ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΧΟΛΗ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ: ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΣ ΖΩΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΤΗΛΕΦΩΝΟ: 6932427440

amail: georgiadis@ap.teithe.gr

Στίχος για μέλισσες

Δεν τις πουλώ τις μέλισσες

Και τον μελισουργό θα κάμω,

Γιατί είναι η καλύτερη

Τέχνη στον κόσμο επάνω.

Γενικά περί Μελισσών

• Ο Πυθαγόρας και όλοι όσοι ακολουθούσαν τη διδασκαλία του είχαν το μέλι ως κύρια
τροφή, ενώ ο Ιπποκράτης, πατέρας της Ιατρικής (462 – 352 π.χ.), το συνιστούσε
σε όλους τους ανθρώπους αλλά ιδιαίτερα στους ασθενείς.
• Ο Θεόφραστος αναφέρει: «Για να μη γεράσω πίνω γάλα και μέλι ».
• Ο Αθήναιος σε ένα έργο του, οι Δειπνοσοφιστές, αναφέρει τα εξής: Ο Δημόκριτος,
όταν είχε γεράσει, ήθελε να πεθάνει και μείωνε καθημερινά την τροφή του. Είχε
φτάσει όμως η εποχή που θα γινόταν τα Θεσμοφόρια και οι γυναίκες τον
παρακάλεσαν να μην πεθάνει στη διάρκεια της γιορτής. Ζήτησε τότε ο Δημόκριτος
να του τοποθετήσουν κοντά του ένα δοχείο με μέλι. Έζησε έτσι αρκετές ημέρες και,
όταν τελείωσε το μέλι, πέθανε.
• Όταν ρώτησαν τον Δημόκριτο πώς μπορούν οι άνθρωποι να διατηρηθούν άνοσοι
και μακρόβιοι, αυτός απάντησε λακωνικά: « Εξωτερικά να χρησιμοποιούν
ελαιόλαδο στο σώμα, και εσωτερικά μέλι ».

• Το 1637 ο Rihart διαπιστώνει ότι οι εργάτριες είναι θηλυκά άτομα και κάπως νωρίτερα • Το 1586 ο Nickel ανακοινώνει ότι οι μέλισσες μπορούν να παράγουν βασίλισσα από πολύ νέες λάβρες. όπου αναφέρει ότι η Βασίλισσα και οι κηφήνες ζευγαρώνουν στον αέρα. . • Το 1744 ο Mornbostel μας περιγράφει τον ακριβή τρόπο παραγωγής του κεριού. • Το 1588 ο Ισπανος Torres ανακαλύπτει ότι η βασίλισσα είναι το θηλυκό άτομο στο μελίσσι και γεννά τα αυγά. • Το 1609 ο Butler προσδιορίζει το φύλο των κηφήνων. • Στα 1806 ο ουκρανός μελισσοκόμος Prokopovich χρησιμοποίησε την πρώτη επαγγελματική κυψέλη με κηρήθρες χτισμένες μέσα σε ξύλινα πλαίσια. • Από τον 16ο αιώνα και μετά σημειώθηκαν σοβαρά βήματα προόδου. • Το 1771 ο Janscha δημοσιεύει μια εργασία. τόσο στον τομέα της βιολογικής της μέλισσας. Η νεότερη ιστορία της μελισσοκομίας . όσο και σε εκείνον της μελισσοκομικής τεχνικής.

• Ευχάριστη: γιατί απολαμβάνεις απλώς και μόνο με το να ακούς την περιγραφή της ζωής και της εργασίας της μέλισσας και του μελισσιού. . που δύσκολα το συναντά κανείς σε άλλες απασχολήσεις. Μέλισσα • Μελισσοκομία είναι η τέχνη της εκτροφής των μελισσών. Ευχάριστη. • Αποδοτική: γιατί τα κέρδη που αποδίδει είναι μεγαλύτερα σε σύγκριση με τα κέρδη κάθε άλλης γεωργικής εργασίας. όλο ζωντάνια. και βρίσκεται κοντά σε αυτές έχει ένα απερίγραπτο αίσθημα χαράς – ευτυχίας όταν βλέπει τις μέλισσες να πετούν γύρο του. • • Θετική: διότι έχει πολύ μικρές πιθανότητες ζημιάς. Ο μελισσοκόμος που έχει μια ή περισσότερες κυψέλες. • Η μελισσοκομία είναι μία εργασία Θετική. Αποδοτική.

ακόμη και των εξοχικών συνοικισμών των μεγαλουπόλεων. να έχει και την ή τις κυψέλες της. Γενικά : • Με την ΄΄ πρακτική Μελισσοκομία ΄΄ υψώνουμε μια σημαία και ρίχνουμε ένα σύνθημα: • Από κανένα αγροτικό σπίτι να μη λείπει το μελίσσι. μαζί με την αγελάδα της ή την κατσίκα της. • Δεν υπάρχει χωριό ή πόλης όπου δεν θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν λίγο ή πολύ μερικές κυψέλες καλοφροντισμένες. κοντά στις κότες και τα πουλερικά της. τα τελευταία χρόνια. • Το ίδιο και η οικογένεια της επαρχιακής πόλης. • Η Μελισσοκομία στη χώρα μας. κάτω από τα οπωροφόρα δέντρα της αυλής της. πήρε μεγάλη ανάπτυξη και εξακολουθεί να αναπτύσσεται. • Η αγροτική οικογένεια. .

Τον κηφήνα . που χρησιμεύουν για την απόθεση αυγών. – Την βασίλισσα – Την εργάτρια . που την ταχτοποιούν χτίζοντας ομοιόμορφες θήκες από κερί (κηρήθρες). • Σε κάθε τέτοια κοινωνία βρίσκομαι τριών ειδών κατοίκους. Μέλισσα • Η μέλισσα είναι κοινωνικό έντομο. αλλά μόνο σαν οργανωμένο σύνολο από μερικές χιλιάδες μαζί (σμήνος). μέσα σε ιδιαίτερη κατοικία (κυψέλη). την ανατροφή του γόνου (προνύμφες – νύμφες) και την αποθήκευση του μελιού και της γύρης. γιατί δεν μπορεί να ζήσει απομονωμένη.

όπως το τι είναι σμήνος – τι μελίσσι και τι κυψέλη. . • Προτού προχωρήσουμε. • Κυψέλη: είναι το σκεύος όπου είναι εγκατεστημένο το σμήνος που εξελίχθηκε σε μελίσσι. • Οι κάτοικοι του μελισσιού. Τι είναι το μελίσσι. • Σμήνος: είναι μόνο ο ενήλικος πληθυσμός του μελισσιού δηλαδή τα τέλεια έντομα: • Βασίλισσα • Εργάτριες και • Κηφήνες • Μελίσσι: είναι το σμήνος μαζί με κάθε ηλικίας γόνο (αυγά – προνύμφες – νύμφες). μαζί με τις κηρήθρες και την κατοικία του. πρέπει να ξεχωρίσουμε κάποιες έννοιες που στο λεξιλόγιο των μελισσοκόμων είναι κάπως συγκεχυμένες .

. Η Ιταλική Μέλισσα (Apis mellifica Ligustica). 4. 1. 5. Η μαύρη μέλισσα: (Apis mellifica mellifica). Η καυκασιανή μέλισσα (Apis mellifica caucasica). 2. 3. Η καρνιολική μέλισσα (Apis mellifica carnica). Η Ελληνική μέλισσα (Apis mellifica cecropia). Φυλές Μελισσών με την μεγαλύτερη οικονομική σημασία.

αλλά χωρίς κίτρινο δακτύλιο. • Παρουσιαστικό: Μεγαλόσωμη με φαρδιά κοιλιά και κοντή προβοσκίδα. . • Σήμερα την βρίσκουμε σε μερικές περιοχές της Ισπανίας. που τρέχει γρήγορα επάνω στις κηρήθρε. • Αρκετά επιθετική. • Η μαύρη μέλισσα εγκαταλείφτηκε από τους σύγχρονους μελισσοκόμους της Δ. στη Β. Ευρώπης. Βόρεια και Δυτικά από τις Άλπεις και μέχρι την Κεντρική Ρωσία. • Κατάλληλη για αξιοποίηση όψιμων μελιτοφοριών. • Με την ανάπτυξη της σύγχρονης μελισσοκομίας η μέλισσα αυτή περιορίστηκε πάρα πολύ.5 – 6. και Ν. Από τον 17ον αιώνα η μαύρη μέλισσα μεταφέρθηκε πέρα από τον Ατλαντικό. Ελβετίας και Ρωσίας στις Αυστριακές Άλπεις.5 mm). • Είναι επιρρεπής σε ασθένειες του γόνου. • Περιοχή εξάπλωσης: Ολόκληρη η Ευρώπη. καμιά φορά με μικρές κίτρινες κηλίδες στον 2 ο και 3ο τεργίτη. παραμένει το μελίσσι όλο το καλοκαίρι πολυπληθές και ξεχειμωνιάζει δυνατό. • Διάθεση για σμηνουργία γενικά μικρή. Αργός ρυθμός ανάπτυξης την Άνοιξη. Φυλές Μελισσών • Η μαύρη μέλισσα: (Apis mellifica mellifica). • Μακριές τρίχες και στενές λωρίδες χνουδιού. Χρώμα σκελετού πολύ σκούρο και ομοιογενές. • Ιδιότητες: Νευρική μέλισσα. Γαλλίας. Αμερική και πέρα από τα Ουράλια μέχρι τη Σιβηρία. (5. • Ο ρυθμός παραγωγής γόνου είναι μέτριος και η ανοιξιάτικη ανάπτυξή της όψιμη.

με στενή κοιλιά και σχετικά μακριά προβοσκίδα (6. γιατί σφραγίζει τα κελιά με άσπρου χρώματος κερί. εξαιρετικά έντονη διάθεση παραγωγής γόνου. • Η Ιταλική μέλισσα παράγει την ωραιότερη μελοκηρήθρα. • Περιοχή εξάπλωσης: Ιταλία με εξαίρεση τη Σικελία. Φυλές Μελισσών • Ιταλική Μέλισσα (Apis mellifica Ligustica). . ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή όχι ανθοφορίας στη γύρο περιοχή. • Χάρη στη μακριά προβοσκίδα της αξιοποιεί καλά το κόκκινο αγριοτρίφυλλο. • Ιδιότητες: Ήρεμη κίνηση πάνω στις κηρήθρες. • Μεγάλες αποδόσεις σε μέλι. Χρώμα σκελετού στην κοιλιά έντονο κίτρινο ανοιχτό. όταν υπάρξει πλούσια ανθοφορία την εποχή της πλήρους ανάπτυξης των μελισσιών (καλοκαίρι).3 – 6. • Παρουσιαστικό: Κάπως μικρότερη από την μαύρη μέλισσα. Τα μελίσσια αρχίζουν πολύ νωρίς την Άνοιξη την εκτροφή των σκουληκιών και διατηρούν μια μεγάλη έκταση γόνου στη φωλιά μέχρι αργά το φθινόπωρο. • Παρά την έκδηλη διάθεση για παραγωγή γόνου η σμηνουργία δεν είναι συχνή.6mm). • Οι απαιτήσεις σε τροφή στη διάρκεια του χειμώνα είναι μεγάλες. • Εύκολη παραπλάνηση και πολύ μεγάλη τάση για λεηλασία. γιατί τα μελίσσια ξεχειμωνιάζουν πολυπληθή (δυνατά).

Φυλές Μελισσών • Η καρνιολική μέλισσα (Apis mellifica carnica). • Περιοχή εξάπλωσης: Νότιο τμήμα των Αυστριακών Άλπεων και βόρεια βαλκανική Γουγκοσλαβία. • Το φθινόπωρο η δύναμη του μελισσιού μειώνεται γρήγορα. • Λεπτή με μακριά προβοσκίδα (6. Adam η καρνιολική μέλισσα είναι η πιο ήσυχη και ήπια από όλες τις άλλες φυλές.4 – 6. γιατί προλαβαίνει να σχηματίσει δυνατά μελίσσια νωρίς και να αξιοποιήσει τις ανοιξιάτικες ανθοφορίες. δεν συλλέγει σχεδόν καθόλου πρόπολη και κατά ανεξήγητο τρόπο δεν προσβάλλεται από ασθένειες του γόνου. • Παρουσιάζει πολύ γρήγορη ανάπτυξη την άνοιξη και έχει μεγάλη τάση για σμηνουργία.8mm ). • Καλή Ικανότητα προσανατολισμού. • Η καρνιολική θεωρείται η ΄΄ανοιξιάτικη μέλισσα΄΄. • Σχεδόν ανύπαρκτη διάθεση για λεηλασία. • Κοντό και πυκνό τρίχωμα (γκρίζα μέλισσα). • Ξεχειμωνιάζει με μέτριου μεγέθους μελίσσια. • Στη φυλή αυτή ανήκουν και οι μέλισσες όλης της παραδουνάβιας περιοχής ( Ουγγαρία – Ρουμανία – Βουλγαρία). • Χρώμα τριχών στους κηφήνες. . εφόσον υπάρχει γύρη στη διάθεσή τους. γκρίζο έως γκριζοκαστανό. • Ιδιότητες: Κατά τον Br. • Αξιοποιεί πολύ καλά το κόκκινο αγριοτρίφυλλο. • Το καλοκαίρι διατηρούνται δυνατά τα μελίσσια της φυλής αυτής. • Παρουσιαστικό: Πολύ όμοια με την Ιταλική.

• Χρώμα σκοτεινό αλλά με περισσότερες καστανές κηλίδες στους πρώτους κοιλιακούς δακτύλιους. • Το φθινόπωρο περιορίζεται η είσοδος της κυψέλης τόσο πολύ με τη χρησιμοποίηση πρόπολης ώστε να μένει ελεύθερη μια τρύπα μόνο για τη δίοδο των μελισσιών. Φυλές Μελισσών • Η καυκασιανή μέλισσα (Apis mellifica caucasica). Υφαντίδης – δεύτερη έκδοση – Θεσ/νίκη 1985) . • Έντονη παραγωγή γόνου που έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία δυνατών μελισσιών. αλλά μόλις στα μέσα του καλοκαιριού πετυχαίνεται η πλήρως ανάπτυξή τους. • Στους κηφήνες το χρώμα των τριχών του θώρακα είναι μαύρο. η μορφή σώματος καθώς και τα χαρακτηριστικά της τριχοφυΐας είναι όμοια με εκείνα της καρνιολικής μέλισσας. • Περιορισμένη τάση για σμηνουργία. • Παρουσιαστικό: Το μέγεθος. • Ιδιότητες: Ιδιαίτερα ήρεμη μέλισσα πάνω στην κηρήθρα. • Προσβάλλεται εύκολα από Νοζεμίαση. • Περιοχή εξάπλωσης: Ο Καύκασος. • (Μελισσοκομία Μιχαήλ Δ. • Η καυκασιανή μέλισσα έχει την πιο μακριά προβοσκίδα. • Συλλογή πρόπολης σε μεγάλο βαθμό. • Έχει τάση για λεηλασία και παραπλανάται εύκολα.

την συχνότητα σμηνουργίας ή την αντοχή τους σε ασθένειες. • Ο Br. Ελλάδας και της Πελοπονήσου. • Σύμφωνα με αποτελέσματα σχετικής έρευνας μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον δύο παραλλαγές της Ελληνικής μέλισσας. . ότι δηλαδή η τελευταία είναι πιο επιθετική από την πρώτη. Φυλές Μελισσών • Η Ελληνική μέλισσα: (Apis mellifica cecropia). • Μένει ωστόσο να διαπιστώσουμε ακόμη αν υπάρχουν διαφορές π. με βάση τα μορφολογικά τους γνωρίσματα. • Από τους ίδιους τους μελισσοκόμους γνωρίζουμε ότι υπάρχει τουλάχιστον μια διαφορά σχετικά με την συμπεριφορά της μέλισσας της Β. και ως προς την αποδοτικότητά τους. • Ο ένας βρίσκεται στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη και ο άλλος στην Πελοπόννηση. Adam σε εργασία του αναφέρει για την μέλισσα της Πελοποννήσου ότι είναι η ΄΄ κλασική΄΄ κεκρόπια μέλισσα. • Η Ελληνική μέλισσα δεν ανήκει στις πολύ γνωστές φυλές μελισσών.χ.

000 αυγά το χρόνο. Παράγουν κερί για την κατασκευή των κηρήθρων.000 – 600. • Οι νεότερες εργάτριες παραμένουν μέσα στη φωλιά τους. είναι λοιπόν η μητέρα όλων των μελισσών της κυψέλης. • Η βασίλισσα γονιμοποιείται μία φορά στη ζωή της και γεννάει περίπου 500. • Οι κηφήνες γονιμοποιούν τη βασίλισσα και συμβάλλουν στη σταθεροποίηση της θερμοκρασίας μέσα στην κυψέλη (περίπου 35ο C). οι κηφήνες και οι εργάτριες έχουν το δικό τους ξεχωριστό ρόλο μέσα στην κυψέλη. Είναι η μόνη που γεννά αβγά. • Οι μεγαλύτερες εργάτριες. . κηφήνες αλλά και νέες βασίλισσες. τρέφουν και προστατεύουν τις νύμφες και τη βασίλισσα. πετάνε από λουλούδι σε λουλούδι και μαζεύουν γύρη και νέκταρ. Η ζωή μέσα στην κυψέλη • Η βασίλισσα. Από αυτά τα αυγά προκύπτουν νέες εργάτριες.

