

Mogue kombinacije za dobijanje jednostavnih oblika u solid modeliranju prikazane su na slici 2.12.: o Unije o Oduzimanje o Presjek Druge radnje koje se mogu obavljati ukljuuju: o o o o o o Kopiranje Rotacija Ogledalo Usijecanje Radijus Obaranje ivica

Company Logo

Slika 2.12. Primjer kombinacije (unija,razlika i presjek)

Company Logo

Solid modeliranje obuhvaa: Kompjuterska algebra koritena u CAD-u Ideja: Predstavlja solid kao skup taaka u kojima implicitno glavne funkcije preuzimaju odreene vrijednosti F (x, y, z) <Val Stvaraju Solid Primitivu u kombinaciji koristei CSG Provode operacije odgovarajuim funkcijama koje pruaju implicitne funkcije i rezultiraju modeliranje solida prikazano na slici 2.13.

Company Logo

Slika 2.13. Solid dobijen koristei CSG kombinacije


Predstavljanje granica solid modela:

de facto standard za CAD od ~ 1987


BReps integrirati u CAGD povrine + analitike povrine +Booleova modeliranje Modeli su definisani svojim granicama Topologija i geometrija su integrirani i sadre definisane granice Oblici se sastoje od zajednikih rubova, zajednikih vrhova, i sl.

Company Logo

Prikazat emo jednostavan primjer solid modeliranja Poliedra prikazano na slici 2.14 Definicija granice solida poligona iji su rubovi svaka strana poligona spajanje rubova sastavljenih od lanova 2 poligona

Company Logo

Euler Formula za jednostavne poliedre (bez rupa) prikazano na slici 2.15.: # Vrhovi - # Rubovi + # faces = 2

Company Logo

Euler Formula (ope)

# Vrhovi - # Rubovi + # Oblik - # Rupa kroz oblik = 2 (# Komponente - vrsta)


Vrsta je # rupe kroz oblik Euler Operateri se temelje na modeliranje sistema (Mantyla et al.) prikazano na slici 2.16.

Company Logo

Company Logo

Koraci za stvaranje Polyhedral solid modela su:

Predstavljen takama, linijama rubova, poligonima.


Modeliranje generalizacija 3D isjeaka u nekonveksne poliedre omoguuje se preko Booleovih varijabli

CAD baze podataka o proizvodima

Company Logo

Bez obzira na velike grafike i druge mogunosti savremenih CAD sistema, jedan od osnovnih problema njihove primjene su baze podataka i upravljaki program za rad s istim (DBMS). Kod razvoja proizvoda, ne komunicira se samo s bazom o dizajnu podataka, nego i s drugim bazama u kompaniji i izvan nje. Pojavom CAD sistema, svaki ininjer dizajna je za sebe gradio bazu podataka o dijelovima, ugradbenim grupama i proizvodima, to je bilo neracionalno i neefikasno. Da bi se ova situacija prevazila, proizvoai CAD sistema, nezavisne softverske kue i distributeri standarda ukljuili su se u proces izgradnje CAD baza o proizvodima. Oni su papir, kao nosilac informacija, kataloge i standarde, poeli prebacivati na raunarske medije.

Company Logo

Uvoenje CAD sistema je, pored ostalog, dovelo i do pojave problema razmjene podataka izmeu pojedinih CAD sistema (u kompanijama je gotovo redovno bila prisutna pojava da se ima vie razliitih CAD sistema), kao i meusobne razmjene podataka izmeu CAD sistema i CIM komponenata, posebno CAP, PPS, CAM i CAQ, te problema razmjene istih s okolinom kompanije. Prisustvo veeg broja CAX sistema razliitih proizvoaa i razliite namjene onemoguavalo je nesmetano koritenje CAD baza podataka o proizvodima, ak i izvan pojedinih odjeljenja unutar iste kompanije, a posebno je taj problem bio izraen u meusobnoj komunikaciji izmeu pojedinih firmi. Razmjena podataka izmeu razliitih CAD sistema principijelno se moe rijeiti na tri naina: osiguranjem razmjene podataka istim CAD sistemima meusobnom konverzijom podataka izmeu razliitih CAD sistema razmjenom podataka, primjenom neutralnog modela

