You are on page 1of 198

EKONOMSKI RAZVOJ

1. POJAM I KONCEPTI
EKONOMSKOG RAZVOJA
• POJAM: Ekonomski razvoj je proces
ekonomske aktivnosti svih subjekata u
jednoj zajednici – drţavi čiji je cilj
neprekidno povećavanje mogućnosti
zadovoljavanja ukupnih potreba te
zajednice;
• Razvoj i blagostanje svake zajednice bitno
ovisi od ekonomskog razvoja; otuda
interes za ova proučavanja od Smitha do
danas;
POJAM I KONCEPTI
EKONOMSKOG RAZVOJA
• Proučavanja ekonomske teorije, a naročito
ekonomske politike razvoja dobilo
ubrzanje nakon II rata zbog potreba:
• a) ranijih kolonija; b) razvijenijih zemalja;
• danas zbog činjenica: 1. 4/5 svjetskog
BDP pripada razvijenim, a ostatak ostalim;
2. 358 porodica milijardera ima veći
dohodak nego 45% najsiromašnijih u
svijetu

POJAM I KONCEPTI
EKONOMSKOG RAZVOJA
• Ovakva polarizacija nije samo problem tog
siromašnog dijela svijeta već i
najrazvijenijih jer to ugroţava njihovu
ekonomsku, političku i bezbjedonosnu
situaciju;
• U toku dosadašnjeg proučavanja ove
problematike moguće je razlikovati
nekoliko karakterističnih faza, a to su:
KONCEPT EKONOMSKOG
RASTA (ECONOMIC GROWTH)
• Pojam: podrazumijeva povećanje količine
proizvedenih dobara i usluga ili realnog
dohotka u ukupnom iznosu ili po
stanovniku u odreĎenoj zajednici i
vremenu;
• Tempo se mjeri: a) povećanjem realnog
DP i/ili povećanjem realnog ND
• To se izraţava % godišnjeg prosječnog
povećanja
KONCEPT EKONOMSKOG
RASTA (ECONOMIC GROWTH)
• Ekonomski rast se moţe ostvarivati na dva
načina: a) povećanom upotrebom faktora –
inputa i b) istom količinom faktora – inputa ali
rastućom efikasnošću njihove upotrebe;
• Ekonomski rast obezbjeĎuje povećanje realnih
dohodaka, rast ţivotnog standarda, porast
akumulacije – a to su pretpostavke budućeg
razvoja
• Podaci omogućuju praćenje i uporeĎivanja
podataka i zaključke
KONCEPT EKONOMSKOG
RASTA (ECONOMIC GROWTH)
• Ali: a) taj koncept se zadrţava samo na
kvantitativnoj strani ekonomske aktivnosti; b) ne
uzima u obzir kvalitativne promjene (strukturne,
institucionalne, tehnološke) i c) gubi iz vida
ulogu i značaj subjektivnog faktora – čovjeka;
• Zato se smatra da koncept: a) pojednostavljeno
proučava ekonomsku dinamiku; b) ima
odreĎena ograničenja; c) da je formiran samo na
kriteriju efikasnosti i profitu i d) da se moţe
upotrebljavati samo za početna proučavanja
razvoja
KONCEPT EKONOMSKOG
RAZVOJA (ECONOMIC
DEVELOPMENT)
• Još se prigovara prethodnom konceptu da
zanemaruje: potrebu veće jednakosti u
raspodjeli dohodaka, učešće što većeg broja
stanovnika u zadovoljavanju svojih
potreba,jednakoih šansi mladih i dr.
• Sve to dovelo je do koncepta EKONOMSKOG
RAZVOJA koji obuhvata: ekonomski
rast,transformacije u razvoju, promjene značaja
inputa i zadovoljavanje ljudskih potreba
KONCEPT EKONOMSKOG
RAZVOJA (ECONOMIC
DEVELOPMENT)
• Ovaj koncept obuhvata slijedeće
sadrţaje:
a) rast materijalne proizvodnje i usluga, rast
realnog DP,realnog ND uz istove,mene
strukturne promjene,
b) kvalitativne i kvantitativne promjene,
c) promjene izazvane dejstvom naučnog i
tehničkog progresa,
d) promjene iz okruţenja,
KONCEPT EKONOMSKOG
RAZVOJA (ECONOMIC
DEVELOPMENT)
e) stvaranje uslova za svestrani razvoj ličnosti
f) stvaranje mogućnosti da čovjek učestvuje u
donošenju odluka za njegov ţivot
Pri tome se razvoj tretira kao neodvojiva cjelina tri
procesa: a) normativnog (realizacija odreĎenih
društvenih ciljeva); b) multidimenzionalnog
(povezanost svih potreba pojedinca i zajednice i
c) koherentnog (usklaĎivanje konfliktnih ciljeva)
KONCEPT EKONOMSKOG
RAZVOJA (ECONOMIC
DEVELOPMENT)
• Koncept ima pokazatelje ostvarivanja od kojih je
bitan tzv. “indeks kvaliteta ţivota” (POLI index)
koji obuhvata: a) očekivano trajanje ţivota, b)
stopa dječijeg mortaliteta i c) stopa pismenosti;
• Taj pokazatelj u kombinaciji sa rastom ukupnog
DP ili ND, odnosno njihovim rastom “per capita”
su dobar osnov za zaključke;
• U vezi s tim došlo se do zaključka a) da je
poboljšanje ţivota moguće i bez nekog većeg
porasta dohotka “per capita” i b) obratno da
svaki porast toga nije garancija poboljšanja
uslova ţivota

KONCEPT ODRŢIVOG –
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• Izraţava dalje nastojanje za usklaĎivanjem
kvantitativne i kvalitativne strane razvoja;
• Ovim konceptom nastoji se smjer razvojnih
promjena (eksploatacija resursa, smjer
investiranja,tehnološki razvoj, institucionalne
promjene) voditi i uskladiti na optimalan način sa
zadovoljavanjem potreba sadašnjosti i
budućnosti generacija
KONCEPT ODRŢIVOG -
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• Ciljevi odrţivog – humanog razvoja:
• a) ekonomski: rast, efikasnost, stabilnost
• b) socijalni: jednakost, socijalna kohezija,
socijalna mobilnost, participacija, kulturni
identitet
• c) okolinski: zdrava okolina, racionalna
upotreba obnovljivih resursa, konzervacija
neobnovljivih
KONCEPT IDRŢIVOG –
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• Za takav razvoj potrebni su:
- politiĉki sistem: koji osigurava efikasnu
participaciju graĎana,
- ekonomski sistem: koji moţe stvarati
viškove i tehnički progres,
- društveni sistem: koji rješava napetosti
iz disharmoničnog razvoja,

KONCEPT ODRŢIVOG
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

- proizvodni sistem: koji poštuje obavezu
čuvanja ekološke osnove za razvoj,
- tehnološki sistem: koji stimuliše odrţive
modele trgovine i finansija,
- administrativni sistem: koji je fleksibilan i
samokreativan

KONCEPT ODRŢIVOG
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• Razvoj u skladu s ovim konceptom ne znači
zaustavljanje ili usporavanje rasta nego njegovo
usmjeravanje i prema materijalnom bogatstvu i
prema socijalnim ciljevima
• On znači prijelaz od ranijih modela (ekonomsko-
količinski pokazatelji) ka ekonomskom razvoju u
funkciji humanog razvoja, kvaliteta rada i ţivota
čovjeka
KONCEPT ODRŢIVOG
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• On uvaţava ekonomske kriterije ali
osigurava i njihovu korekciju i dopunu
naglašavajući razvoj kompleksnih ljudskih
potreba;
• Koncept sadrţi i nove pokazatelje –
indokatore njegovog ostvarivanja u oblasti
resursa, okoline, blagostanja, kvaliteta
ţivota itd.
KONCEPT ODRŢIVOG
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• To su: indeks blagostanja, indeks fizičke
kvalitete ţivota, indeks ljudskih sloboda,
indeks odrţivog ekonomskog blagostanja i
dr.
• Najčešće je u upotrebi indeks humanog
razvoja (prihvaćen na nivou UN),
• Uzimaju se u obzir 4 pokazatelja:
KONCEPT ODRŢIVOG
HUMANOG RAZVOJA (sustainable
human development)

• 1. očekivani ţivotni vijek,
• 2. stopa pismenosti odraslih,
• 3. prosječne godine školovanja,
• 4.društveni proizvod po stanovniku
Moţe se pretpostaviti da će tok i razvoj
novih koncepata pratiti tokove razvoja,
posebno u kontekstu globalizacije


• ČETIRI OSNOVNA FAKTORA
RAZVOJA
1. Stanovništvo (ljudski – humani kapital)
2. Prirodni i energetski resursi
3. Kapital – kapitalna dobra
4. Tehnološke promjene – progres

STANOVNIŠTVO
• Najznačajniji faktor razvoja
• Analizira se iz raznih aspekata: npr.
ukupnog broja, polne i starosne strukture,
broja aktivnog u odnosu na izdrţavano,
učešće broja zaposlenih u ukupnom, nivo
obrazovanja, dostignuti nivo urbanizacije...
• Danas iz ovih aspekata: a) ljudski
potencijal, b) etnički sastav c) istorijsko
nasljeĎe

A) Ljudski potencijal se prikazuje u tri aspekta:
a) Ukupan broj stanovnika
b) Obrazovni nivo
c) Zdravstveno stanje

a) Ukupan broj stanovnika:
- prirodni i mehaniĉki porast
- polna i starosna struktura
- radnosposobnostanovništvo
- ekonomski aktivno:1. svi zaposleni, 2. svi
koji obavljaju ali nemaju radni odnos,
3. nezaposleni
4. ekonomski neaktivno: lica sa vlastitim
prihodom i 2. izdrţavano lica
b) Obrazovni nivo stanovništva
c) Zdravstveno stanje stanovništva
B) ENIĈKI SASTAV
C) ISTORIJSKO NASLJEĐE

PRIRODNI I ENERGETSKI RESURSI
Pri podjeli srećemo najĉešće ove klasifikacije:
- Prema vrsti: zemljište, energo, mineralni,...
- Prema porijeklu: kosmiĉki (sunce), prirodni
(iz utrobe zemlje), prirodni iz biosfere (voda, tlo
vazduh) itd.



• Djelovanje resursa ide u dva pravca:
1. neposredno – u smislu formiranja
teritorijalne strukture Pz (lokacijski) i
2. posredno – preko troškova eksploatacije i
reprodukcije resursa
VAŢNO: raspolaganje ovim faktorom je samo
potencijal!
Dva znaĉajna momenta:
a. regenerativni – neregenerativni
b. supstituti - surogati
• Upozorenja pri korišćenju ovog faktora:

- maksimalna mobilizacija ovog faktora u
funkciji razvoja,
- racionalna alokacija i korišćenje,
- stimulacija aktivnosti na sektoru moguće
supstitucije neregenerativnih resursa,
- obezbjeĊivanje normalne nadoknade kao i
uvećavanje reproduktivnog dijela prirodnih
resursa i prirodne sredine.
KAPITAL – KAPITALNA DOBRA
Pojam: K ovdje predstavlja novac uloţen
a) KAPITALNA DOBRA (oprema,
mašine (oprema, mašine, ...), i
b) INVESTICIJE s ciljem
proizvodnje
Analitika:
- osnovni proizvodni fondovi (fiksni f.),
- fiksni f. neproizvodnog karaktera,
- fondovi koji ulaze u javna dobra
• Od veliĉine i kvaliteta tih fondova ovisi
mogućnost i naĉina angaţovanja ostalih
faktora, a od toga dinamika i struktura
ekon. razvoja
• Materijalni osnov za stvaranje tih fondova
ĉini AKUMULACIJA
• Ak – dio novostvorene vrijednosti – nac.
dohotka kojim se obezbjeĊuje proširena
reprodukcija
• Ak se dvostruko povezuje sa razvojem:
1. što veća Ak veće mogućnosti razvoja
2. što veći razvoj veće mogućnosti Ak


• Strateški znaĉaj Ak:
- proširena reprodukcija je normalna,
- Ak ne bi smjela biti rezidualna stavka u Rs,
- Ak je jedini normalan osnov proširene repr.
Obim – nivo Ak ovisi od dva faktora:
1. dostignutog nivoa ekon. razvijenosti i
2. proporcije raspodjele novostvorene
vrijednosti – ND na fond Ak i fond Pš
IZVORI Ak
a) osnovni: dio novostv. vr. – ND
b) dopunski: a) pozitivni; b) negativni
• Novĉana (nominalna) i stvarna (realna) Ak
• Pretvaranje novĉane Ak u stvarnu Ak (u
faktore procesa Pz) radi nastavka Pz je
proces INVESTIRANJA
• Proces investiranja ima dvostruku ulogu u
razvoju:
a) investicije znaĉe nabavku: 1) mašina, alata,
opreme; 2) graĊ. objekata, 3) zaliha roba i
materijala – a to znaĉi jaĉanje Pz i jaĉanje
potraţnje od strane privr. subjekata, a to sa
potraţnjom stanovništva jaĉa ukupnu Pţ;
b) investicije jaĉaju kapitalnu opremljenost i
produktivnost


• Dakle, investicije su jedan od najvaţnijih
faktora razvoja, a investiciona politika bitna
• Ovdje su u prvom planu: a) obim, b)
struktura i c) ekonomska efikasnost i efekti
investicija
• Osnovni faktori – determinante investicija:
a) kamatna stopa,
b) oĉekivani Pf,
c) tehnološke promjene
• BRUTO inv.: ulaganja u prostu i proš. repr.
• NETO inv.: dio bruto nakon odbitka Am
• DEMOGRAFSKE in: iznos koji se investira da
bi se, zbog porasta stanovništva, “per
capita” dohodak odrţavao;
• “EKONOMSKE” inv.: iznos inv. iznad
demografskih radi povećanja Pz, dohotka i
“per capita” dohotka
• Razlikovanje inv.:
- podruĉja ulaganja: privredne i neprivredne,
- izvori sredstava: 1. a) domaćih izvora i
b) inostranstva 2. a) realne (pokrivene) b)
nepokrivene (deficitne)
- prema namjeni: za zamjenu, za proširenje -
nove kapacitete i za modernizaciju.


TEHNOLOŠKE PROMJENE – PROGRES
• Podrazumijevamo:
- Stalni proces usavršavanja sredstava za rad i
izvora energije, kontrolno-mjernog sistema,
kibernetske tehnike, uvoĊenje novih:
a) proizvodnih metoda, b) naĉina organizacije
i c) upravljanja proizvodnjom,
- stvaranje novih proizvoda ili novih vrsta
poznatih proizvoda,
- stalno unapreĊenje proizvodne tehnike i to
bilo zamjenom postojeće savršenijom,
dizanjem tehniĉkog nivoa u postojećim ili
nastajanjem novih grana proizvodnje.
• Ubrzanje tog progresa posebno je evidentno
na ovim kljuĉnim pravcima – oblastima:
- automatizacija,
- hemizacija i biologizacija,
- kibernetizacija i kompjuterizacija i
- vojno-tehniĉki kompleks i osvajanje
svemirskog prostora
Ovaj faktor ima izvanredan dinamiĉki karakter!
Tehnološke promjene su sloţena kategorija iz
mnogo aspekata i prolaze kroz 3 faze:
- pronalazak (izum, invencija),
- prva praktiĉna primjena (inovacija),
- široka primjena pronalaska (difuzija)
• Vrijeme potrebno da se transformiše
invencija u inovaciju je najkritiĉnija faza pri
tehnološkim promjenama i naziva se
“inkubacioni period”;
• Razliĉita uloga koje ovaj faktor ima u
procesu razvoja ispoljava se u razlikovanju:
a) Ekstenzivnog tipa razvoja: koji se ostvaruje
preteţno kvantitativnim uvećavanjem
kapitala i/ili broja zaposlenih (ubrzana Ak
i/ili rezerve Rs),
b) Intenzivni tip razvoja: rezultate izvodi iz
produktivnosti rada (tehn. progres, NIR,
obrazovanje, moderni metodi menadţmenta
isl.
REZIME O FAKTORIMA
• Kada je rijeĉ o faktorima tada treba istaći
znaĉaj 3 njihove karakteristike:
limitiranost, mobilnost i supstitutivnost
• LIMITIRANOST: najveći utjecaj imaju
nauĉna dostignuća, tehniĉko progres,
porast stanovništva i politika korišćenja
razvojnih faktora.
• Ovdje treba istaći 3 momenta:
a) limit. je karakteristika skoro svih faktora,
b) limitiranost je podloţna stalnoj dinamici,
c) opšta limitiranost svih faktora - raste
• Limitiranost se moţe posmatrati kao:
- apsolutna: kada je tolikog intenziteta da se
ne raspolaţe ni “kritiĉnom masom” za
neophodne razvojne potrebe (tipiĉno za
male i nerazvijene zemlje);
- relativna: obavezuje na što racionalniju
upotrebu faktora (tipiĉna za sve zemlje u
svim razvojnim fazama)
Metode za prevazilaţenje limitiranosti:
- specijalizacija u proizvodnji,
- uvoz ali samo za najvaţnije djelatnosti,
- podrška stvaranju limitiranih faktora,
- integraciona povezivanja




