You are on page 1of 80

COÂNG NGHEÄ SINH HOÏC

TEÁ BAØO NGÖÔØI VAØ


ÑOÄNG VAÄT
(HUMAN CELL AND ANIMAL
BIOTECHNOLOGY)
NOÄI DUNG :
I. Nuoâi caáy caùc teá baøo ñoäng vaät vaø
ngöôøi.
II. Khaùng theå ñôn doøng.
III. Caáy gheùp cô quan vaø caáy phoâi.
IV. Taïo doøng (Cloning) voâ tính ñoäng
vaät.
V. Caùc teá baøo goác (tem cell).
VI. Kyõ thuaät cheá taïo moâ (Tissue
CNSH teá baøo ngöôøi vaø ñoäng vaät
hieän nay bao goàm caùc lónh vöïc chuû
yeáu nhö nuoâi caáy caùc teá baøo, taïo
khaùng theå ñôn doøng, caáy gheùp cô
quan vaø caáy phoâi, taïo doøng voâ tính
ñoäng vaät (animal cloning), teá baøo
goác (stem cell), caùc phöông phaùp sinh
saûn nhaân taïo, caáy gheùp cô quan, kiõ
thuaät cheá taïo moâ (tissue engineering).

Tuy ra ñôøi chaäm hôn so vôùi CNSH


VSV, nhöng noù coù nhieàu öùng duïng
lieân quan tröïc tieáp ñeán con ngöôøi
neân phaùt trieån maïnh vaø nhanh.
CAÙC ÑAËC ÑIEÅM :
 Kó thuaät phöùc taïp vaø khoù thöïc
hieän.
 Ñaùp öùng nhieàu nhu caàu caáp thieát

cho phoøng vaø chöõa trò beänh.