• Μέρος των γεννητικών του οργάνων παραμένει στον κόλπο της βασίλισσας. με θερμοκρασίες μεγαλύτερες από 20ο C. • Επτά (7) ημέρες μετά την εκκόλαψή της η βασίλισσα πετά έξω από την κυψέλη. • Στη συνέχεια τα γεννητικά όργανα του κηφήνα αποκόπτονται από το σώμα του με αποτέλεσμα το θάνατό του.5. όπου ζευγαρώνει συνήθως με 8 – 12 κηφήνες. στους χώρους συγκέντρωσης των κηφήνων. • Το ζευγάρωμα διαρκεί 5 – 18 λεπτά. τα γεννητικά όργανα του κηφήνα αναστρέφονται. βγαίνουν από το σώμα του και με τη σύσπαση των μυών της κοιλιάς επέρχεται η εκσπερμάτωση. στον αέρα και σε ύψος 25 μέτρων περίπου. κατά τις απογευματινές ώρες 12 . ταχύτητα ανέμου μικρότερη από 28 χιλιόμετρα την ώρα. το οποίο απομακρύνει ο επόμενος κηφήνας. Το αναπαραγωγικό σύστημα • Ανεπτυγμένο αναπαραγωγικό σύστημα έχουν μόνο οι βασίλισσες και οι κηφήνες. είναι το λεγόμενο ‘’ σημάδι ζευγαρώματος ΄΄. • Κατά τη σύζευξη. • Οι εργάτριες έχουν ατροφικό αναπαραγωγικό σύστημα. .

Ο βιολογικός κύκλος της μέλισσας • Η μέλισσα για να ολοκληρώσει την ανάπτυξή της διέρχεται από τρία στάδια: • Το αυγό • Την προνύμφη και • Τη νύμφη. • Όλα τα αυγά προέρχονται από τη βασίλισσα του μελισσιού. είναι μεγάλα και στενόμακρα και έχουν χαρακτηριστική θέση μέσα στο κελί. .

γύρη και μέλι μέχρι την ημέρα που θα σφραγιστούν τα κελιά με κερί. Ο βιολογικός κύκλος της μέλισσας • Τα αυγά της τρίτης ημέρας είναι έτοιμα για την εκκόλαψη της προνύμφης. Οι αναπτυσσόμενες προνύμφες τρέφονται από τις εργάτριες μέλισσες με βασιλικό πολτό. . οι προνύμφες πλέκουν κουκούλι και περνούν στο στάδιο της νύμφης. • Αφού σφραγιστούν τα κελιά. • Για κάθε διαφορετικό άτομο απαιτείται διαφορετικός συνολικός χρόνος ανάπτυξης του εντόμου. • Για την βασίλισσα απαιτούνται 16 ημέρες από την ημέρα ωοτοκίας. για την εργάτρια 21 ημέρες και για τον κηφήνα 24 ημέρες.

Ο βιολογικός κύκλος της μέλισσας Εργάτριες Βασίλισσα Κηφήνες Στάδιο ανάπτυξης σε ημέρες: Εκκόλαψις αυγών μετά από: 3 3 3 Σφράγισμα κελλιών μετά από: 9 8 10 Έξοδος ενήλικων μετά από: 21 16 24 Βασίλισσα . Κηφήνας . Εργάτρια .

πρόπολη. νερό αφού πρώτα κάνει αναγνωριστικές πτήσεις γύρο από την κυψέλη με σκοπό τον προσανατολισμό της. • Μετά από 45 μέρες πεθαίνει. • 3 – 5 Ταΐζει τις μεγαλύτερες προνύμφες με μέλι και γύρη. . Καθήκοντα εργάτριας μέλισσας μετά την εκκόλαψή της. • 11 – 17 Αποθηκεύουν νέκταρ και γύρη που φέρνουν οι συλλέκτριες. γύρη. . • 5 – 11 Αναπτύσσονται οι υποφαρυγγικοί αδένες της που εκκρίνουν βασιλικό πολτό και ταΐζει με αυτόν τη βασίλισσα και τις προνύμφες 1 – 3 ημερών.Κ α θ ή κ ο ν τ α • 1 – 2 Καθαρίζει τον εαυτό της και τα κελιά και φροντίζει το γόνο. • Τα καθήκοντά της μέσα στην κυψέλη έως ότου γίνει συλλέκτρια. • 17 – 19 Η αδένες του κεντριού έχουν πλήρως αναπτυχθεί και η εργάτρια γίνεται φρουρός στις εισόδους της κυψέλης. • 20 και μετά: Η εργάτρια γίνεται συλλέκτρια και βγαίνει έξω να μαζέψει νέκταρ. Μετά την 11η μέρα οι αδένες αυτοί συρρικνώνονται. • Μέρες μετά την έξοδο από το κελί. Στο ίδιο διάστημα αναπτύσσονται οι κηρογόνοι αδένες της και παράγει κερί για να κτίσει τις κηρήθρες.

Η φυσιολογία της μέλισσας • Στη μέλισσα όπως σε κάθε έντομο. διακρίνουμε : Εργάτρια. Το κεφάλι • 2. . Την κοιλιά • • 1. • 1. Τον θώρακα και • 3. Στο κεφάλι διακρίνουμε: – Δύο σύνθετα μάτια – Τρία απλά μάτια – Δύο κεραίες – Το στόμα με τις δύο σιαγόνες και την προβοσκίδα.

Η βιολογία της μέλισσας Τα δύο σύνθετα μάτια είναι πελώρια και βρίσκονται τοποθετημένα στο κεφάλι. Καθένα από αυτά συγκροτείται από 3. Διακρίνουν τα χρώματα που διακρίνει και το ανθρώπινο μάτι.Τα τρία απλά μάτια βρίσκονται στο πάνω μέρος της κεφαλής τοποθετημένα σαν τρίγωνο. το ένα δεξιά και το άλλο αριστερά. και την βοηθούν να βλέπει κοντινά αντικείμενα. Η μόνη διαφορά είναι ότι η μέλισσα διακρίνει το υπεριώδες και δεν διακρίνει το κόκκινο. . Τα σύνθετα μάτια χρησιμεύουν για να βλέπει μακριά έξω από την κυψέλη και για τον προσανατολισμό της σε σχέση με τον ήλιο όταν πετάει.000 ομματίδια. .

• Στα πίσω πόδια της έχει μικρές κοιλότητες. το γνωστό μας «ζουζούνισμα». λεπτά αλλά δυνατά φτερά. που λέγονται καλάθια. σαν μεμβράνη από ζελατίνη. γιατί εκεί βάζει τη γύρη από τα άνθη. • Αυτά μοιάζουν σαν κίτρινα μπαλόνια. • Το γρήγορο κούνημα των φτερών τους προκαλεί ένα χαρακτηριστικό ήχο. . Η βιολογία της μέλισσας • Από το θώρακα ξεφυτρώνουν δυο ζευγάρια διάφανα. ώστε να μπορεί να πετάξει μακριά για τροφή. • Τα 6 πόδια της μέλισσας είναι κι αυτά τριχωτά και τελειώνουν στις άκρες τους σε νύχια αγκιστρωτά.

μοιάζει σαν τρυπανάκι και συγκοινωνεί με έναν αδένα. όταν βυθιστεί σε έναν ελαστικό ιστό. . • Όταν ενοχληθεί. Η βιολογία της μέλισσας • Η κοιλιά της μέλισσας αποτελείται από 7 δαχτυλίδια. που φέρει στο άκρο του μικρά αγκίστρια στραμμένα προς τα μέσα. • Είναι το μοναδικό της όπλο εναντίον των εχθρών της. • Έτσι. που έχει μέσα δηλητήριο. όπως το δέρμα του ανθρώπου. αμύνεται με το κεντρί αυτό. η μέλισσα είναι αναγκασμένη να εγκαταλείψει το κεντρί με τα σπλάχνα. που είναι συνδεδεμένα μαζί του και κατά συνέπεια πεθαίνει. • Στην άκρη της κοιλιάς υπάρχει το κεντρί το οποίο είναι κούφιο.

Η βιολογία της μέλισσας • Η μέλισσα δεν αναπνέει όπως ο άνθρωπος . την άνοιξη και το καλοκαίρι τρέφεται από τη γύρη και το γλυκό νέκταρ των λουλουδιών. που έχει αποθηκέψει στις κηρήθρες της κυψέλης. αλλά έχει τρύπες στο σώμα. • Η μέλισσα. . Το χειμώνα τρέφεται με μέλι. μέσα από τις οποίες περνά ο αέρας.

σε σχέση με τις άλλες μέλισσες. • Γονιμοποιείται μια φορά στη ζωή της από τους κηφήνες και η αποκλειστική της αποστολή είναι να γεννάει τα αυγά στα ειδικά εξάγωνα κελιά (ένα στο κάθε κελί). • Είναι εύκολο να την αναγνωρίσει κανείς από το αρκετά μεγαλύτερο σώμα της. Η βασίλισσα • Η βασίλισσα είναι η μοναδική γόνιμη θηλυκή μέλισσα στην κυψέλη. που ετοίμασαν οι εργάτριες γι’ αυτό το σκοπό. . και τα πολύ κοντύτερα φτερά της. • Ζει στη μέση της κυψέλης και είναι ο αρχηγός της.

. Γονιμοποίηση βασίλισσας Γονιμοποίηση βασίλισσας Βασίλισσα που γεννάει.

ώστε να μείνει η μοναδική βασίλισσα στην κυψέλη. και τ ις σκοτώνει. από τα οποία βγαίνουν οι εργάτριες. που προορίζονται επίσης για βασίλισσες. Έτσι μπορεί να γεννηθούν 2 ή 3 νέες βασίλισσες στην κυψέλη. και • τα αγονιμοποίητα αυγά. από τα οποία θα βγουν οι κηφήνες. • Υπάρχει πιθανότητα όμως να θραφούν με βασιλικό πολτό και περισσότερες από μια προνύμφες. Η βασίλισσα • Γεννάει δύο ειδών αυγά: • τα γονιμοποιημένα. . το βασιλικό πολτό. ενώ τις υπόλοιπες με μέλι και γύρη. Μόλις εμφανιστεί η πρώτη. • Τη βασιλική προνύμφη τη θρέφουν οι εργάτριες με διαλεχτή τροφή. τρώει το κέρινο σκέπασμα από τα κελιά των άλλων.

Βασιλικά κελιά σμηνουργίας & αντικατάστασης • Μέλισσες σφραγίζουν βασιλικά κελιά σμηνουργίας. βασιλικά κελιά αντικατάστασης .

. Γένηση και εκκόλαψη βασίλισσας. • Ωοτόκα βασίλισσα Βασίλισσα που εκκολάπτεται απο βασιλικό κελί.

όταν το μελίσσι αποφασίζει να αντικαταστήσει μία προβληματική βασίλισσα.βασιλικά κελιά σμηνουργίας . ασθένειας ή άλλον. . δηλαδή να πολλαπλασιαστεί. όταν το μελίσσι πρόκειται να σμηνουργήσει. Βασιλικά κελιά • *. λόγω ηλικίας.βασιλικά κελιά αντικατάστασης . *.

ενώ ο μεγαλύτερος αριθμός συζεύξεων παρατηρείται κατά την 8η – 9η μέρα μετά την έξοδό της από το κελί. • Η βασίλισσα είναι έτοιμη για το γαμήλιο πέταγμα στις 6-7 μέρες. . • Κύρια αποστολή της είναι η ωοτοκία και η διοίκηση του μελισσιού. ενώ οι ηλικιωμένες την εξασκούν συστηματικά για το πέταγμα. • Η πρώτη είναι για να γονιμοποιηθεί και η δεύτερη αν τύχη και σμηνουργήσει. • Κάθε μελίσσι έχει μια μόνο βασίλισσα. • Γι΄ αυτό το λόγο οι εργάτριες την αντικαθιστούν συνήθως όταν έχουν περάσει την ηλικία των δύο (2) ετών. • Η έξοδος τις βασίλισσας γίνεται τις πρώτες απογευματινές ώρες 12 – 17 μ. • Αν βρεθεί από άλλη αιτία έξω από την κυψέλη. • • Η βασίλισσα μένει διαρκώς μέσα στην κυψέλη και δεν βγαίνει παρά μόνο μία ή δύο φορές σε όλη της τη ζωή.μ. δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτή. αλλά η καλλίτερη ηλικία της είναι τα δύο (2) πρώτα χρόνια της ζωής της. • Δεν συλλέγει τροφή ούτε ασχολείται με άλλες εργασίες. • Πριν από την 6η μέρα δεν πετάει η βασίλισσα. • Αρχίζει να ωοτοκεί τρείς μέρες μετά το τελευταίο ζευγάρωμα. Μπορεί να ζήσει και μέχρι πέντε (5) χρόνια. με ελάχιστη θερμοκρασία 20ο C και με ταχύτητα ανέμου όχι μεγαλύτερη από 28km/h. Βασίλισσα • Οι νεαρές εργάτριες ταΐζουν την βασίλισσά τους. • Η βασίλισσα ζει περισσότερο από όλες τις άλλες μέλισσες του σμήνους. που είναι το μοναδικό τέλειο θηλυκό άτομο του μελισσιού και μαζί η μητέρα όλου του πληθυσμού.

• Η εργάτρια είναι ατελές θηλυκό και έχει ατροφικό αναπαραγωγικό σύστημα. νέκταρ και γύρη. είναι η ενασχόληση με όλες τις εργασίες του μελισσιού. μακριά φτερά. • Ουσιαστικά. κύρια αποστολή της. Εργάτρια Είναι το μικρότερο σε μέγεθος άτομο του μελισσιού. • Έχει όργανα για να συλλέγει και να μεταφέρει νερό. και αδένες που μεταξύ άλλων παράγουν βασιλικό πολτό και κερί. άνοιξη και καλοκαίρι. μακριά προβοσκίδα και κεντρί. . ζει το πολύ 45 ημέρες ενώ τον χειμώνα μέχρι και έξι (6) μήνες. εξού και το όνομά της. • Σε εποχές έντονης δραστηριότητας. • Έχει κοντή κοιλιά.

• Η μεταφορά νερού. . • Η κατεργασία νέκταρος για να γίνει μέλι.π. • Η κατασκευή του κεριού & κηρυθρών. γιατί εργάζεται χωρίς να την εξαναγκάζει κανείς και γιατί πειθαρχεί απολύτως στους άγραφους νόμους της κυψέλης. • Η φρούρηση της εισόδου. • Η συλλογή γύρης – πρόπολης – νέκταρος.λ. κ. • Ο καθαρισμός της κυψέλης. Η εργασίες της εργάτριας είναι: • Η φροντίδα για την διατροφή του γόνου. • Η εργάτρια είναι ο δούλος της κυψέλης με την θέλησή της. • Ο αερισμός της κυψέλης.

Διαφορές αυγών ωοτόκας βασίλισσας και ωοτόκας εργάτριας κελιά με εξαγωνικό σχήμα. Αυγά βασίλισσας Αυγά εργάτριας .

• Ο κηφήνας έχει κοντή προβοσκίδα. μεγάλα μάτια. φαρδιά κοιλιά και θώρακα. • Δεν δουλεύουν μέσα στην κυψέλη και τρέφονται από τις εργάτριες από την άνοιξη έως το φθινόπωρο. • Είναι άκακοι και ακίνδυνοι. Είναι μεγαλύτεροι από τις εργάτριες.Κηφήνας • Είναι το αρσενικό άτομο του μελισσιού. • Η ζωή του κηφήνα διαρκεί περίπου 50 – 60 μέρες. . Μερικοί. ωστόσο καταφέρνουν να ξεφύγουν και ξεχειμωνιάζουν μέσα στην κυψέλη. αφού δεν έχουν κεντρί. • Το χειμώνα που οι τροφές λιγοστεύουν οι εργάτριες τους σκοτώνουν ή τους διώχνουν από την κυψέλη. • Έχουν αποκλειστικό προορισμό την αναπαραγωγή του είδους. χοντροί και μαύροι.

• Η πρώτη πτήση τους γίνεται περίπου την 6η – 8η μέρα της ηλικίας τους. που ως συνέπεια για τον ίδιο τον κηφήνα έχει το θάνατο. • Επομένως οι κηφήνες ποτέ δεν συλλέγουν. Κηφήνας • Δεν έχουν κηρογόνους αδένες. • Από όσα είναι μέχρι σήμερα γνωστά ο κηφήνας δεν εργάζεται μέσα στην κυψέλη. Η αναπαραγωγική της ικανότητα μειώνεται μετά την 40η μέρα. • Σε ένα κανονικό μελίσσι οι πρώτοι κηφήνες εμφανίζονται την άνοιξη και κάπως νωρίτερα σε θερμές περιοχές. ούτε και υποφαρυγγικούς αδένες για την παραγωγή βασιλικού πολτού. • Η αποστολή του όπως φαίνεται. είναι η αναζήτηση της παρθένας βασίλισσας και στο ζευγάρωμα μαζί της έξω από την κυψέλη. . ούτε ταΐζουν τον γόνο. • Ωριμάζουν αναπαραγωγικά και είναι ικανά για σύζευξη 12 μέρες περίπου από την έξοδό τους από το κελί. ούτε παράγουν κερί.

Κηφήνας • Τα γεννητικά όργανα του κηφήνα Σε 24 μέρες ο κηφήνας αντικρίζει το φως .

• Η εκκένωση του απευθυσμένου γίνετε στο πρώτο πέταγμα. • Ο κηφήνας καταναλώνει ιδιαίτερα μεγάλες ποσότητες μελιού πριν και μετά το πέταγμα. • Υπολογίζεται ότι για την εκτροφή και συντήρηση χιλίων κηφήνων σε ένα μελίσσι απαιτούνται 7kg μέλι. και πιο έντονα. • Αν ασκήσουμε πίεση με τα δάκτυλά μας στην κοιλιά ενός αναπαραγωγικά ώριμου κηφήνα. αυτός αναστρέφει τα γεννητικά του όργανα. . μια ποσότητα τριπλάσια από αυτή που χρησιμοποιεί μια εργάτρια. • Στο ερέθισμα αυτό αντιδρά καλύτερα. δηλαδή μέλι από τα ανοικτά κελιά. αν έχει άδειο το απευθυσμένο του από περιττώματα. • Μετά την 4η μέρα παίρνουν μόνοι τους τροφή. • Η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την διεξαγωγή της τεχνητής σπερματέγχυσης στη μέλισσα. • Μέχρι την 4η μέρα της ζωής τους ΄΄ ζητιανεύουν΄΄ την τροφή τους από τις εργάτριες και δέχονται από αυτές ένα μίγμα από μέλι και ΄΄μελισσόγαλα΄΄. • Σε μισή ώρα πτήσης καταναλώνει 14 χιλιοστόγραμμα (mg) μέλι. Κηφήνας • Η πλήρης αναπαραγωγική ωριμότητα των κηφήνων είναι μεταξύ 8ης και 12ης ημέρας.