Company Logo

SIika 2.17. Razmjena CAD datoteka konverzijom

Company Logo

Najbolji rezultati razmjene se mogu ostvariti u prvom sluaju, kada svi uesnici imaju isti CAD sistem. Ali, ni ovaj nain prenosa nije bez potekoa. Teko je obezbijediti da svi uesnici imaju istu verziju CAD sistema (po pravilu, obezbjeuje se nesmetani prenos sa neke prethodne na novije verzije). Osim toga, kreiranje i koritenje razliitih biblioteka simbola, slova, linija i rafura takoe oteavaju razmjenu podataka. Konano, teko je obezbijediti u velikoj korporaciji da su svi CAD sistemi isti, a u sluaju poslovne saradnje u razvoju i proizvodnji sloenih proizvoda, kada je angaovan veliki broj dobavljaa razliite veliine i poslovne orijentacije, to je i nemogue. Razmjena podataka konverzijom omoguava dobro meusobno prilagoavanje pojedinih CAD sistema, uz mali gubitak sadraja i iskrivljenja pri interpretaciji. Meutim, visoki trokovi razvoja i odravanja ovakvih rjeenja praktino ih iskljuuju iz upotrebe.

Company Logo

Razmjena podataka pomou neutralnog modela je rjeenje koje se gotovo iskljuivo koristi. Ovaj koncept se zasniva na principu da svaki CAD sistem ima softversko rjeenje koje interni raunarski model proizvoda preslikava u model (datoteku) za razmjenu. Drugi CAD sistem, na koji se ele prenijeti ovi podaci, mora imati implementiran softver koji uitava i prevodi model za razmjenu u njegov interni raunarski model proizvoda. Do sada su razvijeni brojni protokoli (interface) za razmjenu podataka o proizvodima, od kojih su najpoznatiji slijedei: IGES-Initial Graphics Exchange Spccification (SAD)-1979. god., PDES-Product Data Exchange SpecifIcation (SAD) -1984. god., SET-Standard d'Echange ei de Transferi (Francuska)-1984. god., VDAFS-(DIN 66 301)-VDA Ftachenschnittstelle (SR Njemaka)1983,.

Company Logo

Ako se radi samo o transferu podataka s jednog CAD sistema na drugi, onda datoteke za razmjenu, nakon to je ista obavljena, nisu kasnije imale nikakav znaaj. U drugim situacijama, te su se datoteke, kod IGES interfejsa, koristile i za druga povezivanja: veza CAD i NC sistema kod izrade programa za NC, CNC i DNC maine i obradne centre; veza CAD i FEM (Finite Element Method), pri analizi konstrukcija; veza CAD i drugih grafikih sistema, radi vizuelizacije podataka o proizvodima; pri parametarskom dizajniranju, primjenom 1GFS MACRO procedura za opisivanje varijantne geometrije dijelova.

Company Logo

Jedan od vanih segmenata u vezi s CAD bazama podataka o proizvodima predstavljaju i napori na polju formiranja baza standardnih dijelova. Jedan primjer s ovog podruja su CAD bazi standardnih dijelova prema DIN standardu. Na ovom projektu su saraivali: DIN odbor za standardizaciju zapisa karakteristika, DIN odbor za standardizaciju u mainstvu, Radne grupe VDA (Verein Deutscher Automobilhersteller) za CAD/CAM, te pojedine softverske kue.

Company Logo

CAD baza standardnih dijelova prema DIN standardu se sastoji iz: programa kojim se opisuje geometrija (oblik) varijantnih dijelova datoteka karakteristika (DIN V 4001 Teil 2 ... n).

