BÖLÜM 6 B LE K E LME EKSENEL BASINÇ ve E LME ALTINDAK ELEMANLARIN TA IMA GÜCÜ

G R Betonarme yap lar n birdöküm (monolitik) özelli i nedeni ile tüm yap elemanlar , yap ya etkiyen dü ey ve yatay yükler alt nda, eksenel kuvvet, e ilme, burulma ve kesme kuvveti gibi zorlamalar n etkisindedir. etkisindedir. Soruna bu aç dan bak ld nda, yap daki betonarme elemanlar yaln z e ilme ta yor varsayarak kiri veya yaln z eksenel bas nç ta yor varsayarak kolon olarak tan mlaman n pek do ru olmayaca görülür. görülür. Kiri ve kolon terimleri, eski ça larda birbirine ba l olmayan ta lardan olu turulan Grek ve Roma tap naklar için geli tirilen tan mlard r ve ça da betonarme yap tarz na pek uymamaktad r. Ancak, bu terimler teknik r. literatürde yerle mi olup yayg n olarak kullan lmaktad r. r. Betonarme kolon, yap sal sistemin, yani çerçevenin bir parças d r ve çerçeveye monolitik olarak ba l d r. r. Bu nedenle kolonlar, dü ey ve yatay yükler alt nda eksenel bas nca ek olarak, e ilme momenti ve kesme kuvveti ta rlar; baz durumlarda burulma rlar; momenti de mevcuttur. mevcuttur.

A : iç kolon B : d

kolon

C : kö e kolon

Yükün kesit üzerinde de i ik durumlar

Betonarme yap lardaki kolonlar n kesit boyutlar , boylar na oranla küçük oldu undan, kolonlar genellikle narin elemanlard r. r. Kolona etkiyen eksenel kuvvet ve moment, ekilde gösterildi i gibi d merkez (eksantrik) bir kuvvetle de i tirilebilir. tirilebilir. E ilme etkisi, narin kolonda ekilde y ile gösterilen yer de i tirmelere neden olacakt r. r. Bu durumda kolona etkiyen N(e) momentinin yan s ra, yer de i tirme nedeni ile ek bir moment de olu acakt r. r.

Yük alt nda kolonlarda olu an yer de i tirmeler

kinci mertebe momenti olarak adland r lan bu ek moment, eksenel yükün yer de i tirme ile çarp m na e ittir.

(M=N (y)
ekil (a) da gösterilen kolonun maksimum hesap momenti, d merkezli in olu turdu u momente (birinci mertebe momenti), ikinci mertebe momenti eklenerek bulunur. bulunur. Kolona uygulanan birinci mertebe momentinin (M=N.e) kolon boyunca (M=N. sabit olmas na kar n, ikinci mertebe momenti yer de i tirmeye göre kolon boyunca de i mektedir. mektedir. Bu nedenle maksimum moment, yer de i tirmenin en büyük oldu u kolon boyu ortas nda olu acakt r. r.

M =N (e) + N (y) = N (e+y)

M max= N ( e + ymax )
N (e) ile gösterilen birinci mertebe çözümünden elde edilen hesap momentidir. momentidir. momenti, momenti, çerçeve

N (e) = M

Gerçek yap lardaki kolonlar n s n r ko ullar ve kolona etkiyen yükler, ekilde gösterilenden çok daha karma kt r. r. Dü ey yüke ek olarak yatay kuvvetlerin de bulundu u durumlarda, e er yeterli rijit perdeler yoksa, olu acak yer de i tirmeler büyük olacak ve ikinci mertebe momentleri yüksek düzeylere eri ecektir. ecektir. Böyle bir kolon ekil (b) de gösterilmi tir. Bu durumda birinci mertebe momenti de kolon boyunca tir. sabit olmad ndan, birinci ve ikinci mertebe momentlerinin toplanmas ile elde edilen maksimum moment, kolon boyu ortas nda olu mayacakt r. r. Narin betonarme kolonlarda olu an ikinci mertebe momentleri, ço u kez ihmal edilemeyecek büyüklüklere eri ece inden, bunlar hesapta mutlaka dikkate al nmal d r. r. kinci mertebe momentinin do ru olarak bulunabilmesi için yer de i tirmelerin do ru olarak hesaplanabilmesi gerekmektedir. gerekmektedir. Betonarme bir yap eleman nda, özellikle kolon gibi eksenel yük ta yan bir elemanda, atalet momenti ve elastisite modülünün, çatlama ve sünme etkisi nedeni ile do ru olarak hesaplanabilmesi olanaks z d r. r. Bu durumda atalet momenti ve elasitisite modülünü temel alan yer de i tirme hesab n n kesin olmas beklenemez. beklenemez. kinci mertebe momentinin irdelenmesinden önce, eksenel kuvvet ve e ilme alt ndaki bir betonarme kolonun genel davran ve ta ma gücü irdelenecektir.

B LE

KE

LME ALTINDAK ELEMANLARIN TA IMA GÜCÜ

Genel Denklemler
ekil (a) da kesit geometrisi düzgün olmayan, fakat moment vektörüne dik yönde simetrik ve donat s de i ik düzeylere da t lm bir betonarme kesit gösterilmi tir. Kesite etkiyen eksenel yük ve tir. moment, ekilde gösterildi i gibi kesit a rl k merkezine e uzakl nda etkiyen bir eksenel kuvvete dönü türülmü tür. tür. ( M=N . e) Burada kesit a rl k merkezi ile brüt kesitin a rl k merkezi ifade edilmektedir. edilmektedir. ekil (b) de gösterilen birim deformasyon da l m ile ekil (c) de gösterilen beton gerilme da l m ve kuvvetler, ta ma gücü varsay mlar na uygun olarak belirlenmi tir. tir. Seçilen kesitin dikdörtgenden farkl olu u ve donat n n de i ik düzeylere yay lmas , çözümün olabildi ince genel olmas n sa lamaya yöneliktir. yöneliktir.

En genel ekliyle gösterilen bu bile ik e ilme probleminin çözümü, iki denge ve yeterli say da uygunluk denkleminden olu ur. ur. Uygunluk denklemlerinin say s , kesitteki donat s ras na ba l d r. r. A a da gösterildi i gibi donat dört s rada düzenlenmi ise, dört uygunluk denklemi gerekecektir. Ancak, a a da ç kart lacak olan gerekecektir. ifade tüm uygunluk denklemlerini kapsayan genel bir denklemdir. denklemdir.

Bile ik e ilme ( eksenel bas nç ve e ilme ) alt nda ta ma gücü s n r durumu

DENGE DENKLEMLER :

N r ! 0.85 f cd Acc  § AsiW si
i !1

n

M r ! N r (e) ! 0.85 f cd Acc ( x p  x )  § AsiW si xi
i !1

n

UYGUNLUK DENKLEM : 

I si ! 0.003 W si ! I si E s

( x p  c )  xi c

¨ xi  x p ¸ W si ! 0.003 E s ©1  ¹ c º ª W si e f yd

Yukar daki üç denklem genel problemin çözümü için yeterlidir. yeterlidir. kinci denklemde Mr ile gösterilen moment, kuvvetlerin tüm (brüt) kesitin a rl k merkezine göre momentidir (kesit üst yüzünden xp kadar uzakl kta). kta). r. x , beton bas nç bile kesinin bas nç yüzünden uzakl d r. E de er gerilme da l m düzgün yay l oldu undan beton bile kesi, taranm alan n 0.85 fcd ile çarp lmas yla bulunur. bulunur. Burada Acc , k1c ile s n rlanan taranm beton alan d r. Bile kenin r. etkime noktas ise, taranm alan n a rl k merkezidir. merkezidir. Denge denklemlerinde bas nç kuvvetleri (+), çekme kuvvetleri ise (-) al nm t r. Uygunluk denklemlerinden r. elde edilen (+) de erler, birim k salma olarak dikkate al nmal d r. r. Ayr ca, xi de erleri a rl k merkezinin üstünde (bas nç bölgesine do ru) oldu u zaman (+) , alt nda (çekme bölgesine do ru) oldu u zaman da (-) al nmal d r. r. Kesit geometrisi, malzeme özellikleri ve donat alanlar bilindi inde, yukar da verilen denklemler yard m yla verilen M için Nr , yada verilen N için Mr kolayca hesaplanabilir. hesaplanabilir.

Fc=0.85 fcd Acc

Tarafs z eksen derinli i c için çe itli kabuller yap larak, yukar daki denklemlerden her bir c için N ve M çiftleri hesaplanabilir. hesaplanabilir. Bu ekilde elde edilen N ve M de erleri kullan larak, eksenel yükün moment ile de i imini gösteren bir e ri elde edilebilir. edilebilir. A a daki ekilde dikdörtgen bir kesit için elde edilmi olan bu e ri, kar l kl etki diyagram olarak adland r l r. r. E ri, ta ma gücü denklemlerinden elde edildi i için bir dayan m zarf niteli indedir. Bu e rinin içine dü en herhangi indedir. bir N M birle imi, söz konusu kesitte güvenle ta nabilecektir. nabilecektir. Kolayca görülebilece i gibi, orijinden çizilen radyal do rular da kesitte uygulanan d merkezli i (eksantrisite) simgelemektedir. eksantrisite) simgelemektedir. Kar l kl etki diyagram üzerinde i aretlenmi olan B noktas , dengeli durumu göstermektedir. göstermektedir. Dengeli durumun tan m , kiri ler için yap lan tan mla ayn d r. r. En d bas nç lifindeki beton ezilme birim k salmas na ula rken ( TS 500-2000 de Icu=0.003 ), çekme yüzüne en yak n çekme 500donat s da akma birim uzamas na eri mektedir. mektedir. Bu noktaya kar gelen eksenel yük Nb (dengeli yük) ve d merkezlik / eksantrisite de eb olarak gösterilmi tir. tir.

Kar l kl etki diyagram (Dayan m zarf )

N < Nb veya e > eb oldu u durumlarda, ekilde görülece i gibi, d yüze en yak n çekme donat s , beton ezilme konumuna ula madan akaca ndan, sünek bir k r lma olu acakt r ( Icu=0.003 ve Is1 > Isy ) Bu tür k r lma çekme k r lmas olarak adland r lm t r. r. N > Nb veya e < eb oldu u durumlarda, d merkezli e ba l olarak, birim deformasyon da l m üçgen veya trapez olabilir. Her iki durumda olabilir. da en d lifteki beton ezilme konumuna ula t nda ( Icu=0.003) , 003) çekme yüzüne en yak n donat çekme nedeni ile akma birim uzamas na ula mayacakt r. r. Ancak, tüm kesitte bas nc n etkidi i durumlarda, söz konusu donat n n bas nca çal mas ve akma birim k salmas na eri mesi mümkündür. mümkündür. Bas nç k r lmas olarak adland r lan bu k r lma, gevrek niteliktedir. niteliktedir. Görüldü ü gibi, bile ik e ilmedeki dengeli durum için yap lan tan m, kiri ler için yap lan tan mla ayn d r. r. Hat rlanaca gibi, kiri lerde k r lma türü, çekme donat s oran na ba l oldu undan, donat için bir üst s n r konularak gevrek davran n yasaklanmas mümkün olmu tu. tu. Bile ik e ilmede ise, k r lma türü donat oran ndan ba ms z olup, eksenel yük düzeyine veya d merkezli e ba l d r. r.