 Nhieàu phaùt minh ôû ñoäng vaät raát
deã öùng duïng cho ngöôøi neân laø
nhöõng vaán ñeà nhaïy caûm ñoái vôùi dö
luaän xaõ hoäi.
 Nhieàu öùng duïng trong chaên nuoâi.
Chæ trong 4 naêm cuoái cuûa theá kæ
XX ñaõ coù 3 phaùt minh neàn taûng
cuûa CNSH ñoäng vaät gaây chaán
ñoäng dö luaän theá giôùi vaø nhöõng
thaønh töïu môùi ñöôïc thoâng baùo
thöôøng xuyeân treân caùc phöông
tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng nhö
nhaân baûn voâ tính cöøu Dolly, teá
baøo goác vaø khaùng theå ñôn doøng.
I. NUOÂI CAÁY TEÁ BAØO
ÑV
 Töø naêm 1907, nuoâi caáy teá baøo ñoäng
vaät in vitro laàn ñaàu tieân cho thaáy coù
khaû naêng thöïc hieän. Ñeán naêm 1949,
J.F. Enders nuoâi moâ ñoäng vaät thaønh
coâng vaø ñaõ cho thaáy virus gaây baïi lieät
(Poliovirus) coù theå phaùt trieån trong caùc
teá baøo nuoâi in vitro.
 Ñaàu thaäp nieân 1950, teá baøo ñoäng vaät
coù vuù ñöôïc nuoâi vôùi soá löôïng lôùn ñeå
nuoâi nhieàu virus baïi lieät (Poliomyelite
virus) cheá vaccine baïi lieät.
NUOÂI CAÁY TEÁ BAØO ÑOÄNG
VAÄT COÙ VUÙ COÙ NHIEÀU ÖÙNG
DUÏNG :
ÖÙng duïng chuû yeáu vaøo caùc lónh vöïc :
 Saûn xuaát vaccin virus.
 Saûn xuaát caùc protein, hormone trò lieäu
 Saûn xuaát caùc protein taùi toå hôïp duøng
cho trò lieäu baèng caùc teá baøo ñoäng
vaät chuyeån gen.
 Saûn xuaát caùc khaùng theå ñôn doøng.
 Veà laâu daøi., nuoâi caáy teá baøo ñoäng
vaät vaø ngöôøi coù theå goùp phaàn phuïc
hoài caùc cô quaûn bò thöông toån hay cheá
taïo caùc cô quan nhaân taïo.
nuoâi caáy teá baøo ñoäng
vaät coù vuù.
 Nuoâi teá baøo ñoäng vaät vaø ngöôøi khoù hôn raát
nhieàu so vôùi teá baøo VSV. Caùc teá baøo cô theå
ñoäng vaät coù söï chuyeân hoaù cao neân chuùng
khoâng coù tính toaøn theá (totipotency) nhö teá
baøo thöïc vaät. Khi taùch caùc teá baøo ñeå nuoâi trong
moâi tröôøng nhaân taïo, chuùng coù nhieàu bieåu hieän
ñaëc bieät vaø khoâng phaùt trieån ñöôïc ñeán cô theå
tröôûng thaønh. Thöôøng xuaát hieän caùc loaïi teá
baøo vôùi soá boäi theå khaùc nhau. Teá baøo bình
thöôøng sinh saûn ñeán moät luùc thì cheát theo chöông
trình.
 Maät ñoä teá baøo ñaït ñöôïc sau
nuoâi caáy raát thaáp : tính chung
khoaûng 1 trieäu teá baøo/ 1ml so
vôùi 10 tæ/ml ôû vi khuaån.
 Sinh saûn raát chaäm : 15 ñeán 40
giôø ñeå taêng ñoâi soá löôïng, vi
khuaån vaøi chuïc phuùt hay nhieàu
laém laø 1 hay 2 giôø.
 Teá baøo ñoäng vaät coù vuù raát
nhaïy caûm vôùi caùc yeáu toá moâi
tröôøng nuoâi giöõa 35 vaø 39oC
 Deã nhieãm vi sinh vaät.
 Noùi chung, moät quaàn theå TBÑV nhaïy caûm
khi caïn nguoàn dinh döôõng thöôøng nhanh
choùng chuyeån sang pha cheát. Vaán ñeà
khoâng chæ do maát theá naêng sinh toång hôïp
maø coøn ôû choã caùc teá baøo cheát tan vaø
phoùng thích ra caùc protease cuøng nhieàu
chaát baát lôïi. Caùc chaát naøy gaây trôû ngaïi
ñaùng keå ñeán hieäu quaû thu hoài vaø laøm
phöùc taïp hôn vieäc taùch saûn phaåm khoûi
moâi tröôøng vaø tinh saïch.