ενώ για τη σωστή λειτουργία τους απαιτείται άφθονο νέκταρ και γύρη. Κτήσιμο φωλιάς μέλισσας • Το κτίσιμο γίνεται από ομάδες μελισσών. • Κηρογόνους αδένες διαθέτουν . . Οι κηρογόνοι αδένες βρίσκονται στους τέσσερις τελευταίους κοιλιακούς δακτυλίους. • Το κτίσιμο ξεκινά με την παραγωγή κεριού από τους κηρογόνους αδένες της μέλισσας. όπως έχουμε πει. οι εργάτριες μέλισσες ηλικίας 11 – 17 ημερών. • Έχει υπολογιστεί ότι για να παραχθεί 1 kg κερί θα πρέπει να καταναλωθεί 8 kg μέλι.

τετράγωνο ή εξάγωνο. Γιατί λοιπόν το εξαγωνικό σχήμα κελιού. • και ίδια χωρητικότητα (μέλι. • Συμπερασματικά λοιπόν το εξαγωνικό σχήμα κελιών της κηρήθρας αξιοποιεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τον διαθέσιμο χώρο. • Εάν συγκρίνουμε σχήματα. . • Τα τριγωνικά. γύρη). τότε θα έμεναν μεταξύ αυτών κενοί χώροι. θα παρατηρήσουμε ότι εάν το σχήμα των κελιών ήταν κυκλικό. τετράγωνα και εξάγωνα κελιά του σχήματος είναι έτσι σχεδιασμένα ώστε να καλύπτουν ισομεγέθεις επιφάνειες. από την άποψη της οικονομίας υλικού. οκτάγωνο ή πεντάγωνο. Έτσι με το ίδιο βάθος έχουν • Η διαφορά τους είναι ότι τα εξάγωνα κελιά έχουν μικρότερη περίμετρο και άρα για την κατασκευή τους απαιτείται μικρότερη ποσότητα πρώτης ύλης (κερί). • Αυτό θα σήμαινε σπατάλη χώρου και υλικού. καθώς τα τοιχώματα θα έπρεπε να ήταν διπλά. Σε περίπτωση που τα κελιά είχαν σχήμα τριγωνικό. της χωρητικότητας και της σταθερότητας. παύουν να υπάρχουν αυτά τα δύο μειονεκτήματα.

Εξαγωνικά κελιά κηρηθρών • Τομή εξαγωνικών κελιών Εξαγωνικά κελιά .

Η διάμετρος μικραίνει κάθε φορά που μία μέλισσα εκκολάπτεται από ένα κελί. με διάμετρο περίπου 9 mm. αλλά ποτέ γύρη. Στα κηφηνοκελιά αποθηκεύεται επίσης μέλι. εκτός από την ανάπτυξη των μελισσών και για την αποθήκευση τροφών. μελιού και γύρης. . Είδη κελιών: Υπάρχουν τριών ειδών κελιά στην κηρήθρα: • Εργατικά κελιά. παράλληλα με την κηρήθρα. Είναι οριζόντια με διάμετρο περίπου 7 mm.: Είναι τα κελιά όπου εκτρέφονται οι εργάτριες μέλισσες. Είναι κατακόρυφα. Τα εργατικά κελιά μπορούν να χρησιμοποιηθούν. • Κηφηνοκελιά: Είναι τα κελιά από τα οποία εκκολάπτονται οι κηφήνες. Είναι οριζόντια με διάμετρο περίπου 5mm. • Βασιλικά κελιά: Είναι τα κελιά από τα οποία εκκολάπτονται οι βασίλισσες.

• Η συλλέκτρια μέλισσα θα εφοδιαστεί με τροφή και θα ξαναφύγει από τη φωλιά. το αποθηκεύει στο ΄΄κοινωνικό της στομάχι ή μελισσοστόμαχο΄΄ και επιστρέφει στη φωλιά. αν και ο κρίσιμος παράγοντας είναι οι ανάγκες του μελισσιού. • Στην περίπτωση που η συλλογή έχει πάει καλά. γυρεοσυλλέκτριες). • Κατά μία έννοια η κάθε μέλισσα στη ζωή της ως συλλέκτρια ( περίπου 20 μέρες) μπορεί να παράγει 1. στην οποία θα προσφέρει το νέκταρ που έχει συλλέξει. Συμπεριφορά κατά τη συλλογή νέκταρος: • Η εργάτρια μέλισσα συλλέγει νέκταρ. πρόπολη και νερό. • Συνήθως οι εργάτριες εξειδικεύονται στη συλλογή ενός αγαθού (νεκταροσυλλέκτριες. γύρη. • Απομυζά με την προβοσκίδα της το νέκταρ. με τον χορό της θα προσπαθήσει να δελεάσει και άλλες μέλισσες να πετάξουν προς συλλογή. μελίτωμα. • Εκεί θα προσπαθήσει να τραβήξει την προσοχή κάποιας οικιακής μέλισσας. • Η οικιακή μέλισσα θα αναλάβει πια τη συμπύκνωση του νέκταρος και την αποθήκευσή του στα κελιά.5 gr μέλι. .

• Τους σβώλους της γύρης τους μεταφέρει και τους τοποθετεί στο τρίτο ζευγάρι ποδιών. στο καλαθάκι της γύρης. • Με το δεύτερο ζευγάρι ποδιών χτενίζει την κεφαλή και το θώρακα. Κάποια ΄΄ οικιακή ΄΄ μέλισσα θα έρθει μετά να συμπιέσει τη γύρη μέσα στο κελί. • Με την βοήθεια αυτών. • Κατά την επιστροφή της στη φωλιά η γυρεοσυλλέκτρια μόνη της τοποθετεί τη γύρη σε κελιά δίπλα στη γονοφωλιά. προσθέτοντας σιελογόνες εκκρίσεις. στην συνέχεια και με το πρώτο ζευγάρι ποδιών συλλέγει τη γύρη την οποία πλάθει. οι οποίες θα βοηθήσουν και στη συντήρησή της. • . προωθώντας στο καλαθάκι της γύρης τα υπολείμματα γύρης. προσθέτοντας σιελογόνες εκκρίσεις. Συμπεριφορά κατά τη συλλογή γύρης: • Η γυρεοσυλλέκτρια προσγειώνεται στο άνθος και χρησιμοποιεί την προβοσκίδα και τις επάνω σιαγώνες για τη διαβροχή και διάνοιξη των ανθήρων.

Ανθική σταθερότητα: • Από έρευνες που έγιναν από επιστήμονες. • Οι εργάτριες έχουν την τάση να επισκέπτονται μόνο ένα είδος λουλουδιού σε κάθε ταξίδι και συνεχίζουν την επίσκεψη αυτού του λουλουδιού για μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι να σταματήσει να παράγει νέκταρ ή γύρη ή μέχρις ότου μία άλλη πηγή θα βρεθεί πολύ καλύτερη. . κατά την διάρκεια ενός ταξιδιού συλλογής. διαπιστώθηκε ότι οι συλλέκτριες μέλισσες ( γύρης ή νέκταρος ) περιορίζουν την δραστηριότητά τους. αφού γνωρίζουν κάθε φορά τις ιδιομορφίες του άνθους το οποίο επισκέπτονται. κυρίως σε ένα είδος φυτού. • Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται ΄΄ ανθική σταθερότητα ΄΄ . • Το χαρακτηριστικό αυτό κάνει τις μέλισσες να εργάζονται πιο γρήγορα και αποδοτικά.

ανάμεσα από τα πέταλα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο βίκος. καθώς το άνθος από το βάρος της μέλισσας κλείνει απότομα. την οσμή του. • Εκτός από δουλειά ρουτίνας. καθώς και το χρονικό διάστημα. • Όμως η ΄΄ έμπειρη΄΄ μέλισσα ξέρει ότι πρέπει να εισάγει την προβοσκίδα της από το πλάι. στηρίζεται στην ικανότητα της συλλέκτριας μέλισσας να μαθαίνει το σχήμα του άνθους. • Το χαρακτηριστικό της << ανθικής σταθερότητας >>. της επιτρέπει να αντιμετωπίζει με επιτυχία τις ιδιαιτερότητες του κάθε άνθους. . μέσα σε ένα 24ώρο. έτσι ώστε να φθάσει στο βάθος του κάλυκα. • Με αυτόν τον τρόπο βέβαια ο βίκος δεν επικονιάζεται. στο οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως. Ικανότητα μάθησης. τότε η προβοσκίδα τους θα συλληφθεί. Εάν μία ΄΄ άπειρη ΄΄ μέλισσα προσπαθήσει να εισάγει την προβοσκίδα της από το άνοιγμα του κάλυκα του άνθους του βίκου και να απομυζήσει το νέκταρ. το χρώμα του. η ικανότητα μάθησης της μέλισσας. αν το άνθος παράγει νέκταρ ή ελευθερώνει ώριμους γυρεόκοκκους. όπου υπάρχει το νέκταρ.

π. ώστε να αποφεύγονται η πολλές μετακινήσεις. τα μελίσσια όμως να μην είναι κάτω από δέντρα που θα τους κρύβουν τον ήλιο. Καλό είναι να υπάρχουν γύρω θάμνοι ή δέντρα για να τους κόβουν τον αέρα. γιατί τους είναι απαραίτητος. • Να είναι προστατευμένη από ισχυρούς ανέμους και υπερβολική υγρασία. • Να είναι μακριά από τοποθεσίες με μεγάλες συγκεντρώσεις μελισσοσμηνών. Το καλοκαίρι η σκιά των δέντρων είναι ευεργετική.). .λ. • Να είναι μακριά από κατοικημένες περιοχές και πολυσύχναστους δρόμους. • Να μπορεί να φθάσει κοντά το μελισσοκομικό φορτηγό για την φορτοεκφόρτωση των κυψελών. • Να είναι κοντά σε πηγή νερού(ρεματιά – ρυάκι – στέρνες κ. Η σωστή θέση εγκατάστασης εξαρτάται από τους εξής παράγοντες: • Να εξασφαλίζει καλές και όσο το δυνατόν περισσότερες ανθοφορίες. όχι όμως κοντά σε ποτίστρες ζώων.

• Μελισσοκομικά γάντια. • Τροφοδότες. • Μελιτοεξαγωγέα. . • Γυρεοπαγίδα. • Μελισσοκομική φόρμα. ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΟΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ Σαν μελισσοκομικό εξοπλισμό μπορούμε να αναφέρουμε τα κάτωθι εργαλεία : • Κυψέλη. • Ποτίστρες. • Μαχαίρι απολεπισμού. • Φίλτρο μελιού. • Μελισσοκομική βούρτσα. • Καπνηστήρι. • Κηρήθρες. • Μελισσοκομική μάσκα. • Ξέστρο.

οι ξερές κοπριές από τις αγελάδες . • Το ρεύμα αέρος που δημιουργεί η φυσούνα διοχετεύεται στον πυθμένα του κουτιού.. όπου καίγεται κάποιο καπνογόνο υλικό.τα άχυρα . • Τέτοια υλικά είναι οι πευκοβελόνες . .τα φύλα άλλων κωνοφόρων όπως κυπαρισσιού και ελάτου – οι ρόκες καλαμποκιού .α. • Κατάλληλα υλικά για κάψιμο είναι εκείνα που παράγουν άφθονο καπνό και χωρίς παράξενες οσμές που ερεθίζουν τις μέλισσες. που πάνω του είναι εφαρμοσμένη μια φυσούνα.τα ξερά χόρτα κ. Καπνηστήρι • Είναι ένα κυλινδρικό μεταλλικό κουτί.

• Ακόμη μπορεί να αφαιρεί καρφιά μέσα από ξύλα με τη βοήθεια της ειδικής σχισμής που έχει. Ξέστρο • Το εργαλείο της κυψέλης είναι ένα σιδερένιο έλασμα που οι δύο άκρες του είναι κοφτερές. • Είναι πολύ χρήσιμο εργαλείο για το μελισσοκόμο και χρησιμοποιείται σα μοχλός για να διαχωρίζει τα διάφορα μέρη της κυψέλης. . όπως καπάκι και πατώματα καθώς και τα πλαίσια μεταξύ τους τα οποία είναι κολλημένα με την πρόπολη. η μια ίσια και η άλλη γυριστή σε ορθή γωνία.

• Ο μελιτοεξαγωγέας είναι κατασκευασμένος από ανοξείδωτο μέταλλο και με την φυγόκεντρο δύναμη που δημιουργεί αναγκάζει το μέλι να εξέλθει από τα κελιά της κηρήθρας. • Κατόπιν το μέλι συγκεντρώνεται στον πυθμένα του μελιτοεξαγωγέα και από κει με μια κάνουλα βγαίνει έξω. • Τα πλαίσια τοποθετούνται στον μελιτοεξαγωγέα κάθετα προς την ακτίνα του κυλίνδρου ή σε ακτινωτή διάταξη. • Ο μελιτοεξαγωγέας μπορεί να είναι χειροκίνητος ή ηλεκτροκίνητος. Μελιτοεξαγωγέας : • Είναι ένα κυλινδρικό δοχείο σε ειδικές θέσεις του οποίου τοποθετούνται τα απολεπισμένα πλαίσια για την εξαγωγή του μελιού. .

Σε διαφορετική περίπτωση έως ότου φτάσουμε στον πρώτο πάτωμα. • 3ο Βήμα : Ανασηκώνεται το εσωτερικό καπάκι και το μελίσσι καπνίζεται.βήμα • 1ο Βήμα : ανάβουμε το καπνιστήρι. • 6ο Βήμα : οι μελιτοθάλαμοι μετακινούνται σκεπασμένοι με το εσωτερικό καπάκι και τοποθετούνται διαγώνια επάνω στ εξωτερικό καπάκι. πριονίδια. Ελέγχεται εάν βρίσκεται η βασίλισσα στο καπάκι. • 2ο Βήμα : ο μελισσοκόμος πρέπει να στέκεται πάντα στο πλάι ή πίσω από την κυψέλη. η επιθεώρηση ξεκινά από τη γονοφωλιά. σε επαφή με το προηγούμενο. για να μην εμποδίζει την πτήση των μελισσών. Το μελίσσι καπνίζεται από την είσοδο. Στην περίπτωση που ένα μελίσσι έχει περισσότερα από ένα πατώματα. μπροστά στην είσοδο. ποτέ μπροστά στην είσοδο. από αυτή που εργάζεται ο μελισσοκόμος. • 5ο Βήμα : τα πλαίσια αφαιρούνται προσεκτικά. χωρίς κραδασμούς. ίσκα. και εάν ναι διευκολύνεται ώστε να επιστρέψει στο μελίσσι. Στη συνέχεια αφαιρείται και τοποθετείται ανάποδα. και ανασηκώνονται κατακόρυφα. Κάθε πλαίσιο επιθεωρείται ξεχωριστά και επανατοποθετείται στην κυψέλη. έτσι ώστε να διευκολυνθεί η εργασία. Ως καύσιμο υλικό χρησιμοποιούνται πευκοβελόνες. • 4ο Βήμα : αφαιρείται ένα από τα ακριανά πλαίσια. πίσω ή δίπλα στην κυψέλη. βουνιές αγελάδας κ. Το πλαίσιο αυτό τοποθετείται στην αντίθετη πλευρά. έτσι ώστε να μην συνθλίβονται μέλισσες. όλες οι μέλισσες από τους άλλους ορόφους θα έχουν μαζευτεί εκεί.α. έτσι ώστε οι μέλισσες που βρίσκονται πάνω σ’ αυτό να μπορούν να μπουν χωρίς ενόχληση στην κυψέλη. Το κάθε πλαίσιο επιθεωρείται σε οριζόντια θέση. γεγονός που θα κάνει την επιθεώρηση αδύνατη. το πρώτο από κάτω προς τα πάνω πάτωμα. Πώς επιθεωρούμε ένα μελίσσι: βήμα . . έτσι ώστε να μην δημιουργούνται κενά μεταξύ των πλαισίων..

όταν βρέχει ή φυσάει δυνατός άνεμος. • Φοράμε μάσκα και αποφεύγουμε τα αρώματα. • Τα σκούρα ρούχα και τα αρώματα ερεθίζουν τις μέλισσες και τις κάνουν επιθετικές. • Χρησιμοποιούμε ανοιχτόχρωμα ρούχα. • Ποτέ δεν ανοίγουμε την κυψέλη χωρίς την χρήση καπνού. • Η θερμοκρασία να είναι τουλάχιστον 15ο C και πάντοτε να προσέχουμε οι κηρήθρες με γόνο να μην είναι εκτεθειμένες έξω για πολύ ώρα. • Να αποφεύγεται το άνοιγμα των κυψελών . Για να επιθεωρήσουμε το μελίσσι πρέπει να πρέπει να γνωρίζουμε ότι: • Γίνεται πάντα με ηλιόλουστη και ζεστή μέρα. .

). Όταν επιθεωρούμε ένα μελίσσι προσέχουμε τα παρακάτω: • Αν υπάρχει βασίλισσα και σε ποια κατάσταση βρίσκεται. για να αποφασίσουμε αν θα προσθέσουμε πλαίσια ή όχι. (αν υπάρχουν βασιλικά κελιά την άνοιξη σε πολύ δυνατά μελίσσια. • Σημάδια σμηνουργίας. • Τον πληθυσμό του. • Την έκταση του γόνου και την κατάστασή του. χωρίς άσκοπους θορύβους που εκνευρίζουν τις μέλισσες και τις κάνουν επιθετικές. • Την ποσότητα τροφής (μέλι – γύρη) που είναι αποθηκευμένη στης κηρήθρες.λ.). • Η επιθεωρήσει πρέπει να γίνεται με ήρεμες κινήσεις.π. • Την ύπαρξη ασθενειών ή συμπτώματα (βαρρόα – σηψιγονίες κ. .

• Να διατηρήσουν τη σχετική υγρασία μέσα στο κελί στα επιθυμητά επίπεδα. • Την αραίωση του μελιού ή του πυκνού σιροπιού. • Να επιβιώσουν ως οργανισμοί. καθώς όπως και στον άνθρωπο το 60% του όγκου του σώματός τους αποτελείται από νερό. ώστε να παρασκευάσουν το μίγμα με το οποίο ταΐζουν το γόνο. . Νερό και μέλισσα • Το νερό είναι απαραίτητο στις μέλισσες για: • Τη ρύθμιση της θερμοκρασίας της φωλιάς. • Να διαλύσουν την κρυσταλλική ζάχαρη ή το ζαχαρωμένο μέλι. ώστε να μπορέσει το ωό που ωοτοκεί η βασίλισσα να εκκολαφθεί και να μην αποξηρανθεί. που τους δίνεται ως τροφοδότηση.

