ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΕΝΤΑΞΗΣ
Σούλα Μητακίδου, καθηγήτρια ΠΤΔΕ, ΑΠΘ
Ευαγγελία Τρέσσου, ομότιμη καθηγήτρια ΠΤΔΕ, ΑΠΘ
Η πιο διαδεδομένη άποψη για την ένταξη στην
εκπαίδευση είναι ότι αφορά παιδιά με αναπηρίες.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η έννοια της ένταξης
συνεχώς διευρύνεται ώστε να συμπεριλαμβάνει
όλα τα παιδιά που διατρέχουν κίνδυνο
περιθωριοποίησης και αποκλεισμού μέσα στο
γενικό σχολείο.
Με άλλα λόγια, το δικαίωμα για ισοτιμία και
κοινωνική δικαιοσύνη υπαγορεύει μια εκπαίδευση
ισότιμη, δίκαιη και ποιοτική για όλα τα παιδιά.
Ένταξη ή ενσωμάτωση;

Αρκετοί/ές ονομάζουν ένταξη την
ενσωμάτωση, τη διαδικασία, δηλαδή κατά την
οποία το σχολείο ενισχύει με υποστηρικτικές
δομές τη φοίτηση των παιδιών με ειδικές
εκπαιδευτικές ανάγκες, χωρίς όμως να αλλάζει
το ίδιο.
Για άλλους/ες ένταξη σημαίνει ότι το σχολείο
αλλάζει ως προς τη δομή και την οργάνωσή
του ώστε να καταργηθούν οι διαχωριστικές
γραμμές, να αναγνωριστεί η διαφορά ως μια
πραγματικότητα και να εξασφαλιστεί πλήρης
και ουσιαστική συμμετοχή όλων των παιδιών
στις σχολικές δραστηριότητες στη βάση των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ενώ δηλαδή η ενσωμάτωση βασίζεται στη
συμπερίληψη των μερών σε ένα
εγκατεστημένο όλο, η ένταξη έχει τη μορφή
αναζήτησης για τη δημιουργία ενός όλου που
από την αρχή βασίζεται στην παραδοχή ότι τα
παιδιά είναι διαφορετικά και ότι οι διαφορές
αυτές θεωρούνται πλεονεκτήματα και όχι
προβλήματα.
Μπορούμε δηλαδή να ισχυριστούμε ότι η ένταξη
δεν είναι στόχος αλλά η διαδικασία που δίνει
θετικό πρόσημο στις διαφορετικότητες του
μαθητικού πληθυσμού και αναγνωρίζει τη
δυνατότητα των παιδιών να επηρεάζουν το
σχολικό τους περιβάλλον, να συμμετέχουν
ουσιαστικά και να προοδεύουν στο σχολείο.
Στην περίπτωση αυτή, το σχολείο μπορεί να
θεωρηθεί ένας οργανισμός που έχει τη
δυνατότητα να εμπνεύσει και να εφαρμόσει
αλλαγές ώστε να γίνει ενταξιακό. Εκπαίδευση
και κοινωνία εναρμονίζονται στην αναζήτηση
μιας προοπτικής για την καταπολέμηση της
διάκρισης και του αποκλεισμού.
Σίγουρα η προσπάθεια δημιουργίας ενταξιακής
σχολικής κοινότητας δεν είναι απλή υπόθεση.
Οικοδομείται μέσα από μια αμφίδρομη
σχέση βασισμένη στο δημιουργικό διάλογο
ανάμεσα και μέσα στις διαφορετικές ομάδες
του σχολείου (εκπαιδευτικοί, παιδιά, γονείς,
κλπ) και σε επαναπροσδιορισμό στόχων και
διαδικασιών και επανασχεδιασμό πρακτικών.
Το ζήτημα της ενταξιακής εκπαίδευσης είναι άρρηκτα
συνδεδεμένο με το ζήτημα της διαφορετικότητας, δηλαδή πως
πρέπει να αντιμετωπίζονται οι διαφορές στα σχολεία και στις
τάξεις:
 Η διαφορετικότητα κάθε παιδιού θεωρείται πλεονέκτημα και
όχι πρόβλημα.
 Οι εκπαιδευτικοί έχουν υψηλές προσδοκίες για όλα τα παιδιά.
 Οι συνεργασίες –η αλληλοδιδακτική και συνεργατική μάθηση
είναι αποτελεσματική για τη βελτίωση και του γνωστικού και
του κοινωνικo-συναισθηματικού επιπέδου των παιδιών.
 Η εργασία με τους άλλους, όλων με όλους (εκπαιδευτικός-
παιδιά, εκπαιδευτικός με εκπαιδευτικούς, άλλους
επαγγελματίες και γονείς, παιδιά μεταξύ τους) ενδυναμώνει
όλους/ες και δημιουργεί κλίμα σεβασμού, εμπιστοσύνης και
αλληλεγγύης.
Επομένως, η ενταξιακή εκπαίδευση