Bu durumda, kiri lerdeki gibi donat y s n rlayarak gevrek davran n önlenmesi mümkün de ildir. Kolonun kesit boyutlar n büyüterek ildir. eksenel yükün dengeli yük düzeyi alt nda kalmas n sa lamak, böylece gevrek k r lmay önlemek teorik olarak mümkündür. Ancak, bu çözüm mümkündür. ekonomik olmayabilir. olmayabilir. Buna kar n, a r gevrek k r lmay önlemek için baz önlemlerin al nmas da gerekmektedir. Bu önlemler, unlar olabilir; gerekmektedir. olabilir; a) S k yerle tirilmi sarg donat s ile süneklik art r labilir. labilir. b) Eksenel yüke bir üst s n r konularak, a r gevrek k r lmalar önlenebilir. önlenebilir. TS 500-2000 de maksimum eksenel yükün 0.9 fcd Ac veya 0.6 fck Ac 500TDY97 TDY97 de ise maksimum eksenel yükün 0.75 fcd Ac veya 0.5 fck Ac ile s n rland r ld daha önce belirtilmi ti. ti.

Dikdörtgen Kesit için Ta ma Gücü Denklemleri
Pratikte en s k rastlanan kesit, dikdörtgen kesittir. Bu kesitler için kesittir. genel denklemlerde basitle tirmeler yap labilir. Beton bas nç labilir. gerilmesi blokunun dikdörtgen oldu u varsay l rsa, a a daki tan mlamalar yap labilir. labilir.

Acc=k1c (b) ,

=h/2 xp=h/2
n i !1

,

x =k2c=k1c/2

N r ! 0.85 f cd k1cb  § AsiW si ¨ h k1c ¸ n M r ! N r v e ! 0.85 f cd k1c (b)©  ¹  § AsiW si ª 2 2 º i !1 ¨ i  h/ 2¸ W si ! 0.003 E s ©1  ¹ c ª º W si e f yd
Bu denklemler, dikdörtgen kesitler için genel denklemler olarak kabul edilebilir ve basit e ilmeden eksenel yüklü kolon durumuna kadar tüm durumlar kapsar. kapsar.
i

Bile ik e ilme - eksenel bas nç ve e ilme - alt ndaki dikdörtgen kolon kesiti

Genel denklemlerden elde edilen N ve M de erleri kullan larak, momentin eksenel yüke göre de i imini gösteren kar l kl etki diyagram veya etkile im diyagram olarak adland r lan bir e ri elde edilebilece i daha önce söylenmi ti. Bir dayan m zarf olu turan ti. bu e ri, bile ik e ilme alt ndaki kesitin ta ma gücünü belirlemede son derece yararl d r. Böyle bir e ri için gerekli de erlerin r. hesaplanmas nda izlenecek yol, a a da özetlenmi tir. tir. a) Önce e=0 durumu için Nor de eri hesaplan r. e=0 r. (Dikdörtgen kesit için Ac=bh) b) Dengeli Nb ve Mb de erleri hesaplan r. Tan m gere i, r. Icu=0.003 ve Is1=Isy oldu undan, birim deformasyon da l m üçgenlerinden, cb ve esi de erleri hesaplanabilir. hesaplanabilir. c) Tarafs z eksen derinli i ile ilgili bir varsay m yap l r. Önce büyük r. bir c de erinden ba lamak uygun olur. ( Örne in c=1.2h ) olur. c=1 d) Ic=0.003 ve varsay lan c de eri ile tan mlanan birim deformasyon da l m ndan, tüm Isi de erleri ve bunlara kar l k gelen Wsi de erleri hesaplan r. r.

Nor=0.85 fcd Ac + Ast fyd

¨ © © si ! 0.003 s 1  © © ª si e f yd

i

h¸  ¹ 2¹ ¹ ¹ º
Isi

Elle hesap yap l yorsa, denkleme gerek olmadan benzer üçgenlerden hesaplanabilir. hesaplanabilir. e) De i ik düzeylerdeki donat lar n ta d

de erleri

kuvvetler hesaplan r. r.

Fsi=Asi Wsi
f) Beton bas nç bile kesi hesaplan r. r.

Fc=0.85 fcd k1 c b
g) Varsay lan tarafs z eksen derinli i için kesite etkiyen yük (N) ve (M) ilgili denklemlerden hesaplan r. Böylece etkile im diyagram nda r. (N , M) çifti ile tan mlanan bir nokta bulunmu olur. olur. h) Etkile im diyagram n tamamlayabilmek için benzer ekilde birçok (N , M) çiftinin hesaplanmas gerekir. Bu amaçla (c) basama na gerekir. giderek tarafs z eksen derinli i c için yeni bir de er seçilir ve hesap tekrarlan r. r.

ki Yüzü Donat l Dikdörtgen Kesitler
Donat s yaln zca iki yüzüne yerle tirilmi , ara donat s olmayan dikdörtgen kesitlerin ta ma gücü irdelenecektir. irdelenecektir. Betonarme kolonlarda sünme etkisi son derece önemli oldu undan, M/N oran ne olursa olsun, genel olarak, kesitin iki yüzüne e it donat yerle tirilmesi benimsendi inden, burada yaln zca donat n n simetrik yerle tirildi i durumlar incelenecektir. incelenecektir. A a da önerilecek çözüm, eksenel yük düzeyinin çok yüksek veya çok dü ük oldu u durumlar d nda, ara donat l kesitlere de uygulanabilir. uygulanabilir. Eksenel yük düzeyinin çok yüksek yada çok dü ük oldu u durumlar d nda ara donat tarafs z eksene yak n olaca ndan, bu donat larda gerilmeler s n rl düzeyde kalacak, dolay s yla ara donat n n ihmali büyük hata do urmayacakt r. r. Ayr ca, söz konusu ara donat n n a rl k merkezine göre moment kolu da küçük veya s f r olaca ndan, bu donat n n moment kapasitesine katk s s n rl düzeyde kalacakt r. r.

a) Dengeli Durum

Bile ik e ilme etkisi alt nda dengeli durum Birim deformasyon da l m ndan,

cb

0.003 d 0.003 I sy

Tan m gere i, Ws1=-fyd dir. Ayr ca kolonda kullan labilecek en dir. yüksek donat çeli i kalitesi S420 oldu undan, birim deformasyon da l m ndan Ws2=fyd olmas gerekti i aç kça görülür. görülür.

W s 2 ! W s1 ! f yd
p

h ! 2 Ast 2

As1 ! As 2 !

de erleri denklemlerde yerine konularak, N ve M için dengeli de erler hesaplanabilir.

Nb=0.85 fcd k1 cb b + As2 fyd ± As1 fyd Nb=0.85 fcd k1 cb b
Bu de er, moment denge denkleminde yerine konuldu unda;

¸ ¨ h k1cb ¸ ¨ Ast d M b ! Nb ©  f yd d d ¹ ¹© 2 º ª 2 º ª2 d ! dd d  dd I sy ! f yd Es   cb ! 0.003 Es d 0.003 Es  f yd

Donat çeli i olarak S420 kullan ld nda dengeli eksenel yük, a a daki basit ba nt dan hesaplanabilir. ( d=0.9h varsay lm t r )

Nb=0.42 fcd b h
Donat çeli i S220 oldu unda, yukar daki denklemde 0.42 yerine 0.50 konmal d r. r. b) Çekme K r lmas Tan m gere i 1) Is1 > Isy ve Ws1 = -fyd 2) Eksenel yükün çok dü ük düzeyde oldu u durumlar d nda Ws2=fyd varsay labilir. labilir. 3) As1=As2=Ast/2 4) xp=h/2 ve x2=-x1=d /2 =(d-d )/2 =h/2 /2 =(d- )/2 Çekme k r lmas nda olu acak birim deformasyon da l mlar ve kesit zorlamalar a a daki ekilde gösterilmi tir. tir.

Bile ik e ilme etkisi alt nda çekme k r lmas

Yukar daki tan mlama sonucu belirlenen bu de erler,

N r ! .85 f cd k1cb  § AsiW si
i !1

n

denkleminde yerine konursa, a a daki ba nt elde edilir.

N = 0.85 fcd k1 c b + As2 fyd N = 0.85 fcd k1 c b
Bu de erler,

As1 fyd

¨ h k1c ¸ n M r ! N r v e ! 0.85 f cd k1c(b)©  ¹  i§ AsiW si xi ª 2 2 º !1
¨ h k1c ¸ Ast d M r ! Nr v e ! N ©  (d d yd )f ¹ ª2 2 º 2

denkleminde yerine konursa,

elde edilir. Bulunan bu iki denklem çözüm için yeterlidir.

Eksenel yükün çok dü ük düzeyde oldu u durumlarda,

N bhf cd

¨ d d 0.003 E s ¸ 0.85k1 © ¹ ª h º 0.003 E s  f yd

Bas nç donat s akma konumuna ula mayaca için iki denge denklemine ek olarak bir de uygunluk denklemi yazmak gerekir. gerekir. Ws2 için yaz lacak bu uygunluk ba nt s için,

¨ xi  h / 2 ¸ W i ! 0.003 E ©1  ¹ c ª º
denkleminden faydalan l rsa,

W s2 W s2

d / d d2  h / 2 ) ! 0.003 E s (1  c dd ! 0.003 E s (1  ) c

elde edilir.

Bas nç donat s n n akmad durumlarda, yukar da bulunan denklemler a a daki hale dönü ürler.

