You are on page 1of 65

EVAPORASYON

DERS BAARI DURUMU


YIL:
Ylii Snav 1.%20 (25 Mart 2011)
Ylii Snav 2 %20 (6 Mays 2011)
Snf ii almalar.%10
dev%10
YARIYIL SONU:
Yaryl sonu snav%40
Gznne alnarak belirlenecektir.
Dersi Veren retim yeleri ve Yardmclar
Prof.Dr. Nuran Deveci : Oda No.B418, e-posta:
nuran@itu.edu.tr
Ara.Gr. Halil Dertli: Oda No.B404, e-posta. hder@itu.edu.tr
Ara.Gr.Tuba Baargan:Oda No:B508, e-posta:
basargant@itu.edu.tr

DERS KTABI VE YARDIMCI KTAPLAR


1) Geankoplis C.H., (2003), Transport Processes and Separation
Process Principles, Pearson Education INC., New jersey (Ders
Kitab)
2) McCabe L.W., Smith C.J., Harriott P., (1993), Unit Operations of
Chemical Engineering, McGraw-Hill, NewYork (Yardmc Kitap)
3) Wankat, P.C., (1988), Equilibrium Staged Separations, Prentice Hal,
Newjersey (Yardmc Kitap)
4) Seader, J. D., Henley, J. E., (1997) Separation Process Principles,
JonhWiley&Sons (Yardmc Kitap)
5) Geankoplis C. J., (1993), Transport Processes and Unit Operations,
Prentice Hall, NewYork
6) McKatta; J.J., Cunningham, W.A., (1982), Encyclopedia Of Chemical
Processing and Desing, Vol.16, Marcel Dekker Inc.,NY.

Evaporasyon
Evaporasyon = Deriikletirme
A znen ;
B zc
ise ve Ann uuuluu yoksa
stma
(A+B)
(A+B)
Seyreltik
Deriik
B (Buharlayor)

Distilasyon ve
EvaporasyonEvaporasyon
Distilasyon

Tm bileenler
uucudur.
Molekler
karmlardr.
Tm bileenler sv
ve buhar faznda
bulunur.
Yksek oranlarda
ayrma mmkndr.

Uucu ve uucu
olmayan bileenler
olabilir
Buhar faznda tek bir
bileen vardr.
Sv fazda iki bileen
vardr.
Yksek oranda ayrma
mmkn deildir.

zelti Karakteristikleri

Viskozite
Younluk (Konsantrasyon)
Kabuk oluumu
Kristal oluumu
Kpk oluumu
Scakla kar duyarllk
KNY gstermesi
Dier hususlar (zgl s,deriikleme ss, gaz
k, zehirlilik, patlama zellii, radyoaktivite,
vs. gibi)

Evaporatr Tipleri
I- Ak kap tipi evaporatrler
II-Istc borulara sahip evaporatrler
1.
2.

Istc borular yatay


Istc borular dey

3.

1.

2.

Standart tip
Sepet tipi
Istc borular uzun tip (Ykselen film ve den film)
Zorlanm dolam tipi

Spiral vs. borulu evaporatrler

III- Kartrcl film tipi evaporatrler


Bu tip evaporatrler tek veya ok tesirli olarak
altrlrlar.
alma durumuna grede tek veye ok geili olarakda
snflandrlabilirler.

Tek (Tesirli)Etkili
zc buhar
Evaporatr
Younlamayan
gaz ve buhar

separatr
eanjr

Seyreltik zelti

Su buhar

Younlam su buhar
Deriik zelti

Younlam su
buhar

Istc borular yatay


evaporatr

Sepet tipi , stc borular


dey evaporatr

Istc borular
uzun evaporatr

deflektr
deflektr

Istma sistemi ite


zorlanm dolam
tipi evaporatr

Istma sistemi dta ,


zorlanm tipi
evaporatr

EVAPORATR YARDIMCILARI
1. Younlatrclar

Yzey Tipi (Borulu s deitiriciler)

Temas tipi
Ya - (Paralel akm) Barometrik
Kuru (Zt akm) Dk seviyeli.

Vakum pompalar

- Paralel akm (ya) youturucular

Pistonlu pompalar

- Zt akm (kuru) youturucular

Kuru tip vakum pompalar.


Buhar-jet ejektrleri

3. Kondensat uzaklatrclar
- Pompalar (pistonlu pompalar, depolu santrifj pompalar)
- Buhar kapanlar ;
Dnmsz (genlemeli ve koval tip buhar kapanlar),
Dnml (kaldra tipi buhar kapanlar).