• Još 2 napomene:
1. vrijeme trajanja limitiranosti je za pojedine
faktore razliĉito; kod nekih je vrijeme
smanjivanja manje, kod nekih duţe;
2. stepen limitiranosti zavisi od cjelokupne
razvojne politike
• MOBILNOST
- M. znaĉajno utiĉe na razvojne rezultate,
- ako izuzmemo potpuno imobilne faktore,
ostalim se moţe podići a to daje rezultat;

• Stepen mobilnosti opredjeljuje niz faktora:

- oblici svojine i uslovi korišćenja faktora,
- sistemi privrednog i društvenog upravljanja,
odnosno, sistem donošenja odluka o
raspolaganju faktorima,
- stepen integrisanosti ukupne privrede,
- raspolaganje minimalnim mogućnostima za
premještanje faktora,
- iznalaţenje efikasnijih naĉina za smanjivanje
troškova premještanja faktora
• Posebno vaţan aspekt su troškovi seljenja:
Ovdje je vaţno pitanje o kojem se faktoru
radi: npr. kod sirovina je bitna vrsta i cijena
prevoza, a kod radne snage troškovi za njen
smještaj;
• Unutar zemlje posebno je vaţan
meĊuregionalni stepen mobilnosti faktora;
ovdje se radi o 2 suprotna toka izmeĊu
razvijenijih i manje razvijenih dijelova:
a) kretanje nezaposlenih iz nerazvijenih ka
razvijenijim dijelovima i
b) kretanje materijalnih faktora iz razvijenih ka
nerazvijenim dijelovima

• SUPSTITUCIJA: zamjena jednih faktora
drugim ima veoma znaĉajan utjecaj na
ekonomski i širi razvoj;
• To pitanje se moţe razmatrati iz niza
aspekata: aspekt zaposlenosti, regionalnog
razvoja, spoljnotrgovinski – platno bilansni,
izbora privredne strukture, specijalizacije i
modernizacije Pz, selo – grad itd.
Vaţne napomene:
- supstitucija se moţe posmatrati iz pozicije
vremena: dugoroĉno skoro sve se moţe
supstituirati, kratkoroĉno malo šta, a na
najkraći rok skoro ništa;


- Iz aspekta zaposlenosti: a) zamjena ţivog
rada tehnikom i b) zamjena rada niţe
kvalifikacije radom više; u vezi sa ovim
navode se 4 vrste investicija u ovisnosti od
toga koju vrstu faktora neka investicija
naroĉito apsorbuje: 1. kapitalno –
intenzivne, 2. radno – intenzivne, 3.
obrazovno – intenzivne i 4. istraţivaĉko –
intenzivne.
- U vezi s ovim moţe se zakljuĉiti:
a) zemlje sa oskudicom Rs: jaĉati metode
porasta produktivnosti,
b) suprotan sluĉaj: jaĉanje stope zaposlenosti
• Zadaci razvojne politike iz aspekta
supstitucije:
- formulisanje osnovnih kriterija supstitucije,
- rješavanje potencijalnih konflikata iz aspekta
supstitucije, a to mogu biti: a) preduzeće –
zajednica, b) razvijeni regioni – nerazvijeni
regioni i c) zaposleni – nezaposleni,
- odmjeravanje krajnjeg dometa u supstituciji
nematerijalnih faktora (to su npr. supstitucija
jednih metoda upravljanja drugim,
supstitucija znanja i metoda izgradnje
struĉnih kadrova, metode nauĉno-
istraţivaĉkog rada i sl.).
TEORIJE EKONOMSKOG RAZVOJA
• Savremena teorija sadrţi niz raznih teoretskih
pristupa u nastojanju da se iznaĊu što
efikasniji metodi razvoja;
• Teorije nastoje objasniti i predvidjeti razvoj,
identifikovati prepreke i naĉin prevazilaţenja
kao i kako pokrenuti, odrţavati i ubrzavati
razvoj;
• Ne postoji jedinstven, univerzalan model ek.
razvoja jer svaka istiĉe neke dimenzije;
• Jedna moguća podjela:




• I podjela
a) teorije uzleta
b) teorije stagnacije
c) teorije uravnoteţenog razvoja
• II podjela
a) kratkoroĉne teorije
b) dugoroĉne teorije
• III podjela
a) tradicionalne teorije
b) nove ili tzv. endogene teorije
• I podjela
a) Teorija uzleta – “take – off”
- Sva društva prolaze kroz 5 faza razvoja, da je
te faze moguće identificirati i pojedine
zajednice situirati u te faze
- To su faze: 1. faza tradicionalnog društvo,
2. faza stvaranja uslova za ekonomski uzlet
(tranziciono društvo), 3. faza uzleta (“take-
off”), 4. faza stabilnosti (zrela ekonomija i 5.
faza masovne potrošnje
b) Teorija stagnacije
- Ove teorije naglašavaju meĊunarodnu
dimenziju razvoja,
- ZUR danas imaju neke prednosti koje druge
zemlje nisu imale ranije: misli se na transfer
akumulacije i tehnologije iz razvijenih,
moderne menadţerske i organizacione
metode i sposobnosti razvijenih,
- ova prednost se ostvaruje kada zemlja
pokrene razvoj,
- ovo moţe biti velika prednost manje
razvijenih zemalja


c) Teorije uravnoteţenog razvoja
- Ove teorije polaze od kritike prethodnih i
istiĉu da je razvoj uravnoteţen proces u
kojem se ekonomije stalno i postepeno
kreću a ne skokovito (kornjaĉa – zec),
- Istraţivanja ovih autora nisu dokazala ni
postojanje perioda znaĉajnijeg ubrzavanja,
niti perioda znaĉajnijih usporavanja razvoja
u duţim vremenskim serijama
• II podjela
a) Kratkoroĉne:
- ove teorije analiziraju odnose izmeĊu stopa
ek. rasta i proizvodnih inputa – posebno
rada i kapitala,
- neke od njih ukljuĉuju i faktor tehnoloških
promjena;
b) Dugoroĉne:
1. Škola stagnacije: polaze od konstatacije
da je krajem 30-tih godina došlo do
stagnacije rasta stanovništva, smanjenja
štednje i kraja kolonijalnog osvajanja; to je
nametnulo metode proizvodnje koje štede
kapital, a to izazvalo stagnaciju;

2. Škola dugoroĉnog rasta
- Polazni stav: budući rast neće biti analogan
onom iz prošlosti pa stavovi stagnacionista
nemaju osnov,
- Razvoj – proizvodnju determinira 5 faktora:
broj zaposlenih, veliĉina osnovnih
sredstava, nivo tehnologije, pristup
prirodnim resursima i efikasnost upotrebe
faktora,
- Ovo je novost jer se u razvoju ne pridaje
znaĉaj samo prirodnom faktoru kao ranije,
- Na faktore se moţe djelovati svjesnom
politikom.
3. Škola eksplozije i kolapsa
Škola se razvija u 3 pravca i to:
- prvi pravac: oslonjen na K. Marksa koji
naglašava društvene i ekonomske
protivrjeĉnosti kapializma koje će ga
uništiti,
- drugi pravac: oslonjen na pesimistiĉke
stavove R. Malthusa o odnosu rasta
stanovništva i mogućnosti zadovoljavanja
potreba i
- treći pravac: odbacuje prethodne
pesimistiĉke stavove, a afirmiše tehnološki
razvoj koji omogućuje razvoj agrara,
supstituciju prir. izvora i eko zaštitu

• III podjela
a) Tradicionalne teorije
1. Teorija faza – etapa: to je dato u Teoriji
uzleta
2. Teorija strukturnih promjena:
- ovdje se prouĉava proces transformacije
tradicionalne polj. pr. na raznovrsnu,
modernu, urbanizovanu ind. pr. i tercijarni
sektor,
- nerazvijena privreda se sastoji od
tradicionalnog i modernog sektora i
suština je u brzini tog prelaza,
- Model je kasnije dopunjavan mnogim
iskustvima,
- Identifikovana su slijedeća obiljeţja
razvojnog procesa: a) prelaz od agrara na
industriju, b) stalna akumulacija fiziĉkog i
ljudskog kapitala, c) skretanje potraţnje
potrošaĉa od egzistencijalnih ka drugim
potrebama, d) rast gradova i urbanih naselja,
e) smanjenje veliĉine porodica i rasta
stanovništva
3. Teorija meĊunarodne zavisnosti
Suština: ZUR su okruţene institucionalnim,
politiĉkim i ekonomskim ograniĉenjima,
domaćim i inostranim, uhvaćene u odnos
zavisnosti i dominacije od strane razvijenih;
3 pravca razmatranja:
a) Model neokolonijalne zavisnosti:
dominacija svjetskog kap. sistema u
odnosima razvijenih i nerazvijenih,
b) Model pogrešne paradigme: objašnjava
nerazvijenost pogrešnim savjetima inostranih
tzv. “eksperata”,
c) Teza o dualnom razvoju: svijet razmatra kao
dualno društvo bogatih i siromašnih i
velikog dijela bogatstva kod razvijenih, a
širokih prostora i samo “oaza” siromaštva u
ZUR,
- primjeri: koegzistencija modernih i
tradicionalnih metoda proizvodnje u
urbanim i ruralnim sektorima, visoko
obrazovane elite vsv. mase nepismenih,
bogate i siromašne zemlje itd.
- ova koegzistencija je hroniĉna, dakle nije
privremena
4. Neoklasiĉna teorija slobodnog trţišta
- razvija se 80-tih god. prošlog stoljeća,
- osnovna teza: ZUR nemaju problema zbog
krivice razvijenog svijeta već zbog: loše
alokacije i neefikasnosti upotrebe
ograniĉenih resursa, neadekvatnih cijena,
korupcije, neadekvatne motivacije i
posebno PREVELIKE DRŢAVNE
INTERVENCIJE,
- preveliko drţavno miješanje usporava
razvoj,
- potrebna je promocija slobodnih trţišta,
odnosno sve ono što znaĉi “laissez-
faire”ekonomija;
Ima 3 verzije:
a) pristup slobodnog trţišta: trţišta su sama po
sebi efikasna i bilo kakva intervencija drţave
je pogrešna i štetna,
b) teorija javnog izbora: drţava (politiĉari,
ĉinovnici,...) rade iz vlastitog interesa i zbog
toga je svaki njihov ekonomski izbor
pogrešan,
c) pristup “neškodljivog trţišta”: ima osnov u
aktima Svjetske banke; drţava trţište treba
popravljati investiranjem u fiziĉku i socijalnu
infrastrukturu, zdravstvo i obrazovanje
III podjela
b) nove ili tzv. endogene teorije
1. verzija: Romerov model:
- razvoj nastaje unutrašnjim podsticajima
kojem su 4 bitna faktora: K, Rs, “humani K”i
tehnologija;
- još se navode 3 sektora svake ekonomije:
a) istraţivaĉki, b) sektor proizvodnje trajnih
potrošnih dobara i c) sektor krajnjih
proizvoda,

2. verzija: teorija tzv. “velikog poticaja (“big-
push”
- pristup naglašava znaĉaj inicijalne,
poticajne razvojne faze posebno znaĉaj
investicija ka industriji i infrastrukturi,
- zbog “market failures” nezaobilazna je
uloga javne, odnosno drţavne politike; tek
nakon toga normalno djelovanje trţišta,
- funkcije drţave: obuka Rs, velike
investicije (posebno infrastruktura),
mobilizacija finansijskih sredstava,
nacionalizacija, vanjska trgovina itd.
3. Kramerova teorija “O-prstena”
- razvojni proces je cjelina velikog broja
razliĉitih ekonomskih procesa u kojem je
neophodno obezbijediti njihovu potpunu i
ĉvrstu povezanost, komplementarnost,
sinhronizaciju kao i njihov kvalitet, jer ako
se samo jedan od tih procesa obavlja
nekvalitetno doći će do slabljenja ukupnog
procesa i rezultata;
- dakle, dijelovi i faktori treba da ĉine
kompaktnu i neraskidivu cjelinu (poput
cjeline prstena), da svi budu na nivou
najvišeg kvaliteta da bi se dobio rezultat.
CILJEVI EKONOMSKOG RAZVOJA

• EKONOMSKI RAST
• RAST ZAPOSLENOSTI
• RAST EFIKASNOSTI
• EKONOMSKA OTVORENOST
• RAVNOMJERNA RASPODJELA
• PORAST ŢIVOTNOG STANDARDA

CILJEVI EKONOMSKOG RAZVOJA
A) Brz, uravnoteţen i stabilan EKONOMSKI
RAST praćen strukturnim promjenama u Pz,
Rs i Pš
Ekonomski rast, tj. rast Pz materijalnih dobara i
usluga je preduslov povećavanja ţivotnog
standarda ljudi,odnosno pretpostavka rasta
ekonomskog blagostanja (smanjivanje
nezaposlenosti, povećanje plateţno
sposobne Pţ, izvoznih kapaciteta, razvoj i
primjena moderne tehnologije i niz drugih
ekonomskih i društvenih vrijednosti);
• Aspekt uravnoteţenog rasta
Podrazumijeva ne samo srazmjer u dinamici
razvoja ekonomije kao cjeline, nego i
srazmjer u razvoju izmeĊu pojedinih
djelatnosti i grana, kao i proporcionalnost
izmeĊu pojedinih makroagregata (materijalne
i vrijednosne strukture Pz, izmeĊu agregata
Pn i agregata Pţ itd.)
- Strukturni aspekt: “uska grla” vsv.
hipertrofija
- Regionalni aspekt: razvijeni vsv. nerazvijeni
• Aspekt stabilnosti ekonomskog rasta
podrazumijeva:
- odsustvo jaĉe izraţenih ciklusa ekonomske
aktivnosti (kriza, depresija, oţivljavanje,
prosperitet),
- odrţavanje što niţe stope zaposlenosti,
- stabilan nivo cijena,
- povoljna situacija u ekonomskim odnosima
sa inostranstvom.


b) Strukturne promjene u Raspodjeli:
- raspodjela ukupnog proizvoda na fond
investicija i fond Pš,
- raspodjela ukupnog proizvoda na pojedine
segmente stanovništva (siromašni, srednji,
bogati),
- promjene u raspodjeli novostvorene
vrijednosti na dohotke od rada i dohotke od
svojine
c) Strukturne promjene u potrošnji:
- strukturne promjene u proizvodnji, potom u
raspodjeli dovode do promjene u potrošnji,
- ubrzani rast dovodi do porasta dohodaka, a
to do promjena u strukturi potrošnje
RAST ZAPOSLENOSTI
- pojmovno: ne misli se samo na radnu
snagu već na sve faktore!
- rast zaposlenosti, odnosno smanjivanje
nezaposlenosti je jedan od kljuĉnih ciljeva
razvoja;
- visoke stope rasta zaposlenosti znaĉe
potpuno korišćenje raspoloţivih kapaciteta,
rast ţivotnog standarda i lakše rješavanje
svih društvenih problema;
- aspekti zaposlenosti stanovništva – radne
snage: a) ekonomski, b) socijalni, c)
psihološki

RAST EFIKASNOSTI
izraţava odnos utrošenih ljudskih i materijalnih
resursa i vrijednosti dobivenih rezultata,
odnosno ostvarivanje maksimalnih
razvojnih ciljeva sa minimalnim troškovima;
Moguće podjele:
- a) proizvodna, b) alokativna, c) distributivna
- a) statiĉka, b) dinamiĉka,
- a) makro, b) mikro

EKONOMSKA OTVORENOST
• U uslovima savremenog svijeta neprekidno raste
ekonomska i tehnološka meĊuzavisnost
• To nameće potrebu i obavezu stalnog praćenja i
prilagoĊavanja domaće proizvodnje promjenama u
strukturi meĊunarodne potraţnje, uslovima razmjene,
teritorijalne disperzije proizvodnje, a posebno
praćenju novih tehniĉko-tehnoloških otkrića i njihove
primjene u vlastitoj proizvodnji
• Tri savremene tendencije bitno utjeĉu na poloţaj
zemalja u meĊunarodnim ekonomskim odnosima
ĉineći ga sve teţim i sloţenijim:


a) tehniĉko-tehnološki razvoj: dimenzije
proizvodnje, trţišta, kadrova i NIR-a
• veliki centri moći: u Pz, u bankarstvu i NIR
koji privlaĉe kadrove – “brain drain”
• stvara se sve veći broj ekonomskih saveza

Mogućnosti zemlje za sticanje što povoljnije
pozicije u ovim okolnostima uslovljena je:
a) veliĉinom zemlje,b) prirodnim i ljudskim
faktorom, c) nivoom razvijenosti, d) metodom
ek. razvoja, e) stepenom specijalizacije,
f) ekonomskim i politiĉkim okruţenjem zemlje;

• Zahtjevi za praćenje ovih tokova danas su
potencirani još ovim faktorima:
- globalizacijom (proizvodna, finansijska,..),
- monopolistiĉkom strukturom svj. trţišta,
- dominacijom TNC kapitala – TNK,
- povezanošću drţavnih aparata razvijenih sa
interesima njihovog kapitala u svijetu,
- internacionalizacijom ekonomskih odnosa
pod kontrolom najrazvijenijih zemalja svijeta

RAVNOMJERNA RASPODJELA
• Ovo je jedan, u savremenim uslovima, od bitnih
kvalitativnih ciljeva
• Kriteriji i veliĉina uĉešća pojedinih subjekata u
raspodjeli imaju bitnu ulogu u njihovoj
ekonomskoj i ukupnoj društvenoj poziciji sa svim
pratećim posljedicama
• Odnosi u raspodjeli su stalan izvor
nezadovoljstava i konflikata
• Nejednakosti u raspodjeli imaju svoj osnov u
razliĉitim svojinskim pozicijama
• Idealna situacija: svaki subjekt isto!



