You are on page 1of 55

BAB 5

SISTEM PENDAWAIAN ELEKTRIK

Disediakan Oleh:
ZURAINAH BINTI MOHAMED SAID
1
KOLEJ KOMUNITI BANDAR PENAWAR

SISTEM ASAS ELEKTRIKAL


Elektrik adalah dalam bentuk tenaga
Contoh sumber tenaga hidro (air), coal (arang batu), wind
(angin), nuklear dan solar (cahaya matahari) yang
menyediakan tenaga untuk sistem elektrikal seperti bateri,
generator, soket keluar
Contoh sistem elektrikal:

PRINSIP ASAS ELEKTRIK


(Ohm's Law)
Hukum Ohm menyatakan bahawa dalam litar elektrik
mudah, voltan sama dengan arus elektrik darab
rintangan.
V=IR

V
I

R
5

FAKTOR KESELAMATAN DALAM PRINSIP


ASAS ELEKTRIK
Terdapat 3 langkah keselamatan utama:
Keselamatan diri
Keselamatan kawasan kerja
Keselamatan semasa berkerja

RENJATAN ELEKTRIK
Berlaku apabila seseorang itu bersentuhan dengan pengalir
hidup LIVE dan dalam masa yang anggota badannya
bersentuhan terus dengan pengalir BUMI atau pengalir
NEUTRAL. Litar akan menjadi lengkap dan seseorang itu boleh
dibaratkan seperti beban elektrik lampu, kipas dan sebagianya.
7

SISTEM PENDAWAIAN ELEKTRIK


Terbahagi kepada dua iaitu:
Pendawaian 1 fasa
- Sistem yang mempunyai dua(2) kabel/dawai penyambung
dari bekalan ke beban iaitu, kabel hidup (L) dan kabel
neutral (N).
- Biasanya di kawasan kediaman kecil dan sederhana.
- Biasanya membekalkan 240V.
Pendawaian 3 fasa
- Sistem yang mempunyai tiga(3) kabel dari bekalan ke beban
iaitu fasa merah (R), fasa kuning (Y) dan Fasa biru (B).
- Kawasan industri dan komersial.
- Membekalkan 415V.
8

Single Phase Power Supply system

10

SISTEM PENGHANTARAN
Sistem Penghantaran:
- iaitu proses penyebaran tenaga elektrik yang bermula
dari janaelektrik hingga ke punca pencawang voltan tinggi
- Biasanya dibuat secara talian atas yang menggunakan
menara pylon
- Kaedah sambungan:
a) Sistem Jejari
b) Sistem Gelang
c) Sistem bus-ties
d) Sistem Rangkaian
e) Sistem Grid Nasional
digunakan untuk menyambungkan janaelektrikjanaelektrik besar yang terdapat di negara kita.

11

Kebaikan Sistem Grid Nasional:


- Bekalan sentiasa mencukupi walaupun salah satu
janaelektrik menghadapi masalah
- Perubahan frekuensi sentiasa stabil
- Janaelektrik-janaelektrik kecil dapat dikurangkan
Kekurangan Sistem Grid Nasional:
- Kos perbelanjaan tinggi
- Memerlukan penjagaan yang lebih rapi
- Mengambil masa yang lama untuk menyiapkannya

12

SISTEM PENGAGIHAN
Sistem Pengagihan:
- iaitu proses pengagihan tenaga elektrik yang bermula dari
pencawang voltan tinggi hingga ke punca pemasangan
pengguna
- Terdapat beberapa cara sistem pengagihan punca bekalan
kuasa yang boleh diagihkan ke punca pengguna iaitu:
a) Sistem TN
b) Sistem TT
c) Sistem IT

13

LITAR KAWALAN TURUTAN DAN KOTAK


FIUS AGIHAN (K.F.A)
Litar Kawalan Turutan.
- Ialah turutan alat-alat kawalan dan perlindungan yang
terdapat pada litar utama dan litar akhir pengguna.
Kawalan turutan ini terbahagi kepada dua bahagian iaitu
bahagian Pembekal dan bahagian Pengguna.

