You are on page 1of 95

Universiteti Kristal

Drejtimi laborant mjekësorë

Biokimi Mjekësore II

Hormonet

Mr.sci. Islam Zeqiri biokimist

Gjëndra endokrine kryesor në trupin e njeriut
Hipofiza Gjendrra tiroide

Pankreasi

Testiset

Vezoret

Hypertiroidea primare

Kretinizmi

Vetite e pergjithshme te hormoneve
Hormonet i katalizojne ose i rregullojne proceset e ndryshme metabolike.  Hormonet veprojne ne organizem si katalizatore, ngjajshem me enzimet, por keto nevoiten ne sasi te vogla dhe nuk hargjohen ne proces katalitik.

Dallohen nga enzimet nga keto aspekte:
Hormonet krijohen ne organ ne te cilin nuk e shprehin veprimin e vete. 2. Para se te veprojne tajohen ne gjak 3. Per nga struktura nuk jane çdo here proteina, siq jane enzimet.
1.

Sipas funksionit hormonet ndahen ne tri grupe:
Hormonet qe veprojne drejtperdrejte ne organin shenje, siq jane hormonet seksuale, pankreatike, surenale e tj. 2. Hormone ,veprimi kryesore i te cilave eshte te kontrolloje sintezen dhe lirimin e hormoneve tjera. Keto quhen hormone tropike, siq eshte hormoni adrenokortikotrop, tireotrop etj. 3. Hormone te perpunuara nga qelizat nervore te hipotalamusit e qe kontrollojne sintezen dhe lirimin e hormoneve hipofizare. Keto jane ose hormone liruese ose frenuese.
1.

Mekanizi i pergjithshem i veprimit te hormoneve
 Hormonet jan rregullatore i nje ser procesesh

biokimike qe ndodhin ne qelize e qe mund te klasifikohen si:  Rregullues te sintezes se proteinave  Rregullues te veprimtarise enzimatike  Rregullues te perqushmerise se membranes qelizore

Endokrinopatit- çrregullimet e funksionit të gjëndrave me sekretim të brendëshem ose veprimit të hormoneve të tyre.
 Glandulare-gjëndrore  Ekstraglandulare  Hiperfunksion  Hipofunksion  Primare  Sekondare  terciare

 Parregullesit jane primare, nëse parametrat biokimik

përcaktojnë parregullesi në vet gjëndren endokrine.  Sekondare që janë si pasoj e ndryshimeve në mekanizmin kontrrollues të sekretimit të hormoneve.

Mekanizmat patogjenetik të sekretimit të hormoneve
 Çrregullime në sekretimin e hormonit
 Në bartjen e hormonit  Në veprimin e qelizës së cakut  Çrregullimet në metabolizmin e hormonit.  Çrregullimet në kompleksin hormonal  Çrregullimet jatrogjene.

Diagnostifikimi laboratorik i endokrinopative
 Bazohët në;
 Rritjen e përqëndrimit të hormoneve në lëngjët

trupore  Zvogëlimin e përqëndrimit të tyre.

Klasifikimi i hormoneve në baza biokimike
 Hormonet peptide; hormonet e hipofizes,hormonet e

pankreasit,parathormoni,tireokalcitonina.  Hormonet si derivate të a. ac. Aromatike;të tiroides, të medules së gjëndres mbiveshkore.  Hormonet steroide; kortikosteriodet, hormonet seksuale.

 Hipersekrecioni;  Mundet të jetë në vete gjëndren endokrine, sekretim ektopik,aktivizim i qelizave te tjera hormonale,depresion gjenetik.  Hiposekretimi paraqitet te;  infeksionet, infarkti,nekroza, veprimi terapeutik,parregullesit imunologjike,tumoret,trasheguese.  Faktorët e përgjithshëm janë;mosha, sëmundjet, ambijenti ,temperatura etj..

 Përqëndrimi i hormoneve bëhët nga aspekti bazal,

( përcaktimi i parametrave hormonal) .  Ose duke testuar marrëdhënjen në mes të gjëndrave kontrolluese dhe atyre të cakut.(testet stimulative).

 Testet stimulative kryesisht kryhën për të ekzaminuar

mungesën e sekretimit hormonal ,pas aplikimit të hormonit tropik.  Testet supresive aplikohen për përcaktimin e sintezës së tepruar të hormonit.

 Hormonet përcaktohën në;
 Serum,plazmë, urin,lëngun amnional.  Përcaktohën me metoda;  Imunokimike  Fiziko-kimike  Biologjike

Faktorët që veprojnë në aktivitetin hormonal
 Mosha e të sëmurit ( hormonet që rregullojnë punën e gjëndrave endokrine, hormonet e tiroiedës, kortizoli, aldosteroni, hormoni TSH.  Koha e përcaktimit gjatë 24 orëve,(kortizoli, ACTH, testosteroni, prolaktina).  Pozita e të sëmurit në momentin e marrëjes së gjakut, psh. Pozita e shtrirë, e drejtë ( aktivitet i zvogluar në plazmë).

 Aktiviteti trupor ( hormonet që rregullojnë

metabolizmin e glukozës.  Stimulimi nervor( hormonet e gjëndrës mbiveshkore).  Gjendja psiqike e pacientit( hormonet e stresit; kortizoli.PRL,ACTH).  Gjendja e funksionit të organeve të tjera që janë të kyqura në metabolizëm ( mëlqia, veshkët).

 Sëmundjet tjera , përdorimi i medikamenteve, mënyra

e ushqimit.  Jostabiliteti biologjik ose kimik i hormonit in vitro.

Ekzaminimi laboratorik që rregullon rritjen e organizmit ( HST)
 Në përqëndrimin e këtij hormoni veprojnë këta

faktorë;  aktiviteti trupor, glikemija, estrogjenet, testosteroni, kortikosteroidet, stresi etj.  Veprimi metabolik është anabolizues; shpejton sintezën e proteinave, transportin e glukozës, krijimin e glikogjenit.

Indikacionet për përcaktimin e hormonit
 Hiposekretimi ,i HST te ngecja në rritje,ose

shkurtabiqët.  Hipersekretimi të adenoma ose tumoret e hipofizës,të përcjellura me simptome të akromegalis (gjigantizmi).

Parametrat laboratorik për përcaktimin e funksionit të tiroides
Hormoni tireotrop(TSH) T4 total dhe i lirë (FT4) T3 total dhe i Iirë(FT3) Gobulina tiroksin lidhëse (TBG) Antitrupat antitiroid Antitrupat në peroksidazën tiroide Antitrupat tireoglobulinik Antitrupat në receptorë të tireotropinës.

 TSH përcaktohët të ;
 Hipertireoza primare  Hipertireoza sekondare (s’ bashku me T4)  Te hipertireoza latente(adenoma toksike e tiroidës).

 T4 total – përcakton sintezën e hormonit ne gjëndrën

tiroide.  FT4 përcakton sintezën dhe ekskretimin e T4 prej tiroidës, dhe shëndrrimin periferik të T3 në T4, metabolizimin e tij, për këtë arsye ka rëndësi më të madhe diagnostike.

 T3 i tërë dhe i lirë (FT3).
 Përcaktojnë intenzitetin e shëndërrimit prej T4 e me

pak janë si parametra që përcaktojnë sekretimin e tiroides,gjegjësisht të lidhjes për proteinat transportuese.

Parregullsit e fuksionit të gjëndrës paratiroide PTH
 Hiperparatiroidizmi primarë është pasoj e

parregullesive në gjëndren paratiroide.si dhe e hiperplazisë në te.  Hiperparatiroidizmi sekondar është si pasoj e sintezës së shtuar të PTH,në mungesën e kalciumit ose të deficiti i vit D , gjegjësishtë të insuficienca renale.

 Sinteza e parathormonit varët nga;
 përqëndrimi i kalciumit  dhe vit D në gjak.

Pankreasi
 Sekretimi i insulinës është i rregulluar me

përqëndrimin e;  glukozës në gjak  hormoneve gastrointestinale  dhe veprimin e sistemit autoimun.

Parametrat laboratorik
 Insulina  C-peptidi  Glukagoni  Antitrupat kundër qelizave të pankreasit.  Antitrupat kundër citoplazmës qelizore  Antitrupat kundër dekarboksilazës të ac. Glutaminik  Antitrupat kundër tirozin fosfatazës.  Antitrupat kundër insulinës

 Hipoinsulinemia paraqitet te;
 Diabeti I tipit të parë  si pasoj është hiperglikemia  por dhe normoglikemija.

Parametrat laboratorik për ekzaminimin e gjëndres mbiveshkore
 ACTH-përcaktohët të insuficienca adrenale, sindroma

e Cushingut .  Kortizoli- hipokortizolizmi primarë (sëmundjet autoimune, tuberkulza e veshkeve,AIDS.)  17—hdroksi- progesteroni –përcaktohët si prekursor në reaksionet e sintezës së kortizolit dhe hormoneve androgjene.

Hipofunksioni i gjëndres mbiveshkore
 Mungesa e mineralokrotikoideve;humbje e Natriumit, ngritje e kaliumit,ulje e nivelit të plazmës,acidoza metabolike,dehidrimi, azotemi pararenale,shoku.  Mungesa e glukokortikoideve;ulet glukoneogjeneza, hipoglikemija,humbje e peshës trupore,parregullësi gastrointestinale,dobësim.  Mungesa e androgjeneve; depilim.  Hipersekretimi i ACTH;hiperpigmentimi,

 Sekrertimi i shtuarë i aldosteronit;
 Rritje e reabsorbimit të Na në tubulet renale, humbje e

kaliumit dhe e hidrogjenit.  Paraqitet hipokaliemija,alkaloza metabolike,hipertenzioni, dobësim i muskujve,pareza,tetania.

Aldosteroni
 Ekzaminohët të parregullësit në sintezen e

mineralokortikoideve.  Hiperaldosteronizmi primar(adenoma ose tumoret malinje të mbiveshkorës.  Hiperaldosteronizmi sekondar me hipertension  Pseudohiperaldosteronizmi.

Renina
 Përcaktohët të diagnoza diferenciale e

hiperaldosteronizmit primarë dhe sekondar.

Parametrat laboratorik për ekzaminimin e medulës të gjëndrrës suprarenale
 Katekolaminat janë amina biogjene .  Dopamina dhe noradrenalina janë amina primare gjersa adrenalina është amin sekondare.  Mungesa spontane nuk ka rëndësi të veqant diagnostike.  Hipersekrecioni paraqitet të feokromocitoma, dhe neuroblastoma.  Përcaktohën në urinën 24 orëshe, si metabolit është AVM.

Gjëndërat seksuale
 Gonadotropinet.  LH  FSH  Prolaktina  Progesteromi  17-β-estradioli  Hormonet androgjene  Testosteroni,androstendioni, dehidroepiandrosteroni.

Sëmundjet e mëlqisë sëmundjet e lukthit, pankreasit, dhe të zorrëve

 Sëmundjet e mëlqisë sipas etiopatogjenezës ndahen

në;  Infektive, gjegjësisht virale  Autoimune  Toksike  Gjenetike  onkologjike

 Ekzaminimet laboratorike të sëmundjet e mëlqisë

ndahën në tri grupe;  1. analizat standarde biokimike nëpërmjet të cilave ekzaminohët; a.funksioni ekskretues i mëlqisë (përcaktimi i bilirubinës, acideve biliare)

b.Dëmtimi i indit të mëlqisë; ( ALT, AST, ALP, GGT, 5’NT). c. Funksioni sintetik i mëlqisë (albuminat, faktorët e koagulimit, lipidet, urea) d. Funksioni metabolik (amonjaku).

 Aminotransferazat ;
 Rritën të;  Hepatiti akut viral

 Helmimet medikamentoze,hepatiti ishemik
 Obstrukcioni akut bilijar.  Raporti AST/ALT>1 te alkolizmi, te ciroza e

mëlqisë.  AST/ALT < është prezent në shumë sëmundje të mëlqisë .

 ALP –rritët të sëmundjet hepatobiliare por për të

verifikuar këto sëmundje përcaktohet dhe 5’nukleotidaza  GGT – është prezente në shumë inde si ne veshkë, pankreas, zorrë.  Rritet te sëmundjet alkolike të mëlqisë.

 Albuminat- sintetizohën kryesisht në mëlqi, dhe përcaktimi i tyre është parameter shumë i rëndësishëm në ekzaminimin e fuknsionit të mëlqisë(sëmundejt kronike të mëlqisë).
 Ёshtë me rëndësi të ceket se mëlqia në formë kompenzatore sintetizon albuminat si përgjigje në veprimet sintetike te saj, psh. Ciroza.

 Koha e protrombinës; përcakton rrugën e jashtëme të

koagulimit të gjakut, dhe faktorët përgjegjës për kohën e protrombinës (ll, V, VII, X) te cilet krijohën në mëlqi.  Koha e zgjaturë e PT është shenjë për insuficiencën e funksionit të mëlqisë.

 Bilirubinat; (totale , e konjuguar, dhe e pankonjuguar),si dhe bilirubina e urobilinogjeni ne urine , janë parametra në bazë të cileve identifikohet shkaktari sëmundjes(verdhëzës).
 Nëse gjëndet bilirubinemi pa shenja të sëmundjes së mëlqisë ose hemolizës atehere ekziston çrregullim primar në metabolizmin e bilirubinës.

 Si ekzaminime me specifike janë ato te nëpërmjet të

cilave gjëndet shkaktari i paraqitjes së sëmundjes si; viruset, tumor markeret, proteinat specifike, autoantitrupat, dhe mikroelementet.

 Bilirubina;
 Hemoliza- totale e konjug/pakonj 

lehtë e lartë e ultë  Obstruktive shume e lartë e lartë  Hepatocelulare ngritët sipas sëmd. e lartë

Urobilinogjeni;  Hemolitike- i lartë  Obstruktive negatv  Hepatocelular i lartë

bilirubina negative pozitiv pozitiv

Funksionet kryesore të mëlqisë
 Metabolizmi i pigmenteve biliare  Transformimi i bilirubinës jo solubile në bulirubin

solubile  Sinteza e proteinave  -albuminave  -fibrinogjenit  Metabolizimi I proteinave  Sinteza e ures.

 Metabolizimi i ac. yndyrore;
 kripërave biliare  Deponimi i glikogjenit  Detoksikimi dhe metabolizimi i medikamenteve  Metabolizimi i hormoneve.

Sëmundjet e lukthit
 Në ekzaminimin laboratorik të sistemit

gastrointestinal aplikohët kombinim i analizave, të përgjithëshme dhe specifike nëpërmjet të cilave verifikohët diagnoza.

 Analizat hematologjike;p.gj.
 Hormonet; gastrina, kolecistokinina, peptidet

vaziaktive , polipeptidi inhibues I lukthit.  Enzimat; amilaza, lipaza, pepsina, tripsina.

Ekzaminimi laboratorik i pankreasit
 Funksioni egzokrin bazohët në sekretimin e lëngut

pankreatik që përben; Na, K, Ca, Mg, Zn, Cl, P, S, bikarbonatet.  Enzimat inaktive si tripsinogjena.

Pankreatiti
 Akut
 Kronik  Amilaza- e katalizon glikogjenin.  Lipaza –hidrolizon esteret e glicerolit

lipaza ngritet dhe te insuficienca renale dhe perforacioni I zorreve.

Testet për ekzaminimin e funksionit te pankreasit
 Testet direkte ( sasia e lëngut pankreatik,

përqëndërimi i bikarbonateve, dhe aktiviteti i enzimave) pas aplikimit intravenozë te hormonit sekretin ose kolecistokinin.  Testet indirekte; aktiviteti enzimatik pas ushqimit ( Lundh-test).

Ekzaminimi laboratorik i zorrëve
 Çrregullimet kryesore në zorrë paraqiten si;  Sindromi i malabsorbimit (celijakia), sëmundjet

inflamatore ulceroze( e Crohnit, LE, koliti ulceroz), tumoret( beninje, limfoma, karcinoma).

 Sindroma malabsorbtive;
 P.gj-paraqitet amemia.  Proteinat, albuminat-ulen.  Çrregullohet përqëndërimi i elektroliteve dhe statusi

acido-bazik.  Deficit i vit B12.

 Celijakia;- dëmtim i mukozës së zorrëve të holla nga

gluteni .  Paraqitën antitrupat ( IgA-AGA, ose IgG-AGA).

 Sëmundja e Crohnit-ngritën;
 SE, CRP, paraqitët anemia, leukocitoza, trombocitoza,

F.alk.GGT.  Deficit i vitB12, dhe ac. Folik.  Paraqitën antitrupat antineutrofil citoplazmatik (ANCA).

 Koliti ulceroz ;
 gjakëderdhja kronike  Munges e hekurit  Trobocitoza  Leukocitoza  Euzinofolija  Monocitoza

 hipokaliemia,
 Hipoalbuminemia  Ngriten reaktantet e fazes

akute;fibrinogjeni,CRP,α1-antitripsina.

Mr.sci. Islam Zeqiri biokimist