. Σμηνουργία Σμηνουργία η χαρά των μελισσών και ο εφιάλτης των μελισσοκόμων. Ο φυσικός πολλαπλασιασμός της μέλισσας.

διότι σημαίνει απώλεια μελισσών. και σημαντική μείωση της παραγωγής σε μέλι. . • Σήμερα η σμηνουργία θεωρείται αμέλεια του μελισσοκόμου. • Δεν είναι και τόσο εύκολη η καταστολή της σμηνουργίας. • Είναι η οριστική αναχώρηση μέρους ενός μελισσιού με την παλιά βασίλισσα και η εγκατάστασή του σε άλλο μέρος. Σμηνουργία • Σμηνουργία: είναι ένα φυσικό φαινόμενο που συμβαίνει όταν ένα μελίσσι χωρίζεται σε δύο μέρη και είναι ο φυσικός τρόπος πολλαπλασιασμού του.

• Περιορισμός θερμοκρασίας γύρο από την κυψέλη. . • Αφαίρεση πλαισίων με σκεπασμένο γόνο. • Αύξηση του χώρου της κυψέλης. • Αμοιβαία αλλαγή θέσης.5 – 2 χρόνια) • Επιλογή μελισσών με μικρή τάση σμηνουργίας. Σμηνουργία Μέτρα πρόληψης σμηνουργίας. • Καλός αερισμός του εσωτερικού της κυψέλης. • Η τακτική ανανέωση βασίλισσας (1. • Προσθήκη κηρήθρων με άδεια κελιά.

• Ο συνωστισμός της γονοφωλιάς • Η ηλικία των εργατριών. • Η ηλικία της βασίλισσας. • Η κληρονομικότητα (γεννητικοί παράγοντες ). • Η μειωμένη μετάδοση της φερομόνης της βασίλισσας μέσα στην κυψέλη. • Οι καιρικές συνθήκες. Αυτά είναι: • Το μέγεθος του μελισσιού. Τα αίτια που προκαλούν τη σμηνουργία. • Η αφθονία της τροφής (νέκταρ & γύρη). .

Αφεσμός • Τελική τοποθεσία με κτισμένες κηρήθρες Αφεσμός ψηλά σε δέντρο .

Αισθήσεις των μελισσών:

• Αισθήσεις των μελισσών: • Α. Η όραση:

• Χρησιμοποιούν την αίσθηση της όρασης, για να
προσανατολίζονται στην ύπαιθρο όταν μαζεύουν
• Η όραση γύρη – πρόπολη – νέκταρ και πιθανώς νερό και
για να επιστρέψουν στην κυψέλη.
• Η όσφρηση
• Η μέλισσα μπορεί να διακρίνει 4 χρώματα:

• Η γεύση – Το υπεριώδες
– Το μπλε
• Η αφή – Το πρασινομπλέ και
– Το κίτρινο
• Η ακοή • Ο άνθρωπος δεν μπορεί να δει το
υπεριώδες, ενώ η μέλισσα δεν μπορεί να
• Άλλες αισθήσεις

δει το κόκκινο φως .

Η όραση

• Α. Η όραση:
• Χρησιμοποιούν την αίσθηση της όρασης, για να προσανατολίζονται στην ύπαιθρο
όταν μαζεύουν γύρη – πρόπολη – νέκταρ και πιθανώς νερό και για να επιστρέψουν
στην κυψέλη.

• Η μέλισσα μπορεί να διακρίνει 4 χρώματα:
– Το υπεριώδες
– Το μπλε
– Το πρασινομπλέ και
– Το κίτρινο

• Ο άνθρωπος δεν μπορεί να δει το υπεριώδες, ενώ η μέλισσα δεν μπορεί
να δει το κόκκινο φως.

Η όσφρηση

• Τα αισθητήρια όργανα της όσφρησης στην μέλισσα βρίσκονται στα τελευταία 8 άρθρα
της κεραίας.

• Το επίπεδο ανίχνευσης οσμών που δεν έχουν σημασία για τις μέλισσες, είναι πολύ
χαμηλότερο από εκείνο των ανθρώπων, ενώ για οσμές λουλουδιών, αυτό είναι περίπου δύο
φορές πιο οξύ από του ανθρώπου.

• Οι οσμές των λουλουδιών είναι σημαντικές για την μέλισσα, γιατί βοηθάει στην ανακάλυψη των
λουλουδιών, καθώς επίσης και για την υπόδειξη του είδους του λουλουδιού από τον χορό που
κάνουν.

• Με την όσφρηση οι μέλισσες αναγνωρίζουν τα άτομα που ανήκουν στο ίδιο μελίσσι.
• Οι φερομόνες έχουν πολύ μεγάλη σημασία για τον έλεγχο του μελισσιού, καθώς και για την
επιβίωσή του.

• Οι μέλισσες έχουν πολύ μεγάλη ικανότητα να αναγνωρίζουν τις οσμές αυτές σε πολύ μικρή
συγκέντρωση.

• Τα πιο ελκυστικά ζάχαρα για τις μέλισσες είναι: • Η Σουκρόζη • Η Γλυκόζη • Η Μαλκτόζη και • Η Φρουκτόζη. στις κεφαλές και στους ταρσούς των μπροστινών ποδιών. αλλά το πικρό είναι πολύ λιγότερο σημαντικό για τις μέλισσες από ότι τα άλλα τρία. . • Ο άνθρωπος μπορεί να ανιχνεύσει ποσοστό ζαχάρων μέχρι 0. • Η μέλισσα ανιχνεύει τις διάφορες γεύσεις με τα αισθητήρια όργανα που βρίσκονται στα στοματικά μόρια μέσα στο στόμα. • Το χαμηλότερο ποσοστό ζαχάρων που μπορεί να ανιχνεύσει η μέλισσα μέσα σε ένα διάλυμα είναι μέχρι 2%. Η γεύση : Ο άνθρωπος μπορεί να διακρίνει 4 διαφορετικά είδη γεύσεων: • Το γλυκό • Το ξινό • Το πικρό και • Το αλμυρό • Διάφορες μελέτες έδειξαν ότι η μέλισσα μπορεί να διακρίνει τις 4 αυτές διαφορετικές γεύσεις.4% σε ένα διάλυμα.

οι τρίχες αυτές πιέζονται και επανέρχονται στη θέση τους όταν παύσει να υπάρχει η πίεση. • Έστω και με μια απλή πίεση πάνω στο σώμα. Αφή: • Αφή: • Οι τρίχες που βρίσκονται στην επιφάνεια του σώματος της μέλισσας είναι αισθητήριες τρίχες αφής και είναι οι πιο απλές μορφές αισθητηρίων οργάνων. • Οι αισθητήριες τρίχες αφής είναι συνδεδεμένες με νευρώνα (νευρικό κύτταρο) και αυτό με τη σειρά του με το κεντρικό νευρικό σύστημα όπου μεταδίδεται το ερέθισμα. .

• Ο ήχος που ακούν οι μέλισσες. • Οι μέλισσες αντιδρούν στις δονήσεις της κηρήθρας (κραδασμούς του υποστρώματος). • Έτσι οι μέλισσες αντιδρούν πολύ γρήγορα στα χτυπήματα των κυψελών που προκαλούνται από έξω. . προκαλείται από κινούμενα μόρια αέρος. Ακοή • Οι συλλέκτριες εργάτριες παράγουν κάποιο ήχο για να γνωστοποιήσουν στις άλλες μέλισσες ότι έχει βρεθεί τροφή. • Η μέλισσα που ακολουθεί τη χορεύτρια κρατάει τις δύο κεραίες της κάθετα στο μέτωπό της αλλά με μια γωνία 90ο μοιρών μεταξύ τους. • Ο ήχος αυτός παράγεται από τις χορεύτριες μέλισσες με το κούνημα των φτερών τους. που ακολουθούν τις χορεύτριες. • Αυτός ο ήχος είναι διαφορετικός από εκείνον που κάνουν οι μέλισσες όταν πετουν. • Το όργανο που συλλαμβάνει τους ήχους καλείται όργανο του τζόνστον και βρίσκεται στο γόνατο της κεραίας (μέσα στον ποδίσκο). • Τον τύπο αυτού του ήχου τον ακούν οι μέλισσες μόνο από κοντινή απόσταση (μικρότερη του 1 cm).

Αναφορικά τα προϊόντα τις μέλισσας είναι: Το μέλι Η γύρη Ο βασιλικός πολτός Το νέκταρ Η πρόπολη Το κερί Το δηλητήριο Η επικονίαση . Προιόντα μέλισσας.

. • Σε αυτό το διάστημα ανεβαίνουν στην επιφάνεια του μελιού φυσαλίδες από αέρα και πολύ λεπτά κομματάκια από κερί σχηματίζοντας ένα στρώμα από ΄΄αφρό΄΄. και. τον δίνουμε για τροφή στις μέλισσες. Η διαύγαση • Το μέλι συγκεντρώνεται. • Ύστερα από τη διαύγαση μπορεί πια ο παραγωγός να διαθέσει το μέλι του. Με ένα ξέστρο απομακρύνουμε πάλι προσεκτικά αυτό τον αφρό (ξάφρισμα). περνά από σήτα με διπλό φίλτρο και παραμένει στα δοχεία ωρίμανσης για λίγες ημέρες. • Τα δοχεία με το στραγγισμένο μέλι κλίνονται καλά με τα καπάκια τους και μένουν αμετακίνητα για μερικές μέρες σε ένα σχετικά ζεστό δωμάτιο. αφού τον μαζέψουμε κάπου.

’’. Ποια είναι η απόδοση μιας κυψέλης. • Σε πλούσιες περιοχές μπορεί να έχουμε αποδόσεις από 20 – 25 kg μέλι. . • Όλοι έχουμε την απορία: ΄΄ Τι αποδίδει μια κυψέλη. • Εξαρτάται από την ανθοφορία και πολλές φορές από τον έμπειρο μελισσοκόμο.

• Από την συμμετοχή του μελισσοκόμου στη διαδικασία παραγωγής μελιού. ώστε να εξερευνήσουν και στη συνέχεια να αξιοποιήσουν πλήρως τις προσφερόμενες πηγές νέκταρος. • Το ποσό του μελιού που μπορεί να παραχθεί από μια ορισμένη έκταση γης εξαρτάται από τους εξής παράγοντες: • Από το ποσό του νέκταρος και των μελιτωμάτων. • Από την ικανότητα βόσκησης των μελισσών. και το ποσό της γύρης των φυτών της συγκεκριμένης περιοχής. • Από τις καιρικές συνθήκες. Παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγή μελιού. • Από την ύπαρξη ικανού αριθμού μελισσών. .

δίδυμο Γκιώνας – Παρνασσού στη Στερεά ρεικιού. Είδη μελιού. πλείστον από τις μεγάλες πεδιάδες της Θεσσαλίας. Πελοπόννησο. καστανιάς. το αγκαθιών. της Μακεδονίας και της Θράκης • Από έλατο: Δε θεωρείται σταθερή ετήσια και στηρίζεται στα τριφύλλια. της παραγωγής που θεωρείται σταθερή σχεδόν σε ετήσια βάση. Στην ίδια παραγωγή και προέρχεται κυρίως από τα κατηγορία όμως αλλά σε μικρότερες βουνά Μαίναλο και Πάρωνα στην ποσότητες κατατάσσονται τα μέλια εσπεριδοειδών (πορτοκαλιάς). αγριορίγανης. ακόμα ακακίας. μέντας. Πάρνηθα στην Αττική. λεβάντας. προέρχεται ως επί το Χαλκιδικής και της Θάσου. πολύκομπου. κουμαριάς. μουσμουλιάς. οπωροφόρων δέντρων ή από θρούμπα και τσάι του βουνού που έχουν όμως τελείως τοπικό χαρακτήρα και παράγονται σε ακόμη μικρότερες ποσότητες. φασκομηλιάς. ευκαλύπτου. στα μπαμπάκια και τους ηλίανθους. . Ο κύριος όγκος αυτής της από τις περιοχές της Βόρειας Εύβοιας. βελανιδιάς. • Πευκόμελο: Πρόκειται για μια σταθερή • Ανθόμελο: Πρόκειται για μια μεγάλη κατηγορία στην οποία κατατάσσονται πολλά σχεδόν παραγωγή που προέρχεται κυρίως είδη μελιών. και αρκετών άλλων και τη ραχοκοκαλιά της Πίνδου βορειότερα.

λόγω των ερείκη η φθινοπωρινή. Έχει την πρώτη διαχείμαση (κάνοντάς τα γερά) ενώ η ζήτηση γιατί αν αναμειχθεί ακόμα και ερείκη η εαρινή που ανθοφορεί νωρίς με μικρές ποσότητες (5%) με άλλους την άνοιξη. επηρεάζει καθοριστικά εκκίνηση του σμήνους και τη το άρωμά τους. Κρήτη και τα νησιά. Erica Arborea που αφθονεί στα βουνά ξεχωριστών και έντονων αρωματικών της Χαλκιδικής). Erica Verticillata και ερίκη η εαρινή. Στερεά Ελλάδα. • Θυμαρίσιο: Ανήκει κι αυτό στα • Στην περιοχή της Αρναίας παράγεται το ανθόμελα αλλά καταγράφεται ως σουσουρίσιο μέλι (από τη σουσούρα. Η ερίκη η φθινοπωρινή που εκτιμήθηκαν ιδιαίτερα από προετοιμάζει τα μελισσοσμήνη για τη αρχαιοτάτων χρόνων. θρεπτικό μέλι. ένα πολύ αρωματικό και και γευστικών χαρακτηριστικών του. Πελοπόννησο. . είναι πολύ σημαντική για την τύπους μελιών. Μέλι από θυμάρι και σουσούρα. Παράγεται κυρίως στη γονιμοποίηση. ιδιαίτερη κατηγορία.

.Πλαίσιο με σφραγισμένο μέλι και αφαίρεση του σφραγίσματος με κερί με το μαχαίρι απολεπισμού.

ανόργανων στοιχείων και αμινοξέων. με έντονη οξύτητα. . • Ο φρέσκος βασιλικός πολτός έχει λαμπερό λευκό χρώμα. Βασιλικός πολτός: • Βασιλικός πολτός: • Είναι μία κρεμώδης πρωτεϊνούχα ουσία. • Προορίζεται για την διατροφή όλων των ατελών σταδίων της μέλισσας. • Είναι πλούσια πηγή βιταμινών. άσπρη σαν το γάλα. γι΄ αυτό και ονομάζεται ΄΄ γάλα των μελισσών΄΄. • Παράγεται στους υποφαρυγγικούς αδένες των νεαρών εργατριών. με κάποια ιδιάζουσα οσμή και υπόπικρη γεύση. • Το χρώμα του βασιλικού πολτού έχει μεγάλη σημασία γιατί αποτελεί δείκτη της φρεσκότητας και της καταλληλότητάς του.

. σε διάταξη κατά ζεύγη. αλλά στις κηρήθρες παίρνει το κίτρινο χρώμα. Κερί • Κερί: • Το κερί είναι μια λιπαρή ουσία που παράγει η μέλισσα από τους κηρογόνους αδένες που βρίσκονται στην κοιλιά της. • Από του κηρογόνους αδένες το κερί βγαίνει σε λέπια. στους τέσσερις τελευταίους δακτυλίους. τα φέρνει στο στόμα της και τα πλάθει με τους σιαγόνες της. ύστερα από ζύμωση και ανάμειξη με τις εκκρίσεις των σιελογόνων αδένων. • Χρησιμοποιείται για την κατασκευή των κηρήθρων. • Κατά κανόνα το κερί είναι άσπρο. που οφείλεται στα καροτινοειδή της γύρης. που η μέλισσα πιάνει με τα πόδια της.

. γύρη. • Το χρώμα της πρόπολης εξαρτάται από τη φυτική της προέλευση. • Την βρίσκουμε σε καφέ – πράσινο. ως και σκούρο καφέ. που τυχών σκότωσαν με τα κεντριά τους. Πρόπολη • Η πρόπολη είναι η ρητινώδης κολλητική ουσία που συλλέγουν ο ι μέλισσες από τα μάτια ορισμένων δασικών δέντρων. τρύπα ή κοιλότητα μέσα στην κυψέλη. τα κυπαρίσσια. καστανή . να σκεπάσουν κάθε χαραμάδα. • Δηλαδή. οι ιπποκαστανιές. ένζυμα και άλλες ουσίες και την χρησιμοποιούν για να στεγανοποιήσουν και να απολυμάνουν το εσωτερικό της φωλιάς τους.α. την εμπλουτίζουν με κερί. καθώς και από τον φλοιό των κωνοφόρων. όπως οι λεύκες. οι ιτιές. οι τούγιες κ.. αλλά δεν μπόρεσαν να πετάξουν έξω από την κυψέλη εξαιτίας του βάρους τους. τα έλατα. όπως είναι τα πεύκα . να κάνουν αδιάβροχα τα τοιχώματά της και να βαλσαμώσουν τα πτώματα σχετικά μεγάλων ζώων (σαύρες – ποντικοί – γυμνοσάλιαγκες).

χ κηπευτικών) δείχνουν πως η απόδοση μετά από βόσκηση μελισσιών στις καλλιέργειες αυτές αυξάνει. • Άρα το ουσιαστικότερο ΄΄προϊόν΄΄ της μέλισσας είναι η επικονίαση αφού αυτή η προσφορά της ξεπερνάει την αξία όλων των προϊόντων της κυψέλης. εκτός από αύξηση της ποσότητας να απολαμβάνουν και βελτίωση της ποιότητας. . η καρπόδεση ενισχύεται και οι καρποί γίνονται μεγαλύτεροι με αποτέλεσμα. Επικονίαση Επικονίαση είναι μια λειτουργία των φυτών κατά την οποία η ώριμη γύρη από τους στήμονες μεταφέρεται στο άνθος άλλου φυτού για να γίνει έτσι η γονιμοποίηση του ωαρίου και να σχηματιστούν τα σπέρματα (αναπαραγωγή του φυτού). • Επιπλέον. • Έρευνες αλλά και προσωπικές παρατηρήσεις παραγωγών οπωροφόρων δέντρων και άλλων καλλιεργειών (π. • Στην πράξη η επικονίαση των ανθέων από την μέλισσα επιφέρει τεράστια οφέλη στους παραγωγούς. • Οι μέλισσες βοηθούν στη γονιμοποίηση ποσοστού 60 – 70 % των φυτικών ειδών.