4. Kristal (tuz) toplayclar


- lem sonunda baka yere boaltma
- Tuz toplayclar
- Tuz elavatrleri
- Pompa ile srekli boaltma.

5. Damla tutucular (Yklenme)


- Separatr ksmn geni tutma
- arpma levhas yerletirme
- Dnme hareketi verme (santrifj separatrler).

6. Kpk tutucular
- Istc borular iinde zelti seviyesini dk tutma
- Buhar jeti gnderme
- Levhaya arptrma
- Karma slfone edimi hint ya, pamuk ekirdei ya,
bitkisel yalar ilave etme.

Evaporatrlerde
hesaplamalar
Tek Tesirli Evaporatrde
Hesaplamalar

Buhar
V,y,H

Besleme Akm

Su buhar

F , xF ,hF

S ,HS, tS
Youmu
buhar
S , hS
Deriik zelti
L,xL , hL

Evaporatrn kapasitesi : q = U*A* t


Tm ktle dengesi : F=L+V
znen bileene ait denge : F*xF = L*xL +V*y
Enerji dengesi : F*hF + S*Hs = V*H + L*hL + S*hS
HS hS = S

KAPASTE : Birim zamanda buharlaan zc (su)


miktardr.
q = UAt ; U- Tm s ileti katsays (kcal/m2hroC)
A- Is iletim yzeyi (m2)
t- Scaklk d (tS tL) (oC)
q = S S (Elde edilen zc buhar / zaman )
Kapasiteye etki eden faktrler;
1- U , A , t ye etki eden faktrler (1.grup faktrler)

VERM (Ekonomi) : Istma ortam olarak kullanlan


buharn birim miktarna karlk elde edilen zc
buharnn miktardr.
e = V/ S
Verime etki eden faktrler;
1-Tesir says ve Istma ssnn miktar (1.grup
faktrler)
2-Buharn buharlama ss, svnn buharlama ss,
seyrelme ss, ar snma, buhardaki sv miktar, s
kayplar (2.grup faktrler).

Buhar sarfiyat : Kapasite/Verim

Hesaplamalarda gz nne alnacak


hususlar:

! Besleme akm scaklnn tesiri


! Ar snma
! Kondensat scaklnn tesiri
! Su buhar basncnn seilmesi
! zc buhar blmndeki basn

1- Besleme akmnn scakl: Etkisi yok. Besleme akmnn birim


ktlesine den buharlama az ve elde edilen deriik zelti miktar
fazla ise nemlidir.
2- Istma ortam olarak kullanlan buharn ar snm olmas ve
kondensat scakl: Bu durumda s iletim yzeyi kuru kalr. Bunun
hesaplamalara yanstlmas gerekir.
3- Su buhar basncnn seilmesi:
Yksek basnca sahip
subuharnn kuvvet olarak deeri yksektir. Ancak faz dnm
(younlama) ss dktr. Bu nedenle evaporasyon ilemlerinde
dk basnl doymu su buhar stma amacyla kullanlr.
4- Separatr ksmndaki basn: Kapasite denkliinde 1 grup
faktrler arasnda yer alan t deerini artrmak iin evaporasyon
ilemleri genellikle vakum altnda gerekletirilir.

Kaynama Noktas
Ykselmesi
! zeltilerin deriik olmas
sebebiyle zeltiye ait zgl
s , buharlama gizli ss ve
kaynama scakl gibi
deerler suya ait
deerlerden farkldr.

zeltinin kaynama noktas ykselmesinin


bulunmas:
q = UAt ifadesiyle tanmlanan kapasiteyi
artrmann bir yolu t deerini artrmaktr.
t = tS tL idi. Eer tL artarsa t azalr.
Bunun iinde
tL nin (zeltinin kaynama
noktasnn) doru bilinmesi gerekir.

Dhring Kaidesi
Buhar basnc-scaklk ilikisi Clasius-Clapeyron eitlii
ile verilmektedir. Yani
dP

dT
TV

eklindedir.

V = Vgaz Vsv Vgaz = P/RT den

LnP
Sabit
RT

Referans olarak su alnrsa

dLnPsu
( su / R )d (1 / Tsu )

dLnPz .
(. / R )d (1 / Tz . )

elde edilir.

Sabit basncta ise

1
1 z .

Sabit
Tsu Tcz . su
olur.

su .
Tsu
Tz . Sabit
z .

Dhring Diyagram olarak bilinen bu


diyagram yardm ile KNY bulunur
Tz.