N ! 0.85 f d k1 b  ( Ast / 2)(W s 2  f yd ) d ¨ h k1 ¸ Ast d d M ! N ve ! N©  v ( f yd  W s 2 ) ¹ ª2 2 º 2 2
Daha önce söylenmi oldu u gibi bas nç donat s n n akmam oldu u durumlara oldukça ender rastlan r.
 

c) Bas nç K r lmas
Tan m gere i; 1)

I s 2 " I sy I s1 I
y

, W s 2 ! f yd , W
1

f yd
fyd

veya tüm kesitte bas nç oldu u durumlarda, Ws1

Tan mlama sonucu belirlenen bu de erler,

N r ! .85 f cd k1cb  § AsiW si
¡

n

h M r N r e 0.85 f cd k1c (b) 2 ¨ xi  h / 2 ¸ W si ! 0.003 Es ©1  ¹ c ª º
Denklemlerinde yerine konursa,

i !1

k1c 2

n i 1

AsiW si xi

! 0.85 f cd k1cb 

st

2

f

yd 

W s1

d k1 c ¨ dd ¸ st ! v ! 0.85 f cd k1cb(  )  ( f yd  W s1 )© ¹ 2 2 2 ª 2º d  d d2  / 2 / ) W s1 ! 0.003 E s (1  W s1 e f yd c d W s1 ! 0.003 E s (1  ), W s1 e f yd c

Bas nç k r lmas nda 1 olarak i aretlenen donat , eksenel yük düzeyine göre çekme veya bas nç ta yabilir. yabilir. Bu donat n n çekme bölgesinde oldu u durumlarda, ( d/c ) > 1.0 olaca ndan, Ws1 eksi (-) de er alacakt r. r. Donat n n bas nç bölgesinde kald durumlarda ise, ( d/c ) < 1.0 olaca ndan, donat daki gerilme pozitif ç kacakt r. r. ( d/c ) < 1.0 oldu u durumlarda, 1 olarak numaraland r lan donat bas nca çal aca ndan, akma konumuna ula abilir. abilir. Ba ka bir deyi le, birim k salma, akma birim k salmas ndan büyük olabilir. olabilir. A a daki ekilde A-B olarak gösterilen bas nç k r lmas n simgeleyen e ri, düz bir çizgi ile de i tirilebilir. Bu yakla m tirilebilir. ekilden de görülece i gibi önemli bir hata getirmeyecektir. getirmeyecektir. AB e risi düz bir çizgi ile de i tirildikten sonra, benzer üçgenlerden yararlanarak a a daki ili kiler yaz labilir. labilir.

N or  N M ! N or  N b M b M N ! N or  ( N or  N b ) Mb
Yukar daki denklemden M yerine N.e , Mb yerine Nb.eb konularak a a daki denklemler elde edilir.

!

or 

b

v
b

(

or 

b) !

or 

b

(

or b 

)

Yukar daki denklemin kullan labilmesi için, kesitin eksenel yük kapasitesinin ( Nor ) ve dengeli de erlerin ( eb ve Nb ) bilinmesi gerekir. Bunlar n hesab son derece basittir. Kesit geometrisi ve donat yerle tirme düzeni ne olursa olsun yukar daki denklem kullan labilir. Ba ka bir deyi le, bu denklem ara donat s olan dikdörtgen kesitler ve dikdörtgen olmayan kesitler için de geçerlidir.

Basitle tirilmi kar l kl etki diyagram

Ara Donat l Dikdörtgen Kesitlerin Ta ma Gücü
Ara donat s bulunan dikdörtgen kesitlerin ta ma gücü daha önce ç kar lm bulunan genel denklemlerden hesap edilebilir. edilebilir. Ara donat l kesitlerde donat en az üç ayr düzeye yerle tirilmi oldu undan, kapal bir çözüm pratik olmaz. Burada, bu tür kesitlerin olmaz. ta ma gücünün denem yan lma yöntemiyle hesaplanmas önerilecektir. önerilecektir. a) Tarafs z eksen derinli i c için bir varsay m yap l r. r. b) Benzer üçgenlerden, her düzeydeki donat için birim deformasyonlar hesaplan r, Isi . c) Her düzeydeki donat için gerilme ve kuvvet hesaplan r, Wsi=Isi . Es ,

|Ws1|

fyd ve Fsi=Asi Wsi

Isi nin uzama veya k salma olmas na göre Wsi ve dolay s yla Fsi , (+) veya (-) olabilir. olabilir.

d) Beton bas nç bile kesi hesaplan r, Fc=0.85 fcd Acc .

e) Denge ko ulu kontrol edilir. edilir.

§ AsiW si  Fc  N ! ?
i !1

n

f) Denge sa lan yorsa devam edilir, sa lanm yorsa (a) ya gidilerek c için yeni bir varsay m yap l r. r. Denge ko ulunun sa lanmas için ilgili denklemin s f r ç kmas gerekir . El çözümünde, bu denklemlerden hesaplanan kuvvetler toplam n n, kesitteki bas nç kuvvetleri toplam n n yakla k yüzde birinden küçük olmas yeterli say labilir. Bilgisayar çözümünde ise, labilir. tolerans s n r azalt labilir. labilir. g) ç kuvvetlerin kesit a rl k merkezine göre momenti bulunur.

Dikdörtgen Olmayan Kesitler
Dikdörtgen olmayan kesitlerin ta ma gücü, dikdörtgen kesitler için izlenen yöntemle hesaplan r. Hesaplar biraz zorla t ran, kesit geni li inin sabit r. olmamas d r. Bu durumda tek fark, beton bas nç bile kesinin ve bu bile kenin r. a rl k merkezine göre momentinin hesab nda görülür. Beton gerilmesi için görülür. dikdörtgen bas nç bloku kullan ld nda, her türlü kesit için beton bas nç bile kesi ve bu bile kenin a rl k merkezi etraf ndaki momenti a a daki gibi yaz labilir. labilir.

Fc=0.85 fcd Acc

Fc nin momenti Mc=Fc(xp-x)

Bile ik e ilme etkisi alt nda üçgen kesitli kolon

E ik E ilme ve Eksenel Bas nç Ta yan Elemanlar n Ta ma Gücü
Genel Çözüm
ki dik do rultudaki çerçevelerden olu an bir yap n n kolonlar nda, deprem ve rüzgar gibi yatay yük etkilerinden ve baz durumlarda da dü ey yükler nedeni ile iki eksenli e ilme durumu olu abilir. abilir. ki yönlü e ilme, özellikle kö e kolonlar nda önem kazan r. r. A a daki ekilde gösterilen kolonun donat s , kar l kl yüzlere simetrik olarak yerle tirilmi tir. Bu kolon kesitinin eksenel yük ve iki tir. dik do rultuda etkiyen momentler alt nda ta ma gücü, 2. Bölümde anlat lan varsay mlar nda hesaplanabilir. hesaplanabilir. Bu varsay mlara göre elde edilen birim deformasyon da l m ve kesit zorlamalar , a a da gösterilmi tir. tir. Çe itli düzeydeki donat n n birim deformasyon de erlerini bulmak için gerekli olan uygunluk denklemleri, gösterilen birim deformasyon da l m ndan ç kar labilir. labilir.

E ik e ilme alt ndaki dikdörtgen kolon kesiti

Yaz lacak iki denge denkleminde belirlenmesi en güç olan de erler, beton bas nç bile kesi ve bu bile kenin kesit a rl k merkezine olan uzakl d r. r. Beton bas nç bile kesi, kesit üzerinde gösterilen taral alan n 0.85fcd 85f ile çarp lmas ile bulunur. Tarafs z eksenin konumuna göre, taral alan bulunur. yamuk yada üçgen olabilir. Beton bas nç bile kesi, taral alan n a rl k olabilir. merkezine etkir. etkir. Tek yönlü e ilmeden farkl olarak, tarafs z eksenin yeri, iki de i kenle tan mlan r. r. Daha genel çözüm isteniyorsa, dikdörtgen bas nç da l m yerine, sarg etkisini de içeren daha gerçekçi beton modelleri kullan labilir. labilir. Yukar da özetlenen yöntem kullan larak varsay lan her bir c için N , My ve Mz de erleri elde edilir. Varsay lan de i ik tarafs z eksen edilir. konumlar için elde edilen bu de erler, dik ekseni N , yatay eksenleri de My ve Mz olan bir eksen tak m na yerle tirilirse, noktalar n birle tirilmesinden bir yüzey elde edilir. edilir. Bu yüzeyi olu turan noktalar ta ma gücünü simgeledi inden, elde edilen yüzey, bir dayan m zarf olarak tan mlanabilir. Buna mlanabilir. üçboyutlu kar l kl etki diyagram denir. denir.

Üç boyutlu kar l kl etki diyagram

Gösterilen kar l kl etki yüzeyinde, eksenel yük eksenine dik kesitler al nd nda, My ve Mz moment etkile imini görmek mümkün olur. olur. Böyle bir kesit yukar da gösterilmi tir. My ve Mz etkile im e risinin tir. geometrisi, eksenel yük düzeyine göre de i ti inden, ekilde gösterilen geometriden bir genellemeye gidilmemelidir. gidilmemelidir. Genel çözüm ancak deneme-yan lma yöntemi ile mümkündür. denememümkündür. Önce tarafs z eksen ile ilgili bir varsay m yap l r ve tarafs z eksen denge sa lan ncaya kadar de i tirilir. Ancak, tarafs z eksen iki tirilir. parametre ile tan mland ndan ( kz , h ve ), çözüm uzun ve külfetlidir. külfetlidir. Bu nedenle, bilgisayardan yararlanmak genellikle zorunlu olur. olur. De i ken çok fazla oldu undan, hesap için yard mc abaklar da genelde pek pratik olmaz. Bu durumda, çözüm için baz yakla k olmaz. yöntemler geli tirilmi tir. tir. Ta ma gücü hesab nda, en genel durumu yans tan bile ik e ilme ve eksenel bas nç alt ndaki kesitlerin hesab ile ilgili daha kapsaml bilgisayar yaz l mlar ço alm t r. r.

Yakla k Çözümler
Çift yönlü e ilme ve eksenel bas nç alt ndaki kesitlerin ta ma gücü hesab n n zaman al c ve karma k olmas nedeniyle, birçok yakla k yöntem geli tirilmi tir. tir. a) Bresler Yöntemi Prof. Prof. Bresler taraf ndan tan t lan bu yöntemin, daha önce eski SSCB de geli tirilmi oldu u anla lmaktad r. Çift do rultuda e ilme ve eksenel r. bas nç ile zorlanan kesitlerin ta ma gücü hesab için Bresler taraf ndan önerilen denklem son derece basittir. basittir.

1 1 1 1 !   N r N ry N rz N or
Nr : ki yönlü e ilme alt ndaki kesitin eksenel yük kapasitesi (hesab amaçlanan kapasite) Nry: Yaln zca ez d merkezli ine maruz kesitin (ey=0) ta ma gücü a amas nda ta yabilece i eksenel yük Nrz: Yaln zca ey d merkezli i maruz kesitin (ez=0) ta ma gücü a amas nda ta yabilece i eksenel yük Nor: Eksenel bas nç alt ndaki kesitin ta ma gücü (ey=ez=0)

Bresler yönteminin en büyük dezavantaj , analize yönelik olmas d r. Yani yukar daki denklemle ancak boyutlar ve donat s belirlenmi bir kesitin yeterli olup olmad kontrol edilebilir. Bu nedenle tasar m, bir deneme yan lma sürecine dönü ür.

b) ngiliz Betonarme Yönetmeli i Yöntemi (CP110)
ngiliz yönetmeli inde, iki do rultuda e ilme momenti ta yan kolonlar n ta ma gücü için önerilen denklem, daha önce Bresler taraf ndan ç kar lan denklemin özel bir halidir. halidir.