τότε μπορεί να υποδείξει τη σωστή θέση της τροφής στις άλλες εργάτριες του μελισσιού. • Η επικοινωνία μεταξύ των ατόμων του μελισσιού πραγματοποιείται με τους διάφορους χορούς που εκτελούν ορισμένες εργάτριες για να υποδείξουν την απόσταση. . Επικοινωνία και Προσανατολισμός • Όταν μια εργάτρια μέλισσα ανακαλύψει μια πηγή τροφής. την κατεύθυνση και την ποσότητα τροφής.

Επικοινωνία και Προσανατολισμός • Επικοινωνία και Προσανατολισμός • Οι μηχανισμοί επικοινωνίας και προσανατολισμού των μελισσών έχουν τραβήξει το ενδιαφέρων πολλών επιστημόνων. • Η επικοινωνία μεταξύ των ατόμων του μελισσιού πραγματοποιείται με τους διάφορους χορούς που εκτελούν ορισμένες εργάτριες για να υποδείξουν την απόσταση. για να τους μελετήσουν. την κατεύθυνση και την ποσότητα τροφής. . • Στενή σχέση έχουν και οι μηχανισμοί προσανατολισμού με τους οποίους οι εργάτριες φεύγουν και επιστρέφουν στη φωλιά τους. Όταν μια εργάτρια μέλισσα ανακαλύψει μια πηγή τροφής. τότε μπορεί να υποδείξει τη σωστή θέση της τροφής στις άλλες εργάτριες του μελισσιού.

Χοροί μελισσών • Οι χοροί μελισσών • Οι εργάτριες μέλισσες. την κατεύθυνση και την ποιότητα της τροφής εκτελούν διάφορους χορούς. • Από τις διάφορες μελέτες που έχουν γίνει έχουν βρεθεί τρεις βασικοί χοροί : • Ο κυκλικός χορός • Ο μικτός χορός ή χορός της παλλόμενης κοιλιάς • Ο χορός των δονήσεων . για να υποδηλώσουν την απόσταση.

κυκλικός χορός • Ο κυκλικός χορός : πληροφορεί ότι η πηγή της τροφής βρίσκεται πολύ κοντά στην κυψέλη και σε απόσταση λιγότερη από 15μέτρα και δεν δίνει πληροφορίες για την ακριβή απόσταση και κατεύθυνση της τροφής. # • Σ’ αυτό το χορό οι χορεύτριες εργάτριες συνεχώς κάνουν μικρούς κύκλους και σε κάθε 1 . • Μπορεί να κάνουν μέχρι 20 στροφές και ο χορός αυτός διαρκεί μόνο μερικά δευτερόλεπτα ως και ένα λεπτό. Όταν οι εργάτριες ανακαλύψουν μια πηγή τροφής στη γύρο περιοχή της κυψέλης. αλλά δεν είναι γνωστό ποιοι είναι οι μηχανισμοί με τους οποίους οι μέλισσες αξιολογούν την ποιότητα της γύρης η οποία είναι διαθέσιμη. σε σχέση με το νέκταρ που είναι οφθαλμοφανές. με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που τον πραγματοποιούν για το νέκταρ. • Η εργάτρια που είναι φορτωμένη με γύρη πραγματοποιεί το χορό. σιγά σιγά γίνεται μικτός χορός. • Η μυρωδιά της γύρης μεταφέρεται στις άλλες εργάτριες οι οποίες παίρνουν τις πληροφορίες για την ποιότητα και ποσότητα της διαθέσιμης γύρης. • Ο κυκλικός χορός δίνει πληροφορίες για πηγή τροφής η οποία βρίσκεται σε απόσταση μικρότερη των 15 μέτρων. ενώ συγχρόνως την παρακολουθούν και άλλες εργάτριες από κοντά. • Η εργάτρια που βρήκε τροφή κοντά στην κυψέλη δίνει νέκταρ στις εργάτριες του μελισσιού και μετά πραγματοποιεί τον κυκλικό χορό ακολουθούμενη από τις εργάτριες.100 μέτρων οι μέλισσες πραγματοποιούν ενδιάμεσους χορούς και από κυκλικός. . • Για απόσταση 15 .2 κύκλους – στροφές αλλάζουν κατεύθυνση. τότε πραγματοποιούν πάλι τον ίδιο κυκλικό χορό. • Συχνά γίνεται και τροφάλλαξη μεταξύ της χορεύτριας και των εργατριών της κυψέλης.

κυκλικός χορός .

την κατεύθυνση. όταν η απόσταση μικραίνει. η μέλισσα επιστρέφει στην αρχική θέση από την οποία άρχισε την ευθεία διαδρομή. αλλά αυτή τη φορά από την αντίθετη κατεύθυνση. η εργάτρια μέλισσα πραγματοποιεί μια ευθύγραμμη διαδρομή κουνώντας έντονα την κοιλιά της. • Σε έναν τυπικό μικτό χορό. • Ο χορός είναι πιο αργός. • Η απόσταση υποδηλώνεται με τον αριθμό των ευθειών διαδρομών που πραγματοποιεί η χορεύτρια μέλισσα μέσα σε 15 δευτερόλεπτα. • Ο χορός αυτός είναι ο ίδιος για τη συλλογή νέκταρος και γύρης. . πραγματοποιώντας ένα ημικύκλιο. • Στο τέλος της ευθύγραμμης διαδρομής. οι οποίες την παρακολουθούν από κοντά. • Όπως στον κυκλικό χορό. για να μεταδώσουν πληροφορίες για την απόσταση. με έναν ρυθμό 13-15 φορές το δευτερόλεπτο. • Όταν μια χορεύτρια μέλισσα μεταφέρει καλό φορτίο νέκταρος χορεύει πιο έντονα και ο έντονος ενθουσιασμός τις προτρέπει τις άλλες εργάτριες στη λήψη της τροφής με τροφάλλαξη. μικτός χορός • Ο μικτός χορός ή κουνιστός χορός : • Οι μέλισσες πραγματοποιούν το χορό αυτό. και την ποιότητα τροφής σε αποστάσεις μεγαλύτερες των 100 μέτρων από τη φωλιά. όταν η απόσταση της τροφής είναι μεγάλη και πιο γρήγορη. η χορεύτρια μέλισσα δίνει μια μικρή ποσότητα από το νέκταρ που συνέλεξε στις άλλες μέλισσες.

μικτός χορός

μικτός χορός

• Η οριζόντια κατεύθυνση της τροφής μεταφράζεται μέσα στης κυψέλη με το αντίθετο της
βαρύτητας της γης. Για παράδειγμα, αν η τροφή είναι στην ίδια κατεύθυνση με τον ήλιο τότε η
ευθεία διαδρομή του χορού θα είναι ακριβώς προς τα πάνω.

• Αν η τροφή είναι 60ο προς τα δεξιά του ηλίου, τότε η ευθεία διαδρομή του χορού θα είναι κατά
60ο δεξιά της κατακόρυφου. Οι εργάτριες έχουν εξειδικευμένα όργανα στη βάση του λαιμού για
να ανιχνεύουν τη βαρύτητα της γης.

• Οι χοροί εκτός από την παρουσία του νέκταρος και της γύρης που υποδηλώνουν, μπορούν να
δηλώσουν τη θέση του νερού και πιθανόν της πρόπολης, ενώ οι χοροί που συμβαίνουν στην
επιφάνια του τσαμπιού κατά τη διάρκεια της σμηνουργίας, υποδηλώνουν τις τοποθεσίες για τις
πιθανές θέσεις της φωλιάς.

Η αμφισβήτηση της ¨γλώσσας¨ των μελισσών :

• Όπως είδαμε παραπάνω, οι μέλισσες που βρήκαν κάποια τροφή έξω εκτελούν τους χορούς, για
να υποδείξουν στις άλλες μέλισσες τη θέση της τροφής.
• Ο ρόλος όμως των χορών για την επικοινωνία των μελισσών αμφισβητήθηκε από μερικούς
επιστήμονες, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι με βάση τις δικές τους έρευνες οι μέλισσες για να βρουν
τη θέση της τροφής χρησιμοποιούν αποκλειστικά την οσμή τους.
• Οι αντίθετες αυτές απόψεις κέντρισαν το ενδιαφέρων πολλών άλλων επιστημόνων να
επαναλάβουν τα πειράματα με συστηματικότερο τρόπο, χρησιμοποιώντας τις πιο σύγχρονες
τεχνολογικές μεθόδους.

• Από όλες συζητήσεις και έρευνες βγαίνει το συμπέρασμα ότι οι μέλισσες χρησιμοποιούν μια
μεγάλη ποικιλία ερεθισμάτων, για να προσανατολίζονται και να βρίσκουν την πηγή τροφής.
• Ανάλογα με την περίσταση χρησιμοποιούν συνδυασμό πολλών ερεθισμάτων, όπως είναι
οι χοροί, οι οσμές, ο ήλιος, η βαρύτητα, οι ήχοι, το πεπολωμέμο φως, τα γνωστά
ορόσημα, ο μαγνητισμός κ.α.
• Οι χοροί κατευθύνουν τις μέλισσες στις συγκεκριμένη κατεύθυνση και απόσταση, αλλά όταν
φθάσουν κοντά στην πηγή τροφής χρησιμοποιούν και τις μυρουδιές των λουλουδιών.

• Μαχαίρι απολεπισμού. • Τροφοδότες. • Ποτίστρες. • Ξέστρο. • Κηρήθρες. • Καπνηστήρι. • Μελισσοκομικά γάντια. • Γυρεοπαγίδα. • Μελιτοεξαγωγέα. • Φίλτρο μελιού. • Μελισσοκομική φόρμα. • Μελισσοκομική βούρτσα. . ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΟΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ • Σαν μελισσοκομικό εξοπλισμό μπορούμε να αναφέρουμε τα κάτωθι εργαλεία : • Κυψέλη. • Μελισσοκομική μάσκα.

εκτός από την απαραίτητη τροφή του γόνου. γιατί η ωοτοκία. έχουν εξαφανίσει τους κηφήνες για να μην υπάρχουν περιττά στόματα. όπως και τα προνοητικά μυρμήγκια. και η πτώση της θερμοκρασίας αναγκάζει τη βασίλισσα να σταματήσει και αυτή το γόνο της. • Τότε οι μέλισσες. • Όσο πλησιάζει ο χειμώνας. με τις δύο αυτές τροφές που είναι απαραίτητες για να συντηρηθεί το σμήνος και ο γόνος. και ήσυχες πλέον για τον χειμώνα που έρχεται. • Και έτσι μπαίνει το μελίσσι στην περίοδο του χειμώνα. αρχίζουν να ελαττώνουν την δραστηριότητά τους. . η κακοκαιρία εμποδίζει πλέον τις εργάτριες να πετάξουν έξω στους αγρούς. απαιτεί και ζεστό περιβάλλον. Πώς εργάζεται το σμήνος κατά τις διάφορες εποχές του έτους. • Το μελισσοκομικό έτος αρχίζει από το φθινόπωρο. Εργασία του σμήνους το φθινόπωρο. έχουν πλέον εφοδιάσει την κυψέλη με άφθονο μέλι και γύρη.

• Στη χώρα μας κατά την διάρκεια του χειμώνα έχουμε πολλές και καλές μέρες. στον αέρα. • Όσο καιρό μείνουν κλεισμένες μέσα στην κυψέλη τους από κακοκαιρία. και περιμένουν την κατάλληλη ευκαιρία για να πετάξουν και να καθαριστούν. αλλά πάντοτε έξω. • Αυτό συμβαίνει πολλές φορές και όταν το μελίσσι έχει τροφή που είναι ακατάλληλη για τον χειμώνα. • Μόνο όταν πάσχουν από καμιά ασθένεια του εντέρου. • Το σμήνος ησυχάζει. κρατούν μέσα τους τις ακαθαρσίες τους. και μόνο αν μεσολαβήσει καμιά ηλιόλουστη και σχετικώς ζεστή μέρα. και έτσι οι μέλισσες έχουν συχνές ευκαιρίες να πετάξουν έξω από την κυψέλη και να καθαρισθούν . τότε λερώνουν και μέσα στην κυψέλη. θα βγουν οι μέλισσες και θα πετάξουν σε μικρή απόσταση γύρο από την κυψέλη τους για να καθαριστούν. Το μελίσσι τον χειμώνα • Δημιουργούν την μελισσόσφαιρα και διατηρούν την θερμοκρασία στο εσωτερικό της κυψέλης στους 32ο C. • Κατά το διάστημα του χειμώνα η βασίλισσα σταματά τελείως την ωοτοκία. όπου βασιλεύει τελεία καθαριότητα. ακόμη και πάνω στις κηρήθρες όταν πια είναι αδύνατον να συγκρατηθούν. • Οι μέλισσες ποτέ δεν λερώνουν μέσα στην κυψέλη τους.

• Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα η βασίλισσα να γεννά συνέχεια πολλά αυγά στα κελιά που βρίσκονται στο κέντρο της φωλιάς. Εργασίες του σμήνους την Άνοιξη: • Όσο προχωράει η άνοιξη και ζεσταίνει η ατμόσφαιρα. • . η οποία είναι γνωστή με το όνομα ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑ ή ΑΦΕΣΜΟΣ. αφού καθημερινά εκκολάπτονται χιλιάδες νεαρές μέλισσες και κηφήνες. και ύστερα άλλα καρποφόρα δέντρα και άνθη του βουνού. προκαλούν μια σπουδαία εκδήλωση της ζωής του μελισσιού. • Η αφθονία της τροφής. που μεγαλώνει διαρκώς. ο μεγάλος συνωστισμός. αρχίζουν να ανθίζουν οι αμυγδαλιές και μερικά άλλα πρώιμα άνθη του αγρού. φέρνουν άφθονο μέλι και γύρη. • Τότε αρχίζουν οι εργάτριες εντατική εργασία.

Ιταλία. το οποίο οι μέλισσες απλώνουν σε όλη τη φωλιά σε σταγόνες ή σε λεπτό στρώμα. • Η θερμοκρασία στη γονοφωλιά φθάνει και στους 36ο C. • Για το δρόσισμα της κυψέλης χρησιμοποιείται το νερό. . που εξατμίζει πιο γρήγορα το διασκορπισμένο νερό. • Όταν η εσωτερική θερμοκρασία της φωλιάς ανεβαίνει. δημιουργούν ένα ρεύμα. • Ο αερισμός αυτός αρχίζει όταν η θερμοκρασία πλησιάζει στους 36ο C. μπορεί να προκαλέσει ανωμαλίες ανάπτυξης ή ακόμα και θάνατο. Το μελίσσι το καλοκαίρι: • Το μελίσσι είναι σε θέση να διατηρήσει τη θερμοκρασία τις γονοφωλιάς όταν η θερμοκρασία του περιβάλλοντος ανεβαίνει πάρα πολύ. τοποθετήθηκε μία κυψέλη σε κάποιο σημείο και ενώ η θερμοκρασία έξω ανέβηκε στους 60ο C. • Το φάσμα των θερμοκρασιών που μπορεί ένα μελίσσι να διατηρήσει σταθερή τη θερμοκρασία του είναι πολύ μεγάλο. • Οι εργάτριες φτερουγίζοντας. • Θερμοκρασίες πάνω από 36ο C για κάποιο χρονικό διάστημα είναι βλαβερές για το γόνο και υπέρβαση 1ο C ή 2ο C. • Σε ένα πείραμα που έγινε στην Ν. οι εργάτριες αρχίζουν να δημιουργούν ρεύμα αέρος φτερουγίζοντας. η μέγιστη εσωτερική θερμοκρασία της κυψέλης δεν ξεπέρασε τους 36ο C. • Για να δροσίσουν τη φωλιά τους οι εργάτριες χρησιμοποιούν διάφορες τακτικές.

• Την αραίωση του μελιού ή του πυκνού σιροπιού. . ώστε να παρασκευάσουν το μίγμα με το οποίο ταΐζουν το γόνο. • Να διαλύσουν την κρυσταλλική ζάχαρη ή το ζαχαρωμένο μέλι. ώστε να μπορέσει το ωό που ωοτοκεί η βασίλισσα να εκκολαφθεί και να μην αποξηρανθεί. Μέλισσες και νερό: • Το νερό είναι απαραίτητο στις μέλισσες για: • Τη ρύθμιση της θερμοκρασίας της φωλιάς. • Να επιβιώσουν ως οργανισμοί. • Να διατηρήσουν τη σχετική υγρασία μέσα στο κελί στα επιθυμητά επίπεδα. καθώς όπως και στον άνθρωπο το 60% του όγκου του σώματός τους αποτελείται από νερό. που τους δίνεται ως τροφοδότηση.

• Ιδιαίτερα κατά τους μήνες Μάρτιο – Μάιο. Συμπεριφορά των μελισσών κατά την συλλογή νερού. όταν όμως η περιεκτικότητα του αλατιού στο νερό ξεπεράσει το 1%. • Το υπόλοιπο νερό (30%) περνά στο κυρίως στομάχι της ΄΄νεροκουβαλήτριας΄΄ μέλισσας. • Σε κάθε μελίσσι υπάρχει μία εξειδικευμένη ομάδα μελισσών. από εκείνες στις οποίες πετάνε για να συλλέξουν νέκταρ. που ασχολείται αποκλειστικά με τη συλλογή και μεταφορά νερού στην κυψέλη.10ο C. • Οι μέλισσες αυτές το 70% του νερού που συλλέγουν και μεταφέρουν στον πρόλοβό τους. Ένα μικρό μέρος χρησιμοποιείται και το υπόλοιπο αποβάλλεται με τα περιττώματα. μπορούν να πετάξουν και σε θερμοκρασία 7ο . • Οι μέλισσες συλλέγουν νερό θερμοκρασίας 18ο – 32ο C. οπότε και αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς η γονοφωλιά και οι ανάγκες για νερό είναι μεγάλες. οι οποίες με την σειρά τους παίζουν τον ρόλο των αποθηκών νερού. Επίσης προτιμούν νερό με αλάτι. τότε οι μέλισσες δεν το συλλέγουν. σε οικιακές μέλισσες. • Όταν οι εργάτριες μέλισσες έχουν ανάγκη για νερό μπορούν να πετάξουν ακόμα και σε χαμηλότερες θερμοκρασίες. ενώ αγνοούν νερό θερμοκρασίας μεγαλύτερης των 36ο C. .