Sabit basncta

% Konsantrasyon

Tsu

Dhring Diyagram
%60
%50
NaOH zeltilerinin kaynama
temparatrleri C

%10

%0

Suyun kaynama temperatrleri , C

Hesaplamalar;

Entalpi-Bileim diyagraml hesaplamalar

Entalpi-Bileim diyagramsz hesaplamalar

- Separatr ksmn terk eden subuharnn


entalpisi zeltinin kaynama scaklnda alnr.
- zgl snn bilinmesi durumunda seyreltik
ve derik zeltinin entalpisi bu deerler yardm ile
hesaplanr.
- Seyrelme ss ihmal edilir.

Entalpi Konsantrasyon
Diyagramlar
Entalpi , Kcalkg

149 C
121 C
66 C

38 C

Konsantrasyon , NaOHn arlk fraksiyonu

Kapasiteye etki eden faktrler:

Tm s iletim katsaysna etki eden faktrler

1
U
(1 / hk ) ( L / k ) (1 / hyb )
hybhk olduundan

U hyb

U artrmak iin hk deeri byk

olur. Bu nedenle
olmaldr

Younlaan buharn s iletim katsays:

Scaklk d

Subuharnn younlama scakl ve

Younlamayan buhar ve gazlarn miktarna baldr.

Kaynayan zeltinin s iletim katsays:

Kaynayan zeltinin akm hzna

Buharlaan zeltinin viskozitesine ve

Is iletim yzeyinin temizlik derecesine baldr.

Tm s iletim katsays:
Toplam diren = Kaynayan zeltinin direnci +Aradaki s
iletim yzeyinin direnci +Younlaan buharn direnci dir.
Ancak bu evaporasyon ileminde yaplamamaktadr. Zira
Nusselt eitliinde younlamayan buhar ve gazlarn etkisi
gz nne alnmamtr. Bunun iinde bu etkiler deney
evaporatr tasarlanarak deneysel olarak tespit edilir.
KN artnca viskozite azalr ve U artar, buna bal olarakta
kapasite artar.
Ancak t azalnca kapasitede der. Bu nedenle deneysel
olarak uygun t seilmelidir.

Istc borular iindeki zelti seyiyesinin etkisi:


Svnn younluu : ise
Phid. = h olur.

h (zelti ykseklii)

h artarsa;

zeltinin akm hz azalr.

Evaporatrn seperatr ksmnda basn artar.


Buna bal olarak kaynama noktas ykselir,
scaklk d azalr ve kapasite der.
Zorlanm dolam tipi evaporatrlerde zeltinin
akm hz istenildii ekilde ayarlanr. Ancak zelti
hz zelti stc borularn 1/3 lk mesafesinde
kaynama noktasnda olacak ekilde ayarlanr.

Istc borular uzun


altndan giren zelti

evaporatrlerde

borularn

Kaynamann olduu blgelerde srtnmenin

Borular terk anndaki k kaybnn ve

Hidrostatik basncn etkisi altndadr.

Istc borularn ilevini artrmak iin scaklk d,


besleme akm scakl ve besleme akm debisi
yksek olmaldr. Bunlar kaynamay stc borularn
altna doru eker.

Entalpi Konsantrasyon
Diyagramlar
Entalpi , Kcalkg

149 C
121 C
66 C

38 C

Konsantrasyon , NaOHn arlk fraksiyonu

KABUK OLUUMU
Ters znrle sahip maddelerin ( CaSO4, NaSo4,
NaCO3.H2O) zeltileri evapore edildiinde stc
yzeylerde kabuk oluumuna sebebiyet verir.
( 1/U2 ) = (1/Uo2 ) +

eklindedir.

Uo : Balang anndaki tm s iletim katsays.


U
:
Herhangi bir zamandaki
katsays.
: Geen sre.
: Sabit.

tm s iletim

1/U 2

U
Sre

Buhar Ekonomisi:

n stma

Vakum uygulama

ok tesirli evaporasyon
Termokompresyaonla evaporasyon ile
salanr.

ok Tesirli Evaporasyon

V1,H1

F,xF,tF

V2,H2

I
P1
t1

V3,H3

II
P2
t2
1

III
P3
t3

S,ts,Hs
S,hs

L1,x1

V1

L2,x2

V2

L3,x3

P3 : Sisteme uygulanan vakuma kar gelen


basn
t1 t2 t3

P1 P2 P3

t1 = ts t1

q1 = U1 A1 t1

t2 = t1 t2

q2 = U2 A2 t2

t3 = t2 t3

q3 = U3 A3 t3

t = ts t3

A1 A2 A3 Aort

q1 = q2 = q3 den
U1 A1 t1 = U2 A2 t2 = U3 A3 t3

ifadesinden

U1 t1 = U2 t2 = U3 t3
U1 = U2 = U3 = Uort kabul edilirse
ok tesirli evaporasyon nitesinin kapasitesi:
q = q1 + q2 + q3 = Uort Aort t1 + Uort Aort t2 + Uort Aort t3
q = Uort Aort (t1 + t2 +t3 ) olur.

q = Uort Aort t
Bu deer ayn snr artlarda alan tek
tesirli evaporatrn kapasitesi ile ayn
olur. Bu nedenle tesir saysn artrmakla
buhar ekonomisinde salanan art ile
kapasite deerindeki azal birbirini
dengelemelidir.

Toplam
maliyet
Maliyet
Sabit
masraflar
Buhar
Su
cilik
Opt.Tesir

Tesir says

Besleme ekilleri:
zc buharnn ak her zaman I. tesirden sona
dorudur.
t1 t 2 t 3

P1 P2 P3

Eynl besleme:
Deriikleen zeltinin ak
dorudur.

I. tesirden sona

Tesirler arasnda pompaya gereksinim yok. Tesirler


arasnda fla evaporasyon olur. Son tesirden deriik
zeltiyi almak iin pompaya gereksinim var. Scak
besleme akm iin uygun.

E ynl besleme
z buhar
V1,H1

F,xF,tF

V2,H2

I
P1
t1

V3,H3

II
P2
t2
1

III
P3
t3

S,ts,Hs
S,hs

L1,x1

V1

L2,x2

V2

L3,x3

Deriikleen zelti

Zt ynl besleme:
Deriikleen zeltinin ak
sondan baa dorudur.Tesirler
arasnda pompaya gerksinim var. Besleme akm iin pompaya
gerek yok. Viskoz karmlar ve souk zeltiler iin uygun.

Kark besleme :
Eynl ve zt ynl beslemenin avantajlarn salayan bu besleme
eklinde tesirlerin bir ksm arasnda eynl besleme bir ksm
arasnda da zt ynl besleme gerekleir.

Paralel besleme:
Her tesire taze besleme akm gderilir ve her tesirdende deriik
zelti alnr.

Zt ynl besleme
V1,H1

z buhar
V2,H2

I
P1
t1

II
P2
t2
1

V3,H3
III
P3
t3

F, xF, tF
3

S,ts,Hs
S,hs L1,x1

V1

L2,x2

V2

L3,x3

Deriikleen zelti

Kark besleme
z buhar
V1,H1
I
P1
t1

V2,H2

F,xF,tF

V3,H3

II
P2
t2

III
P3
t3

S,ts,Hs
S,hs

L1,x1

V1

L2,x2

V2

L3,x3

(2 -3)

(3-1)
Deriikleen zelti

Paralel besleme
z buhar
V1,H1

F1 ,xF,tF

I
P1
t1
1

V2,H2

F2

II
P2
t2

V1

L2,x2

V3,H3

F3

III
P3
t3

S,ts,Hs
S,hs

L1,x1

V2

L3,x3

L1, L2 ve L3 birletirilir ve rn olarak alnr.

ok tesirli evaporasyonda KNYnin etkisi:


126oC

14
72

63

55
22

72

48oC

54 C

41

104oC
95oC
54oC

113 oC
103oC

15

88 o
80oC
26 54oC

Hesaplamalar:
Yukardaki tesirli evaporatr sistemi gz nne
alnrsa;
Giri-k deerleri biliniyorsa S, A. t 1, t2, V, V2, V3
deerlerinin hesaplanmas gerekir. Yedi adet
bilinmeyen
ktle, bileen ve kapasite denklikleri
yazlarak nmerik zm yntemleri ile hesaplanr.

Deneme-Yanlma ile zm:


KNY gstermeyen sistemler
1- Birinci ve ikinci tesirlerde zeltinin kaynama
noktalar ( t1 ve t2 ) kabul edilir.
U1 t1 = U2 t2 = U3 t3 ifadesinden yaralanlarak
1 / U1
t1 t
1 / U1 1 / U 2 1 / U 3

1/ U 2
t2 t
1 / U1 1 / U 2 1 / U 3

eitliklerinden t1 ve t2 hesaplanr. Bu deerler ilk


kabul deerleri olarak alnr.

2- Her tesir iin enerji dengesi yazlr. V1


deerleri hesaplanr.

ve V2

3- Kapasite eitliklerinden
q1 = S s = U1 A1 t1
q2 = V1 1 = U2 A2 t2
q3 = V2 2 0 U3 A3 t3
A1 , A2 , A3 hesaplanr.
4- A1 = A2 = A3 oluncaya kadar ileme devam edilir.