Δεν απευθύνεται μόνο

 Σε ανάπηρα άτομα
Απευθύνεται σε όλα τα παιδιά

 Αγόρια και κορίτσια
 Με αναπηρία ή χωρίς
 Από οποιοδήποτε
γλωσσικό, εθνοτικό,
θρησκευτικό,
πολιτισμικό,
οικονομικό
περιβάλλον
ΕΙΝΑΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ

Μια διαρκώς Ένα πρόγραμμα που
εξελισσόμενη διαδικασία
αλλαγής και βελτίωσης με έχει προκαθορισμένη
στόχο να γίνει η αρχή και τέλος,
εκπαίδευση πιο σχεδιάζεται
ευρύχωρη εφαρμόζεται
φιλόξενη αξιολογείται και
φιλική και τελειώνει.
προσβάσιμη σε όλα τα
παιδιά.
ΕΙΝΑΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ

 Αλλαγή του  Αλλαγή των παιδιών
εκπαιδευτικού ώστε να ταιριάζουν
συστήματος ώστε να στο σχολείο και στον
ταιριάζει σε όλα τα πολιτισμό του
παιδιά
ΕΙΝΑΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ

 Συνεχής προσπάθεια  Μια φόρμουλα, μια
να εντοπιστούν και να πανάκεια που
αρθούν τα εμπόδια εφαρμόζεται καθολικά
που αποκλείουν σε όλες τις
κάποια παιδιά από την περιπτώσεις
εκπαίδευση
ΕΙΝΑΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ

 Μια διαδικασία στην  Ένα εγχείρημα που
οποία συμμετέχουν μπορεί να σχεδιαστεί
όλα τα εμπλεκόμενα και εφαρμοστεί μόνο
μέλη (εκπαιδευτικοί, από «ειδικούς»
μαθητές-τριες, γονείς,
μέλη κοινότητας,
υπεύθυνοι πολιτικού
σχεδιασμού, τοπικοί
άρχοντες, ΜΚΟ)
ΕΙΝΑΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ

 Μια διαδικασία που  Μια διαδικασία που
εξελίσσεται στην κινείται στο περιθώριο
καρδιά και όχι στο της επίσημης
περιθώριο της εκπαίδευσης
επίσημης
εκπαίδευσης.
…και ενταξιακή τάξη
ΕΙΝΑΙ… ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ…
Συμμετοχή όλων των παιδιών Διαχωρισμός παιδιών σε καλούς/κακούς
μαθητές

Διαφοροποιημένη διδασκαλία που να Εξατομικευμένη εργασία με «εκπτώσεις»
αναδεικνύει τις δυνατότητες όλων των του εκπαιδευτικού περιεχομένου
παιδιών
Υψηλές προσδοκίες για ΌΛΑ τα παιδιά Χαμηλές προσδοκίες για παιδιά που
«διαφέρουν»

Συνεργατική δουλειά Ανταγωνιστικό περιβάλλον

Αξιοποίηση του πολιτισμού των παιδιών Ένα πρόγραμμα για όλα τα παιδιά
Παράδειγμα 1ο: «Δείχνουμε τη γειτονιά
μας στην κυρία»

Οι φωτογραφίες είναι από τη δουλειά σε ένα
νηπιαγωγείο σε επαρχιακή πόλη με αποκλειστικά Ρομά
μαθητικό πληθυσμό. Μιλώντας για τη δουλειά της η
νηπιαγωγός, είπε: «Στο νηπιαγωγείο είμαι η μόνη μη
Ρομά και θεωρώ παράδοξο να υπάρχει μόνο η γλώσσα
και ο πολιτισμός μου στο σχολείο ενώ ξέρω ότι τα
παιδιά στα σπίτια τους μιλούν τη Ρομανί και έχουν
πιθανόν διαφορετικές συνήθειες και εμπειρίες. Θέλησα
να κάνω κάτι που να φέρει και τον πολιτισμό και τη
γλώσσα του σπιτιού στο σχολείο.»
Η νηπιαγωγός οργανώνει προγράμματα παρέμβασης
όπου ο πολιτισμός και η γλώσσα του σπιτιού αποτελούν
τη γέφυρα, το σημείο εισόδου των νηπίων στην
επίσημη γνώση. Το κάνει αντλώντας η ίδια χαρά και
ικανοποίηση ως επαγγελματίας και δίνοντας θετικό
πρόσημο στην εκπαίδευση (και μάλιστα στην
προσχολική εκπαίδευση) στα παιδιά και στις
οικογένειες τους.
Οι φωτογραφίες μας δίνουν μια γεύση από το πρότζεκτ
που έκαναν για να γνωρίσουν τα παιδιά τη γειτονιά
τους στη νηπιαγωγό τους.
Έκαναν έρευνα στο διαδίκτυο
Σχεδίασαν «επί χάρτου»
Έγραψαν
Έκαναν μαθηματικά
«Χαρτογράφησαν» τη γειτονιά τους
Έκαναν λίστες με τα χρειαζούμενα για την
επίσκεψη στη γειτονιά τους
Συνεργάστηκαν εντός…
…και εκτός τάξης
Παράδειγμα 2: Οι τέχνες στην υπηρεσία της
ένταξης

Οι φωτογραφίες είναι από τη δουλειά σε ένα δημοτικό
σχολείο με μικτό μαθητικό πληθυσμό σε μια επαρχιακή
πόλη. Στο σχολείο αυτό οι συνεργάτες μας καλλιτέχνες
δούλεψαν από κοινού με τη δασκάλα της τάξης με
στόχο την ένταξη των παιδιών Ρομά στην κοινότητα της
τάξης.
Παιδιά και ενήλικες συνεργάστηκαν για να
δημιουργήσουν την ιστορία του δράκου επενδύοντάς
την και θεατρικά, και μουσικά και εικαστικά.
Οι τέχνες έχουν μεγάλη πιθανότητα να προσελκύουν
όλα τα παιδιά, και να δημιουργούν μια κοινή
αφετηρία, ένα «κοινό νόημα» που υπερβαίνει το
στόχο της ατομικής επιτυχίας καθώς στοχεύει στην
κοινότητα της τάξης. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η
αξιοποίηση όλων των γλωσσών και πολιτισμών
εντάσσεται με φυσικό, οργανικό τρόπο στη
μαθησιακή διαδικασία.
 Φωτό από θεατρικό ημερίδας
Ο δράκος παίρνει σάρκα και οστά!
Συνεργασία εικαστικών, μουσικής, κίνησης, χορού
Συνεργασία εικαστικών, μουσικής, κίνησης, χορού
Συνεργασία εικαστικών, μουσικής, κίνησης, χορού
Συνεργασία εικαστικών, μουσικής, κίνησης, χορού
 Όπως μας είπε η δασκάλα της τάξης, μια έμπειρη
εκπαιδευτικός, «για χρόνια προσπαθούσα με
διάφορους τρόπους να κάνω την τάξη μου μια
ομάδα, να μιλούν, να πιάνουν, να ακούν το ένα το
άλλο, αλλά μάταια! Αυτό που δεν κατάφερα τόσα
χρόνια, έγινε σχεδόν μαγικά, με την προετοιμασία
και τη δουλειά που κάναμε για την παράσταση».
Είμαστε παρέα
 Το ίδιο πετυχαίνει και η λογοτεχνία. Η ιστορία
δημιουργεί μια κοινή αφετηρία για όλα τα παιδιά,
ένα κοινό χώρο όπου μπορούν να απολαμβάνουν,
να διαπραγματεύονται, να συζητούν και να
μαθαίνουν. Με την προϋπόθεση βέβαια ότι κάθε
παιδί προσκαλείται να καταθέσει την προσωπική
του ερμηνεία, αντιμετωπίζεται ως ισότιμο μέλος
της κοινότητας της τάξης.
«Σφικτές» συνεργασίες: Δραματοποίηση με αφορμή το μεγάλο
βιβλίο «Μαίρη Πινέζα».
Παράδειγμα 3: Συνεργασίες: εκπαιδευτικός-
παιδιά, παιδιά μεταξύ τους, τα παιδιά ως δάσκαλοι
Συνεργατική γραφή Γραφή με καθοδήγηση
Ομάδα της Φαουαζέγιας Ομάδα του Μικρού Πρίγκηπα

Ομάδα Παραμυθοσαλάτας

Ομάδα τα 3 Μικρά Λυκάκια Ομάδα της Γάτας Κουμπάρας
ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΓΡΑΦΗ
ΔΙΑΒΑΣΜΑ ΑΠΟ ΚΟΙΝΟΥ
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ
ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΕΡΕΑ
ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΜΠΙΝΓΚΟ
Παράδειγμα 4: Διαφορετικοί κόσμοι
στην ίδια τάξη