• Το κάθε ταξίδι διαρκεί περίπου 3 – 10 λεπτά και το κάθε φορτίο αρκεί για 20 περίπου προνύμφες. τα οποία μπορούν να γίνουν και 100. • Μία συλλέκτρια νερού κάνει 56 περίπου ταξίδια την ημέρα. Σε ζεστές ημέρες η ποσότητα αυτή μπορεί να φτάσει τα 2 λίτρα. σε ημέρες εντατικής συλλογής νερού. . ενώ έχει υπολογιστεί ότι όταν επικρατεί καύσωνας ένα μελίσσι μπορεί να συλλέξει έως και 5 λίτρα νερού την ημέρα.5 του λίτρου νερό ανά ημέρα. Η ανάγκες ενός μελισσιού σε νερό: • Οι μέλισσες ενός μελισσιού συλλέγουν περίπου 0.

να διακρίνουμε τα φτερά τους. • Οι περισσότεροι επιστήμονες πιστεύουν ότι σχεδόν όλες οι δραστηριότητες των εντόμων (περιλαμβανομένης και τις μέλισσας) είναι ΄΄γενετικά προγραμματισμένες΄΄ μέσα τους. που είναι γενετικά προγραμματισμένο να εκτελεί ορισμένες εργασίες που ευνοούν την επιβίωσή της. • Οι μέλισσες αντιδρούν μηχανικά στα διάφορα ερεθίσματα και δεν μπορούν να σκεφτούν όπως οι άνθρωποι. Η φύση της συμπεριφοράς της μέλισσας: • Πολλές από τις δραστηριότητες στη μέλισσα γίνονται τόσο γρήγορα. που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορεί να τις παρακολουθήσει. . Σαν συμπέρασμα μπορούμε να πούμε τα εξής: • Η μέλισσα είναι ένα μικρό βιολογικό ρομπότ. από τη στιγμή που θα γονιμοποιηθεί το αυγό. • Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι οι προνύμφες μόλις σφραγιστούν μέσα στο κελί τους δεν έχουν καμία επικοινωνία με τις ενήλικες μέλισσες και όμως μόλις εκκολαφθούν συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο. όπως και οι άλλες μέλισσες. είναι αδύνατο να διακρίνουμε τις κινήσεις των ποδιών ή όταν πετούν. Για παράδειγμα: • Όταν οι μέλισσες περπατούν γρήγορα επάνω σε μια επιφάνεια.

ακουστικά κ. • Τα ερεθίσματα που χρησιμοποιούν οι μέλισσες είναι παρόμοια με εκείνα που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος. χημικά. • Οι φερόμενες είναι διάφορες χημικές ουσίες που χρησιμοποιούν οι μέλισσες στη επικοινωνία τους. όπως αναφέρονται παρακάτω. όπως την αντιλαμβανόμαστε οι άνθρωποι. • Η βασική προϋπόθεση κοινωνικότητας είναι η ύπαρξη επικοινωνίας.π. .λ. είναι η ανταλλαγή ερεθισμάτων που προκαλούν αλλαγές στη συμπεριφορά ή και στη φυσιολογία των ατόμων του ίδιου είδους. όπως αναφέρεται εδώ. • Επικοινωνία. δηλαδή η μεταβίβαση ¨μηνυμάτων¨ από το ένα στο άλλο άτομο της κοινωνίας. • Τα παραπάνω δε σημαίνουν νοημοσύνη ή εξυπνάδα. Η Επικοινωνία των μελισσών • Οι μέλισσες είναι κοινωνικά έντομα. όπως οπτικά. και ανιχνεύονται με τα διάφορα αισθητήρια όργανα.

τον προσανατολισμό. το συναγερμό. . την άμυνα. βασίλισσες και πιθανόν από κηφήνες. την αναγνώριση του μελισσιού και στην αλληλοεπίδραση των δραστηριοτήτων του μελισσιού. • Στις μέλισσες οι οσμές αυτές μπορούν να παραχθούν από εργάτριες. • Μέχρι τώρα έχουν αναγνωριστεί σαν φερορμόνες 18 τουλάχιστον χημικές ουσίες και έχει υπολογιστεί ότι 18 επιπλέον ουσίες πρέπει να έχουν φερομονική δραστηριότητα. ΦΕΡΟΡΜΟΝΕΣ • Φερομόνες είναι χημικές ουσίες που παράγονται από εξωκρινείς αδένες ενός ζώου και προκαλούν χαρακτηριστική συμπεριφορά ή αλλαγή στη φυσιολογία στα άτομα του ίδιου είδους. και παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στο ζευγάρωμα.

Οι φερομονες που παράγουν οι εργάτριες • Οι φερομόνες που παράγουν οι εργάτριες βοηθούν στον προσανατολισμό καθώς επίσης και στο συναγερμό και την άμυνα. • Φερομονη τον αδένα Νασάνοφ ( Nasanov). . • Μόνο για τις τρεις αυτές δραστηριότητες έχουν αναγνωριστεί 16 φερομόνες και υπάρχουν άλλες που δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί. • Φερομόνη στον αδένα Κοστσέβνικοφ (Koschevnikov) είναι η φερομόνη Συναγερμού και βρίσκεται στην άκρη του κεντριού. Είναι η φερομόνη προσανατολισμού.

Έτσι όταν κάποιος σηματοδοτήσουν τη θέση της τροφής και σε δεχθεί το πρώτο κέντρισμα. 36 ημερών ή γηραιότερες και αυτό πιθανόν λόγω • Η φερομόμη του αδένα Νασάνοφ είναι σημαντική του γηρασμού τους. • Φερομόνη Συναγερμού: • Είναι η φερομόνη προσανατολισμού. περίπου 28 ημερών και πιθανόν αυτό να σχετίζεται • Οι εργάτριες ελευθερώνουν τη φερομόνη. αλλά οι ποσότητες του μελισσιού. για τον προσανατολισμό κατά τη διάρκεια της • Οι αντιδράσεις στη φερομόνη συναγερμού σμηνουργίας για τον σχηματισμό του τσαμπιού. που συμπίπτει με τη υπόλοιπες ουσίες παράγονται στον αδένα δραστηριότητά τους σαν συλλέκτριες. Κοστσέβνικοφ (Koschevnikov) στη βάση του • Οι εργάτριες εκθέτουν τον αδένα Νασάνοφ και κεντριού. καινούργιας φωλιάς. όταν οι εργάτριες είναι στους σαγονικούς αδένες της εργάτριας. ενώ οι ηλικία περίπου 28 ημερών. όταν τρέφονται από από οικιακές να γίνουν συλλέκτριες και σε μια άλλη δίσκους που περιέχουν σιρόπι και πολύ σπάνια αλλαγή που γίνεται. τότε η πιθανότητα να συνδυασμό με τη βασιλική ουσία να ξανατσιμπηθεί είναι μεγάλη. σταθεροποιήσουν το τσαμπί κατά τη διάρκεια της • Οι αντιδράσεις είναι δυνατές. να επιθετικότητα των εργατριών. ακόμα με την αλλαγή που συμβαίνει στις εργάτριες ώστε και όταν μεταφέρουν νερό. . • Οι εργάτριες παράγουν ουσίες που • Οι νεαρές εργάτριες παράγουν πολύ λίγη φερομόνη χρησιμοποιούνται για τον συναγερμό και την άμυνα του αδένα Νασάνοφ. μετά είναι περισσότερο έντονες όταν η την αναχώρηση του σμήνους και τον θερμοκρασία και η σχετική υγρασία είναι προσανατολισμό των μελισσών στην είσοδο της υψηλές. όταν οι εργάτριες είναι σμηνουργίας. διανέμουν τις οσμές με το φτερούγισμα που κάνουν • Οι φερομόνες συναγερμού προκαλούν την για να υποδηλώσουν την είσοδο της φωλιάς. Οι φερομονες που παράγουν οι εργάτριες • Φερομονη τον αδένα Νασάνοφ ( Nasanov). αυξάνονται γρήγορα με την ηλικία και η μέγιστη • Από όλες τις ουσίες η 2 – επτανόλη παράγεται ποσότητα παρατηρείται. όταν οι εργάτριες είναι ηλικίας στα λουλούδια.

Φερομόνες που παράγει η βασίλισσα

• Στις εργάτριες παράγεται ένας μεγάλος αριθμός • Και οι δύο ουσίες καθώς και οι μη προσδιορισμένες
ουσιών που έχουν σχέση με λίγες λειτουργίες, ενώ φερομόνες έχουν δείξει ένα μεγάλο αριθμό
στη βασίλισσα υπάρχουν λίγες προσδιορισμένες βιολογικών λειτουργιών στις οποίες
χημικές ουσίες που έχουν σχέση με πολλές περιλαμβάνονται και οι παρακάτω.
λειτουργίες. • Αναστέλλουν την κατασκευή των βασιλικών
• Οι κυριότερες γνωστές φερομόνες τις βασίλισσας κελιών.
είναι δύο οξέα που παράγονται στους σαγονικούς • Αναστέλλουν την ανάπτυξη των ωοθηκών στις
αδένες και είναι : εργάτριες.
• Το 9-κετο-δεκενοϊκό οξύ ή το 9-οξο-δεκενοϊκό • Προσελκύουν τους κηφήνες για ζευγάρωμα.
οξύ. • Προσελκύουν τις εργάτριες στους αφεσμούς .
• Σταθεροποιούν το τσαμπί κατά τη διάρκεια της
• Το 9-υδροξο-δεκενοϊκό οξύ σμηνουργίας.
• • Διεγείρουν τις εργάτριες και απελευθερώνουν
• Το 9-υδροξο-δεκενοϊκό οξύ καλείται αλλιώς και τη φερομόνη του αδένα Νασάνοφ.
βασιλική ουσία στην οποία έχουν γίνει τα • Προτρέπουν τις εργάτριες, για να συλλέξουν
περισσότερα πειράματα. τροφή.
• Οι ποσότητες των δύο ουσιών που παράγουν οι • Βοηθούν τις εργάτριες να αναγνωρίσουν τη
βασίλισσες και η επίδραση των ουσιών αυτών βασίλισσα .
εξαρτώνται από την ηλικία της βασίλισσας , αν •
είναι γονιμοποιημένη ή παρθένα, την ώρα της
ημέρας και την εποχή.

Παραπλάνηση:

• Οι μέλισσες φεύγοντας από την κυψέλη
τους, συχνά αποπροσανατολίζονται και Οι συνέπειες της παραπλάνησης είναι:

μπαίνουν σε ξένη κυψέλη. • Μετάδοση ασθενειών
• Το φαινόμενο αυτό καλείται
• Μείωση της παραγωγής
παραπλάνηση και συμβαίνει όταν:

• Οι κυψέλες αραδιάζονται σε μεγάλες σειρές • Συχνότερη λεηλασία στα αδύνατα μελίσσια
σε μικρή απόσταση μεταξύ τους.
• Αυξημένη εργασία για τον χειρισμό των
• Οι είσοδοι είναι προσανατολισμένες προς την
κυψελών λόγω της ανομοιομορφίας στον
ίδια κατεύθυνση.

• Είναι ομοιόμορφα βαμμένες πληθυσμό των κυψελών.

• Δεν υπάρχει κάποιο διακριτικό σημάδι στο
μελισσοκομείο.

Αντιμετώπιση Εχθρών και Ασθενειών.

• Εχθροί και Ασθένειες.

• Η μεγάλη πληγή της μελισσοκομίας. Η λάθος αντίληψη στην αντιμετώπισή τους,

είναι ένας από τους βασικούς λόγους που, δίκαια ή άδικα, προκαλεί τα

διατροφικά σκάνδαλα που αφορούν τα μελισσοκομικά προϊόντα, και συγχρόνως

στρέφουν το αγοραστικό ενδιαφέρων στα βιο – μελισσοκομικά προϊόντα.

• Σήμερα όμως, υπάρχει πληθώρα επιλογών, αρκετή τεχνογνωσία και πρακτική

δεξιοτεχνία, για ολοκληρωμένη και οικολογική αντιμετώπιση των παρασίτων της

μέλισσας, χωρίς την χρήση αλλοπαθητικών συνθετικών χημικών προϊόντων, με

σεβασμό στην κοινωνία των μελισσών και στα παραγόμενα προϊόντα.

..σακόμορφη σήψη – Μπράουλα ή Μελισσόψειρα του γόνου (σηψιγονία0 – Αχερόντια ή Νεκροκεφαλή – Αμερικάνικη σηψιγονία – Σφήκες – Ευρωπαϊκοί σηψιγονία – Μυρμήγκια – Σακκόμορφη σηψιγονία – Σηψαιμία • ΠΟΥΛΙΑ – Νοσεμίαση – Μελισσοφάγος – Ασκοσφαίρωση – Κιμωλίαση – Ασβεστώδης γόνος • ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ – Βαρροική Ακαρίαση – Ποντικοί – Τραχειακή Ακαρείαση – Αρκούδα – Χρόνια Παράλυση . Ασθένειες και εχθροί των Μελισσιών: • Οι κυριότερες ασθένειες και εχθροί • ΕΝΤΟΜΑ των μελισσών είναι: – Κηρόσκωρος – Ιοί …………. παράλυση – Μικρός Κηρόσκωρος • ………….

Θυμόλη • . γι΄ αυτό και η νομοθεσία είναι 40607/21-7-04) ανακάλεσε. είναι απαλλαγμένο από κατάλοιπα • Ο ΕΟΦ με αποφάσεις του (40606 και φαρμάκων.Αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών των μελισσών • Η σύγχρονη μελισσοκομική πρακτική είναι • Εγκεκριμένα φάρμακα για τις Σηψιγονίες συνδεδεμένη με την ποιότητα του (Ευρωπαική και Αμερικάνικη): παραγόμενου προϊόντος. δεν έχουν κατατεθεί μελέτες για την έγκριση • Εγκεκριμένα φάρμακα για τη Βαρρόα: μεγίστων ορίων καταλοίπων στο μέλι για την • ΑΠΙΣΤΑΝ: Ταινίες με δραστική ουσία το Fluvalinate δραστική ουσία των φαρμάκων αυτών • BAYVAROL: Ταινίες με δραστική ουσία το (οξυτετρακυλίνη). βάσει του κανονισμού καταλοίπων • PERIZIN: Υγρό με δραστική ουσία το Coumaphos 2377/90. τη ιδιαίτερα αυστηρή για την χρήση διαφόρων χρήση ΤΕΡΑΜΥΚΙΝΗΣ και OXYVET. Flumethrin • Συνεπώς. η οξυτετρακυκλίνη δεν • APIGUARD: Ζελέ με δραστική ουσία τη επιτρέπεται να χορηγείται στις μέλισσες.. καθότι σκευασμάτων. Το μέλι πρέπει να • Δεν υπάρχουν εγκεκριμένα φάρμακα. ως όφειλε.

καθότι στο εμπόριο κυκλοφορούν Φουμαγιλλίνη. Αγροτικής Ανάπτυξης και τροφίμων (Αποφ. • Επίσης. 259452/30-7-04) επιστά την προσοχή των • FUMIDIL: Υγρό με δραστική ουσία τη μελισσοκόμων. υπάρχει αυστηρά τιμωρία.σ. αναφέρεται ρητά. όπως χρήση ψυγείου ή και Φαρμακευτικής Αγωγής της Εκμετάλλευσης. • Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης των μελισσοκόμων. τούτου η χρήση από μελισσοκόμους) οποιουδήποτε άλλου φαρμάκου πλην των εγκεκριμένων από τον Εγκεκριμένα φάρμακα για τον κηρόσκωρο: ΕΟΦ. νόσος. Το συγκεκριμένο Φάρμακο έχει Τα φάρμακα αυτά ΄΄προκαλούν μακροπρόθεσμα απογορεφθεί. • Εγκεκριμένα φάρμακα για την • Ασκοσφαίρωση: • Στην ίδια Απόφαση. • Δεν υπάρχει εγκεκριμένο σκεύασμα για το έντομο αυτό που προσβάλλει τις κηρήθρες. . για οποιαδήποτε θεραπεία που γίνεται θα Συνιστάται η χρήση εναλλακτικών μεθόδων πρέπει να ενημερώνεται το Μητρώο καταπολέμησης. ότι δεν • Δεν υπάρχουν εγκεκριμένα φάρμακα για την επιτρέπεται η συνταγογράφηση (σ. αδυναμία ανταπόκρισης στη θεραπεία με μέλι΄΄ (Αποφ. πτηνών και γνωμάτευση κτηνιάτρου. Χορηγείται μόνο έπειτα από φάρμακα για ασθένειες βοειδών. 259452/30-7-04). όταν μετά την αγροτικών ζώων. διαπιστωθεί η παρανόμως χρησιμοποιούνται στη μελισσοκομία. Αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών των μελισσών • Εγκεκριμένα φάρμακα για τη Νοσεμίαση: • Το Υπ. και ως εκ ασθένεια αυτή. τα οποία αυθαίρετα και εξέταση δείγματος μελισσών. ψυκτικού θαλάμου.