 Xeùt töø goác ñoä kinh teá, söï hoaøn thieän kó
thuaät nuoâi vaät vaø chuû ñoäng söû duïng
chuùng trong coâng nghieäp laø vaán ñeà
khoâng ñôn giaûn.
ñònh caùc teá baøo ñeå
nuoâi
 Khôûi ñaàu moät maûnh moâ voâ truøng ñem
xöû liù vôùi protease trypsin, ñeå taùch caùc
teá baøo rôøi nhau ra. Dòch teá baøo caáy
vaøo bình thuûy tinh hay nhöïa coù ñaùy
phaúng roäng chöùa moâi tröôøng dinh
döôõng loûng. Caùc teá baøo sau khi qua pha
lag seõ baùm vaøo ñaùy vaø baét ñaàu
nguyeân phaân.
 Doøng teá baøo nuoâi tröïc tieáp töø moâ ñaõ
bieät hoaù laø doøng nuoâi sô caáp (primary
culture). Caùc teá baøo phaân chia ñaõ nhanh
choùng taïo lôùp ñôn (monolayer).
thöôøng.
b. Khoâng coù kìm haõm tieáp xuùc ôû teá
baøo ung thö
 Vieäc taïo lôùp ñôn laø bieåu hieän ñaëc
bieät cuûa caùc teá baøo bình thöôøng do
tính chaát ñöôïc goïi laø kìm haõm tieáp xuùc
(contact inhibition). Söï kìm haõm bôûi tieáp
xuùc ñöôïc thaáy roõ khi lôùp ñôn teá baøo
bò laáy maát moät loõm, caùc teá baøo rìa
loõm troáng seõ laïi chia ñeán khi laáp kín
loõm troáng thì döøng khoâng chia nöõa.
Caùc teá baøo töø moâ ung thö hoaëc ñaõ
bieán ñoåi (transformed) thì maát söï kìm
haõm tieáp xuùc, neân chia lieân tuïc taïo
thaønh nhieàu lôùp teá baøo choàng leân
nhau
 Ñeå nhaân caùc doøng teá baøo sô caáp
qua xöû liù trypsin, thuaän tieän hôn caû
laø söû duïng caùc moâ cuûa phoâi nhö
moâ cô-da, thaän, phoåi,... Caùc teá baøo
phoâi coù hoaït tính haáp thu dinh
döôõng maïnh khi taùch khoûi cô theå
vaø boä gen cuûa chuùng töông ñoái oån
ñònh trong quaù trình nuoâi. Coù theå
nuoâi caáy toát caùc moâ cuûa khoái u.
 Treân thöïc teá, doøng nuoâi teá baøo
coù theå nhaän ñöôïc töø baát kiø moâ
naøo.
 Caùc teá baøo doøng sô caáp coù theå taùch khoûi
bình baèng xöû lí vôùi trypsin hay EDTA (kieàm).
Chuùng coù theå duøng taïo doøng nuoâi thöù caáp
(secondary cultures) baèng caùch ñöa vaøo moâi
tröôøng dinh döôõng môùi noàng ñoä cao. Caùc teá
baøo doøng sô caáp coù theå qua haøng loaït caáy
chuyeàn. Chuùng sinh saûn vôùi toác ñoä oån ñònh
qua nhieàu laàn chuyeàn vaø taïo neân chuûng teá
baøo (cell strain). Caùc doøng khoâng toàn taïi voâ
haïn maø phaân chia chæ moät soá laàn nhaát ñònh
tröôùc khi toác ñoä taêng tröôûng giaûm vaø cheát.
Ví duï, caùc teá baøo ngöôøi chæ chia 50 − 100
laàn.
lieân tuïc (Continuous cell
lines)
 Khoâng phaûi taát caû caùc teá baøo cô theå ñoäng
vaät ñeàu cho caùc doøng sô caáp maø taát caû
caùc theá heä thöù caáp ñeàu cheát. Phaàn lôùn
caùc teá baøo chuoät cheát sau khi chia 30 − 50
laàn, nhöng moät ít ñaõ bieán ñoåi coù hình thaùi
khaùc, taêng tröôûng nhanh hôn vaø coù khaû
naêng baét ñaàu doøng nuoâi töø moät soá löôïng ít
teá baøo. Theá heä töø nhöõng teá baøo ngoaïi leä
ñoù toàn taïi voâ haïn, khaùc vôùi caùc chuûng teá
baøo nguoàn, chuùng laø caùc doøng teá baøo (cell
lines).
Phöông phaùp nuoâi caáy teá
baøo ñoäng vaät coù vuù
a. Xaùc ñònh caùc teá baøo ñeå nuoâi

