You are on page 1of 28

Topic 2.

VZW & stichting


wettelijke specialiteit

Marleen Denef
ManaMa Vennootschapsrecht
KU Leuven – Campus Brussel

Academiejaar 2018 - 2019


Organisatievormen - algemeen

• Onderscheid in private sector :


− For-profit
− Not-for-profit
− For-limited-profit

• Wordt weerspiegeld in het Belgisch groeperingsrecht:


− Vennootschap (art. 1 W.Venn.)
− VZW (art. 1 VZW-wet)
− Vennootschap met een sociaal oogmerk (art. 661 W.Venn.)

• Cfr schema’s op bord

V&S - Denef 2
Definities vergelijken: vennootschap
• Artikel 1, eerste lid W.Venn.:

“Een vennootschap wordt opgericht door een contract op grond waarvan


twee of meer personen overeenkomen iets in gemeenschap te brengen
met als doel één of meer nauwkeurig omschreven activiteiten uit te
oefenen en met het oogmerk aan de vennoten een rechtstreeks of
onrechtstreeks vermogensvoordeel te bezorgen”

• Artikel 1, derde lid W.Venn.:

“In de gevallen bepaald in dit wetboek kan de vennootschapsakte


bepalen dat de vennootschap niet is opgericht met het oogmerk aan de
vennoten een rechtstreeks of onrechtstreeks vermogensvoordeel te
bezorgen.”

V&S - Denef 3
Definities vergelijken: VSO

• Artikel 661 W.Venn.

“…worden vennootschappen met een sociaal oogmerk genoemd indien


ze niet gericht zijn op de verrijking van hun vennoten en wanneer hun
statuten :
1° bepalen dat de vennoten geen of een beperkt vermogensvoordeel
nastreven;
2° nauwkeurig omschrijven wat het sociale oogmerk is (…)”

V&S - Denef
Definities vergelijken: verenigingen

• VZW (art. 1 V&S-wet)


“De vereniging zonder winstoogmerk is die, welke niet nijverheids- of
handelszaken drijft en welke niet tracht een stoffelijk voordeel aan
haar leden te verschaffen”.

• IVZW (art. 46 V&S-wet)


“al1…en die een niet-winstgevend doel van internationaal nut
nastreven..”
“al3…= VZW”

V&S - Denef 5
Definities vergelijken: stichting

• Artikel 27 V&S-wet

“Een stichting wordt opgericht door een rechtshandeling van één of meer
natuurlijke personen of rechtspersonen waarbij een vermogen wordt
aangewend ter verwezenlijking van een bepaald belangeloos doel. De
stichting mag geen stoffelijk voordeel verschaffen aan de stichters, de
bestuurders, of enig ander persoon, behalve, in dit laatste geval indien dit
kadert in de verwezenlijking van het belangeloos doel.
De stichting kent geen leden, noch vennoten.”

V&S - Denef
Wettelijke specialiteit heden: recap

vennootschap VZW stichting VSO

Wettelijke spec 1, al 3 W.Venn. art 1 27 VZW-wet art. 661


jo 1 W.Venn.

“Oogmerk” vermogens- Ideëel belangeloos sociaal


(=finaliteit) voordelen (VV) oogmerk oogmerk + al dan niet
met beperkt VV

Winstuitkering ? J N N N of
beperkt dividend

Handelsactiviteit ? onbeperkt verbod ? onbeperkt ? onbeperkt


(bij uitbreiding:
economische act)

V&S - Denef
Definitie bepaalt de “wettelijke specialiteit”

• wettelijke specialiteit = wat mogen we doen ?

werkterrein RP zoals bedoeld door wetgever (= openbare orde, cfr.W. Van


Gerven en Gent 12/01/09)

• Activiteiten bepalen de statutaire specialiteit = wat doen we concreet ?

• oogmerk” = waarom doen we het ?

− Winstoogmerk een vermogensvoordeel/stoffelijk voordeel te verschaffen


aan vennoten (beter = Winstverdelingsoogmerk)

− Geen winstoogmerk =
1) Negatief = geen winstverdeling
2) Positief = sociaal / ideëel / belangeloos /altruïstisch

V&S - Denef 8
Definitie = “wettelijke specialiteit”

• wettelijke specialiteit =

werkterrein van de rechtspersoon zoals bedoeld door wetgever


= van openbare orde,
=> sanctie = absolute nietigheid

• Vergelijking met statutaire specialiteit =

werkterrein van de rechtspersoon zoals bepaald door statuten


 belang precieze doelomschrijving (art. 2, 4° V&S-wet)
 sancties =
 extra-statutaire handelingen bij doeloverschrijding niet toerekenbaar ?
 relatieve nietigheid
 staking van doeloverschrijdende handelingen ogv artikel VI, 104
WER (Voorz. Kh. Turnhout 17/09/2010)

V&S - Denef 9
Wettelijke specialiteit van VZW en stichting

1. Beperking op de activiteiten

2. Verbod op “winstuitkering”

V&S - Denef 10
VZW: wettelijke specialiteit ivm activiteit

• Artikel 1 V&S-wet:

− geen nijverheids- of handelszaken ?