θεραπεία . • Απομακρύνονται από νεαρά μελίσσια • Οι προνύμφες μολύνονται όταν μαζί με την • Όσα έχουν προσβληθεί βαριά θανατώνονται. τα αντιβιοτικά • Δεν μεταφέρονται άρρωστα μελίσσια μαζί με τα υγιή και τα χημικά μέσα. φλόγιστρο οι κυψέλες.προφυλάξεις: • Οφείλεται στο βακτήριο Bacillus larval που • Τα διάφορα μέτρα που λαμβάνονται είναι: προσβάλλει το γόνο των μελισσών. οι οποίες • Καλή απολύμανση μελισσοκομικών προσπαθώντας να απομακρύνουν τις εργαλείων μολυσμένες προνύμφες. στις ανθοφορίες. • Καίγονται κηρήθρες και πλαίσια από • Οι σπόροι βλαστάνουν στο στομάχι τους. μολύνουν την τροφή των προνυμφών. προσβεβλημένα μελίσσια. μολύνονται και οι ίδιες και όταν μετατραπούν σε παραμάνες • Χημικά μέσα. πολλαπλασιάζονται και σπορογόνου. τροφή τους πάρουν και σπόρους του • Αφαιρούνται τα πλαίσια με προσβεβλημένο γόνο από μελίσσια που βρίσκονται στο αρχικό στάδιο. . στην ξηρασία. • Πριν συνενωθούν τα μελίσσια εξετάζονται • Η αρρώστια μεταδίδεται από τις προσεχτικά. βακτηρίου. καθαρίστριες μέλισσες. Ασθένειες του γόνου των μελισσών Αμερικάνικη σηψιγονία: • Είναι μια σοβαρή μεταδοτική ασθένεια του Αντιμετώπιση της αρρώστιας – γόνου. τη θέρμανση. απολυμαίνονται με μετακινούνται στο σώμα τους. • Χρησιμοποίηση μελισσών ανθεκτικών στην • Οι σπόροι του βακτηρίου είναι ανθεκτικοί ασθένεια.

• Όταν βυθίσουμε μια οδοντογλυφίδα ή ένα σπιρτόξυλο μέσα στο σώμα της νεκρής προνύμφης και μετά το τραβήξουμε προς τα έξω. το οποίο είναι προσκολλημένο στα τοιχώματα του κελιού. • Ο γόνος είναι διάσπαρτος και παρουσιάζει όψη μωσαϊκού. πράγμα που βοηθά έτσι στη διάγνωση. • Μετά από καιρό ο νεκρός γόνος αποξηραίνεται και σχηματίζεται ένα λέπι. Ασθένειες του γόνου των μελισσών Αμερικάνικη σηψιγονία: • Συμπτώματα. • Το χρώμα του γόνου παίρνει χρώμα καφέ και τελικά σκούρο καφέ. σχηματίζεται κολλώδη κλωστή. • Ο προσβεβλημένος γόνος έχει χαρακτηριστική μυρωδιά ψαρόκολλας. • Στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο ο γόνος εργατριών προσβάλλεται. • Ο πληθυσμός του μελισσιού μειώνεται σημαντικά. • Η προβοσκίδα μερικών από τις νεκρές προνύμφες είναι κολλημένη στην εσωτερική επιφάνεια του κελιού. όταν τα δείγματα είναι κακώς διατηρημένα. • Τα λέπια (αποξηραμένος γόνος) φθορίζουν στο υπεριώδες φως. . • Ο θάνατος των προνυμφών και νυμφών συμβαίνει μετά το σφράγισμα των κελιών.

Πλαίσια με αμερικάνικη σηψιγονία. • Διάσπαρτος γόνος με όψη μωσαικού. .

Το παθογόνο αίτιο πολλαπλασιάζεται στο μεσαίο έντερο της προνύμφης. • Οι μέλισσες εντοπίζουν και απομακρύνουν τις προσβεβλημένες προνύμφες στο αρχικό στάδιο. . Τα σπόρια των βακτηρίων δεν διατηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα και σύμφωνα με τον Barley μπορούν να εμφανίσουν συμπτώματα μέχρι 3 χρόνια περίπου. • Η Ευρωπαϊκοί σηψιγονία προσβάλει τις νεαρές προνύμφες κυρίως της τρίτης και τέταρτης μέρας. • Οι προνύμφες που έχουν προσβληθεί έχουν κίτρινη απόχρωση και πεθαίνουν πριν από το σφράγισμα του κελιού. • Παρόλο που η ασθένεια είναι εξαπλωμένη σε όλο τον κόσμο. οι οποίες πεθαίνουν πριν καλυφθούν. • Στην Ευρωπαϊκή Σηψιγονία οι προνύμφες προσβάλλονται σε ηλικία μικρότερη των 48 ωρών. λόγω της ποσότητας τροφής που πρόλαβαν να πάρουν τις πρώτες ημέρες της ζωής τους. καταστρέφει την περιτροφική μεμβράνη και προσβάλλει το επιθήλιο του εντέρου. πριν τα συμπτώματα της αρρώστιας γίνουν ορατά. Μερικές μπορεί να φθάσουν στο στάδιο της ακμαίας μέλισσας. συνήθως δε θεωρείται σοβαρή ασθένεια των μελισσών. που όμως θα είναι μικρότερες από τις υγιείς και φορείς του μικροβίου. Ευρωπαϊκή Σηψιγονία • Προκαλείται από το βακτήριο melissococcus pluton. Προσβάλλονται και προνύμφες μεγαλύτερης ηλικίας χωρίς να παρουσιάσουν συμπτώματα της αρρώστιας.

προσβλημένων κηρήθρων. δεν σχηματίζει κολλώδη κλωστή (δεν είναι • Συχνή απολύμανση κυψελών και κηρήθρων. • • Αντικατάσταση της βασίλισσας. όταν αποξηρανθούν και σχηματίσουν λέπι. διεγερτική τροφοδότηση. Η Ο προσβεβλημένος γόνος έχει οσμή ξινού και σάπιου. προσωρινή διακοπή του γόνου βοηθά το μελίσσι να απαλλαγεί από τις προσβλημένες προνύμφες. ιξώδες). • • Δημιουργία δυνατών μελισσιών με Τα πτώματα των προνυμφών.καταστροφή αποσπάσουμε υγρό από νεκρή προνύμφη. .λπ. Ευρωπαϊκή Σηψιγονία • Συμπτώματα: Η αρρώστια εκδηλώνεται • Αντιμετώπιση της αρρώστιας: στον ασφράγιστο γόνο και διαφέρουν από • Σε περίπτωση που το μελίσσι προσβληθεί εκείνα της Αμερικάνικης σηψιγονίας τα εξής ελαφρά αυτοθεραπεύεται. • Αν δοκιμάσουμε με ένα σπιρτόξυλο να • Απομάκρυνση . σημεία: • Ο μελισσοκόμος μπορεί να βοηθήσει με τα • Οι προσβλημένες προνύμφες έχουν εξής μέτρα: διαφορετική όψη και ανώμαλη τοποθέτηση • Μεταφορά των μελισσιών σε καλές μέσα στο κελί. κολλούν στα τοιχώματα των κελιών και η αντιμετώπιση άλλων ασθενειών και εχθρών απομάκρυνσή τους είναι εύκολη. δεν συνενώσεις. ανθοφορίες. κ.

από εκεί στο βασιλικό πολτό και στη συνέχει στις προνύμφες. • Ο ιός ζει περισσότερο από ένα μήνα στο νεκρό γόνο. . . • τις τροφοδοτήσεις με μολυσμένο μέλι. καταστρέφει τους υποδερμικούς αδένες και την εμποδίζει να αποβάλλει το τελευταίο δερμάτιο.τη μεταφορά πλαισίων. Αυτές μολύνονται στην προσπάθειά τους να απομακρύνουν τις μολυσμένες προνύμφες. . • Η αρρώστια μεταδίδεται: • με την τροφάλλαξη. • Ο ιός της σακόμορφης σήψης του γόνου προσβάλει το γόνο και έχει πάρει το όνομά του από την χαρακτηριστική μορφή σάκου που παίρνει η προσβλημένη προνύμφη. ενώ στα προϊόντα της μέλισσας καταστρέφεται στους 60 βαθμούς Κελσίου για 15 λεπτά. Σε 24 ώρες από την αρχική προσβολή. ο ιός μεταφέρεται στους υποφαρυγγικούς αδένες. • Ο ιός πολλαπλασιάζεται και στις ακμαίες μέλισσες χωρίς να προξενεί βλάβες. Η αποξηραμένη προνύμφη (λέπι) δεν μεταδίδει την αρρώστια . • Πεθαίνει στο κλειστό κελί.τις συνενώσεις. Ο ιός αυτός πολλαπλασιάζεται στους ιστούς της προνύμφης. Σακκόμορφη Σηψιγονία • Η αρρώστια αυτή του γόνου οφείλεται σε ιό.την παραπλάνηση.

αυτοθεραπείας με την απομάκρυνση αποχωρίζεται από τους ιστούς. μεταξύ δέρματος και ιστού Περιορίζει για κάποιο χρονικό συγκεντρώνεται υγρό. προς τα πάνω. μόνο του. . γόνου. • Η προνύμφη πεθαίνει. Το δέρμα της είναι σκληρό. διάστημα την ωοτοκία και την εκτροφή • Η νεκρή προνύμφη ξηραίνεται. και προσβλημένων κηρήθρων γόνου. Σακκόμορφη Σηψιγονία • Συμπτώματα: • Αντιμετώπιση της αρρώστιας: • Διάσπαρτος γόνος με μικρές τρύπες • Δεν υπάρχουν φάρμακα για τον στα βυθισμένα καλύμματα των κελιών. • Η νεκρή προνύμφη παραμένει στο κελί • Ο μελισσοκόμος βοηθά σημαντικά το όρθια με το κεφάλι ανασηκωμένο προς μελίσσι στην προσπάθεια τα πάνω. τη μεταφορά μολυσμένου μαυρίζει και τελικά σχηματίζει λέπι με υλικού σε υγιή μελίσσια και την το κεφάλι χαρακτηριστικά κυρτωμένο παραπλάνηση. πριν προλάβει • Το μελίσσι αντιμετωπίζει την αρρώστια να μεταμορφωθεί. περιορισμό της αρρώστιας.

δεν μπορούν να πετάξουν και δεν τρέφονται. . • Η είσοδος των βακτηρίων στο σώμα της μέλισσας γίνεται από τα αναπνευστικά στίγματα. ενώ η αποδήμηση των μυών είναι το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα. Σηψαιμία: • Η σηψαιμία είναι ασθένεια των ενήλικων μελισσών. • Το παθογόνο αίτιο είναι το βακτήριο pseudo-monas apiseptica. Όταν προσπαθήσουμε να κρατήσουμε μία νεκρή μέλισσα από τα πόδια. • Οι μέλισσες έχουν ανοιγμένα τα φτερά τους. αυτά αποκόπτονται εύκολα από το υπόλοιπο σώμα. Η αιμολέμφος από διαυγής γίνεται γαλακτώδης. αρνητικό κατά Gram και δεν σχηματίζει σπόρια. φτερά ή κεφάλι. • Θεραπεία: • Η στρεπτομυκίνη καταπολεμά αποτελεσματικά την ασθένεια. • Συμπτώματα: • Οι μέλισσες που προσβάλλονται πεθαίνουν γρήγορα (σε 20 – 36 ώρες) και έτσι τα άρρωστα μελίσσια εξασθενούν πολύ γρήγορα.

. • Οι προσβλημένες μέλισσες προσφέρουν λιγότερη τροφή στη βασίλισσα. • Παράγει σπόρους που διατηρούν τη βιωσιμότητά τους για 2 χρόνια στα περιττώματα της μέλισσας. Οι σπόροι βλαστάνουν στο μεσέντερο του εντόμου. η οποία περιορίζει την ωοτοκία της και συχνά αντικαθίσταται. Νοσεμίαση: • Οφείλεται σε προσβολή από το πρωτόζωο Nosema apis. με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η λειτουργία της πέψης. προσβάλλουν τα επιθηλιακά κύτταρα και πολλαπλασιάζονται σε μεγάλους αριθμούς. στην είσοδο. γεγονός που συμβάλλει στη διασπορά της αρρώστιας. • Η μέλισσα καταναλώνει περισσότερες τροφές και μειώνεται η διάρκεια ζωής της. • Οι μέλισσες ζουν λιγότερο και ο πληθυσμός της κυψέλης μειώνεται δραματικά. • Την άνοιξη φθάνει στη μεγαλύτερη ανάπτυξή της και το καλοκαίρι περιορίζεται. • Ο γόνος δεν εκτρέφεται κανονικά. τα αφήνουν στα τοιχώματα της κυψέλης. • Σε αρκετές περιοχές η νοζεμίαση είναι ενδημική. • Οι άρρωστες μέλισσες δεν μπορούν να συγκρατήσουν τα περιττώματά τους. ακόμη και στα πλαίσια (δυσεντερία). • Στη συνέχεια προσβάλλονται οι υποφαρυγγικοί αδένες των μελισσών. Η μόλυνση μιας μέλισσας γίνεται όταν καταναλώσει τροφή με σπόρους του πρωτόζωου. 2 μήνες στο έδαφος και 4 μήνες στο μέλι.

Στο μελισσοκομείου το φθινόπωρο.α. μικροσκόπιο οι σπόροι της Νοζεμίασης. Τροφοδότηση με ακατάλληλες • δ) Ο πεπτικός σωλήνας της άρρωστης μέλισσας αλλάζει τροφές (ξινισμένο μέλι ή σιρόπι. . συνέχεια γαλακτόχρωμος.). ωοειδή σπόρια του παρασίτου. καιρικές συνθήκες. καθώς και στην είσοδο (σανίδα πτήσης). χειμώνας • ζ) Ένα χαρακτηριστικό ανατομικό γνώρισμα της παρατεταμένος. χρώμα. τα εργαλεία.α. Με αυτά τα σπόρια η ασθένεια μεταδίδεται εύκολα με τις τροφές (μέλι – γύρη). που το χρώμα του επιθεωρήσεις με ακατάλληλες είναι άσπρο και οι δακτύλιοι δεν ξεχωρίζουν εύκολα. Στις υγιείς μέλισσες το στομάχι έχει χρώμα κίτρινο / καφέ. περιοχές με βασίλισσα που συνήθως πεθαίνει αργότερα. από καστανοκόκκινος γίνεται γκριζωπός και στη σκούρα ζάχαρη. παράλυση. συχνές ασθένειας είναι το πρησμένο στομάχι. Κακές συνθήκες ξεχειμωνιάσματος • στ) Εκτός από τις εργάτριες μπορεί να προσβληθεί και η (υγρασία στην κυψέλη. την παραπλάνηση κ. κ. • Συμπτώματα • α) Μέλισσες με διογκωμένες κοιλιές που δεν μπορούν να Νοσεμίαση πετάξουν και σέρνονται στη χλόη με τα φτερά ανοιγμένα. φρουτοχυμοί). τη λεηλασία. Τροφοδότηση με σιρόπι πολύ αργά • ε) Στο πεπτικό σύστημα της μέλισσας εντοπίζονται με το το φθινόπωρο. • η) Η ακριβής διάγνωση γίνεται μόνο με μικροσκοπική Συχνές μετακινήσεις του εξέταση των περιττωμάτων ή άρρωστων μελισσιών. μικροσκόπιο εμφανίζονται τα χαρακτηριστικά. Παράγοντες που ευνοούν την • γ) Σημαντικός αριθμός νεκρών μελισσών μπροστά στην αρρώστια είσοδο. Προσβολή μελισσιών από χρόνια δεν είναι πρησμένο και οι δακτύλιοι ξεχωρίζουν εύκολα. • β) Περιττώματα μελισσών στα τοιχώματα και τα καπάκια των κυψελών. πολύ υγρασία.

που προφυλάσσεται από περιττώματα μελισσών. • Οι κηρήθρες ανανεώνονται κάθε δύο χρόνια και το μελισσοκομικό υλικό απολυμαίνεται πριν χρησιμοποιηθεί. • Για την αντιμετώπιση της Νοσεμίασης χρησιμοποιούνται τα εγκεκριμένα σκευάσματα Φουμιντίλ – β που αντιπροσωπεύεται στην Ελλάδα από την CEVA HELLAS EΠE και το Φουμαγιλλίν. • Ξεχειμωνιάζουν μόνο δυνατά μελίσσια. • Αποφεύγονται παράγοντες που προκαλούν δυσεντερία στις μέλισσες (ακατάλληλες τροφές). το κάθε φιαλίδιο των 25 gr περιέχει 0.5 gr δραστικής ουσίας και η εφαρμογή του γίνεται με τους παρακάτω τρόπους (θρασυβούλου 1993). Για τις κηρήθρες χρησιμοποιείται οξικό οξύ. • Εξασφαλίζεται στο μελισσοκομείο άφθονο τρεχούμενο νερό. αποφυγή υγρών τοποθεσιών. . που είναι προϊόν της VETERIN ΑΒΕΕ. Και τα δύο σκευάσματα που κυκλοφορούν. Νοσεμίαση • Αντιμετώπιση: • Όταν σταματήσει η νεκταροέκκριση τα μελίσσια μεταφέρονται σε ανθοφορίες ή τροφοδοτούνται διεγερτικά (όχι μέλι από μελιτώματα). ενώ για τις κυψέλες το φλόγιστρο.

Νοσεμίαση • Στο σιρόπι: Ένα φιαλίδιο διαλύεται σε 20 λίτρα σιρόπι και τροφοδοτείται σε 20 μελίσσια των 10 πλαισίων. Είναι απαραίτητο στο διάστημα της θεραπευτικής επέμβασης να απομακρυνθούν τα πλαίσια με το σφραγισμένο μέλι. Η επέμβαση επαναλαμβάνεται μέχρις ότου κάθε μελίσσι να λάβει 8 λίτρα θεραπευτικού σιροπιού με συνολική ποσότητα 200mg (χιλιοστά του γραμμαρίου) αντιβιοτικού (25 mg x 8 = 200). ώστε οι μέλισσες να αποθηκεύσουν το συμπυκνωμένο σιρόπι. που βρίσκονται στην περιοχή του γόνου και στη θέση τους να τοποθετηθούν άδειες κηρήθρες. . Η τροφοδότηση με σιρόπι το φθινόπωρο είναι η καλύτερη μέθοδος εφαρμογής. • Το αντιβιοτικό παραμένει αναλλοίωτο στο αποθηκευμένο αυτό σιρόπι και προσφέρει στο μελίσσι προστασία για (6) έξι περίπου μήνες.

