You are on page 1of 105

İS SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNİN

KAVRAM VE KURALLARININ
GELİSİMİ
Dr. Günay SAKA

1

Amaç
• Katılımcıları, iş sağlığı ve güvenliğinin
dünyadaki ve ülkemizdeki tarihsel gelişimi
ve çağdaş iş sağlığı ve güvenliği uygulama
ilkeleri konusunda bilgilendirmektir.

2

Öğrenim hedefleri
Bu dersin sonunda katılımcılar;
• İş sağlığı ve güvenliği kavramını tanımlar.
• İş sağlığı ve güvenliğinin Türkiye ve
dünyadaki tarihsel gelişimini özetler.
• Çağdaş iş sağlığı ve güvenliği yaklaşımını
tanımlar.
• İş sağlığı ve güvenliği uygulama ilkelerini
belirtir.
3

Alt başlıklar • • • • İş sağlığı ve güvenliği kavramı ve iş sağlığı ve güvenliğinin gelişme aşamaları Türkiye`de ve dünyada iş sağlığı ve güvenliği İş sağlığı ve güvenliğinin Türkiye ve dünyadaki tarihsel gelişimi Çağdaş iş sağlığı ve güvenliği – – – – • Kavram Gelişme aşamaları Kapsam İş ve sağlık ilişkileri Çağdaş iş sağlığı ve güvenliği uygulama ilkeleri – – – – – Uygun işe yerleştirme İşyeri ortam faktörlerinin değerlendirilmesi İş sağlığı ve güvenliği risklerinin değerlendirilmesi ve kontrolü Aralıklı kontrol muayenesi İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmeti sağlanması 4 .

– Hem tıbbi.İş sağlığı ve güvenliği Tanımı: • İş sağlığı : genel olarak çalışma hayatı ve sağlık arasındaki ilişkileri inceleyen bir bilimdir. işyerlerindeki çalışma koşullarının sağlık ve güvenlik içinde olmasını temin eden ve sonucunda iş kazaları ile meslek hastalıklarını azaltan bir bilimdir. • İş güvenliği. hem de teknik uygulamalara işaret eden genel bir terimdir. 5 .

6 .İŞ GÜVENLİĞİ tanım • İşçilerin iş kazalarına uğramalarını önlemek amacıyla güvenli çalışma ortamını oluşturmak için alınması gereken önlemler dizisine denir.

7 . • İş ve işçi arasında mümkün olan en iyi uyumu sağlamak. • İşyerlerindeki riskleri tamamen ortadan kaldırmak ya da doğabilecek zararları en aza indirebilmek. • Çalışma koşullarının olumsuz etkilerinden onları korumak.İŞ GÜVENLİĞİ amaç • Çalışanlara güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı sunmak.

İş sağlığı ve güvenliği Tanımı: • “İşyerlerinde işin yürütülmesi sırasında. çeşitli nedenlerden kaynaklanan sağlığa zarar verebilecek koşullardan korunmak amacıyla yapılan sistemli ve bilimsel çalışmalardır.” 8 .

” 9 . kamu hukuku temelinde getirilen yükümlere ilişkin hukuk kurallarının bütünüdür.İş güvenliği hukuki açıdan Tanımı: • “İşin yapılması sırasında işçilerin karşılaştığı tehlikelerin ortadan kaldırılması veya azaltılması konusunda. esas olarak işverene.

işçinin sağlık ve emniyetinin işyeri sınırları ve iş dolayısıyla doğan tehlikeler karşısında korunmasını kapsamaktadır.İşçi sağlığı ve iş güvenliği kavramı. KORUNMA ESASTIR 10 .

bedensel ve ruhsal niteliklerine uygun işlere yerleştirilmeleri. 11 .İş Sağlığı • Her türlü işte çalışanların – bedensel. – işin insana. insanın da işe uyumunun sağlanması işçi sağlığı ve iş güvenliği konuları arasındadır. – çalışanların fiziksel. ruhsal ve sosyal durumlarının iyileştirilmesi. – çalışma şartlarının düzenlenmesi.

İş sağlığının hedefi • Tüm çalışanların fiziksel. ruhsal ve sosyal iyilik hallerini en yüksek düzeye çıkarmak ve geliştirmektir. 12 .

daha çok işçinin yaşamına ve vücut bütünlüğüne yönelik tehlikelerin ortadan kaldırılması için gerekli teknik kuralları ele alır. • İş güvenliği. 13 .• İşçi sağlığı sağlıklı bir yaşam çevresi için gereken sağlık kurallarını içerirken.

• Tüm mesleklerde işçilerin bedensel. işçileri sağlığa aykırı etmenlerden korumak. fizyolojik ve psikolojik durumlarına en uygun mesleksel ortama yerleştirmek. çalışma koşulları yüzünden sağlıklarının bozulmasını önlemek. ruhsal ve sosyal iyilik durumlarını en üstün düzeye ulaştırmak.• İşçi Sağlığının Amaçları Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve DSÖ İşçi Sağlığı’nın amaçları (1950). " 14 . bunu sürdürmek. • özet olarak işin insana ve her insanın kendi işine uyumunu sağlamak.