¨ M yd © ©M ª oy

¸ ¨ M zd ¸ ¹ © ©M ¹ ¹ ¹ ª oz º º

En

En

e 1.0

Myd : Kesite etkiyen ve vektörel yönü y olan moment, ( Myd=Nd ez ) Mzd : Kesite etkiyen ve vektörel yönü z olan moment, ( Mzd=Nd ey ) Moy : Nd eksenel yükünün ve yaln zca Myd momentinin etkisindeki kesitin (ey=0) ta ma gücü Moz : Nd eksenel yükünün ve yaln zca Mzd momentinin etkisindeki kesitin (ez=0) ta ma gücü En : 1.0 ile 2.0 aras nda de i en katsay Nor : Kesitin yaln zca eksenel yük alt ndaki ( ey=ez=0 ) ta ma gücü

Yukar daki denklem bir etkile im diyagram n simgelemektedir. Temel al nan simgelemektedir. etkile im e risi, kar l kl etki yüzeyinin, N eksenine dik bir düzlemle kesilmesi ile elde edilebilir. Denklem ve ekilde gösterilen N=Ni düzeyinde edilebilir. kesit al narak bulunan Mxy - Mxz etkile im diyagram , Moy ve Moz de erlerine bölünerek boyutsuz bir duruma getirilebilir. Seçilen En getirilebilir. katsay lar ile elde edilen e rilerle, ekildeki kar l kl etki e risine yakla lmaya çal lmaktad r. r. En =1.0 ise, A ve C noktalar n birle tiren bir do ruyu, En =2.0 ise, A ve C aras nda bir daire parças n simgelemektedir. simgelemektedir. Gerçek durum da buna benzemektedir. benzemektedir. N/Nor oran yükseldikçe, e ri daireselli e yakla maktad r. r.

Nd E ! .67  .67 N or

,

Nd .2 e e .8 N or

c) Çak ro lu - Özer Yöntemi
Bu yöntemde, çe itli durumlara göre farkl denklemler verilerek, e ik e ilme ve eksenel bas nç alt ndaki kesitlerin ta ma gücü ifade edilmektedir. Bu denklemler, TGÇA sh:173 - 181 de verilmi tir.

Beton Dayan m n n Bile ik E ilme Alt ndaki Kesit Ta ma Gücüne Etkisi
Yap m s ras nda gerçekle tirilen beton dayan m n n tasar mda öngörülenden daha dü ük oldu u durumlar; maalesef, ülkemizde s k durumlar; rastlanan bir durumdur. durumdur. 5. Bölümde basit e ilmenin söz konusu oldu u durumlarda beton dayan m n n e ilmedeki ta ma gücüne etkisinin oldukça küçük oldu u gösterilmi ti. ti. Beton dayan m n n bile ik e ilmedeki kesitin ta ma gücüne olan etkisi ise, basit e ilmedeki kadar ihmal edilebilecek düzeyde de ildir. ildir. Bile ik e ilme durumunda kapasite iki de i kenle Nr ve Mr ifade edilmektedir. edilmektedir. Bu nedenle, sabit bir eksenel yük için moment ta ma güçlerini veya sabit bir moment alt nda ta nabilecek eksenel yükleri kar la t rmak mümkündür. mümkündür.

Eksenel yük düzeyinin yüksek oldu u durumlarda (e/h=küçük), beton dayan m ndaki azalma ta ma gücünü önemli ölçüde etkilemektedir. Beton dayan m n n azalmas ile etkilemektedir. moment ve eksenel yük ta ma güçlerinde görülen dü me oranlar birbirinden fazla farkl de ildir. ildir. Beton dayan m ndaki dü menin ta ma gücüne etkisi, eksenel yük düzeyi (e/h=büyük) küçüldükçe azalmaktad r. Bu r. durumda davran basit e ilmeye yakla t ndan, gözlenen bu sonuç son derece do ald r. r. S420 yerine S220 kullan ld nda, beton katk s daha büyük rol oynad ndan, beton dayan m ndaki azalma ta ma gücünü daha fazla etkileyecektir. etkileyecektir. Kesitteki donat oran artt kça betonun kesit davran na katk s azald ndan, beton dayan m ndaki dü me ta ma gücünü daha az etkilemektedir. etkilemektedir. Bile ik e ilmede, özellikle eksenel yük düzeyinin yüksek oldu u durumlarda, basit e ilmeden de i ik olarak, beton dayan m ndaki dü me, ta ma gücünü hemen hemen ayn oranda etkilemektedir.

ki ayr fcd için kar l kl etki diyagram

Bile ik e ilmede, beton dayan m n n ta ma gücüne etkisi

Kolonlarda Boyutland rma ve Donat Hesab
Daha önce de belirtildi i gibi, betonarme kolonlar n salt eksenel bas nç ta yor gibi boyutland r l p donat lmas na izin verilmez. E er verilmez. hesap momenti Md , ve hesap eksenel yükü Nd , temel al narak hesaplanan d merkezlik, yönetmelikte öngörülen minimum d merkezlikten küçük ise, boyutland rma ve donat hesab nda minimum d merkezli e göre hesaplanan moment temel al n r. r.

( h: d merkezlik do rultusundaki kolon kenar d r. ) Hesap eksenel yükü Nd , kolona etkiyen eksenel yükler uygun yük katsay lar ile çarp larak elde edilir. edilir. Hesap momenti Md ise, yap sal çözümlemeden elde edilen ve yük katsay lar ile çarp lm e ilme momentidir. momentidir. M d ise, Md momentine ek olarak ikinci mertebe momentlerini de içeren maksimum kolon momentidir. momentidir. Yönetmelikte kolon boyuna donat s n n oran için alt ve üst s n rlar verilmi tir. Alt s n r n amac , kesitin betonarme gibi davranmas n tir. sa lamak ve belirli bir sünekli i garanti etmektir. etmektir. TDY97 TDY97 de, boyuna donat için öngörülen alt s n r 0.01 , üst s n r ise 0.04 tür. Donat n n eklendi i bölgelerde üst s n r 0.06 ya kadar tür. ç kabilmektedir. kabilmektedir.

E er Md < ( Nd . emin) ise, hesap momenti =Nd . emin emin=15mm+0.03h

TS 500-2000 de, gerekli boyuna donat n n en az 1.3 kat n n 500sa lanmas ko uluysa, donat oran alt s n r n n 0.005 de erine kadar azalt labilece i söylenmektedir. söylenmektedir. Bu azaltma, elbette ancak deprem dayan m na katk da bulunmayan kolonlar için geçerlidir. geçerlidir. Deprem dayan m na katk da bulunan kolonlar için Deprem Yönetmeli i nin Vt 0.01 ko ulu geçerlidir. TS-500-2000 de donat geçerlidir. TS-500için verilen üst s n r, deprem yönetmeli iyle ayn d r. r. Birçok ülkenin deprem yönetmeli inde, kolonlarda belirli bir rijitli i ve sünekli i sa lamak amac yla eksenel yük için bir üst s n r getirilmi tir. tir. Ülkemizde bu s n rlama hem TS 500-2000 de, hem de Deprem 500Yönetmeli inde ayr ayr yap lm t r. r. TS 500-2000, 500-2000, Nd Deprem Yönetmeli i, Nd

0.6 fck Ac veya Nd 0.5 fck Ac veya Nd

0.9 fcd Ac 0.75fcd Ac 75f

Ülkemizin hemen tamam deprem bölgesi oldu undan, TS 500-2000 500s n rlamas ancak deprem dayan m na katk da bulunmayan çerçeve kolonlar için geçerlidir. geçerlidir. Öntasar m a amas nda kesit boyutlar saptan rken, kesit alan a a daki de erden az olmamal d r. r.

min Ac=Nd/(0.75 fcd)

TS 500-2000 ve Deprem yönetmeli inde dikdörtgen kesitli kolonlar n 500kesit alan n n 75000 mm2 den az olmamas ve en küçük kesit boyutunun 250 mm olmas öngörülmektedir. Dairesel kolonlar için öngörülmektedir. minimum çap 300 mm dir. dir.

Öntasar m a amas nda kolon boyutlar saptan rken, yukar daki denklemden yararlan labilir. Hatta, baz amprik ba nt lar da labilir. geli tirilebilir. Fakat mühendislik önsezisi ve tecrübesi, tirilebilir. denklemlerden çok daha isabetli sonuç verebilir. verebilir.
Kesin tasar m a amas nda, yap lan çözümleme sonucu hesap zorlamalar , Nd ve Md hesaplanm t r. Kolon kesit boyutlar da r. öntasar m a amas nda bilinmektedir. Amaç gereken donat n n bilinmektedir. saptanmas d r. r. Yap sal çözümleme, birden fazla hareketli yük düzenlemesi için yap ld ndan, çe itli yük birle imleri dikkate al nd nda ( örne in 1.4G+1.6Q ve 1.0G+1.0Q+1.0E ), donat hesab için çok G+1 G+1 Q+1 say da Nd ve M d çifti vard r. Tasar mc deneyim ve davran bilgisi r. ile bunlar n bir k sm n eleyebilir ( hesaplarda , özellikle max N , max M ve max V de erlerini içeren birle imleri dikkate almak gibi ). Di erleri için donat ayr ayr hesaplan r ve ç kan en yüksek de er kullan l r. r.

Kolon Ta ma Gücü Abaklar
Ta ma gücü hesab için en kullan l abaklar, boyutsuz kar l kl etki diyagramlar d r. Kar l kl etki diyagramlar n n ordinat r. b.h.fcd , apsisi de b.h2.fcd ye bölündü ünde, eksenel yük ve moment ifadeleri boyutsuz hale getirilmi olur. olur.

N/(b.h.fcd)

ve

M/(b.h2 . fcd)

Böylece belirli bir donat türü ( S220 veya S420 ), belirli bir d /h oran , belirli bir donat düzeni ve oran için diyagram genelle tirilmi olur. olur. Ayn abak üzerinde çe itli donat oranlar n gösteren çok say da boyutsuz kar l kl etki diyagram çizilebilir. çizilebilir. Betonarme için çizelge ve abaklar ( TGÇA 4.2 - 4.79 ) da, donat oran Vt.m olarak ifade edilmi tir. Burada m = fyd/fcd tir. oldu undan, e riler beton dayan m ndan ba ms z bulunmu olmaktad r. r. Abaklardan; Abaklardan; 4.2 - 4.45 : Dikdörtgen kesit , 4.46 - 4.63 : Daire kesit, 4.64 - 4.79 : Halka kesit içindir. içindir.