14

1. Bahagian Pembekal
Bahagian Pembekal :1. Fius perkhidmatan dan Penghubung Neutral
- berfungsi sebagai perlindungan arus lebihan dan
menghadkan arus pengguna.
2. Jangka Kilo Watt Jam
- berfungsi sebagai mengukur jumlah tenaga yang
digunakan bagi menetapkan kadar bayaran tarif.

15

Bahagian Pembekal
16

2.

Bahagian Pengguna

1) KOTAK FIUS AGIHAN


Ialah sebagai perantaraan antara bahagian pihak
berkuasa bekalan dengan bahagian pihak pendawaian
pengguna
Tempan penyimpanan Suis utama, dan alat
perlindungan untuk litar pendawaian pengguna
Terdapat tiga peranti utama dalam K.F.A :- Main Switch @ Suis Utama
- RCCB(Residual Current Circuit Breaker ) @
PLAB ( Pemutus Litar Arus Baki )
- MCB (Miniture Circuit Breaker ) @ PLKA
(Pemutus Litar kecil Akhir)
17

Kotak Fius Agihan K.F.A


18

RCCD 40A/0.1A
RCCD 40A/0.03A

MAIN SWITCH
60A/SPN

TEMINAL NEUTRAL
TEMINAL BUMI

Kotak Fius Agihan 1 Fasa


19

Main Switch @ Suis Utama


Fungsi utama peranti ini ialah untuk menyambung dan
memutuskan bekalan utama pada litar pendawaian pengguna
Terdapat dua saiz peranti ini iaitu 40A dan 63A untuk bekalan
satu fasa 240V
Penentuan saiz peranti ini adalah bergantung kepada nilai
Arus Anggaran keseluruhan litar ini melalui pengiraan faktor
kepelbagaian.

20

Main
Switch

Suis Utama
21

RCCB @ PLAB
Fungsi utama peranti ini untuk memutuskan bekalan utama
apabila berlaku kerosakan Arus Bocor Kebumi pada
pendawaian pengguna
Arus bocor kebumi ialah apabila berlaku sentuhan terus
antara pengalir Live dan pengalir Bumi @ Dengan Bumi
Terdapat dua saiz peranti ini iaitu 40A dan 63A untuk bekalan
satu fasa 240V
Penentuan saiz peranti ini adalah bergantung kepada nilai
Arus Anggaran keseluruhan litar ini melalui pengiraan faktor
kepelbagaian.

22

MCB @ PLKA
Fungsi utama peranti ini ialah untuk memutuskan bekalan pada litar akhir
yang dikawal apabila berlaku kerosakan litar pintas atau Arus Beban Lebih
pada litar yang dikawal.
Litar Pintas Ialah sentuhan terus pengalir Live & Neutral
tanpa beban yang boleh menghasilkan arus yang tinggi melebihi arus
pengalir dan peranti ini.
Arus beban lebih pula apabila pemasangan beban yang terlalu banyak dan
arus beban melebihi nilai arus pengalir dan peranti ini
Terdapat dua saiz peranti ini iaitu 40A dan 63A untuk bekalan satu fasa
240V.
Penentuan saiz peranti ini adalah bergantung kepada jenis litar yang
dikawal @ nilai arus beban yang dikawal.

