BÖLÜM 10

BETONARMEDE KULLANILAB L RL K SEH MLER N ve ÇATLAKLARIN DENETLENMES
Betonarme yap larda ve yap elemanlar nda, y k lmaya kar güvenli in sa lanmas n n yan s ra, öngörülen i letme (kullan m) yükleri alt nda elemanlar n ve yap n n tümünün a r çatlama, a r ekil ve yer de i tirme ( sehim ) ve a r titre ime neden olmayacak biçimde boyutland r l p donat lmas gerekir.
letme yükleri etkisinde kalan yap larda mukavemet yönünden sak ncal olmayan, ama yap n n i letme aksakl göstermesine, giderek i letme d kalmas na neden olabilecek deformasyonlar n ve çatlaklar n olu mamas istenir. letilebilme yönünden güvenlik, i letme yükleri alt nda olu abilecek sehimlerin ve çatlaklar n izin verilebilen maksimum de erden küçük oldu u gösterilerek sa lanabilir. Buna göre kesitlerin boyut ve donat s n n kontrolüne gerek vard r.

E ilme Elemanlar nda Olu an Sehimlerin ve Çatlaklar n Denetlenmesi Yüksek mukavemetli beton ve çelik üretilmesi ve kesit hesaplar n n ta ma gücü ilkesiyle yap lmas , günümüzde narin yap elemanlar n n gerçekle ebilmesini sa lam t r. Deformasyon ve r. çatlaman n geçmi e oranla çözümü daha önemli bir sorun olmas n n temel nedeni, söz konusu narinliktir. narinliktir. letme yükleri etkisinde kalan yap lardaki sehimler, elemanlar n belirli bir rijitlikte olmas sa lanarak denetlenebilir. denetlenebilir. Sehimlerin denetlenmesinde, iki yol izlenebilir; izlenebilir; a) Boyutland rma, yönetmeliklerde verilen ve sehim hesab yap lmas n gerektirmeyen minimum boyutlar temel al narak yap labilir. Bu minimum boyutlar n labilir. alt na inilmesi durumunda ise, sehim hesab yap l r ve belirlenen sehimin yönetmeliklerde verilen maksimum kriterlerle kar la t r lmas yap l r. r.

b) Çatlak geni likleri de hesaplanarak öngörülen s n rlar n a l p a lmad denetlenir. denetlenir. Özetle boyutland rma, hem mukavemet hem de deformasyon yönünden yap lmal , kimi zaman deformasyonun boyutlar belirleyebilece i unutulmamal d r. En elveri li çözümü veren ve r. hesaplardaki yinelemeyi minimuma indiren boyutlar n kestirilmesi (tahmin) ise, projeyi yapan mühendisin deneyimine ve de erlendirme yetene ine ba l d r. r. Sehimlerin Denetlenmesi Sehimlerin denetlenmesi, i letme yükleri etkisinde kalan elemanlardaki sehimlerin hesaplanmas ve bulunan de erlerin, izin verilen s n r de erlerden küçük oldu unun gösterilmesiyle yap l r. Sehim hesab nda kullan lan yöntemle, e ilme r. momentinin eleman boyunca de i ken olmas nedeniyle olu an çatlama ile sünme ve rötre etkilerinin göz önüne al nm olmas gerekir. gerekir.

Kiri ve özellikle dö emeler, sehime duyarl yap eleman ta m yorsa ve bunlarla ili kili de ilse, eleman yüksekli inin aç kl a oran , a a daki çizelgede verilen s n rlar n üzerinde kalmak ko ulu ile sehim hesab yap lmayabilir.
Bu minimum de erlerin alt na inildi i zaman, sehim hesab yap lmal ve belirlenen sehimin TS 500 de verilen maksimum de eri a p a mad ara t r lmal d r. r. Verilen s n r a l yorsa, eleman boyutlar büyütülmelidir. büyütülmelidir. E ilme Elemanlar nda Sehim Hesab Gerektirmeyen ( Yükseklik / Aç kl k ) Oranlar ( TS 500-2000 Çiz.13.1 )

Sehim hesaplar n n yap lmas nda yük ve malzeme katsay lar 1.0 al n r. Ani sehim hesab n n, yaln zca r. hareketsiz ve hareketli yükler toplam na göre yap lmas yeterlidir. yeterlidir. Zamana ba l sehim hesaplanmad ysa, rötre ve sünme etkisi hesaba kat lmal d r. Plaklar n sehim hesab nda ise, plak r. boyutlar ve geometrisi, mesnet ko ular ve plak s n rlar ndaki çevre elemanlar n rijitlikleri göz önünde bulundurulmal d r. r. Be inci bölümde aç kland gibi, kiri kesitleri, donat yüzdesi belirli bir s n r de eri a mayacak biçimde hesaplanm sa, sehim hesab yap lmas na gerek kalmaz. kalmaz. Ani Sehim Kiri lerdeki maksimum sehim, kiri in do rusal elastik davrand varsay larak, (max=kL2(M/EI) genel ba nt s nda; nda; M e ilme momenti, L kiri aç kl , E malzemenin elastisite modülü, I kesitin atalet momenti ve k s n r ko ullar na ve yükün aç kl k boyunca da l m na ba l bir katsay y gösterir. gösterir.