γιατί η τροφή καταναλώνεται από τις μέλισσες και δεν αποθηκεύεται. • Η ισορροπημένη διατροφή με μέλι και γύρη καλής ποιότητας είναι πρωταρχικής σημασίας. να είναι προστατευμένο από ανέμους και να μην έχει πολύ υγρασία. • Στο μέρος του μελισσοκομείου να υπάρχει καθαρό νερό και όχι στάσιμα νερά. μερικοί από αυτούς αναφέρονται παρακάτω: • Κατά το φθινόπωρο να υπάρχει μέσα στην κυψέλη νέα και καλής ποιότητας βασίλισσα και μεγάλος αριθμός νεαρών εργατριών. • Πολλοί χειρισμοί βοηθούν στην πρόληψη της ασθένειας. . Νοσεμίαση • Στο ζαχαροζύμαρο: Το αντιβιοτικό δεν είναι αποτελεσματικό μέσα στο ζαχαροζύμαρο. • Οι επεμβάσεις το φθινόπωρο πρέπει να γίνονται μετά τον τελευταίο τρύγο και την άνοιξη νωρίς με μικρότερη ποσότητα αντιβιοτικού. • Για το ξεχειμώνιασμα το μελισσοκομείο να έχει νότια έκθεση.

γεννάει 5 – 6 αυγά στα εργατικά και 6-7 στα κελιά των κηφήνων. ενώ στο γόνο των κηφήνων εξελίσσονται συνήθως 3-4 ακάρεα. • Στην Ελλάδα εμφανίστηκε το 1978 στην περιοχή του Έβρου και γρήγορα εξαπλώθηκε σε όλη τη χώρα. • Το παράσιτο μπαίνει λίγο πριν σφραγιστούν τα κελιά. • Η βαρρόα πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά στα κλειστά κελιά του γόνου. • Στον εργατικό γόνο προλαβαίνουν να εξελιχθούν σε τέλεια μόνο τα δύο πρώτα. Η βαρροϊκή ακαρίαση είναι από τα μεγαλύτερα προβλήματα της Ελληνικής μελισσοκομίας και της μελισσοκομίας σχεδόν όλου του κόσμου. που έρχεται σε σύζευξη με τα θηλυκά (μητέρα και αδελφές) και πεθαίνει. Βαρροική Ακαρίαση • Το ακάρι Βαρρόα (Varroa jacobsoni) μεταπήδησε στην κοινή μέλισσα από την Ασιατική. • Από τους απογόνους ένα είναι αρσενικό. . σπάνια το τρίτο.

παρασιτούν για ένα διάστημα πάνω στις ακμαίες μέλισσες και μπαίνουν σε κελιά γόνου για να γεννήσουν. μερικά μελίσσια εγκαταλείπουν την κυψέλη τους. Βαρροική Ακαρίαση • Τα ακάρεα βγαίνουν από τα κελιά μαζί με τη μέλισσα. • Η βαρρόα προσβάλλει τις μέλισσες σε όλες τις εποχές. Τον 3ο ή 4ο χρόνο μειώνεται σημαντικά ο πληθυσμός και εμφανίζονται παραμορφωμένες μέλισσες και ιώσεις. • Στο τελευταίο στάδιο προσβολής. • Τον 1ο και 2ο χρόνο από την προσβολή δεν παρατηρούνται φανερές ενδείξεις της προσβολής. . • Το μελίσσι καταρρέει συνήθως το φθινόπωρο ή στη διάρκεια του χειμώνα.

Η βασίλισσα περιορίζεται σε κηρηθροθήκη με βασιλικό διάφραγμα και μόνο μια κηρήθρα. Στο μελίσσι Β οι νεαρές μέλισσες απαλλάσσονται από τα ακάρεα με φάρμακα και διαμοιράζονται στα μελίσσια. • Παραμορφωμένες μέλισσες χωρίς φτερά (ή παραμορφωμένα) και ασύμμετρα πόδια. στην Α κυψέλη. τα οποία έδωσαν τον εκκολαπτόμενο γόνο. Όταν γεννήσει η βασίλισσα και σφραγιστεί ο γόνος αφαιρούνται και καταστρέφονται. το μελίσσι Α δέχεται συνεχώς μέλισσες απαλλαγμένες από βαρρόα. όπου οι βαρρόα μπαίνουν για να αναπαραχθούν και στη συνέχεια απομακρύνονται και θανατώνονται εκτός κυψέλης. • Περιορισμός της ωοτοκίας και αφαίρεση του γόνου. . Παράλληλα. όπου οι μέλισσες κτίζουν κηφηνοκηρήθρες. Βαρροική Ακαρίαση • Συμπτώματα: • Το ακάρι είναι ορατό με γυμνό μάτι. • Η επέμβαση γίνεται κυρίως το φθινόπωρο με ικανοποιητική επιτυχία. • Σάπιος γόνος λόγω των ιώσεων στη μετάδοση των οποίων συμβάλλει σημαντικά η βαρρόα. χωρίς να χρησιμοποιηθούν φάρμακα. Βρίσκεται επίσης μέσα στα κλειστά κελιά γόνου. • Διάσπαρτος γόνος. Διακρίνεται πάνω στη μέλισσα και είναι κοκκινωπό. Η κηρήθρα αυτή μετά την ωοτοκία και σφράγισμα του γόνου.15 λεπτά. • Με υψηλές θερμοκρασίες: Οι ακμαίες μέλισσες τοποθετούνται σε ειδικά μελισσοστεγανά κλουβιά και θερμαίνονται στους 47 βαθμούς Κελσίου για 2 . χωρίς φύλλα κηρήθρας. • Έτσι απομακρύνεται μεγάλο μέρος του πληθυσμού. • Αντιμετώπιση: • Βιοτεχνικές μέθοδοι: Αφαίρεση κηφηνογόνου. Με τη μέθοδο αυτή το μελίσσι Α έχει μόνο ένα πλαίσιο με ανοικτό γόνο. Αυτή η μέθοδος μόνη της δε θεραπεύει ριζικά το μελίσσι. Στο μελίσσι τοποθετούνται την άνοιξη δυο πλαίσια. μεταφέρεται μαζί με άλλες από άλλα μελίσσια στη Β κυψέλη όταν εκκολάπτονται οι μέλισσες.

Βαρροική Ακαρίαση .

• Η τραχειακή ακαρίαση εμφανίζεται σε μεγαλύτερους πληθυσμούς το φθινόπωρο και την άνοιξη.16 ημέρες. • Μέρος της αιμολέμφου μπαίνει στις τραχείες και στερεοποιείται. ένα την ημέρα. όπου αποθέτει 5-7 αυγά. Μετά από 3-4 ημέρες τα αυγά εκκολάπτονται. το χειμώνα όμως πιθανό να βρεθούν και στη βάση των φτερών. • Με τα στοματικά τους όργανα τρυπούν την τραχεία και τρέφονται με την αιμολέμφο. Πιθανή αιτία της εκλεκτικής αυτής μόλυνσης είναι κάποια άγνωστη χημική οσμή. που προσβάλλει τις ακμαίες μέλισσες. • Εισέρχεται από το πρώτο θωρακικό στίγμα της μέλισσας στην αναπνευστική τραχεία. • Η αρρώστια μεταδίδεται από τις μεγαλύτερες μέλισσες (άνω των 16 ημερών) στις μικρότερες (κάτω των 4 ημερών). . Τραχειακή Ακαρίαση • Οφείλεται στο μικροσκοπικό ακάρι Acarapis woodi. βγαίνουν από το αναπνευστικό στίγμα της μέλισσας και προσβάλλουν άλλες μέλισσες. η τραχεία αποφράσσεται όταν αναπτυχθούν 3-4 γενεές ακάρεων. • Μετά την ενηλικίωση τα ακάρεα ζευγαρώνουν. τα δε θηλυκά σε 13 . Τα μεν αρσενικά ενηλικιώνονται σε 11-12 ημέρες. • Το γονιμοποιημένο ακάρι προσβάλλει εργάτριες. • Τα ακάρεα ζουν αποκλειστικά στο εσωτερικό των τραχειών της μέλισσας. κηφήνες και βασίλισσες. Το καλοκαίρι περιορίζεται σημαντικά από τις υψηλές θερμοκρασίες.

προσβολή από μελισσοκομεία που ενώ είχαν βαριά • Μέλισσες που παρουσιάζουν τις πιο πάνω προσβολή δεν έτυχαν καμίας θεραπευτικής ενδείξεις. κουβαριάζονται σε μικρές ομάδες στα χόρτα μπροστά στην κυψέλη. συλλέκτριες. παραπλάνησης. στον ήλιο. όπου • Ο αριθμός νεκρών μελισσών μπροστά στις κυψέλες διαταράσσεται σημαντικά η αναλογία νεαρών προς είναι μεγάλος. Σέρνονται στο έδαφος. Τραχειακή Ακαρίαση • Συμπτώματα: Αντιμετώπιση: • Στην αρχή της μόλυνσης δεν παρουσιάζονται στο • Τα μελίσσια μεταφέρονται συνεχώς σε μελίσσι ενδείξεις της αρρώστιας. • Τα μελίσσια δεν μπορούν να σχηματίσουν συμπαγή • Χρησιμοποιούνται ανθεκτικά μελίσσια. ακάρεα στην προθωρακική τους τραχεία. ώστε οι προσβλημένες συλλέκτριες εμφανίζονται αργότερα. • Το καλοκαίρι τα μελίσσια που έχουν προσβληθεί • Έχουν ανοιγμένα μη φυσιολογικά τα φτερά και μεταφέρονται σε μαύρες κυψέλες και τοποθετούνται διογκωμένη την κοιλιά τους. Τα συμπτώματα ανθοφορίες. • Οι μέλισσες αδυνατούν να πετάξουν. εξεταζόμενες στο μικροσκόπιο έχουν αγωγής. όταν η προσβολή επεκταθεί να βρίσκονται μικρότερο χρονικό διάστημα σε και είναι τα εξής: επαφή με τις νεαρές μέλισσες. . Εκτρέφονται μελισσόσφαιρα και χάνονται αργά το χειμώνα ή βασίλισσες από μελίσσια με ελάχιστη ως καθόλου νωρίς την άνοιξη. γιατί οι υψηλές θερμοκρασίες • θανατώνουν το ακάρι. • Μεταφέρονται τα μελίσσια στα πεύκα. • Προσπάθειες για περιορισμό λεηλασίας και • Είναι ανήσυχες και νευρικές.

Ι.Ε. Κηρόσκωρος Ο μεγάλος κηρόσκωρος Πλαίσιο με κηρόσκωρο. Φωτο: απο το εργαστήριο του Α.Τ.Θ .

Κηρόσκωρος Σκουλήκια κηρόσκωρου και δίπλα πεταλούδα. .

• Η μεγαλύτερη καταστροφή παρατηρείται κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. • Η δράση του κηρόσκωρου είναι πολύ πιο καταστρεπτική στις κηρήθρες που είναι αποθηκευμένες ή βρίσκονται σε κυψέλες που δεν έχουν πληθυσμό. Κηρόσκωρος • Είναι ένας από τους κυριότερους εχθρούς των μελισσών και κάθε χρόνο καταστρέφει πολλές κηρήθρες (χτισμένες) στην αποθήκη. μέσα στην κυψέλη που έχει λίγο πληθυσμό. την ποιότητα και ποσότητα της τροφής που κατανάλωσε. κατά προτίμηση στις παλιές κηρήθρες που περιέχουν γύρη και μέλι και μετά σε εκείνες που περιέχουν γόνο. Το ενήλικο έχει άνοιγμα φτερών 25mm περίπου.5 cm. • Η διάρκεια του προνυμφικού σταδίου διαρκεί από 18 μέρες έως 3 μήνες (90μέρες) και το μέγιστο μήκος που μπορεί να φθάσει η προνύμφη (κάμπια) είναι 2. • Οι προνύμφες ανοίγουν στοές. • Το τελικό μέγεθος τις προνύμφης εξαρτάται από την θερμοκρασία. • Ο μεγάλος κηρόσκωρος είναι μια νυχτόβια πεταλούδα. • Το θηλυκό γεννάει τα αυγά του σε μικρές σχισμές. • Οι ζημιές στην κυψέλη προκαλούνται από την προνύμφη του εντόμου. . • Τα αυγά μπορεί να εκκολαφθούν σύντομα (3 – 5 μέρες σε θερμοκρασία 32ο C) ή μετά από αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. πράγμα που εξαρτάται από τη θερμοκρασία. τα φτερά έχουν χρώμα γκρι με πορφυρόμαυρα περιθώρια.

• Τρέφονται με γύρη. . Κηρόσκωρος • Τα ενήλικα άτομα είναι δραστήρια από το Μάιο έως τον Οκτώβριο. αλλά αυτές εύκολα ξεφεύγουν. • Όταν οι μέλισσες είναι πολύ επιθετικές. • Σε μικρό χρονικό διάστημα η κηρήθρα γεμίζει στοές. • Τα μεταξένια νήματα φυλακίζουν τις χρυσαλλίδες της μέλισσας και τις εμποδίζουν να βγουν από τα κελιά τους. • Τα αυγά που γεννούν εκκολάπτονται όπως είπαμε παραπάνω (σε 3 – 5 ημέρες σε θερμοκρασία 32ο C). Δεν τρέφονται. Μετά πεθαίνει. • Όταν σκοτεινιάσει ξεγελούν πιο εύκολα τους φρουρούς και μπαίνουν. • Σε 20 περίπου ημέρες πλέκει το κουκούλι της. ούτε πίνουν νερό. όπου γεννούν 300-600 αυγά σε χαραμάδες ή σχισμές της κυψέλης. Οι μέλισσες τις κυνηγούν. οι πεταλούδες παραμένουν κοντά στην κυψέλη χωρίς να προσπαθούν να μπουν μέσα. • Τα θηλυκά ζευγαρώνουν και μπαίνουν στα αδύνατα μελίσσια. μεταμορφώνεται σε νύμφη και αργότερα σε ακμαίο. Οι προνύμφες στην αρχή ζουν όλες μαζί. Διαχειμάζει στο στάδιο της προνύμφης μέσα στ κουκούλια. αργότερα όμως διασκορπίζονται στην κυψέλη. • Τα ενήλικα αρσενικά και θηλυκά ζευγαρώνουν μετά τη δύση του ήλιου σε δέντρα γύρω από την κυψέλη. Μετά τα γονιμοποιημένα θηλυκά μπαίνουν μέσα στην κυψέλη. Ζουν 3-30 ημέρες ανάλογα τις καιρικές συνθήκες. μέλι. κερί και τμήματα των αποδερματώσεων της μέλισσας ή των απορριμμάτων της για αυτό προτιμούν τις σκοτεινόχρωμες κηρήθρες. • Η προνύμφη αναπτύσσεται γρήγορα. ανοίγουν στοές στις κηρήθρες αφήνοντας πίσω τους ένα νήμα μεταξένιο.

Ψύξη. . • Ψύχοντας τις κερήθρες πριν την αποθήκευση σκοτώνουμε τον κηρόσκωρο σε ότι στάδιο της ζωής του κι αν βρίσκεται (αυγό – σκουλίκι – κουκούλι – πεταλούδα). οπότε η αναπαραγωγή του είναι αδύνατη. Κηρόσκωρος • Ζημιές στο μελισσοκομείο • α) Καταστρέφει ολοσχερώς αποθηκευμένες κηρήθρες. • γ) Προκαλεί ζημιές στην κυψέλη ιδιαίτερα στα τοιχώματα (από τα κουκούλια που κολλάνε εκεί). ούτε και μας βολεύει να σκοτώσουμε το κουκούλι γιατί το σκουλήκι που προηγήθηκε μας έχει ήδη κάνει ζημιά. ακριβή. Αντιμετώπιση: • Διατηρούνται δυνατά μελίσσια. • Όταν δηλαδή το έντομο είναι μέσα στο κουκούλι το … ψήνουμε και πεθαίνει. • Οπότε πάμε στο ανάποδο. • Οι κηρήθρες αποθηκεύονται σε θερμοκρασία μικρότερη των 10ο C. Απομακρύνονται οι κηρήθρες που δεν καλύπτονται από μέλισσες. • Όπως και στο μεταξοσκώληκα η δραματική αλλαγή της θερμοκρασίας σκοτώνει την λάβρα κατά την μεταμόρφωσή της. που αποδείχτηκε και πιο αποτελεσματικό. • Η καταπολέμηση μέχρι σήμερα γινόταν με χημικά μέσα. • Η λύση για τον κηρόσκωρο είναι απλή και υγιεινότατη αλλά. • β) Προσβάλλει κηρήθρες μέσα στην κυψέλη που δεν καλύπτονται από μέλισσες προκαλώντας • έντονη ανησυχία σε αδύνατα μελίσσια και μερικές φορές λιποταξία. Καθαρίζονται οι βάσεις των κυψελών. τα οποία δικαίως απαγορεύτηκαν από την ευρωπαϊκή ένωση. • Οι δυσκολίες είναι ότι ούτε το κερί μπορούμε να ζεστάνουμε. στοκάρονται οι χαραμάδες και απολυμαίνεται η κυψέλη με φλόγιστρο.

• Γεννάει περίπου 100-200 αυγά και ο βιολογικός του κύκλος διαρκεί 2-3 μήνες. οι οποίες κατά την ενηλικίωσή τους δεν μπορούν να βγουν από τα κελιά τους. Οι μέλισσες μοιάζουν σαν πνιγμένες με το κεφάλι τεντωμένο προς τα εμπρός με την προβοσκίδα προς τα έξω. ανήκει στην ίδια οικογένεια Λεπιδοπτέρων με το μεγάλο κηρόσκωρο αλλά είναι πολύ μικρότερος σε μέγεθος. Ο μικρός κηρόσκωρος • Είναι η προνύμφη του εντόμου Achroia grisella. Η ανάπτυξη. Το φαινόμενο είναι γνωστό σαν γκαλερίαση. η συμπεριφορά. οι συνήθειες και η διατροφή του μοιάζουν πολύ με εκείνες του μεγάλου κηρόσκωρου. • Αντιμετώπιση: Όπως στον μεγαλύτερο κηρόσκωρο. . • Οι προνύμφες του μικρού κηρόσκωρου συγκρατούν με τα μεταξένια νήματά τους τις χρυσαλλίδες της μέλισσας.