TGÇA 4.2 - 4.45 de dikdörtgen kesitler için verilen abaklardan hangisinin kullan laca , söz konusu kesitte kullan lan donat s n f na (S220 veya S420), d /h oran na ve P katsay s na ba l d r. (S220 420), r. Abaklardan iki ayr d /h oran na en yak n olan kullan l r veya iki abak aras nda do rusal oranlama yap l r. r. P katsay s , ara donat alan n n, kesitteki tüm donat alan na oran d r. r. Sözü edilen abaklar n özelliklerini daha iyi tan yabilmek için, tipik bir abak a a da ekilde gösterilmi tir. Aba n sa üst kö esinde donat tir. düzeni gösterilmi ve önemli baz parametreler tan mlanm t r. r. Onun hemen solunda, kutu içinde abak seçiminde temel al nacak kesit özellikleri belirtilmi tir, a) donat s n f b) d /h oran c) P ekilde gösterilen her e ri belirli bir donat oran n temsil etmektedir. etmektedir. Vt=(Vt m)/m

Örnek Kolon Ta ma Gücü Aba

4.2

Örnek Kolon Ta ma Gücü Aba

4.27

Örnek Kolon Ta ma Gücü Aba

4.44

Örnek Kolon Ta ma Gücü Aba

4.59

Örnek Kolon Ta ma Gücü Aba

4.77

Abakta TS 500-2000 de bulunan iki s n r, koyu çizgilerle gösterilmi tir. Bu s n rlardan ilki, minimum d merkezliktir, e/h . kinci s n rlama yük düzeyi ile ilgilidir. Abakta bu s n r ( N / Acfcd ) = ( N / bhfcd ) = 0.9 olarak gösterilmi tir. E rilerin bu s n r üstünde kalan bölümleri de kullan lmamal d r. h : D merkezlik do rultusundaki kenar Abaklar n, çe itli problemlerin çözümünde nas l kullan laca özetlenmi tir. a a da 0.1 ( Eski TS 500 )

E rilerin bu s n r n solunda kalan parçalar kullan lmamal d r.

Problem 1-Tek yönlü e ilmede kolon donat s n n
belirlenmesi Bilinen : Kolon kesit boyutlar , malzeme s n flar , Md ve Nd stenen: Kesit donat s Çözüm:
a) Kesite konulacak donat s ras n n say s kararla t r l r. r. b) d /h belirlenir. belirlenir. c) Ara s ralardaki donat alan n n toplam donat alan na oran olan P  kesite göre kararla t r l r. r. d) Çelik s n f , donat s ras say s , d /h ve P n n belirlenen de erlerine uygun olan abak seçilir. seçilir. e) Nd/(b h fcd) , Md/(b h2 fcd) de erlerinden girilip, bunlar n kesi ti i noktalardaki Vt m de eri bulunur. bulunur. f) Vt ve Ast hesaplan r. (Vt=Vt m) fcd/fyd) r. Ast=Vt b h : Donat , s ra say s ve P ile uyumlu olarak yerle tirilir. tirilir.

Problem 2- Tek yönlü e ilmede moment kapasitesi Mr µnin
bulunmas Bilinen: Hesap eksenel yükü, Nd
Malzeme dayan mlar , fcd , fyd Kesit boyutlar (b ve h) ,donat alan ve düzeni

stenen: Moment kapasitesi Mr (ta ma gücü) Çözüm:
a) Nd / bhfcd , d¶¶/h ve m=fyd/fcd de erleri hesaplan r. b) Donat s n f , d´/h ve P için uygun abak seçilir. c) Vt.m hesaplan r. Vt.m=Vt fyd/fcd d) Aba a Nd / bhfcd ile girilerek, kesitteki donat oran na en yak n Vtm e risini kesinceye kadar devam edilir. Bu noktadan dik olarak inilerek M/bh2fcd bulunur. e) Mr=(M/bh2 fcd)bh2fcd hesaplan r.

Problem 3 Bilinen : Hesap momenti M d , Malzeme s n flar , Kesit boyutlar (b , h) , donat alan ve düzeni stenen : Nr Çözüm : a) M d/(bh2 fcd) , d /h ve m=fyd/fcd de erleri hesaplan r. b) Donat s n f , d /h ve P için uygun abak seçilir. c) Vt.m hesaplan r. d) Aba a M d/bh2 fcd ile girilerek Vt.m de erine ba l olarak N/bhfcd bulunur. e) Nr=(N/bhfcd) bhfcd hesaplan r.

Problem 4
Bilinen : Kesit boyutlar , malzeme s n flar , donat alan ve düzeni, eksantrisite (e) stenen: stenen: Kesitin ta yabilece i en büyük Mr ve Nr Çözüm : a) Çelik s n f , donat s ras say s , d /h ve P için uygun olan abak seçilir. b) Vt.m ve e/h hesaplan r. c) e/h do rusu ile Vt.m e risinin kesi ti i noktadan yatay gidilerek N/bhfcd dü ey inilerek M/bh2fcd de erleri abaktan okunur. d) Nr ve Mr hesaplan r.

Narinlik Etkisi
Genel
Betonarme kolonlarda eksenel yüke ek olarak e ilme momentinin de etkidi i bilinmektedir. bilinmektedir. E ilme sonucu olu an yer de i tirmeler de, eksenel yük nedeni ile ikinci mertebe momentlerine yol açmaktad r. r. E er söz konusu yap da yeterli rijitlikte perde duvar bulunmuyorsa, katlar aras yanal yer de i tirme nedeni ile olu an ikinci mertebe momentleri çok büyük olabilmektedir. olabilmektedir. kinci mertebe momentlerinin kesin olarak saptanabilmesi, ancak yer de i tirmelerin sa l kl bir biçimde hesaplanabilmesi ile mümkündür. mümkündür. Kolonlar n karma k ve tam olarak tan mlanamayan s n r ko ullar , betonarmenin do rusal olmayan ve zamana ba l davran ve olu an çatlaklardan dolay kesit atalet momentinin azalmas , gibi nedenlerle deformasyon hesab ancak tart maya çok aç k bir çok varsay mlara gerçekle tirilebilir. tirilebilir.

kinci mertebe momentlerinin, yani yer de i tirme nedeni ile olu an momentlerin, çerçeve çözümünden elde edilen hesap momentlerini art r p art rmayaca , ekil de i tiren kolonun geometrisine ba l d r. 1) E er kolon boyunca moment i aret de i tirmiyorsa, yani kolonun iki ucu aras nda bir büküm noktas yoksa, bu tür kolonlar ³tek e rilikli´ olarak adland r l r. 2) Kolon boyunca moment i aret de i tirdi i durumlarda, kolonun iki ucu aras nda moment s f r noktas veya noktalar olu aca ndan bu tür kolonlar ³çift e rilikli´ olarak tan mlan r. A a daki ekilde iki ucu mafsall iki ayr kolon gösterilmi tir. Bunlardan ekil (a) µda gösterilen kolonun iki ucunda birbirine e it momentler, kolonu ayn yönde e mektedir. Bu durumda iki uç aras nda bir büküm noktas veya moment s f r noktas yoktur. ki uç momenti, kolonu ayn yönde e meye çal t ndan ve e it oldu undan, birinci mertebe momenti kolon boyunca sabittir. Dolay s yla, ekil de i tirme nedeni ile olu an ikinci mertebe momenti (kesik çizgilerle gösterilmi tir), her noktada momenti art rmaktad r.

Birinci mertebe momenti sabit oldu undan, toplam maksimum moment, yer de i tirmenin en büyük oldu u noktada, yani aç kl k ortas nda olu maktad r. r. M max=N(e+ymax) ekil b de gösterilen mafsall kolonun iki ucunda etkiyen momentler, kolonu ters yönde e meye çal maktad r. Bu durumda, iki uç r. aras nda bir moment s f r noktas olu makta ve birinci mertebe momentlerinin en büyük de erleri kolon uçlar nda, yani yer de i tirmenin, dolay s yla ikinci mertebe momentlerinin s f r oldu u noktada meydana gelmektedir. gelmektedir. Çift e rilikli olarak adland r lan bu tür ekil de i tirmenin olu tu u kolonlarda, ikinci mertebe momentlerinin birinci mertebe momentlerine etkimesiyle olu an toplam momentin, kolon uçlar ndaki birinci mertebe momentlerinin de erinden büyük olup olmayaca , yer de i tirmelerin mertebesine, dolay s yla narinlik oran ( lk/i ) ye ba l d r. r. Burada lk , kolon etkili boyu; i ise atalet yar çap d r. boyu; r.

Tek ve çift e rilikli kolonlarda narinlik etkisi

Yanal ötelenmesi önlenmemi çerçeve kolonlar nda narinlik etkisi

ekil b de ikinci mertebe momentleri kesik çizgilerle gösterilmi tir. E rilerden 1 olarak i aretleneni, narinlik oran tir. küçük; küçük; 2 olarak i aretleneni ise, narinlik oran büyük olan bir kolon içindir. içindir. ekilden kolayca görülece i gibi narinlik oran küçük olan kolonda (1 numaral e ri), en büyük yer de i tirmenin olu tu u yerdeki toplam moment, kolon ucundaki birinci mertebe momentinden küçüktür. küçüktür. M d=(M+N.y1) < N.e2 =(M+N. Bu durumda kolon hesab en büyük moment olan N.e2 ye göre yap laca ndan, narinlik etkisinin ihmal edilmesinde hiçbir sak nca yoktur. yoktur. Narinlik oran büyük olan kolonlarda ise (2 numaral e ri), maksimum yer de i tirmenin olu tu u yerdeki toplam moment, kolon ucundaki birinci mertebe momentinden büyük olabilmektedir. olabilmektedir. M d=(M+N.y2) > N .e2 Bu durumda kolon hesab n n M d momenti temel al narak yap lmas gerekti inden, narinlik etkisinin ihmali söz konusu olamaz. olamaz. ekil b de görülece i gibi, bu gibi durumlarda en büyük kolon momenti, kolon ucundan belirli bir uzakl kta olu maktad r. r.