23

MCB
RCCB @ ELCB

RCCB & MCB

24

BAHAGIAN
PENGGUNA
K.F.A

BAHAGIAN
PEMBEKAL

L1

L2
KWJ

L3
FIUS
UTAMA 60A
&
PENGHUBUNG
NEUTRAL

JANGKA
KILOWATT JAM

SUIS UTAMA
40A @ 63A

PEMUTUS
LITAR
ARUS BAKI
40A @ 63A
TAHP
SENSITIF
100mA
@
300ma

L4

LITAR KECIL
KECIL
AKHIR
4 HALA
KOTAK FIUS
AGIHAN

Gambarajah Skematik Litar Kawalan Turutan


25

TERMINAL NEUTRAL

MCB
@
PLKA
32A

MCB
@
PLKA
20A

KE LITAR
PENCAHAYAAN
@
KUASA

MCB
@
PLKA
16A

TERMINAL EARTH

MCB
@
PLKA
6A

RCCB
@
PLAB
40A
@
63A

MAIN
SWITCH
@
SUIS
UTAMA
40A
@
63A

INCOMING
SUPPLY

Gambarajah Kotak Fius Agihan

26

SOKET ALUR KELUAR


Alat yang mempunyai beberapa sesentuh
pembawa arus yang tetap dan
disambungkan kepada pemasangan
pendawaian tetap.
Umumnya, litar akhir untuk kediaman
boleh dibahagikan kepada kumpulan
berikut:
- Litar akhir pada kadaran arus kurang
daripada 15 A.
- Litar akhir pada kadaran arus lebih
daripada 15 A.
- Litar akhir pada kadaran arus lebih
daripada 15 A tetapi tertumpu pada
soket alur keluar 13 A sahaja.

27

JENIS PELINDUNG ARUS LEBIH


1) Fius:

Asasnya ialah dawai pengalir yang akan lebur apabila arus


yang mengalir melebihi had keupayaannya.
Terdapat 4 jenis fius:
- Fius yang boleh didawai semula.
- Fius katrij.
- Fius keupayaan pemutus tinggi.
- Fius palam.

28

2) Pemutus litar (circuit breaker):

Dapat dikendali secara automatik dan boleh dilaraskan pada


nilai (arus dan masa) yang dikehendaki.
Tidak perlu ditukar ganti, boleh dihidupkan semula.
Terdapat beberapa cara kendalian:
- Cara terma.
- Cara magneto hidraulik.
- Cara elektromagnet.
Jenis-jenis pemutus litar:
MCB (Miniature Circuit Breaker)
RCCB/ELCB (Residual Current C.Breaker)
RCBO (RCCB with Over current protection)
MCCB (Molded Case Circuit Breaker)
ACB (Air Circuit Breaker)
29

1. Actuator lever
2. Actuator mechanism
3. Contacts
4.Terminals
5. Bimetallic strip
6. Calibration screw
7.Solenoid
8. Arc divider / extinguisher
30

3) Geganti (relay):
Memutuskan litar secara tidak langsung.
Litar geganti biasanya dibuat secara kendalian terma
atau magnet untuk disalingkuncikan dengan bekalan
utama melalui sesentuh.
Banyak digunakan di litar pemula motor.
Tidak perlu ditukar ganti, boleh direset semula.
Geganti boleh dilaraskan ke beberapa kadaran arus
yang diperlukan dan boleh dilaraskan (reset) semula
apabila sambungan telah terputus.

31

32

PEMBUMIAN
Iaitu sistem sambungan yang dibuat antara logam dalam
pemasangan elektrik dengan jisim bumi
Untuk tujuan keselamatan pengguna dari bahaya renjatan dan
kebakaran apabila terjadi arus bocor ke bumi
Kebaikan:
- keseluruhan sistem terikat dengan daya jisim umum bumi
- satu laluan bagi arus bocor ke bumi dan memutus litar
disediakan bagi semua logam yang telah dimasukkan
Kekurangan:
- kos perbelanjaan untuk menyediakan satu sistem pembumian
yang lengkap adalah mahal
- bahaya kepada pengguna sekiranya salah satu pengalir bumi
sambungan putus atau tercabut kerana tiada lagi laluan arus
bocor ke jisim bumi (bagi sistem TT)
33

LITAR PENCAHAYAAN
Litar kecil akhir terbahagi kepada dua jenis:
i. Litar Pencahayaan
ii. Litar Kuasa
Litar pencahayaan adalah litar yang disambung terus ke beban
dan menggunakan suis sebagai punca kawalan.
o Terdiri daripada lampu, kipas, loceng dan sebagainya.
o Saiz kabel 1.5mm
o Nilai alat perlindungan (MCB @Miniture Circuit Breaker)
untuk litar ini ialah 6A.
o Jumlah beban maksima yang boleh disambung dalam litar
ialah 10 beban @ tidak melebihi 1000watt.
o Tinggi suis dari lantai 4 9

34

Jenis-jenis litar pencahayaan:


i. Kawalan satu hala.
ii. Kawalan dua hala.
iii. Kawalan pertengahan.