İş sağlığı kavramı • Çalışma hayatı ve sağlık arasındaki ilişkileri inceleyen bir bilimdir. 15 .

İş sağlığı kavramı 1. hastalanan ve kazaya uğrayanların iyileştirilmesi ile ilgili uygulamalar. 16 . İş hekimliği (occupational medicine): çalışanların sağlığının korunması.

DEĞERLENDİRME: ölçümle bulunan düzeylerin değerlendirilmesi KONTROL: iş yerindeki risklerin uygun şekilde kontrol altına alınması.İş sağlığı kavramı 2. 17 . İş hijyeni (occupational hygiene). çalışanlara sağlıklı bir çalışma ortamı sağlamaktır. Bu amaçla 4 temel uygulama yapılır: TANIMLAMA:İş yerindeki sağlık tehlikelerinin ve risklerin tanımlanması. ÖLÇÜM: iş yerinde bulunan risklerin ölçümü. • • • • İş hijyeninin temel ilgisi.

İŞ SAĞLIĞI : İŞ HEKİMLİĞİ + İŞ HİJYENİ Occupational health = occupational medicine + occupational hygene 18 .

• İş yeri sağlık birimi:dr +hemşire + SM… – Koruyucu uygulamalar – Birinci basamak iyileştirici hizmetler – İlk ve acil yardım hizmetleri… 19 .İş sağlığı kavramı • İş sağlığının tıbbi bölümü hekim ve diğer sağlık personellerince yürütülür.

ölçüm ve kontrolü 20 . – Yürütülen işin niteliği – Kullanılan maddeler – Ürün ve atık maddeler v.İş sağlığı kavramı • İş hijyeni konusundaki çalışmalar iş güvenliği mühendisi ve diğer teknik elemanlarca yerine getirilir.s bakımından oluşabilecek risklerin belirlenmesi.

• En önemli konu işin sağlık üzerine etkileridir. işin sağlık üzerine olumsuz etkilerinin incelenmesi ve çalışanları bu olumsuz etkilerden korumaktır. 21 . • İş sağlığı çalışmalarının amacı.

Bir başka ifade ile is sağlığı ve is güvenliğinin amacının. İşletme güvenliğini sağlamak olduğu kabul edilebilir 22 . c. b. a. Çalışanları korumak. Üretim güvenliğini sağlamak.

İş sağlığının gelişme aşamaları • İmhotep (MÖ 2780): – Piramit yapımı sırasında kazalarda çok ölenlerin çokluğu ve bel incinmelerine işaret etti • Hipokrat (MÖ 460-377): – “on air. waters and places” adlı kitabında hastalık oluşumunda çevresel faktörlerin önemine işaret etti 23 .

İş sağlığının gelişme aşamaları • Sokrates (MÖ 469-399) – “el işi yapmak onursuz bir uğraştır…” • Platon (MÖ 428-348) – Zanaatkarların çalışma koşullarından kaynaklanan sorunlara işaret etti • Aristo (MÖ 384-322) – Koşucularda gözlediği bazı sorunlara işaret etti – Gladyatörlerin beslenmesine dikkat edilmelidir 24 .

dericilik ve imalat işlerinde görülen çeşitli hastalıklara işaret etti 25 .İş sağlığının gelişme aşamaları • Pliny (MS 23-79) – Tozlu yerlerde çalışanlarda öksürük. çiftçiler. demircilerde göz rahatsızlıkları • Galen (MS 130-201) – Madenciler. nefes darlığı görüldüğünü belirtti • Juvenal (MS 60-140) – Ayakta çalışanlarda varis gelişimi. metalurji. terziler. kimyacılar. balıkçılar.

İş sağlığının gelişme aşamaları
• Georgius Agricola (1494-1555)
– Madencilerde akciğer hastalıklarına dikkat çekti
– “madenci hastalığı” (miner’s disease)
– Korunmak için ağız ve burnun kapatılması ve
havalandırma düzenekleri yapılmasını önerdi
– De Re Metallica: 12 cilt

• Paracelsus (1493-1541)
– Madende çalışmanın risklerine işaret etti
– “On Miner’s Sickness and Other Miner’s
Diseases” : 3 cilt
26

İş sağlığının gelişme aşamaları

27

PARACELSUS

28

İş sağlığının gelişme aşamaları • Dr. Çalışanların hastalıkları) • Çalışanların sağlık sorunlarını sistematik olarak ele aldı – Bazı hastalıkların işle ilgili olduğunu gözlemledi : Bütün hekimler hastalarından öykü alırken onların mesleklerini de sormalıdır! – Çalışma koşullarının uygun hale getirilmesini öğütledi – İş sağlığının kurucusu ve babası 29 . Bernardino Ramazzini (1633-1714) – “De Morbis Artificium Diatriba” (Diseases of Workmen.

30 .

İş sağlığının gelişme aşamaları • Dr. Percival Pott (1714-1788) – Baca temizliğinde çalışan çocuklarda skrotum kanseri riskini arttığını belirtti (1775) 31 .