• Prilikom utvrĊivanja stepena nejednakosti obiĉno se
polazi od tzv. personalne distribucije dohodaka, a
sama mjera tih nejednakosti utvrĊuje se na više naĉina
kao što su npr.: a) uĉešće “donjih” (siromašnijih)
dohodovnih grupa u odnosu na “gornje” (bogatije)
grupe; b) tzv. “Lorentzova krivulja” koja pokazuje
odnos izmeĊu procenta stanovnika i procenta dohotka
koji prisvaja odreĊena grupa stanovnika;
• U ovoj sferi postoje veoma suprotstavljena mišljenja o
jednakosti dohodaka kao idealnom obliku pravednosti;
jedni smatraju da je jedino ispravna raspodjela ona
koja podrazumijeva ako ne apsolutnu, a ono bar
relativnu jednakost dok drugi smatraju da je jednakost,
ĉak i relativna, nemoguća ali i neprihvatljiva;
• Pristalice drugog stava navode slijedeće argumente:
- nejednakost je opravdana ako su svi u startu imali
jednake uslove (znaĉi jedni su ih iskoristili, drugi
nisu),
- nejednakost je prihvatljiva ako je izraz liĉnog izbora
pojedinaca,
- nejednakost je prihvatljiva ako proizlazi iz zasluga,
odnosno doprinosa pojedinih subjekata,
- nejednakost je tolerantna ako je u funkciji rezultata
koji će svima koristiti;
• Postoji niz argumenata protiv pretjerane
ujednaĉenosti u raspodjeli (“uravnilovka”),
• Postoji niz argumenata protiv pretjerane nejednakosti
u raspodjeli
• Opšti stav u svijetu: smanjivanje nejednakosti
PORAST ŢIVOTNOG STANDARDA
• Ĉesto se ovaj cilj gubi iz vida jer se smatra da ga
razvoj automatski obezbjeĊuje; meĊutim, iskustva
pokazuju da nije tako: dvije zajednice mogu imati
sliĉne razvojne rezultate, a da se u ovom aspektu
bitno razlikuju;
• Drugi problem: ĉesto se kategorija ţivotni standard,
koja, inaĉe nema sasvim precizno odreĊenje,
poistovjećuje samo sa stepenom zadovoljavanja
odreĊenih potreba stanovništva kroz potrošnju, zatim
uslovi rada i eventualno neki uslovi odreĊeni
društveno-ekonomskim sistemom;
• Ovdje su neophodne tri komponente: materijalni,
radni i društveni uslovi ţivota i rada ljudi;
• MATERIJALNI USLOVI: izraţavaju se u
mogućnostima i stepenu zadovoljavanja potreba za
odreĊenom koliĉinom i vrstama materijalnih dobara i
usluga; ove potrebe se zadovoljavaju liĉnom i
zajedniĉkom potrošnjom);
• RADNI USLOVI utiĉu na ţivotni standard iz dva
aspekta:
- s gledišta mogućnosti zapošljavanja i
- s gledišta uslova rada
• DRUŠTVENI USLOVI su odreĊeni karakterom
proizvodnog odnosa, odnosno vlasništvo sredstava
za proizvodnju, pri ĉemu se danas, bar kod
najrazvijenijih, korigira klasiĉni odnos rada i kapitala;
NEKOLIKO ZAVRŠNIH NAPOMENA POVODOM CILJEVA
EKONOMSKOG RAZVOJA
• Ostvarivanje razvojnih ciljeva nije dovoljno posmatrati
samo na osnovu ekonomskih kriterija odvojeno od
niza drugih vrijednosti koje moţemo oznaĉiti kao
civilizacijske (npr. odnos izmeĊu rasta i ugroţenosti
ţivotne sredine);
• Postoje neki univerzalni ciljevi: rast mat. proizvodnje i
usluga, obrazovanje, NIR, raspodjela, soc. sigurnost,..
• Upozorenja:
- dinamiĉnost ciljeva razvoja: jednom definisani ciljevi
nisu zauvijek nepromjenljivi (razliĉiti stepeni
dostignute ekonomske razvijenosti, stanje u kojem se
ekonomija nalazi i sl.),



- Sam vrijednosni sistem moţe ispoljavati
“kratkovidnost”: mnogi procesi koji se vide na duţi
rok ne vide se dnevno ili obratno,
- Ima ciljeva koji se moraju ostvarivati bez obzira na
cijenu: bezbjednost, teritorijalni suverenitet, sloboda,
sigurnost graĊana itd.,
- konfliktnost – konzistentnost – komplementarnost;
primjeri konfliktnosti:
- dinamiĉnost rasta nasuprot ekološkoj ravnoteţi
- ek. efikasnost nasuprot jednakosti u raspodjeli
- društvena solidarnost nasuprot materijalnoj
zainteresovanosti
- prioriteti nasuprot pravu svih na razvoj
- primat cjeline nad dijelovima nasuprot teţnja ka
većoj samostalnosti




Postoje primjeri neodvojivosti odreĊenih ciljeva i
društvenih vrijednosti:
a) nema porasta ţiv. standarda bez porasta mat.
proizvodnje i produktivnosti rada,
b) postojanje politiĉke svijesti, informiranosti i koliĉine
znanja je pretpostavka jedne druge velike društvene
vrijednosti – demokratskog uĉestvovanja graĊana u
donošenju odluka itd.
- U vezi sa ostvarivanjem ciljeva ekonomskog razvoja
pojavila su se ozbiljna upozorenja u vezi sa efektima
tog razvoja i to u svjetskim razmjerima:
a) pogoršavanje ţivotne sredine (zagaĊivanje zraka,
vode, tla, buka, saobraćaj, izgled naselja, itd.)
Smatra se da to nisu nuţne posljedice razvoja već
pogrešni izbori i opredjeljenja

- mnogi smatraju da je problem siromaštva rezultat
nedovoljne proizvodnje; ali isto tako mnogi tvrde da je
to iskljuĉivo rezultat neadekvatne raspodjele,
- mnogi upozoravaju i na ĉinjenicu da ubrzavanje
proizvodnje i njenih zahtjeva stvara velike
nesigurnosti, uznemirenosti i psihiĉke probleme; ljudi
strepe da njihove sposobnosti i kvalifikacije neće moći
odgovoriti stalno rastućim zahtjevima novih
tehnologija,
- mnogi kritiĉari tvrde da razvoj obebjeĊuje “sredstva za
ţivota” ali ne i “kvalitet ţivota” – radeći sve više
ljudima preostaje sve manje ţivota i radosti;
- “IZGUBITI ŢIVOT – RADEĆI ZA ŢIVOT”


Posebno se upozorava na potrebu spremnosti da se u
procesu razvoja ţrtvuju mnoge vrijednosti :
a) radni napor: ţrtvovanje dijela vremena danas da bi
se u budućnosti dobilo više dobara i slobodnog
vremena,
b) odricanje od sadašnje potrošnje u korist investicija
i nekih razvojnih vidova potrošnje,
c) štednja danas u korist potrošnje sutra,
d) ţrtvovanje odreĊenih moralnih vrijednosti tj.
prihvatanje razlika izmeĊu dijelova stanovništva (ideal
je jednakost ljudi ali je prihvaćanje odreĊenih razlika u
nagraĊivanju uslov pdsticanju radnih napora i sticanja
kvalifikacija itd.(u redu su razlike na osnovu rezultata
ali ne i na osnovu svojine ili monopola vlasti).
STRATEGIJE EKONOMSKOG RAZVOJA
• Strategije daju odgovore na pitanje: KAKO OSTVARITI
DEFINISANE CILJEVERAZVOJA?
• Postoji niz mogućnosti ostvarivanja koje ovise od
konkretnih uslova ali prvenstveno od: 1. raspoloţivih
razvojnih faktora i 2. mogućnosti njihovog aktiviranja
• Pri razmatranju i ocjenjivanju pojedinih strategija
potrebno je imati u vidu:
- strategija treba da bude sveobuhvatna i kompletna a
ne da se odnosi samo na neke dijelove – aspekte
razvoja,
- strategija treba da bude formulisana tako da se njeni
rezultati mogu provjeravati,
- strategija mora biti primjenljiva kako iz pozicije
razvijenih tako i nerazvijenih zemalja
A) MONETARISTIĈKA STRATEGIJA
• Ona se bazira na jaĉanju trţišnih signala koji su bitni
za efikasnost u alokaciji resursa
• Glavni ciljevi:
- stabilizacija trţišnih tokova i uspostava efikasnog
trţišnog mehanizma,
- unapreĊivanje efikasnosti alokacije resursa u cilju
povećavanja proizvodnje i ţivotnog standarda,
- dostizanje što višeg nivoa akumulacije kao uvjeta ....
- što efikasnije korišćenje kapitala radi stvaranja
akumulacije opet kao uvjeta ....
• Obiĉno se primjenjuje vrijeme kriza – recesija kao
kratkoroĉna ali, nakon što se postigne stabilizacija moţe
se i dalje primjenjivati kao dugoroĉna


• Naglašenu ulogu imaju mjere monetarne i fiskalne
politike
• Osnovni smisao: maksimalna liberalizacija
• Uloga drţave: stvaranje stabilnih i predvidivih uslova
privreĊivanja da bi se pomoglo privatnom sektoru
• Vaţna funkcija drţave: kontrola kretanja
meĊunarodnog kapitala posebno u uslovima tranzicije

B) STRATEGIJA OTVORENE PRIVREDE
• TakoĊe, kao i prethodna, ima uporište u naglasku na
znaĉaj privatnog sektora i trţišnog mehanizma
• Uz neke elemente iz prethodne posebno se naglašava:
1. Uloga vanjske trgovine i 2. FDI


• U tzv. “maloj otvorenoj” privredi poseban znaĉaj ima
izvozni sektor i to kako zbog vanjskog tako i
domaćeg trţišta (“ekonomija obima”)
• Sve to podrazumijeva: visoku stopu i efikasnost
investicija, inovativnost i poduzetništvo
• Još 2 pretpostavke, odnosno upozorenja:
a) Nema protekcionizma: zaštita domaće proizvodnje
moţe nanijeti velike štete,
b) Znaĉaj i problemi sa stranim kapitalom: 1. podrška
domaćoj akumulaciji, 2. transfer znanja i dr. 3. uvjeti
dolaska, 4. da strani kapital ne postane monopol, 5. u
šta se plasira, 6. momenat “bjeţanja”
Ovdje se raĉuna i sa mobilnošću faktora
• Znaĉaj strategije ovisi i o povezanosti izvoznog
sektora sa cjelinom ukupne privrede
• U ovoj strategiji drţava ima naglašeniji znaĉaj nego u
prethodnoj: njena aktivna uloga u podršci izvoznom
sektoru, izgradnji infrastrukture, poreskim
olakšicama, istraţivanju stranih trţišta, trţišnoj
edukaciji, ........
• Još tri vaţna elementa za drţavu: kamatna stopa,
devizni kurs i cijena radne snage
C) STRATEGIJA INDUSTRIJALIZACIJE
• Naglasak: brzi razvoj preraĊivaĉke, industrijske
proizvodnje i to sa duţim razvojnim efektima
• Strategija se ostvaruje primjenom koncepata:
- proizvodnjom trajnih potrošnih dobara za domaće
trţište sa jakom carinskom zaštitom,
- proizvodnjom kapitalnih dobara uz podršku drţave,
- podrška izvoznom sektoru subvencijama,
- podizanje produktivnosti novim tehnologijama

- jaĉanje manjeg broja većih gradskih centara; proces
urbanizacije paralelno sa procesom industrijalizacije,
- naglašavanje drţavne intervencije posebno na liniji
jaĉanja sektora industrije.
• Bitna pretpostavka: 1. znaĉaj akumulacije radi
investicija, 2. pomjeranje raspodjele prema grupama
sa većom sklonošću štednji (porast nejednakosti u
raspodjeli).
D) STRATEGIJA POLJOPRIVREDNOG RAZVOJA
“STRATEGIJA ZELENE REVOLUCIJE”
• Jasan naglasak: jaĉanje poljoprivrede – proizvodnja
hrane (najprije ţitarica) radi stanovništva
• Logika se prepoznaje preko dva cilja:
1. porast proizvodnje hrane dovodi do njene veće
ponude, ovo do niţih troškova radne snage, ovo do
rasta profita, a to do veće akumulacije i investicija,
2. razvoj poljoprivrede dovodi do porasta potraţnje za
mašinama, Ċubrivima i gorivom itd., a s druge strane
veći dohodak poljoprivrednika povećava njihovu
potraţnju za tim i drugim finalnim proizvodima.
• Ova strategija se primjenjivala u nerazvijenima
zemljama sa radnom intenzivnim tehnologijama gdje
se mogla dokazati kao prihvatljiva, ali u uslovima
razvijenih sa kapital-intenzivnim tehnologijama ona
je teško dokaziva

E) STRATEGIJA REDISTRIBUCIJE DOHODAKA I
SMANJIVANJA SIROMAŠTVA
• Cilj: smanjivanje nejednakosti u raspodjeli dohotka i
smanjivanje problema siromaštva
• Mjere: stvaranje većeg broja radnih mjesta i
produktivnije zapošljavanje, razni vidovi socijalnih
transfera ka najsiromašnijim, usmjeravanje investicija
ka nerazvijenim podruĉjima, unapreĊivanje
zdravstvene zaštite i obrazovanja, ujednaĉavanje
startnih pozicija za sve ĉlanove zajednice podjednako
itd.
• Kljuĉni elementi strategije:
- inicijalna redistribucija dohotka i sredstava za
proizvodnju, posebno agrarnom reformom,

- stvaranje lokalnih institucija vlasti s ciljem da
siromašni budu ukljuĉeno u: a) razvojne procese
mobilizacijom lokalnih resursa i b) u politiĉki ţivot
zajednice posredstvom politiĉke decentralizacije,
- znaĉajne investicije u ljudski – humani kapital,
- primjena radno – intenzivnih djelatnosti i tehnologija,
- brz porast dohotka “per capita” u dugom roku –
odrţivi rast.
F) STRATEGIJA SOCIJALISTIĈKOG RAZVOJA
• Zašto je navodimo? Jer je 70-tak godina bila na sceni,
a neki od elemenata i danas izazivaju kontroverze,
• Suštinski i zajedniĉki elementi:
- karakter vlasništva: nacionalizacija – drţavna svojina
- proces razvoja se odvijao u uslovima centralistiĉkog
donošenja odluka i upravljanja,
- inzistiranje na ubrzanoj akumulaciji (visoke stope
investicija), niska efikasnost investicija, investiranje
na štetu potrošnje, a sve u uslovima “zatvorenih”
ekonomija,
• Postojale su razlike u privrednim sistemima:
- sovjetski: krajnje centralistiĉki,
- samoupravni: sa visokim stepenom decentralizacije,
- kineski: veći naglasak na ruralnom razvoju,
- sjevernokorejski: veći stepen autarhiĉnosti

• Ispoljene pozitivne strane:
- dug period visokih stopa ind. razvoja,
- visoke stope zapošljavanja,
- uspjesi u obrazovanju i zdravstvenoj zaštiti
• Ispoljene negativne strane:
- odsustvo motivacije (destimulacije) subjektivnog
faktora (“uravnilovka”),
- zaostajanje u praćenju tehniĉko-tehnološkog
progresa, i na toj osnovi, stagniranja produktivnosti
rada,
- ograniĉenih vanjskotrgovinskih odnosa, uklapanja u
svjetske tokove i gubitka stimulansa iz toga,
- zaostajanje liĉne potrošnje,
- destrukcija poljoprivredne proizvodnje

ZAKLJUĈAK O STRATEGIJAMA
1. CILJEVI STRATEGIJA SU MULITIDISCIPLINARNI, A
U MNOGO SLUĈAJEVA I KONFLIKTNI; ZATO JE
PRIJE POĈETKA PRIMJENE POJEDINIH
STRATEGIJA, ILI UZIMANJA POJEDINIH NJIHOVIH
DIJELOVA, POTREBNO DEFINISATI RAZVOJNE
CILJEVE I PRIORITETE, PA TEK ONDA IH
PRIMJENJIVATI;
2. NIJEDNA ZEMLJA NE MOŢE ZA DUGE VREMENSKE
INTERVALE UNAPRIJED IZVRŠITI IZBOR
ODREĐENE STARTEGIJE IZ PROSTOG RAZLOGA
ŠTO SE U SAVREMENOJ DINAMICI I PROMJENAMA
VEOMA TEŠKO MOGU SAGLEDAVATI RAZVOJNI
PROBLEMI BUDUĆNOSTI.