KNY gsteren sistemler


1- Her tesirde meydana gelen buharlama miktarlar
(V1 , V2 ) tahmin edilir. Buna gre her tesirde yaklak
zelti bileimi hesaplanr ve KNY deerleri bulunur.
2-Tesirlerde
kaynama
noktalar
bilindiinden
sistemdeki toplam gerek scaklk d (t)
hesaplanr. Bu deerin tesirlere dalm yaplr.
3- Enerji dengelerinden V1 ve V2 deerleri hesaplanr.
1. admda kabul edilen V1 ve V2 deerleri ile
hesaplanan V1 ve V2 deerleri oluncaya kadar yeni
deerler kabul edilerek ileme devam edilir.

4-- Kapasite eitliklerinden


q1 = S s = U1 A1 t1
q2 = V1 1 = U2 A2 t2
q3 = V2 2 0 U3 A3 t3
A1 , A2 , A3 hesaplanr.
5- Hesaplanan A lar birbirine eitse ileme son verilir.
6- A lar birbirine eit deilse , eitlik salanncaya kadar
2. admda yaplan gerek scaklk dnn tesirlere
dalm yeniden yaplarak ileme devam edilir.

Termokompresyonla evaporasyon

V, y, H

tL
P

F, xF

S,ts
S
L, xL , hL

Termokompresyonla evaporasyon ilemine,


sktrma
ilemi
iin
gereken
enerji
gereksinimi ile buhar retmek iin gereken
enerji ihtiyacnn karlatrlmas yaplarak
karar verilir. (Mollier diyagram)
Buhar sktrmak iin pistonlu kompresr
uygun deil. Bu amala buhar-jet ejektrleri
kullanlr.

Dezavantajlar:
Sktrma ileminin ekonomik olmas iin
kk
scaklk d deerlerinde allr.
Buda kapasitenin dmesine sebebiyet verir.
Cihazlar pahaldr.
lemi balatmak iin destek buhara ihtiya
vardr
ayet zelti KNY gsteriyorsa enerji
gereksinimi hzla artar. Ancak elektrik enerjisi
ucuz ise uygulanabilir.

OK TESRL EVAPORASYON HESAPLAMALARI (KNY YOK)

1.Birinci ve ikinci
tahmin edilir.

evaporatrlerde

kaynayan

zeltileri

2.Her bir evaporatr iin s dengesi kurulur ve her tesirdeki


buharlama hesaplanr.

3.Is transfer eitlikleri yardm ile, her tesir iin lzumlu s


transfer alan hesaplanr.

4.Bu yolla hesaplanan s transfer alanlar, her


evaporatrde birbirine eit deilse, temperatr d iin
yeni bir dalm yaplr. 2 ve 3.maddelerdeki ilemler aynen
tekrarlanr. Bu ileme, s transfer alanlar eit olancaya kadar
devam edilir.

OK TESRL EVAPORASYON HESAPLAMALARI (KNY VAR)

1. Bilinen balang ve sonu artlardan faydalanarak, son tesire ait kaynama noktas ve
entalpiler bulunur.
2. lk ve ikinci tesirlerde meydana gelen buharlamalarn miktarlar tahmin edilir.
Seyreltik zeltilere ait Dhring dorularnn eimleri ayn olduu iin, yaklak
zelti bileimi ve kaynama noktas ykselmesi bulunabilir.
3.Kaynama noktas ykselmesi bulunduunda toplam d (gerek) hesaplanabilir ve
btn tesirlere dalm yaplr.
4.Is eitlikleri ile, ilk ve ikinci tesirlerde meydana gelen buharlamann miktarlar
hesaplanr. Sonular 2.admdan farklysa 2 ve 3.admlar hesaplanan bu miktarlarla
tekrarlanr.
5. Is eitlii yardm ile, her tesir iin lzumlu s transfer alan hesaplanr.
6. Her tesir iin s transfer alan birbirine eit kmazsa 3.admdaki dalm yeniden
yaplr.
7. Temperatr dzeltmeye alanlar eit olana kadar devam edilir.

ok Tesirli Evaporatrlerde
Kapasite
q 1= U1*A1* t1
q 2= U2*A2* t2
q 3= U3*A3* t3
q= q 1 +q 2 +q 3 = U1*A1* t1+ U2*A2* t2 +U3*A3*
t3
q = Uort*A*(t1+ t2 + t3 ) = Uort*A*t