Za svaki standardni dio, ili grupu standardnih dijelova, se izrauje posebna datoteka DIN V 4001 Teil n. Po formatu, to su ASCII datoteke sa fiksnim skupom zapisa prikazano na slici 2.19.

Company Logo

Slika 2.19. CAD baza podataka po DIN standardu

Company Logo

Programiranje geometrije standardnog (varijantnog) dijela je definisano posebnim programskim protokolom (interfejsom) VDAPS, koji je izdan kao predstandard DIN V 66 304. Ovim predstandardom su definisani sintaksa i semantika opisivanja, odnosno osnovni geometrijski elementi i manipulacije tim elementima. ime se opisuje geometrija (oblik) standardnog dijela? U prvom izdanju obuhvaeni su 2D projekcije i 3D iani modeli. Kao jezik, u kojem se opisuje geometrija dijelova, usvojen je FORTRAN 77.

Company Logo

Programski nivo DIN V 66 304 ine slijedee funkcije:

geometrijski elementi (taka (PNT), linija (UN), poligon (PGN). krunica (CJR), luk (ARC), elipsa (ELL), odsjeak hiperbole (HYP), odsjeak parabole (PAR), slobodna kriva (CRV), tekst (TXT), rafura (HAT)), osnovne manipulacije (GRP), atributi prikazivanja (LCS), prostorni elementi (VEC) i pomone funkcije.

Company Logo

Opisani koncept "CAD baza standardnih dijelova prema DIN" standardu je predvien da slui za sistematsku izgradnju baza podataka i za ostale varijanlne dijelove (kupljeni kataioki dijelovi i ponovljeni dijelovi), to olakava posao na jedinstvenom i standardnom odravanju podataka u nekoj kompaniji (sluba standardizacije). Takoe je definisan i postupak certifikacije i odravanje CAD baza standardnih dijelova.VDA Verband der Automobilindustrie, VDAM Verband Deutscher Maschinen und Anlagenbau i ZVEI Zentralverband der Elektrolechnik und Elektronikindustrie osnovali su posebnu firmu, koja ima zadatak da proizvodi datoteke i programe za CAD baze standardnih dijelova. DIN Software GmbH. U prvoj fazi se obavilo prebacivanje oko 500 DIN standarda u datoteke tipa DIN V 4001. Ovim se ostvaruje jo jedan vaan cilj, a to je prebacivanje standarda na raunarske medije i vizuelizacija njihovog sadraja.

Company Logo

Paralelno s radom na izradi datoteka tipa DIN V 4001 i programa geometrije varijantnih dijelova prema Dl1- V 66 fJB, radilo se na razvoju potrebnih programskih alata: editori /a datoteke DIM V 4001 i programi varijantne geometrije, upravljaki programi za inicijalizaciju, izbor i verifikacju baze, razvoj modula za povezivanje s CAD sistemima.

Takoe je usvojen stav da se rad s bazom (pretraivanje, povezivanje s podacima o dijelovima iz drugih baza) ostvaruje prekoSQL, protokola (Structured Chierv Langaage). Ovaj koncept CAD baze standardnih dijelova su prihvatile jo neke evropske zemlje.

Company Logo

U Austriji je na bazi tog koncepta razvijen FAST- skup programskih paketa pisanih u FORTRAN-u, kojima se osigurava komforan rad s CAD bazom, te takoe osnovana firma za razvoj, odravanje i distribuciju CAD datoteka. Slina situacija je i u vicarskoj. Poto je razmjena informacija o proizvodima problem ne samo na nacionalnom, nego i na meunarodnom nivou, u okviru ISO (International Organization for Standardization) osnovan je poetkom 1984. godine poseban komitet ISO 1X7184 SC/4, s osnovnim zadatkom da se izradi meunarodni protokol razmjene podataka o proizvodima meu razliitim CAD i CAX sistemima. Koncept univerzalnog protokola za razmjenu podataka o proizvodima je prikazan na slici 2.20.

Company Logo

CAE sistem vri analizu i testiranje statikog, dinamikog i toplotnog ponaanja projektovanog dijela, kao i optimizaciju strukture u skladu sa funkcijom cilja. Projektovanje proizvoda pomou CAD sistema, ubrzava razvoj, analizu, redizajniranje modela i donoenje odluka o pravim rjeenjima. Prava rjeenja predstavljaju optimalna rjeenja koja zadovoljavaju zahtjev: minimum cijene - maksimum kvaliteta. Projektovanje proizvoda predstavlja kritinu aktivnost proizvodnog procesa jer se procjenjuje da je njen udio 70% do 80% od cijene razvoja i proizvodnje [28].

Company Logo

Slika 2.20. Integracija CAD, CAM, CAE kroz bazu podataka

Company Logo

U ovom sluaju se geometrijski i tehnoloki podaci potrebni za programiranje ne kreiraju u okviru programskog sistema (jezika ) ve se preuzimaju iz CAD sistema i koriste za operaciju programiranja obrade. Za programiranje obradnog procesa i izradu operativnog programa za obradu nekog dijela na CNC maini, uz koritenje interne baze CAD podataka o geometriji obratka, potrebno je: preuzimanje CAD podataka o radnom predmetu planiranje obradnog procesa programiranje obrade ( ispis programa) simulacija obradnog procesa.

Company Logo

Kao to se vidi, to su standardne procedure programiranja obradnih procesa uz preuzimanje podataka iz CAD sistema. Povezivanjem CAD i programskih sistema moraju se obezbijediti slijedee funkcije: prihvatanje i upotreba CAD podataka o radnom predmetu koji sadre: osnovne podatke geometrijske informacije (elemente) tehnoloke elemente interaktivnu pripremu geometrijskih i tehnolokih informacija za proces programiranja kroz: modifikaciju geometrijskih elemenata konture definisanje uporinih taaka konture redosljed intervenisanja alata pri obradi i slino

Company Logo

interaktivno programiranje obradnog procesa, obuhvatajui:

o o o o o o o

odreeni postupak obrade (struganje, buenje, glodanje...) generisanje putanje alata definisanje alata definisanje parametara obrade geometrijsku prezentaciju konture obratka definisanje naina i broja stezanja simulaciju obradnog procesa.

Svi podaci i informacije o konstruisanju obratka su kreirani i memorisani u CAD sistemu. Tako kreirani i sauvani podaci iz baze podataka mogu se pozivati i koristiti pri programiranju uz upotrebu dodatnog softvera za programiranje. Pri tome su mogua dva pristupa interaktivnom programiranju obradnih procesa.

Company Logo

U prvom pristupu programiranje se odvija na CAD grafikoj radnoj stanici pri emu je CAD sistem proiren dodatnim programskim softverom. U drugom pristupu specijalizirane CNC programske radne stanice koriste konstruktivne podatke CAD/CAM baze podataka pri programiranju. Prema toku informacija, CAD/CNC radne stanice su mjesta na kojima se odvijaju sve programske aktivnosti. Sa radnih stanica programer dobija potrebnu informaciju iz CAD/CAM baze podataka koja se prikazuje na ekranu. Pomou ureaja za komunikaciju (elektronska olovka, mi i sl.), programer opisuje elemente geometrije konture i putanje alata. CNC software vri sve potrebne proraune za definisanje putanje alata, a sama putanja se pokazuje na grafikom ekranu. Nakon to programer definie poziciju i kretanje alata unoenjem programskih sekvenci, CNC program se automatski generie.

Company Logo

Modeliranje oblicima
Modeliranje oblicima3 (slika 2.21) je tehnika modeliranja koja omoguuje integriranje geometrijskog modeliranja i ininjerskog dizajniranja. Jedna od osobina ove tehnike modeliranja je obogaenje podataka vezanim za prikaz proizvoda semantikim informacijama. Dodatne semantike informacije omoguuju napredniju komunikaciju u procesu ininjerskog dizajniranja. 3 Modeliranje pomou oblika odnosi na Feature Based Modeling tehniku modeliranja

Company Logo

Jedna od osnovnih motivacija za upotrebu oblika je proizala iz problematike vezane za planiranje i modeliranje procesa proizvodnje (CAPP) upotrebom CAD sistema. Tokom 1984. godine istraivanja u podruu planiranja proizvodnje i geometrijskog modeliranja poela su se orijentirati na problematiku upotrebe oblika.

Kao rezultat u firmi John Deere kreiran je elaborat na temu sistematizacije i parametara oblika te njihov znaaj u podruju proizvodnje. Pratt i Wilson su 1987. prvi predloili koncept modeliranja pomou oblika (''Design by Feature''). Prototipni sistemi temeljeni na modeliranju pomou oblika kreirani su 80-tih godina preteito na univerzitetima. Komercijalno dostupni sistemi pojavili su se u kasnim 80-tim. Prvi paketi koji su se pojavili bili su ProENGINEER firme PTC i Cimplex firme Cimplex Inc.

Company Logo

Pojam oblik nije lako objasniti, jer sama rije ima vie znaenja. No, moemo rei da oblik prikazuje ininjersko znaenje. Oblik se moe shvatiti kao i gradivni dio definicije proizvoda ili geometrijskog poimanja proizvoda. Sama rije oblik se moe karakterizirati na slijedei nain: oblik oblik oblik oblik je fiziki dio dijela, se moe dodijeliti generikom obliku, ima inenjersko znaenje (vanost), ima predvidljive osobine.

Modeliranje oblicima mogue je kreirati prikaz proizvoda vie razine, koji se moe koristiti u sistemima za analizu i simulaciju, budui da oblik vezan za zadanu domenu omoguuje prikaz proizvoda sa razliitih taaka gledanja i vezu prema sistemima u drugim fazama procesa kreiranja proizvoda.

Company Logo

Oblik predstavlja ininjersko znaenje geometrije, dijela ili sklopa. Ininjersko znaenje moe sadravati formalizaciju funkcije oblika, objanjenje na koji nain se oblik moe napraviti ili ponaanje u odreenim situacijama.

Slika 2.22. Odnos sklop, podsklop, dio, oblik

Company Logo

Oblik je fiziki element koji tvori fiziki dio dok je atribut karakteristika ili mjerilo kvalitete proizvoda. Tako se moe tvrditi da je atribut karakteristika ili osobina oblika, dok je, oblik element dijela, a dio je element sklopa (slika 2.22). Atributi se mogu koristiti na bilo kojoj razini od karakterizacije oblik do karakterizacije sklopa. Neki atributi oblika mogu biti:

pozicija, orijentacija, dimenzija oblika, vrijednosti tolerancija, geometrijska ogranienja, kvaliteta obrade povrine.

Company Logo

Budui da se pod pojmom oblik moe smatrati iroki spektar fizikih osobina ili karakteristika dijela neophodno je tipizirati oblik. Oblik se moe podijeliti u tipove prema slijedeim kategorijama oblika, i to: oblik (''Form feature'') predstavlja dio nominalne geometrije, stereotipni oblici, oblik tolerancije (''Tolerance feature'') odmak od nominalnog oblika, veliine ili poloaja, oblik sklopa (''Assembly feature'') grupiranje razliitih oblika u svrhu definiranja relacija u sklopu, kao to su uslovi sklapanja, relativan poloaj ili orijentacija dijela, razliiti oblici spojeva, kinematike relacije, oblik funkcije (''Functional feature'') skup oblicima vezan za odreenu funkciju, moe ukljuivati ''design intent'', negeometrijske parametre vezane za funkciju ili uinak, oblik materijala (''Material feature'') sastav materijala, tretman, uslovi, itd.