POKAZATELJI – INDIKATORI
EKONOMSKOG RAZVOJA
• Praćenje razvoja normalno nameće potrebu preciznog
mjerenja njegovih rezultata i to iz bar tri momenta:
- svi akteri razvoja zainteresirani su za praćenje kako
kvantitativnih, tako i kvalitativnih rezultata svoga rada
tokom odreĊenih vremenskih perioda,
- analiza razvojnih rezultata je neophodna za
koordinaciju, usmjeravanje i regulisanje daljeg razvoja
i donošenja mjera ekonomske politike bez kojih je
moderni razvoj nezamisliv,
- svaka zajednica je zainteresovana ne samo za
mjerenje vlastitih rezultata nego i za njihovo
uporeĊivanje sa drugim zajednicama i radi korektura


• Takva mjerenja moguće je vršiti bilo na nivou
pojedinih subjekata (mikronivo), bilo na nivou
zajednica (makronivo);
• Prvi problem: problem pravilne selekcije, odnosno
izbora adekvatnih podataka; nisu svi podaci jednako
relevantni za iskaz postignutih rezultata u razliĉitim
sredinama, za razliĉite periode, za razliĉite potrebe itd.
Koristi se slijedeća podjela pokazatelja ekonomskog
razvoja:
- vrijednosni (monetarni) pokazatelji,
- naturalni (nemonetarni) pokazatelji,
- ekonomsko – socijalni pokazatelji,
- nauĉno – tehnološki pokazatelji

a) VRIJEDNOSNI (MONETARNI) POKAZATELJI
- Oni su najznaĉajniji za izraţavanje i mjerenje
ekonomskog razvoja,
- s obzirom na faktor vrijeme razlikuju se dvije vrste:
a) bez vremenske dimenzije: društveno bogatstvo
b) sa vremenskom dimenzijom: 1. društveni bruto
proizvod, 2. društveni (neto) proizvod i 3. nacionalni -
narodni dohodak
a) DRUŠTVENO BOGATSTVO: najobuhvatniji; mjeri zbir
svih materijalnih vrijednosti kojima u trenutku
mjerenja raspolaţe zajednica bez obzira na vrijeme i
naĉin njihovog nastanka, stvorene radom svih
generacija, a koje sluţe proizvodnji i potrošnji te
zajednice
• Obuhvata:
- istraţeno i procijenjeno prirodno bogatstvo,
- proizvedena dobra bogatstva proizvedena ljudskim
radom u procesima proizvodnje,
- saldo ekonomskih odnosa sa inostranstvom
• Ovo mjerenje je veoma skup i sloţen postupak koji se
provodi u duţim vremenskim intervalima, pri ĉemu se
biraju jeftinije, praktiĉnije i pouzdanije metode, a
podaci koji se dobiju su veoma dragocjeni.
b) Ovdje je znaĉajna vremenska dimenzija koju je
moguće pratiti i u kraćim vremenskim intervalima;
1. Društveni bruto proizvod (DBP): zbir svih
proizvedenih roba i usluga svih subjekata u
odreĊenom vremenu; s obzirom na meĊunarodni
aspekt savremenog razvoja iskazuje se u 2 verzije:

• Nacionalni bruto proizvod (GNP): zbir roba i usluga
proizvedenih faktorima koji su vlasništvo subjekata
odreĊene zemlje bez obzira gdje se proizvodnja
obavlja; ovaj se agregat iskazuje i kao GNI (gross
national income);
• Domaći bruto proizvod (GDP): zbir roba i usluga
proizvedenih unutar zemlje bez obzira u ĉijem su
vlasništvu proizvodni faktori;
• Društveni bruto proizvod se moţe analizirati sa
razliĉitih stanovišta i tada govorimo o njegovim
sastavnim dijelovima: a) struktura po oblastima
(industrija, poljprivreda,..), b) po vlasništvu (razni
tipovi vlasništva koji postoje, c) naturalna –
namjenska (proizvodna dobra, potrošna dobra), d)
vrijednosna struktura (prenesena i novostvorena
vrijednost) itd.
• Postoje dva metoda izraĉunavanja: 1. metod praćenja
finalne proizvodnje (proizvodni pristup) i 2. metod
praćenja toka prihoda ili troškova (troškovni pristup)
• Društveni (neto) proizvod: suţenje prethodnog, tj. DBP
pa ukljuĉuje samo njegova dva dijela i to. preneseni
dio utrošenih sredstava za rad (amortizacija) i
novostvorenu vrijednost (dodata vrijednost); dakle
iskljuĉuje utrošene predmete rada;
• Nacionalni (narodni) dohodak: izraţava dalje
suţavanje i sadrţi samo novostvorenu, odnosno
dodatu vrijednost;
• Izraĉunavanje polazi od koncepta 3 faktora: rad –
najamnina, zemlja - renta i kapital – profit
• Izraţava proizvodnu sposobnost zemlje i osnov svih
ekonomskih aktivnosti
• Mjerenjem agregata bavi se društveno raĉunovodstvo
• Potrebna upozorenja:
- Razliĉite robe i usluge moraju se novĉano izraziti,
(nominalne i realne cijene),
- zemlje to izraţavaju u nacionalnim valutama,
- zemlje to izraţavaju u apsolutnim iznosima,
- radi uporedivosti: “per capita”,
- kupovna moć
• Treba uzeti u obzir još i:
- visina ostvarenog dohotka i uporeĊenje sa prethodnim
periodom,
- struktura stvaranja dohotka; gdje se stvara danas i
prije,
- raspodjela ili distribucija dohotka - stanovništvo


B) NATURALNI (NEMONETARNI) POKAZATELJI
Prikupljaju podatke o:
- proizvodnji pojedinih prehrambenih artikala,
- strategijskih dobara,
- raznih vrsta infrastrukturnih i trajnih potrošnih
dobara itd.
- u principu se daju kao podaci “per capita”
C) EKONOMSKO-SOCIJALNI POKAZATELJI
- Postaju sve znaĉajniji jer dopunjuju prethodne,
- Najvaţniji: promjene stanovništva, zaposlenosti,
raspodjele bogatstva i siromaštva, oblicima
socijalne zaštite, izdvajanja za obrazovanje,
zdravstvo,...broj ljekara na 1000 stanovnika,
oĉekivano trajanje ţivota itd.






D) NAUĈNO-TEHNOLOŠKI POKAZATELJI
- Postaju sve znaĉajniji,
- Postoji veliki broj pokazatelja: obim i struktura NIR,
nauĉno-istraţivaĉka osnova zajednice, obim i oblici
transfera, udio proizvoda nove tehnologije u izvozu,
patenti i razvijenost proizvodnje i trţišta tehnologije,
tehnološki i trgovinski bilans zemlje itd.
Sve ovo treba da dovede do ukupnog rezultata koji se
iskazuje kao tzv. DRUŠTVENO BLAGOSTANJE ili
kao KVALITET ŢIVOTA
DRUŠTVENO BLAGOSTANJE je ustvari blagostanje
njegovih ĉlanova jer je ĉovjek glavni cilj i smisao
razvoja.; to bi trebalo da obuhvati:
- sve materijalne uslove ţivota i rada,
- stepen svestranog razvoja liĉnosti,
- raširenost mreţe veza i povezivanja ĉlanova zajednice,
- obim i metode ukljuĉenosti ĉlanova društva u
donošenju odluka o društvenom razvoju,
- razvijenost informacionog sistema,
- stepen socijalne sigurnosti ĉlanova zajednice,
- nivo infomiranosti graĊanina svijeta
KVALITET ŢIVOTA polazi od ĉinjenice da je ĉovjek vrlo
sloţeno, tj. multidimenzionalno biće sa mnogostrukim
potrebama i ţeljama i da ţivi u jednom nizu
koncentriĉnih društvenih krugova; zato se kvalitet
ţivota moţe definisati na dva naĉina:
• prvo, kao stepen koji je društvo dostiglo u svom
ukupnom razvoju, tj. svih sfera; to ukljuĉuje:
bezbjedonosni, privredni, zdravstveni obrazovni,
nauĉni i td. razvoj,
• drugo, kao stepen u kojem društvo ostvaruje sve
vrijednosti - cjeline, skupine i pojedinaca koji ga ĉine,
kao i vrijednosti meĊunarodne zajednice
• Upozorenja:
- pretjerano naglašavanje kvantitativnih aspekata,
- pitanje vjerodostojnosti podataka,
- obuhvat vantrţišnih operacija – “siva” ekonomija
- status kvaliteta ţivotne sredine,
- geografski poloţaj zajednica ,
- treba ići na komparacije sa sliĉnim,
- treba imati u vidu cilj proizvodnje: da li se proizvode
cigarete ili rastu izdaci za obrazovanje, zdravstvo,
- upozorenja o pokazatelju “per capita koji je prosjek!,
Konaĉno, ovdje dolazi u obzir razmatranje i odreĊenih
upozorenja, odnosno signala tokom procesa
ostvarivanja razvoja koji su trovrsni:
1. iz pozicije makropokazatelja: a) kretanje stope
akumulacije i b) kretanje prosjeĉnog koeficijenta
efikasnosti ulaganja,
2. signali sa trţišta: kretanje trţišnih cijena, kredita,
zaliha, Pn i Pţ radne snage, kretanje uvoza i izvoza
3. iz okruţenja: nove privredne olasti, nova otkrića i
pojava novih struka i novih metoda izgradnje
kadrova

CIKLUSI EKONOMSKE AKTIVNOSTI

• Trţišni oblik proizvodnje od samih njenih poĉetaka
karakteriše neravnomjerno kretanje u kojem se
smjenjuju faze uspona, zastoja i opadanja aktivnosti;
• Takvo kretanje, zbog periodiĉnosti, naziva se
CIKLUSIMA (grĉki kyklos – krug);
• Nastanak i razvoj ciklusa proizlazi iz same prirode
robno-novĉane proizvodnje i funkcije trţišta kao
njenog koordinirajućeg mehanizma;
• Naime, bitna karakteristika te robne proizvodnje je
samostalnost robnih subjekata koji samostalno
odgovaraju na njena najvaţnija pitanja: ŠTA, KAKO,
KOLIKO i ZA KOGA PROIZVODITI

• Ali konaĉne odgovore na ta pitanja subjekti dobivaju
tek na trţištu i to post festum;
• UZROCI: 1. potencijalni i 2. stvarni (realni)
1. POTENCIJALNI proizlaze iz funkcija novca i to: a)
kao prometnog sredstva, b) blaga (tezaurisanja), c)
sredstva plaćanja, d) svjetskog novca;
2. STVARNI proizlaze iz same prirode trţišne ekonomije
i to na slijedeći naĉin: 1. osnovni motiv je profit, a to
nameće sniţavanje cijene koštanja, a ona se
smanjuje primjenom tehniĉko-tehnološkog progresa,
a njegova primjena dovodi do većeg ulaganja u
opremu i mašine, a relativno manje u radnu snagu, a
to smanjuje komponentu potraţnje na trţištu, 2.
konkurencija nameće potrebu za stalno većim
obimom ukupne proizvodnje;
• Oba ova momenta dovode do stalno veće proizvodnje
– ponude, ali i do ograniĉene potraţnje – a to do
nemogućnosti realizacije, tj. do “viška proizvoda” ili
“hiperprodukcije roba” na trţištu;
• Ovo se najprije ispoljava na podruĉju trgovine i
kredita; trgovci ne mogu da realizuju proizvedenu
robu, ne mogu da izvrše svoje obaveze, raste
potraţnja za novcem, novac se tezauriše, kamate
rastu, dolazi do zastoja u duţniĉko-povjerilaĉkim
odnosima i konaĉno se to prenosi u proizvodnju;
• Posljedice: obustava dalje proizvodnje, propadanje
firmi, otpuštanje radnika itd.
• Ali to nije stalna karakteristika; ukupna aktivnost
stalno oscilira, a njen tok dobiva formu ciklusa;
• FAZE CIKLUSA: a) kriza, b) depresija (zastoj),
oţivljavanje (oporavak, uspon), prosperitet (polet,
“bum”, konjuktura)
• Historijski promatrano ciklusi su stalni pratilac
ekonomske aktivnosti ali sa razliĉitim intenzitetom
svoga ispoljavanja;
• Do prve ĉetvrtine XIX st. poremećaji su bili parcijalni i
lokalni, zahvaćali samo neke grane , dijelove ili
regione (npr. novĉane krize, trgovaĉke krize, a danas
se te parcijalne krize javljaju kao monetarne,
energetske, agrarna kriza i sl.);
• Prva obuhvatna kriza javila se 1825. g. u Engleskoj;
• Sa internacionalizacijom ekonomskih odnosa
poremećaji se više ne zadrţavaju u granicama zemalja
• Primjer svjetski obuhvatne krize je tzv. VELKIKA
EKONOMSKA KRIZA (“Velika depresija”) 1929-1932.
• Nakon II svjetskog rata došlo je do promjena: a)
skraćenje vremenskog trajanja ukupnog ciklusa i b)
smanjenje intenziteta cikliĉnog poremećaja;
• To je rezultat stalno rastućeg broja mjera koje u vezi s
tim preduzima drţava; cjelokupnost mjera
instrumenata i politika koje poduzima drţava
nazivamo EKONOMSKIM FUNKCIJAMA DRŢAVE;
• Ovo ublaţavanje, posebno u fazama krize i depresije,
dovelo je i do novog izraza tj. RECESIJA; ona ima ista
obiljeţja kao kriza i depresija (pad proizvodnje, profita,
rast nezaposlenosti, propadanje firmi i banaka itd.) ali
su ti poremećaji blaţi i kraći.
• Koja su uzroci ciklusa ekonomske aktivnosti?
• Objasnite potencijalne uzroke ciklusa ekonomske
aktivnosti
• Objasnite stvarne uzroke ciklusa ekonomske
aktivnosti
• Koje su faze ciklusa ekonomske aktivnosti? Navedite i
objasnite sa par reĉenica svaku fazu ciklusa
REGULATIVNE FUNKCIJE DRŢAVE
• Iako je cikliĉni tok neprekidni pratilac trţišne privrede
od njenog poĉetka ipak, dugo nije imao znaĉaj jakih
poremećaja naroĉito tokom XiX st.;
• To je bio period tzv. ekonomskog liberalizma – laisser
faire (lesefer) ekonomije;
• Ali već u 2. polovici,a naroĉito krajem XIX st. dvije
oblasti su nametnule potrebu regulisanja izvan
liberalizma: a) bankarstvo i b) meĊunarodna razmjena,
a uz njih se još moţe pomenuti nastajanje i snaţan
rast monopola;
• To je dovelo do teškoća koje su kulminirale tzv.
Velikom ekonomskom krizom (SAD – Roosvelt - “New
Deal”; J.M.Keynes: OPŠTA TEORIJA);


• Poĉetak razvoja regulativnih funkcija drţave usmjeren
je na rješavanje dva osnovna zadatka:
1. problem ublaţavanja ciklusa u fazama kriza i
depresija; zadatak je usklaĊivanje proizvodnje sa
potraţnjom i
2. obezbjeĊivanje odgovarajućeg tempa ekonomskog
rasta, a ako se radi o manje razvijenim zemljama to je
zadatak ubrzanog ekonomskog rasta;
• Od tada se zadaci drţave neprekidno šire, a meĊu
uzrocima tog širenja navodimo:
- rast meĊusobne povezanosti i zavisnosti subjekata u
okvirima nacionalnih privreda,
- rast neizvjesnosti o budućim dogaĊanjima,
- širenje monopola i suţavanje konkurencije,
- sektori djelatnosti netrţišne privrede,
- vanjski ili posredni efekti,
- trţište rezultira nepraviĉnom raspodjelom,
- usklaĊivanje razvoja, nepotpuna i nejednaka
obaviještenost;
• Svoje funkcije drţava obavlja na dva naĉina:
1. angaţiranjem vlastitih materijalno-financijskih
sredstava (to radi u cilju saniranja situacije
pojedinih subjekata i/ili regulisanja potraţnje) i tada
se drţava javlja kao: a) proizvoĊaĉ i b) kupac –
potrošaĉ; pri tome mora obezbijediti sredstva
(porezi, zajmovi i dr), i
2. na osnovu zakonskih odredbi – kao sila – bez
potrebe angaţiranja vlastitih materijalno -
financijskih sredstava;


1.a. Drţava – proizvoĊaĉ
• to prepoznajemo preko veliĉine drţavnog – javnog
sektora, odnosno drţavne svojine (potpuna ili
djelomiĉna),
• drţavni kapital je naroĉito bio izraţen u godinama
nakon II svjetskog rata,
• pravci širenja: nerentabilni i zastarjeli kapaciteti,
zatim u granama koje iziskuju veliki kapital, a
privatni nije zainteresovan i u granama koje imaju
kljuĉni znaĉaj za cijelu ekonomiju,
• uloga drţavnog kapitala postaje naroĉito jaka u
periodima priprema za ratova i periodima kriza –
recesija,
• vaţna je uloga drţavnog kapitala u uslovima
nedovoljno razvijenih zemalja radi ubrzanog rasta
1.b. Drţava – kupac –potrošaĉ
• drţava se ovdje javlja u najteţoj fazi kretanja kapitala,
tj. u fazi R – N,
• da bi to mogla raditi potrebna su joj sredstva; osnovni
naĉin prikupljanja – oporezivanje koje moţe biti
višestruko; dilema: jaĉe ili slabije oporezivanje;
• Sredstva od poreza su glavni prihod drţavnog budţeta
– proraĉuna,
• Budţetski – proraĉunski rashodi (drţavna potrošnja):
- drţavne investicije,
- transferni rashodi: soc. I zdrav. osiguranje, socijalna
pomoć, subvencije, nezaposleni, javni dug i sl.
- rashodi za obrazovanje i nauku, administraciju i td.