Hình 7.1. Hieän töôïng kìm haõm Hình 7.2. Bioreactor (Maùy duøng
tieáp xuùc. tuùi) nuoâi teá baøo ñoäng vaät.
a. Kìm haõm tieáp xuùc ôû teá Ñaây laø moät caûi tieán môùi vì
baøo bình thöôøng. cho ñeán nay chuû yeáu nuoâi teá
b. Khoâng coù kìm haõm tieáp baøo trong bình thuûy tinh hoaëc
xuùc ôû teá baøo ung thö. nhöïa.
B. Caùc doøng teá baøo lieân tuïc
(Continous cell lines)
Doøng Loaøi Moâ goác Hình thaùi Boäi theå Taêng
teá goác tröôûng
trong
baøo huyeàn
phuø

3T3 Chuoät Moâ lieân keát Nguyeân baøo Ña boäi leäch Khoâng
L Chuoät " sôïi " Coù
CHO Chuoät Buoàng tröùng " Töïa löôõng "
BHK 21 baïch Thaän Bieåu bì boäi "
Hela Chuoät Siri Ung thö naõo Nguyeân baøo Löôõng boäi "
Wish Ngöôøi Maøng oái sôïi Ña boäi leäch ?
Hep-2 " Ung thö thanh Bieåu bì " ?
“ quaûn " “
KB Ung thö muõi “ Coù
" haàu "
"
Thieát bò nuoâi
 Coù theå duøng bình Roux vaø bình truï
ñeå nuoâi ôû quy moâ nhoû
Saûn xuaát coâng nghieäp nuoâi bình
lôùn treân giaøn keä
Duøng bi trong bioreactor
hieäu quaû cao gaáp 60 laàn
ñoäng vaät
Bioreactor (Maùy duøng tuùi)
nuoâi teá baøo ñoäng vaät.
4. Moâi tröôøng dinh döôõng vaø
caùch pha cheá

 Moâi tröôøng nuoâi töï nhieân


 Moâi tröôøng nuoâi toång hôïp
 Caùc thaønh phaàn caên baûn cuaû moâi tröôøng
dinh döôõng vaø caùch pha cheá
Moâi tröôøng dinh döôõng phaûi thoaû maõn:
1/. Nhöõng ion voâ cô caên baûn (Na, Ca, K…).
2/. Aùp suaát thaåm thaáu chính xaùc.
3/. pH chính xaùc (thöôøng giöõ ôû 7-7,3).
4/. Nguoàn naêng löôïng töø glucose.
5/. Coù phenol ñeå deå theo doõi pH.
Sô ñoà pha
cheá :
Caùc chaát boå Nöôùc Muoái Caùc
sung vitamin
-dòch thuûy caùc - caát nhieàu laàn - tan trong - tan trong alkali
protein - maát ion nöôùc
- chaát taêng tröôûng - giöû ôû 800c
- dd ñieäm, choáng boït
- antiblotics
- Antifungicides
- Chaát chæ thò
Huyeát töông

- Khöû maùu ñoùng cuïc, tieát


dòch, laøm trong, loïc, thöû

Theâm pH

Thu &
thöû
Khöû truøng,
loïc
D. Qui trình khaùi quaùt vaø caùch xöû
liù ñeå thu caùc loaïi saûn phaåm

Caùc teá baøo


nuoâi
Pha loaõng trong moâi
Laáy moâi tröôøng caïn dung
tröôøng vaø Acid
dòch ra
butyric
Laáy moâi tröôøng Theâm moâi Tinh saïch, coâ
kieät chaát dinh tröôøng duy trì ñaëc
döôõng ra
Khaùng theå,
Cho vaøo moâi tröôøng Virus soáng hormone
kích thích taïo interferon

Taùch teá Thöû


baøo
Tinh cheá
vaccine
interferon
5. Caùc öùng duïng cuûa
nuoâi teá baøo ñoäng vaät.
– Saûn xuaát vaccine virus.
– Saûn xuaát caùc protein trò
lieäu (nhö interferon).
– Saûn xuaát caùc chaát lieân
quan mieãn dòch.
– Saûn xuaát caùc hormone.
– Saûn xuaát caùc virus dieät
caùc loaøi saâu haïi.
II. HYBRIDOMA VAØ CAÙC
KHAÙNG THEÅ ÑÔN
DOØNG.
 Naêm 1975, Kohler Milstein phaùt minh ra
khaùng theå ñôn doøng.
 Nguyeân lyù saûn xuaát :
- Gaây ra nhöõng teá baøo bình thöôøng coù
khaû naêng taïo khaùng theå .
- Lai nhöõng teá baøo naøy vôùi teá baøo
Mieloma ung thö. Quaù trình lai naøy hieäu
quaû khi duøng virus Sendail baèng dung hôïp
teá baøo.
- Choïn loïc caùc doøng lai vöøa mang tính
chaát taïo khaùng theå vöøa sinh saûn voâ
haïn ( goïi laø doøng lai hybridoma).
trong nhieàu lónh vöïc :
- Taêng ñoä nhaïy caùc chaát thöû
duøng phaûn öùng mieãn nhieãm
caùc khaùng nguyeân khoâng dung
naïp (Histocompability)
- Chaån ñoaùn: ung thö,..
- Lieäu phaùp: chöaõ trò ung thö
ñuùng choã.
- Tinh saïch caùc saûn phaåm laø
protein.
- Giuùp phaùt hieän vò trí cuûa
protein qua khaùng theå coù gaén
chaát chæ thò (nhö phaùt huyønh
quang).
III. TAÏO DOØNG
(CLONING) VOÂ TÍNH.
 Thaùng 2/1997, Wilmut coâng boá nhaân
baûn voâ tính ñoäng vaät (Animal
cloning) cöøu Dolly. Thaønh coâng naøy
môû ra trieån voïng to lôùn trong nhaân
gioáng nhieàu loaøi ñoäng vaät khaùc
nhau töø nhaân cuûa teá baøo soma (teá
baøo thöôøng cuaû cô theå), keå caû
nhaân baûn ngöôøi.
Teá baøo Prokaryotae.
IV. CAÙC TEÁ BAØO GOÁC
1. Teá baøo goác phoâi vaø teá baøo goác soma
Töø ñaàu thaäp nieân 1940, caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ
phaùt hieän caùc doøng teá baøo goác phoâi (embryonic stem
cell) ôû chuoät. vaø cho thaáy chuùng coù tieàm naêng sinh saûn
vaø phaùt trieån khoâng giôùi haïn nhö coù theå bieät hoaù taïo
cô, xöông, caùc teá baøo gan,…
Trong nhieàu thaäp kiû qua, caùc nhaø khoa hoïc chuù
troïng caùc teá baøo goác phoâi chuoät nhaèm taïo caùc
ñoäng vaät chuyeån gene hôn laø taïo ra caùc moâ taêng
tröôûng in vivo. Cho ñeán cuoái 1998, 2 nhoùm nghieân
cöùu ñoäc laäp daãn ñaàu bôûi J. Thomson, Madison vaø
John Gearhart (Mó) môùi tuyeân boá hoï ñaõ nuoâi caáy
thaønh coâng teá baøo goác cuûa ngöôøi.
TEÁ BAØO GOÁC
 Ñònh nghóa teá baøo goác : “ñoù
laø nhöõng teá baøo coù khaû
naêng töï taùi sinh keùo daøi voâ
haïn vaø coù theå taïo ra ít nhaát
1 kieåu teá baøo haäu dueä ñöôïc
bieät hoùa ôû möùc cao”.
 Tröôùc phaùt hieän cuûa M. Goodell veà caùc teá baøo
goác soma (somatic stem cell) ôû caùc teá baøo cô
tröôûng thaønh, caùc nhaø khoa hoïc cho raèng chæ
caùc teá baøo ôû giai ñoaïn sôùm cuûa phoâi môùi coù
tính toaøn theá (totipotency) hay ña theá
(pluripotency) töùc khaû naêng phaùt trieån taïo caù
theå hoaøn chænh hay thaønh nhieàu loaïi teá baøo
bieät hoaù.
 Trong khi Gearhart ñang loay hoay vaät loän vôùi
caùc teá baøo goác phoâi thì Goodell taäp trung vaøo
caùc teá baøo goác soma. Hoï ñaõ thieát keá moät thí
nghieäm phuïc hoài tuûy xöông cho chuoät bò chieáu
xaï baèng caùc teá baøo goác cô laáy töø nhöõng con
chuoät tröôûng thaønh.
cuûa
ngöôøi
(~ 200
microâ
meùt)
vôùi
caùc
tinh
truøng
bao
quanh
phaùt
trieån
caùc
doøn
g teá
baøo
töø
hôïp
töû
Teá baøo
goác
phoâi
sinh
saûn taïo
nhieàu
doøng
teá baøo
bieät
hoaù
khaùc
nhau
 Caùc teá baøo goác coù 2 con ñöôøng ñeå töï taùi
sinh vaø bieät hoaù. Moät laø chuùng taïo ra tröïc
tieáp caùc teá baøo bieät hoaù baèng caùch phaân
chia baát ñoái xöùng (1 teá baøo goác cho ra 2 teá
baøo con, 1 vaãn laø teá baøo goác, coøn caùi kia laø
teá baøo tieàn bieät hoaù seõ traûi qua bieät hoaù).
Hai laø taïo ra nhieàu quaàn theå teá baøo vaø döôùi
taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá ñaëc hieäu seõ taïo ra
caùc teá baøo bieät hoaù.
 Caùc teá baøo maàm sô khai cuûa ngöôøi vaø
chuoät trong moâi tröôøng pha troän nhieàu
yeáu toá tín hieäu (signaling factors) ñeàu coù
theå phaùt trieån thaønh caùc teá baøo goác
phoâi coù tính ña theá trong bieät hoaù vaø töï
taùi sinh.
thöôøng hoaëc trong phuïc hoài sau
toån thöông. Moät soá nghieân cöùu
thaønh coâng cho thaáy caùc moâ
bieåu bì coù khaû naêng taùi laäp
chöông trình phaùt trieån höôùng
bieät hoaù thoâng qua nhöõng thay
ñoåi moâi tröôøng ngoaïi moâ cuûa
chuùng.
thu nhaän töø caùc
teá baøo goác phoâi
sô khai vôùi caùc
ñaëc tính : 1) coù
theå taïo ra moâ
thaàn kinh hoaëc
ñöôïc laáy töø heä
thaàn kinh ; 2) coù
khaû naêng töï taùi
sinh ; 3) coù theå taïo
ra caùc teá baøo
khaùc teá baøo ban
ñaàu qua söï phaân
chia baát ñoái xöùng.
 Coù söï phaân bieät caùc teá baøo goác toaøn theá
(totipotent stem cell) vôùi caùc teá baøo goác ña theá
(pluripotent stem cell). Moät teá baøo goác toaøn theá coù
theå cho ra moät cô theå hoaøn chænh coù caû heä thaàn
kinh trung öông laãn ngoaïi vi (nhö moät hôïp töû). Coøn
caùc teá baøo goác ña theá thì coù theå bieät hoaù ñöôïc
thaønh baát kìø loaïi teá baøo naøo keå caû teá baøo thaàn
kinh, ngoaïi tröø teá baøo cuoáng nhau.
 Caùc teá baøo goác laø ñôn vò cô sôû khoâng nhöõng cuûa
quaù trình taïo phoâi, maø caû taân taïo ñoái vôùi moät cô theå
tröôûng thaønh, taùi taïo ña daïng caùc loaïi moâ. Caùc nghieân
cöùu cho thaáy coù theå taát caû caùc moâ vaø cô quan ñeàu
phaùt sinh töø caùc teá baøo goác vaø cuõng chöùa teá baøo goác.
 Hieän ñaõ xaùc ñònh ñöôïc trong maùu ngöôøi coù 1 teá
baøo goác/1 trieäu teá baøo vaø ñaõ coù maùy töï ñoäng
saøng loïc teá baøo goác töø maùu ñeå söû duïng vaøo
nhieàu muïc ñích khaùc nhau.
2. Khaû naêng öùng duïng
Thaønh coâng caùc teá baøo goác phoâi seõ môû ra
moät vieãn caûnh öùng duïng voâ cuøng saùng suûa.
Ñaëc bieät noù thaùo gôõ haøng loaït caùc trôû ngaïi
then choát trong caùc kó thuaät khaùc cuûa CNSH
ñoäng vaät vaø coù theå noùi veà vai troø caùch
maïng hoaù CNSH ñoäng vaät.
 Thöù nhaát, nuoâi caáy moâ teá baøo ñoäng vaät seõ

gaëp khoù khaên laø teá baøo bình thöôøng khoâng


nuoâi ñöôïc thaønh doøng vì cheát theo chöông trình
vaø hôn 50 naêm qua vaãn söû duïng caùc doøng teá
baøo ung thö ñeå nuoâi caáy. Nuoâi teá baøo goác seõ
ñöôïc thöïc hieän deã daøng hôn vôùi nguoàn teá baøo
doài daøo coù theå thu ñöôïc töø caùc loaïi moâ khaùc
nhau cuûa ngöôøi.
 Thöù hai, ñaùp öùng chính xaùc ñaëc hieäu mieãn dòch
cuûa töøng caù theå nhôø nguoàn teá baøo goác coù theå
thu ñöôïc töø moãi ngöôøi vaø chöõa trò ngay cho chính
hoï. Ñieàu naøy môû ra lónh vöïc môùi laø lieäu phaùp teá
baøo (duøng teá baøo goác khoûe maïnh bình thöôøng
thay theá teá baøo beänh). ÖÙng duïng caáy gheùp caùc
teá baøo goác ñeå ñieàu trò caùc beänh thoaùi hoaù ngaøy
caøng trôû neân quan troïng vaø phoå bieán. Lieäu phaùp
teá baøo seõ ñöa y hoïc leân taàm cao môùi.
 Thöù ba, khaùng theå ñôn doøng seõ taïo deã daøng vôùi
teá baøo goác ngöôøi.
 Thöù tö, nhaân baûn voâ tính seõ deã daøng hôn vôùi
nhaân cuûa teá baøo goác.
 Thöù naêm, kó thuaät thay theá vaø gheùp moâ
hay cô quan ôû ngöôøi seõ thöïc hieän deã daøng
hôn vôùi teá baøo goác cuûa ngöôøi ñöôïc ñieàu
khieån ñeå phaùt trieån thaønh cô quan nhö
mong muoán.
 Coù theå noùi, söï keát hôïp kó thuaät teá baøo
goác vôùi caùc lónh vöïc khaùc seõ taïo nhieàu
böôùc ñoät phaù trong CNSH ñoäng vaät.
 Vaán ñeà lôùn nhaát hieän nay ñoái vôùi teá baøo
goác soma laø söï taét daàn khaû naêng phaân
chia vaø bieät hoaù sau moät thôøi gian nuoâi
caáy. Chính ñieàu naøy aûnh höôûng ñeán caùc
öùng duïng trong y hoïc. Goodell cho bieát caùc
teá baøo goác phoâi chuoät laïi khoâng coù haïn
cheá naøy, thôøi gian nuoâi caáy leân ñeán 10
naêm.
hình
 Gheùp caùc teá baøo goác taïo maùu trong ñieàu trò caùc
tình traïng khaùc nhau cuûa söï suy thoaùi heä thoáng taïo
maùu. Ñeå taêng soá löôïng caùc teá baøo goác, ngöôøi ta
keát hôïp söû duïng theâm yeáu toá taêng tröôûng teá
baøo goác (stem cell factor), moät cytokin taïo maùu vaø
kích thích teá baøo goác ña theá cuûa tuûy xöông.
 Chöõa trò caùc beänh thuoäc heä thaàn kinh do söï thoaùi
bieán caùc teá baøo thaàn kinh. Ví duï nhö beänh
Parkinson, trong ñoù caùc teá baøo tieát dopamine bò
cheát ; beänh Alzheimer, trong ñoù caùc teá baøo saûn
xuaát caùc chaát daãn truyeàn thaàn kinh bò cheát ;
beänh teo cô (amyotrophic lateral sclerosis) do caùc teá
baøo thaàn kinh vaän ñoäng bò cheát v.v…
 Taùi taïo da sau chöõa trò boûng.
 Taùi taïo moâ cô – xöông qua thuû thuaät gheùp
caùc teá baøo goác phoâi trung bì hay caùc beänh
xöông, suïn … trong chaán thöông chænh hình.
 Nghieân cöùu lieäu phaùp teá baøo goác (stem
cells therapy) nhaèm laøm giaûm toån thöông sau côn
nhoài maùu cô tim ôû ngöôøi beänh.
 ÖÙng duïng vaøo caùc thuû thuaät gheùp tuûy
xöông.
 Caùc teá baøo goác duøng nhö veùc tô chuyeån
gene trong thuû thuaät gheùp töï thaân nhaèm caûi
tieán tình traïng söùc khoûe nhieàu loaïi beänh nhôø
khaû naêng phuïc hoài veà soá löôïng vaø chaát löôïng
teá baøo.
 – Chöõa trò caùc beänh töï mieãn dòch, suy giaûm mieãn
dòch nhö ñaùi thaùo ñöôøng tyùp 1, AIDS. Naêm 2001,
ñaõ coù thoâng baùo veà thaønh coâng trong lieäu
phaùp gene gheùp töï thaân qua caùc teá baøo goác ñeå
chöõa trò nhieãm HIV. Gene anti-HIV-1 ñaõ ñöôïc ñöa
thaønh coâng vaøo caùc teá baøo goác gheùp vôùi caùc
teá baøo CD4. Baèng caùch naøy, gene antisense anti-
HIV-1 seõ gaén vaøo mRNA vaø öùc cheá ñöôïc chöùc
naêng di truyeàn cuûa virus HIV.
 Hoã trôï cho caùc lieäu phaùp choáng ung thö hieän
nay nhö giuùp phuïc hoài tuûy xöông sau hoaù trò lieäu,
phoùng xaï trò lieäu,... Ngoaøi ra, hieän nay ñang
höôùng vaøo lieäu phaùp thay theá cô quan.
VAÄT
1. Dò gheùp (xenotransplantation)
Nhieàu beänh nhaân caàn thay theá cô quan môùi
soáng ñöôïc. Thöôøng 15% soá ngöôøi beänh bò cheát
tröôùc khi nhaän ñöôïc cô quan thay theá. Ñeå khaéc
phuïc khieám khuyeát naøy, phöông phaùp söû duïng cô
quan cuûa ñoäng vaät ñöôïc nhaém tôùi. Caùc cô quan
cuûa heo (lôïn) laø ñoái töôïng coù nhieàu höùa heïn vì
van tim heo duøng thay theá cho van tim ngöôøi trong
hôn 30 naêm qua chöa coù vaán ñeà vaø chæ caàn
nuoâi heo 4 – 5 thaùng ñaõ thu ñöôïc cô quan thay theá.
Ñeå thöïc hieän dò gheùp thaønh coâng caàn phaûi öùc
cheá phaûn öùng thaûi gheùp cô quan laï.
tröôûng vaø gen taïo thuï theå GGTA1 (1,3-
galactosyl-transferase laø enzyme gaây
phaûn öùng thaûi gheùp, thuï theå giuùp cô
theå môùi nhaän bieát cô quan laï)ï.
2. Caùc cô quan duøng cho
gheùp
 Heo vaø khæ bamboo coù theå cung caáp nhieàu
cô quan cho dò gheùp ôû ngöôøi (hình 10.16).
 Tuy nhieân, vaán ñeà laø khi gheùp cô quan
cuûa heo coù theå bò nhieãm virus gaây haïi cho
ngöôøi hay khoâng ? Do ñoù coù khuyeán caùo laø
“Chôù vì lôïi ích cuûa moät soá caù nhaân maø
aûnh höôûng lôïi ích coäng ñoàng”. Tình hình
caøng nghieâm troïng hôn khi nhieàu loaïi virus
gaây caùc beänh môùi xuaát hieän nhö virus gaây
dòch cuùm gia caàm coù theå nhieãm sang cô
theå ngöôøi.
VI. CAÙC COÂNG NGHEÄ SINH
SAÛN NHAÂN TAÏO ÔÛ NGÖÔØI
1. Can thieäp vaøo sinh saûn ôû ngöôøi
a) Caùc nguyeân nhaân voâ sinh ôû ngöôøi : Voâ
sinh (Infertility) laø hieän töôïng phoå bieán ôû
ngöôøi. Coù nhieàu nguyeân nhaân daãn ñeán voâ
sinh töø phía nam giôùi cuõng nhö nöõ giôùi.
− ÔÛ nam giôùi, nguyeân nhaân coù theå do soá löôïng
tinh truøng thaáp, tinh truøng khoâng di ñoäng hay
coù khaùng theå choáng laïi tinh truøng.
− ÔÛ nöõ giôùi, nguyeân nhaân coù theå do söï coá
trong ruïng tröùng, tieát chaát choáng tinh truøng,
oáng daãn tröùng bò ngheõn.
(artificial insemination −
AI)
 Kyõ thuaät ra ñôøi sôùm nhaát. Ca ñaàu
tieân thöïc hieän vaøo naêm 1790. Ñeán
naêm 1953, tinh truøng ñöôïc ñoâng
laïnh vaø baûo quaûn neân bieän phaùp
naøy trôû neân phoå bieán. Hieän nay,
hôn 250000 treû em treân toaøn theá
giôùi ñöôïc sinh ra moãi naêm nhôø
phöông phaùp naøy.
Thuï tinh trong oáng
nghieäm) :
 Taùch teá baøo tröùng cho thuï tinh vôùi tinh truøng
trong oáng nghieäm hoaëc ñóa Petri. Sau ñoù phoâi
ñöôïc ñöa vaøo töû cung ngöôøi mang thai. “Ñöùa
beù oáng nghieäm” (test-tube baby) ñaàu tieân sinh
ra naêm 1978. Ñeán naêm 1997, rieâng ôû Mó ñaõ
coù 24582 treû em sinh ra nhôø IVF, chieám 0,6%
cuûa 3,9 trieäu treû em sinh ra treân toaøn theá
giôùi haøng naêm. IVF thöïc hieän vôùi chí phí cao
vaø tæ leä thaønh coâng trung bình laø 14%.
 Töø naêm 1995, moät kó thuaät môùi laø
tieâm tinh truøng vaøo teá baøo chaát
(intracytoplasmic sperm injection – ICSI) ra
ñôøi. Neáu tinh truøng khoâng xaâm
nhaäp vaøo teá baøo chaát thì tieâm
thaúng vaøo teá baøo tröùng. ICSI hieäu
quaû hôn nhieàu so vôùi IVF, nhaát laø
tröôøng hôïp löôïng tinh truøng ít hoaëc
tæ leä tinh truøng khoâng bình thöôøng
cao.
 2 phöông phaùp môùi coù hieäu quaû
vôùi chi phí thaáp hôn IVF laø :
intrafallopian transfer) –
chuyeån giao töû vaøo oáng
daãn tröùng
 Kó thuaät thuï tinh baèng tinh truøng ngay treân cô theå
ngöôøi meï. Trong GIFT, ngöôøi meï ñöôïc kích thích
sieâu ruïng tröùng tröôùc moät tuaàn vaø vaøi tröùng to
nhaát ñöôïc laáy ra. Tinh truøng toát nhaát cuõng ñöôïc
thu. Caû tröùng vaø tinh truøng cuøng ñöôïc ñaët vaøo
oáng daãn tröùng cho tieáp xuùc vôùi nhau ñeå thuï tinh.
GIFT cho keát quaû 26% vôùi giaù reû chæ moät nöûa so
vôùi IVF. Ngoaøi ra, moät soá toân giaùo chaáp nhaän
kieåu sinh saûn naøy.
– ZIFT (Zygote
intrafallopian transfer) –
chuyeån hôïp töû vaøo
oáng daãn tröùng laø bieán
daïng cuûa GIFT khi hôïp
töû IVF ñöôïc ñöa vaøo
oáng daãn tröùng vôùi keát
quaû trung bình 23%.
saûn nhaân taïo ñoäng
vaät nuoâi
a) Thuï tinh nhaân taïo
 Thuï tinh nhaân taïo ñöôïc aùp duïng ôû ñoäng vaät
(choù) töø naêm 1782. Ñaëc bieät töø naêm 1949 ñaõ
söû duïng chaát choáng ñoâng ñeå ñoâng laïnh vaø raõ
ñoâng tinh truøng ñoäng vaät thaønh coâng. Naêm 1952,
con boø ñaàu tieân sinh ra nhôø tinh truøng ñoâng laïnh.
 Saûn xuaát tinh ñoâng vieân : Thu nhaän tinh truøng,
loaïi boû nöôùc, pha loaõng trong moâi tröôøng thích
hôïp vaø nhôø chaát choáng ñoâng, chaát baûo quaûn
laïnh coù theå baûo quaûn tinh truøng laâu daøi trong
nitrogen loûng (–196OC) ôû daïng vieân.
 Kiõ thuaät giaûi ñoâng ñöôïc aùp duïng tröôùc khi
gieo tinh nhaân taïo. Saûn xuaát tinh ñoâng vieân
aùp duïng roäng raõi ôû lôïn, boø, caù. Nhôø tinh
ñoâng vieân maø thuï tinh nhaân taïo ñöôïc öùng
duïng cho hôn 80% boø, 60% lôïn ôû caùc nöôùc
phaùt trieån. Vaán ñeà quan troïng laø phaûi coù
phöông phaùp ñaùnh giaù vaø choïn ñöôïc con ñöïc
coù naêng suaát cao nhö nhieàu söõa, taêng
tröôûng nhanh ….
 Naêm 1959, con thoû ñaàu tieân ra ñôøi nhôø IVF.