 Το παράδειγμα από μια μικτή Α τάξη. Η
δραστηριότητα ζητάει από τα παιδιά να διαλέξουν
φαγητά και τρόφιμα και να «στρώσουν» με αυτά
ένα τραπέζι. Όταν το τραπέζι στρώνεται, η
εκπαιδευτικός ρωτάει «τι νομίζετε συζητάει η
οικογένεια που τρώει γύρω από το τραπέζι;»
«Μαλώνει η μαμά το μπαμπά, γιατί μαζεύει από τα
σκουπίδια φαγητά και τα φέρνει να φάμε»,
απαντάει αμέσως ένα κοριτσάκι Ρομά.
Πράγμα που δίνει την ευκαιρία στην εκπαιδευτικό
να κάνει μια πλούσια συζήτηση με τα παιδιά όχι
μόνο για θέματα διατροφής που ήταν ο αρχικός
της στόχος, αλλά και της οικονομικής κρίσης και
των διαφορετικών πόρων που έχουν στη διάθεσή
τους οι άνθρωποι.
Και η τάξη ήταν Α…
 Εκπαιδευτικός σε ένα σχολείο με πλειοψηφία πληθυσμό Ρομά,
ρωτάει το μαθητή γιατί δεν είχε γράψει την εργασία του. «Δεν
μπορούσα, κύριε, είμασταν στο Μέγαρο.» Όταν και άλλος ένας
μαθητής έδωσε την ίδια δικαιολογία, ο εκπαιδευτικός ρωτάει:
«Μα τι είχε χτες στο Μέγαρο; Περάσατε καλά;»
 Και ο μικρός: «Πιάσανε τη μαμά για ναρκωτικά, κύριε!»
 Οι κάτοικοι των δυτικών συνοικιών της Θεσσαλονίκης ξέρουν το
«Μέγαρο της Αστυνομίας», κάτι που ο εκπαιδευτικός δεν
φαντάστηκε ότι μπορούσε να αφορά μικρά παιδιά.
 Σοκαρισμένος ο εκπαιδευτικός από τις αυθαίρετες ερμηνείες του,
ρώτησε το ίδιο απόγευμα τον έφηβο γιο του: «Ξέρεις που είναι το
Μέγαρο;» «Πλάκα μου κάνεις, τόσες φορές πήγαμε σε
παραστάσεις!»
Υπάρχει ελπίδα η ενταξιακή εκπαίδευση να απαλλάξει
το σχολείο από τις διακρίσεις που περιθωριοποιούν
ή αποκλείουν παιδιά στη βάση της εθνότητας, της
κοινωνικής προέλευσης, της θρησκείας, της
γλώσσας, του φύλου ή της αναπηρίας;

Είναι η ενταξιακή εκπαίδευση εφικτή επιδίωξη;

Είναι, με την προϋπόθεση όμως ότι η δομή, οι στόχοι
αλλά και η λειτουργία του σημερινού σχολείου
επαναπροσδιορίζονται και αλλάζουν.
Η φυσική παρουσία και μόνον δεν αρκεί. Έχει σημασία ο
βαθμός και η ποιότητα της συμμετοχής που για να
είναι πλήρης και ουσιώδης χρειάζεται να
συμπεριλαμβάνει τις ικανότητες και τα προσόντα
όλων των παιδιών, να τα αναδεικνύει ως σημαντικά.
Παράλληλα, η γνώση που προσφέρει το σχολείο πρέπει
να έχει τη σφραγίδα όχι μόνο της επίσημης, αλλά και
της ενδιαφέρουσας και σχετικής με τις εμπειρίες και
τις πραγματικότητες των παιδιών, έτσι ώστε να μην
τις απορρίψουν ως κάτι που δεν τους αφορά.
Έτσι η ακαδημαϊκή εξέλιξη και εκπαίδευση
αυτών των παιδιών μπορεί να διευκολυνθεί
από την κοινωνική αποδοχή και από
παιδαγωγικές προσεγγίσεις που προάγουν
τους διαφορετικούς τρόπους μάθησης.
Θεωρούμε επομένως ότι η δημιουργία ενός
μαθησιακού περιβάλλοντος για ΌΛΑ τα
παιδιά, χωρίς να αναγκάζονται να
αποποιούνται τα κομμάτια τους εαυτού τους
και του πολιτισμού τους που επιθυμούν να
διατηρήσουν είναι εφικτό.