• Drţava tako pomaţe odrţavanju nivoa efektivne
potraţnje,
• U tom smislu moţe da primjenjuje: a) ekspanzivnu
ekonomsku politiku ( 1. povećanje drţavne i drugih
vidova potrošnje i 2. smanjivanjem poreza) ili b)
restriktivnu ekonomsku politiku (1. smanjivanje
javnih rashoda ĉime se smanjuje investiciona i
druge potrošnje i 2. povećavanjem poreza);
2. Drţava kao sila
• Ovdje drţava nastupa jednostavno kao monopol
sile, snagom propisa koje nameće bez ikakvog
angaţovanja materijalno – finansijskih sredstava
• Klasiĉne mjere ove vrste su:
- regulisanje kamatne stope i novĉanog opticaja,
- regulisanje cijena,
- regulisanje radnih odnosa,
- regulisanje investicionih ulaganja,
- mjere protiv monopolizacije,
- razliĉiti vidovi planiranja itd.
• Glavni cilj: stvaranje sklada u osnovama i kretanju
privrede jer utjeĉe na mijenjanje pozicije pojedinih
subjekata;
• Danas drţava ostvaruje još niz drugih uloga: vodi
politiku cijena, dohodaka, deviznog kursa,
ekonomskih odnosa sa inostranstvom, socijalnu
politiku, pravila ponašanja na trţištu roba, usluga,
radne snage, kapitala, deviznom trţištu itd.
• Ali tokom vremena iskazale su se i neki nedostaci
drţavne intervencije kao:
- nedovoljna informisanost,
- ograniĉene mogućnosti kontrole i utjecaja na
reagovanje ekonomskih subjekata na aktivnosti
drţave,
- ograniĉena kontrola nad drţavnom birokratijom,
- ograniĉenja vezana za politiĉki proces odluĉivanja itd.
• Sve su to nedostaci drţavne intervencije koji su
liberalnim ekonomistima i zagovornicima trţišta dali
osnova za kritiku i zahtjev za što manjim uplitanjem
drţave u privredne tokove;
• Takvi zahtjevi su naroĉito porasli od 80-tih god. XX st. i
to u najrazvijenijim kapitalistiĉkim zemljama;

• To je i rezultat potrebe tih drţava koje se nalaze na
prelazu iz industrijskog na tzv. postindustrijski naĉin
proizvodnje koje karakteriše:
- tehnološki procesi i to, najprije, znanje i informacije,
- novi sistem meĊunarodnih ekonomskih odnosa,
novi sistem informacija i komunikacija;
• Zbog toga su se one sve više orijentisale na
promociju snaga trţišta, a suština promjena se
ogleda u dva elementa:
1. smanjivanje javne – drţavne svojine i njeno
transformiranje u privatnu – proces PRIVATIZACIJE i
2. drţava prepušta kontrolu preduzeća slobodnom
djelovanju trţišta - LIBERALIZACIJA
• Privatizacija i liberalizacija su dva procesa u okviru
ovih promjena koji idu zajedno; drţavna – javna
svojina je rješenje kada i gdje privatna nije moguća ili
je konkurencija neprihvatljiva;
• Pri tome treba naglasiti da reafirmacija trţišta i
liberalizam ne bi smjeli da ugroze socijalne funkcije
drţave i steĉena socijalna prava graĊana;
• Prema tome, suština je da drţava sve manje nastupa
kao supstitut trţišta, a sve više djeluje
komplementarno jaĉajući svojstva trţišta, a trţište se,
ne gubeći svoj znaĉaj, samo prilagoĊava novim
uslovima zadrţavajući svoje progresivne funkcije;
• Savremeni tokovi ukidaju oštru podjelu trţišnog
mehanizma i drţave i samo ih usaglašavaju;
• Najnovija iskustva pokazuju da se gdje god je to
moguće prednost daje trţišnim rješenjima jer je to
bolje i za subjekte i za opštedruštvenu efikasnost; ovo
u velikoj mjeri vaţi i za podmirivanje odreĊenih
zajedniĉkih potreba (komunalije, javni saobraćaj,
obrazovanje, zdravstvo, kultura, rekreacija itd.);
• Ustvari, dilema drţava ili trţište je vještaĉka; trţište
koriste kako najrigidniji, tako i najdemokratskiji
društveni sistemi, a isto tako i drţava treba da
interveniše i danas kada je to neophodno;
• Kljuĉno je pitanje samo da li su drţavne zajednice
osposobljene da to ĉine KADA TREBA, KAKO TREBA
I KOLIKO TREBA, odnosno kako optimalno osposobiti
i drţavu i trţište da ispunjavaju razvojne ciljeve;
• Koja su dva osnovna zadatka regulativne funkcije
drţave?
• Na koja dva osnovna naĉina drţava obavlja svoje
regulativne funkcije?
• Objasnite funkciju drţave kao proizvoĊaĉa
• Objasnite funkciju drţave kao kupca
• Objasnite funkciju drţave kao sile

FINANSIJSKI ASPEKTI EKONOMSKOG RAZVOJA
• Centralni problemi finansiranja razvoja su: a)
raspolaganje odreĊenom, potrebnom koliĉinom
kapitala, b) najboljim naĉinom njegovo uvećavanja i c)
njegovom efikasnom mobilizacijom i alokacijom;
• Kada je bila rijeĉ o faktorima razvoja pokazali smo
relaciju: kapital→akumulacija→investicije→razvoj pa
ćemo još samo podsjetiti na slijedeće:
- uvećavanje kapitala je neophodan uslov razvoja,
- kapital – kapitalna dobra su rezultat akumulacije,
- akumulacija (štednja) je dio novostvorene vrijednosti
– dohotka – nacionalnog dohotka koji sluţi za razvoj,
- IzmeĊu ovih kategorija postoje ĉvrsti odnosi:
dohodak = potrošnja + akumulacija (štednja), odnosno
potrošnja = dohodak – akumulacija (štednja), odnosno
akumulacija (štednja) = dohodak – potrošnja
- akumulaciji pripada znatno veće uĉešće i znaĉaj u
ekonomskom razvoju u odnosu na druge faktore,
- akumulacija je ţrtvovana tekuća potrošnja,
- akumulacija ne bi smjela biti rezidualna stavka pri
raspodjeli,
- akumulacija odreĊuje sposobnost da mobiliše druge
faktore,
- akumulacija treba da obuhvati štednju stanovništva,
preduzeća i drţave,

- dopunski izvori: domaće banke, strani krediti,
poslovna saradnja sa svijetom, privatizacija,
dioniĉarstvo id,
- pretvaranje novĉane u stvarnu akumulaciju je
investiranje,
- investicije predstavljaju ulaganje u nove kapacitete,
proširenja, rekonstrukcije i modernizacije postojećih,
a širem smislu još i u obrazovanje, sticanje iskustva,..
- efikasnost investicija je bitan kriterij upotrebe
kapitala; stopa rasta profita mora biti bar jednaka, a
poţeljno veća od kamatne stope,
- uzroci niske efikasnosti investicija: slabo
poduzetništvo, loš menadţment, slaba infrastruktura,
slaba radna snaga, birokracija, korupcija, pravna
drţava itd.


a) Finansiranje razvoja domaćom štednjom
- osnovni izvor finansiranja treba da bude domaća
štednja,
- obim domaće štednje ovisi od: 1. veliĉine DBP “per
capita” i 2. od stope nacionalne štednje,
- sklonost štednji zavisi od mnogo faktora: veliĉine i
raspodjele nac. dohotka, postojanja finansijskih
Institucija, mjera kojima se štednja stimuliše,
sistema društvenih vrijednosti, religioznih itd.
faktora;
• jedan od vaţnijih faktora je adekvatan finansijski
sistem, uslovi i ustanove u zemlji koji su
stimulativni,
• trţište kapitala i odnos ponude i potraţnje i kamatna
stopa su bitni za stimulaciju,
- Štednja je, po pravilu, dobrovoljna; ali postoji i tzv.
prinudna štednja kao odricanje od jednog dijela
dohotka namijenjenog potrošnji (situacije smanjenja
realne kupovne moći novca, inflacija, deficitarno
finansiranje i dr.),
- razliĉite grupe vlasnika dohotka imaju razliĉitu
sklonost štednji,
- štednja je veća kod razvijenih ( kako zbog većeg
dohotka, tako i zbog mnogih drugih uvjeta,
- moguće je identifikovati tri osnovna vlasnika dohotka,
odnosno sektora domaće štednje i to: a) domaćinstva,
b) preduzeća i c) drţava;


a) Štednja domaćinstava:
- vaţan izvor finansiranja i kod razvijenih i
nerazvijenih,
- sredstva potiĉu od prihoda od rada, prihoda od
svojine, štednje privatnih i partnerskih preduzeća
itd.,
- faktori: nivo raspoloţivog dohotka, raspodjela
dohotka, inflacija, realna kamatna stopa itd.
- dohodak kojim domaćinstvo raspolaţe se usmjerava
u tri smjera: na potrošnju, na štednju i plaćanje
poreza; nakon plaćanja poreza ostaje prostor za
štednju i potrošnju;
b) Štednja preduzeća ima dva izvora: a) eksterni
(dioniĉarski kapital) i b) interni (reinvestirani profit i
amortizacija);




c) Štednja drţave se formira iz dva izvora: 1. višak
budţetskih prihoda nad rashodima i 2. iz štednje
javnih preduzeća;
1. Kada je rijeĉ o budţetu tada su pitanja:
- budţetski suficit (kako i gdje ga plasirati; najbolje
putem trţišta kapitala); budţetski deficit (pokrivanje iz
zemlje ili inostranstva)
- budţetska sredstva se mogu povećati i
oporezivanjem, ali ....
- pri korišćenju drţavnih sredstava ima neracionalnosti,
neefikasnosti, rasipanja ,...
2. Štednja javnih preduzeća je skromna jer ona posluju u
slovima odsustva konkurencije pa su rezultati slabi,
pa i mogućnosti akumulacije ograniĉene.

b) Vanjsko finansiranje ekonomskog razvoja
• Ono obuhvata sredstva iz inostranstva kao dopuna
domaćoj štednji; tu se povezuju interesi razvijenih sa
manje razvijenim;
• finansiranje razvoja stranom štednjom posebno je bilo
izraţeno zadnjih decenija XX st., a to je dovelo do
porasta zaduţenosti i tzv. “krize dugova” –
nagomilavanja dugova i nemogućnosti otplata zbog
rasta kamata;
• angaţovanje strane štednje ima opravdanja samo ako
sredstva budu upotrebljena sa razvojnim efektima koji
omogućuju otplaćivanja;
• Angaţovanje je moguće podijeliti na 1. privatnu stranu
štednju i 2. javnu stranu štednju


1. Privatna strana štednja je motivisana iskljuĉivo
ekonomskim interesom kao što su ostvarivanje
maksimalnih profita, osvajanje trţišta i sl. I po
pravilu se usmjerava na finansiranje odreĊenih
projekata
Oblici su: a) strane direktne investicije (FDI), b)
portfolio investicije i c) bankarski i komercijalni
krediti;
a) Strane direktne investicije su najpovoljniji oblik jer
ima niz prednosti: proširuje mogućnosti investicija,
podiţe znanje, podstiĉe konkurenciju na domaćem
trţištu ĉime djeluje na sniţavanje troškova kod
domaćih firmi, poboljšava izvoz domaćih firmi,
djeluje antiinflaciono, primjenjuje nova znanja itd.
• Historijski tok: nakon I rata do Velike krize bile su
dominantan oblik angaţovanje strane štednje; nakon
velike krize naglasak se prenio na znaĉaj javnog
kapitala, a nakon II rata ponovno postaju osnovni
oblik; meĊutim, 70 godina XX st. zbog recesionih
teškoća ponovno se smanjuju; a 80-tih godina
ponovno dobijaju na znaĉaju;
• Ranije su bile vezane za korišćenje prirodnih resursa,
jeftine radne snage i trţišta nerazvijenih; danas se
koriste radi neophodnosti praćenja modernih
tehnologija;
• Razlikuju se tri tipa: a) horizontalne, b) vertikalne i c)
konglomeratske;
• Najznaĉajniji nosioci: transnacionalne korporacije
• TNK kao najznaĉajniji nosilac FDI to ĉine na dva
naĉina: 1. u formi potpunog ili većinskog vlasništva
nad svojim filijalama u inostranstvu i 2. klasiĉnim
izvozom;
• TNK su predmet kontroverznih stavova o efektima
njihovog rada sa aspekta štednje, investicija,
menadţmenta, primjene moderne tehnologije itd.
• Kritike su mnogobrojne i raznovrsne ali u zakljuĉku
moţe se kazati da one mogu biti znaĉajan stimulans
domaćeg razvoja sve dok se ekonomski interesi tih
korporacija i zemlje domaćina podudaraju,
b) Portfolio investicije znaĉe kupovinu stranih
vrijednosnih papira emitovanih od domaćih subjekata;
to je indirektni oblik investiranja, plasmana štednje;
c) Bankarski zajmovi i komercijalni krediti su zajmovi po
trţišnim uslovima koji se daju stranim drţavama ili
njihovim subjektima; oni daju veću samostalnost i
fleksibilnost u pogledu naĉina korišćenja sredstava
od strane zemlje koja ih koristi;
2. Javna strana štednja se javlja prvi put nakon Velike
krize, a nakon II rata kao izvor finansiranja mnogih
zemalja u ratu uništenih privreda:
- Moţe se obezbjeĊivati iz osnova: 1. bilateralnih i 2.
multilateralnih aranţmana
- Nekoliko karakteristika: a) ĉesto imaju vojnopolitiĉku
konotaciju, b) imaju za cilj da otvore put privatnom
kapitalu i c) zemlje korisnice su pod jakim utjecajem
politiĉkog uslovljavanja;

- Najpovoljniji su multilateralni aranţmani iz institucija
kao što su: Svjetska banka (WB), MeĊunarodni
monetarni fond (IMF), niz regionalnih banaka za razvoj
i neke agencije UN;
Dodatni naĉin je u obliku tzv. STRANE POMOĆI što
podrazumijeva sve forme meĊunarodnog transfera
novca, roba ili tehnologija koje su najĉešće u obliku
poklona (bez vraćanja) ili kredita pod veoma
povoljnim uvjetima;
Ovo se ĉesto primjenjuje u sluĉajevima katastrofalnih
dogaĊaja, ali ponekad sluţi i kao promocija izvoza
zemlje donatora;
Još neke zapaţene karakteristike strane pomoći:
neodgovornost posrednika, korupcija, koncesije itd.
• Koja su tri osnovna vlasnika dohotka – sektora
domaće akumulacije – štednje
• S obzirom na izvore, stranu akumulaciju – štednju, u
funkciji finansiranja ekonomskog razvoja, moguće je
podijeliti na a) i b)
• Oblici privatne strane štednje su: a), b), c)
• Javnu stranu štednju moguće je obezbijediti na
osnovu: a) i b)