Company Logo

Informacije koje mogu biti ukljuene u oblik su slijedee: generiki oblik (topologija i/ili geometrija), parametri mjere, ogranienja parametara i ogranienja relacija, podrazumijevajue vrijednosti parametara, metoda vezivanja za lokaciju, parametri lokacije, metode orijentacije, parametri orijentacije, ogranienja dimenzija, lokacije ili orijentacije, tolerancije, procedura za kreiranje geometrije, algoritmi za prepoznavanje, parametri proraunati na osnovu drugih oblicima, pravila i procedure nasljeivanja, pravila i procedure valorizacije, negeometrijski atributi (broj dijela, funkcija, itd.).

Company Logo

Na osnovu navedenog navest e se poboljanja koja donosi upotreba oblika u CAD sistemima: Jedna od najvanijih prednosti oblika je mogunost opisa proizvoda primitivima vie razine5 odreenih kao generike apstrakcije oblika koji se ponavljaju. Otvorena struktura oblika omoguuje ukljuivanje samo onih primitiva koji su relevantni za odreenu domenu. Doputajui opisivanje modeliranja preko entiteta iz zadane domene, model kreiran upotrebom oblika u veoj mjeri sadrava ininjersku, dizajnersku (korisnikovu) namjeru nego klasini geometrijski model. No, trenutno prevladavajua upotreba samo geometrijskih oblika dozvoljava samo sadravanje geometrijskih aspekata modela.

Company Logo

Upotreba oblika dovela je do kreiranja naprednijih korisnikih interfacea za manipulaciju geometrijom. Na primjer, kod ''klasinih'' sistema, ukoliko korisnik eli smanjiti promjer rupe, mora prvo ''zatvoriti'' postojeu te zatim kreirati novu. Kao nuspojava javljaju se dodatni parametri u bazi crtea (podaci o staroj rupi) koji nemaju nikakvu svrhu.

Pri modeliranju upotrebom oblika korisnik samo odabere parametar koji eli promijeniti i unese novu vrijednost. Na osnovu vrijednosti, promijenjenog atributa, provedu se novi prorauni modela (ugraena provjera ispravnosti modela) te se model regenerira.

Company Logo

Slika 2.23. 3D model sastavljen od oblika

Company Logo

Slika 2.24. 2D crte radnog komada

Company Logo

Sam komad se sastoji od osnovnih oblika pa e prema njima i biti izvren raspored faza. Osnovni oblici koji su koriteni za izradu radnog komada su:

rotacioni ljeb : GR01, GR02; uzduni ljeb: SL01, SL02, SL03; navoj: THR1; povrine: OD1, OD3, OD5, OD7,OD 10; vanjski cilindar: OD2, OD4, OD6, OD8, OD9; unutranji konus: HO1.

Proizvodni resursi za koji je tehnoloki plan razvijen sastoji se od grupe reznih alata i steznih alata koji obezbjeuju oslonac konvencionalnim mainskim procesima. U obzir je uzeta grupa maina koja treba da zadovolji stanardne zahtjeve za kvalitetom obraenih povrina, a sastoji se od 30 jedinica koje predstavljaju razliite tipove koritene u procesima obrade.

Company Logo

Slika 2.25. Crte radnog komada oznaavanje osnovnih oblika

2.4. Pravci buduih istraivanja

Company Logo

Kada se govori o buduem razvoju CAD tehnologija, mora se konstatovati i slijedea injenica. Za hardverski dio je dosta teko dati neku revolucionarniju procjenu, poto je u tom dijelu, u poslednje vrijeme, napredak najizraeniji, pa se vie ne postavlja pitanje ni brzine, ni veliine memorije i prostora za pohranjivanje podataka. U softverskom dijelu, osnovna intencija je razvoj inteligentnih CAD sistema (CATIA, Proenginier, Solid Works i dr. Postojei CAD sistemi su usmjereni preteno na geometriju (CAD) i inenjersku analizu, sa odreenim alatima koji podravaju CAM aktivnosti, npr. planiranje procesa. Nova generacija CAD sistema treba da obezbijedi procesiranje raznovrsnijih informacija o proizvodu i da podri vei broj razvojnih aktivnosti od postojeih sistema. Proces razvoja proizvoda je, u ovom sluaju, podran od pojedinano integrisanih korisnikih elemenata. Ovo je razumljivo kada se prihvati injenica da danas razvoj jednog proizvoda nije ogranien ni geografski ni vremenski.

Company Logo

Takav sistem usmjerava pojedinane zadatke razvoja novog proizvoda na razvojne centre koji su geografski rasporeeni, obezbjeujui im pristup svim neophodnim alatima i podacima u razliitim fazama procesa razvoja proizvoda zbog konanog cilja proizvodnje proizvoda. Sa druge strane, neki od korisnika softverskih sistema preferiraju rad sa tzv. "biznis" modelima, gde se uspostavljaju veze sa drugim softverskim kuama i radi na projektovanju povezivanja pojedinih softverskih alata da bi uspostavljena integracija bila to vra. Idealni sistem nove generacije za razvoj proizvoda mogao bi da bude onaj sa kojim bi pojedinane kompanije ili istraivaki timovi ukljueni u neku od aktivnosti razvoja proizvoda, mogli saraivati koristei heterogene softverske alate, izmjenjivati informacije i odgovarajue znanje izmeu pojedinih faza u procesu projektovanja.

Company Logo

U svakom sluaju CAD sistem nove generacije mora zadovoljiti nekoliko osnovnih principa: Sistem treba da asistira - pomae projektantu, a ne da ga zamjenjuje. Odluka projektanta, njegova intiutivnost i kreativnost su jo uvijek slaba strana raunara. Sistem treba da omogui odgovarajuu saradnju i distribuciju. Projektovanje kao kompleksan proces, danas, ukljuuje mnoge elemente koji sarauju na razliitim geografskim lokacijama i koristi informacione resurse koji su takoe razliito locirani. Sistem treba da je otvorene arhitekture. Komponente sistema treba, vremenom, da se mijenjaju preko razliitih modifikacija, zamjena, proirenja i brisanja, u zavisnosti od potreba ili novih naunih dostignua.

Company Logo

Sistem mora da predstavlja alat, a ne rjeenje. Sistem mora biti razvijen kao set alata, a ne kao pomaga koji moe da prejudicira reenja seta problema. Sistem mora da posjeduje visok stepen interne prezentacije. Sa visokim stepenom interne prezentacije objekata iz realnog svijeta koji definiu realan problem, sistem formira osnovu za interakciju izmeu korisnika i sistema i, takoe, odreeni nivo inteligencije koji moe biti implementiran u njegove komponente. Sistem treba da posjeduje implementirano znanje. Znanje moe da se opie kao iskustvo izvedeno iz predhodnih dogaanja ili fenomena. Pomenuto iskustvo se moe dati u obliku pravila, detaljnih analiza, standarda i najobinijeg opisa objekata i sistema koji mogu sluiti kao prototipovi. Sistem mora da ima decentralizovano odluivanje. Sistem ne treba da ima centralizovano upravljanje okruenjem za donoenje odluka. Sistem mora da poseduje odgovarajui korisniki interfejs (user friendly). Visoki stepen interakcije izmeu projektanta i razliitih komponenata nekog od CA sistema je od veoma velikog znaaja.

Company Logo

U poslednje vrijeme razvijena je i teorijska postavka koncepta kompletnih inteligentnih fabrika. Taj koncept podrazumijeva sistem koji moe da integrie osnovne segmente procesa proizvodnje u kojima je mogue znatno poveati uinak primjenom metoda vjetake inteligencije. Ugradnjom vjetake inteligencije u ove oblasti se dobija relativno visok nivo automatizacije proizvodnog procesa uz znatno poveanu fleksibilnost.