William Farr (1807-1883) – Tıbbi istatistiklerin babası – Merkezi kayıt dairesi – Ölümlerin mesleklere göre incelenmesi sonucu maden ve fabrikalarda çalışanlarda ölüm riskinin yüksek olduğunu belirtti.İş sağlığının gelişme aşamaları • Charles Turner Thackrah (1795-1852) – İş sağlığının öncülerinden – Kapsamlı bir meslek hastalıkları kitabı yazdı • Dr. 32 .

hastalıklar Tifüs. yeterli beslenememe. olumsuz yaşam koşulları • • • • İş kazaları.İş sağlığının gelişme aşamaları • Sanayi devrimi – Buharın keşfinden sonra makinelerin gelişmesi ve fabrikaların oluşmasını izleyen dönemde hem çalışanlar hem de toplumun yaşamında meydana gelen değişimlerin tümü… – Uzun süre çalışma. kolera Alkol kullanımı Fahişelik. CYBH 33 .

İş sağlığının gelişme aşamaları • Edwin Chadwick (1800-1884) – Çalışanların çevre sağlığı koşulları adlı rapor yayınladı – Çevre sağlığının kurucusu 34 .

çerçeve direktifi 35 . ILO kuruldu – AB. “sağlık ve ahlakın korunması kanunu” – 1833. İngiltere’de sanayi devriminin hızlanmaya başladığı devrelere rastlar. Çalışma hayatında yasal düzenlemeler: – 1802. fabrikalar kanunu. ABD’de GillmannThomson tarafından “meslek hastalıkları” kitabı yayınlandı – 1919.İş sağlığının gelişme aşamaları • Endüstri sağlığı meselelerinin devlet tarafından ele alınması. (iş müfettişliği önerildi) – 1914. 1989. 89/391/EEC sayılı “İş Sağlığı ve Güvenliği Direktifi”.

o devirde yürürlükte bulunan zorunlu çalışmayı ortadan kaldırmış ve bu suretle çalışmanın ekonomik yönlerinin yanında insani yönlerine de değer verilmesi vurgulanmak istenmistir. çalışma saatleri ve onların sağlıkları ile ilgili çeşitli konuların ele alındı. kömür madeni is kolunda. Dilaver Paşa Nizamnamesi • Ereğli ve Zonguldak kömür havzası isçilerinin dinlenme ve tatil zamanları. – 1869. 36 .İş sağlığının gelişme aşamaları • Türkiye’de İSG gelişimi – 1865. barındırma yerleri. Maadin nizamnamesi. Maadin Nizamnamesi • Bütün madenlerde çalışanların güvenliği ile ilgili çeşitli hükümleri düzenleyen bir mevzuattır.

teftiş kurulu başkanlığı – 1969.İş sağlığının gelişme aşamaları • Türkiye’de İSG gelişimi – 1921.06. 6331 sayılı iş sağlığı ve güvenliği kanunu 37 . 1475 sayılı iş kanunu – 2003. ÇASGEM – 1971. 4857 sayılı iş kanunu – 20.2012. 3008 sayılı iş kanunu – 1945. Ereğli kömür havzası maden işçileri hukukuna ilişkin 151 sayılı kanun (Sakarya savaşı sırası) – 1936. ÇSGB kuruldu – 1950.

ISG Tanımı İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği & İş Sağlığı ve Güvenliği 2003 yılında yayımlanan 4857 sayılı İş Kanunu ve yeni ISG yönetmelikleri ile «İş Sağlığı ve Güvenliği» kavramı mevzuata yerleşmiştir. .

bu gelişme ile sağlık bütün çalışanları ilgilendiren bir konu haline gelmektedir.Çağdaş ISG yaklaşımı İşçi sağlığı ve iş güvenliği kavramında zaman içinde iki yönde gelişme görülmüştür: •Birincisi. işçi sağlığı kavramının sadece işçi niteliği ile sınırlı olmaktan çıkmış olmasıdır. .

beslenme ve ulaşım emniyeti ilk yardım ve sosyal güvenlik vb. işçi sağlığı ve iş güvenliği kavramının sadece işyeri ile sınırlı olmaktan çıkıp çevreyi de dikkate alır bir gelişme göstermiş olmasıdır. –Özellikle yaşam çevresinin de işçinin korunmasında gerekli olduğu ileri sürülmüş ve çevrenin korunması. .Çağdaş ISG yaklaşımı İşçi sağlığı ve iş güvenliği kavramında zaman içinde iki yönde gelişme görülmüştür: •İkinci gelişme ise. “İş Sağlığı ve Güvenliği” (İSG) kavramı kabul görmüştür. konular İSG kavramıyla ilişkilendirilmeye başlanmıştır. –Ayrıca. diğer kavramlar dar kapsamlı görülerek. sadece işçinin değil işin sağlığından da bahsedilmeye başlanmış. sağlıklı bir konutta yaşama hakkı.

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kavramından farklı olarak.Çağdaş ISG yaklaşımı ISG yaklaşımı •İş Sağlığı ve Güvenliği kavramı. –tehlikelerin önlenmesinin yanında –risklerin öngörülmesi. değerlendirilmesi ve –bu riskleri tamamen ortadan kaldırabilmek ya da zararlarını en aza indirebilmek için yapılacak çalışmaları da içermektedir. .

Çağdaş ISG yaklaşımı ISG yaklaşımı •İş Sağlığı ve Güvenliği. işletmede bir arıza oluşmamışken bile işletmede oluşabilecek tehlikelerin ve risklerin öngörülerek bunların kabul edilebilir olup olmadığına karar verme çalışmalarını da beraberinde getirmektedir. henüz bir tehlike oluşmamış. yani yeni kavramla eski “reaktif” yaklaşımlar yerini “proaktif” yaklaşımlara bırakmıştır. .

personelin beceri düzeyi ve eğitim seviyesi. işyerinin bulunduğu yerin coğrafi özellikleri (iklim gibi). temizlik vb. fiziksel ortam özellikleri (gürültü. işyerindeki tıbbi hizmetlerin organizasyonu. risk değerlendirmesi. . teknik bakım. işe alım süreçleri. yürürlükteki mevzuat ve kamu yaptırımları. aydınlatma. işyerindeki organizasyon yapısı. personelin yaş durumu ve işe uygunluğu. sosyal hizmetler. personelin moral motivasyonu.Çağdaş ISG yaklaşımı • • • • • • • • • • • • • İşyerindeki teknik donanım ve üretim teknoloji. ısı. toz. işçilerin sağlık kontrolleri.). ergonomik koşullar. çalışma saatleri gibi pek çok konunun işyerindeki kaza ve hastalıkları etkilediği ve İSG ile doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili olduğu görülmektedir. havalandırma. ücretler.

. Böylece İSG’nin.Çağdaş ISG yaklaşımı Dünya sağlık örgütü WHO ve Uluslarası Çalışma Örgütü. İSG tanımını daha da genişleterek. işyerinin içinde bulunduğu doğal ve sosyal çevreyi ve giderek tüm toplumu ilgilendiren bir konu olduğu vurgulanmaktadır. sadece çalışanları ilgilendiren bir unsur olmakla kalmayıp. İSG üzerinde etkili olabilecek dışsal faktörleri de konunun kapsamı içine almıştır. İSG’yi sadece işyerlerinde tehlikelere karşı alınması gereken tedbirler ile ve işyerleri ile sınırlandırmamış. çalışanların ailelerini. ILO.

her türlü çalışma alanı ve bu alanlardaki sorunlar iş sağlığının ilgi alanındadır/olmalıdır. İş kolları yönünden 1.İş sağlığının kapsamı: 1. 2. Sadece sanayi türünden değil. İş sağlığının boyutları yönünden 45 .

Eğitim 6. İş hekimliği. İş kolları yönünden 2.İş sağlığının kapsamı: 1. atık kontrolü. Hukuksal boyut 5. iş hijyeni 2. İş sağlığının boyutları yönünden 1. bu amaçla gözlem ve ölçümler yapılması 4. Teknik boyut • İş yeri risklerinin saptanması ve kontrolü. Ekonomik 46 . Çalışma ortamları :doğrudan veya dolaylı ilgi • • Çalışanın iş yerindeki risklerden etkilenmesi : doğrudan ilgi İş yeri ürün ve atıklarının çevreye oradan insana ulaşması: dolaylı ilgi 3.

İş sağlığı – halk sağlığı ilişkisi • Çalışanlar toplumda büyük bir grubu oluşturur • Çalışanlar toplumda risk grubudur • Sanayi kuruluşları çevre kirliliğine neden olabilir • Endüstriyel kazalar toplumsal sorunlar yaratır 47 .

İş sağlığı ile ilgili kuruluşlar  Ulusal kuruluşlar  Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı  İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü  İSGÜM : iş sağlığı ve güvenliği merkezi  İş Teftiş Kurulu Başkanlığı  Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve araştırma Merkezi: ÇASGEM 48 .

İş sağlığı ile ilgili kuruluşlar  Ulusal kuruluşlar        Sağlık Bakanlığı (Sosyal Sigortalar Kurumu) SGK Meslek hastalıkları hastanesi İş ve işveren sendikaları MESLEK ODALARI Türkiye iş kurumu 49 .

İş sağlığı ile ilgili kuruluşlar  Uluslararası kuruluşlar  ILO  WHO 50 .

– İlerleyici olmayan sakatlığı olanlar – Sakatlıkları veya kapasiteleri bakımından bazı işlerde çalışmaları.• Çalışanlar sağlık düzeyi bakımından üç gruba ayrılabilir: – Sağlıklı görülenler. hem kendi sağlık ve güvenlikleri. hem de çalışma arkadaşlarının ve genel toplumun sağlık ve güvenliği açısından sakınca oluşturabilecek kişiler 51 .

İş ve sağlık arasındaki ilişki: olumlu SAĞLIK İŞ Olumsuz 52 .

bedensel ruhsal sosyal ekonomik yönden tam bir iyilik hali” Dünya Sağlık Örgütü 53 .Sağlık “Hastalık ve sakatlığın olmayışı değil.

ETKEN ÇEVRE DENGESİZLİK DENGE SAĞLIKSIZLIK SAĞLIKLILIK 54 .

Kan Solunum Gastrointestinal Sistem ETKEN Genetik Deri Cinsel Yol Latent Dönem (İP) Klinik Belirtiler Sonuç Sekel Ölüm İyileşme Kronikleşme Haliyle 55 .

ETKEN ÇEVRE İşyeri Kaynaklı İşyeri Ortamı İŞÇİ İŞ SAĞLIĞI DENGESİZLİK DENGE MESLEK HASTALIĞI –İŞ KAZALARI SAĞLIKLILIK 56 .

Çalışanın sağlığını belirleyen bireysel özellikler Genetik faktörler Yaş Cinsiyet Beslenme Fizik yapı Sağlık durumu Kişilik yapısı 57 .

v. toz. solvent. hızlı çalışma. aydınlatma. ilaçlar Fiziksel faktörler Gürültü. alkol. gazlar. virüs.Çalışanın sağlığını belirleyen işyeri ortam faktörleri Psikososyal faktörler stres. vardiya ilişkileri Biyolojik bakteri. iş yükü… 58 . sıcak.b. Kaza ile ilgili faktörler Tehlikeli durum. duman. parazitler Kimyasal faktörler Metan.

İŞ SAĞLIĞINDA UYGULAMA İLKELERİ 59 .

İşyeri ortam faktörlerinin (risklerinin) değerlendirilmesi (saptanması) 3.İş sağlığı uygulama ilkeleri: 1. Aralıklı kontrol muayeneleri 5. İşyeri risklerinin kontrolü 4. Sağlık ve güvenlik eğitimi 60 . Uygun işe yerleştirme 2. İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmeti sunulması 6.

özürlüler “Ağır ve tehlikeli işler yönetmeliği”: 16 yaşını doldurmamış genç işçiler ve çocuklar ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamaz 61 .İş sağlığı uygulama ilkeleri: • Uygun işe yerleştirme – İşe giriş muayenesi: niteliklerine uygun işe yerleştirme – Çalışma yaşamında risk grupları: • • Çocuklar. kadınlar. yaşlılar.

62 . • – – Aşılması durumunda akut toksik etkiler oluşabilir ESD : eşik sınır değer (Ortalama değerin aşmaması gereken sınır) “parlayıcı.İş sağlığı uygulama ilkeleri: • İşyeri ortam faktörlerinin değerlendirilmesi (işyeri risklerinin saptanması) – – İş hijyeni çalışmalarının konusudur MAK değeri: müsaade edilen azami konsantrasyon. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük”de 300 den fazla madde ile ilgili MAK ve ESD değerleri belirlenmiştir. patlayıcı.

İş sağlığı uygulama ilkeleri: • İşyeri risklerinin kontrolü – Amaç risk etkeni ile çalışan işçinin temasını kesmektir. – Öncelikle yapılması gereken kaynağında kontroldür. 63 .

İş sağlığı uygulama ilkeleri: • İşyeri risklerinin kontrolü – Tehlikenin kaynakta kontrolü: • • • • • • • Tehlikeli maddeyi kullanmama Kullanılan miktarı azaltma Tehlikesiz madde ile yer değiştirme İşlemi (process) tehlikesiz yöntemle değiştirme İşlemin kapatılması Havalandırma Tehlike düzeyinin izlenmesi 64 .

baret. iş elbisesi Çalışanın sağlığının korunması bakımından yararları sınırlıdır. 65 .İş sağlığı uygulama ilkeleri: • İşyeri risklerinin kontrolü – Tehlikenin yolda kontrolü: • • – Aradaki mesafenin arttırılması Araya engeller konulması Kişisel koruyucu uygulamalar : SON ÇARE • • Maske. eldiven. gözlük.

“Peryodik muayene” – Ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar yılda en az bir kez hekim muayenesinden geçirilmelidir. 66 .İş sağlığı uygulama ilkeleri: • Aralıklı kontrol muayenesi – Sağlık sorunlarını erkenden saptamak amacıyla yapılır.

İş sağlığı uygulama ilkeleri: • İş yerinde sağlık ve güvenlik hizmeti sağlanması – İşyeri sağlık birimi. ortak sağlık birimi. ekip hizmeti olmalı 67 . – Temel fonksiyon kuruma olmalı. iş yeri hekimi – İşverenin sorumluluğundadır.

İŞYERİ HEKİMİ
• KORUYUCU SAĞLIK HİZMETİ VERİR
• HASTANE HİZMETLERİ DIŞINDAKİ SAĞLIK
HİZMETLERİNİ VERİR
• İŞÇİ AİLELERİNİN DOKTORU DEĞİLDİR
• İŞÇİLERİN İŞTEN KAYTARMALARINI
ENGELLEMEK İÇİN İSTİHDAM EDİLMESİ
YANLIŞTIR

68

İŞYERİ HEKİMİNİN GÖREVLERİ
• TIBBİ GÖREVLER
– İŞE GİRİŞ
MUAYENELERİ
– PERİYODİK
MUAYENELER
– İZİN DÖNÜŞÜ
MUAYENELERİ
– AŞILAR
– ÖZELLİĞİ OLAN
İŞÇİLERE ÖZEN
– İLK YARDIM
ORGANİZASYONU
– BESLENME
– SAĞLIK EĞİTİMİ
– ARAŞTIRMA

• TEKNİK GÖREVLERİ
– İŞYERİ
ZARARLILARINI
İZLEMEK
– İŞ KAZALARI VE
MES.HAST.NEDENLERİNİ BELİRLEMEK
– İŞ ANALİZLERİ
YAPMAK
– İSİG KURULLARINDA
GÖREV ALMAK

?

69

İş sağlığı uygulama ilkeleri:

Sağlık ve güvenlik eğitimi

Öncelikle işyerinde olabilecek risk etmenleri,
bunların sağlık etkileri ve korunma
konularında bilgilendirmeler yapılmalı,
– Koruyucu uygulamaların önemi anlatılmalı
– Genel anlamda sağlığın korunması konusunda
da eğitimler yapılabilir

70

• İnsanların yaşadıkları ve çalıştıkları ortamların “sağlıklı ve güvenli” olması pek çok ülkede anayasal haktır • İşyeri ortamındaki risklerin kontrolü. işyerinin sağlıklı ve güvenli ortam haline getirilmesi işveren açısından bir etik sorumluluktur. 71 .

72 .

2. 8. 3.İŞÇİLERİN SAĞLIK GÖZETİMİ 1. 9. İşe Giriş Muayenesi. Erken Kontrol Muayenesi Aralıklı Kontrol Muayenesi İşe Dönüş Muayenesi Geç Muayeneler Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler Erken Tanı Yer-İş Değişikliği Çalışma Ortamı Gözetimi 73 . 5. 6. 7. 4.

• İşe giriş sırasında yapılan bir dizi işlemi kapsar. 74 . işe yerleştirme muayenesi olarak tanımlayabiliriz. klinik ve laboratuvar muayeneler yapılarak tamamlanan muayeneyi ilk muayene. işe giriş muayenesi. İşe giriş muayenesi (İGM) • İşe giriş muayenesi ve uygun işe yerleştirme görevi işyeri hekiminin teknik görevlerinden biridir. • İşçinin çalışacağı işyerinin tamamında veya işyerinin bir bölümünde var olan tüm riskler dikkate alınıp.1. bu risklere yönelik anamnez.

• teknoloji seçiminin doğru yapılması ve • işçi işe girmeden muayenesinin usulüne uygun yapılması gerekir. 75 . • çalışma ortamının düzenlenmesi.İşe giriş muayenesi • İş-işçi uyumunu sağlayabilmek ve çalışma yaşamının insana uygun hale getirilmesi için.

• Yetenekleri ölçüsünde uygun işçiye-uygun işin sağlanması yönünde değerlendirme yapılmalıdır. – Fizyolojik. • Sağlığa zararlı maddeler ve etkenler değerlendirilmelidir. – Psikolojik ve – Sosyal özellikleri değerlendirilmelidir.İşe giriş muayenesi • Çalışanın. 76 .

İşe giriş muayenesi • Hekim işe giriş muayenesi yaparken. Riskli çalışma türlerini saptamalıdır. Çalışma ortamı koşullarını. Yapılan üretim biçimini. 77 . Üretim akışını.

ruhsal engelliler. zihinsel. • Gebe kadın çalışanlar. • Eski mahkumlar. • Çocuk ve genç işçiler.Çalışma yaşamında risk grupları olarak adlandırılanların işe giriş muayenesi: • • • • Ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar. Bedensel. • Yaşlı işçiler. Kronik hastalığı olanlar Kadın işçiler. • Emziren kadınlar. 78 . • 2 yaş altı çocuğu olan kadın işçiler.

2. • İşçide kronik hastalıklar nedeniyle oluşabilecek duyarlılıklar da ancak erken muayene ile belirlenebilir. Erken kontrol muayeneleri • Türk iş Hukukunda işyeri hekiminin görevleri arasında belirtilmeyen erken kontrol muayeneleri bir çok ülkede uygulanmaktadır. • Erken dönemde çalışma ortamından kaynaklanan etkileşimler belirlenmekte ve önlemler alınmaktadır. 79 . İGM'nin devamı niteliğinde olan ilk kontrol muayeneleri ile olası eksik işlemin tamamlanması amaçlanmaktadır.

• Gelişecek reaksiyon ile ilgili değerlendirme iş ortamı dikkate alınmadan yapılırsa dermatit tedavisi ön plana çıkacağından sorun çözümlenemez. nikel karbonile karşı alerjisi (nikel dermatiti) olan bir işçi nikel karbonil ile karşılaşmadan günlük yaşamını ve iş faaliyetini sorunsuz olarak sürdürebilir.Erken kontrol muayeneleri • Yeni işe giren işçide oluşacak duyarlılığın bir yıl sonraki muayenede değerlendirilmesi için beklemek doğru değildir. 80 . • Örneğin.

Aralıklı kontrol muayenesi (AKM) • Ağır ve tehlikeli işler kapsamında çalışan tüm işçilerin Tüzük gereğince en az yılda bir kez hekim raporu ile çalışmalarında sakınca olmadığının belirlenmesi gerekmektedir. • Bazı iş kollarında ve risk gruplarında bu muayeneler daha kısa aralıklarla yapılmalıdır.3. 81 .

her 3 ayda bir Civa ile çalışan işçiler.İş koluna göre aralıklı kontrol muayenesi • • • • • • • (Tüzük'te belirtilenler) Kurşun ile çalışan işçiler. her 3 ayda bir Arsenik ile çalışan işçiler. • Diğer iş kollarında muayene aralığı 1 yıldır. her 6 ayda bir İnsektisitler ile çalışan işçiler. her 6 ayda bir Tozlu işlerde çalışan işçiler. her 6 ayda bir Klinik ve laboratuvar yöntemleri ile sağlık muayenesinden geçmesi önerilmektedir. 82 .

Hangi işte çalışırsa çalışsın 13-16 yaş arası çocukların İGM'de çalışmalarında sakınca olmadığının hekim raporu ile belirlenmesi ve bu muayenelerin 6 ayda bir tekrar edilmesi gerekir. Ağır ve tehlikeli işlerde çalışan 16 yaşını doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçiler için bu muayeneler en az 6 ayda bir yapılmalıdır. 83 . bu işçilere her 6 ayda bir kontrol muayenesi zorunluluğu getirilmiştir. • • • • • Risk gruplarına göre AKM Kadın işçilerin hangi iş kollarında çalıştırılacağı Tüzük'te (ek cetvel) belirtilmiştir. 16-18 yaş grubunun hangi işlerde çalıştırılacağı Tüzük'te (ek cetvel) belirtilmiştir.Aralıklı kontrol muayenesi. Ayrıca kadın işçilerin hangi işlerde gece postalarında çalıştırılacağı belirlenmiş.

84 . bu işe girmeden önce var olduğu tespit edilen veya bünyece elverişli bulunmadığı işte çalıştırılması sonucu meydana gelen hastalığı için Sosyal Sigortalar Kurumunca yapılan hastalık masraflarının tümü işverene ödettirilir“(*). • (*)Sosyal Sigortalar Kanunu Madde-41.UYGULANMASA DA! • "Rapor alınmaksızın veya alınan rapora aykırı olarak uygun olmayan işte çalıştırılan sigortalının.

(*)Sağlık sorunları nedeniyle 21 gün işten uzak kalanlar 85 .4İşe dönüş muayenesi (*) • Meslek hastalığı ve iş kazası nedeniyle veya herhangi bir sebeple sık sık işten uzak kalanlar. uzun süre izin kullananlar işe dönüşte işyeri hekimi tarafından muayene edilmelidir.

İşten çıkış muayeneleri yasal zorunluluk olup. Gelişmiş ülkelerde dahi tüm kanserlerin 1/10'unun mesleki olduğu gerçeğinin yorumu bu oranın Türkiye'de daha fazla olabileceği şeklindedir. ülkemizde SGK'ya yapılan bir tane dahi mesleki kanser bildirimi bulunmamaktadır. işten ayrıldıktan sonraki yıllarda yapılacak geç muayenelerle ilgili ise yasal düzenleme yoktur.5. Bu nedenledir ki. 86 . Geç (sonradan) muayeneler • Ülkemizde işçi işten ayrılırken ve ayrıldıktan sonraki yıllarda etkilendiği risklerle ilgili sonradan geç muayeneler yapılmamaktadır.

kayıt sisteminin de düzenli olması gerekir.Geç (sonradan) muayeneler • Geç muayenelerle ilgili yasal düzenlemeler yapılmalı ve genel organizasyon sağlanmalıdır. 87 . Geç muayenelerin yapılabilmesi için ulusal sağlık hizmet ağının örgütlü yapılanması. Özellikle bilinen şüpheli kanserojen maddeler ve radyoaktif ışınlarla çalışanlar işten ayrıldıktan sonra yaşam boyu izlenmelidir.

işe girerken ve çalışırken belirli sürelerle. destek hizmetlerinin yetersizliği nedeniyle tartışma konusudur. 88 . portör. Gerekli kan. odiometrik laboratuvar tetkikleri ve radyolojik grafiler uygun standartlarda ve uygun yerlerde tamamlanmalıdır.çalışma ortamındaki risklere uygun olarak ek ve tamamlayıcı tetkiklerle beraber muayeneleri yapılmalıdır. Ek ve Tamamlayıcı muayeneler • İşçinin. idrar. (*) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü M-59 • İşyeri hekimi gerekiyorsa sorun ile ilgili uzman görüşü isteyerek muayene işlemini tamamlayabilir. • İşçinin laboratuar tetkiklerini nerede ve nasıl yaptıracağı.6.

• Ülkemizde. Çünkü yasal dayanağı olan işveren istemiyorsa bu yükümlülüğü üstlenmemektedir. Sonuçta.Ek ve Tamamlayıcı muayeneler • Yeni başlayacak işçi tüm muayene masrafları kendisi öder. 89 . Meslek Hastalıkları Hastaneleri ve ÇSGB’na bağlı İSGÜM dışında güvenilir (?) bir adres bulunmamaktadır. ek laboratuar muayeneleri yapacak ve referans olabilecek Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık kuruluşları. laboratuar muayeneleri çoğu kez kamu hastanelerinde yaptırılmaktadır.

diğer işçi için koruyucu önlemi gündeme getireceğinden. Erken tanı • Bir işçi için erken tanı. 90 . İGM ve AKM sonucu alınan önlemlere rağmen mesleki veya iş ile ilgili bir hastalık tespit edilmişse diğer işçilere yönelik yeni koruyucu önlemlerin alınması ve hastalığın veya kazanın oluşturabileceği olumsuz psikolojik ve organik zararlar için çevreye yönelik önlemlerin sürdürülmesi gerekir.7. erken tanıların artması toplumsal erken tanıyı sağlayacaktır.

benzenin erken dönemdeki kan tablosu bozuklukları ileri dönemde aplastik anemi ve lösemi gibi malign değişimlere de neden olabilir. zararlı etkenleri saptamak. çözücüler organizmada geri dönüşü olası olmayan zararlara yol açabilir. işyeri risk analizi sonuçlarına ulaşmalı ve risk yönetimi becerisi kazanmalıdır. • AKM'ne verilen önem ile hastalığın tespit edildiği dönem arasında doğrudan ilişki vardır. 91 . • Hekim işyeri durum saptaması yaparak çalışma ortamı koşulları ve çalışma ilişkilerini incelemeli. izlemek ve riski kontrol altında tutmaktır.Erken tanı • Örneğin. Bu işlemleri yapmaktaki amaç.

iş-işçi uyumunu sağlamak üzere işçinin yerinin/işinin değişimine karar verilebilir. Yer-iş değiştirme İGM'de tespit edilemeyen bir durum sonradan ortaya çıkarsa veya işe başladıktan sonra kullanılan bir kimyasal madde veya etkene karşı reaksiyon gelişirse ya da işçide kronik hastalıklar nedeniyle duyarlılık oluşursa. 92 .8.

Bu nedenle "uygun işe uygun işçi" anlayışı çalışma ortamında yorumlanmalıdır. değişiklik yapılmaması durumunda. 93 .Yer-iş değiştirme • İş değişimlerinde danışmanlık görevi işyeri hekiminin olup. işçide gelişen hastalık meslek hastalığını taklit edebilir veya iş gücü kaybına neden olacak kadar ciddi klinik tablo ile kendini gösterebilir.

94 . hemoglobin değeri düşük olan veya sonradan düşen işçi.Yer-iş değiştirme • Örneğin. toksik gazlarla çalışılan bir ortam yerine odiolojik tetkikleri uygunsa gürültü düzeyi yüksek yerde kulak koruyucuları kullanmak koşuluyla çalıştırılabilir.

• Ancak kişisel koruyucu kullanımından önce zararlı etkenin kaynağında ve çalışma ortamında önlemler alınmalı. riskler en aza indirilmeli. 95 . buna rağmen risk faktörü varlığını koruyorsa yer değişikliği önerilmelidir.Yer-iş değiştirme • İşitme kaybı olan bir işçi gürültülü ortamda değil de laboratuar tetkikleri uygun ise gaz ortamında çalıştırılabilir.

9. ergonomik çalışma ortamı düzenlenmelidir. Çalışma ortamı gözetimi • Tüm değerlendirmeleri yapılarak işe alınan işçinin. 96 . • İşyeri hekimi tıbbi görevini yerine getirebilmesi ve muayenelerde az sorun aşaması için işyerinin teknolojik uygunluğu. Ortam tüm işçiler için uygunsuz özelliklere sahipse bu durumda uygun olmayan üretim sürecinin değiştirilmesi gerekir. üretim akışı ve çalışma koşulları ile ilgili de bilgilenmek zorundadır. işe girişte ve çalıştığı sürece yetenekleri ölçüsünde iş-işçi uyumu sağlanmalı.

97 . her 6 ayda bir İnsektisitler ile çalışan işçiler. her 3 ayda bir Arsenik ile çalışan işçiler. her 6 ayda bir Klinik ve laboratuvar yöntemleri ile sağlık muayenesinden geçmesi önerilmektedir. her 6 ayda bir Tozlu işlerde çalışan işçiler. her 3 ayda bir Civa ile çalışan işçiler. • Diğer iş kollarında muayene aralığı 1 yıldır.İş koluna göre aralıklı kontrol muayenesi • • • • • • • (Tüzük'te belirtilenler) Kurşun ile çalışan işçiler.

İŞÇİLERİN SAĞLIK GÖZETİMİ 1.11. 4. 7. 6. 3. 5. 8. Erken Kontrol Muayenesi Aralıklı Kontrol Muayenesi İşe Dönüş Muayenesi Geç Muayeneler Ek ve Tamamlayıcı Muayeneler Erken Tanı Yer-İş Değişikliği Çalışma Ortamı Gözetimi 22. İşe Giriş Muayenesi.2012 TRABZON 98 . 9. 2.

BİTTİ 99 .

100 .

101 .

102 .

103 .

104 .

105 .