VI
SVJETSKI EKONOMSKI RAZVOJ
1. Pregled
- Najvaţniju karakteristiku savremenog ekonomskog
razvoja ĉini ogromne ekonomske razlike izmeĊu
razvijenog i nerazvijenog dijela savremenog svijeta
koje se uporno odrţavaju uprkos naporima
nerazvijenih kao i meĊunarodne zajednice;
- Najbolji podatak:
stanovništvo svjetski dohodak
razvijene zemlje: 10% 80%
najnerazvijenije zemlje: 40% 3%
- Nastanak i odrţavanje ovih razlika (tzv. “jaz”, engl.
gap) ima dugu istorijsku prošlost, ali te razlike su
najizrazitije od sredine XIX do sredine XX st. (“zlatni
vijek kolonijalizma”), a odrţavaju se i nakon II rata
sve do danas;
- Period nakon Ii rata se moţe iz pozicije razvojne
dinamike podijeliti u nekoliko kraćih intervala:
a) period do 80-tih godina:
- velike razlike u priraštaju stanovništva još više
produbljuju “jaz”,
- stope rasta bivših socijalistiĉkih i razvijenih zemalja
nisu se toliko razlikovale da bi umanjile razlike,
- poreĊenje Kine I Indije ide u korist Kine
b) 80-te godine karakteriše neujednaĉena dinamika
- razvijeni i dalje ostvaruju solidne stope,
- nerazvijeni se i dalje sporo razvijaju ali se diferenciraju
- Kina ostvaruje dvocifrene stope rasta, dva puta veće
od Indije,
- bivše socijalistiĉke zemlje ulaze u fazu stagnacije
c) 90-te godine su obiljeţene krupnim promjenama:
- bivše socijalistiĉke zemlje ulaze u tranziciju,
- razvijeni odrţavaju pozitivne stope rasta,
- unutar nerazvijenih izdvaja se relativno mala grupa
zemlja Istoĉne Azije (“dalekoistoĉni tigrovi”);
Ostaje “jaz”; visina DP p/c na relaciji razvijeni –
nerazvijeni 67:1!
Bitne karakteristike tog ogromnog nerazvijenog dijela
savremenog svijeta su:
- visoka natalitet uz smanjen mortalitet,
- veliki dio radne snage angaţovan u agraru uz malu
produktivnost agrara,
- visoko uĉešće hrane i sliĉnih egzistencijalnih
proizvoda u porodiĉnoj potrošnji,
- preteţno uĉešće primarnih proizvoda i niskog stepena
obrade u izvozu, a industrijskih i finalnih u uvozu,
- nizak nivo primijenjene tehnologije u proizvodnji,
- skroman nivo štednje stanovništva.
Nastojanja se svode na probijanje tzv. “zaĉaranog kruga
siromaštva” koji se formira na slijedeći naĉin:
• Nerazvijeni imaju nizak DOHODAK, to ima za
posljedicu skromnu AKUMULACIJU i ograniĉen
ukupni kapital, a to rezultira niskim INVESTICIJAMA
koje ne mogu obezbijediti rast PRODUKTIVNOSTI, a
niska produktivnost vraća na polaznu taĉku,tj. nizak
rezultat – skroman NACIONALNI DOHODAK i opet od
poĉetka!
• Otuda i pitanje: kako se otpoĉinje proces razvoja?
• Prvi korak: utvrĊivanje potencijala kojima zemlja
raspolaţe – njihova optimalna kombinacija – to bi
obezbijedilo višu produktivnost – a to bolju
konkurentnost (naroĉito na inostranim trţištima) – to
stvara viši dohodak, bolje podmirivanje potreba, a i
omogućava veću AKUMULACIJU – INVESTICIJE itd.
• U vezi s tim moguće je pokazati detaljniju klasifikaciju
razvoja u svijetu i njegovih dijelova; to se vrši pomoću
standardnih ekonomskih agregata koji se, za pojedine
potrebe, dopunjavaju razliĉitim drugim indikatorima;
• Svjetska banka /World Bank) koristi nacionalni bruto
proizvod (GNP – GNI) po stanovniku (p/c) i izvodi
slijedeću klasifikaciju:
I grupa zemalja - nizak GNI: od 905 ili manje SAD
dolara,
II grupa zemalja - srednji GNI: od 906 do 11.115 SAD
dolara,
III grupa zemalja - visoki GNI: od 11.116 i više
Tako je moguće prikazati savremenu svjetsku situaciju u
pogledu odnosa broja stanovnika i veliĉine nacionalnog
proizvoda po stanovniku:
Svjetsko stanovništvo i dohodak
Stanovništvo
broj
%
GNI –
iznos
%
GNP po
stanovniku
svijet
ukupno
6.538 100 48.694 100 7.448
nizak
GNI
2.420 37 1.571 3 649
srednji
GNI
3.088 47 9.426 19 3.053
visok
GNI
1.031 16 37.732 78 36.608
• Ako ove podatke dopunimo još nekim kvalitativnim
podacima moguće je napraviti još neke klasifikacije,
meĊu kojima, kao upotrebljivu navodimo slijedeću:
NERAZVIJENE ZEMLJE: zemlje najniţeg dohotka u
svijetu, najviše zaposlenih u poljoprivredi, oskudica
kapitala, oskudica kvalifikovane radne snage, nizak
stepen pismenosti, kratak ţivotni vijek, jak
demografski pritisak, problemi sa obebjeĊivanjem
ishrane, slabe i nerazvijene politiĉke i trţišne
institucije; najviše tih zemalja je u Africi ;
TRANZICIJSKE ZEMLJE: prolaze kroz tranziciju od
komandno-planskih ka trţišnim; karakteriše ih: nizak
nivo produktivnosti, konkurentnosti, visoka unutrašnja
i vanjska zaduţenost, prisutna inflacija, nezaposlenost
i deficit trgovaĉkih i platnih bilansa ALI se razlikuju od
nerazvijenih jer:
1. raspolaţu solidnim nivoom obrazovanja i
kvalifikovanosti stanovništva – radne snage i 2.
znaĉajnim industrijskim sektorom i razvijenom,ali
zastarjelom infrastrukturom;
ZEMLJE U RAZVOJU: se po mnogim pokazateljima
pribliţavaju prvoj grupi ali ipak ostvaruju izvjestan
razvoj: rast dohotka p/c, nešto viši nivo industrijske
proizvodnje, odreĊeni nivo uĉešća u meĊunarodnoj
razmjeni itd; tu je niz zemalja Azije, Afrike i Lat.
Amerike,
NOVE INDUSTRIJSKE ZEMLJE: zemlje koje su u zadnje
dvije – tri decenije postigle dinamiĉan razvoj na
osnovu znaĉajnih napora u postizanju akumulacije i
investicija što je rezultiralo visokim stopama rasta i
dohotka (R. Koreja, Malezija, Izrael, Tajvan, Hong
Kong i dr);
VISOKO RAZVIJENE ZEMLJE: to je grupa najrazvijenijih
zemalja savremenog svijeta: SAD, Zap. Evropa,
Japan, Australija, Kanada, Novi Zeland;
Zajedniĉke karakteristike:
a) u ekonomskoj sferi: visoka kapitalna opremljenost,
visoka produktivnost, stalno rastuće uĉešće
sekundarnog i tercijarnog sektora, stimulisanje
poduzetništva, visoko uĉešće u svjetskoj trgovini,
razvijene trţišne institucije, stabilan politiĉki i pravni
sistem, briga za okolinu,
b) u politiĉkoj sferi: stabilan demokratski sistem,
višestranaĉje, liĉne slobode, odsustvo
diskriminacije,
c) u socijalnoj sferi: briga za siromašne, rast
obrazovanja i dr.
ZEMLJE IZVOZNICE NAFTE (OPEC): ostvaruju visok
nivo razvoja zahvaljujući ovom energetskom izvoru;
taj visoki nivo nameće potrebu kompletiranja
ekonomske strukture u funkciji budućeg razvoja,
kao i problem ravnomjernije raspodjele dohotka
izmeĊu dijelova stanovništva;
2. TRI BITNE EKONOMSKE KARAKTERISTIKE
SAVREMENOG SVIJETA: 1. Globalizacija, 2.
Integracija i 3. Tranzicija
a) G l o b a l i z a c i j a
• G se moţe definisati kao proces ekonomskog,
socijalnog, kulturnog i politiĉkog djelovanja koji
prelazi granice samostalnih drţava;
• Oni koji ekonomski kontekst stavljaju u prvi plan G
definišu kao :


“najvišu formu internacionalizovane ekonomske
aktivnosti što predstavlja širenje ekonomske
aktivnosti na globalnom planu, uz politiĉka i kulturna
prilagoĊavanja koja prate tu ekspanziju”
Još jedna više obrazloţene definicija kaţe da
globalizacija ekonomije oznaĉava proces u kojem
nacionalne i drţavne granice, kao i razlike izmeĊu
finansijskih trţišta postaju mnogo manje znaĉajne
zbog slijedećeg niza trendova: globalizacije finansija,
rastućeg znaĉaja TNK, globalnih FDI, globalne
specijalizacije, globalizacije tercijarnog sektora,
globalizacije kancelarijskog poslovanja i globalnog
turizma;
G implicira i nameće zahtjev za podvrgavanjem
pojedinaĉnih uslova ţivota i rada nekim opštim
svjetskim, univerzalnim pravilima i kriterijima;
• Kada je rijeĉ o ekonomskom aspektu ta pravila i
kriteriji su zasnovani na postavkama neoliberalizma
koji polazi od koncepta otvorenog trţišta na kojem
svi rezultati, oblici i faktori razvoja podlijeţu
slobodnoj konkurenciji koja utvrĊuje njihove
objektivne pozicije;
• Ovdje su bitna dva upozorenja:
1. razvijeni, industrijski dio savremenog svijeta već
dugo vremena funkcioniše utemeljen na ovim
principima, dok njegov ogroman, nerazvijeni dio tek
ĉini prve korake u tom smislu;
2. razliĉite su startne pozicije ova dva dijela
savremenog svijeta iako se isti kriterij pokušava
nametnuti i jednim i drugim,
• Istorijski procesi G dobili su naroĉito ubrzanje nakon II
rata i nastavljaju se sve do danas; u tom smislu
djelovao je niz faktora: snaga SAD steĉena tokom II
rata, potrebe obnove ratom razorene Zapadne Evrope,
dugogodišnja konfrontacija sa Istoĉnim blokom,
potrebe zemlja u razvoju itd.;
• Nešto kasnije nakon rata sa obnovom zapadne Evrope
i Japana pokrenula se snaţna ekonomska ekspanzija
koja je traţila sve šire prostore za svoje razvojne
potrebe;
• Na proces G naroĉito poslije 60-tih godina utjecao je
još niz faktora:
- stvaranje meĊunarodnih finansijskih i trgovaĉkih
organizacija koje bitno utjeĉu na razvoj vanjske
trgovine i finansiranje ZUR,
- intenzivan razvoj svjetske trgovine,
- stvaranje TNK od kojih neke prevazilaze snagu ĉitavih
nacionalnih privreda,
- razvoj svjetskog trţišta, posebno trţišta finansijskog
kapitala i stvaranje regionalnih ekonomskih blokova,
organizacija i institucija;
• Kraj XX st. karakteriše posebno ubrzavanje ovog
procesa ĉiji su nosioci moćne industrijske, trgovaĉke i
finansijske organizacije locirane u desetak
najrazvijenijih zemalja svijeta ĉiju podlogu ĉini
politiĉko savezništvo, jedinstveni privredni sistemi i
usklaĊena razvojna politika i interesi;
• O tome su u tekstu dati ilustrativni podaci; str. 160.

• Proces G i nadalje ostaje najznaĉajnije obiljeţje tokova
svjetske privrede utemeljen posebno na tri momenta:
- EKSPANZIVNOM RASTU PROIZVODNIH KAPACITETA
kako u visoko razvijenim zemljama, tako i sa pojavom
niza novoindustrijalizovanih zemalja, kao i ZUR a
svemu tome daje posebno obiljeţje rast stanovništva i
rast potreba,
- IZVANREDNIM NAPRETKOM INFORMATIĈKE I
KOMUNIKACIJSKE TEHNOLOGIJE,
- Naglašenim TRENDOM LIBERALIZACIJE u tokovima
svjetske privrede (posebno u tokovima novca,
kapitala, roba i usluga), a što svoj institucionalni izraz
dobija u sve većem broju ĉlanica Svjetske trgovinska
organizacije (WTO);
• Još neke napomene u vezi sa G:
- G ide smjerom od najrazvijenijih ka manje razvijenim
(pri tome treba imati u vidu da savremeni svijet na toj
relaciji karakterišu ogromne razlike u dostignutom
nivou ekonomske razvijenosti, zatim trţišnim
karakteristikama i civilizacijskim nepodudarnostima);
- G efekti su kontroverzni: a) pozitivni: pristup trţištima,
transfer tehnologije, porast produktivnosti, porast
standarda i b) negativni: strah od konkurencije,
smanjivanja broja radnih mjesta, monopola stranih
kapitala i smanjivanja ukupnog suvereniteta nekih
zemalja;
- S tim u vezi nameće se pitanje potrebe regulisanja
nekih nepovoljnih globalizacijskih efekata na
svjetskom nivou;
- dalje, nameće se potreba pozicioniranja drţave u
unutrašnjim i vanjskim aspektima G; od toga ovisi
odgovor na kljuĉno pitanje tj. pitanje da li će zemlja biti
subjekt ili samo inferiorni globalizacijski privjesak!
- u cjelini se moţe kazati da su implikacije G na
ekonomski razvoj višestruke, kompleksne i znaĉajne;

b) I n t e g r a c i j a
- Taj proces znaĉi spajanje pojedinaĉnih privreda više
zemalja u jednu potpuniju meĊunarodnu cjelinu,
- To predstavlja jednu originalni istorijsku pojavu koja
zapoĉinje nakon II rata u Evropi,
- Kada je rijeĉ o motivima oni su u poĉetku bili i
ekonomski i vojno-politiĉki, a u novije vrijeme veći
znaĉaj imaju ekonomski,
- U pogledu sadrţajnih elemenata neke formacije su
već ušle u fazu izgradnje sloţenih sistema
upravljanja, druge stavljaju naglasak na meĊusobno
trţišno povezivanje, a treće na postizanje efekata u
pogledu društvene podjele rada;

Neki stavovi – zapaţanja – pitanja:
- Integracije su neosporno jedna progresivna istorijska
pojava jer doprinose stvaranju jedinstvenih i širih
trţišnih podruĉja, a to stimuliše razvoj,
- Osnovna ideja vodilja je stvaranje maksimalno
liberalne trţišne ekonomije, a to znaĉi takve koja
najbolje odgovara privatnom kapitalu,
- MeĊutim, poznato je da liberalizacija vodi takvoj
podjeli rada i razmještaju resursa koji odgovaraju
zakonima trţišne privrede, a te zakonitosti neminovno
dovode do razvojnih neravnomjernosti i nestabilnosti
raznih vrsta,
- Zapadnoevropska integracija – EU – stimuliše pojavu
sliĉnih integracija širom svijeta,

- da li su postojeće slobodne trgovinske zone zaista
slobodne ili su to samo preferencijalni sporazumi koji
sluţe za zaštitu od zemalja koje su izvan i koje moraju
ispuniti niz posebnih uslova za ĉlanstvo?
- da li prijete neke vrste konflikata izmeĊu tih
regionalnih organizacija?
- mnogi smatraju da bi u budućnosti svaka slobodna
trgovinska zona morala biti otvorenog karaktera, tj. da
bi nezavisno od geografskih, kao i od ekonomsko-
politiĉkih uslova trebala svakoj zainteresovanoj zemlji
omogućiti jednostavan pristup;
• Nekoliko teoretskih pitanja i stavova
1. Integracioni procesi su jedna progresivna istorijska
pojava jer stvaraju jedinstvena i šira trţišna
podruĉja i tako stimulišu razvoj ĉlanica; ali trţišna
privreda, kao što znamo, vodi takvoj podjeli rada i
razmještaju potencijala koji joj odgovaraju, a to
neminovno dovodi do nestabilnosti i
neravnomjernosti u nizu aspekata; zbog toga se
postepeno formiraju nadnacionalna tijela i
organizacije kao sredstva kojima se utjeĉe na
ravnomjerniji razvitak, skladnu društvenu podjelu
rada i prevenciju konjukturnih poremećaja; to znaĉi
prevazilaţenje uskih nacionalnih autarhiĉnih okvira i
put stvaranja progresivnog ekonomskog
internacionalizma;

2. Drugi problem je odnos integracija i optimalne
društvene podjele rada; naime, svaka integracija
polazi od nekog datog stanja u tom pogledu i nastoji
da je pribliţi nekom utvrĊenom optimumu; ako je
stvarno stanje bliţe tom optimumu, integracija se
odvija lakše i obratno; tu se javlja problem uloge
nacionalno-politiĉkog faktora koji moţe taj proces
podrţavati ili ga sprjeĉavati; upravo u ovome
odstupanju politiĉke motivacije u odnosu na
ekonomsku politike nalaze se teškoće u realizaciji
nekih integracionih poduhvata u savremenom
svijetu;
3. Treći problem je diskriminirajući karakter
integracija; pitanje: moţe li integracija uopšte
postojati a da ne bude diskriminacijska?