= verbod op “hoofdzakelijk” of “aanvullend”…


…handelsactiviteiten mét winstoogmerk ? (Coipel)
…handelsactiviteiten, ongeacht winstoogmerk ?
…handels- en burgerlijke activiteiten ?
…economische activiteiten ?
= toegelaten indien bijkomstig / ondergeschikt
PM: ontwerp WVV:
1) afschaffing verbod,
2) vzw = “onderneming” met onbeperkt econ act

V&S - Denef 11
VZW: wettelijke activiteit ?

De spraakverwarring
• rond de letter van de wet
• naar de geest van de wet
− Kh. Antwerpen 28/12/1934
• via het begrip “handelaar” (oude art. 1-3 W.Kh.)
− Handelaars = kooplieden = oude art. 1 W.Kh.
“zij die daden uitoefenen, bij de wet daden van koophandel
genoemd, en daarvan, hoofdzakelijk (of aanvullend), hun gewoon
beroep maken”
− VZW: mag nooit “handelaar” zijn en mag dus nooit “hoofdzakelijk”
daden van koophandel verrichten
− VZW kan dus (1) nooit “handelaar” zijn en (2) mag dus enkel
bijkomstige handelsactiviteiten verrichten

V&S - Denef 12
VZW: wettelijke activiteit ?
De spraakverwarring ivm VZW-handelaar ?
• (oud) art. 573 en 574, 1° Ger.W. = Kh voor “geschillen tussen
kooplieden” en enkel voor “vennootschappen”
(Kh.Bxl 18/12/47, NV / VZW De Schakel, uitgever De Standaard…)
• Vanaf 1/7/2014 :
o art. 573 = Kh voor geschillen “tussen ondernemingen die
duurzaam economisch doel nastreven”
o art. 574 = enkel voor vennootschappen
• Sinds 1/11/2018:
• Art. 573 Ger.W. “ondernemingsrechtbank”
• Art. 574 Ger.W.: Kh = “geschillen ter zake van een vereniging met
rechtspersoonlijkheid, stichting of vennootschap, met uitzondering
van een vereniging van mede-eigenaars, evenals van geschillen die
ontstaan tussen hun voormalige, actuele of toekomstige vennoten of
leden met betrekking tot de betrokken vennootschap, stichting of
vereniging”

V&S - Denef 13
VZW: wettelijke specialiteit

Het faillissement van de VZW voor 1 mei 2018 ?

• faillietverklaring VZW zelf ?


− theoretische onmogelijkheid ! (art. 2 Faill.W.= v.t. op “koopman”)
− praktische toepassing: het beleid van de rechter
o Brussel 11 mei 1981 (VZW Motorama)
o Bergen 5 mei 1998 (VZW herberg)
• faillietverklaring “vennootschap” achter/onder/naast VZW ?
− vóór wet 13 april 1995: OVOF (bv. Inusop, Kh Bxl 21/2/90)
− ná wet 13 april 1995: commerciële maatschap (Kh. Bergen 17/11/97)

Het faillissement van de vzw vanaf 1 mei 2018 ?


• Wetboek Insolventie = van toepassing op alle “ondernemingen”

V&S - Denef 14
Kwalificatie als “onderneming” in Boek XX WER ?

1. Ondernemingsbegrip

o opheffing onderscheid burgerlijke en handelszaken en vervanging door


uniform ondernemingsbegrip voor al het “ondernemingsrecht”
o het begrip “onderneming” ?
o = functioneel begrip
o ≠ begrip ogv materieel criterium van “duurzaam economisch doel”
o elke activiteit van een zelfstandige natuurlijke persoon of
rechtspersoon

 VZW en stichting kwalificeren als “ondernemingen”, ongeacht het


belangeloos doel en ongeacht het type activiteiten !
 Dit geldt sinds 1 mei 2018, ongeacht de al dan niet invoering van een
nieuw WVV

15
V&S - Denef
Kwalificatie als “onderneming” in Boek XX WER?

2. Boek XX WER = “Boek Insolventie van Ondernemingen”

o wet dd 11 augustus 2017: in werking vanaf 1 mei 2018


o Conform artikel I.1.1° WER: van toepassing op alle “ondernemingen” met
uitzondering van:
a) iedere organisatie zonder rechtspersoonlijkheid die geen
uitkeringsoogmerk heeft en die in feite ook geen uitkeringen verricht…
b) iedere publiekrechtelijke rechtspersoon die geen goederen aanbiedt
op een markt
c) federale staat, gemeenschappen & gewesten, provincies, gemeenten,
VGC, FGC, GGC en OCMW’s…

16
V&S - Denef
Heden: VZW met commerciële activiteiten ?

“oneerlijke” concurrentie: waar of niet waar ?