Özetlemek gerekirse, tek e rilikli kolonlarda narinlik oran ne olursa olsun, ikinci mertebe momentleri hesap momentini mutlaka art r rken, çift e rilikli kolonlarda ikinci mertebe momentlerinin hesap momentlerini art r p art rmayaca narinlik oran na ba l d r. r. A a daki ekilde gösterilen kolonlar n iki ucunun birbirlerine göre yer de i tirmedi i varsay lm t r. Bu varsay m, ancak yanal r. ötelenmesi önlenmi çerçeveler için geçerlidir. Çerçevenin yanal geçerlidir. ötelenmesi, yeterli rijitlikte perde duvarlar veya dü üm noktalar aras nda düzenlenen çapraz elemanlarla önlenebilir. önlenebilir. Yanal ötelemenin önlenmedi i durumlarda, yer de i tirme nedeni ile olu an ikinci mertebe momentlerinin en büyük oldu u nokta, birinci mertebe momentlerinin en büyük oldu u nokta ile çak t ndan, ikinci mertebe momentleri hesap momentini mutlaka art rmaktad r. r. Bu nedenle, yanal ötelenmesi önlenmemi çerçevelerin kolonlar nda narinlik etkisi çok önemlidir. önemlidir. Di er ekilde gösterilen kolonda iki uç momentin e it oldu u varsay ld ndan, iki uç aras ndaki moment s f r noktas ortada olu maktad r. ekil (b) de kolon boyunun yar s n n serbest cisim r. diyagram , (c) ve (d) de ise moment da l mlar gösterilmi tir. tir.

Moment da l mlar nda taranmam parça birinci, taranm olan ise ikinci mertebe momentlerini göstermektedir. göstermektedir. ekil (c) deki da l m nda, kolonun her iki ucundaki dü üm noktalar nda e ilme elemanlar n n (kiri veya dö eme) sonsuz rijit oldu u varsay ld ndan, dönme s f r al nm t r (U=0). ekil c ve d nin kar la t r lmas ndan görülece i gibi, dü üm noktalar ndaki e ilme elemanlar n n e ilme rijitlikleri azald kça U artmakta, bu art yer de i tirmeyi, dolay s yla ikinci mertebe momentlerini büyütmektedir. büyütmektedir.

Dü ük rijitlikteki yast k kiri lerinin kullan ld asmolen tipi sistemlerde ( derinli i az, geni li i fazla kiri ler ) ve kiri siz dö emelerde, kolon uçlar ndaki dönme nedeni ile olu an ikinci mertebe momentleri, birinci mertebe momentlerinden çok daha büyük olabilmekte ve bu nedenle kolon kapasitesi a larak göçmeler olu maktad r. r.

kinci mertebe momentlerinin büyük olmas ve yanal rijitli in yetersiz olmas nedeni ile Türk Deprem Yönetmeli i nde (1997), yukar da 1997), tan mlanan sistemlerde tüm yatay kuvveti alacak kapasitede perde bulundurulmas zorunlulu u getirilmi tir. tir. Yanal ötelenmesi önlenmi bir çerçevedeki kolonda olu acak ikinci mertebe momentinin ne denli kritik olaca , kolonun ekil de i tirme e risine, yani tek veya çift e rilikli olmas na ba l d r. r. Kolonun tek yada çift e rilikli olmas a a da gösterildi i gibi yükleme düzenine de ba l d r. Gösterilen A kolonu, hareketli yükün r. düzenleni ine göre tek yada çift e rilikli olabilir. Fakat (a) yada (b) olabilir. yüklemesinin hangisinin daha kritik olaca na ayr nt l i lem yap larak ancak ula labilir. labilir. Yanal ötelenmenin önlenmedi i bir çerçevenin kolonu, kattaki di er kolonlardan ba ms z olarak yer de i tiremez. Kat düzeyindeki tiremez. e ilme elemanlar ndaki boy de i tirmeler ihmal edilirse, tüm kat kolonlar n n uçlar aras ndaki yer de i tirme ( katlar aras göreli yer de i tirme ) ayn olaca ndan, yanal yer de i tirmelerin büyüklü ü, tüm kat kolonlar ile onlar n alt ve üst dü üm noktalar ndaki e ilme elemanlar n n göreli rijitli ine ba l d r. r.

Kolonlarda olu an ikinci mertebe momentleri, ekil de i tirmelerin, dolay s yla e rili in bir fonksiyonudur. Kolonda olu acak gerçek yer fonksiyonudur. de i tirmenin hesaplanabilmesi için, kolon etkili boyunun ve e ilme rijitli inin do ru olarak kestirilebilmesi gerekir. gerekir. Betonarmede gerek etkili kolon boyunun ( iki moment s f r noktas aras nda kalan uzakl k ), gerekse e ilme rijitli inin tam do ru olarak hesaplanabilmesi olanaks z denebilecek kadar zordur. zordur.

Kolonlarda E ilme Rijitli i
Betonarme elemanlarda e ilme rijitli i, moment - e rilik ili kisinin e imi olarak tan mlanabilir. E ilmeye ek olarak eksenel bas nç mlanabilir. ta yan betonarme bir kesitin moment - e rilik ili kisi, daha önce anlat lm oldu u gibi, eksenel yük düzeyine göre de i ir. ir. ekilde bir betonarme kesitin çe itli eksenel yük düzeylerinde moment - e rilik ili kisi gösterilmi tir. tir. Bu ekilden üç önemli sonuç ç kar labilir; labilir; a) moment - e rilik ili kisi do rusal de ildir. ildir. b) e rinin geometrisi eksenel yük düzeyine ba l d r. r. c) deformasyon kapasitesi, yani süneklik, eksenel yük düzeyi artt kça azalmaktad r. r.

Kolon e rili ine yükleme düzeninin etkisi

Eksenel yükün moment - e rilik ili kisine etkisi

E ilme rijitli ine, klasik mekanikte tan mlanan EI de erine göre de bakmak mümkündür. mümkündür. E : Elastisite modülü I : Atalet momenti Betonun elastisite modülüne etkiyen parametreler 1. Bölümde anlat lm t . Bu de i kenlerden en önemlisi sünme, kal c yükler alt nda bas nç bölgesindeki betonun etkili elastisite modülünü büyük oranda azaltmaktad r. r. Betonun çekme dayan m dü ük oldu undan, betonarme elemanlar n yük alt nda çatlamalar n n son derece do al oldu u, dolay s yla çatlam kesitteki atalet momentinin, çatlamam kesite oranla çok daha küçük oldu u aç kt r. Bu azalma do al olarak çatla n boyuna r. göre de i ecektir. ecektir. A a da yanal ötelenme yapmas önlenmi bir kolonda olu an çatlaklar göstermektedir. Zorlaman n türüne göre bu çatlaklar n yeri göstermektedir. ve türü de i ecektir. Ayr ca kolon boyunca çatlak boyu da farkl ecektir. olaca için atalet momenti kolon boyunca sürekli de i ecektir. ecektir.

Kolonlar n Etkili Boyu
Çerçevenin bir parças olan kolonlar n etkili boyu iki moment s f r noktas aras ndaki uzakl k olarak tan mlan r. Kolon etkili boyu, s n r ko ullar na ve uygulanan yük düzenine ba l d r. Yanal ötelenmesi önlenmi kolonlar n iki s n r durumda (iki ucu mafsall ve iki ucu ankastre) olu an etkili boylar , a a da a ve b ile gösterilmi tir. tir. Çerçeveyi olu turan kolonlarda bu iki ideal duruma genellikle rastlanmaz. rastlanmaz. Gerçek durum, ekil c de gösterildi i gibidir ve etkili kolon boyu l/2 ile l aras nda de i ir. Etkili kolon boyunun alaca de er, üst ve alttaki ir. dü üm noktalar na saplanan e ilme elemanlar n n göreli rijitliklerine ba l d r. r. Yanal ötelenmesi önlenmemi kolonlarda idealize edilmi iki s n r ko ulu sonucu olu an etkili boy, a a da a ve b ile gösterilmi tir. tir. Çerçevenin bir parças olan kolonlarda olu abilecek gerçek deformasyon da, c de gösterilmi tir. tir. Bu tür kolonlarda etkili kolon boyu , l ile sonsuz aras nda de i ebilir. ebilir.

Yanal Ötelenme Yapan Bir Kolonda Olu an Tipik Çatlaklar

Yanal Ötelenme Yapmayan Kolonlar n Etkili Boylar

Yanal Öteleme Yapan Kolonlar n Etkili Boylar

Do rusal Olmayan Çerçeve Davran
Betonarme kolonlar n davran , çerçeve davran ndan ba ms z olarak al n p irdelenemez. Kolon etkili boyunun, dü üm noktas na irdelenemez. saplanan elemanlar n göreli rijitli ine göre de i ti i söylenmi ti. ti. Kolona etkiyen birinci ve ikinci mertebe momentleri de çerçeve dü üm noktas ndaki elemanlar n göreli e ilme rijitliklerine ba l d r. r. A a da gösterilen basit çerçevenin yanal ötelenmesi önlenmi tir. tir. A ile gösterilen dü üm noktas na etkiyen iç kuvvetler gösterilmi tir. tir. Dü üm noktas na etkiyen eksenel kuvvet N=P1+P2 , moment ise, konsol momenti olan Mex=P1l1 dir. Dü üm noktas na uygulanan dir. bu moment, kiri ve kolon taraf ndan göreli e ilme rijitliklerine göre payla lacakt r. r. Mex=P1l1=Mb+ Mcol Mb kiri , Mcol ise kolon momentidir. momentidir. Kolonlardaki maksimum moment M , birinci mertebe momentine ikinci mertebe momenti eklenerek bulunur. bulunur.

M =Mcol + N . y = (Mex-Mb) + N . y

Denklemlerdeki Mb , kiri lerin kolona göre rijitli ine, ikinci mertebe momenti N.y de, kolonun ekil de i tirmesine ba l d r. Kolonda r. herhangi bir nedenle çatlama oldu unda kolon rijitli i azalaca ndan, Mb ve y ( dolay s yla N.y ) artacakt r. r. Denklemde Mb negatif, N . y ise pozitif oldu undan, çatlaman n kolona etkiyen M momentini ne yönde etkileyece i ilk bak ta söylenemez. söylenemez. Narinlik oran yüksek bir kolonda ikinci mertebe momentindeki art , M b deki art tan fazla olaca ndan, kolon çatlamas n n maksimum momenti art raca söylenebilir. Narinlik söylenebilir. oran küçük kolonlarda ise, kolon çatlamas kolona etkiyen maksimum momenti azaltabilir. azaltabilir. Sünme, kolonun hesapta kullan lacak e ilme rijitli ini azaltaca ndan, bunun birinci ve ikinci mertebe momentlerine etkisi, kolonun çatlamas ile olu an etki ile özde olacakt r. Buna r. kar n dü üm noktas na saplanan kiri lerdeki çatlamalar, kiri rijitli ini azaltaca ndan, Mb azal rken, dü üm noktas daha kolay dönebilece inden, ikinci mertebe momenti artacakt r. r. Bu durumda kolona etkiyen birinci ve ikinci mertebe momentleri artaca ndan, maksimum moment M büyük ölçüde artacakt r. r.

Momentlerin kiri ve kolonlara da l m

TDY 97 de kolonlar n kiri lerden daha güçlü olmas ko ulu temel al narak olu turulan çerçevelerde, bu tür kiri mafsalla malar nedeniyle çerçevede stabilite sorunlar ya anabilir. anabilir. Yanal ötelenmesi önlenmemi çerçevelerde kolon davran , tüm katta yer alan dü üm noktalar ndaki elemanlar n göreli rijitlikleri ile yak ndan ili kilidir. Bu nedenle ikinci mertebe momentleri hesaplan rken, bireysel kilidir. kolonlar de il, tüm kat dikkate al nmal d r. r.

kinci Mertebe Momentinin Hesab nda Temel lkeler
kinci mertebe momentlerini etkileyen de i kenler, bundan önceki paragraflarda irdelenmi ti. Bu de i kenlerden en önemlileri a a da ti. s ralanm t r. r. Boyutsuz d merkezlik, e/h. e/h artt kça narinlik etkisi azalmaktad r. e/h. r. Kolonun iki ucuna etkiyen momentlerin oran , e1/e2 . D merkezlik cinsinden ifade edilen bu oran n büyüklü ünden çok, i areti önemlidir. önemlidir. (lk/i), narinlik oran . lk kolon etkili boyu, i ise atalet yar çap d r. /i), r. Kolonun alt ve üst dü üm noktalar nda, çerçeve yönündeki e ilme elemanlar n n göreli e ilme rijitli i. i. Zamana ba l deformasyon. Sünme, kolon rijitli ini önemli ölçüde deformasyon. azaltarak hem birinci hem de ikinci mertebe momentlerini etkilemektedir. etkilemektedir.

Gerçekçi bir hesap yönteminde, yukar da say lan tüm de i kenler dikkate al nmal , ancak hesaplar karma k ve çok zaman al c olmamal d r. r. kinci mertebe momentini daha iyi tan yabilmek için, iki ucu mafsall ve sabit d merkezlik alt nda test edilen bir kolonun davran n incelemek yararl olacakt r. A a da ekilde kolonun r. sa taraf na uygulanan yük, ematik olarak gösterilmi tir. Kolon tir. uçlar mafsall oldu u için, l=lk ; d merkezlik ise, e=e1 dir. dir. ekilde kolona s f rdan ba layarak art r lan yük alt ndaki davran , kar l kl etki diyagram üzerinde i aretlenmi tir. E er tir. narinlik etkisi olmam olsayd ( k sa kolon ), yani ikinci mertebe momentinin etkisi s f r olsayd , N ve M deki art e=e1 olarak gösterilen OA e risini izleyecek ve kolon A noktas nda ta ma gücüne eri ecektir. ecektir. Narin kolonun davran , ekilde kesik çizgi ile gösterilmi tir. tir. Davran önce OA e risine yak n olmakta, ancak N artt kça, gerçek davran e risi k sa kolon davran n simgeleyen bu e riden ayr lmaktad r. r.

ekilde gösterildi gibi, iki e ri aras ndaki yatay uzakl k, ikinci mertebe momentini belirlemektedir. belirlemektedir. (M=N . y Kolon ta ma gücüne yine kar l kl etki diyagram üzerindeki bir noktada eri mektedir. Ancak, görüldü ü gibi k sa kolon A noktas nda mektedir. ta ma gücüne ula rken, narin kolon ta ma gücüne B noktas nda eri mektedir. mektedir. B noktas nda ta nan eksenel yük Nd dir. Bu eksenel yüke kar olan dir. birinci mertebe momenti de Md dir. Bu durumda sorun, Nd eksenel dir. yükü alt nda olu an ikinci mertebe momentinin, yani (M=N . y nin hesaplanmas d r. Ça da hesap yöntemlerinde temel amaç, ekilde r. r. M d olarak gösterilen momentin yakla k olarak saptanmas d r. TS 500-2000 de de önerilen, ACI yönteminde oldu u gibi hesap 500momenti Md nin bir moment büyütme katsay s ile çarp larak büyütülmesidir. büyütülmesidir. M d = F  Md Eski yöntemlerde hem N , hem de M de erlerinin bir katsay ile çarp t larak büyütülmesinin ne denli yanl oldu u a a da görülmektedir. görülmektedir. Bu yap ld nda d merkezlik sabit kalmakta ve ta ma gücü yanl olarak B yerine A noktas ile tan mlanmaktad r. r.

Eksenel yük ve e ilme alt ndaki kolon davran

Kolonun çok narin oldu u durumlarda, kolon OA e risi yerine OC e risini izleyecektir. izleyecektir. ekilde de gösterildi i gibi, bu durumda kolon kar l kl etki diyagram na eri meden yük ta ma yetene ini yitirecektir. yitirecektir. Malzemeler s n r de erlerine eri memi r. oldu undan, bu bir stabilite k r lmas d r. Genelde betonarme kolonlar fazla narin olmad ndan, stabilite sorununa ender rastlan r. r.

Narinlik Etkisi çin Hesap Yöntemleri
kinci mertebe momentlerin hesab nda izlenecek en do ru yol, bundan önce sözü edilen ve tüm etkileri içeren ( malzeme davran n , çatlamay , betonun sünme ve büzülmesini göz önünde bulunduran ) genel yöntem olan, orant s z çerçeve çözümüdür. çözümüdür. Bu tür bir analizde, eksenel yükün e ilme rijitli ine etkisi dikkate al nmal ve yükler ad m ad m art r larak bunlar n neden oldu u ekil de i tirme ve ikinci mertebe momentleri hesaplanmal d r. r. Çözümlemede, beton ve çelik WI ili kileri de gerçekçi bir biçimde modellenmeli ve çatlama dikkate al nmal d r. r. Do rusal olmayan çözümleme, gerçek malzeme modellerine dayanan ( çekirdekteki sarg etkisini de içeren ), çatlamay ve betonun çekme dayan m n dikkate alarak olu turulan moment - e rilik ili kileri temel al narak yap lmal d r. r. Böyle bir çözümlemenin bilgisayardan yararlanmadan yap lamayaca aç kt r. Bilgisayar kullan lsa bile, çözüm karma k, zaman al c ve pahal d r. r. r. Bu nedenle, yakla k yöntemler tercih edilmelidir. edilmelidir.

Narinlik Etkisi Hesab için

TS 500-2000 deki Yakla k Yöntem 500TS 500-2000 de, ACI da öngörülen moment büyütme yöntemi 500temel al nm t r. r. Bu yöntemde, tasar mda kullan lacak moment; do rusal elastik moment; varsay m ile yap lan yap sal çözümlemeden elde edilen ve ayr ca minimum d merkezlik ko ulunu da sa layan en büyük kolon uç momentinin bir çarpan ile büyütülmesiyle bulunur. bulunur. Bu yöntem, narinlik oran n n (lk/i) e 100 s n r n a mad /i) elemanlarda kullan labilir. Ayr ca, kolon yüksekli i boyunca kesit labilir. ve eksenel yük de i memelidir. memelidir. TS 500-2000 e göre, e er do rusal olmayan genel ikinci mertebe 500çözümlemesi yap lm yorsa, binan n yanal ötelenmesinin önlenip önlenmedi i, yap n n herhangi bir kat için ta y c sistemin bütünü göz önünde tutularak hesaplanan, a a daki N durayl l k ( stabilite ) göstergesinin, 0.05 den büyük olup olmad ile belirlenmektedir. belirlenmektedir.

N ! 1. 5( i

§

di

/ li

V fi

e 0.05

Yap ta y c sistemi içinde yatay kuvvetlere kar yeterli rijitlik sa layan betonarme perde duvarlar varsa, N durayl l k göstergesinin yukar da belirtilen s n r a mad durumlarda, o katta yeterli rijitlik bulundu u ve yanal ötelenmenin önlenmi oldu u varsay labilir. labilir. Bu hesaplarda, çatlamam kesit varsay m ve deprem veya rüzgar gibi yatay yük birle imlerinden ( Fd=1.0G+1.0Q±1.0E veya Fd=1.0G+1.3Q±1.3W ) G+1 G+1 bulunan de erlerden en elveri siz olan esas al nmal d r. r.

E er N

0.05 ise, yanal ötelenme önlenmi varsay lacakt r.

E er N 0.05 ise, yanal ötelenme önlenmemi varsay lacakt r. Vfi : i kat ndaki toplam kesme kuvveti (i : i kat ndaki göreli kat ötelemesi ( iki kat n ötelenme fark ) Ndi : i kat ndaki her bir kolonun hesap eksenel yükü li : i kat ndaki her bir kolonun boyu ( kolon - kiri dü üm noktalar merkezleri aras ndaki uzakl k ) E er kattaki tüm kolonlar n boylar ayn olursa, yukar daki denklem u hale dönecektir;

( § N di )( i N ! 1.5 V fi li

kinci mertebe momentlerinin birinci mertebe momentlerine oran

Bu oran n 1.5 kat 0.05 ¶i geçerse, yanal ötelenme önlenmi say lacakt r. Önemli olan, Vfi ve Ndi ¶nin ayn yük birle imlerinden al nm olmas d r.

Binan n yanal ötelenmesinin önlenip önlenmedi i, a a da verilen yakla k denklemlerle de kontrol edilebilir. edilebilir. Bu denklemlerde, n kat say s , H yap n n temel düzeyinden ölçülen yüksekli i, 7 Nd yap n n toplam a rl , ve 7(EcIc) yaln zca rijit dü ey elemanlar n (perde duvar gibi) e ilme rijitli i. i. Rijitlik hesab na kolonlar dahil edilmemelidir. Perde rijitli i, salt edilmemelidir. perdenin kuvvetli oldu u do rultuda dikkate al nacakt r. r. A a daki ko ul sa land takdirde, yanal ötelenmenin önlendi i varsay labilir. labilir.

n " 4 için n e 4 için

H

H

§N § (E I ) §N § (E I )
d d

e 0.6 e 0.2  0.1n

c c r

c c r

TS 500-2000 500yönteminde kolon uç momentleri (çerçeve çözümlenmesinden elde edilen hesap momentleri) Md1 ve Md2 olarak gösterilir. Md2 > Md1 gösterilir.

Kolon tek e rilikli oldu unda, Md1/Md2 oran (+), çift e rilikli oldu unda ise, (-) al nmal d r. TS 500-2000 de ikinci mertebe momentlerinin göreli olarak küçük oldu u r. 500durumlarda, bunlar n ihmaline izin verilmektedir. verilmektedir. TS 500-2000 e göre, a a daki ko ullar sa lan yorsa, ikinci mertebe 500momentleri ihmal edilebilir. edilebilir. Yanal ötelenme önlenmi ise, (lk/i) Yanal ötelenme önlenmemi se, (lk/i) 34 -12Md1/Md2 12M 22 40

TS 500-2000 e göre atalet yar çap i , dikdörtgen kesitler için yakla k olarak 0.3h , 500dairesel kesitler için de 0.25h al nabilir. 25h nabilir. Etkili kolon boyu, gerçek kolon boyunun, mesnet ko ullar na ba l ve kolon uçlar ndaki dönmenin engellenmesiyle ili kili olan k katsay s ile çarp larak elde edilir. =kl edilir. lk=kln . Burada ln kolon serbest yüksekli i; dö eme üstünden, üst dü üm noktas nda hesap i; yönündeki en derin kiri in veya kiri siz dö emelerde dö emenin, alt yüzüne olan uzakl kt r. Kolon üst ucunda kiri te guse veya kiri siz dö emede ba l k bulunmas r. halinde, kolon serbest boyu, guse veya ba l k alt yüzünden itibaren ölçülür. ölçülür. oran na ve yap n n yanal ötelenmesinin önlenip önlenmedi ine ba l d r. r. TS 500-2000 de verilen 500-

k katsay s , alt ve üst dü üm noktalar nda kolonlar n e ilme rijitli inin kiri lerinkine k katsay lar a a da özetlenmi tir. tir.

a) Yanal ötelenmesi önlenmi kat kolonlar için: için:

k = 0.7 + 0.05 (E1+E2)

0.85+0.05E1 85+ 05E

1.0

;

( E2 > E1 )

E1 ve E2 , alt ve üst dü üm noktalar ndaki kolonlar n toplam e ilme rijitliklerinin, e ilme do rultusundaki kiri lerinkine oran d r. r. ( Yaln z e ilme do rultusundaki kiri ler dikkate al n r. ) r.

E er hesap yap lmam kolonlar nda k=1.0 al n r. k=1 r.

ise,

yanal

ötelenmesi

önlenmi

kat

E1 !

§ I / l kolon § I / l kiri

E2 !

§ / l kolon § / l kiri

b) Yanal ötelenmesi önlenmemi kat kolonlar için: için:

Em = 0.5 (E1+E2)
E er Em < 2.0 ise , E er Em > 2.0 ise ,

20  E m 1  Em k! 20 k ! .9 1  E m

Bir ucu mafsall olan yanal ötelenmesi önlenmemi kat kolonlarda k , a a daki ba nt lardan elde edilir.

k=2.0+0.3E k=2.0+0.3E
Bu denklemdeki

E mafsal olmayan uçta hesaplanan de erdir.

Ankastre uçlarda ise, E= 0 d r. Serbest uçlarda ise, E= g dur.
kiri in ise çatlam kesitlerinin atalet momentleri dikkate al nmal d r. r. E er daha kesin hesap yap lm yorsa, yakla k olarak kiri tüm kesiti atalet momentinin yar s , çatlam kesit atalet momenti olarak al nabilir. nabilir. y Tablal kesitlerin tabla dikkate al nmadan hesaplanan atalet momentleri de yakla k olarak çatlam kesit atalet momenti kabul edilebilir. edilebilir. y Kiri siz dö emelerde kiri yerine, dö emenin kolon eriti dikkate al nmal d r. Bu kesitin tüm (brüt) kesitinin atalet momentinin yar s , r. çatlam kesit atalet momenti olarak kabul edilmelidir. edilmelidir.

Ei de erleri hesaplan rken, kolonlar n tüm kesitlerinin atalet momentleri,

TS 500-2000 yönteminde çerçeve çözümlemesinden 500elde edilen Nd , Md1 ve Md2 de erleri temel al narak narinlik etkisinin hesab yap l r. r. E er daha önce belirtilen ve TS 500-2000 de verilen 500ilgili ko ullar sa lanmad için, ikinci mertebe momentleri ihmal edilemiyorsa, maksimum hesap momenti M d , yap sal çözümlemeden bulunan en büyük uç momenti Md2 , F veya Fs olarak veya gösterilen moment büyütme katsay s ile çarp lmas yla bulunur. bulunur.

Md =F Md2 veya Md =Fs Md2

Moment büyütme katsay s , yanal ötelenmenin önlenip önlenmemi olmas na göre de i ir. Yanal ötelenme önlenmi se, kat kolonlar nda;

F!

Cm Nd 1  1.3 Nk

u 1,0

M d1 ) u 0.4 C ! (0.6  0.4 Md2
bir yatay yük varsa, Cm=1,0 al n r.

,

M d1 e M d 2

Buradaki Md1 / Md2 oran , tek e rilikli kolonlarda ( + ) , çift e rilikli kolonlarda ( - ) al n r. Ayr ca, kolon uçlar aras nda etkiyen herhangi r.

Burada Cm , burkulmada moment için al nan bir katsay d r. r.

Yanal ötelenme önlenmemi se, kattaki tüm kolonlar için;

Fs !

1 .0 1  1.3

§ §
d

u 1,0
d k

Burada,

§

e 0,45 §

k

ko ulu sa lanmal d r. r.

Sa lanm yorsa, kolon boyutlar büyütülmelidir. büyütülmelidir.
Yanal ötelenmenin önlenmedi i durumlarda, Fs kat için hesaplanmal d r. r. Ancak, TS 500-2000 de bireysel kolonun daha kritik olabilece i 500dü ünülerek, incelenen kolonun her biri için de bir F daha kolonun hesaplanmas öngörülmektedir. öngörülmektedir. Moment büyütme katsay s olarak F ve Fs den daha büyük olan kullan lmal d r. ( M d = F Md2 veya Fs Md2 den büyük olan ). r. Yanal ötelenmesi önlenmemi sistemlerde bireysel kolonlarda öngörülen F hesaplan rken Cm =1.0 al nmal d r. r.

Ancak, serbest boy ile bulunan narinlik oran ,

¨ lk © ªi

¸ ¹³ º

35
d

f ck

c

olan kolonlar n hesap momentinin bulunmas nda, F ve Fs de erlerinin çarp m kullan l r. ( M d = F. &s . Md2 ) F.

F Fs Nd Nk Nd Nk

: : : : : :

Bir kolon için moment büyütme katsay s Tüm kat kolonlar n kapsayan moment büyütme katsay s Kolonun hesap eksenel yükü Kolonun burkulma yükü Kattaki kolonlar n hesap eksenel yüklerin toplam Kattaki kolonlar n burkulma yüklerinin toplam

Kolon burkulma yükünün hesab nda, Euler denklemi kullan lmal d r.

T2 I Nk ! 2 lk
Betonarme kolonunun etkili e ilme rijitli inin ( EI ) hesab için, TS 500-2000 de önerilen iki yakla k ba nt a a da verilmi tir. 500-

0,4 × Ec I c EI = 1 + Rm

veya ;

0 .2 E c I c + E s I s EI = 1 + Rm
Ec Ic Rm Es Is : Betonun elastisite modülü ( TS 500-2000 den al nacak ) 500: Tüm brüt beton kesitinin atalet momenti : Sünmeye ba l katsay : Çeli in elastisite modülü : Kolon boyuna donat s n n beton kesiti a rl k merkezine göre atalet momenti

Yukar da verilen ilk formül, boyuna donat n n 0.01 ile 0.02 aras nda oldu u durumlarda oldukça iyi sonuçlar vermektedir. vermektedir. Ancak, donat oran n n daha fazla veya narinli in çok büyük oldu u durumlarda, e ilme rijitli inin hesab nda donat n n da dikkate al nmas ve ikinci formülün kullan lmas yararl olur. olur. TS 500-2000 e göre sünme ile ilgili katsay Rm , yanal ötelenmenin 500önlenmi yada önlenmemi olmas na göre iki ayr biçimde hesaplan r. r. Yanal ötelenmesi önlenmi sistemlerde Rm , kal c hesap eksenel yükünün ( Ngd=1.4 Ng ), hesap eksenel yüküne ( Nd ) oran d r. r.

Rm=Ngd/Nd
( Nd : Salt dü ey yük birle imlerinden al nmal d r. ) r. Yanal ötelenmesi önlenmemi sitemlerde Rm ,, tüm kat için hesaplanmal d r. Bu tür sitemlerde Rm , kesme kuvvetleri cinsinden r. tan mlan r. r.

Rm= Vgd/ Vd
Vgd : Kat kolonlar nda kal c yük nedeni ile olu an kesme kuvvetlerinin toplam Vd : Kat kolonlar na etkiyen hesap kesme kuvvetlerinin toplam

Kolon Tasar m
A) ÖN TASARIM

çin Özet

1) Özellikleri birbirine yak n olan kolonlar grupland r l r. 2) Gruptan en kritik görülen kolonun alan pay bulunur. 3) Bulunan alan pay , 1,5 t/m2 ve kat adedi ile çarp larak yakla k Nd bulunur. 4) Kolon kesit alan deprem yönetmeli inde verilen üst s n r Nd ile kontrol edilir. 5) Yanal ötelemeyi önleyen perde duvarlar yoksa ve yap 1. veya 2. derece deprem bölgesinde ise, yukar da bulunan kesit alan %30 - %50 art r lmal d r. Sanayi yap s veya köprü gibi tek katl ve büyük aç kl kl yap larda moment etkileri çok etkin de erlerde olaca ndan; kolon kesitlerinin, minimum de erin 2 veya 3 kat civar nda al nmas gerekebilir.

Nd

0.5fckAc

B) KES N TASARIM 1) Çe itli yük türleri için düzenlemeler ve yap sal çözümleme ayr ayr yap l r. 2) Bu yük birle imleri için bulunan iç kuvvetlerin hesap de erleri bulunur. 3) Her yük birle imi için hesaplan r. ” 0.05 ise yanal ötelenme § i i önlenmi say l r.

N ! 1 .5 ( i

/l

V fi

> 0.05 ise yanal ötelenme önlenmemi tir.

4) Kolonlar n atalet yar çap i hesaplan r. 5) Her kolon için 1 ve 2 bulunarak k hesaplan r. 6) Kolon serbest yüksekli i ln hesaplan r ve kolon etkili boyu lk=kln =kl bulunur. 7) lk/i verilen s n rlar n alt nda ise ikinci mertebe etkisine gerek kalmaz.

8) Kolonlar için burkulma yükü hesaplan r. ( Nk ) 9) E er yanal ötelenme önlenmi se, hesaplan r. 10) Hesap momenti bulunur. ( Md = Md2 ve sMd ), Hesap eksenel yükü daha önce bulunmu tu, Nd 11) Md /(bh2fcd) ve Nd/(bhfcd) hesaplanarak uygun abaktan donat seçilir.

TS 500 ve Deprem Yönetmeli inde yer alan kolonlarla ilgili ko ullar ( Daha önce belirtilmi ti )