Ĉini se da je to nemoguće jer se integracije i stvaraju
radi zaštite interesa onih koji su u integraciju
ukljuĉeni; ako toga ne bi bilo zašto bi se integracija
uopšte stvarala?; momenat diskriminacije ne bi
postojao samo u sluĉaju ako bi zemlje ĉlanice bile
toliko ekonomski superiorne u odnosu na “treće”
zemlje da im to ne bi trebalo, a to je u stvarnosti
savremenog svijeta skoro nezamislivo; ipak, moţe se,
u principu, zakljuĉiti da su razvijeniji skloni
ekonomskom liberalizmu, a manje razvijeni
ekonomskom protekcionizmu;
Konaĉno, ovdje se postavlja i pitanje odnosa procesa
globalizacije i integracije; tu su dva stava: prvi smatra
da integracije ometaju globalizaciju, a drugi da
integracije ubrzavaju globalizaciju;
Odgovor na to pitanje nalazimo u otvorenosti neke
integracije kada ona moţe dobiti ocjenu katalizatora
globalizacije, odnosno zatvorenosti integracije kada
normalno predstavlja smetnju procesu globalizacije;
Konaĉno, ovdje je i dilema o prednostima i slabostima
neposrednog, odnosno direktnog ili, pak, posrednog,
dakle prethodnim integracionim povezivanjem,
hvatanja prikljuĉka na tokove svjetske globalizacije;
c) T r a n z i c i j a
• T se uobiĉajeno naziva proces intenzivnih politiĉkih i
ekonomskih promjena kroz koje prolazi skoro pola
Evrope; moţda bi bolji izraz bio transformacija;
• Radi se o temeljnom vraćanju na tradicionalne i
univerzalne svjetske; vrijednosti

• Neprihvatljiva je redukcija ovog kompleksnog pojma
na samo jedan od niza njegovih sadrţajnih elemenata,
tj na proces privatizacije jer taj pojam podrazumijeva
aktivnosti u više znaĉajnih segmenata ekonomske
strukture onih zajednica koji taj proces ţele
kompleksno realizirati;
• A šta bi taj proces, odnosno pojam trebao sadrţavati:
- privatizaciju najvećeg broja privrednih i neprivrednih
subjekata, naravno i subjekte u finansijskoj sferi, niz
nekretnina kao i povrat vlasništva ranijim vlasnicima,
- stvaranje pravnog, odnosno normativnog okvira i
ambijenta za aktivnost privatnog sektora, a to znaĉi:
uspostavljanje vlasniĉkih prava i njihove zaštite,
savremeni sistem obligacija i kompletan mehanizam
obezbjeĊivanja savremenog poduzetništva,

- uspostavljanje odnosa liberalizacije unutar
ekonomske sfere,
- reformisana uloga drţave: na poziciji
makroekonomskog menadţmenta, budţetskog i
penzijskog sistema, socijalne politike,
obezbjeĊivanje funkcionalne infrastrukture i
posebno efikasne drţavne administracije;
• Dosadašnja iskustva daju osnova za neke stavove:
- nije postojala neka teorijski utemeljena koncepcija i
strategija ostvarivanja tranzicije,
- ukoliko su i postojali neki koncepti njihov polazni
stav je bio da će razvitak trţišta, trţišnih ustanova i
mehanizama samo po sebi rješavati sve probleme
tranzicijskog restrukturiranja i povećanja efikasnosti,

- poĉetni koncepti zasnivali su se iskljuĉivo na primjeni
ekonomskog liberalizma, a poznato je da je primjena
liberalizacije u uslovima zemalja tranzicije veoma
kompleksna, pa i kontroverzna i protivurjeĉna; naime
primjena neoliberalizma je moguća samo u sasvim
odreĊenim postojećim uslovima: razvijenih trţišnih
institucija, mehanizama, kriterija, trţišnih znanja,
menadţmenta, marketinga i trţišnog ponašanja,
- svakako to pretpostavlja i takvo politiĉko okruţenje u
kojem funkciniše pravna i socijalna drţava i kriterij
socijalne pravde,
- takvi nepotpuni koncepti su prenaglašavali ulogu
trţišta, privatizacije i liberalizacije, a gubili iz vida
potrebu adekvatne monetarne i fiskalne politike, niske
inflacije, stabilnih cijena i deviznog kursa, i odrţivih
deficita,



- u praksi realizacije nametnula se još jedna dilema: da
li se opredijeliti za put ostvarivanja osnovnih
tranzicijskih ciljeva odjednom što predstavlja jak udar
na sve subjekte ili postepeno ostvarivanje ciljeva
posredstvom postepenog uklanjanja elemenata starog
sistema;
• U takvoj situaciji (nepostojanja teoretskih koncepata a
ni provjerenih iskustava) razumljivo da je ovaj prelaz iz
centralno-planskog u trţišni sistem rezultirao velikim
šokovima ĉiji se oblici ispoljavaju kroz tzv.
“tranzicijsku krizu” (pad skoro svih osnovnih
agregata: proizvodnje, investicija, zaposlenosti,
produktivnosti, osiromašenju, sloma socijalne drţave,
korumpiranosti politiĉkih elita i opšte civilizacijske
retardiranosti);

• Pitanje daljeg razvoja ovisi o tranzicijskom
prestrukturiranju u svim segmentima poĉev od
vlasniĉkih i trţišnih pa sve do organizacijskih,
tehnoloških i pravnih, s ciljem osposobljavanja cijele
ekonomske strukture za odrţiv razvoj u uslovima koje
nameću kriteriji savremene ekonomije;
• To bi, u praksi, zahtijevalo primjenu nauĉno
pripremljenih kombinovanih politika koje, izmeĊu
ostalog, obuhvataju: politikama upravljanja
potraţnjom (zbog povećanja stopa rasta), troškovno
orijentisanim politikama (zbog smanjivanja troškova i
poboljšavanja konkurentske pozicije), kao i politikama
usmjerenim prema ponudi (radi povećanja proizvodnje
i podsticanja rasta i razvoja)
• Još jednom istiĉemo da nema gotovih obrazaca niti
idealnih rješenja koja bi se mogla apriorno
primjenjivati već svaka zemlja polazeći od vlastitih
unutrašnjih specifiĉnosti, vlastitog ekonomskog
potencijala a u okvirima vlastitog i širih okruţenja
mora iznalaziti i definisati vlastiti razvojni put;
• Posebno je pitanje ekonomskih mogućnosti i pozicije
malih tranzicijskih zemalja; ovdje postoji opšta
saglasnost bar u vezi sa samo jednom porukom:
OTVORENOST JE PREDUSLOV USPJEŠNOG
RAZVOJA!
• Male zemlje nemaju izbora; njihova jedina dilema je
KAKO, KADA i KOLIKO; one se moraju prilagoĊavati,
vanjsko okruţenje je definisano pa je samo problem
kako što bolje ostvariti nacionalne interese u
globalnom i regionalnom okruţenju;
• Glavne komparativne prednosti “malih”: fleksibilnost,
brza adaptacija, specijalizacija, iznalaţenje “niša” i
razvijanje snaţnih kompeticija za obavljanje onoga što
“mala” zemlja moţe najbolje raditi;
• Postoji i 6 “zapovijesti”za “male” zemlje:
- integrisanje u regionalne asocijacije kao prvi korak,
- prevazilaţenje kompleksa veliĉine; spoznaja i o nekim
prednostima “malih”,
- insistiranje na vrijednosti znanja i obrazovanja;
“ekonomija znanja”,
- brzo i fleksibilno reagiranje na stalne promjene,
- unapreĊivanje ulaznog i izlaznog toka FDI,
- produktivna imitacija, asimilacija i adaptacija strane
tehnologije;

• Konaĉan stav:
SUDBINA “MALIH” JE, IPAK, U VELIKOJ MJERI,
NJIHOVIM RUKAMA
Ona nije u zadatim vanjskim uslovima i okolnostima,
nego u njihovoj sposobnosti da iznaĊu optimalnu
kombinaciju izmeĊu resursa kojima raspolaţu,
selekcioniranih strateških politika i njihovog
kapaciteta da brzo reaguju na promjene vanjskih
okolnosti.
KONKURENTNOST
• K predstavlja najnoviji, na svjetskom planu prihvaćen,
koncept kreiran u namjeri da se ocjeni sposobnost
njihovih ekonomija da postignu odrţiv ekonomski rast i
razvoj u srednjeroĉnim periodima, kao i njihovu
mogućnost da imaju dugoroĉno “zdravu”ekonomiju;
• Naime, u 2. polovini XX st. objavljen je niz radova koji
se bave meĊunarodnom konkurentnošću, od kojih se
jedan dio bavi makrokonkurentnošću zemalja, a većina
tih radova raznim aspektima i faktorima konkurentnosti
firmi i prozvoda/usluga na svjetskom trţištu;

• Zaĉetnik je M. Porter koji je nakon istraţivanja
izvoza u 10 zemalja identificirao 4 osnovne
determinante konkurentnosti sektora privrede
zemlje koje predstavljaju integriran sistem; te
determinante, odnosno sistem on naziva “dijamant
nacionalnih prednosti”; to su, prema Porteru,
slijedeće determinante:
a) faktori proizvodnje,
b) uslovi potraţnje
c) nivo razvijenosti povezanih i pratećih sektora i
d) strategija, struktura i rivalitet firmi;

a) Faktori proizvodnje koji karakterišu zemlju i utjeĉu
na konkurentnost ĉini skup heterogenih kategorija:
ljudski resursi, znanje i umijeće, kapital, fiziĉki
resursi, infrastruktura itd.; Porter podvlaĉi da je
raspoloţivost ovih faktora neophodna ali ne i
dovoljna: treba dodati i: a) njihovo efikasno
korišćenje i b) pri njihovoj eksploataciji korišćenje
najsavremenije tehnologije;
b) Kvalitet potraţnje na domaćem trţištu je bitan faktor
unapreĊivanja poslovanja i inovativnosti firme; ako
je ona zahtjevna njeno zadovoljavanje znaĉi visok
standard kvaliteta proizvoda, usluga, servisiranja,
pakovanja itd.; zatim efekat “economics of size”,
zatim pritisak za uvoĊenje nove tehnologije,
unapreĊivanje kvaliteta, cijena – a sve to zajedno
podiţe konkurentnost na svjetskom trţištu;
c) Za konkurentnost firme od znaĉaja je da ima
meĊunarodno konkurentne dobavljaĉe svih inputa;
peko toga firma dolazi do saznanja o specifiĉnostima
potreba stranih trţišta i moţe im se prilagoĊavati, pa
to diţe konkurentnost, zatim intenzivna razmjena
informacija iz sfere tehnologije, marketinga i sl. koja
se odvija izmeĊu povezanih firmi (“klaster”)
doprinosi uspjehu;
d) Ova determinanta obuhvata širok spektar
specifiĉnosti vezanih za strategiju firme, strukturu,
prisustvo i kvalitet konkurentskih firmi na domaćem
trţištu; specifiĉne strategije firmi i njihovi ciljevi,
dalekovidnost i motivacija menadţmenta, veća
orijentacija na strana trţišta i prilagoĊavanje njima
sve to doprinosi konkurentnosti na tim trţištima;
• Nakon ovoga 90-tih godina pojavio se niz radova
posvećenih ovoj temi u kojima se daje mnoge
definicije tog pojma (dato, str. 174.)
• Od 1979. dvije švicarske institucije poĉele su da
objavljuju rang liste drţava po konkurentnosti u cjelini
(tj. na domaćem i stranom trţištu); jedna je Institut za
razvoj menadţmenta (IMD), a druga je Svjetski
ekonomski forum (Davos);
• To se prikazuje posredstvom tzv. “indeksa globalne
konkurentnosti” kao kljuĉnog sintetiĉkog pokazatelja
ukupne konkurentnosti koji posmatra ekonomski
razvoj kroz tri specifiĉne razvojne faze: grupa zemalja
u fazi razvoja koju pokreću faktori, druga grupa u fazi
koju pokreće efikasnosti i treća grupa u fazi razvoja
koju pokreću inovacije;

• U fazi pokrenutoj faktorima zemlje se nadmeću na
osnovu onoga ĉime raspolaţu, a to su prvenstveno
radna snaga i prirodni resursi, a preduzeća na osnovu
cijena i ostvarene realizacije;
• U slijedećoj, višoj fazi razvoj se pokreće efikasnošću
proizvodnih procesa i poboljšanjem kvaliteta
proizvoda; tu su vaţni još i elementi: obrazovanje,
obuĉavanje, efikasnost na trţištima, korišćenje
prednosti raspoloţive tehnologije i sl.;
• Na kraju kada zemlje prelaze u fazu u kojoj se razvoj
pokreće inovacijama one su jedino u mogućnosti da
drţe korak ako su firme odreĊene zemlje u stanju
konkurisati novim i jedinstvenim proizvodima za ĉiju
proizvodnju je osnovna pretpostavka permanentno
praćenje inovativnosti u proizvodnim procesima;

• Broj zemalja i kriterija koji se ukljuĉuju u pravljenje
liste konkurentnosti neprekidno se povećava; to se
radi i na bazi objektivnih (podaci kompetentnih
nacionalnih i meĊunarodnih institucija) i subjektivnih
(procjene vodećih poslovnih ljudi) kriterija; zadnjih
godina barata se sa preko 200 pokazatelja
kvantitativne i preko 100 pokazatelja subjektivne
prirode;
• Svi faktori konkurentnosti se grupišu u 8 oblasti, a za
svaku oblast se prave detaljnije rang liste do konaĉne
rang liste konkurentnosti zemalja;
• To su slijedeće velike oblasti:
- ekonomski potencijal privrede,
- stepen internacionalizacije privrede, odnosno njena
ukljuĉenost u meĊunarodne trgovinske i investicione
tokove,
- kvalitet vlasti i drţavnih institucija,
- razvijenost finansija, finansijskih trţišta i kvalitet
finansijskih usluga,
- razvijenost infrastrukture i prilagoĊenost osnovnih
resursa i sistema potrebama privrede,
- nivo razvijenosti menadţmenta,
- razvijenost nauke i tehnologije, nauĉni i tehnološki
potencijal i sposobnost korišćenja rezultata
fundamentalnih i primijenjenih istraţivanja,
- kvalitet stanovništva – ljudskog faktora
• Institut za razvoj menadţmenta je zadnjih godina
usavršio metodologiju i sada ukljuĉuju blizu 300
faktora konkurentnosti objektivne prirode zajedno sa
gotovo 4000 mišljenja vrhunskih menadţera iz
pojedinih zemalja; struĉnjaci ovog Instituta objektivne
faktore konkurentnosti dijele u 4 oblasti: 1.
ekonomske performanse, 2. efikasnost drţave, 3.
efikasnost poslovanja i 4. infrastruktura;
• Oblast EKONOMSKE PERFORMANSE sadrţe 5
podruĉja i to: 1. veliĉina privrede, njen rast, visina
dohotka p/c i procjena agregata u budućnosti, 2.
ukljuĉenost u meĊunarodnu privredu, 3. ukljuĉnost u
meĊunarodno investiranje, 4. zaposlenost i 5. cijene;
• Oblast EFIKASNOST DRŢAVE obuhvaća 84 kriterija
svrstanih u 5 podruĉja i to: 1. javne finansije, 2.
fiskalna politika, 3. institucionalna bankarska
struktura, 4. makro okviri za poslovanje i 5.
obrazovanje;
• Oblast EFIKASNOST POSLOVANJA obuhvaća 60
faktora i dijeli se u 3 podruĉja i to: 1. finansijsko
trţište, 2. menadţment i 3. uklapanje u procese
globalizacije;
• Oblast INFRASTRUKTURA obuhvaća 74 kriterija i dijeli
se na 5 podruĉja i to: 1. baziĉna infrastruktura, 2.
tehnološka infrastruktura, 3. nauĉna infrastruktura, 4.
zdravlje i ljudska sredina i 5. vrijednosni sistem;
• Vrijedan paţnje je nalaz ovog Instituta o 10 “zlatnih”
pravila da bi zemlja postala i ostala konkurentna:
- stvoriti stabilno i predvidivo okruţenje,
- stvoriti fleksibilnu i elastiĉnu privrednu strukturu,
- investirati u tradicionalnu i tehnološku infrastrukturu,
- promovisati privatnu štednju i domaće investicije,
- razvijati agresivnost na stranim trţištima, kao i
atraktivnost zemlje za FDI,
- forsirati kvalitet, brzinu i transparentnost u drţavnoj
administraciji,
- odrţati optimalne odnose izmeĊu nadnica,
produktivnosti i poreza,
- oĉuvati socijalnu strukturu uklanjanjem dispariteta
plata i jaĉanjem srednje klase,
- maksimalno investirati u obrazovanje, posebno
srednjeg nivoa i dugoroĉno obuĉavanje i
usavršavanje znanja radne snage,
- uskladiti privredu sa okruţenjem i globalizacijom u
cilju obezbjeĊivanja trajnog stvaranja bogatstva i
zaštite vrijednosnog sistema koji graĊani ţele;
• Dvije završne napomene uz ovu temu:
a) pomjeranje neke zemlje na listi konkurentnosti još
ne znaĉi i njeno veće uĉešće u svjetskom izvozu jer
je izvoz, pored konkurentnosti, uslovljen još nizom
specifiĉnih faktora;
b) iako su cijene dugo bile jedina i najvaţnija varijabla
rezultata na svjetskom trţištu nova istraţivanja
pokazuju da gube takav svoj znaĉaj.
TRENDOVI BUDUĆNOSTI
a) “M e g a t r e n d o v i”
• MeĊu najpoznatije pokušaje sagledavanja ovih trendova spada
pokušaj J. Naisbitt-a koji daje spisak karakteristika razvoja u
prvoj polovini XX stoljeća:
- od industrijskog ka informatiĉkom društvu,
- od klasiĉne ka visokoj tehnologiji,
- od nacionalnih ka svjetskoj (globalnoj) ekonomiji,
- od kratkoroĉnih ka dugoroĉnim ciljevima,
- od centralizacije ka decentralizaciji,
- od institucija ka samopomoći,
- od predstavniĉke ka participativnoj demokraciji,
- od hijerarhijske ka mreţnoj organizaciji,
- od Sjevera ka Jugu,
- od ili – ili ka višekratnim opcijama;