• Geen minimumkapitaal
• Geen wettelijke termijn voor oprichtersaansprakelijkheid
• Openbaarmaking (verenigingsdossier + B.S.)
• Wettelijke boekhoudkundige verplichtingen
• Inkomstenbelasting voor VZW = RPB of VenB
• B.T.W.: “economische activiteiten”
• Oneigenlijk gebruik subsidies ?

V&S - Denef 17
VZW met commerciële activiteiten ?

Risico’s ?

• Ontbindingsvordering (art. 18, 3° VZW-wet)


Handelingen strijdig met de wet of met de statuten
Lange procedure
• Herkwalificatie VZW naar maatschap ?
Rechtspraak ivm faillietverklaring vennootschap “achter/naast” VZW
Vgl. Brussel 23/12/2004 (concertorganisatoren: herkwalificatie VZW
in vennootschap ?)
• Stakingsvordering (art. VI.104 WER, oud art. 95 WMPC)
Vordering tot staking :
schending van art. 1 VZW-wet = onwettig = met de eerlijke
marktpraktijken strijdige daad
Hakbijlprocedure = meest acute risico

V&S - Denef 18
Art. I.1.1° WER: de “onderneming”
Art. I.1.Behoudens andersluidende bepaling, wordt voor de toepassing van dit Wetboek
verstaan onder :

1° onderneming : elk van volgende organisaties :


(a) iedere natuurlijke persoon die zelfstandig een beroepsactiviteit uitoefent;
(b) iedere rechtspersoon;
(c) iedere andere organisatie zonder rechtspersoonlijkheid.
Niettegenstaande het voorgaande zijn geen ondernemingen, behoudens voor zover anders
bepaald in de hierna volgende boeken of andere wettelijke bepalingen die in dergelijke
toepassing voorzien :
(a) iedere organisatie zonder rechtspersoonlijkheid die geen uitkeringsoogmerk heeft
en die ook in feite geen uitkeringen verricht aan haar leden of aan personen die een
beslissende invloed uitoefenen op het beleid van de organisatie;
(b) iedere publiekrechtelijke rechtspersoon die geen goederen of diensten aanbiedt op een
markt;
(c) de Federale Staat, de gewesten, de gemeenschappen, de provincies, de
hulpverleningszones, de prezones, de Brusselse Agglomeratie, de gemeenten, de
meergemeentezones, de binnengemeentelijke territoriale organen, de Franse
Gemeenschapscommissie, de Vlaamse Gemeenschapscommissie, de Gemeenschappelijke
Gemeenschapscommissie en de openbare centra voor maatschappelijk welzijn;
19

V&S - Denef
VZW als “onderneming” volgens huidig WER ?

=> Sinds 1 mei 2018 kwalificeert elke vzw als ‘onderneming’

=> vordering tot staking ogv art. VI. 104 WER: “Verboden is elke met de eerlijke
marktpraktijken strijdige daad waardoor een onderneming de
beroepsbelangen van een of meer andere ondernemingen schaadt of kan
schaden”

=> Indien schending van het huidig art. 1 VZW-wet wordt aangetoond =
automatisch schending “eerlijke marktpraktijken”

=> onwettige mededinging = oneerlijke mededinging (indien daardoor de


belangen van andere onderneming geschaad of kunnen schaden)

V&S - Denef 20
De rechtspraak ivm staking activiteiten

• VZW-onderneming mag “bijkomstige” commerciële activiteiten


stellen
− Cass. 03/10/1996 (volkstoerisme vs zakentoerisme)
= toelaatbaar volgens Bxl 19/01/1995 want
1.Nécessaire
2.Importance nettement moindre (6 à 7%)
3.Lien de dépendance intrinsèque

• Hoe bijkomstig is bijkomstig ?