35

i. Kawalan Satu Hala


Digunakan untuk mengawal lampu atau beban lain dari satu
kedudukan.
Suis yang digunakan ialah satu unit Suis Satu Hala.
Suis Satu hala mempunyai dua terminal iaitu
C Common: untuk kabel daripada bekalan.
1W 1 way: untuk kabel ke beban (kabel suis).

36

Suis Satu Hala

37

L1

K.F.A

S1

Contoh Gambarajah Litar Skematik


38

Contoh Gambarajah Litar Pendawaian


39

ii. Kawalan Dua Hala


Digunakan untuk mengawal lampu dari dua kedudukan
yang berlainan.
Ia biasa digunakan pada tempat tertentu seperti tangga, bilik
tidur, dewan atau koridor.
Suis yang digunakan ialah 2 unit Suis Dua Hala.
Suis dua hala mempunyai tiga terminal iaitu C Common,
1w1way dan 2w2way.
C untuk suis dua hala yang pertama ialah untuk kabel
bekalan dan C untuk suis dua hala yang kedua ialah kabel ke
beban lampu (kabel Suis).

40

Terminal 1w suis dua hala pertama disambung ke terminal


1w suis dua hala yang kedua (kabel suis).
Terminal 2w suis 2 hala yang pertama disambung ke
terminal suis 2 hala yang kedua (kabel suis).

41

Teminal C ( command )

Teminal L1

Teminal L2

Suis Dua Hala


42

L1

L1

K.F.A

S1

S1

Contoh Gambarajah Litar Skematik Kawalan 2 Hala


43

Contoh Gambarajah Litar Pendawaian


44

iii. Kawalan Suis Pertengahan


Digunakan untuk mengawal lampu lebih dari 2 tempat
Selalu digunakan pada tangga , koridor, dewan dan tempat
jauh.
Mestilah digunakan bersama-sama 2 suis dua hala
Mempunyai 4 terminal L1, L2, L3 dan L4
1w suis 2 hala yang pertama ke L1
2w suis 2 hala yang pertama ke L3
L2 ke 1w suis 2 hala yang ke dua
L4 ke 2w suis 2 hala yang ke dua

45

L1

L1

K.F.A

S1

S2

S3

Contoh Gambarajah Litar Skematik Kawalan Pertengahan


46

Contoh Gambarajah Litar Pendawaian Kawalan Pertengahan

47

LITAR KUASA
Litar yang disambung untuk membekalkan kuasa @ tenaga
elektrik kepada peralatan-peralatan elektrik mudah alih
melalui soket 13A dan soket 15A.
Saiz Kabel yang digunakan 2.5mm2 keatas.
Dua jenis sambungan litar kuasa soket alur keluar :- Litar Jejari
- Litar Gelang

48

Teminal hidup ( live )

Teminal bumi ( earth )

Teminal neutral
Soket 13a
49

i. Litar Jejari
Saiz MCB yang digunakan ialah 20A.
Disambung bermula dari K.F.A tiga kabel LIVE, NEUTRAL ,
EARTH dan berakhir di soket alur keluar.
Maksimum bilangan beban untuk litar ini ialah tidak
melebihi dua unit.
Litar ini hanya membekalkan tenaga yang sederhana.

50

K.F.A

S/O1

S/O2

Gambarajah Skematik Litar Jejari


51

PUNCA BEKALAN

EARTH
NEUTRAL
LIVE

E
N

E
L

S/O1

S/O2

Gambarajah Pendawaian Litar Jejari


52

ii. Litar Gelang


Saiz MCB yang digunakan ialah 32 A.
Disambung bermula dari K.F.A tiga kabel LIVE,
NEUTRAL dan EARTH seterusnya ke soket 13A
kembali ke K.F.A tiga kabel di terminal L,N dan E yang
sama.
Maksimum bilangan beban untuk litar ini ialah tidak
melebihi 10 unit.
Litar ini membekalkan tenaga yang besar sedikit dari
litar jejari.

53

K.F.A

S/O1

S/O2

Gambarajah Skematik Litar Gelang


54

PUNCA BEKALAN

EARTH
NEUTRAL
LIVE

E
N

E
L

S/O1

S/O2

Gambarajah Pendawaian Litar Gelang


55