Kó thuaät thuï tinh trong oáng nghieäm ñöôïc aùp


duïng cho ñoäng vaät quyù hieám.
b) Caáy chuyeàn phoâi
(Embryo transplantation)
 Töø naêm 1951, con boø ñaàu tieân ra ñôøi nhôø caáy
chuyeån phoâi. Quy trình tieán haønh qua caùc böôùc :
 – Thu nhaän hôïp töû : Tröôùc tieân gaây sieâu ruïng tröùng
nhôø hormone ; tieáp theo thu, nuoâi tröùng ; keá tieáp
thuï tinh trong oáng nghieäm ñeå coù hôïp töû vaø taïo
phoâi.
 – Caáy chuyeån phoâi vaøo ñoäng vaät caùi laø böôùc tieáp
theo. Caáy chuyeån phoâi caàn caùc kiõ thuaät lieân quan
khaùc nhö nuoâi tröùng chín in vitro, taïo haøng loaït phoâi
töø ñoäng vaät naêng suaát cao, caét phoâi,...
 Xaùc ñònh giôùi tính phoâi
(sexing embryos) nhaèm taêng
hieäu quaû caáy chuyeån phoâi
baèng caùch söû duïng moài
ñaëc hieäu nhieãm saéc theå Y
khueách ñaïi gen baèng PCR.
 Ngoaøi ra, coøn coù theå
caáy gheùp phoâi giöõa caùc
loaøi taïo caùc ñoäng vaät
khaûm.
COÂNG NGHEÄ GEN ÔÛ
ÑOÄNG VAÄT
1. Caùc phöông phaùp chuyeån gen ôû
ñoäng vaät
Caùc phöông phaùp chuyeån gen ôû ñoäng vaät
goàm :
 – Taûi naïp nhôø virus : Gen cuûa ngöôøi ñöôïc cheøn
vaøo boä gen herpes virus vaø noù nhieãm vaøo teá
baøo ngöôøi ñeå chuyeån gen.
 – Taûi naïp nhôø retrovirus : Boä gen RNA cuûa
retrovirus mang gen ngöôøi, xaâm nhaäp teá baøo
soma ngöôøi vaø phieân maõ ngöôïc ñeå taïo CDNA
maïch keùp, cheøn vaøo nhieãm saéc theå ngöôøi.
– Chuyeån gen nhôø liposome : laø caùc maøng
lipid goùi DNA ôû trong, xaâm nhaäp teá baøo
soma ñöa gen vaøo thay gen beänh.
– Hoaù bieán naïp : Calcium phosphate hay
dextran sulfate môû caùc loã treân maøng ñeå
DNA xaâm nhaäp.
– Ñieän bieán naïp : Doøng ñieän môû caùc loã
treân maøng ñeå DNA xaâm nhaäp.
– Vi tieâm : Duøng kim bôm DNA vaøo teá baøo.
– Baén vi ñaïn ñaïo : Duøng luoàng khí maïnh
thoåi caùc vieân ñaïn (vaøng hoaëc tungsten)
ñöôïc bao DNA xaâm nhaäp teá baøo.
2. Caùc tính traïng chuyeån
gen ôû ñoäng vaät nuoâi
 Ngoaøi caùc protein trò lieäu vaø cô quan ñeå
gheùp, coâng ngheä gen coøn caûi thieän nhieàu
tính traïng cuûa ñoäng vaät nuoâi.
 – Caùc tính traïng naêng suaát : Khaû naêng ñoàng
hoaù thöùc aên cao, taêng chaát löôïng cuûa thòt,
söõa, loâng vaø giaûm môõ.
 – Gen hormone taêng tröôûng : doøng heo mang
gen hormone taêng tröôûng cuûa boø, cuoái 1989
nhaän ñöôïc theá heä hai. Heo naøy taêng
tröôûng nhanh hôn, môõ ít hôn nhöng mang raát
nhieàu beänh.
 – Kích thích söï taêng tröôûng cô : ÔÛ gaø coù gen cSKI
kích thích söï taïo cô maïnh hôn (hypertrophy) bình
thöôøng, giaûm môõ. Vieäc ñöa gen naøy vaøo heo seõ
taïo neân gioáng coù nhieàu thòt vaø ít môõ hôn. Treân
thöïc teá, ñaõ taïo ñöôïc 5 con heo vôùi möùc taêng
tröôûng cô cao hôn bình thöôøng ôû 3 thaùng tuoåi : 3
con coù vai vaø ñuøi to hôn, coøn 2 con kia thì söï
taêng tröôûng cô quaù möùc bình thöôøng neân chæ
coù vai to hôn. Nhöõng con heo naøy coù chaân yeáu
vaø cô trôn yeáu neân caàn tieáp tuïc nghieân cöùu ñeå
hoaøn thieän.
 – Taêng naêng suaát taïo loâng (ôû cöøu) : Chuyeån
gen haáp thuï cystein töø caùc vi khuaån vaøo cöøu
ñeå taêng naêng suaát loâng.
VI. COÂNG NGHEÄ SINH HOÏC ÑOÄNG VAÄT
TRONG CHAÊN NUOÂI.

1. Kieåm soaùt söï sinh saûn vaät nuoâi.


 Kieåm soaùt noäi tieát chöùc naêng sinh saûn

ôû ñoäng vaät.
 Ñieàu hoøa chu trình sinh saûn höõu tính ôû

ñoäng vaät.
2. Caùc bieän phaùp sinh saûn nhaân taïo vaät
nuoâi.
 Tinh vaø phoâi ñoâng laïnh.

 Thuï tinh ngoaøi cô theå ñoäng vaät.

 Caáy chuyeån phoâi ñoäng vaät

 Caáy gheùp phoâi giöõa caùc loaøi taïo ÑV

khaûm.
3. Taïo doøng ñoäng vaät hay nhaân baûn voâ