− omzet ? Gent 13/06/2002 (onderwijs(rij)les)
− ingezette middelen ? Brussel 29/10/1997 (niet dringend ziekenvervoer)
− Geografische/personele reikwijdte ? Voorz. Kh. Hasselt, 9 mei 2008
(airshowtrips)
− Mix van criteria = Brussel 28 september 2006 (integratie en telecom)

V&S - Denef 21
De rechtspraak ivm staking activiteiten

• Andere oneerlijke marktpraktijken door VZW’s ? Enkele voorbeelden

− Schending BTW-wetgeving
(omstandigheden = misbruik van schijn-VZW)
=> Boekenfondsservice-zaak (Antwerpen 11 augustus 2008)

− Verkoop met verlies of abnormale prijszetting


=> Gent 25/02/1998 (strijkatelier-Spoor 2)
=> Boekenfondsservice-zaak (Antwerpen 11 augustus 2008)

− Schending regelgeving lotterijen


=> Voorz. Kh. Turnhout, 7 november 2008

− Voorwaarde = overtreding schaadt de beroepsbelangen van een


andere onderming (of kan schaden)
=> Vgl. rechtspraak ivm niet-vermelding rechtsvorm, maatschappelijke
zetel, BTW-nummer…
V&S - Denef 22
De rechtspraak ivm staking activiteiten

• Bescherming door overheidserkenning ?


− Brussel 11/05/2005 (sociale werkplaats- De Vlaspit)

• Belang van vergelijking “markt”


− Verschillende markt = Brussel 16/11/2004 (watertaxi-zaak)
− Dezelfde markt = Voorz.Kh. Turnhout 14/01/2011 (aan/verkoop van
boeken voor onderwijsinstellingen = “verkoop van koopwaar tegen
betaling die openstaat voor alle spelers op de markt”)

V&S - Denef 23
Stichting: wettelijke specialiteit

• Artikel 27 V&S-wet:
− geen ledenorgaan
− aanwending vermogen (minimum ?)
− ter verwezenlijking van een bepaald belangeloos doel
− geen beperking op econ./commerciële activiteiten !?
o Antwerpen 17/11/2005 (Stichting de Voorzorg)
− geen stoffelijk voordeel aan stichters, bestuurders en “insiders”
o uitz.: kadert in verwezenlijkg belangeloos doel

V&S - Denef 24
Verbod op verschaffen vermogensvoordelen (art.1 V&S-wet)

• Schending via rechtstreekse winstuitkering


- vb.: verdeling netto-winst bij goedkeuring jaarrekening of n.a.v.
ontbinding

• Sanctie: absolute nietigheid (cfr. W. Van Gerven, BBPR)


- uitz.: toekenning aan andere “nonprofit”-organisaties van privaat-
/publiekrechtelijke aard mits compatibel met het statutair doel

V&S - Denef 25
Verbod op verschaffen vermogensvoordelen (art.1 V&S-wet)

• Schending via “onrechtstreekse” winstuitkering ?


=> Niet expliciet verboden
=> “onevenredige contractuele prestaties”
- Vb.: aankoop gebouw bestuurder ver boven marktwaarde
=> “onrechtstreekse” uitkering vermogensvoordeel
- Vb. voorschotten in rekening-courant die niet worden terugbetaald ?
- Vb. verkoop van aandelen van de leden-NV’s met prijsbepaling ogv
actief VZW ?

• Mijn stelling doctoraat 2002: verboden = niet-marktconforme transacties

• Sanctie = absolute nietigheid

[PM WVV: expliciet wettelijk verbod op onrechtstreekse uitkering van


vermogensvoordelen]

V&S - Denef 26
Directe fiscaliteit van de “winstgevendheid”
(VZW en stichting) ?

 Venn.B: exploitatie ON of verrichtingen winstg. aard


(artt. 2 juncto 179 en 220, 3° WIB 92)

 RPB: 1. nominatim genoemde publieke Rpers.


(art. 180 WIB 92)
2. vrijgestelde activiteiten
(art. 181 WIB 92)
3. gediskwalificeerde activiteiten
(art. 182 WIB 92)

V&S - Denef 27
Gediskwalificeerde verrichtingen (art. 182, 3° WIB 92)?

• “Bijkomstige” nijverheids-, handels- of landbouwact. :


criteria ? (1) kwantitatief ondergeschikt
of
(2) verwant aan

• Andere dan “nijverheids- of handelsmethoden”:


criteria ? organisatie, publiciteit, cliënteel, personeel…

• Rol van het winstoogmerk ?


• Recente rechtspraak ?
bv. inzake rusthuis-methoden (Rb.Bergen 07/05/2003)
bv.inzake wereldwinkel-bijkomstigheid (Bxl 21/06/2006)
bv. inzake paardenrennen mét winstoogmerk (Cass. 29/04/2005)

V&S - Denef 28