• Za kraj XX stoljeća isti autor je osmislio 10 novih tzv.
“megatrendova” i to:
- ekonomski prosperitet je planetarni fenomen,
- umjetnost zamjenjuje sport kao najvaţniji sadrţaj slobodnog
vremena,
- razvija se trţišni socijalizam (Kina),
- globalizacija – stil ţivota sa jaĉanjem kulturnog nacionalizma
- privatizacija “drţave blagostanja”
- region Pacifika postaje ekonomski centar svijeta,
- porast uloge ţena u politici i biznisu,
- nastupa vijek biologije umjesto vijeka fizike,
- uspon novih vrijednosti: etiĉnost, odgovornost, inicijativnost,
kreativnost,
- trijumf individualnosti i personalnosti;
• Nekoliko godina kasnije napisao je novi rad u kojem daje opis
najznaĉajnijeg megatrenda sadašnjosti – koji će dugo odreĊivati
globalne procese – a to je “azijatizacija Azije”, tj. ekonomsko i
tehnološko buĊenje Istoka i slabljenje Zapada; brzina
tehnološkog razvoja znaĉajnog dijela Azije je takva da ih samo
kratko vrijeme dijeli od najrazvijenijih zemalja Zapada; evo
njegovih osam tzv. “azijskih megatrendova”:
- od nacionalnih drţava ka umreţenim drţavama,
- od izvozno voĊenih ka potrošaĉki voĊenim,
- od Zapadnog utjecaja ka azijskom putu,
- od vlada kontrolisanih ka trţišno voĊenim aktivnosti i odluka,
- od sela ka megagradovima,
- od radnointenzivnih ka visokim tehnologijama,
- od dominacije muškaraca ka usponu ţena,
- od Zapada ka Istoku;

• Treba istaći pretposljednji trend u kojem se navodi
izmijenjena društvena uloga ţena, većinske populacije
u svijetu; to su slijedeći pravci – izmjene:
- udaja: od pitanja KADA ka pitanju ZAŠTO,
- Izbor partnera: od izbora PORODICE ka VLASTITOM
izboru,
- Djeca: od pitanja KOLIKO ka pitanju ZAŠTO IMATI
DJECI,
- Odnosi: od PRIMATA MUŢA ka pitanju ŠTA JE SA
MNOM,
- OPCIJE: od NE UDAJU ka MATARINSTVU
Drugi znaĉajan autor u ovoj blasti Don Tapskot
naglašava nove ekonomske realnosti zasnovane na:
- znanju: “najvaţnija imovina je u glavama zaposlenih i menadţera,
- virtualizaciji: “kao što informacije prelaze iz analognog u digitalni
oblik, i fiziĉke stvari mogu da postanu virtualne mijenjajući
metabolizam ekonomije i vrste institucija”,
- molekularizaciji: “stare korporacije se rastaĉu, a mijenjaju ih
dinamiĉne molekule i klasteri pojedinaca i entiteta koji oblikuju
nove ekonomske aktivnosti”,
- integraciji – umreţavanju: “nova ekonomija je umreţena
ekonomija koje integriše molekule u klastere i mreţe za
proizvodnju bogatstva”,
- ukidanje posredovanja: “funkcije posredovanja izmeĊu
proizvoĊaĉa i potrošaĉa ukidaju se pomoću digitalnih mreţa”,
- konvergenciji: “ dominantan sektor u novoj ekonomiji su novi
mediji koji su proizvod konvergencije kompjutera, komunikacija i
industrije zadovoljstava,
- inovacijama: “nova ekonomija se zasniva na zastarijevanju
sopstvenih proizvoda”,

- neposrednosti: “u novoj ekonomiji preduzeća napuštaju masovnu
proizvodnju i velike magazine i prelaze na “just-in-time”
snabdijevanje i isporuke”,
- globalizaciji: “nova ekonomija postaje globalna ekonomija jer
znanje ne poznaje granice”,.
- neskladu: “nova ekonomija potencijalno izaziva masovne traume
i konflikte, posebno izmeĊu onih koji imaju i onih koji nemaju i
onih koji znaju i onih koji ne znaju”.
Zanimljivo objašnjenje pojave “nove ekonomije”, kao vaţnog
trenda savremene civilizacije ponudio je autor C.K. Prahalad
naglašavajući 8 nepovezanosti ili praznina koji će oblikovati
“novu ekonomiju”: globalizam, oslobaĊanje od drţavne kontrole i
privatizacije, nestalnost, konvergencija više tehnologija,
neodreĊene granice industrije, standardi, ukidanje svi granica
izmeĊu proizvoĊaĉa i korisnika te povećana ekološka osjetljivost.
b) P r i p r e m a z a XXI s t o lj e ć e
• Savremeno globalno društvo suoĉeno je sa
izazovom da dovede u tolerantnu saglasnost
intenzivne tehniĉko-tehnološke promjene i procese
ekonomske integracije sa tradicionalnim politiĉkim
strukturama, ponegdje izrazitim politiĉkim
nacionalizmom, s nacionalnom sviješću, s
društvenim potrebama, s organizacijom javnih
institucija i nizom tradicionalnih naĉina i struktura;
• Prvi i najvaţniji izazov je IZVANREDAN PORAST
SVJETSKOG STANOVNIŠTVA I RASTUĆE
DEMOGRAFSKE NEURAVNOTEŢENOSTI IZMEĐU
RAZVIJENIH I NERAZVIJENIH; dok nerazvijeni
rapidno uvećavaju broj stanovnika, razvijeni
suprotno uz sve veći broj starijih;

Rezultat toga je sve veći raskorak izmeĊu podruĉja gdje se
nalaze svjetska bogatstva, tehnologija, zdravstvena
zaštita, dobro obrazovanje i druge prednosti i podruĉja
gdje najbrţe rastu nove generacije, a svega navedenog
nema;
• U isto vrijeme demografska eksplozija stvara
EKOLOŠKE IZAZOVE koji su drugaĉiji u odnosu na
sve što se ranije dogaĊalo; današnja potrošnja resursa
je veća nego ikada u istoriji zbog rastućeg
stanovništva, koliĉine neophodnih resursa pri
sadašnjem naĉin njihove upotrebe i kompleksnosti
ekonomske aktivnosti; To, naravno, ne znaĉi da treba
zaustaviti ekonomski razvoj jer bi to pogodilo
najsiromašnije; prema tome, oni bez novih tehnologija,
sa sporim rastom, sa demografskim pritiskom ostajaće
po strani u odnosu na ostale konkurente i one koji
drţe korak;


• Slijedeći trend je naĉin na koji TEHNOLOGIJA ĈINI DA
TRADICIONALNA RADNA MJESTA POSTAJU
SUVIŠNA, ZAMIJENJENA SA POTPUNO NOVIM
SISTEMI PROIZVODNJE;
Ekonomska istorija svijeta i ukupni razvoj upravo ima
za osnov nove izume, poboljšane metode proizvodnje
od parne mašine do kompjuterske proizvodnje
automobila; tokom narednih decenija vjerojatno će
biotehnološka revolucija uĉiniti tradicionalnu
poljoprivredu suvišnom, a robotiĉka revolucija
promijeniti naĉine industrijske prerade i strukturu
zaposlenosti kakva je postojala u zadnja dva stoljeća
modernog razvoja;
• TakoĊe će se dogoditi da će TRANSNACIONALNE
KORPORACIJE, oslobaĊajući se lokalnih korijena,
SVE VIŠE KONKURISATI NA GLOBALNOM TRŢIŠTU i
u tom cilju neće birati sredstva; seljenjem
proizvodnje, uvoĊenjem automatizacije, prihvaćanjem
novih, laboratorijski kreiranih tehnologija i sl.; takve
kompanije jednostavno postupaju prema pravilima”
kapitalizma slobodnog poduzetništva;
• “Jaz” o kojem je bilo govora stalno će se širiti u XXI
stoljeću što će dovoditi ne samo do socijalnih nemira
u nerazvijenim zemljama, nego i do porasta napetosti
na relaciji Sjever – Jug, masovnih seoba i ekoloških
šteta od kojih se ĉak ni “dobitnici” neće moći izvući;
• MALO JE ONIH KOJI MOGU OĈEKIVATI BOLJU SUDBINU
- Trenutno bi to mogli biti Japan, R. Koreja, neke zemlje Istoĉne
Azije, Njemaĉka, Švajcarska, neke skandinavske zemlje, moţda
EU kao cjelina;
- Šta im je zajedniĉko: visoke stope akumulacije – štednje, visoka
ulaganja u nove pogone i opremu, odliĉni obrazovni sistemi,
kvalifikovana radna snaga i dobri sistemi prekvalifikacije,
industrijska struktura sa velikim brojem tehniĉkog kadra, kvalitet
i dizajn proizvoda visoke dodatne vrijednosti itd.
- I ove se zemlje,meĊutim, suoĉavaju sa problemima: pad
nataliteta, populaciona neravnoteţa, globalno zagrijavanje,
finansijska nestabilnosti itd. ali je oĉigledno da je njihova i
startna i aktualna situacija povoljnija;

NIŠTA NIJE IZVJESNO OSIM DA SMO SUOĈENI SA BROJNIM
NEIZVJESNOSTIMA
c) M i l e n i j s k i r a z v o j n i c i lj e v i
• Ovi ciljevi su prihvaćeni na Milenijskom samitu
ĉlanica UN 2000. godine a nastali iz mnogobrojnih
sporazuma i rezolucija niza svjetskih konferencija
posvećenih razliĉitim svjetskim problemima
organizovanim od strane UN tokom prethodne
decenije;
• Ciljevi su zajedniĉki akceptirani i fokusirani na
napore svjetske zajednice da postignu znaĉajna,
mjerljiva unapreĊenja ţivota ukupnog svjetskog
stanovništva;
• UtvrĊene su mjere za rezultate, ali ne samo za
zemlje u razvoju nego i za razvijene, kao i za
institucije koje drţavama treba da pomognu;
• Prvih 7 ciljeva su meĊusobno povezani i usmjereni ka
reduciranju siromaštva u svim njegovim segmentima;
posljednji cilj – globalno zajedništvo za razvoj – je
sredstvo za ostvarivanje prethodnih;
• Za većinu najsiromašnijih zemalja mnogi od ovih
ciljeva izgledaju kao da su van njihovog dometa; zbog
toga će najveći broj njih imati potrebu za dodajnom
pomoći i moraće se obratiti ostalim da im to omoguće,
posebno kada su u pitanju njihovi dugovi; sve zemlje
imali bi koristi od smanjivanja trgovinskih barijera i
obezbjeĊivanja liberalnije razmjene;
• Uz to u mnogim zemljama, koje su i u povoljnijem
poloţaju, postoje regioni ili dijelovi gdje se zaostaje u
razvoju i zato je potrebno da se definišu vlastiti
specifiĉni razvojni ciljevi;
• Milenijski ciljevi su:
1. Iskorijeniti ekstremno siromaštvo i glad
2. Obezbijediti opšte osnovno obrazovanje
3. Unaprijediti jednakost polova i jaĉanje pozicije ţena
4. Smanjenje djeĉijeg mortaliteta
5. UnapreĊenje zdravlja majki
6. Borba sa HIV – SIDA, malarijom i drugim bolestima
7. Obezbijediti odrţivost ţivotne sredine i okoline
8. Razviti globalno partnerstvo u cilju razvoja
d) Z a k lj u ĉ a k
2 stava eminentnih autora:
“Krucijalno pitanje novog stoljeća je da li će se globalizacija
meĊunarodne ekonomije i nova ekonomska meĊuzavisnost
meĊu drţavama kretati ka većoj saradnji ili većim konfliktima.
Neki eksperti vide ovaj dolazeći period kao obećavajući; drugi sa
manje vjerovatnosti. Neki ĉak predviĊaju velike probleme i
poremećaje sa potencijalno tragiĉnim posljedicama.
Kao rezultat deficitarnosti u nafti i resursima 70-tih, krizi dugova
80-tih i globalizaciji trgovine, okoline i finansija 90-tih, industrijske
zemlje moraju shvatiti da je ekonomska budućnost obje ove grupe
neodvojivo povezana. Bogate zemlje ne mogu više potpuno
dominirati uspostavljenim meĊunarodnim poretkom bez izazivanja
posljedica. Saradnja postaje neophodna. U krajnjoj analizi, zbog
toga jedini mogući ishod kretanja ka globalizaciji i meĊunarodnoj


meĊuzavisnosti je onaj u kojem je svaki uĉesnik i dobitnik i gubitnik.
U meĊuzavisnom svijetu XXI stoljeća globalni razvoj nikada više ne
moţe biti “zero-sum”
Svake protekle godine su, i bogate i siromašne zemlje sliĉno
uĉestvovale u zajedniĉkoj sudbini. MeĊunarodna zajednica mora
konaĉno shvatiti da je jedan globalni ravnopravniji meĊunarodni
ekonomski poredak ne samo moguć, nego neophodan. Takav novi
poredak bi trebao biti zasnovan na temeljnom principu da je razvoj
svake nacije i pojedinca tijesno povezan sa razvojem svake druge
nacije i pojedinca. Budućnost cjelokupnog ĉovjeĉanstva danas je
više meĊusobno povezana nego što je ikada do sada u istoriji
bila. Sve indikacije govore da će to biti još više u novom stoljeću.
Nadajmo se, zbog toga, da će razum i prava osjećanja prevladati tako
da “prvi” i “treći” svijet postanu zaista dio jednog svijeta stvaranog
zajedniĉki kao dio zajedniĉke sudbine i rukovoĊen humanim
principima mira, prijateljstva i meĊusobnog uvaţavanja.


Zapamtite uzreĉicu: PRODUKTIVNOST NIJE SVE, ALI JE
DUGOROĈNO ONA GOTOVO SVE. Sposobnost zemlje da unaprijedi
svoj ţivotni standard tijekom vremena ovisi gotovo u potpunosti
o njezinoj sposobnosti da unaprijedi tehnologije i kapital koji
upotrebljava radna snaga.
Promicanje gospodarskog rasta kao nuţnu posljedicu ima
unapreĊenje tehnologije. Znatna uloga drţave jest da osigura
slobodna trţišta, zaštiti snaţna prava intelektualnog vlasništva,
promiĉe snaţnu konkurenciju te podupire temeljnu znanost i
tehnologiju.
• Navedite nekoliko osnovnih karakteristika nerazvijenih
zemalja, odnosno zemalja u razvoju u savremenom
svijetu
• Objasnite tzv. “zaĉarani krug siromaštva”
• Navedite moguće ekonomsko - razvojno grupisanje
zemalja u savremenom svijetu
• Objasnite bitne aspekte globalizacije
• Objasnite bitne aspekte integracijskih procesa u
savremenom svijetu
• Objasnite ekonomske aspekte tranzicije
• Šta podrazumijevamo pod terminom
KONKURENTNOST u savremenim ekonomskim
razmatranjima
• Koje su najvaţniji izazovi XXI stoljeća?