Bu ba nt , betonarme kiri lerdeki sehimlerin hesaplanmas nda da kullan labilir. labilir. Kal c ve hareketli yükler alt nda, aç kl boyunca hiçbir kesitinde çatlama olmayan betonarme e ilme elemanlar nda; yani, elemana etkiyen maksimum moment nda; ( Mmax ), eleman n çatlama momentinden ( Mcr ) küçükse, sehim çatlamam beton kesit ( brüt beton kesit ) atalet momenti Ic , temel al narak hesaplan r. r. Ic nin hesaplanmas nda donat hesaba kat lmaz. lmaz. Beton elastisite modülü TS 500-2000 den al nabilece i gibi 5001. Bölümde verilmi formül ile de bulunabilir. bulunabilir. Çatlama momenti: momenti:

Mcr=2.5 fctd Ic/y
y : tarafs z eksenin çekmeye çal an beton yüzüne uzakl

Çatlayan elemanlarda ise, yani maksimum moment çatlama momentinden büyükse ( Mmax > Mcr ), sehim hesab kesitin etkili atalet momenti Ief , temel al narak yap l r. r.

Ief=(Mcr/Mmax)3 Ic + [1-(Mcr/Mmax)3] Icr Icr , çatlam kesitin atalet momentidir. Icr , betonarme momentidir. kesit, e de er beton kesite dönü türülerek belirlenir, Etkili atalet momenti, çatlamam beton kesit atalet momentinden büyük al nmamal d r. r. Sürekli kiri ve dö emelerde, aç kl k ve mesnet kesitleri ( iki mesnetin ortalamas ) için iki ayr atalet momenti hesaplanmal ve iki de erin ortalamas etkili atalet momenti olarak kullan lmal d r. Konsollarda ise, mesnet kesiti atalet r. momenti kullan lmal d r. r.

Zamana Ba l Sehim Betonarme kiri lerde zamana ba l deformasyon genellikle ani deformasyondan büyük olur. Baz durumlarda zamana ba l olur. deformasyonun, ani deformasyonun üç kat na ç kt deneylerde gözlenmi tir. Zamana ba l deformasyonu etkileye en önemli etkenler tir. rötre ve sünmedir. Bu nedenle, rötre ve sünmeyi sünmedir. etkileyen de i kenler, zamana ba l deformasyonu da etkiler. Bas nç donat s etkiler. kullan lmas yla zamana ba l sehimler azalt labilir. labilir. Proje hesaplar nda, zamanla olu an sehim ( Ht ), kal c yüklerden olu an ani sehimin ( Hig ) , bir den büyük bir P katsay s yla çarp lmas ve toplam yüklerden olu an ani sehime ( Hi ) eklenmesiyle belirlenebilir. belirlenebilir.

Ht=Hi+ Hig
= t/(1+50 )
Denklemdeki Kt katsay s , kal c yüklerin etkime süresine göre a a daki çizelgeden al nmal d r. V , kesitte bulunan bas nç donat s oran d r.
Kal c yük; en az 6 ay süreyle de i meden kalmas beklenen yük; hareketli yüklerin, hareketsiz yüklere eklenmesiyle elde edilen yük, yük, kal c yük olarak tan mlan r. r.

Kal c Yük Süre Katsay s ( TS 500-2000 Çiz.13.2 )

Sehim s n rlar
E ilme elemanlar nda izin verilebilecek sehim s n rlar , serbest aç kl a ba l olarak a a da çizelgede verilmi tir.
Sehim S n rlar ( TS 500-2000 Çiz.13.3 )

* Bölme duvar bulunan ve büyük sehimden etkilenebilecek elemanlar ta yan

Çatlaklar n Denetlenmesi
Bilindi i gibi betonarme elemanlarda çatlama, genel olarak kaç n lmas gereken bir olay de ildir. Ne var ki yap da, mukavemet ildir. bak m ndan sak ncal olmasa bile, yap n n görünümünü bozacak (estetik), konuya yabanc ki ilerde ku ku yaratacak (psikolojik etki) ve donat n n korozyonuna yol açabilecek ölçüde çatlaklar olu mamal d r. r. Bu konuda ku kuya dü üldü ü zaman, çatlak geni likleri hesaplanmal ve izin verilen karakteristik de erlerin alt nda kal nd gösterilmelidir. gösterilmelidir. Çatlak hesaplar nda yük ve malzeme katsay lar 1.0 al nmal d r. r. zin verilen çatlak geni likleri, eleman n bulundu u ortama ba l olarak a a da verilmi tir. (T.G.Ç.A çiz:7.3, TS 500 Çiz. 13.4) tir. (T. çiz: Çiz. 13.

zin verilen çatlak geni likleri
( TS 500-2000 Çiz.13.4 )

Ortam Yap içi normal çevre ko ullar Yap içi nemli ve yap d normal çevre ko ullar Yap d nemli çevre ko ullar Yap içi ve d agresif çevre ko ullar

max

0,4 mm 0,3 mm 0,2 mm 0,1 mm

A a da belirtilen ko ullar n tümünün sa land durumlarda, çatlak kontrolü yap lmayabilir; a) Nervürlü donat kullan lm olmal d r. b) Betonarme elemanlar n çekme bölgelerinde, TS 500-2000 de yer alan minimum ko ullar 500sa lanm olmal d r. c) Zararl etkili çevre ko ullar bulunmamal d r. d) Donat aral klar , 200 mm yi a mamal d r.

Çatlak Geni liklerinin Hesaplanmas
Yük ve malzeme katsay lar 1.0 al nmal d r. Deneysel ara t rmalar r. e ilmeye çal an elemanlarda çatlak geni liklerini etkileyen de i kenlerin çok fazla oldu unu göstermi tir. Donat n n türü, donat daki gerilme, tir. donat yüzdesi, çubuk çap , donat n n kesit içindeki da l m , eleman n enkesit boyutlar , çekme etkisinde kalan beton kesit alan , betonun aderans ve çekme mukavemetleri, örtü beton kal nl vb. vb. Ara t rma sonuçlar da öyle özetlenebilir; özetlenebilir; Nervürlü çeliklerin kullan lmas durumunda, çatlak geni likleri ve aral klar , düz yüzeyli çeliklere oranla küçük olmaktad r. r. Belirli bir s n r de ere kadar çatlak geni likleri, çatlak aral klar n n fonksiyonudur. fonksiyonudur. Çatlak geni li i, donat daki uzaman n, dolay s yla gerilmenin fonksiyonudur. fonksiyonudur. Donat alan (yada yüzdesi) sabit olmak üzere az say da büyük çapl çubuk yerine çok say da küçük çapl çapl çubuk kullan lmas ve bu çubuklar n kiri in çekme bölgesindeki d yüzler boyunca s k aral klarla yerle tirilmesi, çatlak geni liklerini küçültmektedir. küçültmektedir. Bu durumda çatlak geni liklerinin, çatlaklara yol açan donat gerilmeleriyle yakla k olarak do ru orant l de i ti i gözlenmi tir. tir.

Çatlama Bölgesinde Donat Çevresi

Örtübeton kal nl ve betonun yüzüne en yak n olan çubu un a rl k merkeziyle bu yüz aras ndaki uzakl k, çatlak geni li ini önemli ölçüde etkilemektedir. etkilemektedir.

Çatlaklarla ilgili bu bulgular göz önünde bulundurularak, yukar daki çizelgede verilen tasar m çatlak geni li i , nervürlü donat için a a da verilen denklemle hesaplan r. r. Düz donat için bu de er 1.7 ile çarp larak art r l r. Donat r. gerilmesi Ws , yük katsay s yla çarp lmam yükle hesaplanmal d r. Ancak, bu de er yakla k olarak 0.7 fyd r. olarak da kullan labilir. labilir.

= 1.3 ( At.c )1/3( Ws. 10

5)

Önceki verilen ekilde tan mlanm olan At , elemanlarda her bir çekme çubu una dü en etkili beton alan d r. Donat çaplar farkl oldu unda, toplam donat alan , oradaki en büyük çapl çubuk alan na bölünerek bulunan e de er n ( çubuk say s ) de eri kullan lmal d r. c , d yüzeye en yak n çekme çubu u için örtübeton kal nl (mm); J , donat çap (mm);

Böylece belirlenen geni li inin, izin verilen çatlak geni li inden büyük olmamas gerekir. gerekir. Çatlak geni liklerinin 0.1 mm ile s n rland yap larda düz yüzeyli donat kullan lmamal d r. Eleman r. eksenine paralel donat çubuklar boyunca olu an çatlaklar korozyon yönünden daha sak ncal olur. Bu olur. tür çatlaklar n olu mamas için, kenetlenme boylar ve donat ekleriyle ilgili kurallara uyulmas na büyük özen gösterilmelidir. gösterilmelidir. Burulma deformasyonu ve burulma çatlaklar yla ilgili s n rland rmalar burulma bölümünde aç klanm t r. r.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful